alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Tröllahraun

Tröllahraun er basalthraun sem kom upp í eldgosi á Tungnaáröræfum  á árunum 1862-1864. Tröllagígar eru í Heljargjá norðaustur af Gjáfjöllum og mynda 16 km langa slitrótta gígaröð. Þeir tilheyra Bárðarbungukerfinu eins og margar aðrar gígaraðir á þessum slóðum og á Veiðivatnasvæðinu. Gosið var óvenju langvinnt og stóð með hléum í rúm tvö ár. Það hófst 30. júní 1862 og því lauk einhvern tíma haustið 1864.  
Lítið varð vart við gosið úr byggð. Gosmökkurinn sást þó frá Suðurlandi og eldsbjarmi þegar kom fram á haustið og veturinn. Einnig varð vart við allmikla blámóðu í lofti víða um land sem menn kenndu gosinu. Hraunið rann til suðvesturs eftir Heljargjá en síðan um skarð til vesturs meðfram norðanverðum Gjáfjöllum. 
Stórit hvítir feldspatdílar eru í hrauninu. Það er úfið og ógreiðfært yfirferðar, gráhvítt yfir að líta því það er vaxið mosa og skófum. Enginn jarðvegur er á því aðeins efnislitlir sandskaflar hér og hvar sem fokið hafa úr sandorpnum hraununum umhverfis.

Grímur Thomsen skáld fór ásamt nokkrum fylgdarmönnum í leiðangur í átt til gosstöðvanna í ágúst 1862. Þeir komust inn að Hágöngum og sáu þaðan til gossins úr fjarska og létu við svo búið standa.

Pálmi Hannesson mun hafa stungið upp á nöfnunum Tröllagígar og Tröllahraun. Eldra nafn er Galdrahraun en það er komið frá Fr. le Sage de Fontenay. 

Hraun á Íslandi
Hálendi Íslands
Edgar Froese

Edgar Willmar Froese (6. júní 1944 – 20. janúar 2015) var þýskur tónlistarmaður og brautryðjandi í raftónlist. Hann hóf feril sinn um miðbik 1960 og er þekktastur fyrir að vera stofnandi þýsku hljómsveitarinnar Tangerine Dream. Hann gaf jafnframt út sóló plötur og notaði nafnið Edgar Froese fram til ársins 2003 en eftir það Edgar W. Froese.

Tenglar 
 Tangerine Dream founder Edgar Froese dies  grein í the Guardian, 23. janúar 2015.

Þýskir tónlistarmenn
Raftónlist
Dæli í Skíðadal

Dæli er ysti bær í Skíðadal vestan Skíðadalsár. Upp af bænum rís hið mikla fjall Stóllinn með klettabelti um sig miðjan. Utan við Dæli eru Dælishólar, jökulruðningshólar frá ísaldarlokum og berghlaupshólar tengdir stóru berghlaupi sem gengur þvert fyrir mynnu Skíðadals og nefnist Hvarfið. Dælis er ekki getið í fornum sögum og bæjarnafnið sést ekki í rituðum heimildum fyrr en árið 1505. Vafalaust hefur þó verið búið þar frá fyrstu tíð því þar er gott undir bú og fagurt um að litast. Ásgrímur Jónsson málari gerði allmargar stórar olíumyndir í Skíðadal á efri árum sínum og dvaldi þá í Dæli.

Dalvíkurbyggð
Svarfaðardalur
Íslenskir bæir
Zelda Williams

Zelda Rae Williams er bandarískur gamanleikari. Hún er dóttir Robin Williams.

Tenglar
 

Williams, Zelda
904

904 (CMIV í rómverskum tölum) var 4. ár 10. aldar og hlaupár sem hófst á sunnudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

Atburðir 

 29. janúar - Sergíus 3. tók við sem páfi af Leó 5. og Kristófer mótpáfa sem báðir voru fangelsaðir og myrtir.
 29. júlí - Serkneskir sjóræningjar undir stjórn Leó frá Trípólí fóru ránshendi um Þessalóníku.
 Herstjórinn Zhu Wen neyddi keisarafjölskylduna og alla íbúa höfuðborgar Tangveldisins, Chang'an, til að flytja til Luoyang.
 22. desember - Zhu Wen drap Zhaozong keisara og tók sjálfur völdin.

Fædd 
 30. júní - Guo Wei, sem síðar varð keisari síðara Zhou-veldisins (d. 954).

Dáin 
 Janúar - Kristófer mótpáfi.
 Október - Al-Qasim ibn Ubayd Allah, Abbasídavesír.
 Zhaozong, næstsíðasti keisari Tangveldisins.
 Yahya ibn Al-Qassim, soldán Marokkó.
 Ívar 2. konungur í Dyflinni.
 30. desember - Harun ibn Khumarawayh, emír Egyptalands.

904
901-910
Duke Nukem

Duke Nukem er tölvuleikjaröð sem 3D Realms þróaði á 10. áratug 20. aldar, upphaflega fyrir einkatölvur með MS DOS-stýrikerfi. Seinna keypti Gearbox Software leikinn og þróaði síðustu útgáfu hans, Duke Nukem Forever, sem kom út 2011. Fyrstu tveir Duke Nukem-leikirnir eru pallaleikir, en þeir síðari tveir fyrstu persónu skotleikir. Auk þessara fjögurra hafa komið út minni leikir fyrir leikjatölvur.

Þriðji leikurinn í röðinni, Duke Nukem 3D, naut mikilla vinsælda. Hann er fyrstu persónu skotleikur í þrívíðu umhverfi með tvívíðum kvikum, líkt Wolfenstein og Doom. Söguþráðurinn gengur út á að bjarga jörðinni úr klóm geimvera. Leikurinn er háðsádeila á bandarískar spennumyndir með vöðvastæltum hetjum, Hollywood-menningu og bandaríska poppmenningu. Leikurinn var gagnrýndur fyrir þá mynd af konum sem hann dregur upp og fyrir karlrembulegan húmor.

Tölvuleikir frá 1991
Tölvuleikir frá 1993
Tölvuleikir frá 1996
Tölvuleikir frá 2011
Fyrstu persónu skotleikir
Sergíus 3. páfi

Sergíus 3. (um 860 – 14. apríl 911) var páfi frá 29. janúar 904 til dauðadags. Hann ríkti á tímum mikilla átaka milli aðalsfjölskyldna á Mið-Ítalíu um páfastólinn. Sergíus lét hugsanlega myrða báða fyrirrennara sína, Leó 5. og Kristófer mótpáfa. Hann er eini páfinn sem átti son sem síðar varð páfi (Jóhannes 11.). 

Hann var einn af þeim sem studdi Lambert keisara gegn Formósus páfa og tók þátt í líkþinginu 897 en þegar hann reyndi að ná páfakjöri eftir lát Þeódórusar 2. árið eftir studdi Lambert heldur Jóhannes 9. Sergíus var í kjölfarið bannfærður og hrakinn í útlegð. Aðstæður breyttust svo þegar Kristófer mótpáfi tók páfastólinn með valdi 903. Þeófylaktus af Tusculum sem Loðvík blindi hafði sett yfir Róm gerði uppreisn gegn Kristófer og fékk Sergíus gerðan að páfa. Við þetta varð hann nátengdur Þeófylaktusi og átti óskilgetinn son með dóttur hans, Maroziu, sem síðar varð Jóhannes 11. páfi. Sergíus lét gera við Lateranhöll og innrétta að nýju eftir jarðskjálftaskemmdir frá 896 og gripdeildir Kristófers mótpáfa. 

Sergíus fékk ill eftirmæli. Valdatíð hans er talin vera upphafið að því sem á 16. öld var kölluð myrka öldin (Saeculum obscurum) og þýskir 19. aldar guðfræðingar kölluðu skækjuræði (Pornokratie eða Hurenregiment). Ástæða nafngiftarinnar er sú að á þeim tíma (fyrri hluta 10. aldar) höfðu Tusculum-hertogar mikil völd í Róm og Theodora, eiginkona Þeófylaktusar, og dóttir þeirra Marozia, mikil áhrif á páfastól. 

Páfar
New-York Mirror

New-York Mirror var vikurit útgefið í New York-borg frá 1823 til 1842 og aftur sem dagblaðið The Evening Mirror frá 1844 til 1898. Ritið var bæði frétta- og bókmenntatímarit. Það var stofnað af George Pope Morris og Samuel Woodworth. Eftir dalandi sölu hóf Morris samstarf við rithöfundinn Nathaniel Parker Willis um að gefa blaðið út undir nýju heiti. Kvæði Edgar Allan Poe, Hrafninn, kom fyrst út undir hans nafni í þessu blaði 1845.

Bandarísk tímarit
Bandarísk dagblöð
Egyptalandsher

Egyptalandsher (arabíska: القوات المسلحة المصرية‎) er herafli Egyptalands. Hann er stærsti herinn í Afríku og Mið-Austurlöndum. Egypski landherinn telur tæplega hálfa milljón manna að talið er, og hefur aðgang að 1.000.000 manna varasveit. Hann var stofnaður árið 1922 og skiptist í landher, flugher, flota og loftvarnalið.

Herinn hefur mikil pólitísk ítök í Egyptalandi. Allir forsetar landsins frá stofnun lýðveldis 1952 voru áður herforingjar nema Mohamed Morsi sem herinn steypti af stóli eftir aðeins ár í embætti.

Egyptaland
Herlið í Afríku
Herlið í Mið-Austurlöndum
Weather Underground

Weather Underground Organization, líka þekkt sem The Weathermen, voru bandarísk róttæk vinstrihreyfing sem stóð fyrir fjölda fangaflótta og sprengjutilræða gegn stjórnarbyggingum og bönkum á 7. og 8. áratug 20. aldar. Samtökin voru stofnuð á háskólasvæði Michigan-háskóla í Ann Arbor árið 1969. Þau spruttu upp úr klofningi annarra samtaka, Students for a Democratic Society. Meðal tilræða sem samtökin stóðu fyrir voru sprengingar í United States Capitol 1971 og Pentagon 1972. Þrír meðlimir samtakanna létust við sprengjugerð í Greenwich Village árið 1970 en annars létust engir í sprengjutilræðum samtakanna. Nokkrir fyrrum meðlimir tóku þátt í ráni á brynvörðum bíl 1981 sem leiddi til dauða þriggja manna.

Samtökin leystust smám saman upp eftir lok Víetnamstríðsins 1975 og liðu undir lok árið 1977. Árið 1975 var róttæki aðgerðahópurinn Prairie Fire Organizing Committee stofnaður á grundvelli marx-lenínisma innan samtakanna. Sá hópur starfar enn. Nokkrir meðlimir gáfu sig fram við yfirvöld eftir að Jimmy Carter gaf út almenna sakaruppgjöf fyrir þá sem höfðu komið sér undan herþjónustu.

Bandarískar vinstrihreyfingar
Bandarísk hryðjuverkasamtök
Utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna

Utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna (enska: United States Department of State) er bandarískt alríkisráðuneyti sem ber ábyrgð á alþjóðatengslum Bandaríkjanna. Það er staðsett í Truman-byggingunni í Washington-borg.

Yfir utanríkisráðuneytinu er utanríkisráðherra Bandaríkjanna sem skipaður er af Bandaríkjaforseta. Núverandi utanríkisráðherra er Antony Blinken.

Bandarísk alríkisráðuneyti
Jón Bjarnason (bóndi)

Jón Bjarnason (1791–1861) frá Þórormstungu í Vatnsdal var bóndi og sjálfmenntaður fræðimaður. Á árunum 1845–1852 vann Jón 9 binda alfræðiverk fyrir alþýðu um náttúrufræði, landafræði og ýmsan annan hagnýtan fróðleik. 

Ævi og störfum Jóns er gerð skil í bókinni Bóndinn, spendýrin og fleiri undur alheimsins (2014) eftir Árna H. Kristjánsson og Sigurð Gylfa Magnússon. Í bókinni er einnig orðréttur fyrsti hluti alfræðiverksins. Bókin varpar ljósi á heimsmynd bónda á Íslandi um miðja 19. öld og hvernig óskólagenginn alþýðumaður gat nýtt sér tiltæka þekkingu.

Tengill 
 Jón bóndi og alheimurinn (MA ritgerð)

Heimildir 

Íslendingar
Tyne-á

Tyne-á er á í Norðvestur-Englandi. Áin myndast þar sem Norður-Tyne, sem rennur frá landamærum Skotlands, kemur saman við Suður-Tyne, sem rennur frá Cumbria, nærri Hexham í Norðymbralandi. Hún rennur svo 200 mílur (321,8km) til sjávar við bæina South Shields og Tynemouth. Á leið sinni rennur hún framhjá borginni Newcastle upon Tyne og bæjunum Gateshead, Hebburn og Jarrow. 

Áin rennur um stórt kolanámusvæði og var því mikilvæg flutningsleið kola frá 13. öld fram yfir miðja 20. öld. Við ármynnið voru stórar skipasmíðastöðvar á 19. og 20. öld og neðri hluta árinnar var breytt mikið á þeim tíma. 

Ár í Englandi
Norðymbraland
Futuregrapher

Futuregrapher, eða Árni Grétar Jóhannesson (fæddur 6. desember 1983), er íslenskur raftónlistarmaður og einn stofnenda Möller Records. Hann hefur gefið út þrjár breiðskífur, ‘LP’, ‘Skynvera’ og 'Hrafnagil', og spilað víða við góðar undirtektir - m.a. á Iceland Airwaves, Sonar Reykjavík, Aldrei Fór Ég Suður, Extreme Chill og bæði í N-Ameríku og Evrópu. 
Futuregrapher hefur gefið út fjöldan allan af smáskífum - og gert endurhljóðblandanir fyrir marga, t.a.m. Mick Chillage, Samaris, Ghostigital og Kimono. Árni Grétar starfar einnig í hljómsveitinni Royal, ásamt Birni Kristjánssyni (Borko), og með tónlistarmanninum Jóni Ólafssyni (Jón Ólafsson & Futuregrapher).
Jóhann G. Jóhannsson (f. 1955)

Fyrir aðra má sjá aðgreiningarsíðuna Jóhann G. Jóhannsson.
Jóhann G. Jóhannsson (f. 9. maí 1955) er íslenskt tónskáld og píanóleikari sem meðal annars er þekktur fyrir ævintýrasöngleikinn Skilaboðaskjóðuna. Jóhann var tónlistarstjóri Þjóðleikhússins 1991–2010 og tónlistarstjóri hjá Leikfélagi Reykjavíkur í Borgarleikhúsinu og Iðnó 1981–1991.

Jóhann fæddist í Reykjavík. Hann stundaði píanónám hjá Carl Billich (1964–1968) og síðan í Tónlistarskólanum í Reykjavík hjá Halldóri Haraldssyni (1968-19'75). Framhaldsnám í tónlist stundaði hann við Brandeis háskólann í Boston (1975–1979), þar sem kennarar hans voru meðal annars Harold Shapero, Joshua Rifkin og Conrad Pope, og síðan hjá Ingmar Bengtsson við Tónvísindastofnun Uppsalaháskóla (1979–1980).

Jóhann hefur samið tónlist fyrir á þriðja tug leiksýninga, stjórnað tónlist í um það bil 80 leiksýningum og söngleikjum og oftast tekið þátt í þeim sem píanóleikari eða hljómsveitarstjóri. Auk leikhústónlistar af ýmsu tagi hefur Jóhann samið kammerverk, kórverk og fjölda sönglaga, meðal annars við ljóð eftir Þórarin Eldjárn og Halldór Laxness. Einnig hefur hann gert margvíslegar útsetningar fyrir sönghópa, svo sem Bláa hattinn, Út í vorið og Sætabrauðsdrengina.

Enn fremur hefur Jóhann fengist við textagerð og þýðingar. Hann þýddi meðal annars söngleikinn The Phantom of the Opera fyrir Þjóðleikhúsið 2014 og söngtextana í söngleiknum Oliver! fyrir uppfærslu Þjóðleikhússins 2008.

Verk

Frumsamin verk útgefin á geisladiskum 

Skilaboðaskjóðan - ævintýrasöngleikur í flutningi leikara Þjóðleikhússins og hljómsveitar við texta Þorvaldar Þorsteinssonar (útg. 1994 og 2007, ÞLH CD001).
Best að borða ljóð - 24 sönglög fyrir sópran- og barítónsöngvara, fiðlu, saxófóna, kontrabassa og píanó við ljóð Þórarins Eldjárns (útg. 2000, heimur CD001).
Lög við ljóð Laxness – níu sönglög með píanómeðleik við ljóð Halldórs Laxness (útg. 2016, jgjCD001).

Útgefin verk á nótum 

Lögin úr Skilaboðaskjóðunni - píanóútsetningar með söngtextum Þorvaldar Þorsteinssonar (nótnabók, jgj útgáfa 2008).
Best að borða ljóð - sönglög með píanómeðleik við ljóð Þórarins Eldjárns (nótnabók, jgj útgáfa 2014).
Svið, við og þið - tónlist úr fjórum barnaleiksýningum Þjóðleikhússins við texta Þórarins Eldjárns, útsett fyrir söngrödd og píanó (nótnabók, jgj útgáfa 2014).
Níu sönglög við ljóð Laxness – sönglög með píanómeðleik (nótnabók, jgj útgáfa 2015).
Stef fyrir stutta putta – og lög fyrir lengri fingur - 30 píanólög til að handleika (nótnabók, jgj útgáfa 2016).

Útsetningar fyrir Sinfóníuhljómsveit Íslands 

Skilaboðaskjóðan – úts. f. sinfóníuhljómsveit, fjóra söngvara og barnakór, tónleikauppfærsla í Hörpu, sept. 2013.
Fólk fætt árið 1955
Íslensk tónskáld
Íslenskir píanóleikarar
Knattspyrnufélagið Skellur

Knattspyrnufélagið Skellur er íslenskt knattspyrnufélag sem leikur í Polar Beer deildinni. Félagið var stofnað þann 21.september 2010 og hefur tekið þátt í deildarkeppni Utandeildarinnar síðan árið 2011.
Íslensk knattspyrnufélög
Colleen McCullough

Colleen McCullough (fædd 1. júní 1937 í Wellington, Nýja Suður-Wales, lést 29. janúar 2015 á Norfolkeyju) var ástralskur rithöfundur og taugavísindamaður. Hún var þekktur vísindamaður og virtur en sneri sér að ritstörfum alfarið eftir að fyrstu verk hennar nutu mikillar velgengni. Hennar þekktasta verk er Þyrnifuglarnir.</onlyinclude>
</onlyinclude>

Vísindastörf 
McCullough hóf læknisnám við Háskólann í Sydney en varð að hætta sökum ofnæmis fyrir gúmmíinu í læknishönskum. Í staðinn hóf hún að nema taugavísindi og hóf störf við Royal North Shore sjúkrahúsið í Sydney. 1963 flutti hún til Bretlands og starfaði við Great Ormond Street sjúkrahúsið í Lundúnum. 1967 fór hún til Bandaríkjanna og hóf störf og kennslu við taugavísindadeild Yale-háskóla í New Haven. Þar vann hún í tíu ár eða þangað til að rithöfundaferill hennar fór á skrið.

Ritstörf 
Á meðan hún kenndi við Yale komst hún að því að hún var lægra launuð en karlkyns samstarfsmenn hennar. Hún var hrædd um hvernig henni myndi vegna í ellinni og fór því að skrifa bækur til að drýgja tekjur sínar eftir að hafa séð samstarfsmann sinn við Yale, fornfræðinginn Erich Segal, hagnast á verki sínu Love Story. 

Annað verk hennar, Þyrnifuglarnir náði gífurlegum vinsældum og hefur selst í meira en 30 milljónum eintaka um heim allann. Sjónvarpsþættir voru síðar gerðir upp úr verkinu. Velgengni hennar sem rithöfundur varð til þess að hún sneri sér alfarið að ritstörfum og hætti vísindastörfum,.

Hún ritaði einkum söguleg skáldverk sem tengdust Ástralíu eða Rómarveldi. Masters of Rome bókaflokkur hennar hefur notið mikilla vinsælda og virðingar, einkum sökum hinnar gífurlegu heimildarvinnu sem McCullough lagði í. Hún hlaut ítölsku Premio Scanno verðlaunin árið 2000, einkum vegna þessa bókaflokks.

Helstu verk

Skáldsögur 
 Tim (1974)
 The Thorn Birds (1977) / Þyrnifuglarnir (1981)
 An Indecent Obsession (1981)

McCullough, Colleen
Jovian

Jovian er bandarískur gamanleikari.

Tenglar
 

Jovian
Viktor Ambartsúmjan

Viktor Ambartsúmjan (rússneska: Ви́ктор Амаза́спович Амбарцумя́н, armenska: Վիկտոր Համբարձումյան; 18. september 1908 – 12. ágúst 1996) var sovét-armenskur vísindafræðingur og einn stofnenda fræðilegrar stjarneðlisfræði. Hann starfaði við eðlisfræði um stjörnur og geimþokur, stjörnufræði og heimsmyndunarfræði í sambandi við stjörnur og stjörnuþokur. Auk þess lagði hann sitt að mörkum í stærðfræðilegri eðlisfræði.

Ambartsúmjan stofnaði stjörnustöðina í Bjurakan árið 1946. Hann var annar forseti Armensku vísindastofnunarinnar (1947–93) og var líka forseti Alþjóðlegu stjörnufræðisamtakanna frá 1961 til 1964. Tvisvar var hann kosinn í forsetastöðu Alþjóðlega vísindasamtakaráðsins (1966–72).

Armenskir vísindafræðingar
Armenskir stjörnufræðingar
Roy O. Disney

Roy O. Disney, fullt nafn Roy Oliver Disney (1893–1971) var bandarískur kvikmyndagerðamaður sem ásamt Walt Disney bróður sínum stofnaði Disney-fyrirtækið í október árið 1923. Fyrstu myndirnar sem fyrirtækið framleiddi tilheyrðu myndasyrpu sem kallaðist á ensku Alice Comedies þar sem Lísa í Undralandi var einhverskonar fyrirmynd. Í myndunum lenda Lísa og kötturinn Júlíus í ýmsum ævintýrum. Fyrsta mynd Disney-fyrirtækisins um Lísu nefndist Alice‘s Day at Sea og þar bregður Júlíusi rétt aðeins fyrir. Walt Disney hafði reyndar gert mynd um Lísu áður en þeir bræður stofnuðu fyrirtæki sitt en sú mynd fór ekki í dreifingu í kvikmyndahúsum. Hana má hins vegar sjá á YouTube. Myndirnar um Lísu eru ekki hreinræktaðar teiknimyndir þar sem Lísa er leikin persóna en Júlíus er aftur á móti teiknimyndapersóna.

Bandarískir kvikmyndagerðarmenn
Genesis (hljómsveit)

Genesis er ensk framsækin rokk-hljómsveit sem var stofnuð árið 1967 í Godalming, Surrey í England af Peter Gabriel, Tony Banks, Mike Rutherford og Phil Collins.

Tenglar 
www.genesis-music.com

Enskar hljómsveitir
Forbes

Forbes er viðskiptatímarit sem var stofnað af blaðamanninum B. C. Forbes í New York-borg árið 1917. Það kemur út hálfsmánaðarlega. Kjörorð tímaritsins er „tæki kapítalismans“ og það er einkum þekkt fyrir ýmsa lista sem það gefur út, eins og lista yfir 400 ríkustu Bandaríkjamennina (Forbes 400) og lista yfir stærstu fyrirtæki heims (Forbes Global 2000). Forstjóri og aðalritstjóri tímaritsins er Steve Forbes.

Bandarísk tímarit
Viðskiptatímarit
Zoboomafoo

Zoboomafoo er bandarískur barnaþáttur sem Chris og Martin Kratt sköpuðu. Þættirnir hófu göngu sína þann 25. janúar 1999 og hafa notið gríðarlegra vinsælda síðan.

Bandarískir sjónvarpsþættir
Iguazu-fossar

Iguazu-fossar (portúgalska: Cataratas do Iguaçu [kataˈɾatɐʒ du iɡwaˈsu]; spænska: Cataratas del Iguazú [kataˈɾatas ðel iɣwaˈsu]; guarani: Chororo Yguasu [ɕoɾoɾo ɨɣʷasu]) eru fossar í ánni Iguazu sem rennur á milli héraðsins Paraná í Brasilíu og Misiones í Argentínu.

Fossar í Brasilíu
Fossar í Argentínu
Fossar í Suður-Ameríku
Umami

Umami (úr japönsku うま味) stendur fyrir einni af fimm helstu bragðskynjununum, ásamt sætu, súru, beisku og söltu.

Tilurð 

Árið 1908 uppgötvaði japanski efnafræðingurinn Kikunae Ikeda að þangið kombu er sérstaklega rík uppspretta af mónónatríum glútamat (MSG). Hann uppgötvaði einnig að kristallar mynduðust á yfirborði á þurrkuðum kombu. Hann uppgötvaði líka að mónónatríum glútamat gefur einstaka og aukna bragðskynjun, allt á bilinu sætri, súrri, saltri, og biturri. Hann nefndi þessa skynjun umami, og benti á að önnur matvæli, þar með talið kjöt og ostur, geti einnig veitt hana.

Efnafræði 
Flestar bragðgóðar amínósýrur eru annaðhvort sætar eða beiskar að nokkru leyti, og fjöldi tegunda af peptíðum eru einnig bitur. Mónónatríum glútamat og nokkur peptíð hafa einstakt bragð sem um eru notuð orð eins og bragðmikið. Þessi efni gefa nýja vídd í bragði matvæla sem innihalda mikið af þeim, þar á meðal tómötum og ákveðnum þörungum sem og söltuðum, þurrkuðum og sýrðum matvælum.

Tilvísanir

Heimildir 
 

Bragðskynjun
Williams-heilkenni

Williams-heilkenni er sjaldgæfur meðfæddur sjúkdómur sem stafar af úrfellingu eða eyðingu á hluta litnings númer 7. Sjúkdómurinn getur valdið margvíslegum byggingargöllum og truflun á starfsemi líffæra og líffærakerfa.

Heimild 
 Williamsheilkenni (Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins)

Heilkenni
Stamford Raffles

Sir Thomas Stamford Raffles (6. júlí 1781 – 5. júlí 1826) var breskur stjórnmálamaður sem var landstjóri yfir Jövu 1811-1815 og Bencoolen 1817-1822. Hann er þekktastur fyrir að hafa stofnað borgina Singapúr árið 1819 og Dýragarðinn í Lundúnum 1825.

Breskir stjórnmálamenn
Breskir fuglafræðingar
Breska Austur-Indíafélagið
Júlíus 1.

Júlíus 1. (d. 12. apríl 352) var Rómarbiskup frá 6. febrúar 337 til dauðadags. Hann er þekktur fyrir að hafa haldið fram valdi Rómar yfir Austurkirkjunni og varið Aþanasíus af Alexandríu, sem var stuðningsmaður þrenningarinnar, gegn Evsebíosi af Nikómedíu og öðrum austrænum biskupum sem studdu aríska túlkun. 

Páfar
Visa

Visa Inc. er bandarískt fjármálafyrirtæki með höfuðstöðvar í Foster-borg í Kaliforníu. Fyrirtækið rekur greiðslumiðlun um allan heim með greiðslukortum (kreditkortum og debetkortum) sem það gefur út. 

Fyrirtækið á rætur að rekja til greiðslukortaþjónustunnar BankAmericard sem Bank of America hleypti af stokkunum árið 1958. Eftir töluverð vandræði dró bankinn sig út úr verkefninu 1970 en bankar sem höfðu leyfi til að gefa kortin út tóku sig þá saman og stofnuðu nýtt fyrirtæki sem fékk nafnið Visa árið 1975.

Á Íslandi hóf Landsbankinn útgáfu Visakorta árið 1981. Sameignarfélagið Visa Ísland var stofnað af íslenskum bönkum og sparisjóðum árið 1983. Því var breytt í hlutafélagið Greiðslumiðlun hf. árið 1986 sem varð Valitor árið 2007.

Bandarísk fjármálafyrirtæki
Eurocard

Eurocard var greiðslukortaþjónusta sem var stofnuð af Skandinaviska Banken árið 1964 og átti að veita American Express samkeppni. Árið eftir var stofnað alþjóðlegt fyrirtæki, Eurocard International N.V., með höfuðstöðvar í Brussel. Árið 1968 tók Eurocard upp samstarf við hið bandaríska MasterCard sem þýddi að Eurocard-kort voru samþykkt um allan heim og MasterCard-kort í Evrópu. Árið 2002 sameinuðust Eurocard og MasterCard undir nafni þess síðarnefnda.

Eurocard var fyrsta greiðslukortaþjónustan á Íslandi. Kreditkort hf. var stofnað 1980 af athafnamanninum Ástþóri Magnússyni og þjónustan hófst 1. júní sama ár. Árið 1997 hóf Kreditkort hf. útgáfu MasterCard-korta.

Tenglar 
 Eurocard International website

Fjármálafyrirtæki
Sjónvarpsmynd

Sjónvarpsmynd er kvikmynd í fullri lengd sem er framleidd fyrir sýningar í sjónvarpi fremur en í kvikmyndahúsi. Fyrsta kvikmyndin sem fékk þetta heiti var bandaríska kvikmyndin See How They Run frá 1964, en hún var frumsýnd á NBC. 

Sjónvarp
Kvikmyndir
Greiðslukort

Greiðslukort eru spjaldkort sem handhafi getur notað til að greiða fyrir vöru og þjónustu þar sem boðið er upp á slíkar greiðslur og viðeigandi tæki er til staðar. Yfirleitt er greiðslukortið tengt bankareikningi handhafans. Helstu gerðir greiðslukorta eru útlánakort, kreditkort, debetkort, bankakort, geymslukort og eldsneytiskort. Tæknin við að framkvæma greiðslu hefur þróast frá svokölluðum strauvélum sem þrykktu upphleypta stafi á kortinu á greiðsluseðil, til segulkorta og snjallkorta þar sem upplýsingar eru lesnar af segulrönd eða rafrás á kortinu. Snertikort eða nándarkort eru kort sem endurvarpa upplýsingum þráðlaust í móttakara.

Flest greiðslukort eru af staðlaðri stærð (85,60 × 53,98 mm) í samræmi við ISO/IEC 7810-staðalinn. 

 
Greiðslukerfi
Commodore PET

Commodore PET (Personal Electronic Transactor) er einka/heimilistölva sem Commodore International setti á markað árið 1977. Hún þótti sérstök fyrir að vera með öll jaðartæki (segulbandstæki, lyklaborð og tölvuskjá) í einum kassa. Tölvan notaðist við MOS Technology 6502-örgjörvann sem var þá ódýrasti alhliða örgjörvinn á markaðnum. Þetta var fyrsta eiginlega tölvan sem Commodore framleiddi. Hún náði miklum vinsældum í Bandaríkjunum og Kanada en fyrst og fremst sem skrifstofuvél þar sem aðrir aðilar á borð við Apple og Atari lögðu undir sig markaðinn fyrir heimilistölvur og skólatölvur (eftir 1980 náði Commodore svo stórum hluta af heimilistölvumarkaðanum með Commodore VIC-20 og Commodore 64). PET-vélarnar voru markaðssettar í Evrópu sem CBM (Commodore Business Machines) vegna deilna við Philips um PET-nafnið.

Commodore International
Tölvur