Thor Vilhjálmsson

Thor Vilhjálmsson (fæddur í Edinborg, 12. ágúst 1925 – 2. mars 2011  ) var íslenskur rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi. Thor var, ásamt Guðbergi Bergssyni og Svövu Jakobsdóttur, talinn einn af höfundum nýju skáldsögunnar í módernískum anda sem kom fram um 1965 á Íslandi. Thor hefur hlotið fjölda viðurkenninga, þ.á m. hlaut hann bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs árið 1988 fyrir bók sína Grámosinn glóir. Auk þess hefur hann tvisvar verið tilnefndur af íslands hálfu til sömu verðlauna. Árið 1992 hlaut hann Norrænu bókmenntaverðlaun sænsku akademíunnar fyrir ritstörf sín, en verðlaun þessi eru stundum nefnd Litlu nóbelsverðlaunin.  Thor hlaut einnig Íslensku bókmenntaverðlaunin árið 1998 fyrir skáldsöguna Morgunþula í stráum. Verk Thors hafa verið þýdd á fjölmörg erlend tungumál.

Fjölskylda 
Faðir Thors var Guðmundur Vilhjálmsson, framkvæmdastjóri Eimskipafélagsins, sem fæddist á Undirvegg í Kelduhverfi. Móðir hans var Kristín Thors Vilhjálmsson, systir Ólafs Thors forsætisráðherra. Eiginkona Thors var Margrét Indriðadóttir fyrrverandi fréttastjóri Útvarpsins og áttu þau tvo syni: rithöfundinn og alþingismanninn Guðmund Andra Thorsson og Örnólf Thorsson forsetaritara.

Störf og viðurkenningar 
Thor lauk stúdentsprófi frá MR árið 1944, stundaði nám við norrænudeild Háskóla íslands 1944-1946, við Háskólann í Nottingham í Englandi 1946-1947 og við Sorbonne-háskóla í París 1947-1952. Thor var bókavörður við Landsbókasafnið 1953-55 og starfsmaður Þjóðleikhússins frá 1956-1959. Hann var einnig leiðsögumaður og fararstjóri Íslendinga erlendis. 

Fyrsta bók Thors, Maðurinn er alltaf einn, kom út árið 1950 en hann skrifaði fjölda bóka, skáldsögur, ljóð, leikrit og greinasöfn. Auk þess hafa komið út eftir hann þýðingar úr ýmsum málum, m.a. frönsku, spænsku, portugölsku og ítölsku. Hann fékkst einnig við myndlist, hélt málverkasýningar og skrifaði um íslenska myndlistarmenn, þar á meðal bækur um Jóhannes Kjarval og Svavar Guðnason. Thor var einn af stofnendum menningartímaritsins Birtings 1955 og í ritstjórn þess til 1968.

Árið 1992 sendi Thor frá sér fyrsta bindi endurminninga sinna, Raddir í garðinum og hélt áfram á sömu braut með bókinni Fley og fagrar árar, sem út kom 1996. Hann hlaut tvisvar sinnum bókmenntaverðlaun DV. Árið 1992 hlaut Thor bókmenntaverðlaun sænsku akademíunnar fyrir ritstörf (sem oft eru nefnd Litlu nóbelsverðlaunin). Hann fékk fleiri erlendar viðurkenningar, m.a. er hann varð heiðursborgari í franska bænum Rocamadour, hlaut frönsku orðuna Chévalier de l'art et des lettres og ítalska orðu, Cavaliere dell'Ordine dello Merito.

Stílbrögð Thors 
Ritstíll Thors var mjög sérstakur og fáum öðrum líkur. Áhrifin eru víða að komin. Thor varð til dæmis fyrir miklum áhrifum frá miðevrópskum rithöfundum og kvikmyndaverkum um miðja 20. öld, en um leið hafði hann tekið við áhrifum úr skáldsögum bandaríska rithöfundarins William Faulkner án þess þó að vera jafn dimmur og jarðbundinn og hann. Stíll Thors hafði líka í sér mark myndlistar því oft er Thor rennandi og flæðandi í lýsingum rétt eins og þegar myndlistarmenn notast við liti og abstrakt myndbyggingu í verkum sínum. Stundum mætti tala um vitundarflæði í stíl Thors, en hann minnti þó lítið á James Joyce eða Samuel Beckett, heldur notaðist hann við sitt eigið séríslenska vitundaflæði, stundum tengt málbeitingu fornsagna Íslendinga, því þó hann láti þessar skynjanir sínar stökkva á milli ólíkra hluta er hann of klassískur í anda til að tapa þræði, ólíkt algjöru vitundarflæði. Thor er líka jafnvel chaplínskur um leið og hann er allt hitt í sömu mund: 

Ritstíl Thors er þó ekki hægt að slíta í sundur frá sýn hans á efnið, en sýn hans sjálfs er síkvik og margbrotin, svona eins og margra þeirra meginlandsbúa Evrópu sem fengust við nýskáldsöguna um miðja síðustu öld. Stíll Thors er þó meira í ætt við eldfjall en stórborg, en honum ferst þó jafnvel að lýsa ítölsku smátorgi rétt eins og stórbrotnu íslensku landslagi.

Ritverk

Skáldsögur 
 Fljótt, fljótt sagði fuglinn (1968)
 Óp bjöllunnar (1970)
 Folda: þrjár skýrslur (1972)
 Fuglaskottís (1975)
 Mánasigð (1976)
 Turnleikhúsið (1979)
 Grámosinn glóir (1986)
 Náttvíg (1989)
 Tvílýsi: myndir á sýningu (1994)
 Morgunþula í stráum (1998)
 Sveigur (2002)

Smásögur 
 Maðurinn er alltaf einn (1950)
 Dagar mannsins (1954)
 Andlit í spegli dropans (1957)
 Skuggar af skýjum (1977)

Ljóð 
 Ljóð mynd (1982)
 Spor í spori (1986)
 Sporrækt (1988)
 Snöggfærðar sýnir (1995)
 Stríðsmenn andans (1997) (með Tolla)

Leikþættir 
 Ætlar blessuð manneskjan að gefa upp andann? (1963)
 Allt hefur sinn tíma, (ópr. 1967)
 Vikivaki (óperuhandrit, 1988)

Ferðasögur 
 Undir gervitungli - ferðaþættir úr Sovétferð (1959)
 Regn á rykið -  ferðaþættir og fleira (1961) 
 Svipir dagsins og nótt - ferðasaga úr Evrópuferð (1961) 
 Hvað er San Marino? - ferðaþættir og fleira (1973)

Greinasöfn 
 Fiskur í sjó, fugl úr beini (1974)
 Faldafeykir (1979)
 Eldur í laufi (1991)

Þýðingar 
 Dáið þér Brahms, eftir Francoise Sagan (1959)
 Hlutskipti manns, eftir André Malraux (1983)
 Nafn rósarinnar, eftir Umberto Eco (1984)
 Hús andanna, eftir Isabel Allende (1987)
 Júlíus, eftir Anne-Marie Chapouton (1991) 
 Austurlenskar sögur, eftir Marguerite Yourcenar. (Smásögur) (1991)
 Alkemistinn, eftir Paulo Coehlo (1999)
 Lát hjartað ráða för, eftir Susanna Tamaro (1995)

Leikritaþýðingar 
 Horfðu reiður um öxl, eftir John Osborne (1959)
 Á yztu nöf, eftir Thornton Wilder. (ópr. 1959)
 Saga úr dýragarðinum, eftir Edward Albee. (1963)
 Ótrygg er ögurstund, eftir Edward Albee. (1973)
 Dagleiðin langa inn í nótt, eftir Eugene O'Neill (1983)

Ævisögur
 Kjarval (1964)

Tilvísanir

Tengt efni 
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
 Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

Tenglar 
 Thor Vilhjálmsson; af Bókmenntavefnum
 Undir gervitungli; grein í Morgunblaðinu 1960
 Talað við Thor Vilhjálmsson; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
 Við suðurgluggann; um Thor Vilhjálmsson; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1970
 Samvizkuspurningar mannkynsins eru allstaðar hinar sömu; grein í Tímanum 1973
 Vangaveltur yfir verkum Thors Vilhjálmssonar; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1975
 Vangaveltur yfir verkum Thors Vilhjálmssonar; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1975
 Klifinn kjölur; um skáldskap Thors Vilhjálmssonar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985
 Heimurinn er alltaf einn; grein í Alþýðublaðinu 1995
 Meistari Thor; grein í Morgunblaðinu 1998
 Strákurinn hennar Stínu eða vargur í véum; grein í DV 1992
 Hvar sem andinn kom yfir hann; grein á DV.is 2011 
Verk Thors á netinu
 Hátíð; smámynd eftir Thor Vilhjálmsson; birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1981
 Fáein orð um Karl Kvaran; grein í Morgunblaðinu 1971

Íslenskir rithöfundar
Handhafar íslensku bókmenntaverðlaunanna
Handhafar Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs
Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík