alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Þórsnes

Þórsnes er nes sem gengur út úr norðanverðu Snæfellsnesi c.a. fyrir miðju. Það liggur milli Vigrafjarðar (Sauravogs) og Hofsvogs.  Nesið er tiltölulega láglent, en stöku borgir skaga upp úr mýrlendi og er Helgafell þeirra stærst. Yst á Þórsnesi stendur höfuðstaður Snæfellinga, Stykkishólmur.  Nesið er mjög vogskorið og margar eyjar og sker liggja í nágrenni þess.

Þórsness er fyrst getið í Eyrbyggju. Þórólfur Mostrarskeggur landnámsmaður kastaði öndvegissúlum sínum fyrir borð þegar hann kom að ströndum Íslands og sagðist setjast þar að er Þór myndi láta þær að landi koma.  Súlurnar komu að landi við það nes sem hann svo nefndi Þórsnes.  Hann nam þar land og setti bú sitt að Hofsvogi.  

Í tíð Þórólfs var héraðsþing Snæfellinga og síðar Vestfirðinga valinn staður á Þórsnesi.  Nefndist þingið Þórsnesþing, og var haldið að Þingvöllum.  Mesta höfuðból á Þórsnesi var lengi Helgafell, en þar var klaustur frá 1184 til siðaskipta.  Verslun hófst á Þórsnesi í landi Grunnasundsnes í kringum árið 1590 og upp úr þeirri verslun spratt svo Stykkishólmur.

Árið 1996 fannst 87° heitt vatn í landi Hofstaða á Þórsnesi.

 

Snæfellsnes
Jaltaráðstefnan

Jaltaráðstefnan eða Krímráðstefnan var ráðstefna sem haldin var 4.–11. febrúar 1945 í Jalta á Krímskaga en þar  hittust þjóðhöfðingjar Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Bretlands; Franklin D. Roosevelt, Jósef Stalín og Winston Churchill um skiptingu landsvæða til sigurvegara eftir stríð. Ráðstefnan var önnur í röð þriggja ráðstefna þessara þjóðarleiðtoga, fyrsta ráðstefnan var í Teheran og þriðja ráðstefnan var í Potsdam.

Krímskagi
Seinni heimsstyrjöldin
Kalda stríðið
Karólína Guðmundsdóttir

Karólína Guðmundsdóttir (29. apríl 1897 – 31. ágúst 1981) var vefnaðarkona í Reykjavík. Hún var ættuð frá Þóroddsstöðum í Grímsnesi. Karólína var árin 1920-23 í námi í Dansk kunstlivsforening og lærði vefnað á vinnustofu frk. Siegumfeldt í Kaupmannahöfn en kom heim árið 1923 og byrjaði að vefa.  Hún rak Vefnaðarstofu Karólínu Guðmundsdóttur  frá 1938 til  1972-1973 en þá tók Elín Björnsdóttir frænka hennar við rekstrinum. Vefnaðarstofan var á  Ásvallagötu 10a. Karólína óf úr íslenskri ull, úr Gefjunargarni. Hún óf gluggatjöld og áklæði og fleira fyrir ýmsar opinberar byggingar. Þegar mest umsvif voru unnu sjö stúlkur hjá henni við vefnað. Karólína seldi einnig ýmis konar efni til handavinnu og fékk listamenn til að teikna mynstur á veggteppi og útsaumsstriga.

Heimildir 
 Karólína Guðmundsdóttir(80 ára afmæli) Morgunblaðið, 95. tölublað (29.04.1977)
 Guðmundur Einarsson (minningargrein)
 Heimsókn í vefstofu Karólínu Guðmundsdóttur, Samvinnan, 6. Tölublað (01.06.1956) Blaðsíða 9
 Stólar í Búnaðarbankanum með áklæði ofnu af Karólínu Byggingarlistin, 1. tölublað (01.01.1951), Blaðsíða 16
 Lesbók Morgunblaðsins, 8. tölublað (24.02.1974), Blaðsíða 6
 Karólína vefari (sýning)
Hála

Hála (fræðiheiti: serosa) er himna, sem klæðir brjóst- og kviðarhol að innan og flest líffæri í þeim að utan. Hála kviðarhols er kölluð lífhimna.

Líkamshlutar
Guðmundur Hannesson

Guðmundur Hannesson (f. 9. september 1866 - d. 1. október 1946) var íslenskur læknir og frumkvöðull varðandi skipulagsmál og lýðheilsu og heilbrigðismál.

Ævi 
Guðmundur var sonur Hannesar Guðmundssonar bónda á Guðlaugstöðum í Blöndudal og Halldóru Pálsdóttur. Hann fór í Lærða skólann og að loknu stúdentsprófi árið 1887 fór hann til náms í Kaupmannahöfn og lauk læknisprófi í janúar 1894. Hann var svo héraðslæknir í Skagafirði og sat á Sauðárkróki. Veturinn 1895-1896 fór hann erlendis í frekara nám og eftir vetrardvöl í Kaupmannahöfn varð hann héraðslæknir á Akureyri og var þar í 11 ár. Hann stofnaði félag lækna og gaf út handskrifað læknablað á árunum 1902-1904. Árið 1907 flutti hann til Reykjavíkur og varð héraðslæknir þar og kennari við Læknaskólann. Þegar Háskóli Íslands var stofnaður varð hann prófessor í líffærafræði og heilbrigðisfræði. Guðmundur var rektor HÍ 1914-1915 og 1924-1925 en á þessum tíma skiptust prófessorar skólans um að gegna embættinu. 

Guðmundur var virkur í stjórnmálum og varð árið 1907 formaður flokksstjórnar Landvarnarflokksins. Hann var svo kosinn annar af tveimur alþingismönnum Húnvetninga árið 1914 en náði ekki kjöri 1916. Guðmundur var fyrstur til að stunda mannfræðirannsóknir og mannamælingar á Íslandi. Guðmundur var frumkvöðull íslenskra skipulagsmála. Rit hans Um skipulag bæja kom út 1916. 

Kona Guðmundar var Karólína Margrét Sigríður Ísleifsdóttir.

Heimildir 
 Guðmundur Hannesson, prófessor
 Læknablaðið 100 ára Guðmundur Hannesson
 Fyrsta skurðaðgerð Guðmundar Hannessonar prófessors
 Er til íslensk þéttbýlishefð? Lesbók Morgunblaðsins, 03. mars (03.03.2001), Blaðsíða 12
 Pétur Pétursson. (2006). Deilan um Þyrna Þorsteins Erlingssonar : Guðmundur Hannesson læknir gegn guðfræðingunum Jóni Helgasyni og Haraldi Níelssyni. Ritröð Guðfræðistofnunar.
 Kristófer Eggersson, Trúargagnrýni og trúleysingjar um aldamótin 1900, Sagnir - 1. tölublað (01.06.2009) bls. 45-46
 Anna Guðmundsdóttir. (1974). Dr. Guðmundur Hannesson prófessor, bókarkafli bls. 83-108 í Faðir minn - læknirinn
 Guðmundur Hannesson. (1919). Skipulag sveitabæja. útgefandi Þorsteinn Gíslason.

Íslenskir læknar
Alþingismenn
Rektorar Háskóla Íslands
Íslenskir arkitektar

Prófessorar við Háskóla Íslands
Skólastræti 3

Skólastræti 3  er steinhús við Skólastræti í Reykjavík. Það er byggt árið 1915 af Hans Pedersen og Guðrúnu Margréti konu hans. Guðmundur  Hannesson læknir teiknaði húsið.

Hús í Reykjavík
Miðborg Reykjavíkur
Byggingar í Reykjavík
Læknaskólinn

Læknaskólinn var skóli til að mennta lækna á Íslandi sem starfaði 1876-1911. Eiginlegur læknaskóli var stofnaður 1876 og var landlæknir  forstöðumaður hans. 
Sjúkrahús Reykjavíkur hið eldra (1866-1884) stóð þar sem nú er hús Hjálpræðishersins við Vonarstræti. Þar var Læknaskólinn til húsa til ársins 1884. 

Sjúkrahús Reykjavíkur hið yngra (1884-1903) stóð við Þingholtsstræti 25 í Farsóttarhúsinu og flutti læknaskólinn þangað árið 1884. Læknaskólinn og síðan læknadeildin voru til húsa í Farsóttarhúsinu til ársins 1913. Læknaskólinn fluttist í Háskóla Íslands þegar sá skóli var stofnaður og varð ein deild háskólans. Alls luku 64 prófi frá Læknaskólanum á meðan hann starfaði.

Heimildir 
 Saga læknisnáms á Íslandi til 1970,Læknablaðið
 ,Frá öldungadeild LÍ. Síðustu kennarar Læknaskólans í Reykjavík. Læknablaðir 2015

Aflagðir skólar á Íslandi
Lagaskólinn

Lagaskólinn var skóli til að mennta íslenska lögfræðinga. Hann var stofnaður 1908 og starfaði þangað til Háskóli Íslands var stofnaður. Kennarar við skólann voru Lárus Bjarnason sýslumaður og var hann forstöðumaður ásamt Einari Arnórssyni.

Aflagðir skólar á Íslandi
Uppsalaháskóli

Uppsalaháskóli (sænska: Uppsala universitet), stundum kallaður Háskólinn í Uppsölum, er ríkisháskóli í Uppsölum í Svíþjóð. Hann var stofnaður árið 1477 og er þar með elsti háskóli á Norðurlöndum.

Tengill 
 Heimasíða skólans

Háskólar í Svíþjóð
Ristilbólga

Ristilbólga er bólga í ristli.

Ristilbólga getur verið vegna langvinnra bólgusjúkdóma í meltingarveginum, þá helst:

 Sáraristilbólga (Colitis ulcerosa) – Leggst alltaf á endaþarminn og teygir sig mislangt upp eftir ristli en fer ekki í smáþarma. Bólgan er staðbundin í efsta lagi  og myndar yfirborðssár sem blæðir úr. Sáraristilbólga er algengust hjá fólki á aldrinum 15 - 30 ára. Tíðni sjúkdómsins hefur aukist en orsakir þess eru ekki þekktar. 
 Svæðisgarnabólga  – Getur komið fram í hvaða hluta meltingarvegarins sem er.

Óþekktar orsakir innihalda . Við ristilspeglun er slímhúðin eðlileg, en greining fæst með sýnatöku.

Til eru fleiri orsakir ristilbólgu, svo sem af völdum lyfja- og geislameðferðar, æðasjúkdóma, og sýkinga.

Einstaklingar sem hafa haft langvinnar ristilbólgur í 8 – 10 ár eru í aukinni áhættu á að fá ristilkrabbamein.

Heimildir 
 Smásæ ristilbólga, Læknablaðið
 Ristilbólga með sárum (doktor.is) 
 Crohns og Colitis Ulcerosa samtökin
 Krabbamein í ristli og endaþarmi

meltingarsjúkdómar
Vínýlklóríð

Vínýlklóríð er grunnefni sem notað er í framleiðslu á fjölvínýlklóríði („PVC-plastefni“). Við fjölliðun efnisins hvarfast ekki allir þættir og ákveðið magn vínýlklóríðs verður í vörunni.

Reglur eru um hvert hámarksgildi vínýlklóríðs má vera í fullunnum efnum og hlutum. Hámarksgildi vínýlklóríðs í efnum og hlutum má vera 1 mg/kg en flæði vínýlklóríðs í matvæli skal vera minna en 0,01 mg/kg. Starfsmenn sem vinna að framleiðslu þar sem vínýlklóríð kemur við sögu eru taldir í áhættuhópi að fá vissar tegundir krabbameina.

Heimildir 
 Matvælastofnun Vinýlklóríð 
 Reglugerð um vinýlklóríð í efnum og hlutum
 Læknablaðið 2002, Faraldsfræði í dag

Klóríð
Fjölvínýlklóríð

Fjölvínýlklóríð eða PVC-plastefni (einnig kallað pólývínýlklóríð eða vínyll) er plastefni úr vínýlklóríði sem notað er í margs konar vörur svo sem leikföng, regnföt, stígvél, frárennslisrör og ýmsa kapla. Það er þriðja mest framleidda plastefni á eftir fjöletýlen og fjölprópýlen.

Þegar fjölvínýlklóríð brennur getur myndast díoxín. Oft er bætt efnum í fjölvínýlklóríð til að það fái ákveðna eiginleika. Þalöt eru skaðleg mýkingarefni sem oft er blandað í fjölvínýlklóríðs en þalöt eru talin raska hormónajafnvægi líkamans.

Tengill
 Þalöt (Umhverfisstofnun)

Plast
Klóríð
Ben Stein

Benjamin Jeremy „Ben“ Stein (f. 25. nóvember 1944) er bandarískur höfundur, lögfræðingur og leikari.

Tenglar
 

Stein, Ben
Corsier-sur-Vevey

Corsier-sur-Vevey er sveitarfélag í umdæminu Riviera-Pays-d'Enhaut í kantónunni Vaud í Sviss. Það inniheldur þorpið Corsier-sur-Vevey og smáþorpið Les Monts-de-Corsier. Hluti vínræktarhéraðsins Lavaux er innan sveitarfélagsins. Íbúar eru rúmlega 3000 talsins. 

Tveir þekktir breskir leikarar, Charlie Chaplin og James Mason, eru báðir grafnir í kirkjugarði Corsier-sur-Vevey.

Sveitarfélög í Vaud
Gautaborgarháskóli

Gautaborgarháskóli (sænska: Göteborgs universitet) er ríkisháskóli í Gautaborg í Svíþjóð.

Tengill 
 Heimasíða skólans

Háskólar í Svíþjóð
Gautaborg
Davos

Davos er sveitarfélag í umdæminu Prättigau/Davos í kantónunni Graubünden í Sviss. Bærinn stendur við ána Landwasser í Svissnesku Ölpunum, milli Plessurfjallgarðsins og Albulafjallgarðsins. Íbúar voru rúmlega 11 þúsund árið 2013. 

Davos er einkum þekkt fyrir að vera eitt af stærstu skíðasvæðum Sviss og fyrir að hýsa hina árlegu Heimsviðskiptaráðstefnu. Spenglerbikarinn er árleg íshokkíkeppni haldin í Davos.

Sveitarfélög í Graubünden
Óslóarháskóli

Óslóarháskóli (norska: Universitetet i Oslo) er ríkisháskóli í Ósló í Noregi. Hann var stofnaður árið 1811 og er í dag stærsti háskóli landsins með yfir 25 þúsund nemendur.

Tengill 
 Heimasíða skólans

Háskólar í Noregi
Carl William Hansen

Carl William Hansen (11. október 1872 – 3. ágúst 1936) var danskur rithöfundur, satanisti, umferðarprédikari og dulhyggjumaður. Hann fæddist í Kaupmannahöfn og var vígður inn í frímúrarareglu kennda við Martinisma árið 1898.  Hansen gaf út bókina Den Ny Morgens Gry, Lucifer-Hiram, Verdensbygmesterens Genkomst árið 1906 undir dulnefninu Ben Kadosh. Áhugamál hans voru gullgerðarlist og stjörnufræði og allt til ársins 1905 var hann í samskiptum við sænska leikskáldið August Strindberg.
Hansen var menntaður í sölu mjólkurafurða en skilgreindi sjálfan sig sem efnafræðing í dönskum uppflettiritum.

Heimildir
 Ordo Templi Orientis in Denmark

Danskir rithöfundar
Cévennes

Cévennes (oksítanska: Cevenas) er fjallgarður í suðurenda Massif Central-hálendisins í Suður-Frakklandi. Fjallgarðurinn er í umdæmunum Ardèche, Gard, Hérault og Lozère. Hæsti tindur hans er Mont Lozère (1702 m).

Fjöll í Frakklandi
Gustaf

Gustaf er Íslenskt og Sænskt karlmannsnafn.

Ýmsir ritháttættir eru til af nafninu:

 Gústaf
 Götstaf
 Gustav
 Gautstafr
 Gautstafur
 Gøtstaf

Tilvísanir 	

Sænsk karlmannsnöfn
Íslensk karlmannsnöfn
Fjöletýlen

Fjöletýlen (einnig kallað pólýetýlen eða PE) er algengasta plastefnið sem framleitt er í dag. Heimsframleiðsla á efninu nær 80 milljónum tonna á ári. Helsta notkun þess er í umbúðum (plastpokum, plastfilmum, flöskum, o.s.frv.). Til eru margar tegundir fjöletýlens en flestar hafa eftirfarandi formúluna (C2H4)nH2. Því er fjöletýlen yfirleitt blanda lífrænna efnasambanda sem hafa mismunandi n-gildi.

Tengt efni 
 Fjölvínýlklóríð
 Fjölprópýlen

Plast
Fjölprópýlen

Fjölprópýlen (einnig kallað pólýprópýlen eða PP) er plastefni notað í margvíslegum tilgangi eins og umbúðum, vefnaði (t.d. reipum og teppum), ritföngum, margnota ílátum, hátölurum, bílhlutum og peningaseðlum. Efnið er búið til úr própýleni en það er harðgert og hvarfast ekki við mörg leysiefni, basa og sýrur.

Árið 2008 náði heimsframleiðslu á fjölprópýleni 45,1 milljónum tonna.

Tengt efni 
 Fjöletýlen
 Fjölvínýlklóríð

Plast
Skotárásin á Charlie Hebdo

Skotárásin á Charlie Hebdo var atburður sem átti sér stað að morgni 7. janúar 2015 um það bil kl. 11:30 að staðartíma á skrifstofum franska skoptímaritsins Charlie Hebdo í miðborg Parísar. Tveir grímuklæddir byssumenn vopnaðir rifflum komust inn á skrifstofur tímaritsins og skutu allt að 50 skotum meðan þeir öskruðu Allahu akbar („Guð er glæstastur“ á arabísku). Þeir drápu ellefu manns og meiddu ellefu aðra. Stuttu eftir drápu þeir franskan lögreglumann. Byssumennirnir sögðust vera meðlimir í jemenskri grein Al-Kaídu sem lýsti árásinni á hendur sér. Fimm voru drepnir og ellefu aðrir meiddir í skotaárásum í kjölfar þessarar í héraðinu Île-de-France.

Franska ríkisstjórnin setti viðbragðsstöðuna í hæsta stigið: hryðjuverksviðvörun. Hermönnum var komið fyrir í Île-de-France og Picardy. Umfangsmikil mannaleit hófst en grunuðu mennirnir þeir Saïd og Chérif Kouachi voru fundnir þann 9. janúar, þegar þeir skutu á lögreglumenn. Þeir héltu starfsmönnum skiltasmiðju í Dammartin-en-Goële í gíslingu en bræðurnir voru skotnir um leið og þeir fóru út úr smiðjunni í skothríð. 

Þann 11. janúar söfnuðust um 11 milljónir manns, þar á meðal 40 þjóðarleiðtogar, saman í götum Parísar í fjöldafund um þjóðarsamheldni. 3,7 milljónir annarra um allt Frakkland tóku þátt í fjöldafundum. Slagorðið je suis Charlie („ég er Charlie“) var mikið notað til stuðnings á fundunum og á samfélagsmiðlum. Þeir starfsmenn Charlie Hebdo sem eftir voru fóru að vinna að næsta tölublaði tímaritsins sem var prentað í sjö milljónum eintaka á sex tungumálum og seldist upp. Lesendafjöldi blaðsins er vanalega 45.000 til 60.000 manns.

Hryðjuverk í Frakklandi
Saga Frakklands
Saga Parísar
2015
Charlie Hebdo

Charlie Hebdo (íslenska: „Charlie vikulega“) er franskt tímarit sem kemur út vikulega með skopmyndum, greinum, ritdeilum og bröndurum. Sjónarmið tímaritsins er óhefðbundið og lotningarlaust, en það styður veraldarhyggju, trúleysi og vinstristefnu og gagnrýnir kynþáttahatur, trúarbrögð (kaþólsku, gyðingdómi og íslam) og öfgahægriflokka (sérstaklega Front National). Tímaritið kom fyrst út árið 1970, en útgáfa þess var hætt árið 1981. Svo snéri það aftur árið 1992. Núverandi ritstjóri tímaritsins er Gerard Biard.

Tímaritið hefur verið þolandi tveggja hryðjuverksárása. Sú fyrsta var árið 2011 þegar eldsprengjum var kastað inn á skrifstofur Charlie Hebdo. Talið er að þetta hefur verið viðbrögð við skopmydum af Múhameði sem voru gefnar út í tímaritinu. Önnur árásin var árið 2015 en tveir byssumenn komust inn á skrifstofur tímaritsins og drápu tólf starfsmenn þess. Meðal fórnarlamba var Stéphane Charbonnier („Charb“), fyrrverandi ritstjóri tímaritsins.

Fyrrverandi ritstjórar Charlie Hebdo voru François Cavanna (1969–1981) og Philippe Val (1992–2009). Tímaritið kemur út á hverjum miðvikudegi. Lesendafjöldi þess um 45.000 til 60.000 manns, en met þetta var slegið þegar fyrsta tímablaðið eftir skotaárásina kom út. Þá seldust yfir sjö milljónir eintaka á sex tungumálum.

Frönsk tímarit
Veraldarhyggja

Veraldarhyggja á við það lögmál að ríkisstjórn og fulltrúar hennar eigi að vera aðskilin frá trúfélögum og höfðingjum þeirra. Í einni útgáfu stefnunnar er rétturinn til að vera laus við trúarbrögð og kenningar þeirra fullyrður. Einnig er haldið fram að ríki leggi ekki ákveðin trúarbrögð á borgarana sína. Önnur útgáfa veraldarhyggju snýr um lögmálið að athafnir og ákvarðanir sem snerta almenninginn, sérstaklega þær tengdar stjórnmálum, eigi að vera lausar við trúaráhrif.

Veraldarhyggja á rætur sínar að rekja til grískra og rómverskra heimspekinga eins og Markúsar Árelíusar og Epikúrosar; til hugsuða upplýsingarinnar eins og Denis Diderot, Voltaire, Baruch Spinoza, James Madison, Thomas Jefferson og Thomas Paine; og til nýlegri fríhyggjumanna og trúleysingja eins og Robert Ingersoll og Bertrand Russell.

Skoðanir um tilgang og stuðning veraldarhyggju eru mjög misjafnar. Í evrópskri veraldarhyggju eða laïcité hafa rök verið færð fyrir því að hún sé hreyfing í att að nútímavæðingu og burt frá hefðbundnum trúargildum (þ.e. veraldarvæðing). Slíka veraldarhyggju, byggð á félagslegum eða heimspekilegum grundvelli, er oft að finna í löndum þar sem haldið er utan um þjóðkirkju eða önnur trúfélög. Sumir halda fram að bandarísk veraldrarhyggja, eða ríkisveraldarhyggja, hafi varið trúarbrögð og trúmenn fyrir ríkisafskiptum, og að þar sé veraldarhyggja minni í samfélaginu.

Tengt efni 
 Aðskilnaður ríkis og kirkju
 Efasemdahyggja
 Húmanismi
 Ríkistrúarbrögð
 Trúleysi
 Veraldarvæðing

Veraldarhyggja
Upplýsingin
Trúleysi
Frelsi, jafnrétti, bræðralag

„Frelsi, jafnrétti, bræðralag“ (franska: Liberté, égalité, fraternité) er kjörorð Frakklands og lýðveldisins Haítí. Þó það eigi uppruna sinn í frönsku byltingunni var það þá bara eitt af mörgum slagorðum, en varð opinbert kjörorð árið 1870 undir Þriðja lýðveldinu. Deilt hefur verið um samsetningu og samhæfni kjörorðsins frá upphafi. Núverandi form þess er styttra en það upprunalega, sem var „Frelsi, jafnrétti, bræðralag, eða dauði!“ (Liberté, égalité, fraternité, ou la mort!).

Undir Vichy-stjórninni var því skipt út fyrir „Vinna, fjölskylda, föðurland“ (Travaille, famille, patrie). Vichy-stjórnin féll árið 1945 en árið eftir var upprunalega kjörorðið tekið upp á ný. Frá þessum tíma hefur það staðið í stjórnarskrá Frakklands.

Stundum er kjörorðið notað ásamt litunum þremur á franska fánanum, en það eru engin tengsl á milli þess og fánans. Kjörorðið stendur á frönskum evrumyntum.

Þjóðartákn Frakklands
Kjörorð
Edmond Debeaumarché

Edmond Debeaumarché (15. desember 1906 – 28. mars 1959) var franskur póstmaður sem gekk til liðs við andspyrnuhreyfingu frakka í seinni heimstyrjöldinni. Hann fékk fjöldamargar viðurkenningar fyrir þjónustu sína. 1960 var gefið út frímerki með mynd af honum.

Hann lést 28. mars 1959 í Suresnes. Jarðaför hans var haldin í Invalides garðinum, París og hann var grafinn í Dijon.

Heimildir

Tilvísanir 

Franskir andspyrnumenn
Nauteyri

Nauteyri er jörð og gamall kirkjustaður á Langadalsströnd í fyrrum Nauteyrarhreppi í Ísafjarðardjúpi. Jörðin er núna í eigu Hraðfrystihússins-Gunnvör hf sem keypti jörðina árið 2014 fyrir 30 milljónir af sveitarfélaginu Strandabyggð. Á jörðinni er laxeldi, þar er seiðaeldisstöð og þar er heitt vatn í jörðu. Seiðaeldisstöðin var upprunalega laxeldisstöð Íslax sem reist var 1984-85. Íslax náði að selja seiði til Noregs á fyrstu 2 árum starfseminar. Offramboð á laxi á mörkuðum og ofjárfesting í uppbyggingu laxeldis í Reykjanesi leiddi til gjaldþrots Íslax. Starfsemi fiskeldis hélt þó áfram til dagsins í dag. Jörðin er talin vera um 5.500 hektarar og á nánast allt land frá fjöruborði milli Þverár og Hafnardalsár allt til vatnaskila á Ófeigsfjarðarheiði. Á jörðinni eru mörg stöðuvötn,  meðal annars Skúfnavötn og Mávavötn.

Nauteyrarkirkja eru bárujárnsklædd timburkirkja sem  var reist árið 1885 en þá var  sóknarkirkjan  flutt til Nauteyrar frá Kirkjubóli í Langadal þar sem hún hafði verið í margar aldir. Bárujárnsklæðningin er frá 1985 þegar kirkjan var gerð upp á 100 ára afmæli hennar. Girðing og upphleðsla á kirkjugarði voru gerð árid 1993, einnig var kirkjan máluð þá. Meðal kirkjumuna er kaleikur frá 1750 eftir  Sigurð Þorsteinsson silfursmið í Kaupmannahöfn. Ekki er hægt að taka nema grunnar grafir í kirkjugarðinum og er jarðvegur aðfluttur og leiðin óvenjuhá. Nauteyrarkirkja er í Hólmavíkurprestakalli í Vestfjarðaprófastsdæmi.

Árið 1683 var Sveinn Árnason dæmdur sekur fyrir galdra á Nauteyri  en prófasturinn Sigurður Jónsson mun hafa talið hann valda veikindum prófastfrúarinnar Helgu en hún var dóttir Páls Björnssonar í Selárdal. Sveinn var brenndur á Nauteyri eða í Arngerðareyrarskógi. Það var síðasta galdrabrenna á Íslandi og markar lok brennualdar.

Heimildir 
 Hraðfrystihúsið-Gunnvör kaupir Nauteyri í Ísafjarðardjúpi  Skutull 30. 10.2014
 Fjögur tilboð hafa borist í Nauteyrina
 Jarðhitaathugun við Nauteyri, Orkustofnun 1978
 w.kirkjukort.net/kirkjur/nauteyrarkirkja_0217.html Nauteyrarkirkja (kirkjukort.net)
 Strandagaldur Sveinn Árnason brenndur 1683 

Ísafjarðardjúp
Kirkjustaðir á Íslandi
Kennimark Kölska

Kennimark Kölska (Character Bestiæ) er bók skrifuð 1674 af Páli Björnssyni í Selárdal. Bókin var safn ritgerða eftir Pál sem fjölluðu um djöflatrú.

Íslenskar trúarbókmenntir
Flórsykur

Flórsykur er fínt malaður sykur sem er blandaður með örlitlu af efni eins og kornsterkju sem hindrar kekkjamyndun. Flórsykur er notaður þar sem þarf sykur sem leysist fjótt upp. Flórsykur er notaður í kökukrem, marsipan og kransakökudeig.

Sætuefni
Sykur
Lakkrís

Lakkrís er sælgæti sem unnið er með því að nota bragðefnið lakkrísrót en það er rót af trénu Glycyrrhiza glabra. Í lakkrís er sykur, bindiefni sem er hveiti eða önnur sterkja og bragðefni sem oft er unnið úr lakkrísrót. Oft eru aðrar jurtir eins og anís notaðar í stað lakkrísrótar til að framkalla sambærilegt bragð. Í saltlakkrís er sett ammoníumklóríð. Lakkrís er oft húðaður með vaxi til þess að fá fram áferð og gljáa. 

Lakkrísrót er notuð sem bragðefni í fleira en sælgæti. Hún er notuð í tóbak og lyf og hefur um langan aldur verið notuð sem náttúrulyf við ýmsum kvillum. Óhófleg lakkrísneysla getur valdið hækkun á blóðþrýstingi, bjúg og höfuðverk.

Heimildir
 
 Lakkrís (lyfja.is)
 Læknablaðið, Samhengi lakkríss og háþrýstings

Sælgæti
Dagleið

Dagleið er tíma- og lengdarmælieining. Dagleið á göngu getur verið um 15 – 25 km ef farið er um fjalllendi og lengra annars. Dagleið á hesti er um 30 – 50 km, langferðir á hestum kallar á þrjá til fjóra hesta á hvern ferðalanga. Til eru þingmannaleiðir, þá er dagleiðin um 37,5 km (eða um 5 þýskar mílur).

Tilvísanir 	

Mælieiningar
Sítrónusýra

Sítrónusýra eða sítrussýra er veik lífræn sýra með efnaformúlu C6H8O7. Sítrónusýra er náttúrulegt þráavarnarefni/rotvarnarefni og finnst í sítrusávöxtum. Sítrónusýra er notuð til að bragðbæta mat og drykk og stýra sýrustigi.

Sýrur
Sítrusviður
Guðmundur Magnússon (fornfræðingur)

Guðmundur Magnússon (1741-1798) var íslenskur fornritafræðingur, sonur Magnúsar Guðmundssonar prests á Hallormsstað. Hann hóf nám í Kaupmannahafnarháskóla árið 1761 þar sem hann lagði stund á textafræði. Hann fékk stöðu við Árnasafn 1776 (Arnamagnæansk Stipendiar). Hann er þekktastur fyrir útgáfu 1. bindis Sæmundar-Eddu 1787 með latneskri þýðingu og skólaútgáfu á gamanleikjum Terentiusar 1788. Hann vann einnig að útgáfu Egils sögu með latneskri þýðingu sem kom út 1809.

Heimildir
 Æviágrip á Heimskringla.no

Tenglar
 Handrit tengd Guðmundi á Handrit.is
 Bækur tengdar Guðmundi á Bækur.is

Íslenskir fornfræðingar
Ammoníumklóríð

Ammóníumklóríð eða salmíak er ólífrænt efnasamband með formúlunni  NH4Cl og er hvítt kristallað salt sem leysist auðveldlega upp í vatni. Ammóníumklóríð er notað í matvælaiðnaði, í sumar tegundir af lakkrís.

Efnasambönd