alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Beygingamál

Beygingamál er ákveðin tegund af tungumáli þar sem ein merkingareining (myndan) geymir upplýsingar um mörg málfræðileg einkenni (formdeildir) í einu. Andstæðan við beygingamál er viðskeytamál, þar sem eitt myndan geymir upplýsingar um nákvæmlega eina formdeild. Til dæmis á íslensku, sem er beygingamál, hefur sögnin borða myndina borðaðir í þátíð annarrar persónu eintölu. Hér geymir viðskeytið -aðir upplýsingar um þrjár formdeildir í einu (tíð, persónu og tölu). Ef gildi einnar þessara formdeilda breytist þá breytist viðskeytið með. 

Hins vegar getur eitt viðskeyti átt við um fleiri en eina samstæðu formdeilda. Til dæmis á myndin borðaði við um bæði fyrstu persónu og þriðju persónu (þ.e. ég borðaði, Steinunn borðaði). Þess má einnig geta að allar ofannefndar myndir geta átt við um framsöguhátt eða viðtengingarhátt.

Sem dæmi um beygingamál meðal indóevrópskra mála má nefna sanskrít, pastú, púndjabí, hindí-úrdú, bengölsku, grísku, latnesku, ítölsku, frönsku, spænsku, portúgölsku, þýsku, færeysku, íslensku, albönsku og öll baltnesk og slavnesk mál. 

Mörg semísk mál eru jafnframt beygingamál. Þótt bæði hebreska og arabíska hafi glatað mörgum beygingum í nútímamáli hafa sagnbeygingar að miklu leyti haldist. Mörg úrölsk mál svo sem finnska, eistneska, ungverska og samíska hafa einnig flóknar beygingar.

Heimild 
 

Tungumál
Stefán Bjarman

Stefán Bjarman (10. janúar 1894 - 28. desember 1974) var íslenskur rithöfundur og þýðandi. Hann er einna þekktastur fyrir að hafa þýtt Hverjum klukkan glymur eftir Ernest Hemingway og Þrúgur reiðinnar eftir John Steinbeck. 

Stefán Bjarman fæddist á Nautabúi í Skagafirði, næsta bæ við Mælifell. Hann var yngsta barn hjónanna Steinunnar Jónsdóttur og Árna Eirikssonar er þar bjuggu, en þau fluttu skömmu eftir að Reykjum sem er annexía frá Mælifelli og ólst Stefán þar upp i allstórri fjölskyldu til fermingaraldurs. Þá brugðu foreldrar hans búi og fluttu til Akureyrar þar sem þau bjuggu síðan. Stefán stundaði nám við Menntaskólann í Reykjavik og bjó á þeim árum um hríð í Unuhúsi. Stefán beindi síðar för sinni til Bandaríkjanna, þar sem hann dvaldist um ára bil.

Tenglar 
 Á áttræðisafmæli Stefáns Bjarmans; greinar eftir ýmsa, birtust í Þjóðviljanum 1974
 Stefán Bjarman; Minning; grein í Tímanum 1975
 Stefán Bjarman; minningargreinar í Þjóðviljanum 1975

Íslenskir rithöfundar
Íslenskir þýðendur
Fólk fætt árið 1894
Fólk dáið árið 1974
Athrotaxis laxifolia

Athrotaxis laxifolia er sígrænt tré sem er einlent í Tasmaníu í Ástralíu, þar sem það vex í 1,000–1,200 m hæð.

Það verður 10 til 20m hátt, með bol að 1 m í þvermál. Blöðin eru hreisturlík, 4–12 mm löng og 2–3 mm breið, í spíral eftir sprotanum. Könglarnir eru aflangt-hnattlaga, 15–26 mm langir og 14–20 mm í þvermál, með 14–18 köngulskeljar; þeir ná fullum þroska um sex mánuðum eftir frjóvgun. Frjókönglarnir eru 3 til 5 mm langir.

Lítið er vitað um stöðu tegundarinnar í heimkynnum hennar; hún er sjaldgæfust þriggja tegunda Athrotaxis. Hún er að mörgu leyti millistig á milli Athrotaxis cupressoides og Athrotaxis selaginoides, og er sterkur grunur að hún sé náttúrulegur blendingur þeirra tveggja; hinsvegar eru niðurstöður erfðagreiningar ekki afgerandi.

Utan við útbreiðslusvæðið er hún stöku sinnum ræktuð í norðvestur Evrópu. Þrátt fyrir að vera sjaldgæfasta tegundin í náttúrunni, er hún algengasta tegundin í ræktun, tré á Írlandi hafa náð 20 m hæð.

Tilvísanir

Barrtré
Kynfæri

Kynfæri eru þau líffæri dýrs sem tengjast kynæxlun. Kynfæri eru hluti af æxlunarkerfinu. Aðalkynfæri karla eru eistun en aðalkynfæri kvenna eru eggjastokkarnir. Utanáliggjandi kynfæri karla eru getnaðarlimurinn og pungurinn, en hjá konum liggja kvensköpin og leggöngin út á við.

Í spendýrum með legköku eru kvendýr með tvö kynfæraop: leggöngin og þvagrásina, en karldýr eru eingöngu með þvagrás. Í kynfærum beggja kynja er mikið magn taugaenda, sem gerir það að verkum að kynfærin eru mjög tilfinninganæm. Þægilegt þykir að koma við þau. 

Í flestum löndum, einkum íhaldssömum löndum, telst ósæmilegt að bera kynfærin á almannafæri.

Kynfæri eftir kynjum 
Meðal kynfæra spendýra eru:

Heimildir 
 

Æxlunarfæri
Stærri-Árskógur

Stærri-Árskógur er bújörð, kirkjustaður og fyrrum prestssetur á Árskógsströnd við Eyjafjörð. Bærinn tilheyrir Dalvíkurbyggð. Upp af bænum er Kötlufjall og þar skerst Þorvaldsdalur inn milli hárra fjalla og tilheyrir jörðinni að hluta. Úr honum fellur Þorvaldsá til sjávar á Árskógssandi. Skáldkonan Látra-Björg var fædd í Stærra-Árskógi og þer er minnismerki um hana.

Dalvíkurbyggð
Íslenskir bæir
Kirkjustaðir í Eyjafjarðarsýslu
Mirabal-systurnar

Mirabal-systurnar (spænska: Las Hermanas Mirabal) voru fjórar systur frá Dóminíska lýðveldinu sem voru þekktar fyrir andóf gegn einræðisstjórn Rafaels Trujillo og stóðu fyrir ýmsum mótmælaaðgerðum gegn henni. Þrjár af systrunum, þær Patria, Minerva og Maria Teresa, voru myrtar þann 25. nóvember árið 1960 af útsendurum Trujillo-stjórnarinnar. Sú fjórða, Dedé, lést í hárri elli þann 1. febrúar 2014.

Systurnar gengu á sjötta áratugnum til liðs við andspyrnuhreyfingar gegn stjórn Trujillos og mynduðu eigin hóp sem þær kölluðu „Fiðrildin“ (spænska: Las Mariposas). Þær tóku þátt í því að gefa út dreifirit um fórnarlömb Trujillos og söfnuðu hráefnum í vopn og sprengiefni sem átti að nota þegar kæmi til uppreisnar. Systurnar voru oft handteknar fyrir aðgerðir sínar en héldu þeim jafnan áfram strax og þeim var sleppt úr haldi.

Morðið á Mirabal-systrunum gerði þær að „táknmynd hetjulegrar baráttu kvenna og fórnarlamba ofbeldis“ meðal Dóminíkumanna. Árið 1999 kaus allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að lýsa dauðadag systranna, 25. nóvember, alþjóðlegan baráttudag gegn kynbundnu ofbeldi þeim til heiðurs.

Tilvísanir

Fólk fætt árið 1924
Fólk fætt árið 1925
Fólk fætt árið 1926
Fólk fætt árið 1935
Fólk dáið árið 1960
Fólk dáið árið 2014
Dóminíkar
Thionville

Thionville er borg í norðausturhluta Frakklands. Þar búa 40.778 manns (1. janúar 2019).

Borgir í Frakklandi
Athrotaxis selaginoides

Athrotaxis selaginoides er sígrænt tré sem er einlent í Tasmaníu í Ástralíu, þar sem það vex í 400–1,120 m hæð. Að vetrarlagi í búsvæði þess er snjór algengur.

Það verður um 20–30 m hátt, með bol að 1,5 m í þvermál. Blöðin eru nálarlaga, 7–18 mm löng og 3–4 mm breið, í spíral eftir sprotanum. Könglarnir eru hnattlaga, 15–30 mm í þvermál, með 20–30 köngulhreistur; þeir ná fullum þroska um sex mánuðum eftir frjóvgun. Frjókönglarnir eru 4–5 mm langir.

Staða tegundarinnar er viðkvæm. Eins og hinar tvær Athrotaxis tegundirnar, er A. selaginoides viðkvæm fyrir eldi. Önnur ástæða fyrri hnignunar tegundarinnar er skógarhögg on heildarhnignun er talin vera um 40% síðustu 200 ár. Þrátt fyrir að 84% skóganna á vernduðum svæðum eru villieldar enn vandamál, en skógarhögg er bannað þar.

Utan við útbreiðslusvæðið er hún stöku sinnum ræktuð í norðvestur Evrópu. Hún þrífst í Skotlandi þar sem hún fær nægilega úrkomu til að viðhalda góðum vexti og þroskar frjó fræ þar.

Tilvísanir

Barrtré
Athrotaxis cupressoides

Athrotaxis cupressoides er sígræn tegund í grátviðarætt sem er einlend í Tasmaníu í Ástralíu. Trén geta orðið að 100 ára gömul, með mjög hægan vöxt, eða um 12mm á ári í þvermálsvöxt.

Það verður að 20m hátt, með bol að 1,5 m í þvermál. Blöðin eru hreisturlík, 2–3 mm löng og 2–3 mm breið, aðlæg eins og hreistur, í spíral eftir sprotanum. Könglarnir eru hnattlaga, 12–15 mm í þvermál; þeir ná fullum þroska um sex mánuðum eftir frjóvgun. Frjókönglarnir eru 3 til 5 mm langir. Börkurinn er ljósbrúnn og trefjakenndur, og verður sprunginn með aldri.

Útbreiðsla 

Athrotaxis cupressoides  er einlend í Tasmaníu. Útbreiðslan er aðallega í mið og vestur fjallasvæum á milli 700 og 1300m yfir sjávarmáli, oft í kring um  vötn eða rakar dældir á mó- eða blautum grýttum jarðvegi.

Ógnir

Athrotaxis cupressoides er mjög viðkvæm fyrir eldi, og eru elstu og kröftugustu trén helst finnanleg á rökum svæðum. Lítið þol tegundarinnar fyrir eldi og ásókn innfluttra og innlendra beitardýra (kindur, kanínur og pokadýr) í smáplöntur, rótarskot og barr hefur veruleg neikvæð áhrif áviðkomu tegundarinnar.

Nytjar og ræktun 
Athrotaxis cupressoides hefur eins og er engar skráðar nytjar. Bolurinn er of undinn og hnútóttur til að nota í timbur. Tegundin hefur hinsvegar stöku sinnum verið ræktuð  og seld sem skrautplanta.

Tilvísanir

Barrtré
Sequoia

Sequoia er ættkvísl barrtrjáa í undirættinni Sequoioideae í ættinni Cupressaceae. Eina núlifandi tegund ættkvíslarinnar er Sequoia sempervirens strandskógum í norður Kaliforníu og suðvestur Oregon í Bandaríkjunum. 

Nokkrar útdauðar tegundir hafa verið greindar út frá steingerfingum, þar á meðal Sequoia affinis (vesturhluta norður Ameríku), Sequoia chinensis (engar traustar heimildir, greining óviss) í Kína, Sequoia langsdorfii (endurgreind sem Metasequoia), Sequoia dakotensis (endurgreind sem Metasequoia) í Suður-Dakóta (Maastrichtian), og Sequoia magnifica (viðarsteingerfingur frá Yellowstone National Park).

Orðsifjar
Nafnið Sequoia var fyrst útgefið sem ættkvíslarnafn af austurríska grasafræðingnum Stephan Endlicher 1847. Hinsvegar lét hann ekki eftir neinar upplýsingar um hversvegna hann valdi nafnið og engar heimildir eru um af hverju það er dregið.

Algengasta ágiskunin er að Endlicher, tungumálafræðingur, kínafræðingur og textafræðingur, sem og grasafræðingur hafi nefnt hana til heiðurs Sequoyah, upphafsmanns Cherokee syllabary (indíánaritmál), sem nú er þekkt sem Sequoyan. Önnur tilgáta síðan um 1860 er að það sé dregið af latneska orðinu "sequence".

Viðbótarlesning
Muleady-Mecham, Nancy E. Ph.D. (2017) "Endlicher and Sequoia: Determination of the Entymological Origin of the Taxon
Sequoia," Bulletin of the Southern California Academy of Sciences: Vol. 116: Iss. 2.
Available at: http://scholar.oxy.edu/scas/vol116/iss2/6

Tilvísanir

Barrtré
Menelik 2.

Menelik 2. (17. ágúst 1844 – 12. desember 1913) var keisari Eþíópíu frá 1889 til dauðadags árið 1913 og Negus (konungur) af Shoa frá 1866 til 1889. Á valdatíð Meneliks þandi hann landamæri Eþíópíu verulega út með landvinningum gegn nágrannaþjóðunum og lagði þannig drög að landamærum Eþíópíu eins og þau eru í dag. Eþíópíumenn vörðust einnig innrás Ítala í Eþíópíu og tókst að sigra þá í orrustunni við Adúa árið 1896. Með þessum sigri varð Eþíópía eina Afríkuþjóðin sem tókst að viðhalda sjálfstæði sínu gagnvart evrópskum nýlenduherrum í kapphlaupinu um Afríku.

Æviágrip
Eftir að Theódór 2. Eþíópíukeisari féll í baráttu við Breta árið 1868 tók Menelik, sem þá var konungur eþíópíska konungdæmisins Shoa, þátt í valdabaráttu um keisarakrúnuna við aðra undirkonunga. Hann gafst að endingu viljugur upp fyrir Jóhannesi, konungi Tígra, sem varð í kjölfarið nýr keisari og leyfði Menelik að sitja áfram sem undirkonungur yfir Shoa. Menelik lýsti sjálfan sig keisara Eþíópíu eftir að Jóhannes lést árið 1889.

Sem keisari átti Menelik í verslun við Evrópuveldin og keypti af þeim miklar birgðir af skotvopnum sem hann notaði síðan til þess að ráðast gegn Orómó-þjóðunum til suðurs. Með landvinningum sínum gegn Orómóum þrefaldaði Menelik yfirráðasvæði Eþíópíu og innlimaði ýmsar þjóðir og þjóðarbrot sem höfðu aldrei áður tilheyrt keisaradæminu. Menelik vildi með þessu standa vörð um sjálfstæði Eþíópíu, fá alþjóðlega viðurkenningu á landamærum ríkisins, styrkja samstöðu þjóðarinnar með því að reka burt þjóðarbrot sem ekki voru kristin og auka völd keisarans yfir landinu. 

Líkt og margir aðrir afrískir leiðtogar vonaðist Menelik til þess að geta gert bandalög við Evrópuveldin til að hafa hemil á stjórnarandstöðu í eigin landi og því undirritaði hann Wuchale-sáttmálann svokallaða við Ítali árið 1889. Í sáttmálanum viðurkenndi Menelik að Ítalir ættu verndarsvæði í Erítreu í skiptum fyrir loforð um fjárhags- og hernaðaraðstoð. Ítalir lögðu hins vegar allt annan skilning í samningin en Menelik; samkvæmt þeirra útgáfu hafði Menelik í reynd samþykkt að gera alla Eþíópíu að verndarsvæði Ítala og að gerast leppstjórnandi ítalskra nýlenduyfirráða. Þegar Menelik varð þess áskynja hvernig Ítalirnir höfðu túlkað samninginn rifti hann honum umsvifalaust.

Eftir að samningnum var rift réðust Ítalir inn í Eþíópíu árið 1895 og hugðust leggja hana undir sig með valdi. Menelik mætti ítalska innrásarhernum með 100.000 manna her og tókst að sigra Ítali í orrustunni við Adúa. Ítalir neyddust í kjölfarið til að viðurkenna sjálfstæði og fullveldi Eþíópíu og Bretar og Frakkar fylgdu fordæmi þeirra næsta ár.

Árið 1886 stofnaði Menelik nýja höfuðborg, Addis Ababa, í miðju ríkinu þar sem áður hafði verið Orómó-þorpið Finfine. Á næstu árum eftir sigurinn gegn Ítölum hófst mikið framfara- og uppbyggingarskeið í landinu: Símalínur voru lagðar frá Eþíópíu til umheimsins, járnbrautarlína var byggð frá Addis Ababa til Djíbútí og Menelik greiddi fyrir byggingu nýrra skóla í höfuðborginni með hjálp sænskra trúboða. Menelik gerði hlutleysissamninga við Breta, Frakka árin 1902, 1906 og 1907.

Heimildir
Heimildaskrá
 
Tilvísanir

Eþíópíukeisarar
Ruth Bader Ginsburg

Ruth Bader Ginsburg (15. mars 1933 – 18. september 2020) var hæstaréttardómari við hæstarétt Bandaríkjanna. Hún var skipuð af Bill Clinton og tók við embættinu 10. ágúst 1993. Hún var önnur konan til að gegna embættinu, á eftir Söndru Day O'Connor. Hún var talin tilheyra frjálslyndari væng hæstaréttardómara í Bandaríkjunum.

Æviágrip
Joan Ruth Bader fæddist 15. mars 1933 í Brooklyn í New York.

Bader stundaði nám við Cornell-háskóla í Íþöku í New York-fylki. Þaðan útskrifaðist hún 1954, með hæstu einkunn kvenna í námi í stjórnmálum. Þar kynntist hún einnig eiginmanni sínum Martin D. Ginsburg. Haustið 1956 hóf hún nám í lagadeild Harvard-háskóla, þar var hún ein níu kvenna í hópi 500 nemenda. Síðan flutti hún til New York og hélt þar áfram í laganámi, en þó hjá Colombia-háskóla. Þaðan útskrifaðist hún 1959 og var ein af tveimur nemendum með hæstu einkunn.

Starfsferill

Ginsburg starfaði sem ritari hjá dómaranum Edmund L. Palmieri í tvö ár.Síðar starfaði hún m.a. hjá Columbia Law School Project og sem prófessor við Rutgers Law School. Hún var meðstofnandi Kvennréttinda verkefnis við American Civil Liberties Union (ACLU) 1972.

Ginsburg var tilnefnd af Jimmy Carter forseta Bandaríkjanna til að taka sæti við Áfrýjunardómstól Bandaríkjanna í Colombia fylki (D.C). Hún sat þar þangað til að hún tók við embætti hæstaréttardómara árið 1993.

Dómari við hæstarétt Bandaríkjanna
Ginsburg var tilnefnd af Bill Clinton Bandaríkjaforseta 14. júní 1993. Hún var fyrsti kvenkyns dómarinn af gyðingaættum en jafnframt önnur konan til að gegna embættinu.

Ginsburg var í hópi frjálslyndari dómara réttarins. Hún greiddi atkvæði með mörgum helstu úr­bótum í mannréttindamálum sem til kasta réttarins komu á und­an­förnum ára­tug­um. Má þar nefna mála sem snúa að rétti kvenna til fóst­ur­eyð­inga, hjóna­bandi sam­kyn­hneigðra, kosn­inga­rétti, mál­efnum inn­flytj­enda, heil­brigð­is­málum og í málum þar sem tek­ist hefur verið á um jákvæða mis­munum á grund­velli kyn­þátta.

Hún gegndi embætti hæstaréttardómara til dauðadags, 18. september 2020 eða sex vikum fyrir forsetakosningar í Bandaríkjunum. Hinsta ósk hennar var að ekki yrði skipaður nýr dómari við réttinn í hennar stað fyrr en nýr forseti hefði verið settur í embætti. Þessi ósk var ekki virt, heldur var hin íhaldssama Amy Coney Barrett tilnefnd í sæti Ginsburg í Hæstaréttinum af Donald Trump forseta og staðfest af öldungadeild Bandaríkjaþings þann 27. október, rúmum mánuði eftir dauða Ginsburg og aðeins um viku fyrir forsetakosningarnar.

Tilvísanir

Dómarar við hæstarétt Bandaríkjanna
Kristín Þóra Haraldsdóttir

Kristín Þóra Haraldsdóttir (fædd 25. febrúar 1982) er íslensk leikkona. Hún útskrifaðist frá leiklistardeild Listaháskóla Íslands vorið 2007.

Ferill 
Eftir útskrift var Kristín Þóra fastráðin hjá Leikfélagi Akureyrar. Kristín lék í Óvitum, Ökutímum og Fló á skinni hjá Leikfélagi Akureyrar. Vorið 2008 var Kristín Þóra fastráðin hjá Borgarleikhúsinu. Þar hefur hún m.a. leikið í Vestrinu eina, Rústað, Fólkinu í kjallaranum, Ofviðrinu, Strýhærða Pétri, Elsku barni, Fanny og Alexander, Tengdó, Hamlet litla, Óskasteinum, Sókratesi, Flóð, Auglýsingu ársins, Ræmunni og Guð blessi Ísland. 

Af nýlegum sjónvarps- og kvikmyndaverkefnum má nefna kvikmyndirnar Andið eðlilega eftir Ísold Uggadóttur og Lof mér að falla eftir Baldvin Z.

Kristín Þóra var valin í hóp „Shooting stars“ 2019 af samtökunum European Film Promotion. Þau velja á hverju ári tíu efnilega leikara og leikkonur úr hópi aðildarlanda samtakanna sem vakið hafa sérstaka athygli í heimalandi sínu og á alþjóðavettvangi.

Tilnefningar og verðlaun 
Kristín Þóra hlaut Grímuverðlaunin 2016 sem besta leikkona í aukahlutverki fyrir hlutverk sitt í Auglýsingu ársins.

Hún fékk tilnefningu til Grímunnar sem leikkona ársins í aukahlutverki fyrir hlutverk sitt í Gauragangi og Loddaranum og tilnefningu sem besta leikkona ársins í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt í Óskasteinum, Peggy Pickit sér andlit guðs og Samþykki. Kristín Þóra hlaut Stefaníustjakann frá minningarsjóði frú Stefaníu Guðmundsdóttur árið 2014.

Árið 2019 hlaut hún Edduna sem besta leikkona í aukahlutverki fyrir hlutverk sitt í myndinni Lof mér að falla og var tilnefnd sem besta leikkona ársins í aðalhlutverki fyrir hlutverk sitt í Andið eðlilega.

Tilvísanir 



Fólk fætt árið 1982
Íslenskir leikarar
Íslenskar konur
Handhafar Grímunnar
Handhafar Edduverðlaunanna
Kalpana Chawla

Kalpana Chawla (17. mars 1962 – 1. febrúar 2003) var bandarískur geimfari, verkfræðingur og fyrsta indverskættaða konan til að fara út í geim.

Æviágrip 
Kalpana Chawla fæddist í Karnal á Indlandi þann 17. mars 1962 en til að komast inn í framhaldsskóla var fæðingardeginum hennar breytt í 1. júlí 1961 á fæðingarvottorði hennar. Faðir hennar var Banarsi Lal Chawla, sölumaður frá Sheikhopura í Vestur-Púnjab (nú Pakistan) en hann flutti til Karnal rétt áður en uppþot varð í heimabænum hans. Í Karnal kynntist hann konunni sinni, Sanyogitu, sem var einnig frá sama héraði í Pakistan. Kalpana á tvær eldri systur og einn eldri bróður. Kalpana var ekki nefnd þegar hún fæddist heldur var hún alltaf kölluð Monto. Þegar hún byrjaði í leikskóla valdi hún sér síðan nafnið Kalpana.

Bandarískir geimfarar
Bandarískir verkfræðingar
Hedy Lamarr

Hedy Lamarr (fædd 9. nóvember 1914, lést 19. janúar 2000) var austurísk-bandarísk leik- og uppfinningakona.

Hún átti stuttan feril sem kvikmyndaleikkona í Tékkóslóvakíu en flúði frá eiginmanni sínum, auðugum Austurríkismanni sem fékkst við hergagnaframleiðslu. Hún flutti til Parísar og eitt sinn þegar hún ferðaðist til London uppgötvaði forstjóri Metro-Goldwyn-Mayer-samsteypunnar, Louis B. Mayer, hana og bauð henni kvikmyndasamning í Hollywood. Hún varð kvikmyndastjarna eftir frammistöðu sína í kvikmyndinni Algiers (1938). Meðal annarra mynda sem hún lék í frá MGM eru Lady of the Tropics (1939), Boom Town (1940) og White Cargo (1942). Einnig vakti hún mikla lukku sem Delilah í mynd Cecil B. DeMille Samson and Delilah frá 1949.

Í upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar þróuðu hún og tónskáldið George Antheil saman aðferð til koma í veg fyrir að óvinur í hernaði truflaði sendingu á útvarpsbylgjum. Antheil hafði áður látið spila á 16 flygla samtímis í verki sínu Ballet Mechanique með svokölluðum píanóhólkum úr sjálfspilandi píanóum. Þau ákváðu að nota píanóhólkana til að senda fjöldann allan af útvarpsbylgjum, hver á sinni rás, og kallast sú aðferð bylgjuhopp. Hún kæmi í veg fyrir að óvinurinn gæti komist inni í sendinguna. Bandaríski sjóherinn gaf þessum uppgötvunum þeirra lítinn gaum þangað til á sjöunda áratugnum þegar Kúbudeilan stóð sem hæst. Þessi aðferð þeirra varð síðar grundvöllurinn að Bluetooth tækni og svipaðar aðferðir eru notaðar í WiFi tækni.

Bandarískir leikarar
Bandarískir uppfinningamenn
Femínistafélag Háskóla Íslands

Femínistafélag Háskóla Íslands er félag nema við Háskóla Íslands sem berjast fyrir jafnrétti kynjanna. Félagið stendur fyrir reglulegum, fjölbreyttum viðburðum til að efla vitund um stöðu kynjanna í heiminum. Félagið var stofnað 21. september árið 2007.

14.–16. mars 2017 hélt félagið í fyrsta sinn Túrdaga og 19.–21. mars 2018 voru þeir haldnir í annað sinn. Þeir voru ætlaðir til að opna umræðuna um túr og túrtengd málefni. 2019 breytti félagið Túrdögum í Píkudaga til að geta fjallað um víðtækari efni tengd píkunni.

Forseti félagsins 2022–2023 er Unndís Ýr Unnsteinsdóttir.

Tenglar 

 Heimasíða félagsins

Íslensk nemendafélög
Kvenréttindi á Íslandi
Femínismi
Astacus pachypus

Astacus pachypus, er tegund af vatnakröbbum sem finnst í Kaspíahafi, ánni Don, og hluta Svartahafs og Asofhafs, þar sem hann er í ísöltu vatni að 14‰. Samkvæmt IUCN vantar upplýsingar um tegundina.

Tilvísanir

Tenglar
 WORMS-database
 Encyclopedia of Life
 Global Biodiversity Information Facility 
 Fauna Europaea
 NCBI
 Global Crayfish Resources - The Carnegie Museum of Natural History.

Vatnakrabbar
Krabbadýr
Barbara McClintock

Barbara McClintock (16. júní 1902 - 2. september 1992) var bandarískur vísindamaður og frumuerfðafræðingur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í lífeðlisfræði eða læknisfræði árið 1983. McClintock hlaut doktorsgráðu í grasafræði frá Cornell-háskóla árið 1927. Þar hóf hún feril sinn sem forystukona í frumuerfðafræðilegri rannsókn á maís en það reyndist verða helsta áhersla rannsókna hennar það sem eftir var ævinnar. Frá því seint á þriðja áratugnum rannsakaði McClintock litninga og hvernig þeir breytast við æxlun í maís. Hún þróaði tækni til að birta litninga maís myndrænt og notaði smásjárgreiningu til að sýna fram á margar grundvallarhugmyndir í erfðafræði. Ein af þessum hugmyndum var um erfðafræðilega endurröðun með litningavíxl við meiósu-skiptingu - kerfi þar sem litingapör skiptast á upplýsingum. Hún framleiddi fyrsta  genakortið fyrir maís, sem tengir svæði á litningum við líkamlega eiginleika. Hún sýndi fram á mikilvægi hlutverks litningsenda og þráðhafta í varðveislu erfðaupplýsinga. Hún var þekkt sem ein þeirra bestu á hennar sviði, fékk marga virðingarverða styrki og tilnefningar og var kjörin meðlimur National Academy of Sciences árið 1944. 

Á fimmta og sjötta áratugnum uppgötvaði McClintock stökkla og notaði þá til að sýna fram á að gen stjórna líkamlegum einkennum.  Hún þróaði kenningar til að útskýra bælingu og tjáningu erfðaupplýsinga frá einni kynslóð maísplönta til annarrar.  Vegna tortryggni gagnvart rannsóknum hennar og afleiðinga þeirra hætti hún að birta gögnin sín árið 1953. 

Síðar gerði hún víðtæka rannsókn í frumuerfðafræði og þjóðháttagrasafræði maísstofna frá Suður-Ameríku. Skilningur á rannsóknum McClintock jókst verulega á sjöunda og áttunda áratugnum þegar aðrir vísindamenn staðfestu þau ferli í erfðabreytingum og stjórnun genatjáninga sem hún hafði sýnt fram á í rannsóknum sínum á maís á fimmta og sjötta áratug. Verðlaun og viðurkenningar fyrir framlag hennar á sviði frumuerfðafræðinnar komu eftir það, þar með talið Nóbelsverðlaunin í lífeðlisfræði eða læknisfræði. Þau hlaut hún árið 1983 fyrir uppgötvun á stökklum en hún er eina konan sem hefur hlotið Nóbelsverðlaun í þeim flokki án þess að deila þeim með öðrum.

Bandarískir erfðafræðingar
Nóbelsverðlaunahafar í lífeðlis- og læknisfræði
Astacus

Astacus (úr grísku αστακός, (astacós), í merkingunni "humar" eða "vatnakrabbi") er ættkvísl vatnakrabba sem er í Evrópu og vesturhluta Asíu, og samanstendur af þremur núlifandi tegundum og fjórum útdauðum, steingerfðum tegundum.

Vegna  vatnakrabbaplágunnar, eru vatnakrabbar af þessari ættkvísl nær útdauðir í Evrópu og hafa vatnakrabbar af Norður-Amerísku tegundinni Pacifastacus leniusculus, verið settir í staðinn, en sú tegund er  með þol gegn þeirri sýki. Hinsvegar hefur komið í ljós að sú krabbategund er um leið smitberi.

Núlifandi tegundir

A. astacus

Tilvísanir

Tenglar
 Crayfish Taxon Browser

Vatnakrabbar
Krabbadýr