alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Joseph Haydn

Franz Joseph Haydn (31. mars eða 1. apríl 1732 - 31. maí 1809), oftar kallaður einfaldlega Joseph Haydn, var austurrískt tónskáld á klassíska tímabilinu. Hann hefur meðal annars verið nefndur „faðir sinfóníunnar“ og „faðir strengjakvartettsins“. Hann bjó alla sína ævi í Austurríki og meirihluta starfsævi sinnar vann hann fyrir hina ríku Eszterházy fjölskyldu á hinu afskekkta setri þeirra. Sú einangrun frá umheiminum og öðrum tónskáldum mikinn hluta ferilsins, að hans eigin sögn, neyddi hann til þess að vera frumlegur. Meðal helstu áhrifavalda Haydns voru C.P.E. Bach og Gluck, en áhrif Haydns sjálfs náðu til nær allra tónskálda sem á eftir honum komu. Helst ber þó að nefna Beethoven, sem hann kenndi í nokkur ár og í raun má segja að í upphafi ferils síns hafi Beethoven hálfgert verið að herma eftir Haydn og Mozart. Þjóðsöngur Þýskalands, Þýskaland ofar öllu, má teljast hans þekktasta verk.

Austurrísk tónskáld
1000

Sjá einnig greinina um töluna 1000.
Árið 1000 (M í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Vorið - Kristin kirkja var reist í Vestmannaeyjum, en Ólafur Tryggvason konungur Noregs sendi Gissur hvíta Teitsson og Hjalta Skeggjason með kirkjuviðinn og skyldi hún reist þar sem þeir kæmu að landi.
 Júlí - Hjalti Skeggjason og Gissur Teitsson komu til Alþingis á Þingvöllum til þess að boða kristni. Lá við að þingheimur berðist en þó tókst að stilla til friðar. Á þingi árið áður hafði Hjalti hallmælt Freyju og kallað hana grey (= tík) og var þá heiðnum mönnum nóg boðið.
 Júlí - Kristnitakan: Samþykkt var á Alþingi að Íslendingar skyldu taka kristni í orði kveðnu. Ýmsum heiðnum siðum mátti þó fylgja ef ekki væri hægt að sanna þá á menn, svo sem eins og útburð barna og hrossakjötsát.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 9. september - Svoldarorrusta. Ólafur Tryggvason Noregskonungur féll fyrir Sveini tjúguskeggi Danakonungi, Ólafi skotkonungi Svíakonungi og Hákoni Eiríkssyni Hlaðajarli.
 Sveinn tjúguskegg varð yfirkonungur Noregs en Hlaðajarlar stýrðu landinu.
 25. desember - Stefán 1. varð konungur Ungverjalands og kristnaði Ungverja.
 Kornbretaland var innlimað í England.
 (líklega) Sancho 3. varð konungur Aragóníu og Navarra.

Fædd
 Róbert 1. hinn stórkostlegi, hertogi af Normandí (d. 1035).

Dáin
 9. september - Ólafur Tryggvason Noregskonungur (f. 963).
 (líklega) - García Sanchez 2. Navarrakonungur.

Sjá einnig 
 Þúsöld

1000
991-1000
Kóladrykkur

Kóladrykkur eða kóla er sætur gosdrykkur sem venjulega inniheldur karamellulit og koffín. Bragðið kemur yfirleitt úr blöndu bragðefna sem unnin eru úr vanillu, kanil og sítrus. Nafnið kóla er dregið af nafni kólahnetunnar frá Vestur-Afríku sem er skyld kakótrénu og var upphaflega notuð til að gefa kaffín í drykkinn. Flestir kóladrykkir eru svartir á lit.

Til er gríðarlegur fjöldi tegunda kóladrykkja um allan heim, bæði á heimsmarkaði og eins á staðbundnum mörkuðum. Dæmi um stór vörumerki eru Coca Cola, Pepsi Cola, Royal Crown (RC-kóla), Virgin Cola, Inca Cola, sem er upphaflega frá Perú, og Mecca Cola sem er markaðssett sérstaklega fyrir múslima. Á Íslandi hafa í gegnum tíðina komið fram ýmis séríslensk vörumerki eins og t.d. Ískóla sem var framleitt af Sól hf og Bónuskóla sem er framleitt fyrir Bónusverslanirnar.

Gosdrykkir
Emily Dickinson

Emily Dickinson (10. desember 1830 – 15. maí 1886) var bandarískt ljóðskáld. Þótt hún hafi verið nær óþekkt meðan hún lifði hefur hún síðan verið talin með bestu skáldum Bandaríkjanna á 19. öld. Þekkt eru 1789 ljóð sem hún skrifaði, en einungis örfá þeirra voru gefin út meðan hún lifði.

Nokkur ljóða Emily Dickinson hafa komið út á íslensku í þýðingu Hallbergs Hallmundarsonar í tveimur ritum 1991 og 1994.

Bandarísk ljóðskáld
Anton Tsjekhov

Anton Pavlovítsj Tsjekhov (rússneska: Антон Павлович Чехов) (17. janúar 1860 – 2. júlí 1904) var rússneskt leikskáld og smásagnahöfundur. Leikrit hans höfðu mikil áhrif á leikhúsið í upphafi 20. aldar en hans er einnig minnst fyrir framúrskarandi smásögur, mörg hundruð talsins, sem hann skrifaði alla ævina.

Tsjekhov fæddist í héraðinu Taganrog við Asóvshaf. Hann var af alþýðufólki og byrjaði að skrifa sem unglingur. Hann fékk inngöngu í Ríkisháskólann í Moskvu þar sem hann lærði læknisfræði. Í Moskvu fór hann að gefa út smásögur í bókmenntatímaritum, oft undir dulnefnum. Hann varð brátt nokkuð þekktur en leit lengst af á skrifin sem áhugamál. 1887 fékk hann hin eftirsóttu Púskínverðlaun fyrir smásagnasafnið Rökkur.

Fjögur helstu leikrit Tsjekhovs, Mávurinn, Vanja frændi, Þrjár systur og Kirsuberjagarðurinn, voru skrifuð í anda natúralismans og voru sett upp kringum aldamótin 1900 í Listaleikhúsi Moskvu (Московский художественный академический театр им. Чехова). Leikhúsið var stofnað af Konstantín Stanislavskíj 1897 sem þar þróaði Stanislavskíj-aðferðina sem átti eftir að hafa gríðarleg áhrif á leiklist alla 20. öldina.

Tenglar 
 Dauði embættismanns; smásaga; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1989

Tsjekhov, Anton
Tsjekhov, Anton
Dardanellasund

Dardanellasund (gríska Δαρδανελλια; tyrkneska Çanakkale Boğazı) áður þekkt sem Hellespontus eða Hellusund er mjótt sund í norðvesturhluta Tyrklands sem tengir Marmarahaf við Eyjahaf. Það er aðeins 1,2 til 6 km breitt. Líkt og Bosporussund skilur það milli Evrópu og Asíu.

Sund í Evrópu
Landafræði Tyrklands
Edgar Allan Poe

Edgar Allan Poe (19. janúar 1809 – 7. október 1849) var bandarískt skáld, smásagnahöfundur, ritstjóri, gagnrýnandi og einn af forkólfum rómantísku stefnunnar í Bandaríkjunum. Poe er þekktastur fyrir hryllingssögur sínar en hann var einnig frumkvöðull á sviði ritunar glæpasagna (þrjár sögur um Auguste Dupin) og er jafnvel talinn til fyrirrennara vísindaskáldsagna, en Jules Verne var undir miklum áhrifum frá honum. Poe var talsmaður listar listarinnar vegna og gagnrýndi harðlega bandarískar bókmenntir sem á þeim tíma einkenndust af bókum sem reyndu að koma á framfæri tilteknum siðfræðilegum eða trúarlegum boðskap. Vegur hans varð enda meiri utan Bandaríkjanna lengst framan af.

Upphaflegt nafn hans var Edgar Poe. Hann fæddist í Boston, foreldrar hans voru leikarar og hann var annað barn þeirra. Faðir hans yfirgaf fjölskylduna árið 1810 og móðir hans dó ári síðar. Eftir það ólst hann upp hjá John og Frances Allan og fékk nafn þeirra þó að þau ættleiddu hann ekki. Hann gekk í háskóla eitt ár en hætti námi vegna fjárskorts.

Árið 1836 giftist hann með leynd frænku sinni, Virginia Clemm, þau voru systkinabörn. Hann var 26 ára en hún aðeins 13 ára. Hún dó af berklum 11 árum síðar og er dauði hennar talinn hafa haft áhrif á skrif Edgars eftir það. Síðustu ár sín bjó hann í litlum kofa í Fordham (sem nú er hluti af Bronx) í New York.

Poe dó 1849 fertugur að aldri. Dánarorsök er óþekkt, en stungið hefur verið upp á ýmsu, til dæmis: delirium tremens, hjartveiki, flogaveiki, sárasótt, heilahimnubólgu, kóleru og hundaæði.

Verk 
 Hrafninn
 Pytturinn og pendúllinn

Tenglar 
 Edgar Allen Poe; grein í Morgunblaðinu 1982
 150 ár frá fæðingu Edgar Allen Poes; grein í Lögbergi-Heimskringlu 1959
 Edgar Allan Poe; grein í Útsýn 1892 
Verk Poes
 Morella; smásaga eftir Poe; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1979
 Í röstinni; smásaga eftir Poe; birtist í Þjóðviljanum 1964
 Afdrif Usher-ættarinnar; birtist í Vísi 1959
 Uppljóstrun hjartans; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1965

Poe, Edgar Allan
Poe, Edgar Allan
Aleksandr Púshkín

Alexandr Sergejevítsj Púshkín (rússneska: Александр Сергеевич Пушкин) (6. júní 1799 – 10. febrúar 1837) var rússneskt rómantískt skáld og rithöfundur og frumkvöðull rússneskra nútímabókmennta. Hann átti upphafið að notkun þjóðtungunnar sem bókmenntamáls. Hann var af gömlum rússneskum aðalsættum en aðhylltist róttækar umbótahugmyndir sem aflaði honum lítilla vinsælda hjá stjórnvöldum. Skoðanir hans ollu því að hann átti erfitt með að fá verk sín gefin út. Hann lést af sárum sem hann hlaut í einvígi við meintan ástmann eiginkonu sinnar, Natalíu.

Tengill 
 Púsjkin og samsærismennirnir; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981

Púshkín, Alexandr
Púshkín, Alexandr
Púshkín, Alexandr
Miguel de Cervantes

Miguel de Cervantes Saavedra (29. september 1547 – 23. apríl 1616) var spænskur rithöfundur, skáld og leikskáld sem er þekktastur fyrir skáldsöguna Don Kíkóta frá Mancha (El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha) sem margir telja vera fyrstu nútímaskáldsöguna. 

Cervantes lærði eitt ár í Madrid og flutti eftir það til Ítalíu, en áhrif frá ítölskum bókmenntum eru greinileg í verkum hans. Hann barðist í orrustunni við Lepanto 1571, tók þátt í ýmsum öðrum sjóorrustum og þjónaði sem hermaður í Napólí og Palermó. 1575 var skip sem hann var á tekið af sjóræningjum og hann og bróðir hans voru hnepptir í þrældóm í Algeirsborg. Fimm árum síðar var hann leystur út og sneri aftur til Madrid. Á Spáni hélt hann flökkulífi sínu áfram og vann meðal annars sem birgðakaupmaður fyrir flotann ósigrandi og fékkst við skattheimtu. Um tíma var hann bannfærður, varð gjaldþrota og lenti minnst tvisvar sinnum í fangelsi. 

Hann hóf feril sinn með því að skrifa leikverk og kvæði en áttaði sig fljótlega á því að hann skorti hæfileika á því sviði. Með Don Kíkóta vildi hann notast við skýrt hversdagsmál til að lýsa raunverulegum aðstæðum og háttum fólks. Fyrsti hlutinn kom út 1605 og aflaði honum strax nokkurs orðspors. Árið 1606 settist hann endanlega að í Madrid. Annar hluti Don Kíkóta kom síðan út 1615.

Tenglar 
 Höfundur Don Kíkóta lifði sjálfur ævintýralegu lífi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945

Cervantes, Miguel de
Cervantes, Miguel de
Hadíða

Hadíð (arabíska الحديث, fleirtala á arabísku er ahadith, þýðir nánast „frásögn“, „hefð“) er hugtak í íslam yfir stuttar frásögur af eða um Múhameð eða einhvern af nánustu fylgjendum hans. Tilgangur þessara frásagna er að varpa ljósi á hvað er rétt „hefð“ (sunna) til lausnar á ákveðnu vandamáli. Hadíðurnar hafa sérlega mikilvægu hlutverki að gegna við túlkanir á sharía-réttarreglum hins íslamska réttarkerfis. Hver hadíða samanstendur oftast af tveimur hlutum, isnad (stuðningur) og matn (aðalhluti, innihald). Isnadinn er listi yfir þær persónur sem borið hafa frásögnina, það er að segja alla frásagnarkeðjuna allt frá dögum Múhameðs og þar með hvers konar tiltrú sé hægt að leggja á hana. 

Fjöldi hadíða er í núverandi söfnum mjög mikill - hundruð þúsunda - en margar þeirra eru einungis afbrigði. Andstæðar frásagnir eru einnig teknar með og er túlkun og íhugun á þessum mótsetningum sérstakur hluti af námi í íslömskum rétti. Sunní og shía múslimar hafa ekki sameiginleg hadíð-söfn og viðurkenna í mörgum tilvikum ekki sömu hadíður.

Kóranistar eru múslimar sem hafna hadíðum alfarið og byggja túlkun sína á íslamstrú eingöngu á kóraninum.

Tenglar

Hadíða-söfn 
 The Seven Canonical Hadith Collections
 Searchable hadith Database 
 Sahih al-Bukhari 
 Sahih Muslim 
 Abu Dawud 
 Muwatta Imam Malik 
 Searchable hadith Database

Aðrir tenglar 
 The International Hadith Study Association Network (The IHSAN Network)
 The Hadith Conspiracy & the Distortion of Islam- Critical Views
 Thesaurus Islamicus Foundation (The Sunna Project)
 Hadeeth Blog: A daily hadeeth and commentary
 An Introduction to the Science of Hadith
 A Comparison between Modern Historical Methodology and Hadeeth Methodology 
 The Sunnah: A Source of Civilization By Prof. Yusuf Al-Qaradawi
 Shi'a Perspective on Hadith: Outlines of the Development of the Science of Hadith
 Skeptical views of hadith 
 Hadith - Critical Views 
 Books and Resources on Hadith 

Íslam
F. Scott Fitzgerald

F. Scott Fitzgerald (24. september 1896 – 21. desember 1940) var bandarískur rithöfundur þekktur fyrir skáldsögur sem lýsa lífi ungs fólks á millistríðsárunum (djasstímabilinu). Frægasta bók hans er Hinn mikli Gatsby (The Great Gatsby) sem kom út 1925. Íslensk þýðing Atla Magnússonar 1987, undir nafninu Gatsby, 2. útgáfa 2008: Hinn mikli Gatsby. 

Á síðari hluta 4. áratugarins fluttist hann til Hollywood og bjó þar og vann til dauðadags.

Tenglar 

 F. Scott Fitzgerald og ameríski draumurinn; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969
 Fiðrildi sem flaug án átaks; grein í Morgunblaðinu 1986
 Zelda Fitzgerald hefur snúið aftur; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996
 F. Scott Fitzgerald; grein í Tímanum 1982
 Einhver ljómi...; grein í Tímanum 1982

Fitzgerald, F. Scott
Edna St. Vincent Millay

Edna St. Vincent Millay (22. febrúar 1892 – 19. október 1950) var bandarískt ljóðskáld og leikskáld. Hún vakti snemma athygli fyrir ljóð sín og var annar handhafi Pulitzer-verðlaunanna. Eftir fyrri heimsstyrjöldina bjó hún í Greenwich Village þar sem hún varð þekkt fyrir bóhem líferni, tvíkynhneigð og fjölmörg ástarsambönd.

Ljóð hennar „Þeim vörum sem ég kyssti“ kom út í þýðingu Þorsteins Gylfasonar á geisladisknum Ef ég sofna ekki í nótt (2001) í flutningi Páls Óskars Hjálmtýssonar og Moniku Abendroth.

Tengill

Millay, Edna St. Vincent
Handbolti

Handbolti eða handknattleikur er hópíþrótt þar sem tvö sjö manna lið keppast um að koma bolta í mark. Einn liðsmaður úr hvoru liði er markmaður og er sá eini sem má stíga inn í markteiginn á sínum vallarhelmingi. Í vörn standa hinir sex utan teigsins og reyna að hindra sókn andstæðinganna, í sókn sækja þeir að hinu markinu og reyna koma boltanum í mark andstæðinganna. Liðsmenn mega ekki taka fleiri en þrjú skref án þess að drippla boltanum og mega ekki halda boltanum án þess að senda eða skjóta í meira en þrjár sekúndur. Í hvoru liði eru tveir hornamenn, tvær skyttur, einn miðjumaður, einn línumaður og einn markmaður.

Handboltakappleikur er hraður og yfirleitt eru skoruð mörg mörk miðað við aðrar knattíþróttir.

Handbolti er vinsæl íþrótt á Íslandi og hafa íslenskir handboltamenn náð góðum árangri bæði hér heima og erlendis í gegnum árin.

Uppruni handknattleiks á Íslandi 

Valdimar Sveinbjörnsson íþróttakennari flutti handknattleik til Íslands árið 1921, en hann var þá nýkominn heim frá námi við Íþróttakennaraskóla Danmerkur. Á næstu árum var notast við handknattleik í íþróttakennslu á nokkrum stöðum á landinu, svo sem í Vestmannaeyjum og í Hafnarfirði undir stjórn Hallsteins Hinrikssonar. Fyrsti skráði handboltaleikurinn fór fram milli tveggja stúlknaliða í Hafnarfirði sumarið 1925.

Fyrstu árin var handknattleiksiðkun fyrst og fremst bundin við skóla á borð við Flensborgarskólann, Menntaskólann í Reykjavík og Háskólann. Með tímanum fóru hefðbundnu íþróttafélögin þó að leggja stund á þessa grein, meðal annars í tengslum við inniæfingar knattspyrnumanna á vetrum. Fyrsta Íslandsmótið í handbolta var haldið í Íþróttahúsi Jóns Þorsteinssonar við Lindargötu árið 1940.

Lengi vel var keppt í handknattleik bæði innanhúss og utan. Með tímanum fór áhugi á utanhússhandknattleik þó minnkandi og lagðist keppni í greininni endanlega af í kringum 1980.

Handknattleikssamband Íslands var stofnað árið 1957. Sér það meðal annars um rekstur landsliða Íslands sem náð hafa góðum árangri á stórmótum. Íslenska karlalandsliðið í handbolta vann til silfurverðlauna á Ólympíuleikunum í Beijing 2008 og bronsverðlauna á Evrópumeistaramótinu í Austurríki árið 2010 en hafnaði í 6. sæti á heimsmeistaramótinu í Svíþjóð 2011.

Tengt efni 

 Körfubolti
 Fótbolti
 Ruðningur
Fjodor Dostojevskíj

Fjodor Míkhajlovítsj Dostojevskíj (rússneska: Фёдор Миха́йлович Достое́вский) (11. nóvember 1821 – 9. febrúar 1881) var rússneskur rithöfundur sem hafði mikil áhrif á bókmenntir 20. aldar. Verk hans lýsa oft einstaklingum á jaðri samfélagsins, vegna fátæktar eða innra andlegs ástands. Hann er oft talinn upphafsmaður tilvistarstefnunnar.

Fyrsta bók hans, Fátækt fólk, kom út 1846. 1849 var hann handtekinn fyrir þátttöku í byltingaraðgerðum gegn Nikulási 1. keisara og sendur í þrælkunarbúðir í Omsk í Síberíu. 

Hann losnaði úr fangelsi 1854 en þurfti að eyða næstu fimm árum í herþjónustu í Síberíuherdeildinni. Á þeim árum gerðist hann kristinn og varð síðar mikill andstæðingur níhílistahreyfingarinnar. 1860 sneri hann aftur til Sankti Pétursborgar þar sem hann reyndi að reka bókmenntatímarit ásamt bróður sínum Mikhaíl með litlum árangri. 1864 lést eiginkona hans og bróðir hans skömmu síðar. Við þetta sökk Dostojevskíj í þunglyndi og spilafíkn sem gerði skuldastöðu hans enn verri en hún var fyrir. Glæpur og refsing (Преступление и наказание), sem sumir telja hans besta verk, kom út sem framhaldssaga í tólf hlutum árið 1866. 

1867 ferðaðist hann til Vestur-Evrópu, giftist aftur og hóf að skrifa Fávitann (Идиот). Síðustu árum sínum eyddi hann á heilsuhælum, en hann þjáðist af flogaveiki alla ævi.

Helstu verk 
 Fátækt fólk (Бедные люди) (1846)
 Tvífarinn: Pétursborgarbálkur (Двойник. Петербургская поэма) (1846) - ísl. þýð. Vilhjálmur Þ. Gíslason, 1930; Ingibjörg Haraldsdóttir, 1994
 Неточка Незванова (1849)
 Село Степанчиково и его обитатели (1859)
 Minnisblöð úr húsi dauðans (Записки из мертвого дома) (1860)
 Униженные и оскорбленные (1861)
 Скверный анекдот (1862)
 Minnisblöð úr undirdjúpunum (Записки из подполья) (1864) - ísl. þýð. Ingibjörg Haraldsdóttir, 1997
 Glæpur og refsing (Преступление и наказание) (1866) - ísl. þýð. Ingibjörg Haraldsdóttir, 1984
 Fjárhættuspilarinn (Игрок ) (1867) - ísl. þýð. Ingibjörg Haraldsdóttir, 2004
 Fávitinn (Идиот) (1868) - ísl. þýð. Ingibjörg Haraldsdóttir, 1987
 Hinir óðu eða Djöflarnir (Бесы) (1872) - ísl. þýð. Arnór Hannibalsson, 1998
 Подросток (1875)
 Karamazov-bræðurnir (Братья Карамазовы) (1880) - ísl. þýð. Ingibjörg Haraldsdóttir, 1990-

Dostojevskíj, Fjodor
Dostojevskíj, Fjodor
Búðahreppur

Búðahreppur var hreppur við innanverðan Fáskrúðsfjörð á Austfjörðum.  Hann varð til árið 1907 við að kauptúnið á Búðum var skilið frá Fáskrúðsfjarðarhreppi.

Hinn 1. október 2003 sameinaðist Búðahreppur Stöðvarhreppi undir nafninu Austurbyggð.

Sveitarfélögin Austurbyggð, Fjarðabyggð, Fáskrúðsfjarðarhreppur og Mjóafjarðarhreppur sameinuðust undir nafni Fjarðabyggðar þann 9. júní 2006. Við sameininguna urðu íbúar Fjarðabyggðar samtals 5.522 talsins. 

Fyrrum sveitarfélög á Austurlandi
Stöðvarhreppur

Stöðvarhreppur var hreppur við Stöðvarfjörð á Austfjörðum.  Hann var áður hluti Breiðdalshrepps, en var gerður að sérstökum hreppi árið 1905, eftir að kauptún var tekið að myndast á Kirkjubóli norðan fjarðarins.

Hinn 1. október 2003 sameinaðist Stöðvarhreppur Búðahreppi undir nafninu Austurbyggð.

Suður-Múlasýsla
Fyrrum sveitarfélög Íslands
Jane Austen

Jane Austen (16. desember 1775 – 18. júlí 1817) var enskur rithöfundur, fræg fyrir sögur sínar um mið- og yfirstéttarkonur. Frægasta verk hennar er Hroki og hleypidómar (Pride and Prejudice) sem kom fyrst út 1813. Hún gaf verk sín út nafnlaust og þau vöktu töluverða athygli, en nafnleysi hennar gerði það að verkum að hún var ekki í tengslum við aðra rithöfunda. Þótt hún hafi skrifað á rómantíska tímanum fylgdi hún ekki rómantísku bókmenntastefnunni, heldur einkennast verk hennar af skynsemishyggju og hún beitir háði gegn tilfinningasemi. Hún var fyrst upphafin sem einn mesti rithöfundur á enska tungu nokkrum áratugum eftir dauða sinn, eða á Viktoríutímabilinu.

Verk

Skáldsögur 
 1811 – Sense and Sensibility
 1813 – Hroki og hleypidómar
 1814 – Mansfield Park
 1815 – Emma
 1818 – Northanger Abbey, gefin út að höfundi látnum
 1818 – Persuasion, gefin út að höfundi látnum
 1871 – Lafði Susan, gefin út að höfundi látnum

Tenglar 
 Jane Austen; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996

Austen, Jane
Walt Whitman

Walter „Walt“ Whitman (31. maí 1819 – 26. mars 1892) var bandarískt skáld, blaðamaður og húmanisti sem fæddist á Long Island í New York. Frægustu verk hans eru ljóðasöfnin Grasblöðin (Leaves of Grass) og Drum-Taps. Hann hóf feril sinn sem blaðamaður og ritstjóri. Hann missti vinnu sína sem ritstjóri á Daily Eagle vegna andstöðu sinnar við þrælahald og gaf eftir það sjálfur út safnið Grasblöðin sem hann átti síðar eftir að breyta og bæta við fyrir nýjar útgáfur nánast alla ævina. Grasblöðin komu út á íslensku í þýðingu Sigurðar A. Magnússonar 1994 og endurútgefinn 2002 en nefnist bókin Söngurinn um sjálfan mig.

Tenglar 
 Tvö ljóð eftir Whitman; birtust í Lesbók Morgunblaðsins 1999
 Úr grasblöðum; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1973
 Ég sit og horfi út; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1993
 En hve lengi við létum blekkjast, við tveir; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1998

Whitman, Walt
Mark Twain

Samuel Langhorne Clemens (30. nóvember 1835 – 21. apríl 1910), betur þekktur sem Mark Twain, var bandarískur rithöfundur sem varð gríðarlega vinsæll bæði sem rithöfundur og fyrirlesari á sinni tíð. Hann fæddist í Missouri í Suðurríkjunum og vann meðal annars sem stýrimaður á fljótabáti á Mississippifljóti. Þegar Þrælastríðið brast á myndaði hann herflokk með félögum sínum en lenti aldrei í átökum og hélt með bróður sínum vestur til Nevada þar sem hann reyndi meðal annars fyrir sér í námavinnslu en gekk illa. Eftir þetta fékk hann vinnu við dagblað í Virginia City í Nevada og tók upp rithöfundarnafnið Mark Twain 1863. 

Frægasta verk hans er skáldsagan Stikilberja-Finnur (The Adventures of Huckelberry Finn) sem er talin með sígildum meistaraverkum bandarískra bókmennta þar sem hann blandar saman kímni, óhefluðu alþýðumáli og beittri samfélagsgagnrýni. Önnur þekkt verk eru Sagan af Tuma litla (The Adventures of Tom Sawyer) og Heiðurspiltur í hásæti (The Prince and the Pauper).

Tenglar 

 Mark Twain; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1935
 Háðfugl sem enn er deilt um; grein í Morgunblaðinu 1985
 Smásögur af Mark Twain; grein í Reykjavík 1910
 Ástarævintýri frá miðöldum; smásaga eftir Mark Twain; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1945

Twain, Mark
Molière

Jean-Baptiste Poquelin (15. janúar 1622 – 17. febrúar 1673) betur þekktur sem Molière, var franskt leikskáld, leikstjóri og leikari. 

Hann fæddist í París, sonur bólstrara, en lærði í hinum virta menntaskóla Collège de Clermont sem rekinn var af Jesúítum. 1643 stofnaði hann leikhóp ásamt ástkonu sinni, Madeleine Béjart og fleirum og tók upp listamannsnafnið Molière til að hlífa föður sínum við þeirri skömm að eiga leikara fyrir son. Þessi leikhópur varð gjaldþrota 1645 og hann lenti í skuldafangelsi sem faðir hans leysti hann úr. Eftir það flakkaði hann um í fjórtán ár með Madeleine og skemmti í þorpum. Á þessu flakki hitti hann prinsinn af Conti sem gerðist styrktaraðili leikhópsins sem tók sér nafn hans. 

1658 kom Molière aftur til Parísar og lék þar í Louvre (sem þá var leigð út fyrir leiksýningar), meðal annars í eigin farsa Le docteur amoureux. Leikhópur hans sameinaðist frægum ítölskum Commedia dell'arte leikhóp og hann tróð upp í leikhúsi þeirra, Petit-Bourbon. 18. nóvember 1659 setti hann þar upp leikritið Les Précieuses Ridicules sem aflaði honum nokkurrar athygli og mikillar gagnrýni. Á næstu árum setti hann mörg fleiri gamanleikrit á svið sem mörg gengu vel. 

1662 flutti leikhópurinn yfir í Théâtre du Palais-Royal og Molière giftist Armande, sem hann áleit vera systur Madeleine, en sem var í raun laundóttir hennar sem hún átti með öðrum manni. Þetta varð vatn á myllu óvina Molières sem héldu því nú fram að hann hefði gifst dóttur sinni. Loðvík 14. hélt verndarhendi yfir honum, veitti honum fastan lífeyri og samþykkti að gerast guðfaðir fyrsta sonar hans. 

1664 samdi Molière tvö verk með tónlist eftir Jean-Baptiste Lully. Sama ár var eitt frægasta verk hans, Tartuffe (Le Tartuffe, ou L'Imposteur), sett á svið og olli miklu hneyksli fyrir það hvernig hann gagnrýndi yfirstéttirnar. Konungur sjálfur mun hafa mælst til þess að verkið yrði tekið af sviði og Molière skrifaði með hraði nýtt verk, Don Juan (Dom Juan, ou le Festin de Pierre) til að setja upp í staðinn. 1666 kom síðan út Mannhatarinn (Le Misanthrope) sem er almennt talið besta verk Molières en náði ekki miklum vinsældum í fyrstu. 

Áfram notaði hann tónlist Lullys í verkum eins og Le Bourgeois Gentilhomme en skrifaði minna þar sem hann var orðinn veikur. Síðasta verk hans, Ímyndunarveikin (La Malade Imaginaire) var frumsýnt 10. febrúar 1673, en Molière féll niður á sviðinu á fjórðu sýningu og lést skömmu síðar. Sagt var að hann hefði verið í gulum fötum og síðan hefur það verið talinn ólánslitur meðal leikara.

Tengt efni 

 

Frönsk leikskáld