Ýsa

Ýsa (fræðiheiti: Melanogrammus æglefinus) er fiskur sem er algengur á grunnsævi á norðurhveli jarðar. Hún lifir á 10-200 metra dýpi og er útbreidd í Norður-Atlantshafi. Hún er náskyld þorski og verður allt að metri að lengd og 20 kíló að þyngd. Hún er blágrá að lit, með svarta rönd eftir síðunni og skeggþráð á neðri góm. Fæða ýsu er fjölbreytileg, hún étur ýmis botndýr s.s. skeljar, snigla og marflær og smáfiska eins og sandsíli, loðnu og spærling.

Ýsan er eftirsóttur matfiskur.

Heimkynni 
Ýsa er í Norður-Atlantshafi. Í Norðaustur-Atlantshafi er hún í Norður-Íshafi og Barentshafi og allt suður í Biskajaflóa. Við Grænland er hún sjaldséð en í Norðvestur-Atlantshafi er hún frá Nýfundnalandi til Hatterashöfða í Bandaríkjunum. 

Ýsan finnst allt í kringum Ísland. Hún er mun algengari við sunnan- og vestanvert landið en í kalda sjónum norðanlands og austan. Oft er mikið um ýsu við Ingólfshöfða, Dyrhólaey og Vestmannaeyjar auk Faxaflóa, í Breiðafirði og við Ísafjarðardjúp. Ýsan er grunnsævis- og botnfiskur sem lifir á 10-200 metra dýpi og stundum dýpra á leir- og sandbotni.

Fæða 
Ýsuseiðin éta einkum ýmis smákrabbadýr eins og ljósátu, rauðátu. Fullorðin ýsa étur frekar ýmis konar fiskmeti, mest loðnu, en fæða hennar er mjög margvísleg. Hún étur botndýr eins og krabba og lindýr, einnig smáfiska eins og sandsíli, smásíld og spærling étur, sem og rækju, fiskseiði, síldarhrogn og fleira. Mörg rándýr leggjast á ýsuna. Þar má nefna háf, þorsk, löngu, lúðu og fleiri stóra fiska. Selir og smáhveli láta hana ekki heldur í friði.

Vöxtur og lífssaga 
Hrygningin stendur yfir í rúma tvo mánuði eða frá apríl til maíloka. Fjöldi eggja er frá þúsund og upp í milljón, fer allt eftir stærð hrygnunnar. Eggin eru sviflæg, vatnstær og um 1,5 mm í þvermál. Klak tekur um 12-14 daga og er lirfan um 4,5 mm við klakið. Ýsuseiðin leita til botns 2-3 mánaða gömul og eru þau þá 4-5 cm löng. Bæði eggin og lirfurnar berast með straumum vestur og norður með landinu, og jafnvel stundum austurfyrir. 

Fyrstu æviár sín vex ýsan tiltölulega hratt. Hún getur verið orðin um 20 cm þegar hún er eins árs og á öðru aldursári rúmlega 30 cm. Yfirleitt er hún veidd á milli 50-65 cm löng, en stærsta ýsan sem hefur verið veidd við Ísland reyndist 112 cm. Lengd ýsu eftir aldri er nokkuð mismunandi eftir því hvort hún elur aldur sinn í hlýja sjónum sunnanlands eða þeim kalda norðanlands. Einnig verða ýsur í hlýja sjónum fyrr kynþroska en þær í kalda sjónum. Yfirleitt verður hún kynþroska 3-4 ára gömul. Ýsan getur orðið a.m.k. 15 ára gömul, og er hámarksþyngd hennar talin vera um 14 kg. Ýsan er flokkuð eftir stærð og kölluð eftir því, smáýsa kallast sú ýsa sem er á bilinu 25-45 cm, miðlungs – eða kurlýsa er 45-60 cm stór og stórýsa er stærri en 60 cm. Ýsur lengri en 80 cm eru samt sem áður sjaldséðar.

Ýsuveiðar við Ísland 
Ýsan er að langmestu leyti veidd í botnvörpu og á línu. Ýsuafli íslenskra skipa á Íslandsmiðum var um 109 þúsund tonn árið 2007. Ýsa veiðist allt árið en þó mest á hrygningartíma eða í apríl og maí. Ýsa er vinsælasti matfiskur á Íslandi og er árleg ýsuneysla innanlands um 5.000 tonn eða um 5% af heildarafla.

Ýsuafli á Íslandsmiðum 1945-2007

1945 	18.992
1946 	19.302
1947 	20.892
1948 	28.130
1949 	30.764
1950 	28.385
1951 	22.164
1952 	15.116
1953 	14.895
1954 	21.258
1955 	21.652
1956 	25.889
1957 	31.194
1958 	28.636
1959 	27.670
1960 	46.411
1961 	55.070
1962 	54.276
1963 	51.606
1964 	56.689
1965 	53.560
1966 	36.204
1967 	38.072
1968 	34.024
1969 	35.036
1970 	31.928
1971 	32.393
1972 	29.250
1973 	34.586
1974 	34.401
1975 	36.658
1976 	34.871
1977 	35.428
1978 	40.552
1979 	52.152
1980 	47.915
1981 	61.033
1982 	67.038
1983 	63.889
1984 	47.216
1985 	49.553
1986 	47.317
1987 	39.479
1988 	53.087
1989 	61.799
1990 	66.030
1991 	53.538
1992 	46.139
1993 	47.006
1994 	58.430
1995 	60.125
1996 	56.223
1997 	43.256
1998 	40.712
1999 	44.729
2000 	41.698
2001 	39.825
2002 	49.951
2003 	60.330
2004 	84.563
2005 	96.580
2006 	96.591
2007 	109.313
2008    58.593
2009    31.489
2010    24.183
2011    11.398

Heimildir 
 Gunnar Jónsson, Íslenskir fiskar (Reykjavík: Fjölvi, 1992).

Tenglar 

 Hafrannsóknastofnun:Helstu nytjastofnar, Ýsa
 Matís:Ýsa 
 
 Upplýsingaveita Sjávarútvegsráðuneytisins: Ýsa
 Hagstofa Íslands: Afli eftir tegundum

Þorskaætt
Íslenskir fiskar