alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Proppé

Ætt Proppé á Íslandi er kennd við ættföðurinn Claus Eggert Dietrich Proppé (f. 24. júlí 1839, d. 14. september 1898). Claus Eggert Dietrich Proppé fæddist í Neumünster, Holstein í Þýskalandi. Foreldrar hans voru Carl Heinrich Proppe gestgjafi í Neumünster og kona hans Dorothea Proppe, fædd Reese. Claus Eggert Dietrich Proppé nam bakaraiðn í Kiel og lauk þar sveinsprófi 5. apríl 1858. Eftir að hafa lokið námi vann hann við iðn sína í Flensborg, Eutin og Hamborg þar til 1868. Eftir að til Íslands kom vann hann fyrstu sjö árin í Bernhöftsbakaríi í Reykjavík, en flutti til Hafnarfjarðar 1875 og stofnaði þar Havnefjords-bageri, oftast nefnt Proppé-bakarí, í félagi við Knudtzonsverslun. Síðar keypti hann hlut Knudtzons og rak brauðgerðarhúsið í eigin nafni til dauðadags. Proppé-bakarí stóð á Hamarskotsmöl, nánar tiltekið á þáverandi sjávarkambi rétt neðan og sunnan við þann stað þar sem Hafnafjarðarkirkja stendur nú og stuttu vestar á kambinum en gömlu húsin sem nú hýsa Fjörukránna. Claus Eggert Dietrich Proppé var einn af stofnendum Sparisjóðs Álftaneshrepps 27. nóvember 1875, sem varð Sparisjóðurinn í Hafnarfirði þann 15. janúar 1884, og var hann einn af níu ábyrgðarmönnum sparisjóðsins þar til hann lést. Hann kvæntist Helgu Jónsdóttur 15. desember 1875. Claus Eggert Dietrich Proppé lést um aldur fram í september 1898. Hafði hann þá búið á Íslandi í 30 ár.

Niðjar 
 Carl Friedrich Proppé
 Jón Adolph Proppé
 Hallfríður Jóhanna Proppé
 Dóróthea Bóthildur Proppé
 Anton Wilhelm Proppé
 Ólafur Jóhann Proppé
 Jóhannes Harald Proppé
 Brynjar Proppé
 Anton Proppé
Grundaskóli

Grundaskóli er annar tveggja grunnskóla á Akranesi. Hinn skólinn er Brekkubæjarskóli.

Saga
Grundaskóli var stofnaður árið 1982 og hefur verið einsetinn frá árinu 2001.

Sérstaða

Námsgreinar
Í Grundaskóla er mikil áhersla lögð á list- og verkgreinar. Nemendur fá jafnan að velja hvað þeir taka sér fyrir hendur á hverri önn.

Umferðarfræðsla
Þann 28. september 2005 undirrituðu Guðbjartur Hannesson þáverandi skólastjóri og Karl Ragnarsson, forstjóri Umferðarstofu samtarfssamning milli Grundaskóla og Umferðarstofu um að Grundaskóli tæki að sér hlutverk móðurskóla í umferðarfræðslu og staðfesti Sturla Böðvarsson þáverandi samgönguráðherra umræddann samning.

Samningurinn var svo endurnýjaður þann 11. ágúst 2006 og gerður var samningur við Brekkuskóla á Akureyri, Flóaskóla í Flóahreppi í Árnessýslu og Grunnskóla Reyðarfjarðar um samstarf þess efnis að vinna að eflingu umferðarfræðslu í grunnskólum landsins.

Í júní 2007 bættist Grunnskóli Seltjarnarness í hóp leiðtogaskólanna.

Í febrúar árið 2006, opnaði vefurinn Umferð.is . Samkvæmt samningi sem Umferðarstofa, Námsgagnastofnun og Grundaskóli gerðu með sér, mun Umferðarstofa hýsa vefinn og sjá um öll tæknitengd mál, en Grundaskóli vinnur að efnisöflun og námsefnisgerð og Námsgagnastofnun annast ritstjórn efnisins.

Viðurkenningar
Grundaskóli var fyrstur grunnskóla á Íslandi sem fékk Íslensku menntaverðlaunin.

Tenglar
Vefur Grundaskóla
Vefur Nemendafélags Grundaskóla 
Umferð.is

Heimildir

Íslenskir grunnskólar
Akranes
Brekkubæjarskóli

Brekkubæjarskóli er annar tveggja grunnskóla á Akranesi. Hinn skólinn er Grundaskóli.

Saga
Brekkubæjarskóli hét lengi vel Barnaskólinn á Akranesi. Í nokkur ár hét hann Grunnskólinn á Akranesi, en þegar grunnskólar staðarins urðu tveir árið 1982 var skólinn nefndur Brekkubæjarskóli sem dregur nafn sitt af bænum sem áður stóð þar sem skólinn er nú staðsettur. 

Barnaskólinn á Akranesi tók til starfa haustið 1880 í nýju skólahúsi við götu sem dró nafn sitt af því, Skólabraut. Skólinn flutti í stærra hús við sömu götu árið 1912 og þar var hann til 1950, þann 19. nóvember það ár fluttist skólinn í núverandi húsnæði sem síðan hefur verið byggt við þrisvar sinnum. Næstu árin eftir að fjölbrautarskóli var stofnaður og Gagnfræðaskólinn á Akranesi lagður niður árið 1977, bættust þrír árgangar við í Brekkubæjarskóla og hefur hann síðan þá verið heildstæður grunnskóli með tíu árganga, þ.e. 1. til 10. bekk. 

Brekkubæjarskóli hefur verið einsetinn frá 2001, þ.e. allir nemendur hefja skóladag kl. 8 að morgni og hver bekkjardeild hefur sína stofu. Árið 2004 tók til starfa mötuneyti fyrir nemendur þar sem boðið er upp á heita máltíð í hádeginu.

Íslenskir grunnskólar
Akranes
Kartöflubjalla

Kartöflubjalla (eða kólóradóbjalla) (fræðiheiti: Leptinotarsa decemlineata) er bjalla sem er skaðvaldur á kartöfluökrum.

Lýsing 
Bjallan er sporöskjulaga og kúpt, um 10 mm löng og 7 mm breið með rauðgult höfuð og hálsskjöld og gula skjaldvængi með svarta flekki og svartar langrendur. Lirfan er í fyrstu dökkrauð en verður síðan gul með svarta flekki.

Lífshættir 

Kartöflubjalla liggur í vetrardvala djúpt í jörðu (25–40 sm) og vaknar til lífs á vorin eftir rigningar og þegar jarðvegshiti hefur náð 14 °C hita á því dýpi sem bjallan lá í dvala. Bjallan makast og kvendýrin verpa. Eggin klekjast út á 4-10 dögum. Lirfurnar ná fullum vexti á 15 dögum og grafa sig þá niður í jörðina og púpa sig. Bjöllur skríða svo úr púpum að 8-15 dögum liðnum.

Útbreiðsla 

 
Upprunaleg heimkynni bjöllunnar eru í Suður-Ameríku og vestanverðri Norður-Ameríku en þaðan hefur hún dreifst austur eftir álfunni og borist til Evrópu í kringum aldamótin 1900. Hún hefur fundist á öllum Norðurlöndunum og í Bretlandi en hefur ekki náð þar fótfestu.

Kartöflubjöllur á Íslandi 
Kartöflubjöllur hafa þrisvar fundist á Íslandi. Sú fyrsta fannst í Reykjavíkurhöfn í júlí 1966, sú næsta á Seltjarnarnesi í júlí 1997 og sú síðasta í Reykjavík í maí 2006. Aðstæður til útbreiðslu virðast ekki vera hagstæðar fyrir kartöflubjöllu í Norður-Evrópu og Bretlandi.

Heimildir 
 
 Kartöflubjalla - skart eða skaðræðisskepna (Náttúrufræðistofnun Íslands) 

Bjöllur
Dreifibréfsmálið

Dreifibréfsmálið eða sjaldnar dreifibréfamálið er atburður sem átti sér stað á Íslandi í síðari heimsstyrjöld eða 5. janúar árið 1941. Undanfari málsins var sá að Dagsbrúnarmenn voru í verkfalli og breskir hermenn gengu í störf þeirra. Þá fjölrituðu nokkrir Dagsbrúnarmenn bréf, þar sem þeir útskýrðu sjónarmið sín og var þeim dreift til breskra hermanna og í því voru þeir hvattir til að ganga ekki í störf Íslendinga sem voru í verkfalli. Breska stjórnin taldi hvatt til uppreisnar í bréfinu, fangelsaði sjö menn og afhenti þá íslenskum yfirvöldum að kröfu ríkisstjórnarinnar. Fjórir þeirra voru dæmdir í 4-15 mánaða fangelsi.

Nokkrum mánuðum síðar handtók breska herstjórnin alla þrjá blaðamenn Þjóðviljans, Einar Olgeirsson, Sigfús Sigurhjartarson og Sigurð Guðmundsson, og bannaði útgáfu blaðsins (bannið stóð í eitt ár). Mennirnir voru fluttir til Bretlands og haldið þar í fangelsi fram á sumarið.

Tenglar

Ólafur Grímur Björnsson tók saman grein um l'„afer de les octavilles“ eða dreifbréfamálið. (katalónsku)
Ríkisstjórnin fyrirskipar málshöfðun gegn 8 verkamönnum og báðum ritstjórum Þjóðviljans, Þjóðviljinn 6. febrúar 1941
 Enn af dreifibréfsmálinu (Pétur Pétursson) Morgunblaðið,  29.10.2000, Blaðsíða B 22 

Ísland í seinni heimsstyrjöldinni
1941
Verkalýðsbarátta
Rauðar íslenskar

Rauðar íslenskar eru yrki af kartöflum sem algengt er í ræktun á Íslandi. Þær þykja bragðgóðar og hafa mikið þurrefnainnihald. Þær eru viðkvæmar fyrir kartöflumyglu. Talið er að rauðar íslenskar séu komnar frá kartöflum sem Björn Halldórsson í Sauðlauksdal setti niður árið 1760 og séu sama yrki og gömul norsk og sænsk t.d. Gammel svensk röd. 

1936 til 1942 vann Ólafur Jónsson ráðunautur að því að velja úr íslenskum rauðum til að jafna stærð og þyngd og var sá stofn kallaður Ólafsrauðar.

Heimildir 

 
   Kartöflumyglan - ógn í fortíð og framtíð 

Kartöfluyrki
Skrúðgarður

Skrúðgarður eða lystigarður er (stór) almenningsgarður með ýmiss konar plöntum, gangstígum o.fl. þar sem njóta má gróðurs og útiveru. Frægir skrúðgarðar á Íslandi eru t.d. Skrúður, garður Sigtyggs Guðlaugssonar á Núpi í Dýrafirði, garður Guðbjargar í Múlakoti og elsti trjágarðurinn á Íslandi sem er á Skriðu í Hörgárdal. Aðrir frægir skrúðgarðar á Íslandi eru Hljómskálagarðurinn við Tjörnina í Reykjavík, garðurinn bakvið Alþingishúsið (Alþingishúsgarðurinn), Hellisgerði (skrúðgarður Hafnfirðinga) og Lystigarður Akureyrar.

Tenglar 
 Íslenski skrautgarðurinn; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998
 Skrúður á Núpi 

Skrúðgarðar
Almenningsgarðar
Mælieining

Mælieining er sú eining sem hefur verið kvörðuð af (ókunnum) upphafsmanni hennar eða eftir útlim, sbr. alin, eða með öðrum hætti, s.s. metrinn sem er einn tíumiljónasti hluti fjarlægðarinnar frá Norðurpólnum til miðjarðarlínunnar. Mælieiningar geta verið lengdareining (t.d. kílómetri, sjómíla og parsek) og þyngdareining (t.d. kíló, vætt, mörk og batman), rúmmálseining (t.d. lítri, mörk og teningsmál), flatarmálseining (t.d. fermetri, ekra og eyrisvöllur) eða verðmætiseining (t.d. króna, evra og dollari).

Aðrar einingar 
 Hitaeining (kalóría)
 Tímaeining
 Þrýstieining

Tengt efni 
 Alþjóðlega einingakerfið
 CGS-kerfið

Tenglar 
 Metrakerfið; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1962
Eyrisvöllur

Eyrisvöllur er gömul mælieining, svonefnt vallarmál. Fyrst merkti eyrisvöllur 1/6 úr alvelli, 1055 2/3 ferfaðmar, um 2611 m². En seinna tók eyrisvöllur að merkja eina dagsláttu, 30 x 30 faðmar, 3409 m².

Heimild
 Magnús Már Lárusson, Skírnir - 1. tölublað (01.01.1958) 

Mælieiningar
Winchelsea

Winchelsea er lítill bær í Austur-Sussex, Englandi, á suðurströndinni milli High Weald og Romney Marsh. Íbúar eru tæp 600 talsins.

Borgir og bæir í Austur-Sussex
Uppreisn

Uppreisn er í almennum skilningi þegar fólk neitar að viðurkenna ríkjandi yfirvald og hefur andóf gegn því. Uppreisn getur spannað allt frá borgaralegri óhlýðni að skipulegum tilraunum til að kollvarpa ríkjandi öflum með valdi. Hugtakið er oft notað um skipulega andspyrnu gegn ríkjandi stjórn hvort sem það er ríkisstjórn, skipsstjórn, herstjórn eða annars konar stjórn.

Tegundir uppreisnar
 Friðsamleg mótmæli, þar með talin borgaraleg óhlýðni
 Andspyrna, skipuleg barátta gegn erlendum yfirráðum
 Bylting, til að breyta ríkjandi stjórnarháttum

Nokkrar frægar uppreisnir 
 Boxarauppreisnin
 Kappuppreisnin
 Páskauppreisnin
 Vendéeuppreisnin

Uppreisnir
Átök

tt:Баш күтәрү
Lýðveldishátíðin 1944

Lýðveldishátíðin var hátíð sem haldin var á Þingvöllum 17. júní 1944 í tilefni af stofnun lýðveldis á Íslandi. 

Hátíðin hófst kl. 13:15 við Lögberg á Þingvöllum og setti mikil rigning svip sinn á hátíðina. Meðal þess sem var á dagskrá var þingfundur, ræður, sálmasöngur, kjör forseta Íslands, kveðjur frá fulltrúum erlendra fulltrúa og undir lok þessa hluta dagskrárinnar, átti vera fánahylling þar sem fjallkonan ávarpaði fánann og syngja átti ljóð Einars Benediktssonar „Rís þú unga Íslands merki“.  

Á þingfundinum lýsti Gísli Sveinsson forseti sameinaðs Alþingis yfir gildistöku nýrrar stjórnarskrár þar sem Ísland var lýst lýðveldi. Á fundinum kusu alþingismenn einnig fyrsta forseta Íslands og var Sveinn Björnsson ríkisstjóri kjörinn í embættið til eins árs. 

Daginn fyrir lýðveldishátíðina hafði Alþingi samþykkt að fella úr gildi Sambandslögin frá 1918 í samræmi við úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar 20. og 23. maí 1944. Við sama tækifæri voru samþykkt lög um fána Íslands og skjaldarmerki Íslands.

Gagnrýni kvenna 
Talsvert bar á gagnrýni kvenna á fyrirkomulag Lýðveldishátíðarinnar. Í Morgunblaðinu þann 15. júní 1944 birtist nafnlaust lesendabréf frá konu sem gagnrýndi að enginn kona hefði verið skipuð í lýðveldishátíðarnefnd. Einnig urðu margir fyrir vonbrigðum með að ekkert varð af ávarpi Fjallkonunnar á hátíðinni en sú skýring var gefin að vegna slæms veðurs hafi verið ákveðið að taka ávarp hennar af dagskrá. Fjallkonan, Kristjana Milla Thorsteinsson beið prúðbúin í skautbúningi í bíl og virðist ekki hafa verið höfð með í ráðum þegar ákvörðunin var tekin. Rannveig Kristjánsdóttir húsmæðrakennari, stofnandi kvennatímaritsins Melkorku og ritstjóri kvennasíðu Þjóðviljans taldi fjarveru fjallkonunnar táknræna; hún væri meðhöndluð eins og hvert annað veisluskraut sem ekki mætti blotna þó aðrir létu það ekki á sig fá.

Arfleifð 
Lýðveldishátíðarinnar var minnst með annarri hátíð 50 árum síðar.

Tilvísanir 

Saga Íslands
Þingvellir
1944
Alþingishátíðin

Alþingishátíðin var hátíð sem haldin var á Þingvöllum á Íslandi árið 1930 til að minnast þess að þúsund ár voru liðin frá stofnun allsherjarþings 930. Hátíðin var formlega sett af Kristjáni 10. 26. júní og var slitið 28. júní. Hátíðin fór fram í sérstökum tjöldum á Þingvöllum.

Alþingishátíðin var merkileg fyrir margra hluta sakir, þótt í raun væri aðeins um minningarhátíð að ræða. Þar voru t.d. fyrst notuð íslensku sýslumerkin sem voru teiknuð sérstaklega fyrir hátíðarskrúðgöngu. Daginn fyrir setninguna, eða 25. júní, var sett norrænt stúdentamót með móttökuathöfn í Gamla bíó og átta Vestur-Íslendingar voru gerðir að heiðursdoktorum við Háskóla Íslands, þeirra á meðal Vilhjálmur Stefánsson. Danir skiluðu Valþjófsstaðahurðinni í tilefni að Alþingishátíðinni.

Tvær myndlistarsýningar
Meðal þeirra mörgu viðburða sem efnt var til í tilefni hátíðarinnar var myndlistarsýning í sérstökum skála sem var reistur við Austurvöll milli Kirkjustrætis og Vonarstrætis þar sem Listamannaskálinn reis síðar. Þeir sem þar sýndu voru Ásmundur Sveinsson, Ríkarður Jónsson, Einar Jónsson, Ásgrímur Jónsson, Guðmundur Einarsson, Finnur Jónsson, Eggert M. Laxdal, Jón Stefánsson, Jóhannes Kjarval, Gunnlaugur Blöndal, Jón Þorleifsson, Sveinn Þórarinsson, Karen Þórarinsson, Júlíana Sveinsdóttir og Þorvaldur Skúlason sem var yngstur þessara listamanna. 

Margir yngri listamenn fengu ekki að sýna á sýningunni og brugðust við með því að stofna Félag óháðra listamanna og efna til sýningar í gömlu Landakotskirkju sem þá var íþróttahús ÍR. Þeir listamenn sem þar sýndu voru Snorri Arinbjarnar, Gunnlaugur Scheving, Jón Engilberts, Eyjólfur J. Eyfells, Freymóður Jóhannsson, Höskuldur Björnsson, Ásgeir Bjarnþórsson, Magnús Á. Árnason, Kristinn Pétursson, Kristján Magnússon og Eggert Guðmundsson.

Tenglar

Saga Íslands
Alþingi
Amt

Amt er dönsk stjórnsýslueining sem var tekin upp í Danmörku-Noregi í stað léna samhliða einveldinu árið 1662. Í Danmörku voru ömtin lögð niður árið 2007 og verkefni þeirra flutt til annars vegar héraða og hins vegar sveitarfélaga.

Danmörk
Í Danmörku voru upphaflega mjög mörg ömt (um 50 talsins) en þeim var fækkað í 24 1794. Kaupstaðir voru til að byrja með sjálfstæð stjórnsýslueining, óháð ömtunum, og heyrðu beint undir stiftamtmann. Með breytingunni 1794 féllu kaupstaðirnir hins vegar undir ömtin með þeirri undantekningu að Kaupmannahöfn var sjálfstæð eining. Ömtin heyrðu formlega undir stiftin en nokkur ömt voru í fleiru en einu stifti. 

Til 1970 voru ömtin í Danmörku 20 auk fjögurra amta á Suður-Jótlandi sem bættust við. Árið 1970 var þeim fækkað í 14 og síðan 13 árið 2003. Við breytingar á sveitarstjórnarlögum árið 2007 voru ömtin lögð niður og fimm héruð komu í þeirra stað.

Holtsetaland
Holtsetaland skiptist í sautján ömt meðan það var undir Danakonungi. Auk þeirra voru fimm svæði með sömu stöðu og ömt.

Ísland
Á Íslandi voru ömt frá árinu 1684 til ársins 1904. Æðsti embættismaður í amti var amtmaður og var Ísland eitt amt í Konungsríkinu Danmörku á tímabilinu 1684-1770. Því var síðan skipt niður í tvö ömt Suður- og Vesturamt og Norður- og Austuramt árið 1770. Árið 1787 var Suður- og Vesturamt síðan klofið niður í Suðuramt og Vesturamt. Árið 1873 þegar embætti stiftamtmanns var lagt niður og landshöfðingi tók við var amtmaður Vesturamts settur sem amtmaður Suðuramts en ömtin héldust samt aðskilin. Árið 1890 voru sett lög sem skiptu Norður- og Austuramti í tvennt og kom til framkvæmda árið 1892. Aftur var sami amtmaður en ömtin héldust aðskilin. Amtskipanin var lögð af árið 1904 þegar Íslendingar fengu heimastjórn.

Noregur
Árið 1671 var Noregi skipt í fjögur stifti og átta ömt. Þeim fjölgaði síðan jafnt og þétt þar til þau voru orðin 20 árið 1866. Árið 1919 voru ömtin lögð niður og fylki tekin upp í staðinn.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Amtmenn á Íslandi (1688-1770) 
 Norður- og Austuramt
 Suður- og Vesturamt
 Suðuramt
 Vesturamt

Íslensk stjórnmál
Listamannaskálinn

Listamannaskálinn var sýningarskáli í Kirkjustræti sem var reistur af Félagi íslenskra myndlistarmanna árið 1943 fyrir söfnunar- og gjafafé. Hann var reistur sem bráðabirgðahúsnæði   á lóð sem íslenska ríkið úthlutaði félaginu við hliðina á Alþingishúsinu milli Vonarstrætis og Kirkjustrætis við Austurvöll í Reykjavík. Skálinn var fyrsta sýningarhúsnæðið á Íslandi sem var sérstaklega reist fyrir myndlistarsýningar. Fyrsta sýningin sem þar var haldin var yfirlitssýning félagsins í apríl 1943. Hann var rifinn árið 1968, sama ár og framkvæmdir hófust við Kjarvalsstaði, og þótti þá mjög úr sér genginn. Á lóðinni stendur nú Skálinn, viðbygging við Alþingishúsið sem var reist árið 2002.

Tilvísanir

Tenglar 
 Listamannaskálinn við Alþingishúsið; grein í Morgunblaðinu 1993
 Glatkistan

Íslensk myndlist
Saga Reykjavíkur
Byggingar í Reykjavík
Miðborg Reykjavíkur
Horfnar byggingar í Reykjavík
Amtmaður

Amtmaður var æðsti embættismaður í amti, stjórnsýslueiningu sem var við lýði í ýmsum þýskumælandi löndum. Þessi titill var tekin upp samhliða einveldinu í Dansk-norska ríkinu árið 1662 um leið og lén voru lögð niður. Ólíkt lénsmanni sem heyrði beint undir konung og bar ábyrgð á landvörnum og skattheimtu, bar amtmaður aðallega ábyrgð á löggæslu og dómsvaldi í héraði. Á Íslandi voru amtmenn skipaðir frá árinu 1684 (lénið Ísland var lagt niður eftir lát Henriks Bjelke) til ársins 1904.

Á Íslandi 
Amtmaður yfir öllu Íslandi var skipaður 21. apríl 1688. Skipun amtmanns má rekja til  stjórnkerfisbreytinga sem urðu í danska ríkinu við einveldistökuna 1661 en þá fékk konungur óskorað vald yfir öllum þegnum sínum og réð og rak embættismenn. Stjórnsýslan varð miðstýrðari og var danska ríkinu skipt í ömt sem var stjórnað af launuðum embættismönnum, amtsmönnum. Ríkisráð og stéttarþing voru aflögð en í staðinn komið á fót  eða endurskipulagðar stjórnardeildir  (kollegier) en þar voru helstar kansellí og rentukammer. 

Breytingar á stjórnsýslu Íslands voru í nokkurm skrefum. Síðasti lénsherra Íslands var Henrik Bjelke en hann lést 1683. Landfógeta var veitt leyfisbréf 16. maí. 1683 og leysti hann fógeta Bjelke af hólmi. Ári seinna 26. janúar 1684 var skipaður stiftamtmaður (stiftbefahlingsmann) yfir Íslandi. Hann kom í stað höfuðsmanns sem sat í Kaupmannahöfn og var áður  æðsti fulltrúi konungsvalds á Íslandi. Í embætti stiftamtmanns var sett 5 ára gamalt barn en það var  Ulrik Christian Gyldenløve sem var launsonur konungs. Vegna aldurs stiftamtmannsins þurfi annan mann til að vinna starfið og varð það ekki fyrr en árið 1688 og nefndist sá amtmaður og varð fulltrúi stiftamtmannsins.

Skrifræði  og eftirlit varð meira, og stjórnsýsla tók mið af hugmyndum um hagsýsluveldi (kameralisma).

Amtmaður heyrði undir stiftamtmann á tímabilinu 1684-1872 og undir landshöfðingja á tímabilinu 1872-1904. Embætti amtmanns og landshöfðingja voru lögð af þegar Íslendingar fengu heimastjórn árið 1904.

Amtmaður átti að vera búfastur á Íslandi og hafa umsjón með löggæslu, dómsmálum og kirkjumálum í fjarvist stiftamtmanns og eftirlit með veraldlegum embætismönnum. Sá sem fyrstur var skipaður í þetta embætti var Christian Müller, danskur maður, og varð hann áður langt leið illa þokkaður af landsmönnum fyrir þjösnaskap og embættisglöp. 

Yfirstjórn allra landsmála eftir upptöku amtmannsembættis var í Kaupmannahöfn og lágu fjármálin og atvinnumálin oftast undir Rentukammerið sem kallað var, en dómsmál og landsstjórnarmál undir Kansellíið og gengu svo þaðan til konungs. Var þetta mikil breyting, því að áður hafði höfuðsmaðurinn einn haft allan veg og vanda af landsstjórninni og staðið beinlínis undir konungi. Alþingi Íslendinga fór upp frá þessu síhnignandi, og lögum og réttarfari var breytt á ýmsa lund eftir útlenskri fyrirmynd, en konungur tók sjálfur að skipa biskupa og lögmenn í embætti, sem áður höfðu vanalega verið kosnir af landsmönnum, og voru þetta allt saman afleiðingar af einveldinu.

Heimildir  
 Skjalasafn Amtmanns

Tengt efni 
 Amt
 Höfuðsmaður
 Stiftamtmaður
 Möðruvellir (Hörgárdal)

Íslensk stjórnmál
Holdsveikraspítali

Holdsveikraspítali var sjúkrahús eða aðhlynningarstofnun fyrir þá sem þjáðust af holdsveiki.

Saga holdsveikraspítala á Íslandi 
Á Íslandi voru stofnaðir fjórir holdsveikraspítalar hér með konungsbréfi árið 1652. Var einn á Hörgslandi á Síðu fyrir Austfirðingafjórðung, annar í Klausturhólum í Grímsnesi fyrir Sunnlendingafjórðung, þriðji var  holdsveikraspítalinn á Hallbjarnareyri í Eyrarsveit fyrir Vestfirðingafjórðung og sá fjórði að Möðrufelli í Eyjafirði fyrir Norðlendingafjórðung. Þetta voru að vísu aldrei spítalar nema að nafninu til, því engir læknar voru til að líta eftir þeim og ekkert hjúkrunarlið. Biskup og lögmaður höfðu fyrst yfirumsjón með þeim, hver í sínu stifti, réðu þangað ráðsmenn, sem fengu ábúð á spítalajörðunum og tóku að sér að sjá sjúklingum fyrir nauðsynjum þeirra og gera grein fyrir tekjum og útgjöldum stofnananna. 

Í bólusóttinni miklu árið 1707 dóu flestir holdsveikissjúklingar á Íslandi og var fátt um slíka sjúklinga næstu áratugina. Þannig segir Eggert Ólafsson frá því að árið 1765 hafi aðeins verið 2 sjúklingar í Hörgslandsspítala, og um mörg undanfarin ár hafi verið einn og tveir sjúklingar í Möðrufellsspítala. Þegar hann ferðaðist hér hafði spítalinn í Klausturhólum verið fluttur að Kaldaðarnesi.

Holdsveikraspítalinn á Gufunesi fluttur úr Viðey 
Í Viðey var rekinn holdsveikraspítali. Í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar segir: 

Holdsveikraspítali Sunnlendingafjórðungs hefir verið í Klausturhólum í Grímsnesi, en var fyrir nokkrum árum síðan fluttur að Kaldaðarnesi, sem er kirkjustaður í Flóa, skammt frá Eyrarbakkakaupstað, og liggur hann á nesi sem gengur fram í Ölfusá. Annar spítali er á Gufunesi, og var hann fluttur þangað úr Viðey fyrir nokkrum árum. Spítali þessi er hæli fyrir gamalt bændafólk og er kostað af konungseignum á þessum slóðum.

Holdveikraspítalinn í Laugarnesi 
Aðalgrein: Holdsveikraspítalinn í Laugarnesi

Í Laugarnesi var starfræktur holdsveikraspítali á árunum 1898-1943. Spítalinn var þá stærsta hús sem hafði verið reist á Íslandi­ og hann er stærsta timburhús sem nokkru sinni hefur risið hér á landi. Holdsveikraspítalinn var gerður fyrir 60 sjúkrarúm, en talið er að um aldamótin 1900 hafi um 237 verið holdsveikir á Íslandi. Þegar holdsveikum fækkaði var hluti byggingarinnar tekinn til annarra nota. Spítalabyggingin brann til grunna 7. apríl 1943. Hernámsliðið hafði þá yfirtekið spítalann. Þeir fáu holdsveikisjúklingar sem enn voru á landinu höfðu nokkru áður verið fluttir á Kópavogshæli.

Tenglar 
 Sæmundur Bjarnhéðinsson, Ágrip af sögu holdsveikinnar á Íslandi, Skírnir,01.08.1910, Blaðsíða 229
 Úlfaþytur í Reykjavík út af spítalafiski; grein í Lesbók Morgunblaðsins, 11. tölublað (18.03.1951), Blaðsíða 165
 Derfor findes spedalskhed stadigvaek

Sjúkrahús
Saga læknisfræðinnar
holdsveiki
Stiftamtmaður

Stiftamtmaður eða stiftbefalingsmaður var æðsti fulltrúi Danakonungs á Íslandi á árunum 1684- 1872 ásamt því að vera æðsti handhafi framkvæmdarvalds á Íslandi. Stiftamtmaður sat í Kaupmannahöfn alveg þangað til ársins 1770 en þá sat hann á Íslandi. Á árunum 1770-1787 var hann einnig amtmaður í Suður- og Vesturamti en þegar því var skipt í tvö ömt árið 1787 var hann eingöngu amtmaður í Suðuramti ásamt því að vera Stiftamtmaður. Stiftamtmannsembættið var lagt niður árið 1872 og embætti landshöfðingja kom í staðinn. Amtmannsembættin voru hins vegar ekki lögð niður fyrr en með heimastjórninni 1904.

Fyrsti stiftamtmaður á Íslandi var Ulrik Christian Gyldenløve, launsonur Kristjáns 5. Hann var aðeins 5 ára þegar hann tók við embættinu. Stiftamtmaður átti að hafa aðalumsjón með landsstjórninni og eftirlit með dómsmálum og kirkjumálum. Stiftamtmaður fékk ákveðin laun, en hafði ekki landið á leigu, eins og tíðkaðist hafði um hirðstjóra og höfuðsmenn. Nokkrum árum síðar, eða árið 1688, var skipaður hér amtmaður, en hann átti að vera búfastur á Íslandi.

Stiftamtmenn 1684 - 1769  

 1684-1719  Ulrik Christian Gyldenløve
 1719-1727 Peter Raben
 1728-1730 Christian Gyldencrone
 1730-1750  Henrik Ochsen
 1750-1768 Otto v. Rantzau 
 1768-1769 Christian v. Proeck

Tengt efni 
 Amtmaður
 Höfuðsmaður
 Landfógeti
 Landshöfðingi
 Stiftamtmenn á Íslandi

Tengill  
 Saga Stjórnarráðshússins við Lækjartorg

Íslensk stjórnmál
.ug

.ug er þjóðarlén Úganda.

Tenglar 
 Whois upplýsingar hjá IANA

ug

sv:Toppdomän#U