alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Anna Bretadrottning

Anna (6. febrúar 1665 – 1. ágúst 1714) var drottning Englands, Skotlands og Írlands frá 8. mars 1702 til 1. maí 1707. Þann fyrsta maí 1707 voru tvö ríki hennar, England og Skotland, sameinuð í konungsríkið Stóra-Bretland. Anna var drottning Stóra-Bretlands og Írlands til dauðadags.

Anna fæddist á valdatíð frænda síns, Karls 2., sem átti engin skilgetin börn. Faðir hennar, Jakob, var því erfingi að krúnunni. Hann var óvinsæll þar sem hann var grunaður um að vera kaþólikki og því skipaði Karl svo fyrir að Anna og eldri systir hennar, María, yrðu aldar upp í enskri mótmælandatrú. Þremur árum eftir að hann settist á konungsstól var Jakob steypt af stóli í dýrlegu byltingunni árið 1688. María og hinn hollenski eiginmaður hennar, Vilhjálmur, settust saman á valdastól. Systurnar höfðu verið nánar en ágreiningur um efnahagsmál Önnu, stöðu hennar og félagsskapinn sem hún hélt blossaði upp á milli þeirra stuttu eftir valdatöku Maríu. Vilhjálmur og María eignuðust engin börn. Eftir andlát Maríu árið 1694 ríkti Vilhjálmur einn þar til hann lést einnig árið 1702 og Anna tók við af honum.

Á valdatíð sinni var Anna höll undir hófsama íhaldsmenn, sem voru líklegari til að vera henni sammála um trúmál en andstæðingar þeirra, Viggarnir. Viggarnir náðu meiri völdum í spænska erfðastríðinu þar til Anna leysti marga þeirra frá störfum árið 1710. Vinskapur hennar við Söru Churchill, hertogaynju af Malborough, beið hnekki vegna andstæðra stjórnmálaskoðana þeirra. Hertogaynjan hefndi sín á drottningunni með því að lýsa henni á mjög niðrandi hátt í endurminningum sínum. 

Anna var ekki heilsuhraust og frá fertugsaldri var hún bæði hölt og akfeit. Hún varð sjö sinnum ólétt en engin börn hennar lifðu hana af. Því varð Anna síðasti breski einvaldurinn af Stuart-ætt. Árið 1701 voru lög sett sem bönnuðu kaþólikkum að sitja á konungsstól og því varð frændi hennar, Georg 1., konungur eftir hennar dag.

Heimild 
 

Breskir einvaldar
Stuart-ætt
Óskar Svíaprins

Óskar Svíaprins, fullu nafni Oscar Carl Olof, (f. 2. mars 2016) er sænskur prins og hertogi af Skáni. Hann er annað barn Viktoríu krónprinsessu og Daníels prins og því þriðji í erfðaröðinni að sænsku krúnunni á eftir móður sinni og systur, Estellu.

Sænskir prinsar
Bernadotte-ætt
Karl Filippus Svíaprins

Karl Filippus Svíaprins, hertoginn af Vermalandi (f. 13. maí 1979) er annað barn Karls Gústafs 16. Svíakonungs og 
Silvíu drottningu. Karl Filippus varð krónprins við fæðingu þar sem lög um ríkiserfðir í Svíþjóð voru með þeim hætti að synir gengu fram yfir dætur, óháð aldri. Það entist þó ekki lengi því að 1. janúar 1980 var lögunum breytt með þeim afleiðingum að eldri systir Karls Filippusar, Viktoría varð krónprinsessa. Frá 2016 hefur Karl Filippus verið fjórði í erfðarröðinni að sænsku krúnunni á eftir systur sinni og tveimur börnum hennar, Estellu og Óskari.

Þann 13. júní 2015 giftist Karl Filippus fyrrverandi Glamour módelinu Sofíu Hellqvist í konunglegu sænsku kapellunni. Þau eiga tvo syni Alexander (f. 2016) og Gabríel (f. 2017).

Sænskir prinsar
Bernadotte-ætt
Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu
Bill Byrge

William "Bill" Byrge (fæddur 16. júlí 1932) er bandarískur gamanleikari.

Tenglar
 

Byrge, Bill
Anapo

Anapo er fljót á Sikiley sem rennur um austurhluta eyjarinnar í Sýrakúsu-héraði. Upptök þess eru í fjallinu Monte Lauro og rennur það í fljótið Ciane en ósar þess er í Jónahafinu. Fljótið er 52 km langt og meðalrennsli þess er um 1 rúmmetri á sekúndu.

Heiti árinnar er komið frá forngrísku og merkir líklega „ósýnileg“ og vísar til þess að áin grefur sig hér og hvar undir landsyfirborðið og hverfur því sjónum.

Ár á Ítalíu
Jakob 2.

Jakob 2. getur átt við eftirfarandi:

 Jakob 2. Skotakonung
 Jakob 2. Englandskonung

Aðgreiningarsíður
Stóra sænál

Stóra sænál (fræðiheiti: Entelurus aequoreus) er sænálartegund sem innfædd er í Norðaustur-Atlantshafi og eina tegundin í ættkvíslinni Entelerus. Stóra sænál er mjór fiskur og yfirleitt 20–60 cm að lengd. Á höfði hennar er löng trjóna með litlum munni sem vísar upp. 

Stóra sænál finnst við Íslandsstrendur, aðallega við suðvesturhornið, en er þó ekki algeng. Hún hefur fundist í meira mæli undanfarin ár.

Heimildir 

Sænálar
Stinglax

Stinglax (fræðiheiti: Aphanopus carbo) er miðsævisfiskur í stinglaxaætt. Hann finnst í Norðaustur-Atlantshafi frá Madeiraeyjum við Spán og Portúgal, við Bretlandseyjar, Noreg og Ísland á 180–1600 m dýpi. Hann getur náð allt að 110 cm lengd en fullorðinn er yfirleitt 80–85 cm að lengd.

Lýsing 
Stinglax er mjög mjór. Hæð stinglaxins er yfirleitt um einn áttundi hluti lengdarinnar. Trjónan er stór og tennurnar sterkar og vígtannalaga. Bakugginn er með 34 til 41 broddi. Raufarugginn er með 2 broddum. Kviðuggarnir eru með einum broddi í ungum en eru horfnir í fullorðnum. Stinglax er svartur á litinn og örlítið lithverfur. Innra borð munnsins og tálknanna er svart. Ungar eru uppsjávarfiskar og lifa við 100–500 m dýpi.

Lifnaðarhættir 
Stinglax er miðsævisfiskur á daginn en færir sig í uppsjó að næturlagi til að éta. Algengasta fæða hans er krabbar, smokkar og aðrir fiskar svo sem langhalar og mórur. Ílangur líkami stinglaxins, mjótt höfuð hans og langur bakuggi eru vel falin til hraðsunds. Munnurinn er stór með stórum tönnum til veiða. Svartur litur stinglaxins gerir honum kleift að fela sig vel. Augun eru stór vegna skorts á ljós í miðsjónum. Stinglax er talinn fullorðinn þegar hann nær 80 cm lengd. Eggin og lirfurnar rekur í uppsjónum með svifi. 

Stinglax er almennt stærri eftir því sem farið er suður. Lítið er vitað um lífsferill stinglaxins og ungum er sjaldan veiddir. Hann hrygnir eingöng við Madeiraeyjar, Kanaríeyjar og hugsanlega nokkur suðlægri svæði. Talið er að ungar gæti lifið við Færeyjar og vestan við Bretlandseyjar á meðan þeir vaxa áður en þeir fara suður til Portúgal til að hrygna. Vaxtartími stinglaxins er tiltölulega langur miðað við aðra veiðifiska.

Veiðar 
Stinglax er efnhagslega mikilvægur á Íberíuskaga, einkum í Madieraeyjum þar sem hann er mikils metinn. Hann er auk þess veiddur við Ísland, Frakkland, Írland og Kanaríeyjar. 109 tonn af stinglaxi voru veidd við Ísland árið 2013.

Hætta við neyslu 
Þó hann sé víða borðaður stafir nokkur hætta af neyslu á stinglaxi enda inniheldur hann þungmálma á borð við blý, kvikasilfur og kadmín. Hægt er að lágmarka hættuna með því að borða ekki lifrina og borða aðeins takmarkað magn af stinglaxi. 

Sníkjudýrið Anisakis getur lifað í stinglaxi. Neysla á hráum stinglaxi getur valdið sýkingu af Anisakis. Eina leiðin til að meðhöndla sýkinguna er að fjarlægja þráðormana með speglun eða skurðaðgerð.

Heimildir 

Stinglaxaætt
Guli túnfiskur

Guli túnfiskur (fræðiheiti: Thunnus albacares) er tegund túnfiska af makrílaætt. Hann er með heitt blóð eins og flestar túnfisktegundir. Túnfiskar eru byggðir fyrir hraða og þeir geta synt á allt að 75 km/klst.

Lýsing 
Guli túnfiskur er meðal stærstu túnfiskategunda og getur orðið yfir 180 kg, sem er að vísu minna en hinn bláuggatúnfiskur sem getur orðið yfir 450 kg. Það sem einkennir gula túnfiskinn helst er langur gulur seinni bakuggi og langur gulur gotraufaruggi, en hann fær nafnið frá því, að allir uggar hans eru gulir. Búkurinn hans er dökkblár efst og verður síðan silfurlitaður því neðar sem maður horfir á búkinn. Stærsti guli túnfiskur sem sagður er hafa nást var 2,4 m á lengd og vó 200 kg.

Lifnaðarhættir 
Guli túnfiskur er uppsjávarfiskur og heldur sig því grunnt og er algengasta dýpið 1–100 m. Hann heldur sig við hitastig á milli 15–31°C. Hann finnst oftast í opnu hafi og sjaldan nálægt rifum. Guli túnfiskur, eins og aðrar tegundir túnfiska, er viðkvæmur gagnvart súrefnisleysi, þess vegna heldur hann sig svona grunnt í hafinu og einnig þarf hann alltaf að vera á hreyfingu, annars klárar hann allt súrefnið í kringum sig og kafnar. 

Guli túnfiskur hópar sig oft saman með öðrum túnfiskategundum og sjást oft með hvölum, hákörlum eða höfrungum. Oft sjást þessir hópar nálægt fljótandi hlutum, spítum og pallettum.

Fæða 
Fæða gula túnfisks eru aðrir fiskar, krabbadýr eða smokkfiskar. Vegna byggingar hans er auðvelt fyrir hann að ná hröðum fiskur eins og makríl.

Guli túnfiskur er stundum étinn af stærri fiskum sinnar tegundar þegar hann er lítill, en einnig af sjófuglum. Hann getur þó oftast sloppið frá því að vera étinn vegna hraða síns.

Veiði 
Ýmsar aðferðir eru notaðar við veiðar á túnfiskum en sú helsta er línuveiði. Einnig er stangveiði stunduð á túnfisk í Ameríku.

Heimildir 
http://www.fishbase.org/Summary/SpeciesSummary.php?ID=143&AT=yellowfin+tuna, skoðað þann 18. febrúar 2018

Makrílaætt
Túnfiskar
Matfiskur
Hrygning

Hrygning er losun eggja og sæðis utan líkama dýra, yfirleitt í vatn. Við hrygningu frjóvgast hluti eggjana sem þróast í afkvæmi í kjölfarið. Flest sjávardýr, að undanteknum sjávarspendýrum og skriðdýrum, fjölga sér með hrygningu. 

Hrygning fer yfirleitt fram þannig að hrygnan (kvenkynsdýrið) gefur frá sér egg í miklu magni út í vatnið. Þar á eftir gefur hængurinn (karlkynsdýrið) frá sér sæði sem frjóvgar eggin. Safn eggja sem hefur verið hrygnt nefnist hrogn. Hrogn er matvæli sem er neytt víða um heim.

Flestir fiskar fjölga sér með hrygningu, eins og flest önnur sjávardýr, svo sem krabbar, skeldýr eins og ostrur og smokkar, skrápdýr eins og ígulker og sæbjúgu, froskdýr, vatnsskordýr eins og dægurflugur og moskítóflugur, og kóralar.

Tengt efni 
 Hrogn

Æxlun
Frjóvgun
Kyrrahafslýsingur

Kyrrahafslýsingur (fræðiheiti: Merluccius productus) er fiskur af ættinni merlucciidae af ættbálki þorskfiska. Hann hefur tiltölulega stutt höfuð (24,7 – 28,9% af stærð sinni) og brjóstvöðva nær aftur að gotrauf. Augun og munnurinn eru stór, tennur eru sterkar og áberandi og raðast óreglulega í efri og neðri góm, neðri kjálki hans er örlítið fremri en efri kjálkinn. Kyrrahafslýsingurinn hefur silfurgráan lit sem leiðir út í hvítan, hans helsta fæða eru krabbadýr og beinfiskar.

Þroskaferli
Á fyrstu æviárum sínum vex hann tiltölulega hratt, þá sérstaklega fyrstu fjögur árin og getur hann orðið allt að 35 – 42 cm að lengd, og 1,2 kg að þyngd. Kyrrahafslýsingurinn getur lifað í allt að 15 ár.

Hrygning 
Fullþroska fiskar lifa í stórum torfum á grunnslóð, nema þegar kemur að hrygningu færa hrygnurnar sig og finnast nokkur hundruð kílómetra frá meginlandinu. Hrygning fer fram á  1200 – 1400 m dýpi úti fyrir Suður-Kaliforníu og Baja-Kaliforníu yfir 3-6 mánaða tímabil, eða frá janúar til apríl eða júní og þær geta verið að hrygna 80.000 – 500.000 hrognum. Hængurinn flytur sig hinsvegar norður til Suður-Oregon og dvelur þar yfir sumartímann og alveg fram yfir haustmánuði, frá júlí til september.

Veiðar  
Allt frá upphafi Sovétríkjanna hefur kyrrahafslýsingurinn verið mikilvægur þáttur í sjávarútvegi, hann er sérstaklega mikilvæg viðskiptategund í Kyrrahafi, við strönd Washingtonfylkis, Oregon, Kaliforníu og Bresku Kólumbíu. Í Bandaríkjunum var hann að mestu leyti notaður í fiskimjöl og gæludýrafóður, en í Sovétríkjunum var hann frystur til manneldis, um leið og hann var veiddur. Kyrrahafslýsingurinn er því dýrmæt fiskitegund.

Heimildaskrá  
 Encyclopedia of life. (e.d). Merluccuis productus – North pacific Hake. Sótt af http://eol.org/pages/205099/details
 The IUN Ref List of Treatened Species. (2017). Merluccius productus. Sótt af http://www.iucnredlist.org/details/183411/0

Þorskfiskar
Tannkoli

Tannkoli (fræðiheiti: Atheresthes stomias)  er flatfiskur af flyðruætt. Tannkoli er ólíkur öðrum flatfiskum að því leyti að vinstra augað er ofar en hægra augað og er það sjáanlegt frá blindu hliðinni. Augnhliðin hefur tilhneigingu til að vera dökk/grábrún til ólífubrún en blinda hliðin er hins vegar ljósgrá til hvít á litinn. Efri kjálkinn nær yfir eða fyrir utan bakhlið neðri augans, Kviðugginn er á öðrum stað á tannkolanum en á öðrum fiskum, hann byrjar hjá miðju auganu. Tannkolinn hefur mjög stóran munn með tveimur röðum af skörpum tönnum sem eru í laginu eins og örvar. 

Tannkoli er einn af stærstu flatfiskategundunum en hámarkslengd hans er 84 cm og getur hann vegið um 8 kg. Þeir geta lifað í allt að 27 ár en þeirra helsta fæða er rækja og ljósáta.

Veiðar 
Tannkoli finnst frá austur Beringshafi til San Pedro í Suður-Kaliforníu. Hann finnst bæði í norður og suður af Alaskaskaga og Aleut-eyjum. Tannkoli getur lifað á um 18-950 m dýpi í sjó í -1,43°-8,66° heitum sjó, hann lifir oftast á sandbotni og er í félagsskap við kyrrahafslúðu á meira en 50 m dýpi. 

Tannkoli er fyrst og fremst veiddur af togurum frá Washingtonfylki og Oregon en einnig takmarkaðar veiðar frá Kaliforníu. Markaðurinn fyrir tannkola er ekki stór vegna að því er talið lélegra gæða. Hann er aðallega meðafli við veiðar á öðrum tegundum og er jafnvel fleygt aftur á sjóinn. Aflinn var fyrst og fremst seldur sem minkafóður en síðan seint á sjöunda áratugnum hefur tannkoli líka verið notaðar til manneldis.

Heimildir 
 http://oregonfishinginfo.com/Arrowtooth%20Flounder.html Skoðað 12.febrúar 2018
 https://en.wikipedia.org/wiki/Arrowtooth_flounder Skoðað 13.febrúar 2018
 http://www.fishbase.org/summary/517 Skoðað 14.febrúar 2018
 https://wdfw.wa.gov/fishing/bottomfish/identification/flatfish/a_stomias.html  Skoðað 14.febrúar 2018
 https://www.pcouncil.org/wp-content/uploads/2017/12/2017_Arrowtooth_Flounder_Update-20Dec2017.pdf Skoðað 16.febrúar 2018
 Guðni Þorsteinsson (1980). Veiðar og veiðarfæri. (Reykjavík: Almenna bókafélagið).

Flyðruætt
Brooklynbrúin

Brooklynbrúin er brúarmannvirki í New York sem tengir hverfin Brooklyn og Manhattan og þverar Austurá (East River). Brúin er ein elsta vegabrú í Bandaríkjunum en smíði hófst árið 1869 og lauk árið 1883. Brúin spannar 486 metra og var fyrsta hengibrú Bandaríkjanna sem hengd var upp með stálvírum. John A. Roebling, þýskur innflytjandi, hannaði brúnna. Hann lést af völdum ferjuslyss árið 1869 þegar hann var með umsjón yfir brúarsmíðinni. Washington Roebling, sonur hans tók því við verkefninu.

Brooklynbrúin er þekkt kennileiti borgarinnar og er viðurkennd sögulega og verkfræðilega: National Historic Landmark (1964) og National Historic Civil Engineering Landmark (1972)

Tveir turnar í nýgotneskum stíl halda brúnni uppi og eru þeir úr kalksteini, graníti og sementi. Brúin hefur haft á mismunandi tímum brautir fyrir hestvagna, gangandi vegfarendur, lest og sporvagna. Í dag eru hins vegar 6 akbrautir á brúnni og göngustígar.

Heimild

Mannvirki í New York
Brýr í Bandaríkjunum
Hengibrýr
Forhúð

Forhúð er sá hluti getnaðarlims sem þekur reðurhúfuna. Hún er einn tilfinninganæmasti hluti getnaðarlimsins. Forhúð gegnir mikilvægu hlutverki í að draga úr núningi við kynmök og sjálfsfróun. Einnig heldur hún reðurhúfunni rökum. 

Forhúð fullorðinna karlmanna er mislöng eftir einstaklingum, hún getur verið svo stutt að hún þekur ekki reðurhúfuna eða svö síð að hún nær umfram enda reðurhúfunnar. Í flestum tilfellum þar sem forhúðin er óskemmd sést aðeins í reðurhúfuna þegar getnaðaurlimurinn er linur. Þegar hann er stinnur dregur forhúðin sig alveg niður af reðurhúfunni.

Forhúðin getur orðið fyrir ýmsum sjúkdómum þó það sé sjaldgæft. Í alvarlegum tilvikum getur verið nauðsynlegt að fjarlægja forhúðina. Hún er stundum fjarlægð í trúarlegum tilgangi hjá ýmsum trúarhópum.

Getnaðarlimur
Nafli

Nafli er kringlótt ör í maga spendýra. Hann er sérstaklega áberandi í mönnum. Naflinn getur snúið inn á við eða staðið upp úr. Hann myndast við fæðingu þegar naflastrengurinn, sem tengir fóstrið við legkökuna, er skorinn. Lögun hans ræðst af fitulagi í maganum og hversu uppþembdur maginn er.

Naflinn er táknrænn um frjósemi kvenna í mörgum löndum. Hann gegnir jafnframt kynferðislegu hlutverki hjá sumum. Hægt er að gata naflann. 

Líkamshlutar
Armur

Armur eða handleggur er útlimur á dýrum með tvo leggi (eins og manni). Armurinn nær frá öxlinni niður til úlnliðarins. Olnboginn er liðamót í arminum sem gerir hann beygjanlegri. Armurinn skiptist í tvo hluta: upphandlegginn sem er tengdur  öxlinni, og framhandlegginn sem nær frá olnboganum niður til úlnliðarins.

Uppbygging

Bein 
Upphandleggsbein er eitt þriggja langra beina armsins. Það er tengt herðablaðinu við öxlina og hinum tveimur löngu beinunum, sveifinni og ölninni, við olnbogann. Olnboginn er hjöruliðamót við enda upphandleggsbeinsins, sveifarinnar og alnarinnar. Torvelt er að brjóta upphansleggsbeinið.

Vöðvar 
Vöðvar armsins skiptast í tvö lög: annað framanvert og hitt aftanvert. Vefurinn sem skilur lögin tvö að er tengd himnu upphandleggsbeinsins. Í hverju lagi eru vöðvarnir allir á sömu taug og gegna sama hlutverki.

Taugar 
Vöðvahúðtaug (nervus musculocutaneus) er aðaltaug armsins og er framhald af armflækjunni (plexus brachialis). Sveifartaug (nervus radialis) er framhald af aftanverðum strengi vöðvahúðtaugar. Brot á sveifinni getur skemmt þessa taug. 

Miðtaug (nervus medianus) rennur í gegnum framhandlegginn og stýrir fremri vöðvum hans. Sinaslíðursbólga er einkenni sem stafar af langvarandi þrýstingi á miðtaugina. Ölnartaug (nervus ulnaris) á uppruna sin í miðlægum strengi aðalarmtaugar og stýrir nákvæmum fingrahreyfingum.

Æðar 
Armslagæð (arteria brachialis) er aðalæð armsins. Hún er framhald af handarkrikaslagæðinni (arteria axillaris). Innanarmsbláæð (vena basilica) og utanarmsbláæð (vena cephalica) eru aðalbláæðar armsins. 

Útlimir
Líkamshlutar
Ökkli

Ökkli er liðamót fótarins og leggjarins. Helstu bein ökklans eru ökklabein (í fætinum), sköflungur og dálkur. 

Liðamót
Líkamshlutar
Brjóstkassi

Brjóstkassi er grind beina í brjósti allra dýra nema steinsugu og froska. Brjóstkassinn samanstendur af hryggsúlu, rifjum og bringubeini. Brjóstkassinn verndar hjartað og lungun. 

Brjóstkassi mannsins samanstendur af beini og brjóski. Hann nær utan um brjóstholið, heldur axlargrindinni uppi og myndar kjarna beinagrindar mannsins. Venjulegur brjóstkassi er með 24 rifbeinum, bringubeini, rifjabrjóski og 12 brjóstliðum. Brjóstkassinn er ásamt vöðvum undirstaða hálsins, brjóstsins, efri hluta magans og baksins. 

Líkamshlutar
Beinagrind
Lífverustofn

Lífverustofn er algengt hugtak í vistfræði sem oft er notað til að flokka lífverur í vistkerfi. Allar lífverur í heiminum eru hluti af einhverjum lífverustofni og þá sjaldan færri en tveim í einu. 

Lífverustofn er tiltekin dýrategund á tilteknu afmörkuðu svæði eða ákveðin dýrategund í vistkerfi. Dæmi um lífverustofn getur verið allir sebrahestar í Afríku eða allir máfar á Íslandi.

Vistfræði
Læri

Læri er efri hluti leggjarins sem nær frá mjöðmunum niður til hnésins. Lengsta og sterkasta bein mannslíkamans, lærleggur, er í lærinu. Það tengist mjöðmunum með kúlulið og hnénu með hjaralið. 

Vöðvar lærisins skiptist upp í þrjá hópa. Hver hópur vöðva hefur sitt eigið blóð- og tauganet. Lærslagæð (arteria femoralis) og arteria obturatoria eru helstu æðar lærisins. 

Lærbláæð (vena femoralis) og hnésbótarbláæð (vena poplitealis) eru helstu bláæðar lærisins. Þar geta blóðtappar myndast og valdið DVT. Blóðhnútar myndast hins vegar í ytri bláæð leggjarins sem nefnist vena saphena magna.

Útlimir
Líkamshlutar
Hné

Hné er liðamót sem tengja efri hluta leggjarins, lærið, við neðri hluta hans, kálfann. Í rauninni samanstendur hnéð af tveimur liðum: öðrum á milli lærleggjar og sköflungs og hinum milli lærleggjar og hnéskeljar. Þetta tvíþætta liðamót gerir manni kleift að beygja legginn og snúa honum örlítið.

Hnéð er viðkvæmt fyrir skaða og sjúkdómum svo sem slitgigt. 

Líkamshlutar
Guadalest

Guadalest (spænska: El Castell de Guadalest) er fjallaþorp og sveitarfélag í fjalllendi Marina Baixa. Þorpið er í Alícantehéraði á Spáni í Sjálfstjórnarsvæði Valensía. 

Guadalest nær yfir 16 km² svæði. Þar búa mjög fáir en staðurinn er afar fjölsóttur ferðamannastaður vegna sögu og náttúrufegurðar. Í Guadalest er máravirki frá 8. öld sem byggt á kletti í 900 m. hæð yfir sjávarmáli. Það er malbikaður vegur til Guadalest en hann liggur í bugðum í fjallshlíðum.

Þorp í Alícantehéraði
Fótleggur

Fótleggur eða bara leggur er útlimur mannslíkamans. Hann samanstendur af lærinu, kálfanum og fætinum. Fótleggir gera manni kleift að standa, ganga, hlaupa, dansa og fleira. Þeir skipa töluverðan hluta af massa einstaklings.

Uppbygging 
Fótleggurinn er útlimur sem nær frá mjöðmunum niður til ökklans. Efri hluti hans nefnist læri en það nær niður til hnésins. Neðri hluti hans skiptist í kálfa (aftanverðan hluta neðri leggjarins), ökklann og fótinn.

Bein 
Helstu bein fótleggjarins eru lærleggur, sem er lengsta og sterkasta bein líkamans, sköflungur og dálkur. Hnéskel er bein sem þekur framhlið hnésins og verndar það. 

Útlimir
Líkamshlutar
Hringsholt

Hringsholt í Svarfaðardal er húsbygging mikil við Holtsá 2,5 km frá Dalvík. Þar eru undir sama þaki fjölmörg hesthús í eigu hestamanna í Dalvíkurbyggð. Þar eru einnig reiðvellir og ýmis aðstaða sem tilheyrir hestamennsku og hestaíþróttum. Þarna var áður mikið loðdýrabú en það fór í þrot eins og mörg önnur hliðstæð bú árið 1989 og Landsbankinn yfirtók húsakynnin. Hestamannafélagið Hringur gerði tilboð í húseignina og keypti hana af Landsbankanum sumarið 1990.  Kaupin voru fjármögnuð með þeim hætti að einstaklingum var strax seldur drjúgur tluti húsrýmisins undir hesthús og gekk það bæði fljótt og vel. Hinn hlutinn var innréttaður sem reiðvöllur en utanhúss gert mikið og gott gerði. Húsið er um 4500 fermetrar. Þarna eru um 30 misstór hesthús sem rúma alls 300-400 hross.

Bærinn Ytraholt stóð skammt frá Hringsholti en lítil ummerki sjást um hann.

Heimildir 

Dalvíkurbyggð
Svarfaðardalur
Helgafell í Svarfaðardal

Helgafell er býli í Svarfaðardal vestan Svarfaðardalsár um 3 km frá Dalvík, milli bæjanna Ingvara og Syðraholts. Þar er stundaður hefðbundinn búskapur. Bærinn hét áður Holtskot og stóð nokkru utar en Helgafell. Nafn sitt fékk bærinn þegar hann var byggður upp á núverandi stað árið 1773. Fyrstu tveir ábúendur í Helgafelli voru Helgi Sigurðsson (f. 1742) og Helgi Þorleifsson (f. 1710-15) og er talið að af þeim dragi bærinn nafn sitt.

Heimild: Stefán Aðalsteinsson 1978. Svarfdælingar. Iðunn, Reykjavík.

Dalvíkurbyggð
Svarfaðardalur
Asbest

Asbest er samheiti yfir sex náttúrulegar steintegundir sem mynda mjög fíngerða þráðkennda kristalla. Asbest var fyrst unnið úr námu fyrir 4.000 árum en notkun þess stórjókst undir lok 19. aldar. Asbest er meðal annars notað til hljóð- og hitaeinangrunar. Notkun efnisins breiddist hratt út vegna þess hve ódýrt það er í  framleiðslu og jókst stöðugt fram á miðja 20. öld.

Asbest molnar auðveldlega og verður að asbestryki. Andi fólk rykinu að sér festist það í lungum þess og ef um nógu mikið magn er að ræða getur það valdið líkamlegum skaða. Áhrif þessa skaða geta verið um það bil 20–40 ár að koma í ljós og geta lýst sér sem steinlunga, lungnakrabbamein eða fleiðrukrabbamein. Vegna þessara afleiðinga var notkun asbests takmörkuð eða bönnuð víða um heim á níunda og tíunda áratugnum.

Þrátt fyrir bannið er neikvæð áhrif asbests enn að finna í dag. Framleiðsla þess heldur áfram í nokkrum löndum. Í Rússlandi er ársframleiðsla asbests yfir milljón tonn eða um helmingur heimsframleiðslu. Einnig framleiða Brasilía, Kasakstan og Kína asbest enn þann dag í dag. Langmesti hluti þess er seldur til þróunarlanda.

Afleiðingar eftir löndum

Danmörk 
Í Danmörku látast um það bil 400 manns á ári úr sjúkdómum tengdum asbesti.

Ísland 
Notkun asbests á Íslandi hófst eftir seinni heimsstyrjöldina. Innflutningur asbests náði hámarki árið 1980 en þá var hann um 3.500 tonn. Það var mikið notað til að einangra heitavatnslagnir. Árið 1983 var það að mestu bannað á Íslandi en innflutningur fór að aukast aftur árið 1990. Hann náði 800 tonnum árið 1992. Allsherjarbann innan EES tók gildi árið 2005.

Asbest var víða notað í útihús og jafnvel íbúðarhús í sveitum á Íslandi. Talið er að miklu magni af asbesti hafi verið fargað á óviðunandi hátt á tímabilinu 1960-1980.

Að minnsta kosti 90 Íslendingar hafa greinst með fleiðrukrabbamein, þar af 45 á tímabilinu 2005–2017. Tíðni sjúkdóma vegna asbests er talin tiltölulega hærri á Íslandi en í öðrum Evrópulöndum.

Norður-Ameríka 
Asbest var unnið í Bandaríkjunum til ársins 2002 og í Québec í Kanada til 2011. Þar deyja árlega um það bil fimm þúsund manns vegna áhrifa asbests.

Tenglar 

 Bæklingur Vinnueftirlits um asbest

Heimildir 

Asbest
Steindir