alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Verðlagsbylting 16. aldar

Verðlagsbylting 16. aldar, stundum kölluð verðlagsbyltingin (e: The Price Revolution) er tímabil mikillar verðbólgu sem gekk yfir Evrópu frá seinni hluta 15. aldar fram til fyrri hluta 17 aldar. Á þessum árum hækkaði verðlag um eitt til tvö prósentustig ár hvert, sem leiddi til mikilla verðhækkana yfir lengra tímabil. Breytingin var enn áþreifanlegri vegna þess að verðlag hafði haldist stöðugt á miðöldum. Verðbyltingin gerði fyrst vart við sig á Spáni en áhrifin voru fljót að dreifast um alla Vestur-Evrópu og á 150 árum sexfölduðust verð. 

Þetta langa tímabil verðlagshækkana skapaði efnahagslega óvissu og kynti undir trúarlegum, félagslegum og pólítískum átökum sem mögnuðust í Evrópu á 16 öldinni.

Ástæður 
Talið er að aukið flæði góðmálma til Evrópu hafi verið helsta ástæða verðbólgunnar, en spænsk skip fluttu gull og silfur í miklu magni frá nýlendum sínum inn á meginlandið. Nýstárlegar aðferðir við náumgröft og málmvinnslu litu einnig dagsins ljós, svo að skortur góðmálma í Evrópskum námum heyrði jafnframt sögunni til. Með auknu umfangi málma ár eftir ár keyrðu Spánverjar og samferðamenn þeirra upp þennslu í hagkerfinu og smátt og smátt minnkaði virði peninga í Evrópu þegar auðurinn dreifðist. 

Peningaframboð fór upp úr öllu valdi en vöruframboð jókst ekki í takt. Skortur á vörum í samhengi við auð byggðist líka á því að fólksfjölgun hafði aukist mikið og því voru enn fleiri sem þurfti að fæða, klæða og hýsa. 

Franski stjórnmálamaðurinn og hagfræðingurinn Jean Bodin var einn af þeim fyrstu sem setti fram þá kenningu að verðbólgan væri tengd auknu magni peninga í umferð. Árið 1568 setti hann fram peningamagnskenninguna (e: Quantity theory of money) sem byggir á því að verðlag vöru og þjónustu byggi einna helst á peningamagni og veltuhraða peninga, þar sem framboð peninga ákvarðar kaupmátt þeirra. Aðrir hagfræðingar sem veittu því athygli að verðlagsbreytingar mætti rekja til aukins peningamagns í umferð voru spænski hagfræðingurinn Martín de Azpilcueta og pólski stjörnufræðingurinn Nikulás Kópernikus. 

Aðrir voru ósammála því að magn peninga hefði áhrif á verðlag, og töldu að græðgi fjármálamanna og kaupmanna væri um að kenna. Verð væri ákvarðað af mönnum og hærra verðlag skýrðist af því að kaupmenn kepptust við að smyrja á álagningu til að auðgast.

Tilvísanir
Oleksandra Matvíjtsjúk

Oleksandra Vjatsjeslavívna Matvíjtsjúk (úkraínska: Олександра В’ячеславівна Матвійчук; f. 8. október 1983) er úkraínskur mannréttindalögfræðingur og aðgerðasinni með aðsetur í Kænugarði. Hún er forstöðumaður mannréttindasamtakanna Miðstöðvar borgaralegs frelsis og er virkur þátttakandi í herferðum fyrir lýðræðisumbótum í Úkraínu og á ÖSE-svæðinu.

Menntun 
Oleksandra Matvíjtsjúk gekk í Taras Sjevtsjenko-þjóðarháskólann í Kænugarði og útskrifaðist þaðan með LL.M.-gráðu árið 2007. Árið 2017 varð hún fyrsta konan til að taka þátt í verkefninu „Komandi leiðtogar Úkraínu“ við Stanford-háskóla.

Starfsferill 
Matvíjtsjúk hóf störf fyrir Miðstöð borgaralegs frelsis árið 2007, þegar samtökin voru stofnuð.

Árið 2012 varð Matvíjtsjúk meðlimur í ráðgjafarnefnd mannréttindastjóra úkraínska þingsins (Verkhovna Rada).

Eftir að stjórn Úkraínu beitti ofbeldi gegn friðsamlegum mótmælum á Sjálfstæðistorginu í Kænugarði þann 30. nóvember 2013 stýrði Matvíjtsjúk borgaraframtakinu Evromajdan SOS (úkraínska: Євромайдан SOS). Framtakið snerist um að veita fólki sem hafði verið handtekið í Evromajdan-mótmælunum lagalega aðstoð í Kænugarði og öðrum úkraínskum borgum og safna og greina upplýsingar til að vernda mótmlendur. Matvíjtsjúk hefur síðar staðið fyrir nokkrum alþjóðlegum herferðum fyrir lausn samviskufanga, meðal annars #letmypeoplego-herferðinni og herferð fyrir lausn kvikmyndagerðarmannsins Olegs Sentsov og annarra sem hafa verið ólöglega fangelsaðir í Rússlandi og hernámssvæði Rússa á Krímskaga og í Donbas. Matvíjtsjúk er höfundur fjölda skýrslna til ýmissa stofnana Sameinuðu þjóðanna, Evrópuráðsins, Evrópusambandsins, Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og nokkurra innsendinga til Alþjóðlega sakamáladómstólsins í Haag.

Þann 4. júní 2021 var Matvíjtsjúk skipuð í nefnd Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og varð fyrsta úkraínska konan til að taka sæti í nefndinni. Hún hafði talað fyrir takmörkun á ofbeldi gegn konum á átakasvæðum.

Frá úkraínsku byltingunni 2014 til ársins 2022 einbeitti Matvíjtsjúk sér að því að kortleggja stríðsglæpi í stríðinu í Donbas. Árið 2014 fundaði hún með Joe Biden, þáverandi varaforseta Bandaríkjanna, og mælti með því að fleiri vopn yrðu send til Úkraínu til að binda enda á stríðið.

Frá upphafi innrásar Rússa í Úkraínu árið 2022 hefur Matvíjtsjúk birst í fjölda alþjóðlegra fjölmiðla í umboði borgaralegs samfélags Úkraínu, sér í lagi í tengslum við málefni fólks sem hefur hrakist á vergang innan landsins og í tengslum við stríðsglæpi og mannréttindi. Samkvæmt tímaritinu Foreign Policy hefur hún mælt með stofnun sérstaks „blandaðs dómstóls“ til að rannsaka stríðsglæpi og mannréttindabrot.

Tilvísanir

Úkraínskir lögfræðingar
Faith Hill

Audrey Faith McGraw (f. 21. september 1967 sem Audrey Faith Perry), betur þekkt sem Faith Hill, er bandarísk söngkona og leikkona. Hill fæddist í Ridgeland, Mississippi og ólst upp í litlum bæ, nálægt höfuðborginni Jackson. Árið 1993 gaf hún út fyrstu breiðskífuna sína, Take Me as I Am. Síðan þá hefur hún orðið ein af vinsælustu sveitasöngvurum allra tíma og hefur selt yfir 40 milljón hljómplötur. Hún er gift kántrí tónlistarmanninum Tim McGraw, og hafa þau gefið út nokkur lög og eina plötu saman. Hill hefur hlotið verðlaun á borð við Grammy-verðlaun, American Music-verðlaun og Academy of Country Music-verðlaun.

Útgefið efni

Breiðskífur 
 Take Me as I Am (1993)
 It Matters to Me (1995)
 Faith (1998)
 Breathe (1999)
 Cry (2002)
 Fireflies (2005)
 Joy to the World (2008)
 The Rest of Our Life  (2017)

Safnplötur 
 Piece of My Heart (1996)
 There You'll Be (2001)
 The Hits (2007)
 Deep Tracks (2016)

Tenglar 
 Opinber vefsíða
 

Bandarískir söngvarar
Bandarískir kántrýtónlistarmenn
Come Out, Ye Black and Tans

Come Out, Ye Black and Tans er írskt þjóðlag samið af írska lagahöfundinum og söngvaranum Dominic Behan.

Texti 

Come Out, Ye Black and Tans

I was born in a Dublin street,
where the loyal drums did beat,
the loving English feet, they walked all over us,
and every single night,
when me da' would come home tight,
he'd invite the neighbours out with this chorus:

Come out ye' black and tans!
Come out and fight me like a man!
Show your wife how you won medals down in Flanders!
Tell her how the IRA,
made you run like hell away,
from the green and lovely lanes of Killeshandra!

Írsk þjóðlög
Bótúlíneitur

Bótúlíneitur eða botox er eitt eitraðasta líffræðilega efni veraldar . Það aftrar losun acetýlkólíns sem er aðaltaugaboðefni við mót tauga og vöðva . Þetta leiðir til lömunar sem getur valdið öndunarörðugleikum og jafnvel dauða. Það er framleitt af bakteríunum Clostridium botulinum og stundum Clostridium butyricum og Clostridium baratii . Þessar bakteríur geta myndað eitrið í fæðu, þörmum ungabarna og sárum .

Til eru 8 gerðir eitursins, A-H  en 4 þeirra (A,B,E og sjaldan F) geta valdið eitrun hjá mönnum .

Læknisfræðileg not 
Mannfólkið nýtir sér eitrið til að lama vöðva í a.m.k. eftirfarandi læknisfræðilegum tilgangi :

 Lýtahúðlæknisfræðilegum. Hér eru notin aðallega gegn hrukkum og húðfellingum 
 Stórum kjálkavöðvum sem geta valdið gnísti eða verk í kjálkaliðum  
 Mígreni 
 Óhóflegri svitamyndun  
 vöðvakrömpum hjá börnum ef ekki vegna meðfæddrar heilalömunnar
 vöðvakrömpum ganglima hjá fullorðnum 
 ofvirkri þvagblöðru
 þvagleka vegna taugaboða 
 hvarmakrampa 
 truflaðri vöðvaspennu í hálsi 
 rangeygðu 
 viðvarandi ofurslefi

Framkvæmd læknisfræðilegra meðferða 
Í læknisfræði er mest notuð A-gerð eitursins. Af  þeirri gerð eru til 3 undirgerðir :

 onabotulinumtoxinA 
 abobotulinumtoxinA 
 incobotulinumtoxinA 

Vegna mismunandi klínískra þátta (m.a. lengd verkunar, skammta og virkni) eru ólíkar undirgerðir typu A ekki innbyrðis skiptanlegar . Þetta er tilkomið vegna mismunandi samsetninga, framleiðsluferla og virknimælinga sem leiða til  mismunandi styrkleika eininga og skammtaviðbragðsferla .

Virkni í læknisfræðilegum tilgangi 
Algeng virkni af onabotulinumtoxinA í fegrunarskyni er 3-4 mánuðir  á meðan vænta má 6-7 mánaða virkni við óhóflegri svitamyndun .

Tengill 
Vísindavefurinn - Hvað getið þið sagt mér um bótúlín og bótox?

Eitur
Samfélagsleg nýsköpun

Samfélagsleg nýsköpun er nýsköpun sem gengur út á að breyta vinnulagi þannig að það henti betur samfélagslegum þörfum og bæti aðstæður svo sem vinnuumhverfi, menntun, samfélagsþróun eða heilsu. Það eru margs konar skilgreiningar á hvað fellur undir samfélagslega nýsköpun.  Samfélagsleg nýsköpun  notar félagsleg ferli í nýsköpun svo sem aðferðir og tækni  opins hugbúnaðar og sjálfboðaliða, örlán og fjarnám.

Fræðimenn  (Murray, 2010) hafa skilgreint sex þrep samfélagslegrar nýsköpunar 1) innblástur eða vísbending um svar við spurningu um hvers vegna nýsköpun sé mikilvæg 2)  setja fram hugmyndir og tillögur 3) búa til frumgerðir/líkön til að prófa hugmyndir  í verki 4) sjálfbærni  - hvort frumgerðir muni virka til lengdar og bera sig 5) skölun upp þegar samfélagleg nýsköpun breiðist út og þynnist 6) kerfisbreyting en það er hið endanlega markmið.

Tenglar 

 Vaxandi - miðstöð um samfélagslega nýsköpun

Tilvísanir 

Nýsköpun
Gleraugnaslöngur

Gleraugnaslöngur (fræðiheiti: Naja) er ættkvísl slanga sem oft eru kallaðar kóbra. Allar geta þær verið banvænar mönnum og allar nema tvær geta spýtt eitri. Eitt af einkennum þeirra er að þær geta risið upp og breitt úr hálsi til að virðast stærri. Sumar tegundirnar eru með mynstur sem getur minnt á gleraugu. Nokkrar aðrar tegundir eitursnáka hafa verið taldar til þeirra og eru það helst konungskóbra (Ophiophagus hannah) og hringhálskóbra (Hemachatus haemachatus), en þær teljast nú til eigin ættkvísla.

Útbreiðsla tegundanna er í Afríku og suður Asíu.

Flokkun 
Núverandi flokkun gleraugnaslanga er svona:

Tenglar 

Slöngur
Kóbrur
Eiturslöngur
Korri

Korri eða amerísk kragahæna (fræðiheiti: Bonasa umbellus) er hænsnfugl af orraætt. Heimkynni hans er í barrskógabeltinu í N-Ameríku. Haninn er kallaður karri, rétt eins og karlfugl rjúpunnar, en hún er líka af orraætt.

Tenglar 

Orraætt
Jarpi

Jarpi eða heslihæna (fræðiheiti: Tetrastes bonasia) er hænsnfugl af orraætt. Heimkynni hans er í skógum Evrasíu, frá Hokkaido í Japan til Frakklands. Haninn er kallaður karri, rétt eins og karlfugl rjúpunnar, en hún er líka af orraætt. 
Nafnið jarpi er af stofninum "jarpr": brúnn.

Tenglar 

Orraætt
Tetrastes sewerzowi

Kínajarpi (fræðiheiti: Tetrastes sewerzowi) er hænsnfugl af orraætt. Heimkynni hans er í fjallaskógum mið-Kína. Tegundin er lík jarpa nema að röndin á hálsi og höfði er minni. Haninn er kallaður karri, rétt eins og karlfugl rjúpunnar, en hún er líka af orraætt. Fræðiheitið er til heiðurs rússneska landkönnuðinum og náttúrufræðingnum  Nikolai Alekseevich Severtzov.

Tenglar 

Orraætt
Tim McGraw

Samuel Timothy McGraw (f. 1. maí 1967) er bandarískur sveitasöngvari, lagahöfundur, plötuframleiðandi og leikari. Hann gaf út fyrstu breiðskífuna sína árið 1993 sem var nefnd Tim McGraw. Ári eftir varð önnur platan hans, Not a Moment Too Soon (1994), vinsælasta kántríplatan það ár. Hann hefur gefið út yfir fimmtán plötur og hafa þær selst í 80 milljón eintökum á heimsvísu. Hann hefur hlotið mörg verðlaun, þar með talið Grammy-verðlaun, Academy of Country Music-verðlaun, Country Music Association-verðlaun, American Music-verðlaun og People's Choice-verðlaun. Hann er giftur söngkonunni Faith Hill og hafa þau gefið út nokkur lög saman.

Útgefið efni

Breiðskífur 
 Tim McGraw (1993)
 Not a Moment Too Soon (1994)
 All I Want (1995)
 Everywhere (1997)
 A Place in the Sun (1999)
 Set This Circus Down (2001)
 Tim McGraw and the Dancehall Doctors (2002)
 Live Like You Were Dying (2004)
 Let It Go (2007)
 Southern Voice (2009)
 Emotional Traffic (2012)
 Two Lanes of Freedom (2013)
 Sundown Heaven Town (2014)
 Damn Country Music (2015)
 The Rest of Our Life  (2017)
 Here on Earth (2020)

Tenglar 
 Opinber vefsíða
 Tim McGraw á Internet Movie Database

Bandarískir söngvarar
Bandarískir kántrýtónlistarmenn
Forseti Brasilíu

Forseti Brasilíu (portúgalska: Presidente do Brasil), opinberlega forseti Sambandslýðveldisins Brasilíu (portúgalska: Presidente da República Federativa do Brasil) eða einfaldlega forseti lýðveldisins, er þjóðhöfðingi og ríkisstjórnarleiðtogi Brasilíu og æðsti leiðtogi brasilíska hersins. 

Stofnað var til forsetaræðis í Brasilíu árið 1889 eftir að lýðveldi var stofnað í kjölfar herforingjabyltingar gegn Pétri 2. Brasilíukeisara. Síðan þá hefur Brasilía haft sex stjórnarskrár og hefur farið í gegnum þrjú einræðistímabil og þrjú lýðræðistímabil. Á lýðræðistímabilum Brasilíu hefur alltaf verið við lýði kosningaskylda. Stjórnarskrá Brasilíu og viðaukar við hana mæla fyrir um skyldur, völd og kjörgengi forsetans, lengd kjörtímabilsins og fyrirkomulag kjörs þeirra.

Jair Bolsonaro er 38. og núverandi forseti landsins. Hann var svarinn í embætti þann 1. janúar 2019 eftir að hafa unnið sigur í forsetakosningum árið áður. Luiz Inácio Lula da Silva, sem gegndi embættinu áður frá 2003 til 2010, var kjörinn forseti í forsetakosningunum 2022 og áætlað er að hann taki aftur við embættinu þann 1. janúar 2023.

Tilvísanir
Mið-evrópski háskólinn

Mið-Evrópski háskólinn (Central European University, CEU) er einkarekinn háskóli í Vínarborg sem er viðurkenndur í Austurríki og Bandaríkjunum. Aðalmarkmið CEU er að efla opið samfélag og það er hátt settur háskóli í félagsvísindum og hugvísindum. CEU var stofnaður árið 1991 með styrk frá George Soros og var með mestan hluta starfsemi sinnar í Búdapest til september 2019.

Árið 2017 voru 1448 nemendur frá 117 löndum í CEU og 723 starfsmenn frá meira en 40 löndum.

Saga
CEU var stofnaður árið 1991 af fjármálamanninum, aðgerðasinanum og mannvininum George Soros, sem gaf háskólanum 880 milljóna dollara styrk.

Myndunin var viðbrögð við falli sósíalistablokkarinnar og hugmyndin um að stofna háskóla með áherslu á þær áskoranir sem fylgdu lýðræðisvæðingu og opnu samfélagi höfðu komið upp vorið 1989 meðal fræðimanna í nokkrum Mið-Evrópulöndum. , t.d. á fyrirlestraröð í Dubrovnik í fyrrum Júgóslavíu í apríl 1989. Tilraun til að stofna háskólann í Bratislava í þáverandi Tékkóslóvakíu var gerð á árunum 1989-1990, en féll fyrir andstöðu þjóðernissinnaðra stjórnmálamanna. Strax eftir stofnun þess árið 1991 var meginhluti fyrirtækisins staðsettur í Prag í Tékkóslóvakíu, en eftir ósætti milli Soros og tékkneskra stjórnvalda, einkum Vaclav Klaus forsætisráðherra, flutti fyrirtækið til ungversku höfuðborgarinnar Búdapest.

Þegar Soros varð fyrir pólitískum árásum meðal annars í Mið-Evrópu, varð CEU einnig skotmark gagnrýni hægri sinnaðra þjóðernissinna og andstæðinga hnattvæðingar. Meðal gagnrýnenda var Viktor Orbán, forsætisráðherra Ungverjalands, og ríkisstjórn hans, sem oft nefndi CEU sem „Soros-háskóla“. Í mars 2017 lagði ungversk stjórnvöld fram frumvarp sem myndi setja nýjar reglur fyrir háskóla í Ungverjalandi sem reknir eru af erlendum aðilum, með sérstaklega ströngum reglum fyrir leikara utan ESB. Fulltrúar CEU töldu að fyrirhugaðar reglugerðir miðuðust sérstaklega að CEU.

Í desember 2018 tilkynnti CEU að starfsemi hans í Ungverjalandi yrði hætt og þess í stað flytti hann til Vínar. Þessi aðgerð var vegna þess að ungversk stjórnvöld vildu ekki gera þá samninga sem nauðsynlegir eru til að CEU haldi áfram starfsemi í Ungverjalandi með nýlega innleiddri löggjöf varðandi háskóla sem reknir eru af erlendum aðilum.

Heimildir

Vín (Austurríki)
Háskólar í Austurríki
Logitech

Logitech International S.A. (stuttnefni Logi) er alþjóðlegur framleiðandi tölvubúnaðar. Höfuðstöðvar þess eru bæði í Lausanne í Sviss og í Newark í Bandaríkjunum.

Fyrirtæki
Undraveröld Gúnda

Undraveröld Gúnda (enska: The Amazing World of Gumball) er bresk-amerísk teiknimyndasjónvarpsröð frá Cartoon Network.

Teiknimyndaþættir
James Taylor

James Vernon Taylor (f. 12. mars 1948) er bandarískur söngvari, lagahöfundur og gítarleikari. Hann gaf út fyrstu breiðskífuna sína árið 1968, en hlaut fyrst frægð fyrir lagið „Fire and Rain“ árið 1970. Plöturnar hans hafa selst í yfir 100 milljón eintökum sem gerir hann að einum af söluhæstu tónlistarmönnum sögunnar. Á árunum 1977 til 2007 seldust allar plöturnar hans í yfir milljón eintökum. Hann komst efst á bandaríska Billboard 200 vinsældalistann með Before This World árið 2015. Taylor er sexfaldur Grammy-verðlaunahafi og var vígður inn í frægðarhöll rokksins árið 2000.

Útgefið efni

Breiðskífur 

 James Taylor (1968)
 Sweet Baby James (1970)
 Mud Slide Slim and the Blue Horizon (1971)
 One Man Dog (1972)
 Walking Man (1974)
 Gorilla (1975)
 In the Pocket (1976)
 JT (1977)
 Flag (1979)
 Dad Loves His Work (1981)
 That's Why I'm Here (1985)
 Never Die Young (1988)
 New Moon Shine (1991)
 Hourglass (1997)
 October Road (2002)
 A Christmas Album (2004)
 James Taylor at Christmas (2006)
 Covers (2008)
 Before This World (2015)
 American Standard (2020)

Tenglar 
 Opinber vefsíða

Bandarískir söngvarar
Bandarískir tónlistarmenn
Þróun

Þróun lífvera felst í breytingum á erfðaeinkennum tiltekins stofns eftir því sem kynslóðum hans vindur fram. Erfðaeinkennin eru genatjáning sem flyst frá foreldri til afkvæmis við æxlun. Innan hvers stofns er hægt að finna ólík einkenni vegna stökkbreytinga, endurröðunar erfðavísa og annarra ástæðna erfðabreytileika. Þróun á sér stað þegar þróunarferlar, eins og náttúruval (þar á meðal kynval og genaflökt) hafa áhrif á þennan breytileika þannig að tiltekin einkenni verða algengari eða sjaldgæfari innan stofnsins. Valþrýstingur sem hefur áhrif á það hvaða einkenni verða algeng eða sjaldgæf innan stofns breytist stöðugt, sem veldur breytingum í arfgengum einkennum yfir margar kynslóðir. Þetta ferli hefur skapað líffjölbreytni á öllum stigum líffræðilegrar skipunar, meðal annars tegunda, einstakra lífvera og sameinda.

Vísindaleg kenning um þróun með náttúruvali var mótuð um miðja 19. öld bæði af Charles Darwin og Alfred Russel Wallace. Henni var lýst nákvæmlega í bók Darwins, Uppruni tegundanna 1859. Fyrsta athugunin sem sýndi fram á náttúruval var sú staðreynd að fleiri afkvæmi fæðast en gætu með nokkru móti lifað af. Í framhaldi af því koma þrjár staðreyndir um lífverur: (1) einkenni þeirra eru breytileg milli einstaklinga, bæði hvað varðar útlit, líffærafræði og atferli (breytileiki svipgerða), (2) ólík einkenni hafa mismunandi áhrif á afkomu og æxlun (ólík hæfni) og (3) erfðaeinkenni erfast milli kynslóða (arfgengi þessarar hæfni). Eftir því sem kynslóðunum vindur fram er því líklegra að afkvæmi foreldra með hagstæð einkenni sem gerðu þeim kleift að lifa af og eignast afkvæmi í því umhverfi sem stofninn lifir í, hafi tekið við af fyrri kynslóðum. Snemma á 20. öld var öðrum hugmyndum um þróun sem byggðust ekki á náttúruvali, eins og stökkbreytingahyggju og réttstefnuþróun, hafnað þegar þróunarkenning Darwins var samræmd við klassíska erfðafræði og það var staðfest að aðlögun stafaði af náttúruvali.

Tilvísanir 

 
Erfðafræði
Tetrastes

Tetrastes er ættkvísl fugla í orraætt. Einungis tvær tegundir teljast til hennar.

Tenglar 

Orraætt
Dendragapus

Dendragapus er ættkvísl fugla í orraætt. Einungis tvær tegundir teljast nú til hennar og eru þær stundum taldar sem ein. Áður voru grenijarpi og Falcipennis falcipennis (vantar íslenskt nafn) einnig taldir til hennar.

Tegundir

Núlifandi tegundir

Steingervingar 
Steingervingar tegunda frá síð-Pleistósen hefur verið lýst sem Dendragapus gilli (vestur og miðvestur US), upphaflega settir í eigin ættkvísl: Palaeotetrix, og Dendragapus lucasi (þekkist einvörðungu frá Fossil Lake í Wyoming, BNA).

Tenglar 

Orraætt
Sótjarpi

Sótjarpi (fræðiheiti: Dendragapus obscurus) er hænsnfugl af orraætt. Heimkynni hans er í skógum Klettafjalla í Bandaríkjunum. Hann er náskyldur grájarpa (Dendragapus fuliginosus) og líkur honum og voru þeir áður taldir sama tegund (bláorri).

Haninn er kallaður karri, rétt eins og karlfugl rjúpunnar, en hún er líka af orraætt.

Tenglar 

Orraætt
Dendragapus fuliginosus

Grájarpi (fræðiheiti: Dendragapus fuliginosus) er hænsnfugl af orraætt. Heimkynni hans er í barr- og blandskógum á vesturströnd Bandaríkjana. Hann er náskyldur sótjarpa (Dendragapus obscurus) og líkur honum og voru þeir áður taldir sama tegund (bláorri).

Haninn er kallaður karri, rétt eins og karlfugl rjúpunnar en hún er líka af orraætt.

Tenglar 

Orraætt
Brad Paisley

Bradley Douglas Paisley (f. 28. október 1972) er bandarískur sveitasöngvari og lagahöfundur. Hann gaf út fyrstu plötuna sína árið 1999, Who Needs Pictures, og hefur síðan gefið út yfir tíu breiðskífur ásamt jólasafnplötu hjá útgáfufyrirtækinu Arista Nashville. Allar plöturnar hafa verið viðurkenndar sem gull af RIAA. Hann hefur hlotið Grammy, Academy of Country Music, Country Music Association og American Music verðlaun. Paisley hefur einnig skrifað lög fyrir Pixar kvikmyndaseríuna Bílar („Behind the Clouds“, „Find Yourself“, „Collision of Worlds“ með Robbie Williams, „Nobody's Fool“, o.fl.)

Útgefið efni

Breiðskífur 
 Who Needs Pictures (1999)
 Part II (2001)
 Mud on the Tires (2003)
 Time Well Wasted (2005)
 Brad Paisley Christmas (2006)
 5th Gear (2007)
 Play: The Guitar Album (2008)
 American Saturday Night (2009)
 This Is Country Music (2011)
 Wheelhouse (2013)
 Moonshine in the Trunk (2014)
 Love and War (2017)

Tenglar 
 Opinber vefsíða

Bandarískir söngvarar
Bandarískir kántrýtónlistarmenn
Björn Grímsson málari

Björn Grímsson (f. um 1575, d. 1634/35) var sýslumaður sem er einn allra fyrsti nafngreindi málari í íslenskri listasögu. Honum eru eignaðar með fullri vissu listafagrar handritateikningar og út frá þeim hefur verið giskað á að hann hafi málað predikunarstól úr kirkjunni í Bræðratungu sem er einn af öndvegisgripum Þjóðminjasafns.

Ævi og ferill
Björn var sonur séra Gríms Skúlasonar í Hruna, þekkts skrifara sem skildi eftir sig myndskreyttar lögbækur. Fátt er vitað um lífshlaup Björns en hann mun þó hafa ferðast til Hamborgar og dvalist þar hjá tengdafólki. Líklegt má telja að hann hafi nýtt ferðina til að leita sér þjálfunar í málaralistinni.

Hann varð sýslumaður í Árnesþingi árið 1628 og sinnti embættinu til dauðadags eða nokkru fyrr. Virðist hann hafa starfað fram að þessu sem umboðsmaður og undir verndarvæng Gísla Hákonarsonar lögmanns, sem sat í Bræðratungu. Hafa þau tengsl verið höfð til sönnunar því að Björn hafi málað prédikunarstólinn á staðnum, sem talinn er frá tímum Gísla.

Björn átti í góðu sambandi við Höllu systur sína og ritaði hann upp og myndskreytti fyrir hana Jónsbókarhandrit árið 1603, sem er honum merkt. Árið 1614 útbjó Björn enn glæsilegra handrit sem sagt hefur verið eitt af fallegustu íslensku handritunum. Myndskreytingar þess báru vott um talsverða færni og kunnáttu í evrópskri samtímamyndlist.

Þorsteinn Björnsson
Í riti sínu Sýslumannsæfir rekur Bogi Benediktsson óvenjulega sögu sem gekk meðal alþýðu manna Björn málara. Samkvæmt henni hafði Björn, sem að öðru leyti var aldrei við konu kenndur, heimsótt Höllu systur sína að Skógum. Þar hafi hann búið sig til hvílu í kirkjunni og beðið systur sína að senda sér vinnukonu sína, enda væru það forlög sín að eignast son, sem verða myndi prestur ef hann væri getinn á helgum stað. Varð vinnukonan þunguð eftir og eignaðist soninn Þorstein sem síðar varð prestur að Útskálum.

Heimildir
Þóra Kristjánsdóttir: Elstu nafngreindu myndlistarmenn Íslendinga. Lesbók Morgunblaðsins, 18. des. 1999, bls. 4-6.

Íslenskir myndlistarmenn
Centrocercus

Centrocercus er ættkvísl fugla í orraætt. Einungis tvær tegundir teljast til hennar Hugsanlegt að stofninn í Mono Basin í Kaliforníu geti talist sjálfstæð tegund.

Tegundir

Núlifandi tegundir

Tenglar 

Orraætt