alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
World's Columbian Exposition

World's Columbian Exposition eða Kólumbusarheimssýningin var heimssýning sem haldin var í Chicago árið 1893 í tilefni af því að 400 ár voru liðin frá því Kristófer Kólumbus kom fyrst til Nýja heimsins 1492. Miðpunktur sýningarinnar var stórt stöðuvatn sem átti að tákna hina löngu leið Kólumbusar yfir Atlantshafið. Samkeppni um að halda sýninguna stóð milli New York-borgar, Washington D.C., St. Louis og Chicago sem hreppti hnossið. Sýningin var vel sótt og vakti mikla athygli. Hún hafði mikil áhrif á byggingarlist, hreinlætismál, sjálfsmynd Chicago-borgar og trú samtímafólks á framfarir í iðnaði.

Setningarhátíðir voru haldnar 21. október 1892 en sýningin var ekki opnuð almenningi fyrr en 1. maí 1893. Sýningin stóð til 30. október 1893. Auk þess að minnast 400 ára frá fyrstu ferð Kólumbusar hafði sýningin þann tilgang að sýna fram á endurreisn Chicago eftir brunann mikla sem eyðilagði stóran hluta borgarinnar árið 1871. Matthíasi Jochumssyni, sem heimsótti sýninguna, þótti enda mikið til borgarinnar koma og lýsti sérstaklega tækninýjungum eins og lyftum, símanum, vatnslögnum í hverju húsi og sporvögnum.

Á sýningunni var sett upp eftirmynd af klaustrinu í La Rábida á Spáni þaðan sem Kristófer Kólumbus lagði af stað til Nýja heimsins. Þar inni var sýning helguð landafundunum. Skipuleggjendur sóttu fast að fá Flateyjarbók lánaða frá Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn. Þeir buðust til að flytja handritið með herskipi og borga undir fylgdarmann, sem ætlunin var að yrði Valtýr Guðmundsson sagnfræðingur. Um þetta spunnust miklar deilur í Danmörku og á endanum var ákveðið að hafna tilboðinu. Í staðinn var gefin út í fáum eintökum bók í fullri stærð með ljósprentun af þeim síðum Flateyjarbókar sem innihalda Vínlandssögurnar, Eiríks sögu og Grænlendinga sögu, sem hægt væri að stilla út á sýningunni.

Heimssýningar
Chicago
1893
Akarn

Akarn er fræ eikartrjáa. Innan þess er næringarrík hneta. Akörn eru 1-6 sentimetra á lengd en 0,8-4 sentimetra á breidd.
Akörn eru mikilvæg fæða fyrir ýmsis dýr eins og fugla, mýs, villisvín og íkorna. Þau grafa sum fræin niður til síðari nota en geta þó gleymt þeim. Þar af leiðandi er þeim óviljandi plantað og fræið spírar.
Wrangell–St. Elias-þjóðgarðurinn og verndarsvæði

Wrangell–St. Elias-þjóðgarðurinn og verndarsvæði (enska: Wrangell–St. Elias National Park and Preserve)  er þjóðgarður í suður-Alaska og var stofnaður árið 1980. Þjóðgarðurinn er sá stærsti í Bandaríkjunum og er  53.320 ferkílómetrar og er t.d. stærri en Sviss. Drjúgur hluti Saint Elias-fjalla er innan þjóðgarðsins en þar eru flest hæstu fjöll Bandaríkjanna og Kanada.  Fjallið Mount St. Elias er 5489 metra hátt og er næsthæsta fjall bæði Bandaríkjanna og Kanada. Önnur fjallakerfi á svæðinu eru m.a. Wrangell-fjöll, þar er Mount Wrangell sem virkt eldfjall, og austurhluti Chugach-fjalla. Fjöllin hafa mynduðust við árekstur Norður-Ameríku og Kyrrahafsfleka. Um 60% jökla í Alaska má finna í þessum fjöllum.

Svæðinu er skipt í þjóðgarð (park), þar sem veiði er bönnuð nema fyrir frumbyggja og verndarsvæði (preserve) þar sem frístundaveiði er leyfð.

Wrangel-St. Elias þjóðgarðurinn á landamæri í austri að þjóðgarðinum Kluane National Park and Reserve í Júkon (Kanada) og Tongass þjóðskóginum í suðri.

Heimild

Bandarískir þjóðgarðar
Þjóðgarðar í Alaska
Sjaríalög

Sjaríalög eru trúarlög sem múslimar hlýða. Þau byggjast á lífsreglum Íslam eins og þau koma fyrir í Kóraninum og hadíðum. Orðið sjaría á uppruna sinn í arabíska orðinu sharīʿah, sem þýðir „siðferðisleg og trúarleg lög byggð á spádómi“, ólíkt lögum settum af mönnum. 

Sjaríalög snerta mörg svið lífsins, svo sem glæpi, stjórnmál, hjónabandssamninga og fjármál, auk þess að taka á einkamál eins og kynmök, hreinlæti, matarhefðir, mannasiðir, bænagjörð og föstu. Í sögulegu samhengi eru sjaríalög eitt af því sem helst einkennir Íslam. Í þrengri skilgreiningu sinni eru sjaríalög talin vera óskeikul orð Guðs.

Sjaríalög eru byggð á tveimur aðalheimildum: Kóraninum og hadíðunum. Stuðst er við svokölluð afleidd lög til að takast á við mál sem ekki er fjallað um í þessum tveimur heimildum. Afleiðingar sjaríalaga eru mismunandi eftir trúarhópum (t.d. sunní og sjía) og lögspekiskólum eins og Hanafi, Maliki, Shafi'i, Hanbali og Jafari. 

Í löndum þar sem meirihluti íbúa aðhyllist Íslam eru sjaríalög að hluta eða í heild tekin upp í löggjöf. Dæmi um slík lönd eru Sádí-Arabía, Súdan, Íran, Írak, Afganistan, Pakistan, Brúnei, Katar, Jemen og Máritanía. Í löndum sem beita sjaríalögum eru refsingar á borð við afhöfðun, svipuhögg og grýtingu oft notaðar, bæði í samræmi við ríkjandi réttarfar og utan við það. Fæst lönd heimsins viðurkenna sjaríalög en í sumum löndum njóta þau viðurkenningar að hluta í tengslum við skilnaðar- og erfðamál múslima.

Deilt hefur verið um hvort sjaríalög samræmist veraldlegum lögum eða ekki, þar sem mörg ákvæði sjaríalaga stangast á við veraldlegar hugmyndir um ríkisstjórn, mannréttindi, hugsanafrelsi og kvenréttindi.

Tengill
Vísindavefurinn: Hvað er sjaría eða sjaríalög?

Sjaríalög
Íslam
Mount Logan

Mount Logan er hæsta fjall Kanada og er 5959 metra hátt. Það liggur í Saint Elias-fjöllum í Kluane National Park and Reserve í Júkon og er nefnt eftir kanadískum jarðfræðingi William Edmond Logan. Árið 1991 mældist -77,5 °C  á fjallinu sem er lægsti hiti sem mælst hefur utan Suðurskautslandsins.

Tilvísanir

Fjöll í Kanada
Júkon
Almenn þekking

Almenn þekking er hugtak sem notað er um tiltekna heild þekkingar, hæfni og skoðana. Þessi heild er skilgreind með tilliti til þess sem tiltekið samfélag telur vera lágmarksþekkinguna sem maður verður að hafa til að komast af. Almenn þekking er síbreytileg þótt maður kunni að upplifa hana sem fast fyrirbæri sem hefur þýðingu fyrir menningu og myndun persónuleika. Hún er í eðli sínu ófræðileg og ósérhæfð.

Umfang 
Tuttugu þekkingarsvið hafa verið skilgreind sem almenn þekking. Venjulegur þegn á að hafa þessa þekkingu án þess að hafa farið í sérstakt nám:

 Almenn vísindi
 Bókmenntir
 Fjármál
 Klassísk tónlist
 Kvikmyndir
 Íþróttir
 Landafræði
 Leikir
 List
 Líffræði
 Læknisfræði
 Matargerð
 Popptónlist
 Saga vísinda
 Sjónvarp
 Stjórnmál
 Saga
 Tíska
 Tónlist
 Uppgötvanir og landkönnuður

Tengt efni 
 Almenn skynsemi

Þekking
Almenn skynsemi

Almenn skynsemi er grunnhæfni í að skynja, skilja og dæma hluti sem allar manneskjur eiga sameiginlegt.

Tengt efni 
 Almenn þekking
 Hugarfarsbreyting
 Vitleysa

Þekking
Skilningur

Skilningur er sálfræðilegt ferli sem tengist hlutlægum eða óhlutlægum hlut, svo sem manneskju, ástandi eða skilaboðum, þar sem viðkomandi getur hugsað um hlutinn og beitt hugtökum til þess að meðhöndla hann á skilvirkan hátt. Skilningur felst í tengslum á milli skynjandans og skilningsmarks (e. object of understanding).

Skilningur felst í að gera hluti að hugtökum (e. conceptualisation) upp að vissu marki.

Dæmi 
 Maður skilur veðrið ef maður getur spáð hvernig það verður miðað við núverandi aðstæður (t.d. ef það er skýjað, að það gæti rignt) og útskýrt að nokkru leyti hvernig það virkar.
 Geðlæknir skilur kvíða sjúklingsins síns ef hann þekkir kvíðann, veit orsakir hans og getur ráðlagt sjúklingnum með hvernig á að bregast við kvíðanum.
 Maður skilur skipun ef hann veit hver skipaði, hvað er ætlast til að hann geri, hvort skipunin er gild eða ekki og hvort maður skilur þann sem gaf skipunina.
 Maður skilur nálgun, röksemdafærslu eða tungumál ef maður getur endurtekið upplýsingarnar sem fram komu í viðeigandi skilaboðum.
 Maður skilur stærðfræðilegt hugtak ef maður getur leyst úr dæmum með því að beita hugtakinu, sérstaklega ef dæmin eru ekki eins og þau sem maður hefur áður séð.

Tengt efni 
 Hugsun
 Merking
 Samskipti
 Skynjun
 Þekkingarfræði

Þekking
Þekkingarfræði
Mount Rainier-þjóðgarðurinn

Mount Rainier-þjóðgarðurinn (enska: Mount Rainier National Park) er þjóðgarður í Washingtonfylki Bandaríkjanna og samanstendur af eldfjallinu Mount Rainier og nágrenni þess. Þjóðgarðurinn var stofnaður árið 1899 og var fimmti þjóðgarður Bandaríkjanna. Svæðið sem hann þekur eru 956 ferkílómetrar. Gönguleiðin í kringum fjallið heitir Wonderland trail og helstu ferðamannastaðir eru Paradise og Longmire.

Heimild

Bandarískir þjóðgarðar
Þjóðgarðar í Washingtonfylki
Ólympíu-þjóðgarðurinn

Ólympíu-þjóðgarðurinn (enska: Olympic National Park) er þjóðgarður í Washingtonfylki Bandaríkjanna. Þjóðgarðurinn var stofnaður árið 1938 (hafði verið national monument frá 1909) og er staðsettur á Ólympíuskaga. Innan hans eru þrjú vistkerfi: Fjallshlíðaskógar, regnskógar og stórskorin strandlengja. Ólympíufjöll eru miðsvæðis í þjóðgarðinum með tindinn Mount Olympus (2428 m.). Meðal trjátegunda í regnskóginum eru: Sitkagreni, fjallaþöll, degli og risalífviður. Dýra og fuglalíf er fjölbreytt.

Heimild

Bandarískir þjóðgarðar
Þjóðgarðar í Washingtonfylki
Dægurriti

Dægurriti er létt staðsetningartæki sem aðallega er notað til að fylgjast með ferðum fugla og finna varpstöðvar og dvalarstaði þeirra og flugleiðir. Dægurriti mælir  birtutíma með reglulegu millibili til að ákvarða staðsetningu. Dægurriti getur einnig skráð annað svo sem hitastig og bleytu (hvort sjófugl sé á flugi eða sitji á sjó). Fuglar eru merktir á varptíma með dægurritum sem festir eru við fót þeirra. Til að fá upplýsingar úr dægurritum þarf að ná fuglum aftur einu eða tveimur árum seinna.

Tenglar
 Vetrarstöðvar ritu afhjúpaðar (Náttúrufræðistofa Norðausturlands)
 Seatrack - kortlagning farleiða sjófugla
Denali-þjóðgarðurinn og verndarsvæði

Denali-þjóðgarðurinn og verndarsvæði (enska: Denali National Park and Preserve) er þjóðgarður og verndarsvæði í mið-Alaska og þekur svæðið umhverfis Denali, hæsta fjalls Norður-Ameríku. Þjóðgarðurinn var stofnaður árið 1917 og er 24.500 km2 en 19.000 þeirra eru ekki í ríkiseigu. Áður hét þjóðgarðurinn Mount McKinley National Park en hann var stækkaður árið 1980. Á verndarsvæðinu (preserve) eru veiðar leyfðar. 

Trjálína er í 760 metrum svo að megnið af þjóðgarðinum er túndra. Hreindýr, grábjörn, svartbjörn og elgur eru meðal stærri spendýra. Spói og rjúpa eru meðal fugla sem hafast við þar á sumrin. Ránfuglar eru t.d. ugla, fálki og gullörn. Bannað er að fóðra villt dýr á svæðinu. Vegir eru af skornum skammti í þjóðgarðinum. Þeir sem vilja klífa fjallið Denali þurfa leyfi til þess.

Heimild

Bandarískir þjóðgarðar
Þjóðgarðar í Alaska
Glacier Bay-þjóðgarðurinn og verndarsvæði

Glacier Bay-þjóðgarðurinn og verndarsvæði (enska:Glacier Bay National Park and Preserve) er þjóðgarður í suðaustur-Alaska vestur af borginni Juneau. Þjóðgarðurinn var stofnaður árið 1980 en svæði við Glacier Bay hafði áður verið svokallað national monument frá 1917. Svæði þjóðgarðsins þekur 13.287 km2. Skriðjöklar mæta sjónum í Glacier Bay. Suður af þjóðgarðurinn er þjóðskógurinn Tongass National Forest. Engir vegir eru að þjóðgarðinum en farið er með flugi og skipum þangað. Um 80% gesta koma með skemmtiferðaskipum.

Heimild

Bandarískir þjóðgarðar
Þjóðgarðar í Alaska
Rocky Mountain-þjóðgarðurinn

Rocky Mountain-þjóðgarðurinn (enska: Rocky Mountain National Park) er þjóðgarður í Colorado í Bandaríkjunum. Hann er í Klettafjöllum, tæpa 80 km frá borginni Denver og var stofnaður árið 1915. Stærð hans eru 1074 ferkílómetrar. Þjóðgarðurinn er einn af hæstu þjóðgörðum landsins en hann er frá um 2400 - 4350 metrum. Sextíu toppar fara yfir 3700 metra. Uppruni Coloradofljóts er í fjöllum þjóðgarðsins. Meðal barrtrjáa sem vaxa á svæðinu eru degli, stafafura, fjallaþinur,blágreni og broddgreni. Ýmis spendýr lifa þar eins og stórhyrningur, svartbjörn, bjór, fjallaljón og vapítihjörtur. Trail Ridge Road er hæsti þjóðvegur Bandaríkjanna og nær yfir 3700 metra hæð. Þjóðgarðurinn er með fimm þjónustukjarna. Ýmsir þjóðskógar eiga landamæri að honum.

Heimild

Bandarískir þjóðgarðar
Colorado
Katmai-þjóðgarðurinn og verndarsvæði

Katmai-þjóðgarðurinn og verndarsvæði (enska:Katmai National Park and Preserve) er þjóðgarður í suður-Alaska í Bandaríkjunum. Stærð hans er 16.564 ferkílómetrar eða svipað að stærð og Wales.
Þjóðgarðurinn er á Alaska-skaga vestur af Kodíakeyju. Þjóðgarðurinn var fyrst svokallað national monument en núverandi þjóðgarður var stofnaður árið 1980. Nafn hans kemur frá Mount Katmai sem er virk eldkeila en 18 eldfjöll eru í þjóðgarðinum, þar af 7 virk. Þekkt svæði í Katmai þjóðgarði er Valley of Ten Thousand Smokes sem er dalur sem varð fyrir gusthlaupi eldgoss í eldfjallinu Novarupta árið 1912 og markast af því. Brúnbjörn er fjölmennur á svæðinu og er fjöldinn yfir 2200. Dýralíf ber annars nokkurn keim af svæðum annars staðar í fylkinu.

Árið 1989 olli Exxon Valdez-olíulekinn umhverfisspjöllum á strandlengju þjóðgarðsins og yfir 8000 fuglar dóu vegna olíubrákar.

Heimild

Bandarískir þjóðgarðar
Þjóðgarðar í Alaska
Gunnbjörnsfjall

Gunnbjörnsfjall (oftar nefnt Gunnbjarnarfjall) er hæsta fjall Grænlands, 3694 m hátt. Fjallið er kennt við  Gunnbjörn Úlfsson en hann sá Grænland fyrstur norrænna manna og kallaði landið Gunnbjarnarsker. Gunnbjörnsfjall er hluti af miklum fjallgarði sem nefnist Watkinsfjöll.

Tenglar 

 Hæstu fjöll Grænlands, Morgunblaðið, 07.05.2000

Landafræði Grænlands
Straumnesviti

Straumnesviti er viti á Straumnesi á Hornströndum. Var hann byggður um 1919 en breytt árið 1930. Hann var áður járngrindarviti. Straumnesviti er í eigu og umsjón Siglingastofnunar íslands.

Heimild 
 viðgerð á Straumnesvita 1930, Lesbók Morgunblaðsins, 12. tölublað (29.03.1931), Blaðsíða 91

Vitar á Íslandi
Hornstrandir
Watkinsfjöll

Watkinsfjöll er risastór fjallgarður á austurströnd Grænlands. Þar eru mörg fjöll og er Gunnbjörnsfjall hæsta þeirra.

Landafræði Grænlands
Þéttbýlismyndun

Þéttbýlismyndun á við flutning fólks úr dreifbýli til þéttbýlis og áhrif þessa flutnings á samfélagið. Þéttbýlismyndun á sér stað þegar byggðakjarnar myndast og vaxa og fólk byrjar í vaxandi mæli að búa og vinna í þessum kjörnum. Samkvæmt spá Sameinuðu þjóðanna bjuggu um 50% heimsíbúa í þéttbýli frá og með árið 2008. Ætlast er til þess að þetta hlutfall aukist í 68% í þróunarlöndum og 86% í þróuðum löndum fyrir árið 2050. Þessar tölur jafngilda 3 milljörðum borgarbúa, aðallega í Afríku og Asíu. 

Þéttbýlismyndun er náskyld öðrum félagslegum ferlum eins og nútímavæðingu, iðnvæðingu og hagræðingu. Hún nær yfir nokkrar ólíkar fræðigreinar eins og landfræði, félagsfræði, hagfræði og skipulagsfræði. Þéttbýlismyndun hefur í för með sér gífurlegar félagslegar, efnahagslegar og umhverfistengdar breytingar sem bjóða upp á fleiri tækifæri fyrir sjálfbærni með hagkvæmari notkun á auðlindum og landi. 

Þéttbýlismyndun er ekki nútímafyrirbæri, heldur á hún rætur sínar að rekja til sögulegrar þróunar á stórum mælikvarða þar sem dreifbýlislífmynstur skiptast út fyrir þéttbýlislífsmynstur. Þróunin byrjaði fyrir þúsundum ára þegar veiðimenn og safnarar byrjuðu að safnast saman í þorpum. Þorpslífið einkennist af nánum erfðasamböndum, nánum félagslegum tengslum og sameiginlegri hegðun, en borgarlífið einkennist aftur á móti af fjarlægum erfðasamböndum, miklum samskiptum við ókunnugt fólk og samkeppni á milli einstaklinga.

Heimild 
 

Þéttbýlismyndun
Lýðfræði
Þróunarland

Þróunarland er ríki sem er ekki eins iðnvætt og önnur lönd og hefur tiltölulega lágt HDI miðað við önnur lönd. Ekki er sátt um hvaða skilyrði þróunarlönd þurfa að uppfylla til að flokkast sem slík en oft er gripið til mælikvarða eins og landsframleiðslu. Frá tíunda áratugnum hafa mörg þróunarlönd sýnt meiri hagvöxt en þróuð lönd. Hugtakinu þróunarland á ekki að rugla saman við hugtakið vanþróuðustu löndin, sem hefur opinbera skilgreiningu hjá Sameinuðu þjóðunum.

Orðið þróunarland er umdeilt, enda það gefur í skyn að þróunarlönd séu að nokkru leyti undir þróuðum löndum, sem mörg ríki hafa mótmælt. Það gerir líka ráð fyrir vestrænu þróunarmódeli sem nokkur lönd á borð við Kúba og Bútan hafa valið að fylgja ekki. Stungið hefur verið upp á að nota mælikvarða eins og landshamingju (e. gross national happiness) í staðinn. Lönd sem eru einhvers staðar á milli stöðu þróunarlands og þróaðs lands flokkast oft sem nýiðnvædd lönd (e. newly-industrialised countries).

Árið 2016 ákvað Alþjóðabankinn að hætta að nota orðin þróunarland og þróað land þar sem engin almennileg skilgreining á hugtökunum liggur fyrir.

Tengt efni 
 Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða
 Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)
 Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)

Heimild 
 

Hagfræði
Lýðfræði
Vanþróuðustu löndin

Vanþróuðustu löndin eru hópur ríkja sem samkvæmt Sameinuðu þjóðunum eru á lægsta félagshagfræðilegu þróunarstigi í heimi og hafa lægstu vísitölu um þróun lífsgæða í heimi. Hugtakið var fyrst notað á sjöunda áratugnum og fyrsta yfirlýsing yfir hvaða lönd voru þau vanþróuðustu var gefin út 18. nóvember 1971. Land flokkast meðal þeirra vanþróuðustu í heimi ef það uppfyllir þrjú skilyrði:
 Fátækt – frá og með 2015 verður landið að vera með ársmeðaltekjur undir $1.035 á mann yfir þriggja ára tímabil til að vera á listanum en yfir $1.242 til að vera tekið af honum,
 Veik staða mannauðs (byggð á mælikvörðum um næringu, heilsu, menntun og læsi), og
 Efnahagslegir veikleikar (byggðir á óstöðugri landbúnaðarframleiðslu, óstöðugum innflutningi og útflutningi vara og þjónustu, vægi óhefðbundinnar efnahagslegrar starfsemi, hlutfall mannfjöldans í vanda vegna náttúruhamfara).

Skilyrðin eru endurskoðuð á þriggja ára fresti. Síðan hugtakið var tekið í notkun hafa sjö lönd „útskrifast“ af listanum: Sikkim (1975), Botsvana (1994), Grænhöfðaeyjar (2007), Maldíveyjar (2011), Samóa (2014), Miðbaugs-Gínea (2017) og Vanúatú (2020). Til eru þrjú lönd sem uppfylla skilyrði vanþróðasts lands en hafa hafnað titlinum af ýmsum ástæðum: Gana, Papúa Nýja-Gínea og Simbabve.

Núverandi listi yfir vanþróðustu löndin

Afríka (33 lönd) 

 Angóla
 Benín
 Búrkína Fasó
 Búrúndí
 Djibútí
 Eritrea
 Eþíópía
 Gambía
 Gínea
 Gínea-Bissá
 Kómorur

 Lesótó
 Líbería
 Lýðstjórnarlýðveldið Kongó
 Madagaskar
 Malaví
 Malí
 Máritanía
 Mið-Afríkulýðveldið
 Mósambík
 Níger

 Rúanda
 Sambía
 Saó Tóme og Prinsípe
 Senegal
 Síerra Leóne
 Sómalía
 Suður-Súdan
 Súdan
 Tansanía
 Tógó
 Tjad
 Úganda

Asía (9 lönd) 
 Afganistan
 Austur-Tímor
 Bangladess
 Bútan
 Jemen
 Kambódía
 Laos
 Mjanmar
 Nepal

Kyrrahafseyjar (3 lönd) 
 Kíribatí
 Salómonseyjar
 Túvalú

Rómanska Ameríka (1 land) 
 Haítí

Tengt efni 
 Þróað land
 Þróunarland

Heimildir 

Lýðfræði
Hagfræði
Mergæxli

Mergæxli er krabbamein í beinmerg. Einkenna sjúkdómsins verður oft ekki vart fyrr á síðari stigum. Árlega greinast um 25 manns á Íslandi með mergæxli. Algengustu fylgikvillar eru beinverkir, blóðleysi, hækkun á kalki og nýrnaskemmdir. Horfur sjúklinga með mergæxli hafa batnað undanfarin ár. Góðkynja einstofna mótefnahækkun er forstig mergæxlis og þá mælast prótein sem kallast einstofna mótefni. Talið er að 4-5% Íslendinga yfir 50 ára aldri sé með forstig mergæxlis. Árið 2016 hófst rannsókn á Íslandi þar sem einn liður er að skima fyrir slíku próteini í blóði.

Heimild 
 Blóðskimun (Vefsetur rannsóknarverkefnis Blóðskimun til bjargar/Þjóðarátak gegn mergæxlum)

 Tegundir krabbameins
Dökksviðssmásjá

Dökksviðssmásjá er smásjá sem þróuð var  af Karl Landsteiner og Viktor Mucha til að greina fyrsta stig sýfilissýkingar.

Heimild 
 
Smásjár
Þróað land

Þróað land eða iðnríki er ríki með háþróað efnahagskerfi og góðar tæknilegar innviðir miðað við önnur minna þróuð lönd. Þættirnir sem eru notaðir til að meta þróunarstig lands eru meðal annars landsframleiðsla, þjóðarframleiðsla og tekjur á mann. Einnig er tekið tillit til iðnvæðingarstigs, dreifingar innviða og lífsgæða almennt. 

Í hagskerfum þróaðra landa skilar þjónustugreinin meiri tekjum en iðnaðargreinin, ólíkt í þróunarlöndum, sem eru enn að iðnvæðast, eða í vanþróuðum löndum þar sem landbúnaður skilar ennþá hæstu tekjum. Frá og með 2015 mynda þróuð lönd 60,8% landsframleiðslu heimsins miðað við nafnvirði og 42,9% landsframleiðslu heimsins miðað við kaupmáttarjöfnuð samkvæmt tölum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF). Sama ár voru stærstu efnahagskerfi heimsins Ástralía, Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Ítalía, Japan, Suður-Kórea, Spánn og Þýskaland.

Tengt efni 
 Vanþróuðustu löndin
 Þróunarland

Lýðfræði
Hagfræði
Nýiðnvætt land

Nýiðnvætt land er orð notað af hagfræðingum og öðrum fræðimönnum til að lýsa félagshagfræðilegu þróunarstigi lands sem hefur ekki náð stöðu þróaðs lands. Þótt að þessi lönd séu ekki komin á eins hátt þróunarstig og þróað land skera þau sig úr þróunarlöndum. Eitt einkenni nýiðnvædds lands er hraður efnahagsvöxtur (í mörgum tilfellum byggður á útflutningi). Þar að auki er iðnvæðingarferlinu ekki lokið í þessum löndum. 

Nýiðvnædd lönd ganga oft í gegnum stórar félagslegar breytingar á tiltölulega stuttum tíma, t.d. þéttbýlismyndun, þar sem fólk flytur úr dreifbýli í þéttbýli. Iðnaðurinn getur vaxið hratt þar sem margar verksmiðjur rísa sem laða að sér þúsundir starfsmanna. Nýiðnvædd lönd eiga nokkur önnur sameiginleg einkenni: styrkur leiðtogi og stjórnmálamenn, áhersla á framleiðsluiðnaði, opið markaðshagkerfi og fríverslun við önnur lönd, stór alþjóðleg fyrirtæki, mikil fjáröflun frá erlendum fjárfestum og mikill vöxtur í þéttbýlum.

Tengt efni 
 Nýmarkaður
 Þróað land
 Þróunarland

Hagfræði
Skógarbukkur

Skógarbukkur (fræðiheiti: Tragelaphus eurycerus) er ein stærsta skógarantílópan. Tvær undirtegundir eru til:

Vestur/láglands skógarbukkur - T. e. eurycerus. Er í nokkurri hættu. Útbreiðslusvæði er í mið- og vestur-Afríku.
Austur/fjalla skógarbukkur - T. e. isaaci. finnst aðeins í fjalllendi Kenýa og er stærri og þyngri en Vestur-skógarbukkurinn. Er í útrýmingarhættu.

Skógarbukkur er með lóðréttar hvítar rendur á bolnum og hvítan hálfmána á bringu, bletti í andlitinu og rendur á fótleggjum. Feldurinn er jarpur að ofan en dekkri á kviðinum og dökknar með aldrinum hjá höfrunum. Skógarbukkur er matvönd laufæta og er nætudýr. 

Kven- og karldýr eru svipuð að stærð. En hafrarnir eru með lengri horn (allt að 95cm). Þeir eru einfarar og fátítt er að þeir berjist sín á milli. Hindirnar lifa í allt að 50 dýra hjörðum; safnast saman þegar kiðin mynda sína eigin hópa.

Heimildir
Skógarbukkur úr Dýrin, leiðsögn í máli og myndum.
 

Slíðurhyrningar
Súlur (Stöðvarfjörður)

Súlur í Stöðvarfirði eru 644 m háir tindar, þverhníptar að sunnanverðu en aðgengilegri úr Stöðvarfirði. Gömul þjóðsaga segir að á toppi Súlnanna sé grafin tunna full af gulli. Allt fram til 1970 var talið að Súlurnar væru ókleifar, en á 2. páskum 1970 klifu Ævar Sigdórsson og Reynir Reimarsson hæstu súluna, án nokkurra hjálpartækja. (sjá grein)

Fjöll á Íslandi
Fjarðabyggð
Boko Haram

Boko Haram eru hryðjuverkasamtök sunní-múslima í norðausturhluta Nígeríu, stofnuð árið 2002 eða 2003 af klerkinum Mohammed Yusuf. Markmið samtakanna er að steypa ríkistjórn Nígeríu af stóli og koma á sharía-löggjöf í landinu. Samtökin hafa framið hryðjuverk í Nígeríu, Tjad, Níger og Kamerún. 

Nafnið „Boko Haram“ kemur úr tungumálinu Hausa og merkir „vestræn menntun bönnuð“. Hópurinn hefur einnig viljað kalla sig „Fólkið sem fylgir kenningum Spámannsins [Múhameðs] um útþennslu og jihad“. 

Leiðtogi samtakanna, Mohammed Yusuf var skotinn til bana af lögreglu í kjölfarið á Uppreisn Boko Haram 2009. Þá tók Abubakar Shekau við og síðar Abu Musab al-Barnawi árið 2016, en frést hefur af átökum milli stuðningsmanna þeirra tveggja. 

Samtökin höfðu tengsl við Al-Kaída en árið 2015 tilkynntu þau aðild sína að Íslamska ríkinu (ISIS, ISIL) og kölluðu sig eftir það „Íslamska ríkið í Vestur-Afríku“. 

Frá upphafi vopnaðrar baráttu samtakanna 2009 hafa þau drepið yfir 20.000 manns og hrakið 2,3 milljónir manna frá heimilum sínum. Þau hafa líka staðið fyrir brottnámi fólks þar á meðal ráni á 276 kristnum stúlkum úr skóla í bænum Chibok í apríl árið 2014. Stúlkurnar voru neyddar til að játa múhameðstrú, giftast hryðjuverkamönnunum og eignast með þeim börn. 

Um mitt ár 2014 náðu samtökin að leggja undir sig stór landsvæði í heimahéraði sínu, Borno, en tókst ekki að ná höfuðstað þess, Maiduguri, á sitt vald.

Nígeríuher, lögregla og öryggissveitir hafa barist gegn samtökunum en spilling innan raða þeirra og mannréttindabrot hafa hindrað framgang baráttunnar. Í september 2015 tilkynnti varnarmálaráðuneyti Nígeríu að allar bækistöðvar Boko Haram hefðu verið eyðilagðar og í desember sama ár sagði forseti Nígeríu, Muhammadu Buhari, að samtökin væru „tæknilega sigruð“. Engu að síður hafa hryðjuverk samtakanna haldið áfram. 

Saga Nígeríu
Hryðjuverkasamtök