alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Höfuðborgarsvæði Ástralíu

Höfuðborgarsvæði Ástralíu (enska: Australian Capital Territory, ACT) er, eins og nafnið bendir til, svæði sem stofnað var utan um höfuðborg Ástralíu, Canberra. Þannig tilheyrði hún hvorki Nýja Suður Wales né Victoria eftir að höfuðborgir þeirra (Sydney og Melbourne) höfðu deilt um hvor þeirra fengi hlutverkið. Svæðið er algjörlega umlukið NSW enda tilheyrði land þess áður því fylki. 
Höfuðborgarsvæði Ástralíu hefur ákveðna sjálfstjórn en sú sjálfstjórn er þó miklu minni en fylkjanna. Svæðið hefur eigin 17 manna löggjafarsamkomu, en ríkisstjórn samveldisins hefur þar neitunarvald. Höfuðborgarsvæðið á tvo þingmenn í hvorri deild ástralska samveldisþingsins.

Staðir 
Canberra er eina borg svæðisins og þar býr mikill meirihluti íbúanna, en í nágrenni hennar eru enn nokkrir sveitabæir og einstaka þorp sem flest eru eldri en borgin, t.a.m. Hall, sem smám saman er að renna saman við borgina (svæðið er allmiklu stærra en borgin er í dag). Fyrir sunnan borgina er Tidbinbilla friðlandið þar sem hefur mátt sjá áströlsk dýr í sínu náttúrulega umhverfi en friðlandið var að miklu leyti til þess að gestir gætu komið og skoðað náttúruna. Svæðið varð mjög illa úti í skógareldunum 18. janúar 2003 og drápust þá flestöll dýrin. Uppbyggingarstarf hófst strax en langt er þangað til svæðið mun ná sér að fullu. Mikilvægt er þó að geta þess að skógareldar eru mjög mikilvægur þáttur í náttúru Ástralíu og liður í fjölgun margra tegunda. Rétt hjá friðlandinu er geimfjarskiptastöð rekin af NASA. Namadgi þjóðgarðurinn sem í er nyrsti hluti áströlsku alpanna er einnig innan höfuðborgarsvæðisins, rétt hjá áðurnefndu friðlandi.

Saga 
Fólk hefur búið þar sem nú er Höfuðborgarsvæði Ástralíu mjög lengi og þar bjuggu frumbyggjaættbálkarnir Walgalu, Ngarigo og Ngunnawal (en úr máli þeirra er nafn höfuðborgarinnar tekið). Evrópumenn komu ekki þangað fyrr en á þriðja áratugi 18. aldar og voru þar þá aðeins einstaka þorp, eins og svo víða í Ástralíu. Árið 1908 var svæðið valið undir hina nýju höfuðborg enda nokkurn veginn mitt á milli Sydney og Melbourne, stærstu borganna, og með góðu aðgengi að vatni. 1911 var haldin keppni um skipulag hinnar nýju höfuðborgar og hana vann Walter Burley Griffin. Bygging borgarinnar hófst 1913 og árið 1927 flutti þingið loks á höfuðborgarsvæðið.

Fylki Ástralíu
Jarðskjálftakvarðar

Jarðskjálftakvarðar eru notaðir til að mæla styrk jarðskjálfta. Mælingin byggir vanalega á jarðskjálftabylgjum sem jarðskjálftamælir nemur. Ekki er alltaf hægt að nota sama kvarða fyrir alla skjálfta þar sem mismunandi er hvaða upplýsingar er hægt að nema og tilgangur mælingarinnar getur verið breytilegur.

Richterskvarðinn 
Richterskvarðinn (ML) var fyrsti kvarðinn sem þróaður var til að mæla jarðskjálfta. Charles Richter bjó hann til árið 1935. Richter kom á tveimur venjum sem aðrir skalar myndu síðar fylgja: 
 Kvarðinn er lograkvarði, sem þýðir að hækkun um einn á kvarðanum þýðir í raun tífalda hækkun. Tíföld hækkun í sveifluvídd jarðskjálftabylgju jafnast svo á við næstum 32-falda hækkun í styrk jarðskjálftans.
 Núllpúnktur kvarðans er sá punktur þar sem jarðskjálfti í 100 km fjarlægð færir haus jarðskjálftamælisins aðeins 0,001 mm. 
 
Richterskvarðinn mælir mestu sveifluvídd jarðskjálftabylgjunnar en gerir ekki greinarmun á hinum mismunandi jarðskjálftabylgjum. Þess vegna vanmetur kvarðinn jarðskjálfta sem eru langt í burtu, djúpir, eða mjög sterkir (yfir 7 stig).

Vegna þessara galla er Richterskvarðinn ekki lengur notaður, en þó er algengt að fjölmiðlar noti „Richter“ þó að yfirborðsbylgju- eða vægisstærðarkvarðinn hafi verið notaður.

Rúmbylgjukvarðinn 
Rúmbylgjukvarðinn (mB) mælir rúmbylgjur, þær ferðast beint í gegnum berg. Rúmbylgjur skiptast í frumbárur (ferðast hratt) og síðbárur (ferðast hægar, komast ekki í gegnum bráðinn ytri kjarna jarðarinnar).

Yfirborðsbylgjukvarðinn 
Yfirborðsbylgjukvarðinn (Ms) mælir bara yfirborðsbylgjur í jörðinni. Hann hentar til að mæla grunna jarðskjálfta.

Vægisstærðarkvarðinn 
Vægisstærðarkvarðinn (Mw) mælir vægisstærð, það hversu mikla aflfræðilega vinnu skjálftinn innir af hendi þegar einn fleki færist fram hjá öðrum. Þessi kvarði er sá besti til að mæla stóra skjálfta og sá sem hentar best til að bera saman mismunandi skjálfta.

Dæmi 
 Jarðskjálftinn 29. maí 2008 var um 6,3 stig á Mw.
 Suðurlandsskjálftinn þann 17. júní árið 2000 var um 6,6 á Ms.
 Suðurlandsskjálftinn þann 21. júní árið 2000 var um 6,6 að stærð á Ms.
 Suðurlandsskjálftinn árið 1912 var um 7,0 að stærð á Ms.

Tilvísanir 

Kvarðar
Jarðskjálftafræði
Manhattan-verkefnið

Manhattan-verkefnið var í seinni heimsstyrjöldinni rannsóknarverkefni Bandaríkjanna með aðstoð Bretlands og Kanada, sem miðaði að því að þróa kjarnorkuvopn, m.a. eftir að ljóst varð, að Þjóðverjar voru að þróa slík vopn.

Yfirmaður rannsóknanna var eðlisfræðingurinn Robert Oppenheimer, en Leslie Groves hershöfðingi hafði yfirumsjón með verkefninu.

Tenglar 
 Manhattan verkefnið  á Atómsafninu.
 Fréttatilkynning  frá Hvíta húsinu varðandi kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki.

Kjarnorkusaga Bandaríkjanna
Manhattan-verkefnið
Ólafsvík

Ólafsvík er bær á utanverðu Snæfellsnesi í sveitarfélaginu Snæfellsbæ. 976 manns bjuggu í Ólafsvík árið 2015.

Ólafsvík var upphaflega í Neshreppi, síðan í Neshreppi innan Ennis eftir að Neshreppi var skipt í tvennt. Þeim hreppi var svo aftur skipt í tvennt árið 1911 og varð þá Ólafsvíkurhreppur til, sem og Fróðárhreppur þar austur af. Ólafsvík var fyrsti bærinn á íslandi að fá Kaupstaðaréttindi frá danakonungi árið 1687 14. apríl. Þann 1. apríl 1990 sameinaðist Fróðárhreppur Ólafsvík á ný, að þessu sinni undir merkjum kaupstaðarins.

Hinn 11. júní 1994 sameinaðist Ólafsvíkurkaupstaður Neshreppi utan Ennis, Breiðuvíkurhreppi og Staðarsveit undir nafninu Snæfellsbær.

Bæjarbúar byggja afkomu sína á sjávarútvegi og í auknum mæli á ferðaþjónustu.

Tenglar 

 Ólafsvík 250 ára; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1937

Vesturland
Snæfellsnes
Íslensk sjávarþorp
Arabíska

Arabíska (العربية) er semískt tungumál sem er upprunið á Arabíuskaganum, en breiddist yfir stærra svæði með útbreiðslu Íslams og er nú talað víðast hvar alla leið frá Marokkó til Íraks. Arabíska er eitt helsta sameiningartákn þeirra sem í dag kalla sig Araba sem eru mun fleiri en þeir sem búa á Arabíuskaganum. 

Arabísku má skipta í tvennt, bókmenntaarabísku og talaða arabísku. Sú fyrrnefnda er notuð í formlegu máli af flestum fjölmiðlum og í bókum nær alls staðar þar sem arabíska er töluð og er sú arabíska sem notuð er Kóraninum. Síðarnefnda gerðin skiptist hins vegar í margar mállýskur sem talaðar eru þvert yfir svæðið. Þær eru mjög misjafnar og skiljast jafnvel ekki af þeim sem tala aðrar mállýskur.

Stafróf 
Arabíska er skrifuð með arabíska stafrófinu, t.d. er arabíska skrifað svona á arabísku: العربية.

Málfræði 
Í arabísku er enginn ótiltekinn greinir en tiltekni greinirinn er -al. Í talmálinu fellur ellið á tiltekna greininum oft brott en það er ætíð ritað.
Arabíska hefur tvö málfræðileg kyn, karlkyn og kvenkyn. Lýsingarorð eftirsett og beygjast eftir kyni og tölu. Fleirtölusetning nafnorða er almennt óregluleg í karlkyni en regluleg í kvenkyni. 10 af hundraði karkyns nafnorða taka eftirskeytinu -ún til að mynda fleirtölu svo sem 'Múdarres' (kennari) - 'Múdarresún', 'Múhamí' (lögmaður) - 'Múhaníún', 'Múhandis' (verkfræðingur) - 'Múhandisún'. Kvenkyns nafnorð taka almennt viðskeytinu -at við myndun fleirtölu. Sagnorð beygjast í persónum, tölum og kynjum. Sögnin 'að vera' er ekki til í nútið framsöguháttar þó hana mætti finna í fornmálinu. Þannig þýðir; "Nahnú múslimí", 'við erum múslimar'.

Í arabísku beygjast sagnorð ekki í aðeins 2. tölum heldur 3. þar sem þær hafa tvítöluform.

Persónufornafn 2. p. beygist eftir kynjum. T. d. er „þú" = ka, þegar talað er við karlmann, ft. kum, en í kvk. er „þú" ki og í ft. kunna.

Tölur 
Þeir tölustafir (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9) og það talnakerfi sem nú er notað um allan heim kom til Evrópu í gegnum arabísku og eru tölurnar því gjarnan kallaðar arabískar tölur en í reynd eru þær upprunnar frá Indlandi og í arabísku eru tölurnar einmitt kallaðar „indverskar tölur“. Arabíska er rituð frá hægri til vinstri líkt og hebreska, en tölur eru aftur á móti ritaðar frá vinstri til hægri.

Arabískar Tölur 
1 
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Tenglar 
 Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)
 Wikipedia á arabísku

Semísk tungumál
Sveitarfélagið Garður

Sveitarfélagið Garður (áður Gerðahreppur) var sveitarfélag á nyrsta odda Reykjanesskagans, á innanverðu Miðnesi, en það sameinaðist Sandgerði þann 10. júní 2018.

Gerðahreppur var stofnaður 15. júní 1908 við seinni uppskiptingu Rosmhvalaneshrepps. Hinn hlutinn, sem tilheyrði  Keflavíkurkauptúni, sameinaðist Njarðvíkurhreppi og varð að Keflavíkurhreppi.

Skjaldarmerki sveitarfélagsins var mynd af vitunum tveimur á Garðskaga. Á Garðskaga var reist fyrsta leiðarmerki fyrir sæfarendur á Íslandi og var það hlaðin grjótvarða á ströndinni. Síðar var sett á hana ljósmerki. Fyrsti eiginlegi vitinn var hins vegar reistur á Reykjanesi. 

Gerðaskóli er einn elsti starfandi barnaskóli á landinu, stofnaður 1872 af séra Sigurði B. Sívertsen, sem var prestur á Útskálum í rúmlega hálfa öld. Hann átti einnig frumkvæði að byggingu núverandi Útskálakirkju árið 1861 og tók saman Suðurnesjaannál. 

Björgunarsveitin Ægir var stofnuð 1935 og Knattspyrnufélagið Víðir í Garði var stofnað 1936.

Tenglar 

Vefsíða sveitarfélagsins
Loftmynd á Google Maps
250.is - Vefrit um sveitarfélagið

Tilvísun
 
Íslensk sjávarþorp
Stýrikerfiskjarni

Stýrikerfiskjarni eða kjarni er sá hluti stýrikerfis sem sér um grunnvirkni tölvunnar. Nútímastýrikerfi styðja fjölforritavinnslu, þ.e. að mörg forrit keyri samhliða. Til að gera þetta mögulegt er nauðsynlegt að stýrikerfið stýri aðgangi forrita að vélbúnaði tölvunnar, þ.e. örgjörva, minni og jaðartækjum. 

Kjarninn felur að miklu leyti virkni vélbúnaðarins, sem gerir það auðveldara að skrifa forrit. Venjuleg forrit hafa þá ekki bein samskipti við vélbúnaðinn, heldur kalla á stýrikerfið í gegnum kerfiskall sem framkvæmir þá vinnu sem forritið óskar. Slík hjúpun er gegnumgangandi stef í hugbúnaðargerð.

Stýrikerfi
Tölvunarfræði
Áloxíð

Áloxíð (eða súrál) (Al2O3) er sameind sem samanstendur af áli og súrefni og er gjarnan kallað súrál í iðnaði.

Áloxíð er aðallega unnið úr rauðleitum leir sem kallast báxít og er mjög ríkur af áloxíði. Þetta er gert með svokölluðu Bayer ferli. Úr áloxíði er svo unnið hreinál með rafgreiningu (Hall-Heroult ferli).

Gimsteinarnir rúbínn og safír eru að mestu leyti áloxíð og fá þeir sína einkennandi liti vegna óhreininda í áloxíðinu.

Áloxíð, sem myndast utan á hreinu áli, gefur því þá góðu eiginleika að þola veðráttu vel. Ál er mjög fljótt að oxast og myndast þá þunn húð á málminum, sem verndar hann frá því að oxast frekar. Með efnafræðiaðferðum er hægt að stjórna þykkt þessa verndarlags. 

Áloxíð leiðir varma mjög vel og er einnig góður einangrari. Í kristölluðu formi er áloxíð afar hart og er oft notað til að slípa eða skera með.

Tengill 
 

Oxíð
1606

Árið 1606 (MDCVI í rómverskum tölum) var ár sem hófst á sunnudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu, eða miðvikudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

Atburðir 

 12. apríl - Breski fáninn var tekinn upp sem sameiginlegur fáni Englands og Skotlands. Hann er blanda af enska fánanum (rauður kross á hvítum feldi) og skoska fánanum (hvítur andrésarkross á bláum feldi).
 17. maí - Stuðningsmenn Vasilíj Sjúiskíjs réðust inn í Kreml og drápu Dimítríj 1..
 25. maí - Har Gobind tók við af föður sínum Ardjan Dev sem sjötti síkagúrúinn.
 11. nóvember - Þrettán ára stríðinu milli Habsborgara og Ottómana lauk með friðarsamningnum í Zsitvatorok.
 26. desember - Leikrit William Shakespeare, Lér konungur, var frumflutt við bresku hirðina.

Ódagsettir atburðir 
 Herluf Daa tók við af Enevold Kruse sem höfuðsmaður yfir Íslandi.
 Bygging Rósenborgarhallar hófst í Kaupmannahöfn.
 Karl 9. stofnaði borgina Vaasa í Finnlandi með því að veita bænum Mussor borgarréttindi.
 Jóhann, sonur Jóhanns 3. Svíakonungs, var gerður hertogi af Austur-Gautlandi.
 Desmond-sýslu var skipt milli enskra landnema og írskra landeigenda.
 Hollenski landkönnuðurinn Willem Janszoon kom auga á Ástralíu.

Fædd 
 6. maí - Lorenzo Lippi, ítalskt skáld og listmálari (d. 1665).
 6. júní - Pierre Corneille, franskt leikskáld (d. 1684).
 10. júlí - Corfitz Ulfeldt, ríkishirðstjóri í Danmörku (d. 1664).
 15. júlí - Rembrandt, hollenskur listamaður (d. 1669).

Dáin 
 20. janúar - Alessandro Valignano, jesúítamunkur og trúboði (f. 1539).
 31. janúar - Guy Fawkes, einn þátttakenda í Púðursamsærinu í Englandi (f. 1570).
 23. maí - Agostino Valier, ítalskur kardináli (f. 1531).
 30. maí - Ardjan Dev, gúrú (f. 1563).
 24. júní - Jón Jónsson, lögmaður og klausturhaldari á Vindheimum (f. 1536).
 13. nóvember - Girolamo Mercuriali, ítalskur læknir (f. 1530).
 Giovanni Maria Butteri, ítalskur listmálari (f. 1540).

1606
1601-1610
1620

Árið 1620 (MDCXX í rómverskum tölum) var 20. ár 17. aldar og hlaupár sem hófst á miðvikudegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en laugardegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

Atburðir 

 4. febrúar - Furstinn af Transylvaníu, Bethlen Gábor, samdi um frið við Ferdinand 2.
 Febrúar - Holger Rosenkrantz var skipaður höfuðsmaður á Íslandi.
 3. júní - Bygging fyrstu steinkirkjunnar í Norður-Ameríku hófst í Québec.
 5. ágúst - Skipin Mayflower og Speedwell héldu saman úr höfn í Plymouth í Englandi og stefndu til Nýja heimsins en Speedwell þurfti að snúa aftur vegna leka.
 8. nóvember - Orrustan við Hvítafjall gerði út um uppreisn mótmælenda í Bæheimi í Þrjátíu ára stríðinu.
 21. nóvember - Skipið Mayflower komst inn fyrir Þorskhöfða með pílagríma sem stofnuðu þar Plymouth-nýlenduna.

Ódagsettir atburðir 
 Ritið Novum Organum eftir Francis Bacon kom út.
 Herstjórinn Tokugawa Hidetada endurreisti Ósakakastala í núverandi mynd.
 Nútímafiðla kom fram.
 Nornaveiðar hófust í Skotlandi.
 Ove Gjedde stofnaði dönsku nýlenduna Trankebar í Austur-Indíum.

Fædd 
 4. febrúar - Gustaf Bonde, sænskur stjórnmálamaður (d. 1667).
 21. júlí - Jean Picard, franskur stjörnufræðingur (d. 1682).
 31. október - John Evelyn, enskur dagbókarhöfundur (d. 1706).

Dáin 
 25. mars - Johannes Nucius, þýskt tónskáld (f. um 1556).
 18. ágúst - Wanli, keisari Mingveldisins í Kína (f. 1563).
 26. september - Taichang, keisari Mingveldisins í Kína (f. 1582).
 7. október - Stanisław Żółkiewski, pólskur herforingi (f. 1547).

1620
1611-1620
Júpíter (reikistjarna)

Fyrir rómverska guðinn, sjá Júpíter (guð).

Júpíter er fimmta reikistjarnan frá sólu talið og sú stærsta, en einnig sú innsta af gasrisum sólkerfisins. Heildarrúmmál Júpíters er meira en samanlagt rúmmál allra hinna reikistjarnanna og massi hans er 2,5 sinnum meiri en samanlagður massi þeirra allra. Júpíter er þriðji bjartasti náttúrulegi hluturinn sem sést á næturhimni Jarðar, á eftir Tunglinu og Venus. Júpíter er nefndur eftir rómverskum konungi guðanna vegna stærðar sinnar. Í kínverskri, japanskri, kóreskri og víetnamskri menningu er hann nefndur „viðarstjarnan“, byggt á frumefnunum fimm.

Efni Júpíters er að mestu gas, en fyrir innan allt þetta gas er lítill kjarni úr þyngri efnum. Líkt og á öðrum risaplánetum er ekkert skilgreint fast yfirborð á Júpíter. Samdráttur fastefnis á Júpíter myndar meiri hita en hann fær frá Sólinni. Gasský hans eru úr mörgum mismunandi efnasamböndum, þar á meðal vetni, helíum, koltvísýringi, vatnsgufu, metangasi, ammoníakís og ammóníumhýdrósúlfíði. Algengasta efnið er vetni, en helín myndar fjórðung massa hans og tíunda hluta ummálsins. Snúningur Júpíters fletur hann aðeins út. Sýnilegt einkenni á gashjúpnum umhverfis Júpíter er að hann skiptist í mislita borða eftir breiddargráðum, en á mótum þeirra sjást kvikur og hringiður. Stóri rauði bletturinn á Júpíter er risastormur sem hefur verið til að minnsta kosti frá 17. öld þegar hann sást fyrst í sjónauka.

Það tekur Júpíter 10 klukkustundir að snúast um sjálfan sig. Eitt ár á Júpíter (sá tími sem það tekur hann að fara einn hring um sólu) er jafnlangt og 11,9 ár á jörðinni. 

Umhverfis Júpíter er ógreinilegur plánetuhringur og öflugt segulsvið. Segulhvolfshali Júpíters er nær 800 milljón km að lengd og nær alla leið að sporbraut Satúrnusar. Júpíter hefur í það minnsta 80 þekkt tungl, en líklega eru þau miklu fleiri.  Þau þekktustu og stærstu eru Íó, Evrópa, Ganýmedes og Kallistó, sem Galileo Galilei uppgötvaði á 17. öld. Stærsta tunglið, Ganýmedes, er stærra en reikistjarnan Merkúr.

Tilvísanir

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Júpíter 
 Risinn meðal jarðstjarnanna; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955

Sólkerfið
Júpíter
Reikistjörnurnar
1650

Árið 1650 (MDCL í rómverskum tölum) var 50. ár 17. aldar sem hófst á laugardegi samkvæmt gregoríska tímatalinu en þriðjudegi samkvæmt júlíska tímatalinu sem er tíu dögum á eftir.

Atburðir

 27. apríl - Orrustan við Carbisdale: Her konungssinna gerði innrás í Skotland frá Orkneyjum en var sigraður af her Sáttmálamanna.
 23. júní - Karl 2., kom til Skotlands, sem var hið eina af ríkjunum þremur (Englandi, Írlandi og Skotlandi) sem viðurkenndi hann sem konung.
 3. september - Enskur þingher undir stjórn Olivers Cromwell sigraði fylgismenn Karls 2. í orrustunni við Dunbar.
 9. október - Ákveðið var að sænska krúnan skyldi ganga í arf til karlkyns afkomenda Karls Gústafs af Pfalz.
 20. október - Kristín Svíadrottning var krýnd. 
 4. nóvember - Vilhjálmur 3. varð Óraníufursti við fæðingu þar sem faðir hans, Vilhjálmur 2., lést nokkrum dögum áður.

Ódagsettir atburðir
 Málaferli hófust gegn Hannibal Sehested, landstjóra í Noregi, í Danmörku.
 Eyjan Angvilla var numin af Englendingum frá Sankti Kristófer.
 Galdramál á Íslandi: Fjórtán skólapiltar í Skálholti voru hýddir og þeim vísað úr skóla fyrir meðferð galdrastafa.
 Ný dómkirkja, „Brynjólfskirkja“, var reist í Skálholti, en var ekki fullgerð.

Fædd
 27. apríl - Charlotte Amalie af Hessen-Kassel, Danadrottning (d. 1714).
 14. nóvember - Vilhjálmur 3. Óraníufursti (d. 1702).

Dáin
 11. febrúar - René Descartes, franskur heimspekingur og stærðfræðingur (f. 1595).
 6. nóvember - Vilhjálmur 2. Óraníufursti (f. 1626).

Opinberar aftökur 
 Sigríði Jónsdóttur drekkt á Alþingi fyrir blóðskömm.
 Jón Jónsson, faðir Sigríðar, (einnig nefndur Sýjusson eða „Jón ríðumaður“) hálshogginn á Alþingi, fyrir blóðskömm í sama máli.
 Halldór Jónsson tekinn af lífi á Vaðlaþingi í Eyjafirði, fyrir blóðskömm.
 Sigríður Jónsdóttir, mágkona Halldórs, tekin af lífi á Vaðlaþingi í Eyjafirði, fyrir blóðskömm í sama máli.
 Margréti Jónsdóttur drekkt í Ögri við Ísafjörð, fyrir blóðskömm.
 Páll Tóasson, stjúpfaðir Margrétar, tekinn af lífi eftir flóttatilraun, fyrir blóðskömm í sama máli.
 Guðmundur Narfason, bóndi á Kílhrauni á Skeiðum, tekinn af lífi á Alþingi fyrir morð, „fyrst beinbrotinn á handleggjum og fótum, síðan hálshöggvinn og höfuð hans sett á háa stöng upp á Almanngjá „til æfinlegrar minningar og viðvörunar““.

Tilvísanir 

1650
1641-1650
Stafnes

Stafnes (Starnes, Sternes, Stapnes, Stafsnes) er lítið nes á Reykjanesskaga, nánar tiltekið vestast á Miðnesi, nálægt Hvalsnesi. Þar er samnefnd jörð sem tilheyrði Rosmhvalaneshreppi en í dag Suðurnesjabæ. Upphaflega hefur nesið heitið Starnes (líklega eftir melgresi sem vex þar í fjörunni) og kemur fyrir undir því nafni í heimildum frá því um 1270 og síðar. Nafnið Stafnes kemur fyrst fyrir í Jarðabókum undir lok 17. aldar.

Stafnes er í Hvalsnessókn.

Jörðin Stafnes 

Jörðin Stafnes hefur verið stórbýli frá upphafi með margar hjáleigur og útgerð, þótt höfuðbólið Hvalsnes hafi verið stærra, en varð fyrir miklum skemmdum vegna stórflóða og sandblásturs á 17. og 18. öld. Stafnes var keypt af Magnúsi Einarssyni biskupi fyrir Skálholt kringum árið 1140, en hefur síðan gengið til Viðeyjarklausturs, hugsanlega við stofnun þess. Við siðaskiptin varð Stafnes konungsjörð. Jörðin var boðin upp í Reykjavík 27. júní 1792 ásamt 24 öðrum konungsjörðum á Miðnesi, en boðin sem fengust voru svo lág að stjórnin féllst ekki á neitt þeirra. 10. september 1805 var jörðin svo loks seld á kaupþingi í Keflavík og komst í bændaeigu.

Ábúendur 
 Torfi Erlendsson, sýslumaður í Gullbringusýslu.

Útgerð frá Stafnesi 
Á Stafnesi var ein mesta konungsútgerð á Miðnesi frá því fyrir 16. öld og fram um miðja 18. öld. Árið 1548 eru í skilagrein Kristjáns skrifara talin upp á staðnum fimm skip í eigu konungs; einn tólfæringur, tveir teinæringar og tveir áttæringar, en með tímanum minnkuðu skipin og undir lokin voru tvíæringar orðnir algengastir á Miðnesi. Auk konungs gerðu útvegsbændur báta sína út frá Stafnesi, eins og kauphöfninni Básendum lítt sunnan við. Útgerð frá Stafnesi hélst töluverð fram undir miðja tuttugustu öld, en eftir það sáralítil. 

Við Stafnes hafa verið tíð sjóslys um aldir, enda skerjótt þar úti fyrir. Á síðustu öld má nefna strand togarans Jóns forseta árið 1928, en þá fórust 15 menn og 10 björguðust. Þetta sjóslys mun hafa valdið miklu um stofnun Slysavarnafélags Íslands og fyrstu björgunarsveitar þess, sem er Sigurvon í Sandgerði. Á Stafnesi var reistur viti árið 1925.

Heimildir 
 Rauðskinna (Sögur og sagnir), IX-X bindi, ritstj. Jón Thorarensen, Reykjavík, 1958.
 Landið þitt Ísland, 4. bindi S-T, Þorsteinn Jósepsson/Steindór Steindórsson, Reykjavík 1983

Nes á Íslandi
Suðurnes
Íslenskir bæir
Andrúmsloft

Andrúmsloft eða lofthjúpur er hjúpur samsettur úr gasi, ryki, vökvum og ís sem umlykur himinhnött og fylgir hreyfingu hans vegna áhrifa þyngdarsviðs. Veður stafar af innbyrðis skammtímabreytingum á ástandi lofthjúps, en langtímabreytingar nefnast loftslag. Andrúmsloft jarðar kallast einnig gufuhvolf.

Tengill 
Lofthjúpur jarðar

Veðurfræði
Stjörnufræði
Nafnorð

Nafnorð  eru orð sem notuð eru yfir einstaklinga, staði eða atburði, hugmyndir o.fl. Þau skiptast í tvo undirflokka, sérnöfn og samnöfn. 

Nafnorð eru fallorð og hafa því kyn, tölu og fall. Fáein nafnorð eru aðeins til í einni tölu, t.d. orðstír (et.), mjólk (et.), dyr (ft.) buxur (ft.). Nafnorð eru ýmist ákveðin þegar þau standa með greini (t.d. fjallið), eða óákveðin þegar þau standa án greinis (t.d. fjall).

Fallbeyging 

Í orðabókum eru kenniföll nafnorða jafnan uppgefin, en það eru þau föll sem mestu máli skipta við fallbeygingu; nefnifall eintölu, eignarfall eintölu og nefnifall fleirtölu Dæmi; hestur, -s, -ar sem gefur til kynna fallbeyginguna hestur - hests - hestar. og gestur, -s, -ir sem gefur til kynna fallbeyginguna gestur - gests - gestir.

Talað er um sterk og veik no. eftir endingum þeirra eignarfalli eintölu; sterk no. enda á samhljóða í ef. et. (s eða r), t.d. hestur/hests, en veik no. enda á sérhljóða í ef. et., t.d. bóndi/bónda. Síðan má greina veika og sterka beygingu nánar eftir kyni:

Taflan sýnir endingar kennifalla nafnorða og falla flest nafnorð undir þessa flokkun en þó ekki öll, t.d sykur, gleði o.fl. Óreglulega beygingu hafa sex sterk karlkynsorð; faðir, bróðir, vetur, fótur, fingur og maður. Nokkur sterk kvenkynsorð hafa einnig óreglulega beygingu; hönd, kýr, ær, sýr, mús, lús, móðir, dóttir, systir, mær (mey).

Stofn nafnorðs er sá orðhluti þess sem er sameiginlegur öllum föllum. T.d. er orðhlutinn hest stofn orðsins hestur eins og sést af fallbeygingunni; hest-ur, hest-, hest-i, hest-s.

Tengt efni 
 Tölunafnorð

Heimildir

Tilvísanir

Tenglar 

 Nafnorð

Málfræði
Orðflokkar