alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Viðskipti

Viðskipti í sinni einföldustu mynd felast í því að ákveðinn aðili skiptir við annan aðila á vörum eða þjónustu og öðrum verðmætum. Viðskipti eru viðfangsefni viðskiptafræðinnar og hagfræðinnar.

Tenglar 
 Orðasafn KB-banka A-M; af heimasíðu KB-banka
 Orðasafn KB-banka N-S; af heimasíðu KB-banka
 Orðasafn KB-banka T-Ö; af heimasíðu KB-banka

Hagfræði
Viðskiptafræði

mk:Бизнис
ru:Предпринимательство
Lögfræði

Lögfræði er fræðigrein sem hefur að markmiði að rannsaka lög og lögskýringargögn, lýsa þeim og skýra. 

Með lögum er bæði átt við lög í þrengri merkingu þ.e. fyrirmæli lögjafans í lagaformi og einnig lög í víðara skilningi þ.e. skráðar og óskráðar réttareglur. Réttarreglur, sem ekki stafa beint frá löggjafanum, geta m.a. átt stoð í venju, lögjöfnun, fordæmum eða eðli máls.

Fræðigreinar lögfræðinnar 
Tvær megingreinar lögfræði eru; allsherjarréttur og einkaréttur og er sú skipting rakin til rómaréttar. Ekki eru allir fræðimenn sammála um þessa skiptingu. 
Til allsherjarréttar teljast reglur um skipulag og starfsháttu ríkisins, um réttarstöðu einstaklinga gagnvart ríkinu. Einkarétturinn fjallar hins vegar aðallega um réttarreglurnar um réttarstöðu einstaklinga innbyrðis og samskipti þeirra sín á milli.

Þá vilja fræðimenn nú flokka þjóðarétt og réttarfar í tvo sjálfstæða flokka. (tilv í danska wikipediu). 

Til allsherjarréttar heyra: 
 Stjórnskipunarréttur, 
 stjórnarfarsréttur og
 refsiréttur 
Í danmörku tilheyrir herréttur einnig allsherjarrétti. 

Undir einkaréttinn falla:
 Persónuréttur,
 sifjaréttur,
 erfðaréttur og
 fjármunaréttur
Þá greinist hvert réttarsvið í undirflokka. 

Undir fjármunaréttinn falla m.a. 
 hlutaréttur og 
 kröfuréttur

Nám í lögfræði 
Lögfræði er kennd við nokkra háskóla á Íslandi en var áður fyrr eingöngu bundin við Háskóla Íslands. Þá stunda margir framhaldsnám erlendis eða leggja stund á erlenda lögfræði eingöngu. 

Lögfræðin beinist að því að kenna að finna rökrétta niðurstöðu í réttarlegum vafamálum og rannsaka réttinn. Kenndar eru reglur um val og túlkun gagna og einstakar fræðigreinar teknar fyrir. 

Námið skiptist í grunnnám sem lýkur með BA gráðu, þá er Mastersnám sem er jafnframt embættispróf og lokapróf fyrir flesta. Einnig bjóða íslenskir háskólar upp á doktorspróf í lögum.

Störf lögfræðinga 
Störf sem lögfræðingar geta unnið eru fjölbreytt. Nokkrir vinna að lagavísindum þ.e. stunda vísindalegar rannsóknir og skrif um lögfræðileg efni.

Lögfræðingar starfa fyrir hið opinbera - allar greinar ríkisvaldsins og fyrir sveitarfélög. Dómarar eru löglærðir og aðstoðarmenn þeirra, fjölmargir lögfræðingar starfa innan stjórnsýslunnar. Með sífellt flóknara lagalegu umhverfi fyrirtækja vegna alþjóðlegra skuldbindinga er vaxandi þörf fyrir lögfræðinga hjá alls kyns fyrirtækjum. Þá starfa margir lögfræðingar sem sjálfstæðir ráðgjafar og málflutningsmenn.

Heimildir

Tenglar 
 Áhrif biblíunnar á íslenskt lagamál; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000
 Lögfræðingatal; grein í Tímariti hins islenzka bókmentafélags 1882

Lögfræði
Náttúrustofa

Náttúrustofa er rannsóknarstofnun og fræðasetur sem sinnir þjónustu og rannsóknum í náttúrufræðum í heimabyggð. Frá árinu 1995 hafa átta náttúrustofur verið stofnsettar á landsbyggðinni. Þær eru staðsettar í Bolungarvík, Sauðárkróki, Húsavík, Neskaupstað, Vestmannaeyjum, Sandgerði, Stykkishólmi og Höfn í Hornafirði.  Náttúrustofur starfa eftir lögum frá 1992 um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Hlutverk náttúrustofa er:
 að safna gögnum, varðveita heimildir um náttúrufar og stunda vísindalegar náttúrurannsóknir
  að stuðla að æskilegri landnýtingu og náttúruvernd og veita fræðslu um umhverfismál og náttúrufræði og aðstoða við gerð náttúrusýninga
 að veita náttúruverndarnefndum  upplýsingar og ráðgjöf 
 að veita ráðgjöf, sinna rannsóknum og sjá um vöktun 
 að annast almennt eftirlit með náttúru landsins

Náttúrustofur á Íslandi 

 Náttúrustofa Vestfjarða
 Náttúrustofa Norðurlands vestra
 Náttúrustofa Norðausturlands
 Náttúrustofa Austurlands
Náttúrustofa Suðausturlands  
 Náttúrustofa Suðurlands
Náttúrustofa Suðvesturlands
 Náttúrustofa Vesturlands

Tenglar 

 Samtök náttúrustofa
 Náttúrufræðistofnun Íslands
  Lög um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur frá 1992 nr. 60

 Rannsóknarstofnanir
Bjarndýr

Bjarndýr (fræðiheiti: Ursidae) eru ætt rándýra. Einkenni bjarndýra er að þau eru sterk og éta næstum hvað sem er. Þó eru undantekningar, svo sem ísbjörninn sem nærist aðallega á selum og pandan sem nærist að mestu á bambus. Þó éta þau ekki bara þessa fæðu þar sem ísbirnir leggjast á hvalhræ og pöndur éta leifar eftir hlébarða og veiða stöku auðvelda bráð. Bjarndýr skiptast í sjö ættkvíslir sem dreifast á þrjá undirættbálka:

 Ailuropodinae
 Panda (risapanda) (Ailuropoda melanoleuca)

 Tremarctinae
 Gleraugnabjörn (andesbjörn) (Tremarctos ornatus)

 Ursinae
 Skógarbjörn/Brúnbjörn (Ursus arctos)
 Sýrlandsbjörn (Ursus arctos syriacus)
 Grábjörn, (Ursus arctos horribilis)
 Kodiakbjörn, (Ursus arctos middendorffi)
 Himalajabjörn, (Ursus arctos isabellinus)
 Atlasbjörn, (Ursus arctos crowtheri) (útdauður)
 Ísbjörn (hvítabjörn) (Ursus maritimus)
 Svartbjörn (Ursus americanus)
 Ursus americanus cinnamomum
 Ursus americanus kermodie
 Kragabjörn (Selenarctos thibetanus)
 Ursus thibetanus formosanus
 Ursus thibetanus gedrosianus
 Ursus thibetanus japonica
 Ursus thibetanus laniger
 Ursus thibetanus mupinensis
 Ursus thibetanus thibetanus
 Ursus thibetanus ussuricu
 Malajabjörn (sólbjörn) (Helarctos malayanus) 
 Helarctos malayanus euryspilus
 Letibjörn (varabjörn) (Melursus ursinus)
 Melursus ursinus inornatus
 Melursus ursinus ursinus
 Ursus minimus (útdauður)
 Ursus etruscus (útdauður)
 Ursus spelaeus (útdauður)

Tenglar
Lýrufuglar

Lýrufuglar (fræðiheiti: Menuridae) eru ætt spörfugla, sem telur aðeins tvær tegundir, skartlýrufugl (Menura novahollandiae) og prinslýrufugl (Menura alberti) sem báðar lifa í Ástralíu. Stundum eru lýrufuglar flokkaðir í sér undirættbálk ásamt kjarrhölum. Á mörgum myndum af skartlýrufuglum eru þeir með stélfjaðrinnar upp eins á páfugli en í raun leggja þeir þær alveg yfir sig. Skartlýrufuglar herma stundum eftir hljóðum. Lýrufuglar voru lengi veiddir vegna fjaðranna og eru þeir núna sjaldgæfir. Lítið er vitað um hinn mannfælna prinslýrufugl.

Spörfuglar
Fimmundahringurinn

Fimmundarhringurinn er hringur sem notaður er í tónfræði til að átta sig á tengslum milli tóntegunda. Á utanverðum hringnum eru merktar inn dúr tóntegundir og í innanverðum hringnum eru sammarka moll tóntegundir. Eins og sjá má á myndinni hefst hringurinn á C dúr/a moll þar sem þessar tóntegundir hafa engin föst formerki. Farið er síðan upp og niður í fimmundum sitt hvoru megin niður hringinn og bætist eitt formerki við í hverju skrefi. Fimmund upp er G dúr/e moll með einum krossi og fimmund niður er F dúr/d moll með einu béi.

Tengt Efni 
 Tóntegund
 Dúr
 Moll
 Formerki
 Fimmund

Tónfræði
Fallhlífastökk

Fallhlífastökk eða fallhlífarstökk kallast sú íþrótt eða athöfn þegar manneskja hægir fall sitt úr mikilli hæð með þar til gerðri fallhlíf. Fallhlífastökk er notuð til íþróttaiðkunnar og í hernaði. Nútíma fallhlífastökk hefur átt sér stað í um það bil tvær aldir. Heimildir um fallhlífarstökk sem keppnisgrein má finna frá fjórða áratug þessarar aldar, en greinin varð að alþjóðlegri íþróttagrein árið 1951. 

Fallhlífastökk hófst árið 1965 á Íslandi er þáverandi flugmálstjóri Agnar Kofoed Hansen stökk fyrstur manna fallhlífastökk hér á landi. Var það á kringlóttri fallhlíf upp á gamla mátann en í dag eru öll stökk sem ekki eru framkvæmd af björgunarsveitum eða í hernaði framkvæmd á ferkantaðri fallhlíf sem bíður uppá möguleika að geta stýrt fallhlífinni svo lengi sem hæð og svif fallhlífarinnar gefur svigrúm til.

Yfirleitt er stokkið úr 10.000 - 13.500 feta hæð (3000-4000 metrar) út úr flugvél en að auki gera djarfir stökkvarar oft tilraunir með fallhlífastökk af háum brúm eða jafnvel skýjakljúfum, svokallað BASE-stökk. Fallhlífastökkvari sem stekkur úr flugvél, lætur sig falla úr um 4000 metra hæð, í frjálsu falli í nokkra stund, áður en hann opnar fallhlífina (oft í um 800-1000 metra hæð) sem hægir á hraða hans, þannig að hann geti lent óhultur. Þegar stökkvari lendir ferkantaðri fallhlíf þá er svifi fallhlífarinnar breytt úr því að svífa niður í það að svífa áfram sem orsakar það að stökkvarinn finnur ekki meira fyrir því að lenda en að labba niður af gangstéttarkanti.

Tenglar 
 Stóra stökkið: Heimsmet í fallhlífastökki; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1960

Áhættuíþróttir
Hernaður
Hizbollah

<onlyinclude>Hizbollah, eða flokkur Guðs, er íslömsk samtök sjía í Líbanon. Samtökin samanstanda bæði af stjórnmálaflokki auk vopnaðra sveita. Samtökin voru stofnuð árið 1982 með það að markmiði að berjast gegn hersetu Ísraela í Líbanon, sem þá höfðu nýverið ráðist inn í landið. Hersetu Ísraela lauk árið 2000 en Hizbollah hélt vopnaðri baráttu sinni áfram, meðal annar undir því yfirskini að frelsa Shebaa landsvæðið, í suðausturhluta landsins, úr höndum Ísraela. Núverandi leiðtogi samtakanna er Hassan Nasrallah.

Hernaðarsamtök
Líbanskir stórnmálaflokkar
Lopapeysa

Lopapeysa er handprjónuð peysa úr íslenskri ull. Hefðbundnar lopapeysur eru í sauðalitum með tvíbönduðu mynstri á hringlaga herðastykki. Þær komu fyrst fram á 6. áratugi 20. aldar en óvíst er hvar og hvernig. Ein tilgáta er að mynstrin séu tilkomin vegna áhrifa frá perlusaumi á grænlenskum kvenbúningum og önnur að þau endurspegli áhrif  frá peysum sem farið var að prjóna í Bohusléni í Suður-Svíþjóð á 5. áratugnum. 

Sumir vilja eigna frú Auði Laxness hönnun lopapeysunnar, en engar heimildir finnast fyrir því og er því líklega um sögusögn að ræða  þótt talið sé að hún hafi ásamt fleirum átt þátt í þróun peysunnar.

Tilvísanir

Heimildir 
 
 
 Harpa Hreinsdóttir. „Íslenska lopapeysan“ http://harpa.blogg.is/2010-08-17/islenska-lopapeysan/ 17.8.2010
 Harpa Hreinsdóttir. „Hin eina sanna Eskimó peysa; í tilefni 80 ára afmælis? “http://harpa.blogg.is/2010-12-26/hin-eina-sanna-eskimo-peysa-i-tilefni-80-ara-afmaelis-3/ 26.12.2010
 Harpa Hreinsdóttir. „Hvað er íslenska peysa?“ Hvað er http://harpa.blogg.is/2010-12-28/hvad-er-islensk-peysa/ 28.12.2010

Tengill 

Prjón
Ull
Fatnaður
Stríðsskáld

Stríðsskáld (en. war poet) er hugtak sem kom fyrst fram á dögum fyrri heimstyrjaldarinnar. Mörg fremstu skáld þeirrar tíðar börðust þá á vígvöllum Evrópu og miðluðu reynslu sinni í gegnum ljóðformið. Mörg þeirra týndu lífi, svo sem Rupert Brooke og Wilfred Owen, en önnur héldu lífi og gagnrýndu vitfirringu stríðsins frá sjónarhóli skotgrafarhermanns sem glatað hefur trúnni á manneksjuna og má þar nefna Edmund Blunden og Siegfried Sassoon.

Hugtakið sem slíkt er enskt að uppruna. Eflaust hafa skáld í herbúðum Þjóðverja ekki verið síðri en hin fyrstu eiginlegu stríðsskáld voru ensk þó Frakkar eignuðust einnig sín stríðsskáld. Sé tekið mark á orðum bókmenntafræðingsins Patrick Bridgewater líkjast þýsku skáldin Anton Scnack og August Stramm hinum ensku stríðsskáldum hvað mest. 

Spurningunni um hvað geri skáld að stríðsskáldi er vandsvarað. Í augum alþýðunnar sýndu þau stríðið eins og það leit út í augum hermannsins og um leið tilfinningar hans. Sum skáld sem þjónuðu stríðsherrunum (meðal annars Robert Graves) gerðu stríðið ekki að yrkisefnum sínum.

Bókmenntir
Rupert Brooke

Rupert Chawner Brooke (fæddur 3. ágúst 1887 - látinn 23. apríl 1915) var enskt skáld. Hann fæddist í Rugby í Warwickshire og hlaut þar undirstöðumenntun. Síðar stundaði hann nám í Cambridge við King's College eða frá 1913. Brooke gekk snemma til liðs við Bloomsbury félagsskapinn þar sem margir félagsmeðlimir dáðu hann fyrir skaldskaparhæfilann en aðrir fyrir líkamlega fegurð. Írska skáldið William Butler Yeats lýsti honum sem fegursta unga manni Englands. Brooke tilheyrði þó einnig öðrum félagsskap rithöfunda en hann var eitt Georgísku skáldanna og var mikilvægast hinna svokölluðu Dymockskálda sem kenndu sig við bæinn Dymock í Gloucestershire, þar sem hann dvaldist fyrir heimstyrjöldina fyrri.

Brooke ferðaðist víða, m.a. um Bandaríkin, Kanada og Suðurhafseyjar í þeim tilgangi að skrifa ferðadagbækur fyrir The Westminster Gazette. Um tíma átti hann í ástarsambandi við leikkonuna Cathleen Nesbitt.

Bresk skáld
Sævarr

Sævarr er íslenskt karlmannsnafn og eldri ritháttur af Sævar. Þessi ritháttur var ekki leyfður í upprunalegum mannanafnalögum og það tók Steingrím Sævarr Ólafsson sjö ár að fá það samþykkt hjá mannanafnanefnd. Samþykki fékkst loks í júlí 2006.

Dreifing á Íslandi

Heimildir 
 
 
 

Íslensk karlmannsnöfn
Lest (skip)

Lest er rými þar sem afli fiskiskipa eða farmur kaupskipa er geymdur. Lestar geta verið mismunandi stórar eftir skipunum sem þær eru í. Í frystitogurum er yfirleitt bara ein stór lest en í uppsjávarskipum, þ.e. skip sem veiða uppsjávarfisk t.d. loðnu, síld, kolmunna, makríl, eru margar lestar. Í togurum og bátum er yfirleitt bara ein stór lest.

Skip
Áll

Áll (fræðiheiti: Anguilla anguilla) er langur og slöngulaga fiskur. Tvær álategundir eru íAtlantshafi, evrópski állinn og ameríski állinn (Anguilla rostrata). Evrópski állinn hefur 114 hryggjaliði en sá ameríski 107.

Hrogn og lirfur 

Álar hrygna á vorin í Þanghafinu (Sargasso-hafinu) við austurströnd Mið-Ameríku. Hrygning fer fram á 400-700 m dýpi í úthafinu þar sem sjávardýpi er um 6000 m. Hrogn og lirfur eru sviflæg. Lirfurnar (Leptocephalus) berast með Golfstraumnum að ströndum Evrópu og Ameríku og tekur það ferðalag um eitt ár. Áður var talið að ferðalagið tæki þrjú ár.

Gleráll 
 Lirfurnar myndbreytast þegar þær nálgast strendur og kallast þá glerálar. Glerálar eru glærir og um 6-8 sm langir. Glerálar sækja að strönd og ganga í ferskvatn. Smám saman verða þeir gulbrúnir á litinn og nefnast þá álaseiði. Glerálar og álaseiði ganga í ferskvatn að sumarlagi. Göngur ála eru háðar hita í vatni og gengd er meiri á hlýjum sumrum. Ef fossar eru á leið ála upp árnar þá skríða álarnir upp raka kletta eða gras framhjá fossum.

Guláll 
Lífsskilyrði fyrir ála í uppeldi (gulála) eru best í grunnum vötnum á láglendi sem hlýna að sumarlagi. Álar í fersku vatni éta ýmis smádýr á botninum. Þeir vaxa um 5-6 sm á ári. Álar eru hitakærir og kjörhiti þeirra til vaxtar er 22-23 °C.

Bjartáll 
‎
Þegar áll hefur náð um 35-100 sm lengd þá sækir hann í Þanghafið til að hrygna. Hann tekur áður miklum útlitsbreytingum, augun stækka, bakið dökknar, kviður verður silfurlitur og slím á húð minnkar. Slímug húð ála er talin vera vörn gegn breytingu á saltinnihaldi vatns. Állinn hættir að éta, magi og garnir hans skreppa saman en kynfæri taka að þroskast. Á þessu skeiði nefnist áll bjartáll. Hængar eru þá 35-50 sm að lengd og 60-200 g þungir og hrygnur 45-100 sm langar og vega 100-2000 g. Fundist hafa álar sem eru 125 sm og 6 kg. Það er háð vaxtarskilyrðum hvenær álar yfirgefa ferskvatn og halda út á haf. Á Íslandi eru álar líklega 8-14 ára þegar ganga bjartála hefst. Göngur ála aukast þegar hiti lækkar að hausti. Göngurnar er mestar að næturlagi. Ferð bjartála á hrygningarstöðvar í Þanghafinu er allt að 6500 km löng. Talið er að álarnir haldi sig á um 50-400 metra dýpi á meðan á ferðinni stendur. Álar deyja að hrygningu lokinni.

Álastofninn í Evrópu 
Talið er að fjöldi ála sem nær ströndum Evrópu hafi minnkað um 90% frá 1970. Mögulegt er að það stafi af náttúrulegum sveiflum eða ofveiði, sé af völdum sníkjudýra eða vegna þess að áll getur ekki gengið í ár vegna hindrana, t.d. af völdum vatnsaflsvirkjana. Talið er að fækkun ála megi að einhverju leyti rekja til mengunar af völdum PCB.

Álaveiðar og álaeldi 
Álaveiðar eru stundaðar með fléttuðum netum. Áll er mikilvægur matfiskur í mörgum strandhéruðum. Reyktur áll er hluti af sænsku jólahlaðborði.

Heimildir 
 
 
 
 Bjarni Sæmundsson, Um lífshætti álsins – Skírnir, 01.12.1911, Bls. 305-322

Tenglar
 Álaveiðar bannaðar á Íslandi (Fiskifréttir 2019)

Álar
Íslenskir fiskar
Þanghafið

Þanghafið  er svæði í miðju Atlantshafinu. Svæðið er aflangt og skil þess markast af hafstraumum. Það er um 1,100 km breitt og 3,200 km langt og nær frá 70 gráðum vestur til 40 gráða vestur og frá 25 gráðum norður að 35 gráðum norður. Bermúda er staðsett nálægt vesturmörkum Þanghafsins.

Þanghafið er mjög salt og er oft talið líflaust en þar flýtur mikið þang á yfirborði sjávar. Þanghafið gegnir lykilhlutverki í göngum ála sem klekjast þar út og fara seinna í lífinu aftur í Þanghafið til að hrygna. Sæfarendur frá Portúgal uppgötvuðu Þanghafið á 15 öld. Kristófer Kólumbus skrifaði um þangið á yfirborði Þanghafsins.

Þanghafið er nálægt Bermúda og í Bermúdaþríhyrningnum. Sæferendur hafa frá fornu fari haft illan bifur á þessu svæði og óttast að þangið skemmi skrúfur skipa og skip strandi þar.

Tenglar 
 Frumskógur í Atlantshafi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1959

Höf
Olsztyn

Olsztyn er 22. stærsta borg Póllands og höfuðborg Ermland-Masúría sýslu. 

Borgir í Póllandi
Stöð 2 Extra

Stöð 2 Extra var íslensk sjónvarpsstöð, rekin af 365 miðlum. Hún hóf útsendingar sumarið 2005.

Íslenskar sjónvarpsstöðvar
Hoyvíkursamningurinn

Hoyvíkursamningurinn (færeyska: Hoyvíkssáttmálin) er fríverslunarsamningur á milli Íslands og Færeyja sem kenndur er við bæinn Hoyvík í Færeyjum þar sem skrifað var undir hann 31. ágúst 2005.

Samningurinn er sá fyrsti sinnar tegundar sem færeysk stjórnvöld gera við annað ríki og er einnig víðtækasti fríverslunarsamningurinn sem íslensk stjórnvöld hafa gert. Samningurinn tekur meðal annars til vöruviðskipta, þjónustuviðskipta, frjálsrar farar fólks og búseturéttar, stofnsetningarréttur, fjármagnsflutninga og fjárfestinga, samkeppni, ríkisaðstoðar og opinberra innkaupa. Þá tekur samningurinn einnig til fullrar fríverslunar með landbúnaðarvörur en Ísland hefur aldrei áður samið um fulla fríverslun með landbúnaðarvörur. Samningurinn leggur einnig bann við mismunun af öllu tagi.

Takmarkanir á fjárfestingum útlendinga í sjávarútvegi eru þó undanþegnar í samningnum og eru áfram í gildi í báðum löndunum. 

Samningnum er einnig ætlað að efla samvinnu landanna á öllum sviðum sem snerta hagsmuni þeirra, þar á meðal má nefna menntun, menningu, samgöngur, orkumál, umhverfismál, heilbrigðismál o.s.frv.

Færeyska Lögþingið samþykkti samninginn 2. maí 2006 með 24 atkvæðum gegn 2 en 4 sátu hjá. Alþingi samþykkti hann 3. júní sama ár með öllum greiddum atkvæðum (46). Einnig þarf danska þingið að staðfesta hann til þess að hann taki gildi.

Á ársfundi Vestnorræna ráðsins 21. ágúst 2006 var samþykkt ályktun þess efnis að kannaðir yrðu möguleikarnir á aðild Grænlands að samningnum, þannig yrði til vestnorrænt fríverslunarsvæði.

Heimildir

Tengill 
 Tillaga til þingsályktunar um fullgildingu samningsins, meðfylgjandi er samningurinn sjálfur og athugasemdir við hann.

Fríverslun
Efnahagur Íslands
Efnahagur Færeyja
Loðna

Loðna (fræðiheiti: Mallotus villosus) er smávaxinn uppsjávarfiskur sem heldur sig í torfum. Loðnan er algeng í köldum og kaldtempruðum sjó á norðurhveli jarðar. Stærstu loðnustofnar þar eru í Barentshafi og á Íslandsmiðum. Á sumrin er loðnan við íshafsröndina þar sem hún étur dýrasvif. Stór loðna étur ljósátu og önnur smákrabbadýr. Afræningjar loðnu eru m.a. hvalir, selir og þorskur. Loðnan hrygnir á sandbotni og við sandstrendur 2-6 ára og drepst yfirleitt að lokinni hrygningu.

Hrygna nær allt að 20 sm lengd og hængur verður allt að 25 sm langur. Þegar mikið er af síld í Barentshafinu virðist það hafa neikvæð áhrif á loðnuna, sennilega bæði vegna samkeppni um æti og vegna þess að síldin étur loðnuhrogn.

Nafn 
Fiskinum var gefið þetta nafn á íslensku sökum þess hve laust og aflangt roðið var á hliðunum. Sömu sögu er að segja um fræðlega heitið, mallotus úr grísku og villosus úr latínu merkja bæði 'loðinn'.

Loðna og vistkerfi sjávar 
Loðnan er mikilvægur hlekkur í vistkerfi sjávar við Ísland. Loðna er aðalfæða þorsks og flestallir fiskar sem éta aðra fiska lifa á loðnu einhvern hluta ævi sinnar. Loðnan lifir á svifdýrum og er í 3. þrepi fæðupýramídans. Í gegnum loðnu flyst orka úr norðurhöfum inn í vistkerfi sjávar við Ísland. Fullorðin loðna sækir í æti norður í Íshaf að sumarlagi. Á haustin gengur loðnan svo aftur í átt til Íslands. Frá október og fram að hrygningu loðnu í mars er hún mikilvæg fæða ýmissa nytjafiska.

Loðnuveiðar 
Loðna er brædd og notuð í fiskifóður og lýsisframleiðslu, en er einnig notuð til manneldis. Loðnuhrogn eru eftirsótt matvara í Japan.

Loðnuveiðar eiga sér aðallega stað þegar hrygningarstofninn þéttist fyrir austan landið og gengur réttsælis með Suðurlandi að vetrarlagi, á leið til hrygningar. Sjávarútvegsráðuneyti ákvarðar það magn loðnu sem má veiða hverju sinni og styðst við þá aflareglu að hrygningarstofninn sé ekki minni en 400 þús tonn, eftir að veiðum lýkur. Hafrannsóknastofnun mælir stærð uppvaxandi árganga reglubundið, en endanleg mæling á stærð hrygningargöngunnar fæst ekki fyrr en hún er farin að þéttast, um sama leyti og veiðar eru að hefjast. Af þessu leiðir að lokaákvörðun um heildarafla er oft tekin um miðja vertíð, sem tíðkast yfirleitt ekki um langlífari tegundir sem halda sig á íslensku landgrunni allt sitt líf.

Hrygningarstofn loðnu er mjög misstór milli ára, enda samanstendur hann að mestu leyti af einum einasta árgangi, 3 ára fiski. Þetta endurspeglast í árlegum loðnuafla sem hefur sveiflast á bilinu 0 (fiskveiðiárið 1982-1983, óvenju lítill hrygningarstofn) til 1571 þús tonn (1996-1997) og var 377 þús tonn 2006-2007. Fiskveiðiárið 2007-2008 mældist lítill hrygningarstofn og voru veiðar stöðvaðar 21. til 27. febrúar, á meðan ítrekaðar mælingar Hafrannsóknastofnunar stóðu yfir. Eftir að stofninn hafði mælst yfir 400 þús tonn tilkynnti sjávarútvegsráðherra stighækkandi aflamark, síðast 207 þús tonn þann 3. mars.

Heimildir 

 
 
 

Loðsílaætt
Íslenskir fiskar
Lech Wałęsa

Lech Wałęsa (fæddur 29. september 1943 í Popowo Póllandi) var leiðtogi verkalýðsfélagsins Samstöðu og forseti Póllands frá 22. desember 1990 til 23. desember 1995. Árið 1983 hlaut Lech friðarverðlaun Nóbels. Lech starfaði sem rafvirki í Lenín Skipasmíðastöðinni í Gdansk frá árinu 1967 til 1976 og aftur í nokkra mánuði árið 1980. Árið 1969 kvæntist Lech Danuta Gołoś og eiga þau 8 börn.

Ferill 
Lech var dæmdur fyrir andfélagslega hegðun, vegna verkfalls sem hann efndi til árið 1970 og sat í eitt ár í fangelsi. Lech var handsamaður nokkrum sinnum árið 1979 fyrir að skipuleggja samtök fjandsamleg ríkinu. Í águst 1980 varð Lech að leiðtoga verkfallsmanna í Gdansk og fylgdu verkamenn víðar um Pólland í kjölfar verkfallsmanna í Gdansk með ólöglegum verkföllum. Í september heimilaði stjórn komúnista lögleg félagssamtök. Verkfallsmenn gerðu Samstöðu að löglegum samtökum og var Lech kjörinn formaður Samstöðu. 11. desember 1981 var Lech auk ríflega 1.000 félagsmönnum í Samstöðu handsamaður. Þann 13. desember 1981 lýsti Wojciech Jaruzelski því yfir að herlög giltu í landinu. Lech losnaði ekki úr haldi fyrr en 14. nóvember 1982. Þó Lech væri formlega titlaður verkamaður í skipasmíðastöðinni var hann í raun í stofufangelsi til ársins 1987. Danuta kona Lechs tók við Friðarverðlaunum Nóbels að honum fjarstöddum, andvirði verðlaunanna ánafnaði hann Samstöðu.

Árið 1988 efndi Lech enn á ný til verkfalls, að þessu sinni með það fyrir augum að Samstaða yrði viðurkennd á ný og fengi á ný sinn áður unna lögmæta sess sem verkalýðsfélag. Að átta dögum liðnum féllust stjórnvöld á að ræða við Samstöðu, viðræðurnar leiddu til þess að Samstaða varð viðurkennd sem verkalýðsfélag og efnt yrði til hálffrjálsra þingkosninga. Samstaða var sigurvegari þingkosninganna 1989. Fyrir árslok 1989 hafði Lech náð að mynda fyrstu ríkisstjórn í Varsjárbandalagslandi án þátttöku kommúnista. 9. desember 1990 vann Lech pólsku forsetakosningarnar. Hann var gagnrýndur í forsetatíð sinni og tapaði forsetakosningunum 1995 Þrátt fyrir að hafa breytt Póllandi úr kommúnísku ríki með þvingandi stjórn og veikan efnahag í sjálfstætt lýðræðisríki með hagvexti. Í forseta kosningunum árið 2000 hlaut Lech um 1% atkvæða. 10. maí 2004 var alþjóðlegi flugvöllurinn í Gdańsk nefndur eftir Lech; Gdańsk Lech Wałęsa flugvöllur.

Tengill 

 Stofnun Lech Wałęsa (á pólsku), einnig á ensku

Forsetar Póllands
Mannréttindafrömuðir
Handhafar friðarverðlauna Nóbels