alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Minesweeper

Minesweeper er einstaklingstölvuleikur sem forritarinn Robert Donner samdi árið 1989. Leikurinn gengur út á að finna og merkja öll tundurduflin (eða jarðsprengjurnar) án þess að þau springi. Enska heiti leiksins, Minesweeper þýðir tundurduflaslæðari.

Leikurinn hefur verið útfærður fyrir mörg stýrikerfi, en þekktasta útgáfan er sú sem fylgir Microsoft Windows.

Leikurinn
Í upphafi leiksins þarf spilandinn að opna nokkra reiti til að hafa grunn fyrir framtíðaraðgerðum. Líkurnar á því að opna jarðsprengju í fyrsta leik eru fjarlægar en stundum er forritið skrifað þannig að ekki sé hægt að lenda á sprengju í fyrstu aðgerðinni. Þegar reitur er opnaður er annað hvort hægt að lenda á sprengju, tómum reit eða tölu. Leikurinn reynir því á að spilarinn geti fundið út með rökleiðslu hvar jarðsprengjurnar eru staðsettar og þarf oft að íhuga hvaða tölur eru á nærliggjandi reitum. Með þjálfun er hægt að klára leikinn á styttri tíma.

Sprengjur
Opni spilarinn reit sem inniheldur jarðsprengju, þá endar leikurinn með tapi. Þá reiti sem innihalda jarðsprengjur á að merkja með flaggi og endar leikurinn þegar búið er að merkja alla jarðsprengjurnar með flaggi án þess að hafa flaggað ranga reiti.

Tölureitir
Tölurnar í þessum reitum er fjöldi jarðsprengja í þeim reitum sem liggja að viðkomandi reit.

Tómir reitir
Þegar spilari lendir á tómum reit munu allir tengdir reitir afhjúpast í allar áttir þangað til lent er á tölureit.

Tölvuleikir frá 1989
Bandarískir tölvuleikir
The Foreign Monkeys

The Foreign Monkeys er hljómsveit úr Vestmannaeyjum sem sigraði Músíktilraunir 2006.

Hljómsveitarmeðlimir 
 Bjarki Sigurjónsson spilar á gítar og syngur.
 Gísli Stef spilar á gítar.
 Víðir Heidal spilar á trommur .
 Bogi spilar á bassa.

Tenglar 
 blog.central.is/TheForeign 
 The Foreign Monkeys á MySpace

Íslenskar hljómsveitir
Sigurvegarar Músíktilrauna
Aristófanes frá Býzantíon

Aristófanes frá Býzantíon () (Býzantíon 257 – Alexandría 180 f.Kr.) var grískur fræðimaður, einkum þekktur fyrir framlag sitt til Hómersfræða en einnig fyrir textafræðilega vinnu sína á textum annarra klassískra höfunda fornaldar, svo sem Pindarosar og Hesíódosar. Hann tók við af Eratosþenesi sem bókasafnsstjóri við bókasafnið í Alexandríu.

Aristófanesi er eignuð uppfinning ákvæðismerkja sem notuð eru í grísku til að gefa til kynna framburð. Ákvæðismerkin urðu nauðsynleg  þegar ítónun grískunnar vék fyrir áherslum á helleníska tímanum. Á þessum tíma breiddist gríska hratt út um mikil landsvæði í kjölfar sigra Alexanders mikla og hlaut stöðu alþjóðlegs samskiptamáls, lingua franca, í austri (og tók við af ýmsum semískum málum). Ákvæðismerkjunum var ætlað að leiðbeina um framburð grísku í eldri bókmenntaverkum.

Heimild

Tengt efni 
 Aristarkos frá Samóþrake
 Hómersfræði

Forngrískir fræðimenn
Forngrískir rithöfundar
Dauði

Dauði eða andlát er endalok virkrar starfsemi lifandi veru. Einnig nær hugtakið dauði yfir dauða hluti eins og sófa og borð. Ýmsar skilgreingingar eru til á dauða og þegar ekki er um að ræða læknisfræðileg inngrip fara þær í flestum tilvikum saman. Með tilkomu tækninnar hefur þó skilgreiningin á dauða orðið talsvert flóknari. 

Áður fyrr var oftast miðað við að dauði ætti sér stað þegar hjartsláttur og öndun voru ekki lengur til staðar. Með aðstoð læknisfræðinnar er nú oft hægt að endurræsa hjartað og öndunarfærin, svo nú eru þessi einkenni kölluð klínískur dauði.

Í nútímalæknavísindum er því oftast notað hugtakið heiladauði, sem er samsett mæling á því hvort heilastarfsemi er endanlega hætt og útilokað að koma henni af stað aftur.

Þegar allar lífverur af einhveri tegund deyja er talað um útdauða.

Tengt efni 
 Dauðinn, persónugervingur dauðans

Tenglar 
 Skilgreining dauðahugtaksins eftir Örn Bjarnason
 Hvernig er að deyja?; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950
 Er dauðinn endir allrar tilveru mannsins?; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
 Helvegur, dauðinn og lífið eftir hann; grein í Vísi 1977

Líffræðihugtök
Dauði
Gerlar

Gerlar eða bakteríur (fræðiheiti: Bacteria) eru stór og mikilvægur hópur dreifkjörnunga. Þeir eru yfirleitt flokkaðir sem sérstakt ríki aðgreint frá ríkjum forngerla og fjórum ríkjum heilkjörnunga eða sem sérstakt yfirríki eða lén. Þar til á 9. áratug 20. aldar voru gerlar og forngerlar flokkaðir saman í ríkið Monera en á grundvelli erfðafræðirannsókna eru þessir tveir hópar nú aðgreindir í tvö ríki.

Gerlar eru algengustu lífverur sem til eru og finnast nánast alls staðar í náttúrunni, í jarðvegi, vatni og lofti, auk þess sem þeir lifa í sambýli við aðrar lífverur og eru í mörgum tilfellum nauðsynlegir líkamsstarfssemi lífveranna. Nokkrir gerlar valda þó sýkingum og teljast því sýklar, en sýklalyf eru notuð til að vinna á þeim.

Formgerð 

Dæmigerð gerilfruma er um 0,5 til 1,0 µm að þvermáli og um 0,5 til 5,0 µm að lengd. Til samanburðar eru háræðar vanalega 5-10 µm að þvermáli. Einstaka tegundir baktería geta þó vikið töluvert frá þessu stærðarbili. Þannig verða til dæmis Thiomargarita namibiensis og Epulopiscium fishelsoni allt að hálfur millimetri (500 µm) að lengd og eru því sýnilegir berum augum. Smæstu gerlarnir eru um 0,2 míkrómetrar að þvermáli.

Algengustu formgerðir gerla eru annars vegar kúlulögun, en hana hafa svokallaðir kúlugerlar eða kokkar (dregið af gríska orðinu κόκκος sem þýðir korn), og hins vegar ílöng gerð, en hana hafa svokallaðir stafgerlar eða bacillusar (dregið af latneska orðinu baculus sem þýðir stafur eða prik).

Tilvísanir
Litur

Litur (farfi eða farvi) er huglæg upplifun, sem verður til af því að mannsaugað greinir endurkast ljóss með bylgjulengdir, sem spanna hið sýnilega litróf Eyja Margrét Brynjarsdóttir. „Eru til litir sem mannsaugað greinir ekki?“. Vísindavefurinn 26.3.2000. http://visindavefur.is/?id=295. (Skoðað 18.3.2010).. Í eðlisfræðilegum skilningi eru hvítur og svartur ekki litir, því að hvítt felur í sér endurkast allra bylgjulenda í jöfnum mæli, en svartur þýðir fjarvera sýnilegs ljóss. Í daglegu tali er þó talað um hvítan og svartan lit. 

Litur getur einnig átt við eiginleika tiltekinna hluta eða efna, sem ræðst af því hvaða bylgjulengdir yfirborð hlutarins drekkur í sig og hvaða bylgjulengdum hann endurvarpar. Til dæmis er hlutur grænn ef hann drekkur í sig flestar bylgjulengdir sýnilegs ljóss en endurvarpar ljósi af þeirri samsetningu sem mannsaugað greinir sem grænt.

Litblinda er augngalli, sem lýsir sér í því að litblindir eiga örðugt með að greina að suma liti, til dæmis rauðan og brúnan.

Tilvísanir

Heimildir og ítarefni 
 Byrne, A. og David Hilbert (ritstj.). Readings on Color: The Philosophy of Color (Cambridge, MA: MIT Press, 1997).
 Elmar Geir Unnsteinsson. „Er hægt að lýsa lit?“. Vísindavefurinn 24.1.2006. http://visindavefur.is/?id=5586. (Skoðað 18.3.2010).
 Eyja Margrét Brynjarsdóttir. „Eru til litir sem mannsaugað greinir ekki?“. Vísindavefurinn 26.3.2000. http://visindavefur.is/?id=295. (Skoðað 18.3.2010).
 Eyja Margrét Brynjarsdóttir. „Er mjólk svört í myrkri?“. Vísindavefurinn 8.12.2000. http://visindavefur.is/?id=1228. (Skoðað 18.3.2010).
 Hardin, C.L. Color for Philosophers: Unweaving the Rainbow (Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1988).
 Maund, B. Colours. Their Nature and Representation (Cambridge: Cambridge University Press, 1995).
 Stroud, B. The Quest for Reality: Subjectivism & the Metaphysics of Colour (Oxford: Oxford University Press, 2000).
 Wright, W.D. ''The Rays Are Not Coloured: Essays on the Science of Vision and Colour (Bristol: Hilger, 1967).
 Þorsteinn Vilhjálmsson. „Hvað eru litir?“. Vísindavefurinn 8.8.2000. http://visindavefur.is/?id=733. (Skoðað 18.3.2010).

Tenglar
Dagatal

Dagatal eða Almanak er útgáfa upplýsinga fyrir ákveðið tímabil, eins og viðurkenndu stjarnfræðilegu tímatali eða Almanaksári, skiptu í ár, mánuði, vikur, daga osf., eða eftir öðrum oftast náttúrulegum viðmiðunum eins og sáningu og uppskeru, skíðaalmanak osf.  Upplýsingum í almanökum er raðað í lista eða töflur eftir eðli þeirra og til hvers innihald þeirra skal notað.

Í almennum almanökum eru upplýsingar um  hluti svo sem sjávarföll, gang tunglsins og himintunglanna, veðurupplýsingar, stærðar-og tímamælingar,  einnig upplýsingar eins og um tunglmyrkva, sólmyrkva, halastjörnur, kirkju-og veraldlegarhátíðir ásamt ýmsum öðrum fróðleik tengdum tilteknum tíma eða dögum í viðkomandi almanaki eða Almanaksári.

Íslandsalmanakið

Frá 4. nóvember 1921 fékk Háskóli Íslands einkaleyfi til að gefa út almanök og dagatöl á Íslandi. Yfirumsjón með útgáfu Almanaks Háskóla Íslands hefur Þorsteinn Sæmundsson, stjörnufræðingur haft.  

Á vef Almanaksins stendur: „Almanak Háskólans, öðru nafni Íslandsalmanakið, hefur komið út samfellt síðan 1837. Það er því mun eldra en Almanak Hins íslenska þjóðvinafélags sem hóf göngu sína árið 1875. Þessum tveimur ritum er oft ruglað saman, sem skiljanlegt er, því að Þjóðvinafélagið fékk í öndverðu heimild til að taka Almanak Háskólans upp í almanak sitt. Hefur sú hefð haldist síðan, ef frá eru talin árin 1914-1918 þegar ritin voru algjörlega aðskilin. 

Frá 1923 til 1973 framseldi Háskóli Íslands einkaleyfi sitt til almanaksútgáfu til Þjóðvinafélagsins og á því tímabili annaðist félagið útgáfu beggja almanakanna. Almanak Háskólans er nú gefið út í 4000 eintökum og Almanak Þjóðvinafélagsins í 1700 eintökum. 

Einkaleyfi Háskólans til útgáfu almanaka, sem veitt var með lögum nr. 25 frá 27. júní árið 1921, var fellt úr gildi með lögum nr. 13 hinn 7. mars árið 2008. Breytingin miðaðist við áramótin 2008-2009.“

Tenglar 
 Almanak Háskóla Íslands
 Almanakið; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947

Almanök
Tímatöl
Dagatal
Tími
Maurildi

Maurildi  er ljósfyrirbæri í hafi sem stafa af lífljómun frá skoruþörungum  sem  nefnast á fræðimáli Noctiluca. Þessir einfrumungar gefa við áreiti frá sér ljósblossa sem verður vegna efnahvarfa fosfórsameinda.

Í ritinu Atli  eftir  Björn Halldórsson í Sauðlauksdal sem út kom út árið 1777 segir: "Ef maurildi sést mikið í sjó, boðar sunnanátt og þeyvind, oftast hvassan".

Heimildir 
 
 

Ljómun

ar:نوكتيليوكا
da:Morild
de:Meeresleuchten
en:Noctilucales
es:Noctilucales
no:Morild
nn:Moreld
pt:Noctiluca
tr:Yakamoz
Þyngdarlögmálið

Þyngdarlögmálið er eðlisfræðilögmál, sem kennt er við Isaac Newton og er grunnhugtak í umfjöllun um massa. Lögmálið er sett fram stærðfræðilega með eftirfarandi hætti: 

þar sem m er þyngdarmassi hlutanna a og b, G er þyngdarfastinn (6.67 × 10−11 N m² kg-2) og r fjarlægð milli massamiðju hlutanna. 

Hvor hlutur togar í hinn með aðdráttarkraftinum F. Samkvæmt því sem við höfum lært um tregðumassa verður breyting á hreyfingu hlutar ef krafti er beitt á hann. Þegar hlutir a og b toga hvor í annan breyta þeir því hraða og/eða stefnu hvors annars. Þegar hlutur verður fyrir áhrifum af þyngdarmassa annars hlutar, segjum við að fyrrnefndur hlutur sé innan þyngdarsviðs þess síðarnefnda.

Sjá einnig
Þyngdarafl

Eðlisfræði

en:Gravitation
Almenna afstæðiskenningin

Almenna afstæðiskenningin er annar meginþáttur afstæðiskenningarinnar, sem Albert Einstein setti fram árið 1916. Fjallar hún einkum um þyngdaraflið og lýsir hreyfingu hluta með öðrum hætti en tíðkast í sígildri eðlisfræði.

Sja einnig 
 Takmarkaða afstæðiskenningin
 Tímarúm

Kennileg eðlisfræði
Takmarkaða afstæðiskenningin

Takmarkaða afstæðiskenningin er annar af meginhlutum afstæðiskenningarinnar, sem Albert Einstein setti fram árið 1905. Einstein setti kenninguna fram í greininni -Um rafsegulfræði hluta á hreyfingu, á frommálinu -Zur Elektrodynamik bewegter Körper.

Sjá einnig 
 Almenna afstæðiskenningin
 Tímarúm

Kennileg eðlisfræði
Aristarkos frá Samóþrake

Um stjörnufræðinginn Aristarkos, sjá Aristarkos frá Samos. Um aðra menn með sama nafni, sjá Aristarkos.

Aristarkos (, 220? - 143 f.Kr.?), frá grísku eyjunni Samóþrake, var málfræðingur og er einkum minnst fyrir að vera áhrifamesti fræðimaður Hómersfræða. Hann var bókasafnsstjóri bókasafnsins í Alexandríu og virðist hafa tekið við þeirri stöðu af kennara sínum Aristófanesi frá Býzantíon.

Hann ritstýrði mikilvægustu útgáfunni á texta Hómerskviða og er sagður hafa bætt við ákvæðismerkjum þeim sem Aristófanes, kennari hans, bjó til. Sennilegt þykir að annaðhvort hann eða, sem er líklegra, annar alexandrískur fræðimaður, Zenódótos, beri ábyrgð á skiptingu Ilíonskviðu og Ódysseifskviðu í 24 bækur hvorri. Samkvæmt upplýsingum í Suda samdi Aristarkos 800 ritgerðir () um ýmis efni en allar hafa glatast. Brot eru arðveitt í ýmsum fornum ritskýringum.

Sögum um dauða Aristarkosar ber ekki saman, þótt þær séu á einu máli um að hann hafi dáið meðan á ofsóknum Ptolemajosar VIII stóð. Samkvæmt einni sögu þjáðist Aristarkos af ólæknandi bjúg og á þá að hafa svelt sig til dauða í útlegð á Kýpur.

Tengsl Aristarkosar við textafræði, textarýni og bókmenntarýni hafa getið af sér hugtakið aristark (e. aristarch) sem er notað um þann sem er góður og skynsamur texta- og bókmenntarýnir.

Heimild

Tengt efni 
 Aristófanes frá Býzantíon
 Hómersfræði

Forngrískir fræðimenn
Forngrískir rithöfundar
Jón Ólafsson Indíafari

Jón Ólafsson „Indíafari“ (4. nóvember 1593 – 2. maí 1679) var íslenskur rithöfundur og ævintýramaður, frá Svarthamri í Álftafirði við Ísafjarðardjúp. Hann er hvað þekktastur fyrir reisubók sína um dvöl sína í Kaupmannahöfn og ferð sína til Indlands sem hann skrifaði um 1661 eða 67 ára gamall. Reisubókin var gefin út þrisvar á Íslandi á 20. öld og er einstök heimild um ferðir Jóns, aldafar og mannlíf. Frásögnin skiptist í tvo meginhluta og greinir sá fyrri frá dvöl hans í Danmörku og ferðinni til Svalbarða, en hinn síðari lýsir Indlandsferð hans. Þriðja hlutanum er bætt við eftir dauða Jóns og greinir hann frá ævi Jóns eftir heimkomuna til Íslands. 

Foreldrar Jóns voru Ólafur Jónsson og Ólöf Þorsteinsdóttir. Af 14 börnum þeirra náðu þrjú fullorðinsaldri. Faðir hans dó úr blóðsótt þegar Jón var að verða 7 ára, eftir því sem hann sjálfur segir.

Árið 1615 kom Jón sér um borð í enskt skip og samdi við skipstjórann um far til Englands. Þaðan lá leið hans til Danmerkur þar sem hann gerðist byssuskytta á herskipum Kristjáns IV Danakonungs. Fljótlega lá leið hans norður í Hvítahaf, til Svalbarða og árið 1622 sigldi hann suður fyrir Góðrarvonarhöfða, til Seylon sem nú kallast Srí Lanka. Síðar dvaldist hann í virki í dönsku nýlendunni Tranquebar á Indlandi. Í september árið 1624 slasaðist hann illa í sprengingu í fallbyssu, þá þrítugur, og var fluttur til Danmerkur og kom þangað eftir mikla hrakninga sumarið árið eftir. Hafði þá haft viðkomu í Írlandi.

1626 kom hann til Íslands aftur og var að Bæ á Rauðasandi fyrsta veturinn. Hann kvæntist Ingibjörgu Ólafsdóttur 1627 eða 1628 og bjuggu þau fyrst að Tröð og hugsanlega í Eyrardal í Álftafirði. Þaðan héldu þau hjónin til Vestmannaeyja 1639 þar sem Jón tók við sem stjórnandi heimavarnarliðs og byssumaður á Skansinum. Konu hans líkaði illa í Vestmannaeyjum og þau fluttu aftur vestur 1640 og sama haust drukknaði Ingibjörg í Álftafirði. Sonur Jóns sem hét Kristófer Bogi lést skömmu síðar. Aftur kvæntist Jón Þorbjörgu Einarsdóttur og eignuðust þau Ólaf sem síðar bjó á Kambsnesi og nokkur ætt er frá komin. Með Þorbjörgu bjó Jón á Uppsölum í Seyðisfirði í 5 ár frá 1644 og loks í 30 ár frá 1649 til æviloka í Eyrardal við Álftafjörð, á konungsjörð, endurgjaldslaust frá 1654. 

Í meginatriðum er hægt að staðfesta frásögn Jóns með samtímaheimildum. Sums staðar tilgreinir hann þó rangt ár eða misminnir um persónur og embætti og stundum virðist dálítill ýkjustíll á frásögnum af ævintýrum hans. Hann var gæddur góðri frásagnargáfu og eru lýsingar hans á mannlífinu í Kaupmannahöfn og siðum framandi þjóða mjög líflegar. Ævisagan þykir einstæð heimild um mannlíf og herþjónustu í danska flotanum á 17. öld. Hafa Danir látið gera útdrátt úr henni sem lestrarefni handa börnum og unglingum í dönskum skólum.

Tenglar 
 Æfisaga Jóns Ólafssonar Indíafara: samin af honum sjálfum (1661) (útg. 1908); af Bækur.is

Íslenskir rithöfundar
Íslenskir ævintýramenn
Aristarkos frá Tegeu

Um stjörnufræðinginn Aristarkos, sjá Aristarkos frá Samos. Um málfræðinginn, sjá Aristarkos frá Samóþrake. Um aðra menn með sama nafni, sjá Aristarkos.

Aristarkos frá Tegeu var samtímamaður Sófóklesar og Evripídesar, sem samdi yfir 70 harmleiki og vann að minnsta kosti tvisvar til verðlauna. Einungis eru varðveittir titlar tveggja leikrita ásamt einni línu en rómverska skáldið Enníus studdist mikið við leikrit hans um Akkilles. Honum er meðal annars hrósað fyrir að vera stuttorður því eins og fram kemur í Suda var hann „fyrstur til þess að semja leikrit í núverandi lengd leikrita“

Heimild

Forngrísk harmleikjaskáld
Ígulker

Ígulker (eða sæegg) (fræðiheiti: Echinoidea) eru flokkur sjávarlífvera með harðar samvaxnar plötur alsettar broddum. Þau eru skrápdýr eins og krossfiskar og sæbjúgu og eru fimmgeislótt eins og önnur skrápdýr og hafa hundruð lítilla blaðkna sem þau nota til að hreyfa sig. Broddar ígulkerja eru vanalega 1 - 2 sentimetrar á lengd og eins til tveggja millimetra þykkir og ekki mjög beittir. Algengir litir ígulkerja eru svartir og grænir tónar, ólívugrænir, brúnir, fjólubláir og rauðir. Skel þeirra er kúlulaga alsett broddum. Skel fullorðinna dýra er venjulega 3 til 10 sentimetrar í þvermál.

Útbreiðsla 
Ígulker eru algeng í öllum heimshöfum. Algengustu tegundir ígulkerja á grunnsævi við  Ísland eru skollakoppur (Strongylocentrotus droebachiensis) og marígull (Echinus esculentus).

Lifnaðarhættir 
Aðalfæða ígulkerja er þörungar. Við vissar aðstæður til dæmis þegar dýrum sem lifa á ígulkerjum fækkar þá geta ígulker fjölgað sér mikið og raskað vistkerfi sjávar með því að útrýma öðrum lífverum á sjávarbotninum. 

Kynfæri ígulkerja eru étin hrá eða soðin.

Heimildir

Tenglar 
 

Ígulker
Vertollur

Vertollur eða uppsáturgjald var gjald sem útvegsmenn urðu að greiða landeigendum fyrir aðstöðu (vergögn) í verstöðvum. Aðstaðan gat verið land undir verbúð, skipastöður, réttur til torf- og móskurðar, skiptivöllur, malir til fiskþurrkunar, grjóttak í fiskgarða og byrgi og hjallstæði. Algengast var fyrr á öldum að vertollur væri greiddur í fiski. Vertollar voru  miðaðir við fjölda ára á áraskipum eða við fjölda skipsverja sem róa. Vertollar lögðust af þegar komið var fram á 20. öld og ríki og sveitarfélag fara að innheimta hafnargjöld.

Heimild 
Saga sjávarútvegs á Íslandi, I. bindi 

Fiskveiðar
Saga sjávarútvegs
Gapastokkur

Gapastokkur er refsitól sem var notað til að niðurlægja afbrotamenn og var oft gert úr klofnum og götuðum stokk eða viðarborðum. Refsiþoli hafði hendur og háls í götum gapastokksins og stundum jafnvel fætur eða aðeins fætur. Gapastokkur gat þó einnig verið aðeins staur með hálshring, en þeir gengu undir nafninu stjaki. 

Á Íslandi var gapastokkur refsitæki um tíma, sérstaklega við minniháttar afbrotum og óhlýðni. Fyrst er lagt til að hann verði tekinn í notkun til að refsa þeim sem brutu lög um lausamennsku, flakk og betl árið 1685, en komst ekki í almenna notkun fyrr en á 18. öld og sérstaklega eftir að Húsagatilskipunin var lögfest 1746. Þeir voru þá gjarnan við kirkjur og refsiþolinn festur í gapastokkinn honum til niðurlægingar á messudögum. Íslenskir gapastokkar voru ekki eins og gapastokkar erlendis, jafnvel þó þeir hafi verið nefndir gapastokkar. Mætti í raun frekar kalla þá hespur, því þeir voru líkari hand- og fótajárnum sem voru á fjölförnum stöðum. Gapastokkurinn var aflagður á Íslandi með tilskipun árið 1809.

Refsingar
Vertíð

Vertíð er sá tími árs sem bændur og vinnumenn fóru í verstöð til fiskveiða. Á árabátaöld voru vertíðir þrjár, sumarvertíð, vetrarvertíð og haustvertíð. Fiskigöngur réðu mestu um hvenær vertíð hófst. Þeir sem fóru í verið kölluðust vermenn. Verferðir milli heimilis og verstaðar voru oft löng ferðalög og á þeim fylgdu vermenn ákveðnum verleiðum sem mótast höfðu í aldanna rás. Í verinu bjuggu vermenn í verbúðum. Vetrarvertíð var mikilvægasta vertíðin í íslenska bændasamfélaginu, á veturna var minni þörf fyrir vinnuframlag í sveitum og einmitt á þeim tíma voru fiskigöngur mestar á mið við Suður- og Vesturland. Þá héltu menn úr öðrum landshlutum til Suðurnesja, Breiðafjarðar og Vestfjarða. Vermenn lögðu af stað í verið á vetrarvertíð um miðjan janúar en ferðin gat tekið marga daga.

Þegar Gregoríska tímatalið var tekið upp árið 1700 hófst vetrarvertíð fyrsta virkan dag eftir kyndilmessu 2. febrúar og stóð yfir í 14 vikur. Smám saman komst á sú venja að vertíðin stóð til 11. maí. Á Suðurlandi hófst vorvertíð 12. maí og stóð til Jónsmessu 24. júní. Haustvertíð hófst á Mikjálsmessu 29. september og stóð til Þorláksmessu að vetri 23. desember.

fiskveiðar
Skelfiskeitrun

Skelfiskeitrun er heiti á fjórum eitrunareinkennum sem koma einkum til vegna neyslu á samlokum (kræklingum, kúskeljum, ostrum og hörpuskel). Þessir skelfiskar eru síarar, þ.e. þeir sía fæðuna úr sjónum, og því safnast fyrir í þeim eitur sem framleitt er af svifþörungum eins og svipuþörungum og kísilþörungum. Vegna þessa er neysla á skelfiski varasöm þegar mikið er um sviflægan þörungablóma sem við Ísland gerist einkum þegar sjórinn hlýnar á vorin. Mælingar hafa sýnt að magn hættulegra þörunga getur verið yfir viðmiðunarmörkum frá mars allt fram í lok desember á vissum stöðum.

Einkenni skelfiskeitrunar eru ferns konar:
 PSP-eitrun eða lömunareitrun sem veldur lömun og jafnvel dauða.
 NSP-eitrun eða taugaeitrun sem veldur maga- og garnakvefi og öndunarerfiðleikum.
 DSP-eitrun eða niðurgangseitrun sem veldur meltingartruflunum.
 ASP-eitrun eða óminniseitrun sem veldur minnisleysi.

Af þessum fjórum tegundum eitrunar er PSP-eitrun langskæðust þar sem hún getur leitt til bráðadauða.

Skelfiskeitrun á Íslandi 
Nokkrar þörungategundir sem valda skelfiskeitrun hafa fundist í Hvalfirði og þar af tvær sem eru í verulegum mæli.

Tenglar
 Vöktun eiturþörunga hjá hafrannsóknarstofnun Íslands

Heimildir 
Eitur
Skelfiskur
Mæling

Mæling er mat á lengd, þyngd, rúmmáli eða öðrum eiginleikum, í samanburði við staðlaða einingu af sama tagi, sem er þá grunneining eða mælieining. Niðurstaða mælingarinnar verður þá tiltekið margfeldi af grunneiningunni. Til dæmis er vegalengd oft táknuð sem margfeldi af metrum eða kílómetrum.

Mæling er alla jafna aðgreind frá talningu. Niðurstaða mælingar er rauntala, og er aldrei algerlega nákvæm. Niðurstaða talningar er náttúruleg tala og getur verið algerlega nákvæm. Til dæmis getum við vitað að það eru nákvæmlega 12 egg í eggjabakka, en við getum aldrei vitað nákvæmlega hvað þau eru þung.

Til að gera mælingar einfaldari (og í sumum tilfellum mögulegar), eru notuð ýmis mælitæki, svo sem hraðamælar, hitamælar, vogir og voltmælar. Yfirleitt er nauðsynlegt að stilla öll flóknari mælitæki með hliðsjón af þeim grunneiningum sem þau byggja mælingar sínar á.

Ýmsir hafa reynt að skilgreina mælingar í stuttu máli, svo sem William Shockley, sem lýsti hugtakinu þannig: Mæling er samanburður við staðal.

Maeling also applies to the actions of fans of the band Sparks (comprised of brothers Ron and Russell Mael). Maeling is interchangable with any verb, even naughty ones recently. It is widely held that the act of Maeling intensifies whatever verb it replaces as an act of utter awesomeness akin to the music of Sparks.

Raunvísindi
Mælingar
Peningar

Peningar eða fé er í hagfræði sérhver vara eða hlutur, sem hægt er að nota sem greiðslu eða skiptimynt og til varðveislu eða mælingar verðmæta. Í sumum tilfellum er þess einnig krafist að peningar geri kleift að fresta afhendingu „raunverulegra“ verðmæta. Í daglegu tali eru peningar samnefnari við opinbera gjaldmiðla tiltekinna ríkja. 

Mikilvægi peninga felst í því að þeir gera vöruskipti óþörf en vöruskipti eru oft óhagkvæm þar sem þau byggjast á því að báðir aðilar viðskipta hafi vöru sem gagnaðilinn hafi áhuga á. Með peningum er málið einfaldað þar sem hægt er að afhenda einum aðila vöru í skiptum fyrir peninga og greiða svo öðrum aðila fyrir þá vöru sem óskað er eftir. 

Peningaseðlar og greiðslukort eru mikið notuð við verslun með smávöru. Algengt er orðið að millifæra peninga rafrænt í heimabönkum. Ávísanir (tékkar) og gíróseðlar voru mjög mikið notaðir á Íslandi fyrir tíma greiðslukortanna.

Tengt efni 

 Bankareikningur
 Gjaldmiðill
 Peningaþvætti
 Skattur

Hagfræði