Skosk gelíska

Skosk gelíska, einnig þekkt sem gelíska (Gàidhlig [ˈkaːlikʲ] ) er keltneskt tungumál sem er talað í Skotlandi, einkum í skosku Hálöndunum og á Suðureyjum. Gelíska er náskyld írsku og mönsku, en öll þessi mál eru komin af fornírsku. 

Utan Skotlands hefur gelíska stundum verið kölluð skoska, en það heiti er nú notað um þá mállýsku af ensku sem töluð er í Skotlandi, sjá skoska.

Saga skoskrar gelísku 
Á árabilinu 300–500 e.Kr. tóku stórir hópar fólks sig upp frá Írlandi og námu land í Skotlandi. Þeir kölluðu sig Skota, og dró landið síðan nafn af þeim. Þeir voru fyrst einkum á svæðinu við Argyll, og breiddist tungumál þeirra og menning þaðan út. Tungumál þeirra sem fyrir voru í landinu, péttneskan og kumbrískan, létu undan síga. Deilt eru um hvort péttar eða piktar töluðu keltneskt mál, en vitað er að hinn írski Kólumkilli, sem boðaði trú meðal þeirra, varð að notast við túlk. Mál pétta vék með tímanum alveg fyrir gelísku og fornnorsku (sem breiddist út frá Orkneyjum eftir 900).

Gelískan stóð sterkast í Skotlandi á 11. og 12. öld, en hún var þó aldrei töluð í öllu landinu. Eftir það fór hún að víkja fyrir máli innrásarmanna, fyrst Normanna, sem töluðu franska mállýsku, en síðan fyrir ensku, sem yfirstéttin og stjórnkerfið notaði. Um svipað leyti fór skoska gelískan að greinast frá írsku. Talsverður mállýskumunur er nú milli héraða, án þess þó að torvelda skilning. Írska og gelíska eru það lík mál, að þeir sem hafa góð tök á öðru málinu skilja hitt í meginatriðum. Munurinn er minnstur í þeim héruðum Skotlands sem næst eru Írlandi.

Elsta handrit á skoskri gelísku er frá 12. öld (Book of Deer), og er málið þar náskylt írsku.

Á 17. öld var svo komið að gelískan var fyrst og fremst bundin við vestanverð Hálöndin og Suðureyjar. Enska yfirstéttin vann markvisst að því að berja gelískuna niður. Þannig samþykkti enska þingið árið 1616 að „gelískan skyldi numin úr gildi og afmáð í Skotlandi“. Afdrifaríkir voru nauðungarflutningar fólks frá Hálöndunum á 18. og 19. öld. Gelískan lifði þó af og stendur nú sterkast á Suðureyjum, þar sem allt að 75% fólks talar málið í einstökum svæðum, einkum á ytri eyjunum, svo sem Ljóðhúsum (Lewis) og eyjunum þar suður af. Árið 2001 voru um 60.000 manns sem töluðu gelísku á Skotlandi, og tæplega 100.000 manns sem höfðu nokkra færni í málinu. 

Á 19. öld fluttist mikill fjöldi fólks frá Skotlandi til Norður-Ameríku. Þá var stofnuð nýlenda gelískumælandi Skota á Cape Breton í Nýja Skotlandi (Nova Scotia). Árið 1900 bjuggu þar um 100.000 manns, og töluðu 75% þeirra skoska gelísku. Þetta byggðarlag hefur átt undir högg að sækja, og margir flutt burt. Nú eru þar fáir eftir sem tala málið. 

Mörg gelísk orð og staðaheiti eru alþekkt, t.d.:
 Loch = stöðuvatn, lón – t.d. Loch Ness.
 Ben (beinn) = fjall – t.d. Ben Nevis, hæsta fjall Skotlands.
 Uisge (uisge beatha = vatn lífsins) = viskí.

Staða gelískunnar 
Gelískan hefur lengi liðið fyrir að hafa ekki verið notuð í skólum og í stjórnkerfinu. Árið 2005 hlaut hún nokkra opinbera viðurkenningu þegar skoska þingið samþykkti lög um gelíska tungu, sem ætlað er að tryggja stöðu málsins. Skosku fræðslulögin frá 1872 tóku ekkert tillit til gelískunnar, og varð það til þess að mörgum kynslóðum var bannað að tala móðurmálið í skólanum. Hlutu margir barsmíðar fyrir. Nú er almennt viðurkennt að þetta hafi unnið tungunni óbætanlegt tjón. Breska ríkisstjórnin hefur staðfest tilskipun Evrópusambandsins um stöðu minnihlutamála, og á hún við gelísku, eins og velsku og írsku.

Nýja testamentið var gefið út á skoskri gelísku árið 1767 og Biblían í heild 1801. Almennt var kirkjulegt starf þó á ensku í samræmi við opinbera stefnu. Á síðari árum hefur kirkjan þó tekið jákvæðari afstöðu til gelískunnar, þó að illa hafi gengið að fá gelískumælandi presta.

Á Suðureyjum er gelískan nú notuð af héraðsstjórninni og kennd í skólum, í sumum þeirra er hún málið sem kennt er á. Árið 2006 var stofnaður í Glasgow unglingaskóli þar sem kennt er á gelísku. BBC starfrækir gelíska útvarpsstöð, og sumar sjónvarpsstöðvar eru með hluta dagskrár á gelísku.

Skosk og írsk gelísk áhrif á íslensku 
Margir landnámsmenn á Íslandi komu frá norðurhluta Skotlands, eða eyjunum þar í grennd. Því er eðlilegt að nokkurra gelískra áhrifa gæti í íslensku, en stundum getur verið um írsk áhrif að ræða. Í færeysku gætir einnig nokkurra skoskra og írskra gelískra áhrifa.
Dæmi um tökuorð
 bagall = biskupsstafur (írska og gelíska: bachall)
 brekán = mislit ábreiða, rúmábreiða (gelíska: breacan)
 des, heydes = heystakkur
 gjalti (í orðasambandinu verða að gjalti)
 jaðrakan = vaðfugl (gelíska: adharcan) 
 kapall = hestur 
 kláfur = hrip, heymeis 
 fjalaköttur = músagildra 
 tarfur = naut (írska og gelíska: tarbh)
Dæmi um mannanöfn
 Brjánn
 Dufgus (Dubhgus)
 Dufþakur (Dubhtach)
 Eðna
 Kaðlín
 Kalman
 Kjaran (Ciarán)
 Kjartan
 Kormákur (Cormac) 
 Melkorka
 Mýrkjartan
 Njáll (Niall)
 Trostan
Dæmi um örnefni
 Dímon
 Dufþaksholt
 Katanes

Tengt efni 

 Írska
 Kanadísk gelíska
 Keltnesk tungumál
 Manska

Heimildir 
 Baldur Ragnarsson: Tungumál veraldar. Háskólaútgáfan, Rvík 1999.
 Freysteinn Sigurðsson: Gelísk örnefni á Austurlandi. Múlaþing, 27. árgangur, Egilsstöðum 2000, 64–67.
 Helgi Guðmundsson: Um haf innan. Háskólaútgáfan, Rvík 1997. 
 Hermann Pálsson: Keltar á Íslandi. Háskólaútgáfan, Rvík 1996.
 
 
 Guðrún Kvaran. „Er vitað hversu mikil áhrif keltneska hafði á íslensku á landnámstímanum. Eru til dæmis einhver tökuorð úr keltnesku algeng í daglegu máli?“ Vísindavefurinn, 21. ágúst 2002. Sótt 28. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=2661.

Tenglar 
 Upplýsingasíða um gelísku í Skotlandi
 Gelískar orðabækur á netinu

Keltnesk tungumál