alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Dacrycarpus cumingii

Dacrycarpus cumingii er sígrænt tré (að 25m hátt) frá Indónesíu, Malasíu, og Filippseyjum.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Dacrycarpus steupii

Dacrycarpus steupii er sígrænt tré (að 35m hátt) frá Indónesíu.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Dacrycarpus vieillardii

Dacrycarpus vieillardii er sígrænt tré (að 25m hátt) frá Nýju-Kaledóníu.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Dacrycarpus expansus

Dacrycarpus expansus er sígrænt tré (að 30m hátt) frá Nýju-Gíneu.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Dacrycarpus kinabaluensis

Dacrycarpus kinabaluensis er sígrænt tré (að 13m hátt) frá Kinabalu-fjalli í Nýju-Gíneu.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Herdís Andrésdóttir

Herdís Andrésdóttir (f. 13. júní 1858  d. 1939) var íslensk skáldkona.  Herdís fæddist í Flatey á Breiðafirði og ólst þar upp. Hún var  tvíburasystir Ólínu Andrésdóttur skáldkonu, þær voru sex systur. Faðir hennar fórst með Snarfara frá Flatey í desember 1861 og  fór  Herdís þá í fóstur til kaupmannshjónanna Brynjólfs og Herdísar og var þar þar til hún var þrettán ára.

Heimildir 
 „Þar var Herdís“ - Um ljóðagerð Herdísar Andrésdóttur (1858-1939) grein eftir Soffíu Auði Birgisdóttur

 Kveðið við spuna, ljóð eftir Herdísi Andrésdóttur (sjá einnig hljóðupptöku á ismus.is)

Íslensk skáld
Íslenskar skáldkonur
Hægriflokkurinn (1848-1866)

Hægriflokkurinn, Højre var danskur stjórnmálaflokkur eða stjórnmálahreyfing um miðbik nítjándu aldar. Nokkrir af fyrstu forsætisráðherrum Danmerkur tengdust flokknum beint eða óbeins.

Saga
De nationalliberale flokkur frjálslyndra þjóðernissinna í Danmörku varð til á fimmta áratug nítjándu aldar um baráttuna gegn einveldi en fyrir viðskiptafrelsi og þingbundinni konungsstjórn. Andstæðingar þessara hugmynda vildu standa vörð um hið „milda og upplýsta einveldi“, mögulega þó með einhverjum minniháttar umbótum. Eftir marsbyltinguna 1848 var þessi hópur einu nafni kenndur við Hægri.

Þrátt fyrir að vera á öndverðum meiði í ýmsum málum, svo sem varðandi stjórnarskránna frá 1849 ákváðu fylkingarnar tvær að mynda saman ríkisstjórn í mars 1848 vegna fyrra Slésvíkurstríðsins sem stóð frá 1848-50.

Þegar leið á sjötta áratuginn urðu De nationalliberale jafnt og þétt sterkari í stjórnarsamstarfinu og máttu heita allsráðandi frá 1857. Flokkur þeirra hóf þegar að gera ýmsar breytingar á dönsku samfélagi að sínu höfði, en leiddu landið að lokum inn í síðara Slésvíkurstríðið árið 1864 sem setti dönsk stjórnmál á annan endann.

Flokkur frjálslyndra þjóðernissinna var í tætlum vegna stríðsins og myndaði Hægrimaðurinn Christian Albrecht Bluhme ríkisstjórn sem var við völd frá 1846-66. Hægriflokkurinn sjálfur var þó saddur lífdaga. Stórlandeigendur í hópi flokksmanna mynduðu sína eigin hreyfingu sem átti eftir að stjórna landinu næstu áratugi, nokkur hluti flokksmanna gekk til liðs við hinn vængbrotna frjálslynda þjóðernissinna og hópur íhaldssamra bænda gekk til liðs við Miðflokkinn, Mellempartiet.

Miðað er við að Hægriflokkurinn hafi liðið undir lok árið 1866. Hafa ber þó í huga að stjórnmálaflokkar þessara ára voru mun ófermlegri stofnanir en síðar tíðkaðist. Þannig var ekki um eiginlegar flokssstofnanir að ræða og sagnfræðingar geta deilt um hvaða stjórnmálamenn hafi í raun talist til einstakra flokka.

Danskir stjórnmálaflokkar
Adam Wilhelm Moltke

Adam Wilhelm Moltke lénsgreifi af Bregentved (25. ágúst 1785 – 15. febrúar 1864) var fyrsti forsætisráðherra Danmerkur og undirritaði sem slíkur dönsku stjórnarskránna árið 1849. Hann myndaði fjögur ráðuneyti á árunum 1848 til 1852. Það fyrsta þeirra átti að heita samsteypustjórn Hægriflokksins og De nationalliberale en eftir að þeim síðarnefndu var stuggað á brott varð stjórn Moltke sífellt íhaldssamari.

Ævi og störf
Moltke fæddist á Fjóni, sonur stórættaðs dansks greifa og þýskrar eiginkonu hans. Hann lauk embættisprófi í lögfræði árið 1805 og hóf þegar glæstan embættisferil, þar á meðal var hann sendur til að taka þátt í friðarsamningum í Jönköping í kjölfar stríðs Dana og Svía. Hann erfði lén föður síns árið 1818 og hóf umfangsmikinn búrekstur. Samhliða þeim umsvifum hélt hann áfram að sinna ýmsum opinberum störfum, meðal annars sem fjármálaráðherra.

Marsbyltingin 1848 leiddi til stjórnarkreppu í Danmörku og féllst Moltke á að stýra nýrri ríkisstjórn þar sem leiða skyldi sama fulltrúa íhaldssamari stórlandeigenda og frjálslynda þjóðernissinna. Hin nýja stjórn var hægfara í stefnumálum en byggði þó á ákveðnum lýðræðislegum grundvallarreglum. Með hverri breytingu sem gerð var á stjórninni fækkaði frjálslyndum fulltrúum, sem ýmist sögðu af sér eða voru látnir víkja vegna þrýstings frá útlöndum. Í ársbyrjun 1852 lét Moltke af störfum og byggðist sú ákvörðun að miklu leyti á deilum um afstöðuna til Slésvíkurmálsins.
 

Danskir greifar
Forsætisráðherrar Danmerkur
Tage Reedtz-Thott

Tage Reedtz-Thott lénsbarón (13. mars 1839 – 27. nóvember 1923) var íhaldssamur danskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra frá 1894 til 1897. Hann leitaðist við að koma á samstarfi íhaldsmanna og Venstre en varð að lokum að hverfa frá því vegna þrýstings frá eigin flokksfélögum.

Ævi og störf
Reedtz-Thott var sonur barónsins að Gaunø, á sunnanverðu Sjálandi. Hann sóttist snemma eftir frama í stjórnmálum og bauð sig nokkrum sinnum fram til Folketinget, neðri deildar danska þingsins, en þar áttu hægrimenn erfitt um vik. Þess í stað var hann árið 1886 valinn í efri deildina Landstinget, þar sem fulltrúar voru kjörnir með óbeinni kosningu og efnameiri kjósendur höfðu meira vægi. Sex árum síðar varð hann utanríkisráðherra í einni af ríkisstjórnum Estrup.

Estrup hvarf frá völdum eftir 19 ára setu á stóli forsætisráðherra árið 1894. Reedtz-Thott myndaði þá nýja stjórn og sat sjálfur sem bæði forsætisráðherra og utanríkisráðherra. Árin á undan höfðu einkennst af þrátefli í dönskum stjórnmálum, þar sem ríkisstjórn Estrup naut ekki meirihluta í neðri deildinni, Folketinget og stýrði þess í stað með bráðabirgðalögum. Hinn nýi forsætisráðherra vildi freista þess að höggva á þennan hnút og bæta samskiptin við stjórnarandstæðinganna í Venstre. Í því skyni reyndi hann í upphafi ferils síns að taka meira tillit til vilja neðri deildarinnar, en rakst þá á ýmsar hindranir. Embættismannakerfið var íhaldssamt, hægrimenn réðu ríkjum í efri deildinni og höfðu lítinn áhuga á málamiðlunum og þótt sumir innan stjórnarandstöðunnar væru opnir fyrir samstarfi voru aðrir sem óskuðu þess fremur að sjá ríkisstjórninni mistakast. Eftir erfiðar samningaviðræður um fjárlög árið 1897 varð stjórnin að játa sig sigraða og sagði af sér í maímánuði sama ár.

Átökin á stjórnarárum Reedtz-Thott ollu klofningi milli hans og ýmissa flokksfélaga og gekk hann til liðs við hóp íhaldsmanna sem nefndust De Frikonservative og voru flokksbrot eða stjórnmálaflokkur sem átti eftir að reynast mikilvægur í að miðla málum og mydna meirihluta á þingi á upphafsárum tuttugustu aldar. Sem almennur þingmaður kom hann mjög við sögu í ýmsum stórum málum, s.s. á sviði kirkjunnar, menntamála og skattlagningar á áfengi. Hann hætti afskiptum af stjórnmálum árið 1910 og lést árið 1923.

Ítarefni
 Norræna ættfræðibókin: Kjeld Thor Tage Otto Reedtz-Thott
 Politikens etbinds – Danmarks historie, eftir Benito Scocozza og Grethe Jensen, 2005, ISBN 978-87-567-7339-3
 Kraks Blaa Bog 1910

Danskir barónar
Forsætisráðherrar Danmerkur
Diogo Jota

Diogo José Teixeira da Silva ( (fæddur 4. desember 1996) er portúgalskur knattspyrnumaður sem spilar með Liverpool FC og portúgalska landsliðinu. Staða hans er framherji, framsækinn miðherji eða vængmaður. Jota er gælunafn og þýðir stafurinn joð á portúgölsku.

Jota byrjaði vel með Liverpool árið 2020 og skoraði í fyrstu 4 heimaleikjum sínum og náði 7 mörkum í fyrstu 10 leikjunum sem er það besta síðan Robbie Fowler náði því.

Portúgalskir knattspyrnumenn
Viggo Kampmann

Olfert Viggo Fischer Kampmann (21. júlí 1910 – 3. júní 1976) var danskur hagfræðingur, þingmaður Jafnaðarmannaflokksins og forsætisráðherra Danmerkur í frá 1960 til 1962. Þar á undan hafði hann gegnt embætti fjármálaráðherra um alllangt skeið.

Ævi og störf
Kampmann fæddist í Frederiksberg og gekk menntaveginn. Hann lauk hagfræðiprófi frá Kaupmannahafnarháskóla og varð fyrsti leiðtogi Jafnaðarmanna til að koma úr röðum menntamanna. Hann komst snemma í raðir helstu efnahagsráðgjafa flokksins og varð fjármálaráðherra utan þings um skamma hríð árið 1950. Hann var kjörinn á þing árið 1953 og tók þá á ný við fjármálaráðherraembættinu.

Þegar H. C. Hansen forsætisráðherra lést í embætti árið 1960 tók Kampmann við af honum og telst það fyrra ráðuneyti hans. Sú stjórn var samsteypustjórn Jafnaðarmanna, Radikale venstre og Retsforbundet. Kampmann átti bágt með samstarfið við Retsforbundet og lét efna til nýrra kosninga á árinu 1960. Í þeim féll Retsforbundet út af þingi en hinir stjórnarflokkarnir bættu við sig og náðu að mynda minnihlutastjórn undir forystu Kampmann.

Ýmsar veigamiklar umbætur voru gerðar á danska velferðarkerfinu í stjórnartíð Kampmann, s.s. í málefnum fatlaðra. Heilbrigðistryggingar urðu almennar og hætt var að skerða stjórnmálaleg réttindi fólks sem þegið hafði sveitarstyrk. Þá var tekið upp nýtt söluskattskerfi, sem varð undanfari virðisaukaskatts.

Þótt óumdeilt væri að Kampmann væri meðal skörpustu forsætisráðherra í sögu Danmerkur, þótti hann stundum undarlegur í háttum. Sú hegðun skýrðist í mörgum tilvikum af geðhvarfasýki sem hann átti við að etja. Slagurinn við sjúkdóminn leiddi hann á köflum út í ofneyslu áfengis sem gat orðið til þess að hann gat horfið svo dögum skipti. Fjölmiðlar gættu þess þó rækilega að segja aldrei frá þessum veikindum.

Þann 3. september 1962 sagði Kampmann af sér í kjölfar ítrekaðra hjartaáfalla. Jens Otto Krag tók við forsætisráðherraembættinu og formennskunni í flokki Jafnaðarmanna. Kampmann gerðist stjórnmálaskýrandi og stýrði Fjölmiðlaeftirliti Danmerkur. Hann lést í júní 1976.

Ítarefni
 Arne Gaardmand: Dansk byplanlægning 1938-1992; Arkitektens Forlag 1993; ISBN 87-7407-132-7
 Poul Schmidt: Viggo Kampmann - modig modstandsmand, klog finansminister, ustyrlig statsminister. Gyldendal, 2016. ISBN 9788702054576.

Forsætisráðherrar Danmerkur
Sýrlenska byltingin

Sýrlenska Byltingin árið 1925 var uppreisn gegn Frönsku umboðinu í Sýrlandi. Hún var búin til af mörgum mismunandi hópum frá Drúsum, Sunnítum og alavítum. Markmið uppreisnarinnar var að ljúka stjórnar tilkalli Frakklands til Sýrlands. Uppreisnin var kvalinn af franska hernum árið 1927.

Bakgrunnur 
Árið 1918 drógu Óttoman veldið úr Sýrlandi eftir tap þeirra í fyrstu heimstyrjöldinni. Sýrland var eitt af stóru átökusvæðunum á miðausturlanda svæðinu og hafði þess vegna misst bæði mikinn mannafla og efnahagsstyrk. Talað er um að mikla Sýrlandi hafi misst um 18% af mannfjölda sínum eða u.þ.b. 600.000 manns frá 1915-18. Í stað Tyrkja kom frönsk stjórn sem var mjög miðlæg og ólík því sem Sýrlenska elítan var vön. elítan misst því mikil völd og höfðu lítinn áhuga á nýja frönsku þinginn sem talið hafi verð ólögmæt þar sem allar ákvarðanir voru teknar af hæsta umboðsmann Frakka. Svæðis elítan misstu líka aðgang að mörgum embættum sem þeir nutu og einangruðust frá lókal pólitík. Stjórnarháttur Frakka hafði það markmið að halda sér sem lengst í Sýrlandi án þess að undirbúa Sýrland fyrir Sjálfstæði. Frakkar brutu Sýrland í nokkra stjórnarhluta sem lögðu áherslu á trúarlegum, þjóðflokkum og pólitískum mismunum innan Sýrlands. Alavítar og Drúsar voru skipt í mismunandi fylkingar og Sunnítar fengu stjórn á stærstu borgum Sýrlands, Homs og Hamas. Þessar landskiptingar minnkaði töluvert vald Drúsa og Alavíta sem fundu sér Pólítísklega einangraða frá Sýrlandi. Frönsk lögmæti á þessu svæði var byggt á þeirri hugmynd að þeir voru verndarar Kristna samfélaga innan Botnalöndunum sem minnkaði stuðning Frakklands af meirihluta Sýrlands sem voru Múslimar. Allir Þessir hlutir spiluðu hlutverk í byltinguna sem tók sér stað 1925.

Byltingin 1925 
Byltingin hófst í Jabal-Druze  eins og nafnið gefur til kynna voru meirihlutinn af þessu svæði Drúsar. Uppreisnin byrjaði vegna ónægði Atrash fjölskylduna við frönsk yfirvöld en þeir höfðu misst mikið sjálfstæði eftir að Frakkar tóku upp umboðið um Sýrlandi. Franski herinn á svæðinu var ekki tilbúin og þeir töpuðu fyrstu átökin við Drúsa. 

Töp Frakka gegn Drúsum leiddi til þess að útlagar innan Sýrlands þorðu að hefja ránsferðir á lókalanna. Innfæddir misstu því trú á frönsku umboðinu þegar Frakkar gátu ekki verndað landbúnað og efnahag lókalanna og sumir lítu til Damaskus Þjóðernissinar. Um haustið hófu þjóðernissinnar uppreisn í Damaskus, ásamt lókal elítunni í Homs og Hamas en þær uppreisnir voru fljótlega settar niður. Uppreisnin í Damaskus endist mun lengur og frönsk hernaðar yfirvöld tóku þá ákvörðun að sprengja borgina með loftárásum og fallbyssum þann 18. október. Miðborginn var lögð í rúst og talið er um að 1400 mans hafi dáið.  Þetta hafði lítil áhrif á bardaga anda Sýrlandsmanna og uppreisnin stóðst til vorsins 1927 þangað til að Frönsk yfirvöld sendu yfirgnæfandi hernaðarafli til Sýrlands.

Tilvísanir

Byltingar
Saga Sýrlands
Dacrycarpus dacrydioides

Dacrycarpus dacrydioides er sígrænt tré (að 55m hátt) frá Nýju-Sjálandi.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Falcatifolium angustum

Falcatifolium angustum er sígrænt tré (að 20m hátt) frá Sarawak ríki á Borneó.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Falcatifolium falciforme

Falcatifolium falciforme er sígrænn runni eða tré (að 36m hátt) frá Brúnei, Indónesíu og Malasíu.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Falcatifolium gruezoi

Falcatifolium gruezoi er sígrænn runni eða lítið tré (að 12m hátt) frá Filippseyjum.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Falcatifolium sleumeri

Falcatifolium sleumeri er sígrænt tré frá Nýju-Gíneu.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Falcatifolium papuanum

Falcatifolium papuanum er sígrænn runni eða tré (að 22m hátt) frá Nýju-Gíneu.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Falcatifolium taxoides

Falcatifolium taxoides er sígrænn runni eða lítið tré (að 15m hátt) frá Nýju-Kaledóníu. Tegundin er eini hýsill einu sníkju-barrtrjártegundarinnar: Parasitaxus usta.

Tilvísanir 

Gagnviðarætt
Varanus auffenbergi

Varanus auffenbergi  er tegund í eðluættinni frýnur. Það var aðeins árið 1999 þegar Sprackland lýsti frýnuna sem eigin tegund. Frýnan Varanus auffenbergi var áður talin undirtegund Varanus timorensis roti, en nafn hennar vísar til eyjunnar Roti, þaðan sem hún kemur. Samkvæmt Böhme á enn eftir að sýna sérstakan tegundarmun á Varanus timorensis. Nafnið auffenbergi er til heiðurs bandaríska vísindamannsins Walter Auffenberg.

Útlit 
Lengd tegundarinnar án hala er 205 til 216 mm. Heildarlengd V. auffenbergi er u.þ.b. 60 cm hjá fullorðnu karldýri, kvendýrin eru venjulega aðeins minni.

Efri hliðin er dökkgrá sem er þakið óreglulega dreifðu mynstri (e. ocelli). Í þessum mynstrum er venjulega blettur sem er breytilegur á milli blárrar og grárrar, milli mynstrunum eru dýrin flekkótt frá ljósrauðum til ljósbrúns. 

Varanus auffenbergi er með svipað útlit og V. timorensis með nokkurri aðgreiningu á litnum og mynstrunum. Varanus auffenbergi hefur blágrátt mynstur en V. timorensis hefur kremlitað mynstur.

Heimkynni 
Varanus auffenbergi er aðeins landlæg á indónesísku eyjunni Roti.

Hegðun
Í náttúrunni hafa sést Varanus auffenbergi klifra upp pálmatrésstofn og sólbaða sig í trjákrónunni, en V. timorensis hafa aldrei sést í pálmatrjákrónunni þrátt fyrir hann hafa líka sést á pálmatrésstofn.  Frýnur Varanus auffenbergi eru rólegar og miðað við aðrar frýnur.

Heimildir

Veftenglar 

 Varanus auffenbergi í The Reptile Database

Frýnur
Kolbergerheiði

Kolbergerheiði (þý. Kolberger Heide) er hafsvæði undan ströndum Þýskalands, milli Kílarfjarðar og Fehmarn-skaga, og er hluti af Norðursjó. Þar háðu Danir og Svíar sjóorrustu árið 1644 (sjá: Orrustan á Kolbergerheiði), þar sem Kristján 4. Danakonungur missti annað augað, en floti hans vann sigur. Annar af tveimur þjóðsöngvum Danmerkur, Kong Christian stod ved højen mast hefst á vasklegri framgöngu konungsins í þessari orrustu.

Landafræði Þýskalands
Norðursjór
Orrustan á Kolbergerheiði

Sjóorrustan á Kolbergerheiði (da. Søslaget på Kolberger Heide) fór fram þann 1. júlí árið 1644 og þar töpuðu Svíar fyrir Dönum. Orrustan var hluti af landvinningatilraunum Svía í Þrjátíu ára stríðinu. Claes Fleming stýrði sænska flotanum en konungurinn Kristján 4. þeim danska. Danakonungur féll við þegar hann fékk sprengjuflís í höfuðið og menn hans héldu fyrst að hann væri fallinn, en hann reis upp blóði drifinn, hvatti menn sína til dáða og vann sigur. Konunglegi danski þjóðsöngurinn, Kong Christian stod ved højen mast, hefst á því hvað konungur hafi staðið sig hetjulega í þessari orrustu.

Danski (eða dansk-norski) flotinn taldi 40 skip með 927 fallbyssur og missti um 200 menn fallna og særða. Svíar höfðu 41 skip og 1018 fallbyssur og misstu 101 mann fallinn og særðan.

Segja má að Kolbergerheiðarorrusta hafi fyrst og fremst verið taktískur sigur fyrir Dani, en ekki strategískur, því þeim tókst að hindra sænska flotann í að komast út úr Kílarfirði. Hins vegar losnuðu Svíar úr herkvínni nokkrum mánuðum seinna og í annarri sjóorrustu þann 13. október sama ár gersigruðu Svíar danska flotann með aðstoð hollensks leiguflota.

Saga Danmerkur
Saga Svíþjóðar
Sjóorrustur
Þrjátíu ára stríðið
Listfræði

Listfræði er ein þeirra fræðigreina sem fjallar um listir og sögulega og samfélagslega virkni þeirra, á ólíkum tímum og mismunandi menningarsvæðum. Í listfræði er fagurfræði hluta og sjónræn tjáning skoðuð og ná rannsóknir á sviðinu yfir alla listsköpun, svo sem málaralistar, höggmynda, grafíkur, innsetninga, gjörninga, vídeóverka, en einnig byggingarlist, hönnun og sjónmenningu.

Listfræði er kennd við Háskóla Íslands á grunn- og framhaldsstigi. Listfræðafélag Íslands er félag listfræðinga sem hafa B.A. gráðu frá viðurkenndum háskóla með listfræði sem aðalgrein og annarra sem félagsmenn telja uppfylla kröfur um sambærilega menntun eða fræðistörf.

Íslenskir listfræðingar 

 Aðalsteinn Ingólfsson
 Aldís Arnardóttir
 Auður Ava Ólafsdóttir
 Ásdís Ólafsdóttir
 Benedikt Hjartarson
 Bera Nordal
 Björn Th. Björnsson
 Eiríkur Þorláksson
 Guðni Tómasson
 Gunnar B. Kvaran
 Halldór Björn Runólfsson
 Halldóra Arnardóttir
 Hannes Sigurðsson
 Harpa Þórsdóttir
 Jón Proppé
 Laufey Helgadóttir
 Margrét Elísabet Ólafsdóttir
 Markús Þór Andrésson
 Ólafur Kvaran
 Ólöf K. Sigurðardóttir
 Selma Jónsdóttir
 Sunna Ástþórsdóttir
 Ynda Eldborg
 Þóra Kristjánsdóttir
 Æsa Sigurjónsdóttir

Heimildir
Bera Nordal

Bera Nordal (f. 25. september 1954) er íslenskur listfræðingur og safnstjóri. Foreldrar hennar eru Jóhannes Nordal, fyrrum seðlabankastjóri og Dóra Guðjónsdóttir Nordal píanóleikari.

Bera gengdi stöðu forstöðumanns Listasafns Íslands á árunum 1987-1997, þá Listasafns Malmö 1997-2002 og tók við forstöðu í Norræna vatnslitasafninu í Skärhamn í Svíþjóð árið 2002, þar sem hún starfar nú.

Tilvísanir 

Fólk fætt árið 1954
Íslenskir listfræðingar
Íslenskar konur
Hugo Hørring

Hugo Egmont Hørring (17. ágúst 1842 – 13. febrúar 1909) var danskur lögfræðingur og forsætisráðherra frá 1897 til 1900.

Ævi og störf
Hugo Hørring var sonur verslunarmanns í Kaupmannahöfn og lauk lagaprófi frá Kaupmannahafnarháskóla árið 1868. Að útskrift lokinni tók við embættisferill, fyrst í innanríkisráðuneytinu og árið 1882 tók hann við stöðu forstjóra Hinnar konunglegu Grænlandsverslunar.

Árið 1894 var hann gerður að innanríkisráðherra, þrátt fyrir að hafa einungis starfað sem embættismaður en ekki tekið virkan þátt í stjórnmálum. Hann tók við forsætisráðherrastöðunni af Tage Reedtz-Thott og lenti þegar í sama þráteflinu þar sem meirihluti þingmanna í neðri deild þingsins var ansnúinn stjórninni. Þessar sífelldu deilur leiddu að lokum til afsagnar hans árið 1900 og lauk þar með stuttum pólitískum ferli hans.

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Danmerkur
Róttæki vinstriflokkurinn

Róttæki vinstriflokkurinn (danska: Radikale Venstre) er danskur stjórnmálaflokkur sem stofnaður var árið 1905. Þrátt fyrir nafnið er flokkurinn talinn tilheyra hinni frjálslyndu miðju í dönskum stjórnmálum og hefur í gegnum árin tekið þátt í stjórnarsamstörfum og stutt minnihlutastjórnir bæði vinstri- og hægriflokka. Ein helsta hugsjón flokksins gengur út á samvinnu milli stjórnmálaflokka.

Flokkurinn er aðili að Alþjóðasambandi frjálslyndra flokka og Bandalagi frjálslyndra og demókrata fyrir Evrópu (ALDE). Meðlimir flokksins sitja með Evrópuhópnum Endurnýjum Evrópu á Evrópuþinginu.

Söguágrip
Róttæki vinstriflokkurinn varð til árið 1905 með klofningi úr frjálslynda flokknum Venstre. Klofningurinn átti sér stað þegar hernaðarandstæðingar voru reknir úr Venstre í janúar 1905. Brottreknu flokksmeðlimirnir héldu stofnfund nýja Róttæka vinstriflokksins í Óðinsvéum þann 21. maí sama ár. Auk þess að vera mótfallnir auknum ríkisútgjöldum til hernaðarmála vildu meðlimir Róttæka vinstriflokksins beita ríkisvaldinu á virkari hátt til að draga úr félagslegum ójöfnuði. Flokkurinn tilheyrði hreyfingu svokallaðrar „menningarlegrar róttækni“ (d. Kulturradikalisme) og var hlynntur ákveðnum einkennum velferðarríkis í Danmörku. Jafnframt vildi Róttæki vinstriflokkurinn bæta stöðu leigubænda, sem voru meðal fyrstu stuðningsmanna flokksins.

Stjórnmálastefna flokksins var undir áhrifum frá hugmyndum hagfræðinganna Henry George og Johns Stuart Mill.

Tilvísanir

Danskir stjórnmálaflokkar
Louis Pio

Louis Pio (14. desember 1841 – 27. júní 1894) var danskur sósíalisti og fyrsti formaður Jafnaðarmannaflokksins.

Ævi og störf
Pio fæddist í Roskilde sonur yfirmanns í danska hernum af frönskum ættum og konu af borgarastétt. Foreldrarnir skildu þegar hann var aðeins tólf ára og við tóku erfið ár. Honum var vísað snemma úr skóla vegna agavandamála og naut hann því lítillar formlegrar menntunar. Hann tók þó að kynna sér danskar þjóðsögur og hóf að skrifa í blöð og tímarit. Árið 1870 hóf hann störf fyrir dönsku póstþjónustuna og hefur honum verið eignaður heiðurinn að rauðu póstkössunum sem hafa fylgt stofnuninni til þessa dags.

Hugmyndir sósíalista hreyfðu snemma við Pio en það var þó ekki fyrr en árið 1871 þegar fregnir af Parísarkommúnunni breiddust út um Evrópu að hann ákvað að stíga skrefið til fulls. Hann sagði upp starfi sínu hjá Póstinum og hóf bréfaskipti við forystumenn í Alþjóðasambandi verkalýðsins í Genf og hugsjónabræður sína í Kaupmannahöfn. Ásamt þeim Harald Brix og Poul Geleff tók hann að undirbúa stofnun Danmerkurdeildar Alþjóðasambandsins og að skipuleggja verkalýðsfélög að breskri fyrirmynd. Á þessu tímabili starfaði Pio á daginn sem einkakennari hjá auðugri fjölskyldu, en skrifaði róttækar greinar og ræður á kvöldin.

Þann 15. október 1871 var Danmerkurdeild Alþjóðasambandsins, Jafnaðarmannaflokkurinn, stofnuð með Pio sem formann. Sú ákvörðun var ekki óumdeild þar sem hann þótti ráðríkur, nánast einráður, í stjórnarháttum en tengsl hans við erlenda leiðtoga jafnaðarmannahreyfingarinnar gerðu valið þó augljóst.

Pio vakti athygli fyrir mikla skipulagshæfileika, einkum þegar kom að verkföllum, sem hann beitti af miklum hyggindum í kjaradeilum. Hann gætti þess að valda hámarksröskun með því að velja vandlega hvaða hópar færu í verkfall og gætti þess jafnframt að eiga nóg í verkfallssjóðum. Þetta tryggði félagsmönnum hans miklar kjarabætur á skömmum tíma og varð til þess að hratt fjölgaði í verkalýðshreyfingunni.

Árið 1872 voru þeir Pio, Brix og Geleff handteknir fyrir að brjóta gegn banni stjórnvalda við verkfallsfundum. Pio var dæmdur í fimm ára fangelsi og öðlaðist í kjölfarið stöðu píslarvotts í hugum jafnaðarmanna. Eftir afplánun varð hann leiðtogi flokksins á ný, en fljótlega tók að bera á óánægju með einræðistilburði hans. Árið 1877 fluttist hann vestur um haf og kom í ljós að lögregluyfirvöld höfðu greitt honum fyrir að yfirgefa landið, sem þótti gríðarlegur álitshnekkir fyrir orðspor hans. Í Kansas freistaði hann þess að koma á stofn sósíalískri nýlendu en það mistókst, ekki hvað síst vegna kunnáttuleysi Pio í landbúnaðarstörfum. Hann fluttist til Chicago og bjó þar við kröpp kjör og lést árið 1894.

Danskir stjórnmálamenn