Hrafnhildur Hanna Ragnarsdóttir

Hrafnhildur (Hanna) Ragnarsdóttir (f. 1948) er prófessor emerita í þroska- og uppeldisvísindum við Háskóla Íslands. Helstu áherslur Hrafnhildar í kennslu og rannsóknum eru annars vegar málþroski barna á mörkum leik- og grunnskóla (fjögra til átta ára), tengsl hans við vitsmuna- og félagsþroska, máluppeldi og þróun læsis og námsárangurs. Og hins vegar þróun máls og málnotkunar eins og hún birtist í frásögnum og álitsgerðum í ritmáli og talmál eftir að fyrsta málþroskaskeiði lýkur, eða frá miðstigi fram á fullorðinsár.

Menntun 
Hrafnhildur lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1968. Sama ár fékk hún styrk frá Macalester College, St. Paul, Minnesota þar sem hún lagði stund á bókmenntir og heimspeki. Á árunum 1969-76 stundaði hún nám við Université d´Aix-Marseille með styrk frá franska ríkinu og lauk Licence-ès-lettres 1973 og Maîtrise de Psychologie 1974. Hún lauk síðar Diplôme d´Études Approfondies (1985) og doktorsprófi í sálfræði og uppeldisvísindum frá sama skóla 1990.

Starfsferill 
Hrafnhildur störf við Kennaraháskóla Íslands (síðar Háskóla Íslands) 1974, fyrst sem stundakennari en síðar lektor (frá 1976), dósent og loks prófessor í þroska- og uppeldisvísindum frá 1990 til starfsloka 2018. Hrafnhildur hefur gegnt fjölda stjórnunar- og trúnaðarstarfa innan skólans og utan, einkum í tengslum við rannsóknir. M.a. var Hún var m.a. aðstoðarrektor 1991-92, fyrsti deildarforseti framhaldsnáms við KHÍ og fyrsti forstöðumaður Rannsóknarstofnunar KHÍ 1991-96. Hún var kjörin fulltrúi kennara í skólaráði KHÍ og síðar Menntavísindasviðs HÍ, formaður uppeldisskorar og fagráða í sálfræði og máli og samskiptum. Eftir samruna KHÍ og HÍ 2007 stofnaði hún ásamt fleirum Rannsóknarstofu um þroska, mál og læsi barna og unglinga og hefur verið forstöðumaður hennar síðan.

Rannsóknatengd nefndar- og stjórnunarstörf 
Hrafnhildur sat í stjórn Vísindaráðs fyrir hug- og félagsvísindi 1991-94 og síðar í stjórnum Vísindasjóðs og Rannsóknasjóðs RANNÍS (fyrir hug- og félagsvísindi) 2002-07. Hún var fulltrúi Íslands í fastanefnd European Science Foundation um félagsvísindi (ESF-SCSS) 2004-07 sem og í stjórnum norræna vísindasjóðsins (NOS-HS) 2003-07 og ERANETsins ´NORFACE´ (New Opportunities for Research Funding Collaboration in the Social Sciences) sem styrkt var af EU 2004-09 (varaformaður 2004). Hún hefur verið fulltrúi Íslands í framkvæmdastjórnum þriggja evrópskra rannsóknarneta á vegum EU: COST A8: Concerted Research Action on Learning Disorders as a Barrier to Human Development (1995-99), COST IS0207: The European Research Network on Learning to Write Effectively (ERN-LWE) (2008-11) (Financial Rapporteur 2010-11) og European Literacy Network (ELN) frá 2014. Auk þess að beita sér fyrir auknu samstarfi fræðimanna á sviði máls og læsis í Evrópu hafa öll þessi fræðimannanet lagt sérstaka áherslu á rannsóknarþjálfun, hreyfanleika og menntunartækifæri fyrir doktorsnema og unga fræðimenn.

Rannsóknir

Helstu áherslur 
Langtímaþróun máls og málnotkunar, einkum orðaforða, málfræði og orðræðu í samfelldu máli (frásagnir, álitsgerðir), bæði í ritmáli og talmáli. Einstaklingsmunur, orsakir hans og tengsl við ílag og uppeldisaðstæður.
Tengsl málþroska við aðra þroskaþætti, einkum vit- og félagsþroska. Þessir þroskaþættir eru samofnir lesskilningi og ritunarfærni og saman mynda þeir undirstöðu námsárangurs og eru lykillinn að velgengni í skóla og samfélagi.  
Mál og málnotkun eru mjög aðstæðubundin. Af því leiðir mikilvægi þess að beita mismunandi aðferðum við rannsóknir á máli og málþroska. Hrafnhildur hefur notað upptökur af máli barna við eðlilegar aðstæður og athuganir við staðlaðar og hálfstaðlaðar aðstæður; langsniðs- og þversniðsrannsóknir; samanburð á málþroska barna sem læra ólík tungumál o.fl.

Nokkur rannsóknarverkefni sem Hrafnhildur hefur stýrt 
 Þroski leik- og grunnskólabarna: Sjálfsstjórn, málþroski og læsi á aldrinum 4 til 8 ára. Víðtæk langsniðsrannsókn þar sem fylgst var árlega í þrjú ár með rúmlega 270 börnum, fæddum árin 2004 og 2006. Megintilgangur rannsóknarinnar var afla þekkingar á þremur lykilsviðum þroska, málþroska (orðaforði, málfræði, frásagnarhæfni, orðhluta- og hljóðkerfisvitund), læsi (stafaþekking, umskráning, stafsetning, lesskilningur, ritun) og sjálfstjórn meðal íslenskra barna á aldrinum fjögurra til átta ára og kanna hvernig þau tengjast innbyrðis og spá fyrir um námsgengi. Styrkt af Rannís og Rannsóknasjóði HÍ.   
 Málþroski barna frá 4 til 9 ára og tengsl við árangur á samræmdum prófum í 4. bekk. Framhaldsrannsókn Hrafnhildar þar sem áfram er fylgst með málþroska og námsárangri yngri barnanna í þroskarannsókninni. Styrkt af Rannsóknarsjóði HÍ. 
 Mál í notkun: Tal- og ritmál barna, unglinga og fullorðinna. Rannsókn á máli og málnotkun (orðaforða, málfræði, setningagerð, samloðun, textabygging, afstaða höfundar o.fl.) 80 einstaklinga í fjórum aldurshópum: 11, 14, 17 ára og fullorðnir (aldur 26 - 40 ára) eins og hún birtist í tveimur ólíkum textategundum, frásögnum og álitsgerðum, og í talmáli samanborið við ritmál. Rannsóknin var liður í sjö landa samanburðarrannsókn Developing literacy in different contexts and different languages, sem styrkt var af The Spencer Foundation og Rannís. Framhaldsrannsókn á íslenska hlutanum hefur notið styrkja frá Rannís og Rannsóknarsjóði HÍ. 
Hvar eru íslensk börn stödd í málþroska á mörkum leik- og grunnskóla (3/4 til 8/9 ára) og hversu breitt bil spannar einstaklingsmunur? Eldri rannsóknir, styrktar af RANNÍS, NOS-HS, rannsóknasjóði KHÍ og HÍ o.fl. M.a.:
 Hvernig læra börn merkingu orða og hugtaka um fjölskylduvensl? Áhrif mismunandi málupplýsinga á skilning 3 til 8 ára íslenskra og danskra barna á orðum og hugtökum um fjölskylduvensl.
 Hvernig læra börn íslenska málfræði? Hver eru áhrif misflókinna beygingarmynstra norrænna mála á tileinkun þátíðarbeyginga frá 4 til 8 ára aldurs.
 Hvar eru börn stödd í frásagnarhæfni um það bil sem þau hefja skólagöngu? 
 Samanburður á frásagnarhæfni 3, 5, 7, 9, 12 og 15 ára og fullorðinna.  
 Gagnabanki HR um íslenskt mál. Hljóðupptökur og tölvuskráð gögn.
 Gagnabankinn Íslenskt barnamál. Sextíu og fimm hljóðupptökur af máli þriggja barna (og foreldra þeirra), sem fylgt var eftir frá tveggja til sex ára aldurs í sjálfsprottnum samræðum barnanna við foreldra og vini á heimilum þeirra. Alls um 90 klukkustundir. Allir textarnir tölvuskráðir skv. CHAT kerfi í CHILDES.  
 Yfir 1000 sögur, sem mæltar af munni fram af sögumönnum á aldrinum þriggja ára til fullorðinna auk 300 skrifaðra. Sögurnar eru samdir útfrá tveimur kveikjum og tölvuskráðar skv. CHAT kerfi í CHILDES.
 320 rit- og talmálstextar 11, 14, 17 ára og fullorðinna (Spencer-verkefnið). Hljóðupptökur af töluðum textum og Scriptlog útgáfa af þeim rituðu. Allir textarnir tölvuskráðir skv. CHAT kerfi í CHILDES.

Alþjóðleg rannsóknarsamvinna 
Hrafnhildur hefur frá upphafi ferils síns verið virk í alþjóðlegu rannsóknarsamstarfi fræðimanna á sviði þroska, máls og læsis. Hún tók þátt í alþjóðlegri rannsókn á frásagnarhæfni barna undir stjórn Ruth Berman og Dan Slobin í Berkeley Cross-linguistic Language Acquisition Project á níunda áratugnum. Hún hefur verið aðili að CHILDES barnamálsbankanum í Carnegie-Mellon háskóla og International Association for the Study of Child Language (IASCL) frá 1993 og var kosin í framkvæmdastjórn IASCL fyrir árin 2014-20. Á tíunda áratug síðustu aldar tók Hrafnhildur þátt í að hleypa af stokkunum átaki í samanburðarrannsóknum á máltöku norrænna barna. Hún var annar af tveimur stjórnendum Nordic Language Acquisition Research Initiative (styrkt af NorFA 1992-96) og skipulagði m.a. alþjóðlega ráðstefnu í Reykjavík Learning to talk about time and space (1994), og einnig rannsóknarverkefnisins Language Acquisition: A Scandinavian Perspective, sem styrkt var af NOS-H 1994-96. Hún var annar stjórnandi European Summer School: The crosslinguistic study of language acquisition: an integrated approach fyrir evrópska doktorsnema og „post-docs“ sem styrkt var af NorFa og EU 1999 og stóð ásamt fleirum að alþjóðlegri ráðstefnu Language and Cognition in Language Acquisition í Odense sama ár. Þá var hún aðili var samstarfsverkefni fimm þjóða, Språkutveckling och läsinlärning, sem styrkt var af NOS-S frá 1998-2001 og tengdist Evrópuverkefninu COST A8 (sjá hér að framan). Frá aldamótum hefur Hrafnhildur verið íslenskur verkefnisstjóri í sjö landa rannsóknarverkefni styrkt af The Spencer Foundation „Development of literacy in different contexts and different languages“, sem auk sjálfrar rannsóknarinnar (sjá nánar í kafla um rannsóknarverkefni) hefur skipulagt fjölda vinnustofa og ráðstefna og hefur sterk tengsl við evrópsku fræðimannanetin um málnotkun, ritun og læsi sem nefnd voru hér að framan. Hún er einnig aðili að fjölþjóðlegum rannsóknarhópi sem hefur þróað aðferð til að meta málþroska tvítyngdra barna í báðum málum þess með sama mælitækinu, Multilingual Assessment Instrument for Narratives (MAIN), sem Hrafnhildur hefur þýtt á íslensku.  

Hrafnhildur hefur verið gestafræðimaður við fjölmarga háskóla í Evrópu og Bandaríkjunum, oftast við Harvard Graduate School of Education en einnig við háskólana í Berkeley, Gautaborg, Kaupmannahöfn, New Mexico, Osló, Oxford, Sorbonne og Stanford. Hún hefur haldið fyrirlestra um rannsóknir sínar á ótal innlendum og erlendum ráðstefnum og málþingum og skipulagt alþjóðlegar ráðstefnur um barnamálsrannsóknir og læsi, s.s. Learning to talk about time and space (Reykjavík 1994), Language and Cognition in Language Acquisition (Odense, 1997), Reading, writing and language development in the school years (Varmalandi, 1999). Við starfslok Hrafnhildar efndi Rannsóknarstofa um þroska, mál og læsi til ráðstefnu henni til heiðurs: Byggjum brýr og eflum læsi frá leikskóla til unglingsára. Ráðstefnan var sérstaklega var ætluð kennurum og öðru áhugafólki um málþroska og læsi á öllum skólastigum.

Annað samstarf 
Hrafnhildur hefur tekið þátt í þróunarverkefnum í leik- og grunnskólum um málþroska og læsi og haldið fjölmarga fyrirlestra fyrir foreldra, kennara og annað fagfólk á öllum skólastigum um niðurstöður rannsókna sinna á máli og læsi íslenskra barna og unglinga. Til dæmis tók hún virkan þátt í verkefninu „Bók í hönd og þér halda engin bönd“ sem fyrst var þróað í Reykjanesbæ og var í stýrihóp og rannsóknarhóp þróunarverkefnisins „Okkar mál: Samstarf um menningu, mál og læsi í Fellahverfi“ sem hlaut hvatningarverðlaun skóla- og tómstundaráðs Reykjavíkurborgar 2013 og Orðsporið, viðurkenningu Félags leikskólakennara, 2014. Hún hefur einnig verið í samstarfi við Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra og við Málefli, hagmunasamtök í þágu barna með tal- og málþroskafrávik og samdi ásamt fleirum skýrslu um stöðu barna og ungmenna með tal- og málþroskaröskun fyrir Mennta- og menningarmálaráðuneytið (2012).

Æska og einkalíf 
Foreldrar Hrafnhildar eru Ragnar Á. Magnússon, lögg. endursk. (1917-1988) og Svanlaug I. Gunnlaugsdóttir, húsmóðir (1920-1978). Hrafnhildur er gift Pétri Gunnarssyni rithöfundi og eiga þau tvo syni: Dag Kára kvikmyndaleikstjóra og Gunnar Þorra bókmenntafræðing og þýðanda.

Heimildir 

Fólk fætt árið 1948
Íslenskar konur
Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík
Íslenskir sálfræðingar
Prófessorar við Háskóla Íslands