alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Münchhausen barón

Karl Friedrich Hieronymus, barón af Münchhausen (11. maí 1720 – 22. febrúar 1797), yfirleitt kallaður Münchhausen barón, var þýskur aðalsmaður sem var þekktur fyrir yfirdrifnar ýkjusögur sínar af eigin afrekum og ævintýrum. Münchhausen varð fyrirmyndin að skáldsagnapersónu með sama nafni sem birtist fyrst árið 1785 í bókinni Frásögn Münchhausen baróns af stórfenglegum ferðum sínum og herförum í Rússlandi eftir Rudolf Erich Raspe.

Münchhausen fæddist í Bodenswerder í kjörfurstadæminu Brunswick-Lüneburg og barðist með her rússneska keisaradæmsins í stríði við Tyrkland árin 1735–1739. Eftir að Münchhausen settist í helgan stein árið 1760 varð hann frægur meðal þýskra aðalsmanna fyrir að segja stórýktar grobbsögur af hernaðarferli sínum. Eftir að Raspe heyrði nokkrar af sögum Münchhausens færði hann þær í ritað form og gaf þær nafnlaust út, fyrst í þýskum tímaritum og síðan í bók sem kom út á ensku í Oxford árið 1785. Bókin var síðan þýdd á önnur Evrópumál, þar á meðal í þýskri útgáfu með viðauka eftir skáldið Gottfried August Bürger. Hinum raunverulega Münchhausen var ekki skemmt yfir því að til væri orðin skáldsagnapersóna byggð á honum og hótaði að lögsækja útgefandann. Raspe viðurkenndi aldrei opinberlega að hafa samið bókina, líklega af ótta við að vera sakaður um ærumeiðingar. Orðstír barónsins raunverulega beið hnekki eftir útgáfu bókarinnar og hann fékk á sig viðurnefnið „lygabaróninn“. Fjöldi fólks lagði einnig leið sína á heimili barónsins til að líta þennan sérvitring augum en baróninum mislíkaði þessi ágangur svo mjög að hann skipaði þjónum sínum að berja vegferandur með prikum ef þeir kæmu of nálægt húsi hans.

Bók Raspe er skrifuð í fyrstu persónu og segir frá fáránlegum og ótrúverðugum afrekum barónsins sem hermanns, íþróttamanns og heimshornaflakkara. Þar á meðal er baróninn sagður hafa flogið um á fallbyssukúlum, barist við tólf metra langan krókódíl og ferðast til tunglsins. Bókin er kímin og skemmtir lesandanum með því að láta frásagnir barónsins vísvitandi stangast hverjar á við aðra og inniheldur einnig talsverða samfélagsádeilu. Í fyrstu myndskreytingum sagnanna er baróninn unglegur og grannur en í síðari myndskreytingum er hann jafnan sýndur sem eldri maður með krókbogið nef og yfirvaraskegg og þannig er ímynd persónunnar orðin í síðari frásögnum. Bók Raspe naut mikilla vinsælda og sögurnar úr henni voru endursagðar í fjölmörgum enskum, evrópskum og amerískum útgáfum. Sögurnar eru enn lesnar í dag, sérstaklega í styttum útgáfum fyrir börn.

Skáldpersónan Münchhausen hefur birst í leikritum, sjónvarpsþáttum, kvikmyndum og öðrum skáldsögum. Sögurnar um Münchhausen njóta enn nokkurra vinsælda á meginlandi Evrópu. Fjöldi safna og minnismerkja eru tileinkuð baróninum auk þess sem nokkrir geðrænir sjúkdómar eru nefndir eftir honum, þ. á m. Münchausen-heilkennið.

Tilvísanir

Þýskir barónar
Skáldsagnapersónur
Þýskar bókmenntir
Hreinsanirnar miklu

Hreinsanirnar miklu (á rússnesku: Большо́й терро́р / balsjoj teror, „ógnin mikla“) voru skipuleg herför pólitískra ofsókna sem stóð í Sovétríkjunum frá 1936 til 1938. Í þeim var stór hluti af embættismönnum sovéska kommúnistaflokksins og ríkisstofnana „hreinsaður“ úr stöðum sínum og fjöldi almennra borgara og leiðtoga rauða hersins var handtekinn og tekinn af lífi fyrir meint „spellvirki“ eða „gagnbyltingarhyggju.“ Hreinsanirnar stóðu sem hæst frá 1937 til 1938 en sá tími er oft kallaður Jezhovstsjína (Ежовщина; bókstaflega „Jezhov-fyrirbærið“ eða „Jezhov-tíminn“) í höfuðið á Níkolaj Jezhov, þáverandi öryggisráðherra og formanni sovésku leyniþjónustunnar NKVD. Jezhov stóð fyrir mörgum helstu grimmdarverkum tímabilsins en var síðar sjálfur handtekinn og tekinn af lífi í hreinsununum. Í hreinsununum voru gasbílar notaðir til að taka fólk af lífi án dóms og laga. Talið er að um 600.000 manns hafi látið lífið af völdum sovéskra stjórnvalda á meðan á hreinsununum stóð.

Í vesturheimi varð algengt að tala um „ógnina miklu“ eftir að bókin The Great Terror eftir Robert Conquest kom út árið 1968. Titill bókarinnar var sjálfur skírskotun í Ógnarstjórn frönsku byltingarinnar.

Tilvísanir

Pólitískar ofsóknir
Saga Sovétríkjanna
Allium weschniakowii

Allium weschniakowii er Asísk tegund af laukætt frá Xinjiang, Kazakhstan og Kyrgyzstan.

Allium weschniakowii er með klasa af grönnum laukum sem eru sjaldan meir en 5 mm í þvermál. Blómstöngullinn er frekar stuttur miðað við aðrar lauktegundir, aðeins að 16 sm langur. Blöðin eru rörlaga, og styttri en blómstöngullinn. Blómskipunin er með fá rauð til fjólublá blóm.

Tilvísanir

Ytri tenglar
Line drawings of Allium weschniakowii + A. atrosanguineum, Flora of China Illustrations vol. 24, fig. 175.

Laukar
Laukætt
Allium winklerianum

Allium winklerianum er Asísk tegund af laukætt frá Xinjiang, Afghanistan, Tajikistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, og Tajikistan.  Hann er einnig ræktaður sem skrautplanta annarsstaðar vegna fagurra blómanna og vegna sterks ilms (Sýrena) blómanna.

Allium winklerianum er með hnattlaga lauk að 2 sm í þvermál. Blómstöngullinn er að 40 sm hár. Blöðin eru flöt, styttri en blómstöngullinn, að 25 mm í þvermál. Blómskipunin er hálfkúlulaga, með mörgum blómum saman. Krónublöðin eru fjólublá.

Tilvísanir

Laukar
Laukætt
Pedro 1. Brasilíukeisari

Dom Pedro 1. (12. október 1798 – 24. september 1834), kallaður „frelsarinn“, var stofnandi og fyrsti keisari brasilíska keisaradæmisins. Sem Pedro 4. var hann einnig konungur Portúgals í stuttan tíma en þar var hann einnig kallaður „frelsarinn“ og „dátakonungurinn“. Bæði viðurnefnin hlaut hann vegna stríðs síns gegn bróður sínum, Miguel 1. Portúgalskonungi. Pedro fæddist í Lissabon og var fjórða barn Jóhanns 6. Portúgalskonungs og drottningar hans, Karlottu, og þar með meðlimur Braganza-ættar. Þegar Frakkar réðust inn í Portúgal árið 1807 flúði Pedro ásamt fjölskyldu sinni til stærstu og ríkustu nýlendu Portúgals, Brasilíu.

Árið 1820 braust út bylting í Lissabon og faðir Pedros neyddist því til að snúa heim til Portúgals í apríl næsta ár. Á meðan var Pedro gerður að ríkisstjóra í Brasilíu og þurfti að kljást við byltingarsinna og óhlýðna portúgalska hermenn. Þegar portúgalska ríkisstjórnin gerði sig líklega til þess að svipta Brasilíu pólitísku sjálfstæði sem nýlendan hafði notið frá árinu 1808 óx óánægja meðal Brasilíumanna með samband ríkjanna. Pedro stóð með Brasilíumönnum og lýsti yfir sjálfstæði ríkisins frá Portúgal þann 7. september 1822. Þann 12. október var hann krýndur keisari Brasilíu og í mars 1824 hafði hann sigrað alla heri sem enn voru tryggir portúgölsku stjórninni. Fáeinum mánuðum síðar sigraði Pedro Miðbaugssambandið (Confederação do Equador) svokallaða, uppreisn aðskilnaðarsinna í norðausturhluta Brasilíu.

Önnur uppreisn aðskilnaðarsinna braust út í suðurfylkinu Cisplatinu snemma árs 1825 og brasilíska keisaradæmið háði stríð til að koma í veg fyrir að hin nærliggjandi sameinuðu fylki Río de la Plata innlimuðu fylkið. Í mars árið 1826 varð Pedro konungur Portúgals í stuttan tíma en sagði síðan af sér og eftirlét elstu dóttur sinni, Maríu, portúgölsku krúnuna. Staða Pedros versnaði árið 1828 þegar stríðið í suðurhluta Brasilíu endaði með því að ríkið glataði Cisplatinu. Sama ár steypti yngri bróðir Pedros, Miguel, Maríu af stóli í Portúgal og lýsti sig Miguel 1. Portúgalskonung. Á sama tíma beið orðspor keisarans hnekki vegna ástarsambands hans við hirðkonu sína. Einnig komu ágreiningsmál upp á brasilíska þinginu varðandi það hvort keisarinn eða löggjafarþingið ætti að skipa ríkisstjórnina. Pedro sá sér ekki fært að huga að vandamálunum bæði í Brasilíu og Portúgal og því sagði hann af sér sem keisari Brasilíu þann 7. apríl 1831 og eftirlét krúnuna syni sínum, Pedro 2., og sigldi síðan til Evrópu.

Pedro gerði innrás í Portúgal ásamt her sínum í júlí árið 1832. Í fyrstu virtist Pedro standa frammi fyrir borgarastyrjöld en átökin flæktust brátt inn í baráttu á öllum Íberíuskaga milli frjálslyndismanna og stuðningsmanna óskoraðs einveldis. Pedro dó úr berklum þann 24. september árið 1834, aðeins fáeinum mánuðum eftir að hann hafði unnið sigur ásamt frjálslyndismönnunum. Bæði á ævi hans og á seinni tímum hefur honum verið hrósað fyrir að breiða út frjálslyndishugmyndir sem gerðu Brasilíu og Portúgal kleift að brjótast undan einveldisstjórnum.

Tilvísanir

Brasilíukeisarar
Konungar Portúgals
Braganza-ætt
Georgíj Malenkov

Georgíj Maksímílíanovítsj Malenkov (rússneska: Гео́ргий Максимилиа́нович Маленко́в) (8. janúar 1902 – 14. janúar 1988) var sovéskur stjórnmálamaður sem tók við af Jósef Stalín sem leiðtogi Sovétríkjanna og sat við völd frá 1953 til 1955.

Æviágrip
Malenkov fæddist í iðnaðarbænum Orenbúrg. Faðir hans var embættismaður rússnesku keisarastjórnarinnar. Hann lauk stúdentsprófi þegar hann var 17 ára og gekk síðan í verkfræðiskólann í Sankti Pétursborg. Þegar Malenkov var á aldri til að byrja herþjónustu árið 1917 braust októberbyltingin á og Malenkov gekk í lið með Bolsévikum þegar ljóst var að Bolsévikar myndu sigra. Árið 1920 gekk Malenkov í sovéska kommúnistaflokkinn. Eftir að hafa gegnt tveggja ára þjónustu í rauða hernum á meðan á rússnesku borgarastyrjöldinni stóð lauk Malenkov við verkfræðipróf í verkfræðiskólanum í Moskvu.

Malenkov komst til áhrifa innan sovésku stjórnarinnar þökk sé persónusambandi sínu við Vladímír Lenín. Árið 1925 var honum falin umsjá yfir skjalasafni sovéska kommúnistaflokksins. Í því embætti kynntist hann Stalín, sem var þá orðinn eiginlegur leiðtogi Sovétríkjanna. Vegna kynna sinna við Stalín tók Malenkov þátt í hreinsununum miklu. Í seinni heimsstyrjöldinni var Malenkov gerður ábyrgur fyrir þróun sovéskra eldflauga. Hann var jafnframt ábyrgur fyrir því að flytja sovésku hergagnaframleiðsluna á öruggari staði austan við Úralfjöll þegar Þjóðverjar sóttu fram inn í Rússland. Hann fór jafnframt fyrir framleiðslu á skriðdrekum, flugvélum, skotfærum og öðrum vopnum. Frá 1946 til 1947 var hann formaður sérstakrar nefndar um eldflaugatækni. Malenkov komst síðar í náðir hjá Stalín með því að draga úr áhrifum marskálksins Georgíj Zhúkov og tala niður hróður borgarinnar Leningrad svo Moskva héldi ímynd sinni sem hin eina menningarlega og pólitíska höfuðborg Sovétríkjanna. 

Eftir að Stalín lést þann 5. mars 1953 tók Malenkov tímabundið við af honum bæði sem flokksleiðtogi og sem formaður ráðherraráðsins (þ.e. forsætisráðherra). Miðstjórn flokksins vildi ekki að of mikil völd söfnuðust í höndum neins eins manns eftir dauða Stalíns og því neyddist Malenkov til þess að láta af stjórn flokksins þann 14. mars. Hann var þó áfram forsætisráðherra og réði þar með mestu um stefnumál ríkisins þar til honum var bolað frá völdum af Níkíta Khrústsjov, sem var þá orðinn aðalritari flokksins. Malenkov skipulagði misheppnað valdarán gegn  Khrústsjov árið 1957 og var í kjölfarið rekinn úr miðstjórn flokksins, sendur í útlegð til Kasakstan og síðan alfarið rekinn úr flokknum í nóvember árið 1961. Malenkov settist formlega í helgan stein stuttu síðar. Eftir stutta dvöl í Kasakstan sneri hann aftur til Moskvu og lét lítið fyrir sér fara það sem hann átti eftir ólifað.

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Sovétríkjanna
Leiðtogar Kalda stríðsins
Allium vasilevskajae

Allium vasilevskajae er tegund af laukætt sem var lýst af Marina E. Oganesian, frá Syunik Province í Armeníu. Þar fannst tegundin á grýttum stöðum og í skriðum 2,200–2,300 m. hæð. Tegundin er aðeins þekkt úr tvemur söfnunum gerðum fyrir hálfri öld.

Tilvísanir

Laukar
Laukætt
Sigurlaukur

Sigurlaukur (fræðiheiti: Allium victorialis) er breiðblaða evrasísk tegund af laukaættkvísl. Þetta er fjölær planta sem vex víða í fjallahéruðum Evrópu og hlutum Asíu (Kákasus og Himalajafjöll).

Sumir höfundar telja nokkurn hluta tegundarinnar sem vex í austur Asíu og Alaska sem undirtegundina platyphyllum innan tegundarinnar Allium victorialis. Nýlegar heimildir viðurkenna þennan hóp sem sjálfstæða tegund, nefnda Allium ochotense.

Lýsing 
Allium victorialis verður 30 – 45 sm og myndar lauk eða jarðstöngul klæddan trefjum, fingurþykkur og 5 – 8 sm langur. Blöðin eru breiðsporöskjulaga eða lensulaga. Blómin eru gulhvít eða grænhvít.

Útbreiðsla
Allium victorialis finnst víða í á fjallgörðum í Evrópu, auk Kákasus og Himalajafjöllum.

Orðsifjar
Fræðiheitið victorialis er þýðing á þýska heitinu Siegwurz (Sigurrót), og kemur það frá þeim sið "að nota það sem verndargrip, sem vörn gegn vissum óhreinum öndum" af námumönnum í Bóhemíu auk annarra.

Nytjar
Sigurlaukur hefur verið ræktaður á liðnum öldum í fjallahéruðum í Evrópu sem lækningajurt og verndargripur.

Sjá einnig
Allium ursinum
Allium tricoccum

Tilvísanir

Heimildir 
 

Laukar
Laukætt
Matjurtir
Allium validum

Allium validum er tegund af laukætt sem var lýst af Sereno Watson. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Myndir

Tilvísanir

Laukar
Laukætt
Matjurtir
Fyrra Kongóstríðið

Fyrra Kongóstríðið (1996–1997) var erlend innrás í Saír (nú Austur-Kongó) sem steypti einræðisherranum Mobutu Sese Seko af stóli og kom hans í stað til valda uppreisnarleiðtoganum Laurent-Désiré Kabila. Kveikjan að innrásinni var óstöðugleiki sem myndast hafði í austurhluta Saír í kjölfar þjóðarmorðsins í Rúanda. Staða hinnar gerspilltu ríkisstjórnar Mobutu í Kinsasa hafði veikst til muna og margir bæði innan og utan Saír hugsuðu sér gott til glóðarinnar með því að losa sig við hann.

Eftir ósigur Mobutu var Saír endurnefnt Lýðstjórnarlýðveldið Kongó (République Démocratique du Congo) en fátt breyttist í reynd. Kabila var fljótur að espa upp bandamenn sína frá Rúanda og Úganda sem höfðu komið honum til valda. Af ótta við að valdarán yrði framið gegn sér rak hann alla rúandska og úgandska hermenn úr landinu en með þessu hratt hann af stað síðara Kongóstríðinu, sem byrjaði næsta ár. Sumir sagnfræðingar líta frekar á bæði stríðin sem eina styrjöld.

Saga
Mobutu Sese Seko hafði setið við völd sem einræðisherra í Saír frá árinu 1965 sem bandamaður vesturveldanna í kalda stríðinu. Hann hafði glatað fjárhagslegum stuðningi þeirra eftir hrun Sovétríkjanna árið 1991 og þegar kom fram á tíunda áratuginn rambaði Saír á barmi gjaldþrots.

Árið 1994 varð þjóðarmorðið í Rúanda, nágrannaríki Saír til austurs, til þess að um tvær milljónir Hútúa (þar á meðal helstu skipuleggjendur þjóðarmorðsins úr hernaðarhreyfingunni Interahamwe) flúðu til austurhluta Saír og settust þar að í gríðarstóðum flóttamannabúðum. Þjóðarmorðinu hafði lokið þegar uppreisnarfylking Tútsa, RPF, undir stjórn Pauls Kagame, lagði undir sig Rúanda en þjóðarmorðingjarnir lögðu nú á ráðin um að gera gagnárás inn í Rúanda og endurheimta völdin. Til þess að kæfa þessar áætlanir í fæðingu gerðu ný stjórnvöld Rúanda ásamt bandamönnum sínum í Úganda innrás í Saír árið 1997 en dulbjuggu innrásina sem kongóska byltingu gegn Mobutu. Innrásarmennirnir veittu uppreisnarmanninum Laurent-Désiré Kabila stuðning sinn og gerðu hann að andliti og leiðtoga innrásarhersins. Ljóst er þó að Paul Kagame og Rúandamenn fóru fyrir innrásinni á bak við tjöldin.

Eftir sjö mánuði kom her Kabila til höfuðborgarinnar Kinsasa og rak Mobutu á flótta. Mobutu fór í útlegð og lést stuttu síðar í Marokkó. Kabila lýsti sjálfan sig forseta landsins þann 17. maí 1997 og breytti nafni þess aftur í Kongó líkt og það hafði heitið fyrir valdatíð Mobutu. Með valdatöku Kabila er jafnan talað um lok fyrra Kongóstríðsins en átökunum var þó langt því frá lokið. Kagame og bandamenn hans höfðu vonast eftir því að Kabila yrði þeim auðsveip strengjabrúða sem myndi veita þeim greiðan aðgang að auðlindum Saír en Kabila var ekki á þeim buxunum. Hann skipaði rúöndskum og úgöndskum bandamönnum sínum að hverfa frá Kongó en Kagame brást við með því að ráðast á ný inn í landið næsta ár og hratt þannig af stað seinna Kongóstríðinu.

Tilvísanir

Saga Austur-Kongó
Saga Rúanda
Saga Úganda
Stríð á 20. öld
Seinna Kongóstríðið

Seinna Kongóstríðið, stundum kallað afríska heimsstyrjöldin eða Afríkustríðið mikla, hófst í ágúst árið 1998 í Austur-Kongó, aðeins rúmu ári eftir að fyrra Kongóstríðinu lauk. Stríðinu lauk formlega í júlí árið 2003, þegar bráðabirgðastjórn Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó komst til valda. Þótt friðarsáttmáli hafi verið undirritaður árið 2002 héldu vopnuð átök áfram víðs vegar um landið, sérstaklega í austurhlutanum, og sums staðar er þeim enn ekki lokið í raun. 

Níu Afríkuríki og um það bil 25 stríðandi fylkingar tóku þátt í stríðinu. Árið 2008 höfðu um 5,4 milljónir manna látið lífið í stríðinu og eftirmálum þess, aðallega af völdum sjúkdóma og vannæringar. Síðara Kongóstríðið er því mannskæðasta stríð á heimsvísu síðan á dögum síðari heimsstyrjaldarinnar. Um tvær milljónir til viðbótar voru hraktar að heiman og flúðu til nágrannaríkja Kongó.

Þrátt fyrir að formlegur endi hafi verið bundinn á stríðið árið 2003 með sáttmála stríðandi fylkinga um stofnun sameiginlegrar þjóðstjórnar létust um 1000 manns daglega árið 2004 úr vannæringu og sjúkdómum vegna eftirmála átakanna. Stríðið snerist meðal annars um verslun með steinefni og aðrar auðlindir í hinu gjöfula Kongóríki.

Saga
Stríðið hófst stuttu eftir fyrra Kongóstríðið, þar sem uppreisnarmaðurinn Laurent-Désiré Kabila hafði með stuðningi Rúanda og Úganda steypt af stóli einræðisherranum Mobutu Sese Seko. Stuðningurinn sem Kabila hlaut frá Rúöndum og Úgöndum leiddi þó fljótt til þess að Kongóbúum fór að þykja hann handbendi erlendra stjórnmálamanna. Til að afsanna þetta flýtti Kabila sér að losa sig við rúandska og úgandska bandamenn sína og bað hermenn bandamanna sinna að hverfa frá Kongó árið 1998. Paul Kagame, forseti Rúanda, hafði vonast eftir því að Kabila yrði honum auðsveipur og varð fyrir vonbrigðum við þetta. Í ágúst 1998 gerðu Rúandamenn aðra innrás í Kongó til stuðnings uppreisnarmönnum í austurhluta landsins. 

Átökin entust í um sex ár og á þeim tíma drógust enn fleiri Afríkuríki inn í stríðið: Simbabve, Namibía, Angóla, Tjad og hugsanlega Súdan gripu inn í styrjöldina til stuðnings kongósku ríkisstjórninni. Stríðið fór þó fljótt að snúast um ýmsa dýrmæta málma sem finna má í Austur-Kongó. Það var stríðandi fylkingum í hag að átökin stæðu sem lengst því á meðan þeim stóð gátu þær nýtt sér auðlindirnar og grætt á þeim. Stríðinu lauk formlega séð árið 2003 með valdatöku þjóðstjórnar undir forystu Joseph Kabila (sonar Laurent-Désiré, sem var myrtur árið 2001) en fólk hélt áfram að deyja af völdum skæruliða og sjúkdóma í mörg ár í viðbót. Flest dauðsföllin voru af völdum sjúkdóma sem hefði verið hægt að fyrirbyggja fremur en af völdum ofbeldis.

Tilvísanir

Saga Austur-Kongó
Saga Afríku
Stríð á 20. öld
Stríð á 21. öld
Efnismenning

Efnismenning á við um efnislega þætti menningar sem birtist í hlutum og mannvirkjum sem umkringja fólk. Efnismenning nær yfir notkun, neyslu, sköpun, og viðskipti með hluti, og líka atferli, viðmið, og siði sem skapast í kringum eða með efnislega hluti. Hugtakið er notað í fornleifafræði, mannfræði og þjóðfræði, með áherslu á efnislegar minjar sem má rekja til menningar fortíðar eða samtímans.

Rannsóknir á efnismenningu eru þverfaglegar rannsóknir á tengslum fólks og hluta: gerð þeirra, sögu, varðveislu, og túlkun. Slíkar rannsóknir sækja kenningar og aðferðir til bæði félags- og hugvísinda; svo sem til listasögu, fornleifafræði, mannfræði, sagnfræði, þjóðfræði, bókmenntafræði og safnafræði. Alls kyns hlutir geta fallið undir efnismenningu, allt frá byggingum og öðrum mannvirkjum að bókum eða skartgripum. Efnismenning nær líka yfir mótun líkamans; til dæmis með hárskurði, húðflúrum eða líkamsrækt.

Fornleifafræði
Mannfræði
Þjóðfræði
500–491 f.Kr.

500–491 f.Kr. var 1. áratugur 5. aldar f.Kr. 

500-491 f.Kr.
Flugslysið í Ljósufjöllum

Flugslysið í Ljósufjöllum var flugslys sem varð 5. apríl 1986 um klukkan 13:26 er Piper PA-23-250 Aztec vél Flugfélagsins Ernis, TF-ORM, brotlenti í Ljósufjöllum á Snæfellsnesi. Flugvélin var í leiguflugi frá Ísafirði til Reykjavíkur og með henni voru sex farþegar, þar af hjón með 11 mánaða gamalt barn, ásamt flugmanni. Talið er að flugvélin hafi lent í niðurstreymi og steypst niður í hlíðar Ljósufjalla, suður af Sóleyjardal. Flak vélarinnar fannst í norðurhlíðum Ljósufjalla, í 700 metra hæð, rétt fyrir miðnætti sama dag. Menn frá Flugbjörgunarsveitinni í Reykjavík komust fyrstir á slysstað og voru þá þrír farþegar á lífi í flakinu en einn farþeginn lést í snjóbíl á leið niður af fjallinu.

Slysið var eitt það banvænasta í flugsögu Íslands og leiddi af sér breytingar á reglugerðum og vinnubrögðum til að auka flæði veðurupplýsinga til flugmanna.

Eftirmálar
Þremur dögum eftir slysið, tók Morgunblaðið viðtal við Pálmar Gunnarsson, sem lifði slysið af við illan leik en missti eiginkonu sína og kornabarn í slysinu. Viðtalið við hann olli talsverðu fjaðrafoki og fékk Morgunblaðið og læknar á Borgarspítalanum sem leyfðu það talsverða gagnrýni fyrir.

Niðurstaða rannsóknar Flugslysanefndar og Flugmálastjórnar var að flugvélin hafi lent í niðurstreymi sem leiddi til þess að hún hrapaði í hlíðum Ljósufjalla. Hún komst einnig að þeirri niðurstöðu að hluti orsakarinnar hafi verið flugmaðurinn hafi verið með ófullnægjandi veðurfarsupplýsingar af svæðinu. Það leiddi af sér breytingar í reglugerðum og verklagi til að auka flæði uppfærðra veðurspáa á milli flugmanna og Veðurstofu Íslands. Það leiddi einnig af sér endurskoðun á aðgerðarskrám flugmanna, bæklingum og öðru fræðandi efni sem gefið var út af Flugmálastjórn og notað við kennslu flugmanna.

Eftirmálar slysins ollu einnig deilum í landinu vegna reglugerðar ríkisins vegna bóta til farþega en bætur fyrir flugslys voru 47 sinnum minni en einstaklingur í fólksflutningabílslysi gæti fengið.

Þessir tveir lifðu slysið af:
Pálmar Gunnarsson, 36 – lögreglumaður á Ísafjörður
Kristján Jón Guðmundsson, 29 – knattspyrnumaður hjá Fylkir.

Þessi fimm létust í slysinu:
Smári Ferdinandsson, 34 – flugmaður
Auður Erla Albertsdóttir, 26 – unnusta Pálmars móðir Erlu Bjarkar
Erla Björk Pálmarsdóttir, 11 mánaða – dóttir Auðar Erlu og Pálmars
Kristján Sigurðsson, 49 – bóndi og faðir leikarans Víkings Kristjánssonar
Sigurður Auðunsson, 56 – efnahagsráðgjafi

Sjá einnig
Flugslysið við Arnarnes

Tengt efni
 Skýrsla Flugslysanefndar
 Þriggja þátta útvarpsþáttaröð um slysið. RÚV.
 Bókin Útkall - Ofviðri í Ljósufjöllum eftir Óttar Sveinsson.

Heimildir

Tenglar
Skýrsla Flugslysanefndar

Flugslys á Íslandi

1986
Ljósufjöll

Ljósufjöll eru fjallgarður og eldstöðvarkerfi á Snæfellsnesi. Eldborg á Mýrum og Grábrók eru hlutir þess. Allt saman er kerfið um 90 km langt. Ríflega 20 eldgos hafa orðið í Ljósufjallakerfinu eftir að ísöld lauk. Hæstu tindar eru yfir 1000 metrum.

Flugslysið í Ljósufjöllum 

Árið 1986 brotlenti flugvél frá Flugfélaginu Erni í Ljósufjöllum með þeim afleiðingum að fimm fórust og tveir slösuðust alvarlega.

Heimildir

Tenglar
Snæfellsnes 
Áhættuskoðun Almannavarna í umdæmi lögreglusjórans á Snæfellsnesi

Fjöll á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Snæfellsnes
Flugslysin á Mosfellsheiði

Flugslysin á Mosfellsheiði voru tvö flugslys sem urðu með um 4 klukkustunda millibili þann 18. desember 1979 á Mosfellsheiði með þeim afleiðingum að 11 manns slösuðust. Fyrra slysið varð þegar flugvél af gerðinni Cessna 172, með fjóra innanborðs, brotlenti á heiðinni. Síðara slysið varð þegar Sikorsky HH-3E björgunarþyrla frá Varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli, með 3 slasaða úr fyrra slysinu, 2 íslenska lækna og 5 manna bandarískri áhöfn hrapaði nokkur hundruð metra frá fyrri slysstaðnum.

Slysin
Um kl 15:20 var tekið að sakna flugvélar af gerðinni Cessna 172, TF-EKK, en um borð í henni voru franskur flugmaður, Nýsjálendingur og tvær finnskar stúlkur sem störfuðu sem sjúkraþjálfarar á Reykjalundi. Skömmu seinna fannst hún á heiðinni, skammt sunnan Þingvallarvegarins, þar sem hún hafði brotlent og hafnað á hvolfi. Þyrla frá Varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli fór á vettvang og flutti Nýsjálendinginn til Reykjavíkur. Eftir að hafa tekið tvo lækna Borgarspítalans og eldsneyti hélt þyrlan aftur á slysstaðinn til að sækja Finnana og flugmanninn. Stuttu eftir að þyrlan hóf sig aftur á loft frá slysstaðnum missti hún afl og hrapaði til jarðar nokkur hundruð metra frá flaki Cessna vélarinnar. Eftir seinna slysið voru hinir slösuðu bornir um 1-1,5 km leið að sjúkrabílum sem fluttu þá á Borgarspítalann.

Heimildir

Flugslys á Íslandi
1979