alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Skordýr

Skordýr (fræðiheiti: Insecta) eru liðdýr í undirfylkingu sexfætla. Skordýr eru fjölbreyttasti flokkur dýra jarðarinnar með yfir 1.000.000 þekktar tegundir, fleiri en allir aðrir hópar dýra samanlagt. Þau vísindi að rannsaka skordýr kallast skordýrafræði. Fyrstu skordýrin koma fram á svokölluðu Devon-tímabili fyrir um 400 milljónum ára. Þar sem jörðin er 4,5 milljarða að aldri hafa skordýr aðeins verið til staðar á innan við tíunda hluta sögu jarðar. Fyrstu skordýrin voru ófleyg og um tugi milljóna ára voru aðeins til ófleyg skordýr. Fleygu skordýrin koma fram einu jarðsögulegu tímabili seinna, á svokölluðu steinkola-skeiði.
Skordýr eru fjölbreyttasti flokkur dýra jarðarinnar með yfir milljón þekktar tegundir, fleiri en allir aðrir hópar dýra samanlagt. Samanlagður fjöldi skordýrategunda (lifandi og útdauðra) er áætlaður milli sex og tíu milljónir, sem gæti verið allt að 90% allra dýrategunda sem lifað hafa á jörðinni. Skordýr er að finna í nánast hvaða umhverfi sem er, en þó eru þau fá í hafinu—þar eru önnur liðdýr algengari, þ.e. krabbadýr.

Uppbygging 

Líkami skordýra er liðskiptur með ytri stoðgrind, sem er að mestu úr kítíni. Líkaminn skiptist í þrjá hluta, höfuð, frambol og afturbol. Á höfðinu eru tveir fálmarar og par af samsettum augum auk einfaldari depilaugna. Skordýr hafa ekki lungu heldur loftop sem dreifa súrefni í æðar þeirra 

Lífsferill skordýra er afar mismunandi en flest klekjast úr eggjum. Hin óteygjanlega ytri stoðgrind skordýra takmarkar vöxt þeirra og þroski verður með hamskiptum. Dýr á fyrri þroskastigum geta verið ólík fullorðnum dýrum í vexti, hegðun og kjörlendi. Sum skordýr fara í gegnum fullkomna myndbreytingu og er eitt þroskastig þeirra þá púpustig. Skordýr sem taka ófullkominni myndbreytingu fara ekki í gegnum púpustig og verður dýr þá fullvaxta með því að fara í gegnum gyðlustig. Steingerðar leifar skordýra frá fornlífsöld benda til þess að vænghaf drekaflugna hafi getað verið 55 til 70 cm. Fjölbreyttustu skordýrahóparnir virðast hafa þróast samhliða blómum (dulfrævingum).

Tenglar 

 Pöddulíf; grein í Morgunblaðinu 2000
Hver eru einkenni skordýra? - Vísindavefurinn
Finna skordýr til? - Vísindavefurinn
Sofa skordýr - Vísindavefurinn
Er til bók um íslensk skordýr? - Vísindavefurinn

Tilvísanir
Ljóslestur

Ljóslestur (eða ljóskennsl) er tækni sem notuð er til að færa ritað mál af pappír yfir á stafrænt form (e. Optical Character Recognition, OCR).

Fyrst er blaðið skannað og fæst þá stafræn útgáfa af því. Að því loknu er hægt að ljóslesa textann, sérútbúið forrit skoðar myndina og greinir mynstur sem það telur vera bókstafi. Forritið skrifar textann svo í skrá eftir óskum notandans.

Gæði 
Ljóslestur hefur náð góðum árangri með prentaðan texta en á talsvert í land með að geta gert handskrifuðum texta góð skil.

Góður árangur er talinn vera 99% nákvæmni. Það þýðir að einungis einn af hverjum hundrað bókstöfum sé rangur. Þetta þýðir þó að talsvert af villum er í stafræna textanum. Íslenskir textar sem eru ljóslesnir lenda oft í því að forritin rugli stundum saman ö og ð, þ og p skiptast á sætum og fleira.

Oft eru búnar til þjálfunarskrár fyrir forritin. Þá er farið handvirkt í gegnum nokkrar blaðsíður og forritið tilgreinir hvaða stafir það er ekki 100% öruggt á og biður notandann að staðfesta réttan staf. Þrátt fyrir þjálfunarskrárnar næst aldrei meira en 99% öryggi nema textinn sé þeim mun einfaldari og geysivel varðveittur á pappírnum.

Gæði ljóslesturs fara jafnt eftir gæðum ritsins sem skannað er, gæðum skönnuðu myndarinnar, forriti sem notað er og þjálfunarskrám.

Forrit 
Eitt forrit hefur yfirburðastöðu á markaðnum, ABBYY FineReader sem er ættað frá Rússlandi.

Til eru nokkur ókeypis forrit en ekkert þeirra hefur enn sem komið er viðunandi íslenskustuðning til að nýtast hér á landi.

Ljóslestur á Íslandi 
Íslandspóstur notar ljóslestur til að flokka bréfapóst sem er með prentaða utanáskrift eftir póstnúmerum. Vélin sem notuð er við flokkunina getur þó ekki lesið allar leturgerðir eða feitletur svo eitthvað sé nefnt.

Landsbókasafn Íslands-Háskólabókasafn er einnig einn stærsti íslenski aðilinn sem notar ljóslestur. Það notar hann einkum til að gera blöð og tímarit leitarhæf á Tímarit.is.

Ljóslestur erlendis 
Ljóslestur á rætur sínar að rekja aftur til 1950 þegar David Shepard hóf smíði á vél til þess að breyta prentuðum boðum yfir í tölvutæk gögn.

Í dag er ljóslestur í gríðarlegri notkun um allan heim, einkum í fjármáladeildum fyrirtækja þar sem reikningar eru ljóslesnir og geymdir í stafrænu formi.

Tengt efni 
Distributed Proofreaders nýtir sér ljóslestur í vinnu sinni við að koma bókum og ritum á stafrænt form fyrir Project Gutenberg. Þar sem nákvæmnin verður sjaldnast meiri en 99% sjá notendur Distributed Proofreaders um prófarkalestur á textanum svo hann verði boðlegur til birtingar.

Tenglar 
 Prófarkarlestur Rafbókarvefsins
 Vélræn leiðrétting á íslenskum ljóslesnum texta, meistararitgerð í tölvunarfræði við Háskóla Íslands

Upplýsingatækni
Gervitauganet

Gervitauganet eru reiknilíkön sem voru upprunalega innblásin af því hvernig líffræðileg tauganet voru uppbyggð og eru mikið notaðar í vélrænu námi.

Gervitauganet eru byggð á samansafni af tengdum vinnslueiningum kallaðar sellur sem eru innblásin af grófum reiknilíkönum af líffræðilegum taugafrumum. Hver sella, eins og í taugafrumum, getur sent merki frá sér til annarra sella. Sellan sem tekur við merkinu getur svo unnið það og sent það áfram til annarra sella tengda við hana.

Merkin sem eru send í gegnum gervitauganet eru almennt rauntölur og úttak hverrar sellu er venjulega reiknuð sem ólínuleg vörpun af línulegri samantekt af inntaki þess. Venjulega hafa tengingar milli sella vigtir sem stjórna styrkleika merkjanna á tengingunum. Í sumum tilfellum hafa sellur þröskuldsgildi þ.a. merkið er aðeins sent frá sellunni ef styrkleiki þess er hærri en þröskuldsgildið.

Venjulega eru sellur hópaðar saman í lög þar sem hvert lag framkvæmir mismunandi aðgerðir á inntak þess. Gervitauganet eru venjulega uppsett á þann hátt að mismunandi lög eru röðuð upp í ákveðinni röð og svo tengd saman.

Hægt er að „þjálfa“ gervitauganet með gefin dæmi á þann hátt að þau geta framkvæmt ýmsar aðgerðir. Til dæmis geta gervitauganet lært að aðgreina ketti og hunda í myndum, gefið að gervitauganetið var þjálfað á safn af merktum myndum af köttum og hundum. 

Gervitauganet hafa verið notuð í ýmis verkefni, svo sem tölvusjón,, talgreiningu, vélþýðingum spilun tölvuleikja og borðspila.

Saga gervitauganeta
Það voru Warren McCulloch og Walter Pitts sem árið 1943 skrifuðu fyrstu fræðigreinina um gervitauganet, sem var jafnframt fyrsta fræðigreinin um gervigreind.

Marvin Minsky og Dean Edmonds byggðu fyrstu gervitauganetstölvuna, SNARC-vélina, árið 1951 úr 3.000 lömpum og afgangssjálfstýringu úr B-24 sprengjuflugvél. Tölvan hafði 40 gervitauganetsfrumur (sellur).

Tilvísanir

Gervigreind
Rauðeygði trjáfroskurinn

Rauðeygði trjáfroskurinn (fræðiheiti: Agalychnis callidryas) er lítill (um 50-75 mm) froskur af lauffroskaætt sem á heimkynni sín í regnskógum Mið-Ameríku.

Agalychnis
Hornhöfði

Hornhöfði er höfði sem venjulega er talinn syðsti hluti Suður-Ameríku, en ástæðan fyrir vafanum er sú að höfðinn er á eyju í Eldlandseyjaklasanum (Tierra del Fuego), Frowardhöfði er hinsvegar syðsti hluti meginlands Suður-Ameríku. Höfðinn afmarkar Drakesund til norðurs.

Tenglar 
 Svona fór um sjóferð þá; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1982

Höfðar
Landafræði Chile
Drakesund

Drakesund er hafsvæði í Suður-Íshafi milli Hornhöfða, syðsta hluta Suður-Ameríku og 
Suðurskautslandsins.

Sund (landslagsþáttur)
Stjarneðlisfræði

Stjarneðlisfræði er undirgrein stjörnufræðinnar sem fæst við eðlisfræði alheimsins þ.á m. efnislega eiginleika stjarna og stjörnuþoka á borð við skærleika, þéttleika, hita og efniafræðilega uppbyggingu. Þeir sem leggja stund á stjarneðlisfræði kallast stjarneðlisfræðingar.

Tengill 

 Stjörnufræðivefurinn 
 European Southern Observatory
Samanburðarlíffærafræði

Samanburðarlíffærafræði er undirgrein líffærafræðinnar sem fæst við rannsóknir á því hvernig líkamsbygging mismunandi lífvera svipar til hverra annarra. Greinin er nátengd þróunarlíffræði og þróunarferli. Þeir sem leggja stund á samanburðarlíffærafræði kallast samanburðarlíffærafræðingar.
Fermetri

Fermetri er SI-mælieingin flatarmáls, táknuð með m². (Stundum er skammstöfunin fm notuð, sem er einnig tákn femtometra.) Einn fermetri jafngildir tvívíðum fleti sem er einn metri á lengd og einn metri á breidd með 90° horn. Einn fermetri samsvarar:

 0,000001 ferkílómetri (km²)
 10.000 fersentimetrar (cm²)
 0,0001 hektari
 10,763911 ferfet
 1.550,0031 fertommur

Flatarmálseiningar
SI mælieiningar
Satúrnus (reikistjarna)

Fyrir rómverska guðinn, sjá Satúrnus (guð).

Satúrnus er sjötta reikistjarnan frá sólu. Hann er næststærsta reikistjarna sólkerfisins og einn af gasrisunum. Radíus plánetunnar er að meðaltali níu og hálfum sinnum meiri en radíus jarðar. Hann hefur aðeins einn áttunda af þéttleika jarðar, en vegna stærðar sinnar hefur hann 95 sinnum meiri massa.

Líkt og Júpíter er Satúrnus að mestu leyti úr vetni (75%) og helíni (25%), vatni, metani, ammoníaki og bergi, og er því svipaður að samsetningu og upprunalega geimþokan sem sólkerfið myndaðist úr. Innviðum Satúrnusar svipar til innviða Júpíters. Þeir eru kjarni úr bergi, lag úr fljótandi vetni og lag úr vetni í sameindaformi. Ýmis afbrigði af ís eru einnig til staðar.

Satúrnus er með kjarna úr járn-nikkelblöndu og bergi (kísli og súrefni). Umhverfis kjarnann er fljótandi lag af vetnismálmi, millilag úr fljótandi vetni og helíni, og loks ytra gaslag. Ammóníakskristallar í lofthjúpi Satúrnusar gefa stjörnunni ljósgult yfirbragð. Talið er að rafstraumur í vetnismálmslaginu búi til segulsvið sem er veikara en segulsvið jarðar, en hefur 580 sinnum meira segulvægi vegna stærðarmunar. Styrkur segulsviðs Satúrnusar er um einn tuttugasti af styrk segulsviðs Júpíters. Ysta lag lofthjúpsins er móðukennt og án sterkra andstæðna. Vindhraði á Satúrnusi getur náð 1.800 km/klst, sem er meira en á Júpíter en minna en á Neptúnusi.

Helsta einkenni Satúrnusar eru hringir sem eru mjög umfangsmiklir og aðallega úr ís og grjóti. Satúrnus er með 83 þekkt tungl á braut um sig, þar af 53 sem hafa fengið opinber nöfn. Þá eru ekki meðtalin hundruð smátungla í hringjunum. Stærsta tungl Satúrnusar, og það stærsta í sólkerfinu, er stærra en Merkúr þótt það sé massaminna. Það er eina tunglið í sólkerfinu sem er með lofthjúp að ráði. Þyngdarkraftur við yfirborð er aðeins lítið eitt sterkari en á jörðinni. Maður sem vegur 100 kíló á jörðinni myndi vega 115 kíló á Satúrnusi ef það væri hægt að standa á yfirborðinu.

Heiti 
Satúrnus heitir eftir rómverska guðinum Satúrnusi, sem var guð auðæfa og landbúnaðar. Í grísku var stjarnan nefnd eftir títaninum Krónosi og stjörnutáknið fyrir Satúrnus er myndað úr grísku stöfunum kappa og hró (kr fyrir Krónos). Seinna var þverstriki bætt við. Í kínverskri, japanskri, kóreskri og víetnamskri menningu er hún kölluð „Jarðstjarnan“, byggt á frumefnunum fimm.

Rómverjar nefndu sjöunda dag vikunnar eftir Satúrnusi, Saturni dies, sem varð heiti hans á ensku, Saturday.

Tilvísanir

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Satúrnus
 Stjörnufræðivefurinn: Hringar Satúrnusar

Satúrnus
Sólkerfið
Reikistjörnurnar
Duldýrafræði

Duldýrafræði er undirgrein dýrafræðinnar sem fæst við dýr sem ekki er sannað að séu til eða dýr sem berast stöku sinnum fregnir af en teljast þó útdauð. Þeir sem leggja stund á greinina kallast duldýrafræðingar.

Þekkt duldýr 
 Loch-ness skrímslið
 Stórfótur
 Jeti
 Lagarfljótsormurinn
Fiskifræði

Fiskifræði er undirgrein dýrafræðinnar sem fæst við rannsóknir á fiskum, þar á meðal beinfiskum, brjóskfiskum (t.d. hákörlum og þvermunnum) og vankjálkum. Fiskifræði er nátengd haffræði og sjávar- og vatnalíffræði. Þeir sem leggja stund á greinina kallast fiskifræðingar.
Innan fiskifræðinnar er ákveðin sérgrein sem nefnist stofnstærðarfræði.

Saga
Samkvæmt þeim heimildum sem til eru var Aristóteles (384-322 f.kr) sem fyrstur manna lýsti einstaka fiskitegundum eða 115 talsins, einnig greindi hann hvali frá öðrum fiskum. Ekki komu fram nein ný tíðindi í þessum efnum fyrr en um 2000 árum síðar.Frá því að Aristóteles var að lýsa fyrstu rúmlega 100 tegundum fiska hefur talsverður fjöldi bæst við og er í dag búið að lýsa yfir 21000 tegunda og líklegt verður að teljast að nokkrar þúsundir eigi eftir að bætast við í framtíðinni. Auk þeirra lifandi tegunda sem hafa fundist hafa einnig fundist nokkur þúsund útdauðra tegunda á formi steingervinga. Þessir steingervingar hafa varpað ljósi á þróun og skyldleika núlifandi tegunda. Með rannsóknum seg gerðar hafa verið á steingervingum fiska má rekja þróun þeirra allt að 400-500 miljónir ára aftur í tímann.

Flokkunarkerfi
Í byrjun 18. aldar kom ungur sænskur maður að nafni  Peter Artedi (1705-1735) fram á sjónarsviðið með flokkunarkerfi fyrir fiska sem síðar var aðlagað að flokkun allra lífvera og er undirstaða þess flokkunarkerfis sem notað er í dag. Artedi hefur löngum verið nefndur faðir fiskifræðinnar

Tengt efni 
 Sjávarútvegur á Íslandi

Tilvísanir
Sundmagi

Sundmagi er líffæri fiska af geisluggaflokki sem gerir þeim kleift að stjórna flotkrafti sínum, hækka og lækka sig í sjónum eða halda sig á sama dýpi án þess að eyða orku í að synda. Sundmaginn hefur þó þann ókost að fiskurinn getur ekki synt hratt upp á yfirborðið af miklu dýpi án þess að sprengja hann.

Heimild 

 

Fiskifræði
Geisluggar
Fuglafræði

Fuglafræði er undirgrein líffræðinnar sem fæst við rannsóknir á fuglum, til greinarinnar telst að skoða fugla, flokka þá, rannsaka atferli þeirra, söng og flug. Þeir sem leggja stund á greinina kallast fuglafræðingar.
Fènghuáng

Fènghuáng er einnig sýsla í vestanverðu Hunan-héraði í Kína. Nafn þess er skrifað með sömu táknum og nafn goðsagnaverunnar.

Fènghuáng (kínversk tákn: 鳳凰, er tegund goðsögulegra kínverskra fugla, sem ríkir yfir öllum öðrum fuglum. Karldýrin eru kölluð fèng (鳳) og kvendýrin huáng (凰). Í nútímanum hefur þessi aðgreining þó að mestu horfið, og fènghuáng orðið að kvenkyns dýri sem gjarnan er parað saman við kínverska drekann, en hann er yfirleitt karlkenndur. Á vesturlöndum er hann oft kallaður kínverskur fönix.

Fènghuáng er sagður saman settur úr goggi hana, andliti svölu, háls snáks, bringu gæsar, bak skjaldböku, afturhluta hjartar, og sporði fisks.

Fènghuáng er tákn dyggða og náðar, en einnig sameiningar yin og yang. Hann birtist á friðar- og góðæristímum, en felur sig þegar ófriður nálgast. Það er því talið góðs viti og mikið fagnaðarefni að koma auga á hann.

Fènghuáng er á myndum oft sýndur með vængi útbreidda í miðjum klíðum við að ráðast á snáka með klónum. Myndir af honum hafa verið til í Kína í meira en 7000 ár, og eru oft skornar í gimsteina og bornar sem lukkugripir. Í Kína til forna voru myndir af fènghuáng notaðar í skreytingar hjá kóngafólki og í brúðkaupum, ásamt drekum, því að drekinn og fönixinn gátu táknað farsælt samband keisara og keisaraynju (eða eiginmanns og eiginkonu). Þegar hús var skreytt myndum af honum táknaði fènghuáng að tryggð og heiðarleiki byggi í íbúum þess.

Tengt efni
Fönix
Ho-oh (Pokémon)

Heimildir

Mythical Realm: Phoenix Rising

Kínverskar goðsagnaverur
Nýlenda

Nýlenda er landsvæði sem er undir stjórn fjarlægs ríkis. Nýlendur voru stundum sjálfstæð ríki áður en þau lentu undir stjórn nýlenduveldisins eða landsvæði með óljósa stöðu. Nú til dags er venja að nota hugtakið hjálenda um það sem áður var kallað einu nafni nýlendur, en hafa orðið nýlenda um hjálendur þar sem íbúar (eða sá hluti þeirra sem ekki hafa flust þangað frá nýlenduveldinu) njóta ekki sömu borgaralegu réttinda og aðrir íbúar nýlenduveldisins.

Tengt efni 
 Heimsvaldastefna
 Hjálenda
 Hólmlenda
 Krúnunýlenda
 Nýlendustefna

Nýlendustefna
Kverneland

Kverneland Group var stofnað árið 1879 í Noregi af Ole Gabriel Kverneland (1854 - 1941). Það er í dag einn stærsti plóga og jarðvinnslutækja-framleiðandi í heiminum. Höfuðstöðvar fyrirtækisins eru í sveitarfélaginu Klepp í Rogaland. Dótturfyrirtæki Kverneland eru meðal annars Vicon, Taarup, Accord og Rau.

Heimildir

Tenglar 
 Vefsíða Kverneland
 Vefsíða Battini - Ítalska dreifingaraðili
 Vefsíða Alessandrini - Ítalska dreifingaraðili

Framleiðendur landbúnaðarverkfæra
Strönd

Strönd eða strandlengja er skilgreind sem land sem liggur að sjó, hvort sem það snýr beint að úthafinu eða er falið í vogi eða vík. Ströndin getur verið hamrar sem skaga þverhnípt út í sjó eða aflíðandi sandfjörur.

Landslagsþættir
Kuiperbelti

Kuiperbeltið er svæði í sólkerfinu. Innri mörk þess eru við braut Neptúnusar (sem er 30 AU frá sólinni) og ytri mörk við 50 AU frá sólinni. Kuiperbeltið er, ólíkt Oortskýinu, ekki skilgreint sem kúlulaga heldur sem belti sem liggur í plani, sama plani og jörðin, sólin og flestar reikistjörnurnar.

Kuiperbeltið er talið hafa myndast vegna áhrifa Júpíters og sýna útreikningar að á beltinu má líklegast finna hluti á stærð við Mars og jörðina. Yfir 800 hlutir hafa fundist á Kuiperbeltinu, þ.m.t. Plútó og tungl hans Karon, og nýlega hafa fundist þar nokkuð stórir hlutir á borð við 50000 Quaoar sem fannst árið 2002 og er helmingi minni en Plútó.

Heimildir 
 

Sólkerfið
Xenofon frá Efesos

Xenofon frá Efesos (uppi á 2. – 3. öld?) var grískur rithöfundur.  

Varðveitt verk hans er Efesossagan um Anþíu og Habrokomes en það er ein af elstu skáldsögum heims auk þess að vera ein af fyrirmyndum Williams Shakespeare við ritun leikritsins Romeo and Juliet.

Ekki má rugla Xenofoni frá Efesos saman við eldri og frægari nafna sinn frá Aþenu, hermanninn og sagnaritarann Xenofon.

Tengt efni
Aðrir grískir skáldsagnahöfundar:
 Karíton — Ástir Kæreasar og Kallirhoe
 Akkilles Tatíos — Levkippe og Kleitofon
 Helíodóros frá Emesa — Eþíópíusaga
 Longos — Dafnis og Kloe

Heimild

Tengill
Summary of Xenophon of Ephesus' Ephesian Romance

Forn-Grikkir
Fremdardýrafræði

Fremdardýrafræði er undirgrein dýra- og spendýrafræðinnar sem fæst við rannsóknir á prímötum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast fremdardýrafræðingar.

Fremdardýrafræði
Mannfræði

Mannfræði er undirgrein fremdardýrafræðinnar og félagsvísindanna sem fæst við rannsóknir á mönnum. Þeir sem leggja stund á greinina kallast mannfræðingar.

Undirgreinar 

 Félagsmannfræði
 Fornleifafræði
 Líffræðileg mannfræði
 Málvísindi
Fiskistigi

Fiskistigi eða fiskvegur er mannvirki í ám eins og t.d. við stíflur eða stíflugarða til að aðstoða farfiska að hrygningarstöðvum ofar í ánni. Flestir fiskistigar gera fiskunum kleift að fara í kringum fyristöðuna með því að synda upp „þrep“ með litlum hæðarmun, en fiskistigar draga nafn sitt af þessum þrepum sem minna um margt á stiga.

Á Íslandi er oftast talað um laxastiga eða silungastiga, enda ekki gerðir fiskvegir fyrir aðrar tegundir. 

Stíflur
Fiskifræði
Ostur

Ostur er mjólkurafurð sem unnin er úr mjólk sem er látin hlaupa. Ostur er viðbit og er að mestu framleiddur úr kúa-, geita- eða sauðamjólk (þó einnig sé til ostur úr kapla- eða jafnvel úlfaldamjólk). Ostagerð er mjög algeng út um allan heim, og sumar þjóðir eru mjög þekktar fyrir ostagerð sína, s.s. Frakkar, Svisslendingar og Ítalir.

Ostagerð 
Elstu heimildir um ostagerð eru frá Súmerum um 4000 fyrir Krist.

Ostagerð á Íslandi 

Á Íslandi tíðkaðist ostagerð allt frá landnámsöld og fram á 17.-18. öld þegar hún lagðist að mestu af nema á Austurlandi. Fyrstu ostarnir á Íslandi voru líklega súrmjólkurostar (þ.e.a.s. súrostur).  

Á Reykjum í Þingeyjarsýslu var t.d. soðinn mysuostur við hverahita.

Tengt efni 
 Blámygluostur
 Hleypiostur
 Hvítmygluostur
 Kíttostur
 Kotasæla
 Ostaskeri
 Smurostur
 Súrostur

Tenglar 
 Ostar og ostagerð fyrr og nú; grein í Morgunblaðinu 20.06.1991
 Ostar sáust helst í farteski ferðamanna; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988
 Ostur er alheimsfæða; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
 Ostar úr grasi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
 Ostar gegn tannskemmdum; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1988
 Ostur; grein í Morgunblaðinu 1983
 Íslenskur ostur er veislukostur; grein í Morgunblaðinu 1990
 Ostamaðurinn á horninu; grein í Morgunblaðinu 1996

Matvæli
Mjólkurafurðir
Móna Lísa

Móna Lísa (ítalska og spænska La Gioconda; franska La Joconde) er olíumálverk á asparfjöl eftir Leonardo da Vinci. Það er í eigu franska ríkisins og er til sýnis á Louvre-safninu í París.

Myndin sýnir konu sem brosir torræðu brosi sem sumir telja dularfyllsta bros heimsins. 

Leonardo da Vinci
Málverk
Mjólkuróþol

Mjólkuróþol (eða mjólkursykuróþol) er kvilli sem hrjáir sumt fólk sökum þess að líkami þeirra framleiðir of lítið eða ekkert af laktasa, sem er prótín sem brýtur niður mjólkursykur.

Mjólkursykurinn fer því alveg, eða að hluta til, ómeltur í gegnum meltingarveginn og niður í ristilinn þar sem ristilgerlar nýta hann með tilheyrandi gerjun og loftmyndun. Þetta veldur uppþembu, magaverkjum, vindverkjum og jafnvel magakrömpum og niðurgangi. Einkennin geta verið svipuð einkennum mjólkurofnæmis, en verða aldrei eins alvarleg.

Einstaklingar með mjólkuróþol fá það frekar seinna á ævinni og oftast gerist það þannig að smátt og smátt fer framleiðsla laktasa minnkandi. Einnig er mjög misjafnt eftir kynþáttum hversu algengt mjólkuróþol er, sem eflaust er tengt erfðum. Í vestrænum löndum er tíðnin um 5-10%, en víða í Asíu, Afríku, Suður-Ameríku og meðal amerískra indjána getur tíðnin orðið hátt í 100% hjá fullorðnum einstaklingum.

Þegar um óþol er að ræða versna einkennin því meira sem neytt er af fæðunni og sumir þola hana ágætlega í litlu magni. Einstaklingar með mjólkursykuróþol þola stundum betur sýrðar mjólkurvörur, þar sem bakteríur sem bætt er út í slíkar vörur brjóta niður mjólkursykurinn að hluta.

Rannsóknir sýna að hæfileikinn til að framleiða laktasa kom fram fyrir nokkur þúsund árum, fyrstu íbúar Evrópu voru með mjólkuróþol en síðari kynslóðir fóru að framleiða laktasa.

Úrráð 
Hægt er að fá fæðubótarefni í apótekum og heilsuvörubúðum sem hjálpa líkamanum að brjóta niður mjólkursykur og geta því einstaklingar með mjólkuróþol nýtt sér þetta til aðstoðar.

Á Íslandi eru það Lactasin og Lactase sem fást án lyfseðils í apótekum. Þau á að taka samhliða neyslu mjólkurvarnings. Heilsuvörubúðir selja álíka vörur.

Heimildir 
 Lilja Sigurðardóttir, hjúkrunarfræðingur Mjólkurofnæmi og mjólkuróþol (sótt 4. nóvember 2005)
 BBC News: Early man 'couldn't stomach milk' (sótt 2. mars 2007)

Meltingarkvillar
Pál Erdős

Pál Erdős, eða Páll Erdös, eða Paul Erdős (26. mars 1913 – 20. september 1996) var ungverskur stærðfræðingur þekktur fyrir sérvisku sína og afkastamikinn feril enda liggja eftir hann um 1.500 fræðirit, aðeins Euler gaf út fleiri.

Bókin 
Páll talaði oft um Bókina þar sem Guð sjálfur safnar saman heimsins fallegustu sönnunum. Hann sagði oft að maður þyrfti ekki að trúa á guð ,en sem stærðfræðingur ,þá þyrftir þú að trúa á bókina.

Erdős tala 
Erdős tala einstaklings er einskonar samstarfsfjarlægð frá Pál Erdősi sem er mælt með sameiginlegri útgáfu stærðfræðigreina.

Skilgreining 
Ef einstaklingur hefur Erdős töluna 1 þýðir það að að hann hefur skrifað grein með Erdős; ef einstaklingur hefur Erdős tölunna 2 þá hefur hann skrifað grein með öðrum einstaklingi sem hefur skrifað grein með Erdős en ekki með Erdős sjálfum, og svo framvegis. 

Hægt er að skilgreina Erdős tölunna endurkvæmt eins og líst er hér að neðan:

 Erdős tala Páls Erdős er núll.
 Erdős tala einstaklings E er einn plús minnsta Erdős tala allra einstaklinga sem hafa skrifað grein með E.
 Ef E hefur enga tengingu við Erdős hvorki beint né óbeint þá er Erdős tala hanns óendanlega stór.

Tengt efni 
 Erdős–Bacon tala, þar sem talan er útvíkkuð til að ná yfir samsvarandi Bacon tölu leikarans Kevin Bacon; hefur líka verið útvíkkuð enn frekar í Erdős–Bacon–Sabbath tölu, til að ná yfir þungarokkshljómsveitina Black Sabbath

Erdős, Pál