Kesara Margrét Anamthawat-Jónsson

Kesara Margrét Jónsson (eða Kesara Anamthawat-Jónsson) er prófessor í grasafræði og plöntuerfðafræði við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskóla Íslands.

Menntun 
Kesara fékk inngöngu í Raunvísindadeild Chulalongkorn Háskóla og lauk fjögurra ára námi við skólann árið 1974 með B.Sc. (Hons.) gráðu í grasafræði.

Árið 1976 hlaut Kesara Fullbright styrkinn frá bandaríska sendiráðinu í Taílandi til framhaldsnáms við College of Liberal Arts and Sciences, University of Kansas. Hún nam grasafræði með áherslu á frumuerfðafræði, kerfisfræði plantna og þróunarfræði og varði MA-ritgerð árið 1979.

Árið 1988 eftir nokkurra ára rannsóknavinnu á Íslandi hóf Kesara doktorsnám í frumuerfðafræði plantna við Líffræðideild Cambridge Háskóla, Churchill College. Kesara hlaut fjárhagsstyrk til doktorsnáms frá eftirfarandi; Chevening verðlaunin frá breska sendiráðinu í Reykjavík, the Overseas Fellowship frá breska ríkinu og svo aðstoðamannalaun úr rannsóknastyrknum BP Venture Research frá British Petroleum. Kesara varði doktorsritgerð sína og útskrifaðist með PhD árið 1992.

Akademískur ferill 
Kesara hóf sinn háskóla feril sem kennari við grasafræðideild Chulalongkorn háskóla (1973-1976) seinna frá 1979 sem lektor þangað til hún flutti til Íslands 1981. Kennslugreinar voru almenn grasafræði, plöntulífeðlisfræði og frumuerfðafræði. Við brottför frá Taílandi var Kesöru veitt heiðursorðan, Fjórða Orða Fílsins (The Most Exalted Order of the White Elephant, Companion (Fourth Class), จัตุรถาภรณ์ช้างเผือก) fyrir framlag hennar til menntamála í heimalandinu.  

Ferill hennar á Íslandi hófs í janúar 1982 á Rannsóknarmiðstöð Landbúnaðarins (RALA) við Keldnaholt í Reykjavík (nú hluti af Landbúnaðarháskóla Íslands) þangað til hún fór til Bretlands í doktorsnám. Á þessum tíma lagði hún grunn að litningatækni við rannsóknir á birki og öðrum íslenskum plöntum. Hún fékk þjálfun í plöntulitningatækni við háskólann í Helsinki og svo þjálfun í frumuerfðafræði dýra við Dýralæknadeild Guelph Háskóla. Eftir doktorsnám í Bretlandi kom Kesara til baka til starfa við RALA (1992-1996), og stundaði rannsóknir á erfðafræði birkis og melgresis.

Árið 1996 hóf Kesara störf sem lektor við Líffræðistofnun Háskóla Íslands. Hún fékk framgang í stöðu dósentar árið 1997 og síðan prófessors frá 1. janúar 1999. Hún hefur kennt bæði grunn- og framhaldnámskeið við deildina, eins og lífheiminn, plöntulífeðlisfræði, plöntuerfðafræði og líftækni, frumuerfðafræði og hitabeltislíffræði. Kesara hefur leiðbeint og útskrifað tólf meistara- og doktorsnema Háskóla Íslands og frá háskólum í Finnlandi, Svíþjóð og Taílandi. Átta meistara- og doktorsnemar eru enn að störfum undir hennar umsjón.

Erfðafræðileg saga birkis á Íslandi (1982 – nú) 
Rannsóknir Kesöru undanfarin 37 ár, frá því hún hóf starf á Íslandi, hafa að mestu snúist um erfðafræði íslenskra plantna og hefur hún gert ýmsar uppgötvanir á því sviði, í samvinnu við nemendur og samstarfsaðila bæði innan- og utanlands. Kesara hefur meðal annars rannsakað erfðafræðilega eiginleika íslensks birkis. Íslenskt birki er oftast kræklótt og það er vegna kynblöndunar við fjalldrapa.Genaflæði á milli birkis og fjalldrapa á vegum tegundablöndunar er talið vera þróunarfræðilegur kostur fyrir tegundirnar til að geta lifað af umhverfisbreytingum. Sameindaerfðafræðilegar rannsóknir undir umsjón Kesöru hafa staðfest genaflæðið og hafa leitt í ljós að íslenskt birki hefur mismunandi uppruna. Merki um hrinur tegundablöndunar fundust í tengslum við hlýnandi veðráttu og útbreiðslu birkis nálægt hlýjasta skeiði nútíma. Kesara hefur einnig rannsakað aðrar trjátegundir, þar á meðal ösp, reyni og víði.

Uppbygging frumukjarna og flúrljómun litninga í plöntum (1988 – 1995) 
Á doktornámsárunum vann Kesara fyrst við verkefni þar sem hún notaði ljós- og rafeindasmásjártækni til að staðfesta módel um innri uppbyggingu frumukjarna í plöntum. Síðan tók hún virkan þátt í aðalvekefnum rannsóknahópsins, sem var þróun litningaaðferða með notkun flúrsmásjártækninnar, m.a. GISH-aðferðarinnar (Genomic In Situ Hybridization). Við doktorsverkefnið hennar var aðferðin notuð í aðgreiningu litningatilfærsla í eftirsóttum hveitiyrkjum og við aðgreiningu forfeðra erfðamengja í blendingstegundum.

Erfðamengi kornjurta – frá byggi til melgresis (1989 – nú) 
Kesara hefur rannsakað erfðamengi fjölmargra tegunda í undirætt hveitis (Triticeae). Hún vann við kortlagningu retróstökkla í byggi, með notkun litningaaðferða og flúrsmásjártækninnar. Þá vann hún með greiningu erfðamengja í fjöllitna Triticeae tegundum, í samvinnu við hennar doktorsnemenda og samstarfsaðila á Íslandi og í Evrópu. Kesara hefur unnið nánar með íslenskt melgresi (Leymus arenarius), þ.á.m. fann hún uppruna erfðamengja melgresis og greindi erfðabreytileika meðal melgresisstofna á landinu.

Melhveiti – ný kornjurtategund, nýtt brauð (1992 – nú) 
Kesara hefur unnið að þróun nýrrar korntegundar til brauðgerðar sem hún nefnir „melhveiti“ (Triticoleymus). Það er manngerð blendingstegund sem mynduð er með víxlfrjóvgun milli melgresis og hveiti. og er talið henta í ræktun á Íslandi.  Erfðamengi nokkurra stofna samanstendur að tveimur þriðju hlutum úr hveiti og einum þriðja melgresi. Kesara hefur þróað nokkra einæra stofna melhveitis sem tilbúnir eru til tilraunaræktunar. Vonir standa til að melhveitismjöl geti bætt bragð, áferð og næringargildi hveitibrauðs.

Litningatækni fyrir sjúkdómsgreiningu og krabbameinsrannsóknir á Íslandi (1993 – 1998) 
Kesara kom til Íslands með flúrljómunartækni við greiningu mannalitninga. Í fyrsta lagi kenndi hún notkun aðferðanna, til dæmis við greiningu sjúkdómsvaldandi litningabreytinga. Í öðru lagi leiddi hún í fyrsta skipti hérlendis verkþætti um litningagreiningu í rannsóknum í tengslum við brjóstakrabbamein, einkum við BRCA2 og p53 stökkbreytingarnar.

Erfðafræði landnámsplantna á Surtsey (2010 – nú) 
Undanfarin tíu ár hefur Kesara rannsakað erfðalandfræði og landnám blómplantna í Surtsey, bæði landnám fyrstu tegunda sem átti sér stað sjóleiðis, eins og melgresi (Leymus) og fjöruarfa (Honckenya), og landnám tegunda sem dreifast með fuglum, svo sem túnvinguls (Festuca) og krækilyngs (Empetrum).Fjöruarfi í Surtsey einkennist af miklum erfðabreytileika innan eyjarinnar, líklegast vegna mismunandi uppruna utan frá, vegna aðlögunar að nýju og breytilegu búsvæði og sökum ungs aldurs Surtseyjar.

Stuðningur við starfsemi á sviði smásjártækninnar á Íslandi og á Norðurlöndum (2007 – nú) 
Kesara hefur nýtt smásjártækni í rannsóknum sínum, sérstaklega ljós- og rafeindasmásjá í lífræðilegum rannsóknum. Nýverið veitti hún aðstoð við notkun rafeindasmásjár í rannsóknum hjá öðrum fræðasviðum hérlendis og utan frá, eins og vistfræði og fornleifafræði. Hún hefur einnig skrifað fréttir um tæknina, til dæmis um nýjasta uppgötvun á sviði ljóssmásjártækninnar við sameindagreiningu í líffræðilegum tilgangi.

Kesara hefur látið mikið að sér kveða á alþjóðlegum vettvangi innan fagfélaga á sviði smjásjártækni og hefur m.a. gegnt embætti forseta SCANDEM Nordic Microscopy Society, fagfélags á Norðurlöndum um smásjártækni, bæði á sviði líf- og eðlisvísinda, frá janúar 2014. SCANDEM heldur árlega ráðstefnu og hefur hún tvisvar farið fram á Íslandi, 2009 og 2017, bæði skiptin í Háskóla Íslands. Í gegnum störf sín sem forseti SCANDEM var henni boðið sæti í stjórn Konunglega breska smásjárfélagsins (The Royal Microscopical Society – RMS). Kesara var síðan kosin sem meðlimur félagsins (þ.e. Fellow of the Royal Microscopy Society FRMS) í byrjun janúar 2019, fyrst íslenskra vísindamanna.

Kennslu– og rannsóknasamstarf í Taílandi (2003 – nú) 
Á síðustu tuttugu árum hefur Kesara verið að endurnýja kennslu- og rannsóknasamstarfið við Taíland, einkum við Chulalongkorn háskóla og Mahidol háskóla í Bangkok. Í heimsóknum hennar til Taílands hefur hún haldið fræðileg erindi og kennt námskeið og vinnustofur um tækni í frumuerfðafræði plantna. Kesara hefur einnig verið meðleiðbeinandi doktorsnema við þessa háskóla, við rannsóknir á hitabeltis trjátegundum og lyfjajurtum.

Heimildir 

Prófessorar við Háskóla Íslands