Lilja (planta)

Lilium (tegundir hverrar sem eru eiginlegar liljur) er ættkvísl jurtkenndra blómstrandi plantna sem vaxa af laukum, allar með áberandi blómum. Liljur eru blómstrandi plöntur sem eru mikilvægar í menningu og bókmenntum í mestöllum heiminum. Flestar tegundirnar eru upprunnar frá tempruðum svæðum norðurhvels, þó að útbreiðsla þeirra nái til heittempraða beltisins. Margar aðrar plöntur hafa "lilja" í almennu nafni þeirra án þess að vera skyldar eiginlegum liljum.

Lýsing 

Liljur eru hávaxnir fjölæringar  (frá 60 til 180 sm.). Þeir mynda nakta eða hýðislausa neðanjarðarlauka. Flestir laukarnir eru djúpt í jörð, en nokkrar tegundir mynda lauka við yfirborð. Margar tegundir mynda rætur á stönglum. Hjá þeim, vex laukurinn eðlilega í nokkurri dýpt í jarðveginum, og á hverju ári myndar nýrir stönglar aukarætur fyrir ofan laukinn þegar þeir koma upp. Þessar rætur eru viðbót við ræturnar á enda lauksins.

Blómin eru stór, oft ilmandi, og eru í ýmsum litum, m.a. hvít, gul, rauðgul, bleik, rauð og fjólublá. Stundum dröfnur eða blettir. Plönturnar eru síð-vor- eða sumar-blómstrandi.

Fræ þroskast síðla sumars. Þau hafa breytilegt og stundum flókin fræspírunar mynstur, mörg aðlöguð að svölum tempruðum climates.

Náttúrulega eru flestar tegundir af tempruðum svæðum lauffellandi og eru í dvala um vetur í sínu náttúrulega umhverfi. En nokkrar tegundir sem hafa útbreiðslu á svæðum með heitum sumrum og mildum vetri (Lilium candidum, Lilium catesbaei, Lilium longiflorum) missa laufin og eru með stuttan dvala um sumar og haust, spíra frá hausti til veturs, mynda dvergstöngul með blaðhvirvingu þangað til þær hafa fengið hæfilega kælingu, þá byrjar stöngullinn aftur að vaxa í hlýindum.

Flokkunarfræði 

Flokkunarfræðileg skifting í undirættkvísl fylgir klassískri skiftingu Combers, samþykki á tegundum fylgir " World Checklist of Selected Plant Families", flokkunarfræði á undirættkvíslinni Pseudoliriumer úr Flora of North America, flokkunarfræðin á undirættkvíslinni Liriotypus tekur mið af Resetnik et al. 2007, flokkunarfræðin á Kínverskum tegundum (ýmsar undirættkvíslir) fylgja "Flora of China"  og flokkunarfræðin á undirættkvíslinni Sinomartagon fylgir Nishikawa et al. sem og flokkunarfræðin á undirættkvíslinni Archelirion.

"World Checklist of Selected Plant Families", álítur Nomocharis sér ættkvísl, hinsvegar álíta sumir grasafræðingar Nomocharis sem hluta af Lilium.

Það eru sjö flokkar;

Martagon

Pseudolirium

Liriotypus

Archelirion

Sinomartagon

Leucolirion

Daurolirion 

Nokkrar tegundir áður taldar til þessarar ættkvíslar hafa verið fluttar í aðrar. Þessar ættkvíslir eru Cardiocrinum, Notholirion, Nomocharis og Fritillaria.

Orðsifjar 
Grasafræðiheitið Lilium er Latneskt form og er Linnaean nafn. Latínuheitið er dregið af Grísku λείριον, leírion, yfirleitt talið vísa til eiginlegra, hvítra lilja eins og t.d.  Madonnulilja.  Orðið er tekið að láni frá Koptísku (mállýsk. Fayyumic) hleri, from standard hreri, frá Demotísku hrry, frá Egypsku hrṛt "blóm".  Meillet heldur því fram að bæði egypska og gríska orðið séu hugsanlega tekin úr útdauðu, substratum tungumáli úr eystra miðjarðarhafssvæðinu.  Grikkir notuðu einnig orðið κρῖνον, krīnon, þó fyrir liljur sem ekki voru hvítar.

Orðið "lilja" hefur í gegn um tíðina verið notað á ýmsar blómstrandi plöntur, oft með aðeins yfrborðskennd líkindi við eiginlegar liljur, þar á meðal vatnalilja, blálilja, köllulilja, dalalilja, daglilja og fleiri. Allar enskar þýðingar á biblíunni túlka hebreska shūshan, shōshan, shōshannā sem "lilju", en "lilja meðal þyrna" í Söngvum Salómons, til dæmis, gæti verið skógartoppur.

Útbreiðsla og búsvæði

Útbreiðsla lilja í gamla heiminum er um mestalla Evrópu, megnið af Asíu og Japan, suður til Indlands, og austur að Indókína og Filippseyjar. Í nýja heiminum eru þær frá suðurhluta Kanada niður í gegn um mest af Bandaríkjunum. Þær eru yfirleitt aðalagaðar skóglendi, oft fjallendi, sjaldnar graslendi. Fáeinar lifa af í mýrum og ásetar þekkjast í frumskógum suðaustur Asíu. Yfirleitt vilja þær hóflega súran jarðveg og eða kalklausann.

Ræktun 

Margar tegundir eru ræktaðar í görðum í tempruðum og heittempruðum svæðum. Þær geta einnig verið ræktaðar sem pottaplöntur. Fjöldi blendinga hefur verið ræktaður. Sumar liljur, sérstaklega Lilium longiflorum, eru mikilvægar til afskurðar (vendi og blómaskreytingar).

Liljum er yfirleitt plantað sem laukum á dvalatímabilinu. Best þykir að setja þær niður á móti suðri (á norðurhveli), í vægum halla í dýpt sem er 2½sinnum hæð lauksins (nema Lilium candidum sem ætti að vera plantað við yfirborð jarðvegs). Flestar liljur kjósa frjósaman jarðveg,en gott frárennsli er nauðsynlegt. Margar tegundir blómstra í júlí eða ágúst  (norðurhveli). Blómgunartími vissra liljutegunda byrjar á vorin, meðan aðrar blómstra síðsumars eða snemma á haustin. Þær hafa rætur sem draga laukana niður í hæfilega jarðvegsdýpt, þessvegna er æskilegra að planta þeim grunnt fremur en of djúpt. Sýrustig jarðvegs ætti að vera um 6.5 pH. Jarðvegurinn ætti að vera með góðu frárennsli, og plönturnar vökvaðar reglulega á vaxtartímabilinu. Plönturnar hafa yfirleitt kröftuga stöngla, en þær sem eru með þunga blómskipun gætu þurf stuðning.

Pestir og sjúkdómar 

Blaðlýs geta lagst á plönturnar.  Folaflugur nærast á rótunum.  Lirfur Liljubjöllunnar geta valdið alvarlegum skemmdum á stönglum og blöðum.  Liljubjalla verpir og lifir einungis á eiginlegum liljum (Lilium) og keisaraliljum (Fritillaria).   Liljubjalla er mishrifin af tegundum liljuættar en hún er farin að hafa áhrif á innfæddar N-Amerískar tegundir. Dagliljur (Hemerocallis, ekki eiginlegar liljur) eru undanþegnar þessari plágu. Grasbítar og mýs geta skemmt eða eyðilagt plönturnar.  Sniglar og þúsundfætlur ráðast á smáplöntur, blöð og blóm.  Brúnir blettir geta bent til grámyglu. Ýmsir sveppa og vírussjúkdómar geta valdið mislitun laufa og vanvexti.

Fjölgun og vöxtur 

Liljum er hægt að fjölga á nokkra vegu:
 með skiftingu á laukum
 með æxlilaukum sem myndast á stönglum sumra tegunda
 með því að brjóta blöðin af lauknum og plantað til að mynda nýjan lauk
 með fræi; það eru mismunandi eftir tegundum  hversu auðvelt það er
 með örfjölgunar tækni (t.d. vefjarækt); iðnaðarmagn af liljum er oft fjölgað in vitro og síðan plantað út til að vaxa og verða nógu stórar plöntur til að selja.

Samkvæmt rannsókn gerðri af Anna Pobudkiewicz og Jadwiga hjálpar notkun á flurprimidol blað-spreyi í takmörkun á lengingu stönguls hjá oriental liljum. (1)

Eitrun 

Sumar liljutegundir eru eitraðar köttum. Þetta á sérstaklega við um Lilium longiflorum. Þó geta aðrar liljutegundir og hinar óskyldu Hemerocallis geta valdið sömu einkennum. Eiginleg eiturvirkni er óþekkt, en nýrun skemmast. Fara skal með köttinn strax til dýralæknis ef kötturinn er grunaður um að hafa étið einhvern hluta lilju - þar á meðal frjókorn sem hann hefur sleikt af feldinum.

Matreiðsla og jurtanotkun

Kína 

Lilium laukar eru sterkjuríkir og ætir sem rótargrænmeti, þó að laukar sumra tegunda geta verið rammir. Laukar af Lilium lancifolium, Lilium pumilum eru ekki rammir, og sérstaklega Lilium brownii (Kínverska: 百合 干; pinyin: bǎihé gān)  og Lilium davidii var. unicolor eru ræktaðir í stórum stíl í Kína sem lúxus eða heilsufæði, og eru oftast seldir þurrkaðir fyrir grasalækningar, en ferskir með öðru grænmeti. Þurrkaðir laukarnir eru oft notaðir í suðri til að bragðbæta súpur. Liljublóm eru sögð vera góð vegna vandamála í lungum, og hafa hressandi áhrif.   Liljublóm og laukar eru étin sérstaklega að sumri, fyrir ætlaðan eiginleika að minnka innri hita. Þeir geta verið blandaðir og stir-fried, rifnir og notaðir til að þykkja súpu, eða unnin úr þeim sterkjan. Bragð og áferð þeirra hafa líkindi við kartöflur. Það eru fimm hefðbundnar tegundir lilja hverra laukar eru vottaðir og skráðir sem "grænmeti og ekki-undirstöðu matvæli" í "National geographical indication product list of China".
Matreiðslu:
野百合Lilium brownii, 百合(变种) Lilium brownii var. viridulum, 渥丹 Lilium concolor, 毛百合 Lilium dauricum, 川百合 Lilium davidii, 东北百合 Lilium distichum, 卷丹 Lilium lancifolium, 新疆百合(变种) Lilium martagon var. pilosiusculum, 山丹 Lilium pumilum, 南川百合Lilium rosthornii, 药百合(变种)Lilium speciosum var. gloriosoides.
Jurtanotkun:
野百合 Lilium brownii, 百合(变种) Lilium brownii var. viridulum, 渥丹 Lilium concolor, 毛百合 Lilium dauricum, 卷丹 Lilium lancifolium, 山丹 Lilium pumilum, 南川百合 Lilium rosthornii, 药百合(变种)Lilium speciosum var. gloriosoides]], 淡黄花百合 Lilium sulphureum

Og það eru rannsóknir á vali á nýjum afbrigðum af ætum liljum frá garða afbrigðum, svo sem 'Batistero' og 'California' meðal 15 lilja í Beijing, og 'Prato' og 'Small foreigners' meðal 13 lilja í Ningbo.

Japan
Matreiðslu:
Yuri-ne (liljurót) er einnig algeng í Japanskri matseld, sérstaklega sem innihald í chawan-mushi (茶碗蒸し (súpa)) . Aðal liljutegundirnar sem eru ræktaðar sem grænmeti eru Lilium leichtlinii var. maximowiczii, Lilium lancifolium, og Lilium auratum.

Jurtanotkun:
Lilium lancifolium, Lilium brownii var. viridulum, Lilium brownii var. colchesteri, Lilium pumilum

Taiwan
Matreiðslu:
Hlutar liljutegunda sem eru opinberlega skráðir sem efni í matvæli eru blóm og laukar af Lilium lancifolium Thunb., Lilium brownii var. viridulum Baker, Lilium pumilum DC., Lilium candidum Loureiro. Flestir liljulaukar til matar sem hægt er að kaupa á markaðnum eru að mestu fluttir inn frá meginlandi Kína(aðeins laukblöð, flestir skráðir sem 蘭州百合 Lilium davidii var. unicolor) og Japan (heilir laukar, eru yfirleitt Lilium leichtlinii var. maximowiczii). Það eru þegar til lífrænt ræktaðir og venjulega ræktaðir laukar. Afbrigðin eru valin af Taiwanska landbúnaðarráðuneytinu úr Asískum liljuafbrigðum sem eru flutt inn frá Hollandi; það þarf að flytja inn útsæðislaukana á hverju ári frá Hollandi.

Jurtanotkun:
Lilium lancifolium Thunb., Lilium brownii var. viridulum Baker, Lilium pumilum DC.

Suður Kórea

Jurtanotkun:
Liljutegundirnar sem eru opinberlega skráðar til grasalækninga eru 참나리 Lilium lancifolium Thunberg; 당나리 Lilium brownii var. viridulun Baker;

Ekki liljur 
"Lilju" blómknúpparnir þekktir sem jīnzhēn (金针, "gullnar nálar") í Kínverskri matreiðslu eru daglilju; Hemerocallis fulva.

Myndir

Tilvísanir

Heimildir

Ytri tenglar

 The Plant List
 Online Lily Register, over 9400 entries Lilium
 de Florum: Lilium species 
 North American Lily Society
 Royal Horticultural Society Lily Group
 1 2 3 Time-lapse videos
 THE GENUS LILIUM
 
 Lily perenialization, Flower Bulb Research Program, Department of Horticulture, Cornell University
 Crossing polygon of the genus Lilium.
 Bulb flower production »  Lilies, International Flower Bulb Centre 
 Lily Picture Book, International Flower Bulb Centre

Flora 
 Flora Europaea: Lilium
 Flora of China: Lilium
 Flora of Nepal: Lilium species list
 Flora of North America: Lilium

Liljuætt