alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Guido frá Arezzo

Guido frá Arezzo (einnig Guido Arentinus, Guido da Arezzo og Guido Monaco) (991/992 – eftir 1033) var kenningasmiður tónlistar frá miðöldum. Hann er talinn upphafsmaður nútíma nótnaskriftar, sem tók við af naumakerfinu; ritgerð hans, Micrologus, var önnur mest dreifða fræðilega ritgerð um tónlist á miðöldum (á eftir skrifum Boethiusar). 

Guido var munkur af Benediktsreglu frá ítalska borgarríkinu Arezzo. Nýlegar rannsóknir hafa dagsett ritgerð hans, Micrologus, frá árinu 1025 eða 1026. Af því að Guido tók það fram í bréfi sem hann skrifaði að hann hafi verið 34 ára gamall þegar hann skrifaði hana, hefur fæðingarár hans verið talið annaðhvort 991 eða 992. Fyrri hluta ferils hans var varið við klaustrið í Pomposa, við strönd Adríahafs, nærri Ferrera. Meðan hann var þar, tók hann eftir erfiðleikum sem að söngvarar áttu í við að muna gregoríska söngva. Hann fann upp aðferð til að kenna söngvurum að læra söng sinn á stuttum tíma, og varð fljótlega frægur um alla norður-Ítalíu. Samt sem áður varð hann fyrir fjandskap hinna munkanna í klaustrinnu, sem olli því að hann flutti til bæjarins Arezzo, þar var ekkert klaustur en þó stór hópur söngvara, sem þörfnuðust þjálfunar.

Á meðan á dvöl hans í Arezzo stóð, þróaði hann nýja kennslutækni, þar á meðal nótnaskriftina og „do-re-mí“ (Díatóníska) tónstigann, þar sem að nöfn einstakra nótna voru tekin úr upphafsatkvæðum sjö erinda sálmsins Ut queant laxis (í upphafi var „do“ kallað „ut“). Þetta getur hafa verið byggt á fyrri verkum hans í Pomposa, en bænasöngvabók sem hann skrifaði þar er nú týnd. Micrologus ritið, skrifað við dómkirkjuna í Arezzo, inniheldur kennsluaðferðir Guidos eins og hann hafði þróað þær á þeim tíma. Það dró fljótlega að sér athygli Jóns XIX páfa, sem bauð Guido í heimsókn til Rómar. Það er líklegast að hann hafi farið þangað árið 1028, en sneri þó fljótlega aftur til Arezzo, sökum heilsubrests. Ekkert er vitað um hann eftir þann tíma nema það að hann kláraði þar bænasöngvabók sína árið 1030.

Í aðferð Guidos, var það einföld staðsetning lína sem að gerði þeim sem lásu nótnaskrift kleyft að vita hvar á tónstiganum ætti að syngja einstakar nótur.

Tengt efni 
 Solfa kerfi

Tilvísanir 
 Claude V. Palisca: "Guido of Arezzo", Grove Music Online ed. L. Macy, (áskriftaraðgangur)
 Richard H. Hoppin, Medieval Music. New York, W.W. Norton & Co., 1978. ISBN 0-393-09090-6

Útværir hlekkir 
 Á kaþólsku alfræðiorðabókinni
 Handritamyndasafn

991
1033
Munkar og nunnur af Bendiktsreglu
Jacques Cartier

Jacques Cartier (31. desember 1491 – 1. september 1557) var franskur landkönnuður sem er almennt álitinn einn af mikilvægustu könnuðum Kanada. Hann kannaði einkum það svæði í Austur-Kanada sem síðar átti eftir að verða þungamiðja landnáms Evrópubúa þar. Hann fór þrjár ferðir til Kanada 1534, 1535-1536 og 1541-1542. Upphaflegt takmark hans var að finna norðvesturleiðina til Asíu. Í því skyni kannaði hann Nýfundnaland og sigldi upp Lawrence-fljót, hitti innfædda og helgaði land Frakkakonungi.

Franskir landkönnuðir
Könnun Norður-Ameríku
Ferdinand Magellan

Ferdinand Magellan (1480 – 27. apríl 1521; portúgalska Fernão de Magalhães; spænska Fernando eða Hernando de Magallanes) var portúgalskur landkönnuður í þjónustu Spánarkonungs. Hann varð fyrsti Evrópubúinn til að sigla vesturleiðina til Asíu, fyrstur Evrópubúa til að sigla yfir Kyrrahafið og fyrstur til að stjórna leiðangri umhverfis hnöttinn, þótt hann hafi sjálfur ekki verið meðal þeirra sem luku leiðangrinum þar sem hann var drepinn í orrustu við innfædda á Filippseyjum rúmlega ári áður en síðasta skipið náði höfn á Spáni 6. september 1522.

Magellansund á suðurodda Suður-Ameríku er nefnt eftir honum, en sjálfur nefndi hann það Allraheilagrasund.

Magellan uppgötvaði líka Magellanskýin tvö, stóra og litla, sem eru stjörnuþokur sem sjást sunnan miðbaugs.

Ævisaga 

Magellan fæddist í Sabrosa 1480. Hann átti tvö systkini, bróðurinn Diogo de Sousa, og systurina Isabel. Foreldrar hans dóu þegar hann var tíu ára. Ungur að aldri fékk Magellan áhuga á landa- og stjörnufræði. Hugsanlegt er að Martin Behaim hafi kennt honum. Þegar Magellan var tvítugur fór hann fyrst á sjó og árið 1505 var hann sendur til Indlands með Portúgalanum Francisco de Almeida til þess að setja upp her og sjóstöðvar á leiðinni. 

Í leiðangrinum komst Magellan í sín fyrstu hernaðarátök, þegar kóngur neitaði að borga þeim. Þá réðst lið Almeidas á þá og tók yfir borgina Kilwa, sem heitir núna Tanzania.
Árið 1506 sigldi hann um Austur-Indland að Mólúkkaeyjum og barðist í orrustunni við Diu í febrúar 1509. 

Árið 1510 fékk Magellan stöðuhækkun og varð skipstjóri. Hann stalst til þess að sigla til austurs án leyfis og var í refsingarskyni lækkaður í tign og neyddur til þess að fara aftur til Portúgal. Árið 1511 var Magellan sendur til Marokkó þar sem hann barðist í bardaganum við Azamor (28. – 29. ágúst 1513 ) og særðist á hné í átökum gegn Márum. Þrátt fyrir að hafa særst og hlotið fjölda heiðursmerkja var hann ásakaður um ólögleg skipti við íslömsku Márana. Hann hafði líka átt í deilum við Almeida vegna óhlýðni sinnar. Almeidan gaf lélega skýrslu af honum í portúgölskum réttarhöldum.

Magellan byrjaði að skipuleggja leiðangurinn sinn og hlaut rausnarlegan fjárstyrk frá Karli Spánarkonungi. Fyrir þann pening keypti Magellan fimm skip, Trinidad, San Antonio, Concepcion, Victoria og Santiago. Trinidad var skip Magellans. Þann 10. ágúst árið 1519 lögðu skip Magellans af stað frá höfninni í Sevilla, suður eftir ánni Guadalquivir til Sanlúcar de Barrameda og áðu þar í fimm vikur. Skipaflotinn sigldi suður fyrir Suður-Ameríku um Magellansund og kom þann 6. mars 1521 til Maríanaeyja. Þann 16. mars komu skipin til Homonhom í Filipseyjunum, en þá voru aðeins 150 menn í áhöfninni eftir. Magellan var með túlk í för sem skildi tungumál eyjarskeggjana og gat því átt í samskiptum við þá. Áhöfninni tókst ekki að halda frið við eyjarskeggjana og Magellan var drepinn í bardaganum við Mactan þann 27. apríl 1521. Þann 6. september 1522 kom Juan Sebastián de Elcano með það sem eftir var af áhöfn Magellans til Spánar eftir þriggja ára ferð.

Tenglar 

Magellan, Ferdinand
Magellan, Ferdinand
Genúasegl

Genúasegl, genúa eða genúafokka er stórt stagsegl sem er notað á slúppum og er stærra en venjuleg fokka sem er aldrei stærri en þríhyrningurinn sem markast af framsiglustaginu, þilfarinu (eða bugspjótinu) og mastrinu. Genúasegl er með afturskaut sem nær aftur fyrir mastrið og fellur þannig yfir stórseglið að hluta. Í kappsiglingum er misjafnt hvaða reglur gilda um genúasegl, en algengt er að takmarka hversu mikið stærri þau mega vera miðað við áðurnefndan þríhyrning (150%, 130% o.s.frv.).

Genúasegl tekur meiri vind en venjuleg fokka og eykur þannig hraða bátsins. Á móti kemur að erfiðara er að venda þar sem færa þarf seglið fram fyrir mastrið og strekkja það aftur hinum megin sem skapar hættu á að það flækist í stögunum eða mastrinu. 

Gerðir segla
Klippari

Klippari var hraðskreitt fjölmastra seglskip sem var notað á 19. öld. Klipparar voru yfirleitt grannir, sem takmarkaði flutningsgetu þeirra, og auk þess litlir miðað við seglskip 19. aldar, en með hlutfallslega mikinn seglflöt. Klipparar voru flestir smíðaðir í skipasmíðastöðvum í Bandaríkjunum og Bretlandi og voru notaðir á siglingaleiðum frá Bretlandi til nýlendnanna í austri og yfir Atlantshafið og á leiðinni frá New York til San Francisco fyrir Hornhöfða á tímum gullæðisins.

Seglskútur
Kútter

Kútter (úr ensku: cutter) er venjulega lítið þiljað seglskip með eitt eða tvö möstur þar sem stórseglið er (gaffalsegl eða þríhyrnt segl), stundum gaffaltopp, minnst tvö framsegl og bugspjót að framan. Þessi tegund seglskips sem er upprunnin á Englandi var einnig vinsæl á Íslandi frá lokum 19. aldar og fram á 20. öld. Þeir gátu verið mjög stórir, og sumir voru með litla messansiglu að aftan. Þeir voru í notkun langt fram á vélbátaöld og fengu sumir vél og stýrishús síðar á lífsleiðinni.

Vélbátar með sama lagi og stýrishúsið að framan, upprunnir á Englandi, voru líka kallaðir kútterar.

Frægir kútterar
 Kútter Sigurfari

Tengt efni
Kátir voru karlar á kútter Haraldi

Seglskútur
Pólska

Pólska (język polski) er slavneskt indóevrópskt tungumál. Það er opinbert tungumál í Póllandi og er eitt mest talaða vesturslavenska tungumálið. Pólska er rituð með latnesku letri með fáeinum stöfum í viðbót. Málið er talað um mest allt Pólland. Elstu textar eru frá 12. öld. Bókstafir sem er að finna í pólska ritmálinu en finnast ekki í því íslenska: ą, ć, ę, ł, ń, ś, ź, ż. Föll eru sjö en ásamt þeim fjórum sem við þekkjum úr íslensku eru ávarpsfall, staðarfall og tækisfall. Nefnifall og ávarpsfall falla oft saman. Sagnorð beygjast í persónum og tölum.

Fáein orð og setningar 

Slavnesk tungumál
Langskip

Langskip voru seglskip sem saxar og norrænir menn notuðu sem herskip og til að sigla upp ár og leggja upp á grynningar þegar þeir herjuðu á Bretlandseyjum og á meginlandi Evrópu fram til loka Víkingaaldar. Skipin voru lág, mjó og rennileg, súðbyrt með kjöl, hliðarstýri og eitt mastur með ferhyrndu rásegli. Þeim var bæði siglt og róið með árum.

Langskip ristu grunnt og hentuðu því vel til að sigla í grunnu vatni, til að sigla upp á strönd og til að bera yfir farartálma. Þessir sömu eiginleikar gerðu að þau hentuðu síður til úthafssiglinga. Knörrinn var því notaður til landkönnunar og landnáms á eyjunum í Atlantshafi, en hann var bæði hærri og breiðari.

Einkenni 
Einkenni langskips voru að þau voru löng, mjó, og þóttu tignarleg. Þetta voru léttir bátar sem ristu grunnt þannig að mótstaða var minni og gátu þau því siglt hraðar. Það gerði þeim kleift að sigla í ám sem voru allt að einn meter að dýpt og að taka land við flest skilyrði hvenær sem þeir vildu, einnig var skipið nógu létt til þess að hægt væri að lyfta því milli ána eða snúa því við og nota botnin fyrir skjól þegar þeir tjölduðu. Langskip voru líka eins á báðum endum þannig að skipið gat siglt afturabak án þess að þurfa að snúa við. Þessi eiginleiki var gagnlegur á siglingum við Norðurlönd þar sem borgarísjakar og hafís reyndust hættulegir. Langskip voru með árar eftir endilöngu skipinu. Seinni útgáfur langskipa voru með rétthyrnd segl fest við eitt mastur sem var staðsett í miðju skipinu. Seglið var notað til að koma í stað eða létta áreynslu ræðara sérstaklega í löngum ferðum. Meðalhraði víkingaskipa var mismunandi milli skipa en var nokkurn veginn  9.3 – 18.5 km/k og hámarkshraði langskips við bestu aðstæður var um það bil 28 km/k.

Saga skipanna 
Langskip voru bestu skipin sem í boði voru á þessum tíma og voru þess vegna mjög verðmæt. Skipin voru oft sameign bænda sem bjuggu við sjávarsíðuna og konungar notuðu þau oft í stríði til þess að geta safnað saman stórum her með stuttum fyrirvara. Á meðan norrænir menn notuðu langskip í hernaði voru þau samt mest notuð í herflutninga, en ekki sem herskip til orrustu. Á 9. öld þegar útþensla víkinga var sem mest, gerðu norrænir menn árás af hafi á Frankaveldi, sem var þá í mikilli lægð, með því að sigla upp sjófærar ár eins og Signu. Á 10. öld bundu menn stundum langskip saman fyrir sjóorrustur.

Skipin voru kölluð „Drekaskip“ af óvinum þeirra út af drekahausnum sem var fastur við bóga skipana.

Smíði 
Hægt er að rekja fyrstu langskipin til 500 til 300 fyrir Krist, þegar dönsku hjortspring bátarnir voru byggðir. Þeir voru festir með snæri en ekki negldir.

Tengt efni 
 Víkingaskip
 Knörr
 Dreki

Heimildir 
 

Seglskútur
Víkingaskip
Brigantína

Brigantína (eða skonnortubrigg) er seglskip með tvö möstur. Framsiglan er með þversegl og messansiglan með gaffalsegl, andstætt briggskipi, þar sem bæði möstrin eru með þversegl. Brigantínan hefur einnig verið kölluð skonnortubrigg. 

Seglskútur
Kassúbíska

Kassúbíska er indóevrópskt tungumál af ætt slavneskra tungumála.

Kassúbíska er rituð með afbrigði af Latnesku letri.

Tenglar 
 Wikipedia á kassúbísku
 Kassúbíska

Slavnesk tungumál
Osmín

Osmín er frumefni með efnatáknið Os og sætistöluna 76 í lotukerfinu. 
Þetta er harður, stökkur, gráblár eða svarblár hliðarmálmur sem tilheyrir platínuflokknum og er eðlisþyngstur allra náttúrulegra frumefna.

Almenn einkenni 
Osmín í málmformi er gríðarlega eðlisþungt. Það er gráblátt eða svarblátt, stökkt og gljáandi, jafnvel við hátt hitastig, en er erfitt í vinnslu. Auðveldara er að framleiða osmín í duftformi, en ef það kemst í snertingu við loft myndar það osmíntetroxíð (OsO4), sem er eitrað. Oxíðið er einnig öflugt oxandi efni, gefur frá sér sterka lykt og sýður við 130°C.

Sökum gríðarlega hás eðlismassa, er osmín yfirleitt talið vera þyngsta þekkta frumefnið, aðeins þyngra en iridín. 

Þessi málmur hefur hæsta bræðslumark og lægsta gufuþrýsting allra efna í platínuflokknum. Algeng oxunarstig osmíns eru +3 og +4, en fundist hafa oxunarstig frá +1 til +8.

Notkun 
Sökum gríðarlega eituráhrifa oxíðs þess, er osmín sjaldan notað í hreinu formi, en er í staðinn oft blandað saman við aðra málma sem síðan eru notaðir í slitþolna hluti. Osmínmálmblöndur eru gríðarlega harðar og efnið er, ásamt öðrum platínuflokksmálmum, næstum eingöngu notað í odda á lindarpennum, plötuspilaranálar, kúlulegur og rafsnertur.

Osmíntetroxíð hefur verið notað í fingrafarsgreiningu og til að lita fituvefi á sýnisglerjum smásjáa. Blanda 90% platínu og 10% osmíns er notuð í ígræðslur, eins og til dæmi hjartagangráða og staðgengla fyrir lungnaslagæðalokur.

Tetroxíðið (og skylt efnasamband, kalínosmat) eru mikilvægir oxarar í efnasmíði.

Saga 
Smithson Tennant í London á Englandi uppgötvaði osmín (gríska osme sem þýðir „lykt“) árið 1803, ásamt iridíni, í leifum eftir upplausn platínu í kóngavatni.

Tilvist 
Þessi hliðarmálmur finnst í iridosmíni, sem er náttúruleg málmblanda iridíns og osmíns, og í platínuríku straumvatnsseti í Úralfjöllum og Norður- og Suður-Ameríku. Það finnst einnig í nikkelgrýti við Sudbury í Ontario, ásamt öðrum málmum í platínuflokknum. Jafnvel þótt magn platínumálma í þessu grýti sé lítil, gerir mikið magn nikkelgrýtis sem unnið er með, hagkvæmt að vinna þessa málma úr því.

Efnasambönd 
Osmíntetroxíð (OsO4)

Samsætur 
Osmín hefur sjö náttúrulegar samsætur, og af þeim eru 5 stöðugar: Os-187, Os-188, Os-189, Os-190 og Os-192 (algengust). Os-184 og Os-186 hafa ótrúlega langan helmingunartíma og er því almennt hægt að telja þær stöðugar líka. Os-187 er dótturkjarni Re-187 (helmingunartími 4,56×1010 ár) og er oft mælt í hlutfalli Os-187/Os-188. Þetta hlutfall, ásamt hlutfalli Re-187/Os-187, hefur víða verið notað til að aldursgreina jarðneskt grjót og einnig grjót úr loftsteinum. Það má þó geta þess, að best þekktu not osmíns í aldursgreiningu hafa verið mælingar á hlutfalli þess og iridíns, til að aldursgreina ákveðin leirlög frá þeim tíma er risaeðlurnar dóu út fyrir 65 milljón árum síðan.

Varúðarráðstafanir 
Osmíntetroxíð er baneitrað efni. Þéttleiki osmíns í lofti, allt niður að 10-7 g/m³, getur valdið lungnateppu, húð- eða augnskemmdum.

Frumefni
Hliðarmálmar
Platínuflokkur
Skype

Skype er forrit sem byggist á VoIP-símaþjóni. Forritið var skrifað af höfundum P2P skráardeilingarforritsins Kazaa, Janus Friis og Niklas Zennström.

Hægt er að nota Skype til IP-símasamskipta milli tveggja tölva, eða á milli tölvu og síma. 

Skype er til á Windows 7/11, Linux, iOS, Android, MacOS

Tenglar 
 Skype.com
 Skype á Íslensku

Samskiptaforrit
Snjóflóð

Snjóflóð verða þegar snjófarg rennur niður brekku eða fjallshlíð.

Ástæður snjóflóða eru margar, en oftast eru það veðrabreytingar og hvassviðri sem valda flóðunum. Einnig geta jarðskjálftar eða gjörðir manna ýtt af stað snjóflóði. 

Mest er hættan þegar blautum snjó kyngir niður á annað frosið snjólag. Þessi tvö lög eiga erfitt með að bindast saman og því rennur hið efra niður. Í flestum tilvikum fara snjóflóð af stað í halla sem nemur 25 til 60 gráðum. Tvær gerðir snjóflóða eru: lausasnjóflóð og flekaflóð.

Snjóflóð eru algengasta dánarorsök af völdum náttúruhamfara á Íslandi.

Tengill
Snjóflóð á Íslandi

Tilvísanir 

Snjóflóð
Náttúruhamfarir
Leónska

Leónska (leónska llionés) er indóevrópskt tungumál af ætt rómanskra tungumála. Málið á uppruna sinn í alþýðulatínu. Hún er móðurmál um 25.000 manns á Spáni og Portúgal í Suðvestur-Evrópu.

Leónska tilheyrir rómanskum málum, eins og ítalska, spænska, franska og portúgalska.

Bækur 

 Menéndez Pidal, R.: "El dialecto Leonés". Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, 14. 1906.
 García Gil, Hector (2010). «El asturiano-leonés: aspectos lingüísticos, sociolingüísticos y legislación». Working Papers Collection. Mercator Legislation, Dret i legislació lingüístics. (25). ISSN 2013-102X.
 Academia de la Lengua Asturiana«Normes ortográfiques». 2005. ISBN 978-84-8168-394-3.
 García Arias, Xosé Lluis (2003). Gramática histórica de la lengua asturiana: Fonética, fonología e introducción a la morfosintaxis histórica. Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-341-7.
 González Riaño, Xosé Antón; García Arias, Xosé Lluis (2008). II Estudiu sociollingüísticu de Lleón (Identidá, conciencia d'usu y actitúes llingüístiques de la población lleonesa). Academia de la Llingua Asturiana. ISBN 978-84-8168-448-3.
 Galmés de Fuentes, Álvaro; Catalán, Diego (1960). Trabajos sobre el dominio románico leonés. Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-3436-1.
 Linguasphere Register. 1999/2000 Edition. pp. 392. 1999.
 López-Morales, H.: “Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI”. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. Holanda. 1967.
 Staff, E. : "Étude sur l'ancien dialecte léonnais d'après les chartes du XIIIÈ siècle", Uppsala. 1907.
 Gessner, Emil. «Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen».
 Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1896). Estudios sobre la conjugación Leonesa. Impr. Cervantes.
 Hanssen, Friedrich Ludwig Christian (1910). «Los infinitivos leoneses del Poema de Alexandre». Bulletin Hispanique (12).
 Krüger, Fritz. El dialecto de San Ciprián de Sanabria. Anejo IV de la RFE. Madrid.
 Morala Rodríguez, Jose Ramón; González-Quevedo, Roberto; Herreras, José Carlos; Borrego, Julio; Egido, María Cristina (2009). El Leonés en el Siglo XXI (Un Romance Milenario ante el Reto de su Normalización). Instituto De La Lengua Castellano Y Leones. ISBN 978-84-936383-8-2.

Heimildir

Tenglar 

 Héctor García Gil. Asturian-leonese: Linguistic, Sociolinguistic and Legal Aspects 
 Asturian Language Academy 
 González i Planas, Francesc. Institutum Studiorum Romanicorum «Romania Minor». The Asturleonese Dialects. 
 La Caleya Cultural Association. 
 Furmientu Cultural Association.
 Faceira Cultural Association.
 El Teixu Cultural Association.

Rómönsk tungumál
Tokkaríska

Tokkaríska er ein af minnst þekktu greinum indóevrópskra tungumála. Hún skiptist í tvö tungumál: Tokkarísku A (agnísku, túrfönsku, karasjarísku eða austurtokkarísku) og Tokkarísku B (kútsjönsku eða vesturtokkarísku). Þau voru töluð af Tokkurum í Tarímdældinni (sem nú er Sinkiang í Kína) í Mið-Asíu á 6. öld til 8. aldar þegar þau dóu út fyrir áhrif frá úígúrum sem tóku að sækja inn í Tarímdældina um 800. 

Tokkarísku málin og tokkaríska stafrófið voru óþekkt þar til handrit rituð á tokkarísku uppgötvuðust fyrir tilviljun í byrjun 20. aldar. Efni þessara handrita er einkum þýðingar helgar á búddískum sanskrít-textum en auk þess er um að ræða ýmis skjöl úr klaustrum búddamunka, reikninga og verslunarbréf. 

Jörundur Hilmarsson hóf að gefa út tímarit á Íslandi sem fjallaði eingöngu um Tokkarísk fræði árið 1987 (Tocharian and Indo-European Studies), en þegar hann lést 1992 fluttist útgáfa þess til Danmerkur. Jörundur hóf einnig ritun orðsifjaorðabókar tokkarískunnar sem Málvísindastofnun gaf síðan út í sérriti sem nefnist Materials for a Tocharian Historical and Etymological Dictionary og inniheldur drög að þeirri bók, en Jörundur lauk ekki við hana fyrir andlát sitt.

1 - 10 og 100 á tokkarísku A og tokkarísku B 

1 - sas - se

2 - wu - wi

3 - tre - trai

4 - stwar - stwer

5 - pan - pis

6 - sak - skas

7 - spat - sukt

8 - okat - okt

9 - nu - nu

10 - sak - sak

100 - kant - kante

Indóevrópsk tungumál
Útdauð tungumál
Mið-Asía
Heimastjórnarsvæði Palestínumanna

Heimastjórnarsvæði Palestínumanna eru þrjú svæði (Vesturbakkinn, Gasaströndin og Austur-Jerúsalem) í Palestínu sem eru að nafninu til undir stjórn heimastjórnar Palestínumanna sem stefnir að stofnun sjálfstæðs ríkis Palestínumanna á þessum svæðum í samræmi við ákvæði Oslóarsamkomulagsins. Stjórn Ísraels gerir þó tilkall til svæðanna og þau eru í reynd undir stjórn Ísraelshers. Flest aðildarríki Sameinuðu þjóðanna vilja því tala um þessi svæði sem „hernumin svæði“, en Ísraelsstjórn og bandamenn hennar vilja tala um þau sem „umdeild svæði“.

Þessum svæðum er stundum ruglað saman við hernumdu svæðin sem Ísrael hertók í Sex daga stríðinu 1967 og telja, auk Vesturbakkans og Gasastrandarinnar, Gólanhæðir sem Sýrlendingar gera tilkall til og Sínaískaga sem var skilað aftur til Egyptalands.

Palestína
Austur-Asía

Austur-Asía er gróflega skilgreind sem sá heimshluti þar sem menningaráhrifa Kína hefur mest gætt og hefðbundin kínverska, konfúsíusismi, mahajana búddismi og taóismi breiðst út. Þetta svæði skarast við það sem skilgreint hefur verið sem Austur-Asía á landfræðilegum forsendum, sem eru þau ríki sem venjulega eru talin til Austur-Asíu.

Almennt eru eftirtalin lönd talin vera hluti Austur-Asíu:
 Alþýðulýðveldið Kína
 Japan
 Lýðveldið Kína (Taívan)
 Norður-Kórea
 Suður-Kórea

Stundum eru Víetnam (af menningarlegum ástæðum) og Mongólía (af landfræðilegum ástæðum) líka talin til Austur-Asíu. Sjaldnar eru austurhluti Rússlands og Singapúr talin til þessa heimshluta.

Austur-Asía
Vitus Bering

Vitus Jonassen Bering (rúsneska: Иван Иванович Беринг, ágúst 1681 - 19. desember 1741) var danskur heimskautakönnuður, fæddur og uppalinn í Horsens á Jótlandi.

Hann réðst til starfa í flota Péturs mikla Rússakeisara árið 1703 og var í þjónustu hans til æviloka. 1710 til 1712 var hann í Azovshafsflotanum og barðist í stríði Rússa og Tyrkja. Hann giftist rússneskri konu og varð skipstjóri og leiðangursstjóri í könnunarleiðöngrum í Norður-Íshafinu. Félagar hans í rússneska sjóhernum og rannsóknarleiðöngrunum þekktu hann undir nafninu Ivan Ivanovich. Fyrsti leiðangur hans hófst árið 1725. Þá var viðfangsefnið það að finna út hvort Síbería væri landföst við Alaska. 

Árið 1728 staðfesti þessi leiðangur að á milli meginlandanna væri sund og hlaut það síðar nafn hans og var nefnt Beringssund. 

Árið 1737 fór hann í annan könnunarleiðangur á sömu slóðir til þess að kortleggja landið nánar. Leiðangurinn var á leið til baka frá Alaska árið 1741, þegar vistaskortur tók að hrjá þá og dóu nokkrir menn úr skyrbjúgi (að því er talið var) og þar á meðal Bering.

Í ágúst árið 1991 fann dansk-rússneskur leiðangur gröf Berings og fimm annarra leiðangursmanna og voru þeir grafnir upp og fluttir til Moskvu. Þar tókst réttarlæknum að ráða í útlit Berings í lifanda lífi. Ennfremur kom í ljós, að tennur hans báru engin merki um skyrbjúg og virðist því dánarorsökin hafa verið önnur en hingað til hefur verið talið.

Árið 1992 voru lík Berings og hinna fimm grafin öðru sinni á Beringseyju.

Langur tími leið áður en mönnum varð fullljóst gildi rannsókna hans. Cook skipstjóri (Captain Cook) leiddi í ljós hversu nákvæmur athugandi Bering hafði verið. Nú bera nafn hans Beringssund, Beringseyja (þar sem hann dó og er jarðsettur), Beringshaf og Berings landbrúin.

Vitus Jonassen Bering var einnig skyldur latínuskáldinu honum Vitus Pedersen Bering (1617-1675), og hefur myndir af þeim verið ruglað saman gegnum áratíðinar.

Danskir landkönnuðir
Norður-Asía

Norður-Asía er hluti Asíu sem nær yfir hluta Síberíu í Asíuhluta Rússlands.

Norður-Asía