alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Hans frá Íslandi

Hans frá Íslandi er fyrsta skáldsaga rithöfundarins Victor Hugo. Bókin kom út á frönsku árið 1823. Victor Hugo fékk hugmynd af þeirri sögu þegar hann 18 ára gamall lá veikur af hitasótt í nokkrar vikur. Sögusviðið er Þrándheimur skömmu eftir 1700 eða í þeirri viku sem frægasti fangi Dana var náðaður. Það var von Griffenfeldt greifi, öðru nafni Peter Schumacher og var hann í haldi í Munkhólma við Þrándheim en hann hafði verið dæmdur til dauða fyrir landráð en konungur breytt því í lífstíðarfangelsi.  Griffenfeldt hafði meðal annars komið  við sögu við veitingu biskupsembættis á Hólum þegar Jón Vigfússon (Bauka-Jón) varð biskup.  Hugo býr til sögupersónu, íslenskan útilegumann Hans að nafni  og heitir bókin eftir honum „Han d'Islande". Þessi villimaður er eins konar forstúdía fyrir villimanninn Jean Valjean í Vesalingunum og líkist líka Skugga-Sveini. Eins og Skugga-Sveinn hafði þrælinn Ketil skræk var þræll Hans frá Íslandi dr.  Benignus Spiagudrius, líkhússtjóri í Þrándheimi.

Heimildir 
 Kolbeinn Þorleifsson,Viktor Hugó og Hans frá Íslandi, Lesbók Morgunblaðsins 06.02.1988, Blaðsíða 6
 Hans frá Íslandi (hljóðbók á frönsku)
Franskar bókmenntir
Öræfareynir

Öræfareynir (sorbus kiukiangensis) er reynitegund ættuð frá Yunnan í Kína þar sem hann vex í 3000 til 3600 m. hæð yfir sjávarmáli. Þar er hann í skógum í fjallshlíðum og við árbakka.

Heimildir

Tilvísanir

Reynisætt
Karlsá

Karlsá er bær í Dalvíkurbyggð. Hann er við Ólafsfjarðarveg um 2 km utan við Dalvík. Strandlengjan neðan við bæinn nefnist Upsaströnd og teygir sig frá Brimnesá við Dalvík og út í Ólafsfjarðarmúla. Karlsá fellur til sjávar niður með túninu rétt sunnan bæjarins. Hún kemur úr Karlsárdal. Við ósinn er sæmileg lending og þar var naust frá fornu fari, Karlsárnaust. Karlsárfjall rís upp af bænum tæplega 1000 m hátt.

Bæjarins er getið strax í Landnámu. Þar bjó Karl rauði sonur Þorsteins Svörfuðar og þar var hann heygður í skipi sínu segir Svarfdæla saga. Duggu-Eyvindur Jónsson ólst upp á Karlsá. Hann varð frægur fyrir skipasmíðar sínar. Aðstaða hans var í Karlsárnausti. Þar smíðaði hann duggu sína og mörg smærri skip og báta. Minnismerki um Duggu-Eyvind, sem sýnir dugguna undir fullum seglum, er við þjóðveginn sunnan Karlsár. Þar neðan við er áletrun: "Hér við naustin á Karlsá var mikil skipa- og bátasmíðastöð á 18. öld. Stærst og frægast var haffært skip með hollensku lagi. Yfirsmiður og eigandi var Eyvindur Jónsson duggusmiður f. 1679,d. 1746. Duggan fórst við land 1717." Aftan á varðanum er þessi vísa:

 Meðan íslenskt flýtur far
 og fornar sagnir geymast
 afrek Duggu-Eyvindar
 aldrei munu gleymast.

Lengst af var stundaður hefðbundinn búskapur og sjósókn á Karlsá. Nú er þar ferðamannaþjónusta. Eigandi jarðarinnar er ferðaþjónustufyrirtækið Bergmenn, sem sérhæfir sig í fjallaklifri, fjallaskíðamennsku og þyrluskíðamennsku (sjá Klængshóll).

Svarfaðardalur
Dalvíkurbyggð
Íslenskir bæir
Súndíska

Súndíska er ástrónesískt mál talað af um 39 milljón manns á vesturhluta Jövu. Um 15% íbúa Indónesíu tala það. Það er ritað bæði með javísku og latnesku letri.

Ástrónesísk tungumál
Tungumál í Indónesíu
Bramapútra

Bramapútra er eitt af stórfljótum Asíu. Bramapútra rennur gegnum þrjú ríki, Kína, Indland og Bangladess. Bramapútra er 29. lengsta fljót veraldar og það 10. vatnsmesta.

Fljótið flæðir reglulega yfir bakka sína í úrhelli og veldur oft eignatjóni  og útbreiðslu farsótta.

Tilvísanir
Fljót í Indlandi
Fljót í Bangladess
Fljót í Kína
Paul Bocuse

Paul Bocuse (11. febrúar 1926 – 20. janúar 2018) var franskur matreiðslumaður sem er þekktur fyrir hágæða franska matargerð og lúxusveitingastaðinn L'Auberge du Pont de Collonges nærri Lyon. Staðurinn er með þrjár Michelin-stjörnur. Hann lærði hjá Eugénie Brazier og er einn af þeim frönsku matreiðslumönnum sem kenndir eru við nouvelle cuisine eða „nýju frönsku matargerðina“. 

Alþjóðlega matreiðslukeppnin Bocuse d'Or sem haldin er í Lyon á tveggja ára fresti er kennd við hann. Hann átti sjálfur þátt í stofnun keppninnar árið 1987.

Heimildir 

Franskir matreiðslumenn
Fólk dáið árið 2018
Bocuse d'Or

Bocuse d'Or (eða Concours mondial de la cuisine) er alþjóðleg keppni í matreiðslu sem fer fram á tveggja ára fresti með undankeppni árið áður sem haldin er á mismunandi stöðum í heiminum. Keppnin sjálf tekur tvo daga og er haldin í janúar í Lyon í Frakklandi. Bocuse d'Or er ein af þekktustu og virtustu matreiðslukeppnum heims og er stundum lýst sem jafngildi Ólympíuleika í matreiðsluheiminum. Mjög mikið er lagt upp úr framsetningu og samsetning fer fram fyrir framan áhorfendur. 

Keppnin á rætur í vörusýningunni Salon des Métiers de Bouche sem haldin var fyrst í Lyon árið 1983 (síðar nefnd Salon international de la restauration de l'hôtellerie et de l'alimentation eða SIRHA). Franski matreiðslumeistarinn Paul Bocuse var heiðursforseti sýningarinnar og fékk þá hugmynd að halda alþjóðlega kokkakeppni í tengslum við hana. Fyrsta keppnin var haldin árið 1987. Síðan hafa tvær aðrar keppnir bæst við vörusýninguna SIRHA, Heimsbikarmótið í kökugerð (Coupe du Monde de la Pâtisserie) og Heimsmeistaramótið í brauðbakstri (Mondial du Pain).

Ísland tók fyrst þátt í keppninni 1999 þegar Sturla Birgisson keppti. Tveimur árum síðar vann Hákon Már Örvarsson bronsverðlaun í keppninni. 

Matreiðslukeppnir
Badaga

Eitt af hinum smærri dravídamálum. Talað af um 30 000 manns í fjallahéraði austur af Mangalore á Indlandi.

Dravidísk tungumál
Mangalore

Mangalore er strandborg á vesturströnd Indlands með um 620 000 íbúa.

Borgir á Indlandi
Balíska

Ástrónesískt tungumál talað á Balí í Indónesíu af um þrem milljónum manna. 

Ritað með bæði balísku og latnesku stafrófi.

Ástrónesísk tungumál
Kasakkanatið

Kasakkanatið (kasakska: Қазақ хандығы, Qazaq xandığı, قازاق خەندىغى) var kasakst ríki sem tók við af Gullnu hirðinni, og stóð frá 1456 til 1847. Það var staðsett um það bil þar sem nú er Kasakstan. Á hátindi sínum náði það frá austurhluta Cumaniu (nú Vestur-Kasakstan) yfir stærstan hluta Úsbekistan, Karakalpakstan og ána Syr Darya og herjaði allt til Astrakan og Khorasan sem er núna í Íran. Þrælar voruð teknir í herförum kasaka til héraða í Rússlandi, Mið-Asíu, og Vestur-Síberíu (Basjkortostan) meðan kanatið stóð. Síðar veiktist kanatið vegna innrása Ojrada og Dsungara sem leiddu til í hnignunar þess og klofnings í þrjár Jüz („hirðir“) sem með tímanum misstu fullveldi sitt og voru að lokum innlimaðar í Rússneska keisaradæmið.

Tilvísanir 

Saga Kasakstan
Fyrrum Asíuríki
Kanöt
Lundaveldið

Lundaveldið (um 1665-1887), var afrískt sambandsríki þar sem nú eru Austur-Kongó, norðausturhluti Angóla og norðvesturhluti Sambíu. Miðstöð þess var í Katanga.

Árið 1680 réði Lundaveldið yfir 150.000 km² lands. Á hátindi sínum á 19. öld hafði það tvöfaldast að stærð og náði yfir 300.000 km². Ríkið átti öflugan her og myndaði pólitísk tengsl við konungsætt Lubaveldisins með mægðum.

Fyrrum Afríkuríki
Saga Austur-Kongó
Saga Sambíu
Saga Angóla
Konungsríkið Ndongo

Konungsríkið Ndongo, einnig þekkt sem Dongo og Angola, var konungsríki í Afríku sunnan Sahara sem stóð þar sem nú er Angóla að minnsta kosti frá 16. öld þar til það sameinaðist konungsríkinu Matamba þegar systir látins konungs Ndongo, Nzinga Mbandi, flúði þangað undan herförum Portúgala og lagði það undir sig árið 1631. Portúgalir hófu að leggja landið við fljótið Kwanza undir sig frá 1571. Eftir ósigur Nzinga árið 1628 var Filipe Hari a Ngola gerður leppkonungur að undirlagi Portúgala en Nzinga neitaði að viðurkenna hann. Þegar Hollendingar lögðu Lúanda undir sig 1641 barðist hann með Portúgölum en beið ósigur gegn her Nzinga og hollenskum bandamönnum hennar. Sonur hans tók við af honum sem konungur Ndongo en árið 1657 gerðu Portúgalir samkomulag við Nzinga og viðurkenndu yfirráð hennar yfir bæði Ndongo og Matamba. Árið 1670 gerði hann því uppreisn en árið eftir lögðu Portúgalir virki hans í Pungo Adongo undir sig. Eftir það var Ndongo ekki lengur til sem sjálfstætt ríki. 

Fyrrum Afríkuríki
Saga Angóla
Konungsríkið Matamba

Konungsríkið Matamba var konungsríki sem getið er í heimildum frá 16. öld. Það stóð þar sem nú er konungsríkið Baixa de Cassange í Angóla fram á 19. öld. Um tíma var það eitt af ríkjum konungsins yfir Kongó en árið 1631 lagði Nzinga Mbandi ríkið undir sig og sameinaði þannig Ndongo og Matamba. Þaðan hélt hún áfram andspyrnu gegn vaxandi yfirráðum Portúgala. Árið 1744 reyndu Portúgalir að leggja landið undir sig en mistókst það. Drottning Ndongo-Matamba, Anna 2. af Matamba, undirritaði friðarsamkomulag sem fól í sér að ríkið varð lénsríki Portúgals. Síðasti konungur Ndongo-Matamba var krýndur árið 1810. Landið var ekki að fullu sameinað Portúgölsku Angóla fyrr en undir lok 19. aldar þegar Portúgalir settu þar upp kaffiplantekrur.

Fyrrum Afríkuríki
Saga Angóla
Darren Criss

Darren Everett Criss (fæddur 5. febrúar 1987) er bandarískur leikari, söngvari og lagahöfundur. Hann er líklega þekktastur fyrir hlutverk sitt sem Blaine Anderson í sjónvarpsþáttunum Glee en hann samdi einnig tvö lög, Rise og This time, sem hjómuðu í síðustu seríu þáttanna. Nýjasta hlutverk Criss var í sjónvarpsþáttunum The Assassination of Gianni Versace: American Crime Story þar sem hann lék Andrew Cunanan, morðingja þekkta fatahönnuðarins Gianni Versace. Criss hefur fengið mikið lof fyrir frammistöðu sína í þáttunum og hlaut Emmy, SAG og Golden Globe verðlaun fyrir hlutverk sitt sem Cunanan.    

Criss er einn af stofnendum leikhópsins Starkids en hann lék einmitt hlutverk Harry Potter í söngleiknum A Very Potter Musical sem leikhópurinn setti upp árið 2009.
Criss hefur tekið þátt í tveimur Broadway uppfærslum en hann lék J. Pierrepont Finch  í How to Succeed in Business Without Really Trying árið 2012 og Hedwig Robinson í Hedwig and the Angry Inch árið 2015.

Leiklistarferill

Kvikmyndir

Sjónvarpsþættir

Leikrit

Tenglar

Heimildir 

Bandarískir leikarar
Bandarískir söngvarar
Brandygla

Brandygla (fræðiheiti: Euxoa ochrogaster) finnst um land allt en er algengust á suðurlandi.

Undirtegundir
Euxoa ochrogaster ochrogaster
Euxoa ochrogaster islandica (Ísland)
Euxoa ochrogaster rossica (Litháen til Amur)

Tenglar
Fauna Europaea
Images
Brandygla Náttúrufræðistofnun Íslands

Tilvísun

 
Ygluætt
Skordýr á Íslandi
Þyrnirós (planta)

Rosa pimpinellifolia, eða þyrnirós, er tegund rósa sem vex villt í vestur, mið og suður Evrópu (norður til Íslands og Noregs) og norðvestur Afríku. Hún hefur gjarnan strandlæga útbreiðslu.

Lýsing
Hún er gjarnan lágvaxinn uppréttur runni frá 20–140 sm á hæð en stundum að tvemur metrum. Hún breiðist út með neðanjarðarsprotum og getur þakið stór svæði. Þyrnarnir eru miðlungsstórir og margir. Blómin eru hvít, en geta stundum verið bleikleit. Þau eru 2 til 4 sm í þvermál. Nípurnar eru kringlóttar og dökkfjólubláar til svartar.

Svipaðar plöntur sem eru villtar austur í Asíu, stundum skráðar sem Rosa pimpinellifolia var. subalpina, eru nú taldar vera sjálfstæð tegund; Rosa oxyacantha (Flora of China); þær eru með bleik blóm og rauðar nípur.

Tilvísanir
Flora Europaea: Rosa pimpinellifolia
Plants for a Future: Rosa pimpinellifolia
Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). Flora of Britain and Northern Europe. Hodder & Stoughton. ISBN 0-340-40170-2.
Flora of China: Rosa oxyacantha

Rósir
Bálkakeðja

Bálkakeðja (e. blockchain) er dreifð og tímaröðuð færsluskrá sem er aðgengileg öllum og geymd í heild sinni. Bálkakeðjutæknin var upphaflega þróuð í tengslum við rafmyntina Bitcoin.

Tilvísanir

Tenglar
 Er Blockchain næsta stóra tæknistökkið?  (Morgunfundur Advania 26. feb. 2016)
 Veldur Blockchain straumhvörfum í fyrirtækjarekstri?  (Gísli Kristjánsson)
Forritun
Vetrarreynir

Vetrareynir (Sorbus fansipanensis)  er reynitegund.

Tilvísanir

Reynisætt
Vefreynir

Vefreynir (Sorbus arachnoidea) er reynitegund.

Tilvísanir

Reynisætt
Ungverjareynir

Ungverjareynir er reynitegund.

Tilvísanir

Reynisætt
Tígulreynir

Tígulreynir (Sorbus carmesina) er reynitegund.

Tilvísanir

Reynisætt
Fjallagórilla

Fjallagórilla er ein af tveimur undirtegundum austur-górilla. Þeim má skipta í tvo hópa eftir búsvæði. Annan þeirra er að finna í hinum eldvirku Virunga-fjöllum í Mið-Afríku, í þremur samliggjandi þjóðgörðum. Þeir eru: Mgahinga, í Suðvestur-Úganda, eldfjallaþjóðgarðurinn í Norðvestur-Rúanda og Virunga-þjóðgarðurinn í austurhluta Kongó er einnig búsvæði fyrir górillurnar. Hinn hópinn er að finna í Bwindi Impenetrable-þjóðgarðinum í Úganda. Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin IUCN skráðu górillurnar sem tegund í bráðri hættu árið 2008 en tíu árum síðar, þegar áætlaður fjöldi þeirra var kominn yfir 1000, var þeirri skráningu breytt í tegund í hættu

Búsvæði og vistsvæði  

Búsvæði fjallagórillanna eru í fjallaregnskógum Albertine-misgengisins og í hinum eldvirku Virunga-fjöllum. Þau eru allt frá 2.200 upp í 4.300 metra hæð yfir sjó. Flestar górillur er að finna í hlíðum óvirku eldfjallanna Karisimbi, Mikeno og Visoke. Gróðurinn er mjög þéttur neðst í fjöllunum, en  eftir því sem kemur hærra upp verður hann dreifðari. Í skógunum þar sem górillan lifir er oft skýjað, mikill raki og kalt. 

Fjallagórillan er fyrst og fremst jurtaæta. Meirihlutinn af mataræði hennar eða allt að 85% eru laufblöð og stilkar. Þær nærast einnig á berki (um 7%), rótum (um 3%), blómum ( 2% og ávöxtum (um 2%), auk smærri hryggleysingja. Fullorðin karldýr geta étið allt að 34 kg af gróðri á dag, en kvendýrin um 18 kíló.

Útlitslýsing 

Feldur fjallagórillunnar er oft þykkari og síðari en hjá öðrum tegundum górilla. Þetta gerir þeim kleift að búa á kaldari stöðum. Meðalþyngd karlapa er 195 kg, þegar þeir standa uppréttir eru þeir allt að 150 cm og yfirleitt eru þeir tvisvar sinnum þyngri en apynjurnar. Meðalþyngd þeirra er 100 kg og hæðin getur orðið 130 cm. Fullorðin karldýr eru kallaðir silfurbakar vegna grárra eða silfurlitaðra hára sem þeir fá á bakið þegar þeir eldast. Þeir hafa lengri kjálka og tennur en láglendisgórillur, en örlítið styttri handleggi.

Fjölgun 
Fjallagórillur fjölga sér mjög hægt. Apynjurnar ala fyrsta barn sitt um 10 ára, þær munu svo eignast fleiri afkvæmi á þriggja eða fjögurra ára fresti. Karldýrið byrjar að stunda æxlun á aldrinum 12 til 15 ára, en það gerist einungis ef hann hefur náð stjórn á eigin hópi. Tvíburar eru óþekktir hjá fjallagórillum. 

Nýfæddar górillur eru veikburða og pínulitlar, þær vega um 1,8 kg. Í upphafi eiga ungarnir jafnerfitt og mannabörn með hreyfingar, en þroski þeirra er um það bil tvisvar sinnum hraðari og þegar þeir eru á 3. eða 4. mánuði geta górilluungar setið uppréttir og einnig staðið með stuðningi stuttu eftir það. Þeir eru hafðir á brjósti í rúmt ár en eftir það smádregur úr þar til þeir hætta alveg um þriggja og hálfs árs, og verða þá sjálfstæðari.

Tenglar 

 http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1241358/
 http://www.iucnredlist.org/details/39994/0
 http://www.enchantedlearning.com/subjects/apes/gorilla/
 http://www.cms.int/gorilla/sites/default/files/document/mountain_gbb_AP_e_0.pdf
 https://www.ukessays.com/essays/biology/gorilla-beringei-beringei-and-their-behavioural-adaption-biology-essay.php
Burstahalapokarotta

Burstahalapokarottan eða Pokarefur (fræðiheiti: Trichosurus vulpecula) er smávaxin pokarotta sem má finna í Ástralíu og eyjum þar í kring, hún hefur einnig breiðst út á Nýja-Sjálandi. Hana er að finna nánast alls staðar í Ástralíu og hefur hún breiðst út gríðarlega síðustu áratugi. Hún getur orðið allt að 58 cm að lengd og hali hennar getur orðið allt að 40 sm. Hún vegur um 4 kg í fullri stærð.

Útlit
Burstahalapokarotturnar geta verið margs konar á litinn, brúnar, svartar, silfurgráar og gulllitaðar. Hún er lítil og það hentar henni fyrir klifur, karlkynið er aðeins stærra en kvenkynið. Hún klifrar mikið og er hún með klær á næstum öllum fingrum sínum nema einum á hvorri hendi, þar er hún ekki með klær og það hjálpar henni að ná betra gripi. Þær eru með góðan og þykkan feld sem mannkynið hefur notað fyrir klæðnað. Halinn er eins og nafnið gefur til kynna þakinn feldi nema endinn á halanum sem er ber. Hann gefur gott grip fyrir klifur.

Hegðun
Burstahalapokarotturnar ferðast einar og þær eru nánast alltaf einar. Þær gefa frá sér hljóð til að afmarka sitt svæði og þá kemur nánast engin önnur burstahalapokarotta inná það svæði. Þær leita sér að mat nánast allan daginn og taka sér góðan tíma í það. Þær makast nánast jafnt og þétt yfir allt árið en mesta fjölgunin í norðurhluta Ástralíu á sér stað í kringum september-nóvember. Annars staðar fjölga þær sér mest í mars til maí.

Mataræði
Burstahalapokarotturnar borða eftir staðsetningu, það þýðir að þær borði nánast það sem er í boði á hverjum stað. Það helsta sem þær borða er lauf, blóm, ávexti og fræ, litlar pöddur, fuglsegg og stundum önnur lítil dýr eins og fuglaunga en það kemur ekki oft fyrir.

Líf burstahalapokarottunnar
Móðirin er með ungann í 16-18 daga í vömbinni og yfirleitt er aðeins einn ungi í hverju goti. Unginn er um það bil 1.5 sm og er um 2 g að þyngd þegar hann fæðist. Þegar unginn fæðist klifrar hann í gegnum feld móðurinnar og upp í lítinn poka og er þar í 4 til 5 mánuði. Eftir það klifrar unginn upp á bak móðurinnar og er þar þangað til að hann er orðinn 7-9 mánaða gamall. Síðan þegar kvendýrið er orðið eins árs gamalt þá byrjar það að makast. Karldýrið byrjar að makast þegar það fer að nálgast 2 ára aldurinn. Burstahalapokarotturnar lifa aðeins í að meðaltali 13 ár í náttúrunni.

Hættur
Burstahalapokarotturnar eru ekki taldar í hættu. Þessi tegund er svo útbreidd og hún staðsetur sig nánast eingöngu á þeim stöðum þar sem engin rándýr eru. En í norðurhluta Ástralíu er tegundin í dálítilli hættu, þar eru dingóar, refir og kettir sem elta þá uppi. Fjölgunin er samt sem áður miklu meiri þannig að tegundin deyr ekki út á næstu áratugum. 
Það er samt sem áður hætta í sambandi við plöntur og ávexti vegna fjölgun þeirra. Hún er svo gríðarlega mikil og þær eru í raun að eyðileggja plönturnar fyrir öðrum dýrum.

Tenglar
 Arkive.org 
 Doc.govt.nz

Pokarottur
Pokadýr
Stjörnunefsmoldvarpa

Stjörnunefsmoldvarpan (Condylura cristata) er lítil moldvarpa með heimkynni í austur-Kanada og norð-austur-Bandaríkjunum.

Útlit og líkamsbygging
Líkami stjörnunefsmoldvörpunnar er eins og sápa í laginu, ílangur og sívalur. Hún er með stutt og mjótt nef sem er nakið og er eins og pípa í laginu. Hún er með ellefu litla griparma sem líkist litlum ormum á nefinu og þessir armar skynja mjög vel það sem þeir snerta. Stjörnunefið er ekki einungis til þess að skynja snertingu heldur einnig til þess að veiða. Lyktarskyn þeirra er svo sterkt að þeir geta einnig fundið lykt af fæðu í vatni. Moldvarpan er með langa rófu á afturendanum sem er álíka löng og allur búkurinn. Rófan er einnig forðageymsla fitu á veturna. 

Feldurinn er dökkbrúnn, einangrandi, fitugur og vatnsfráhrindandi. Moldvarpan hefur löng veiðihár sem skynja loftþrýsting og nálæga hluti. Augu þeirra eru smá og oft hulin húð en þau skynja samt birtu. Moldvarpan hefur engin ytri eyru en heyra ágætlega. Hún er útbúin stórum klóm á öllum tám sem hjálpar henni til þess að grafa göng í jarðvegi. Framfætur hennar eru mjög sterkir og nota þau lófa sína til þess að mynda skóflu til graftar.

Stjörnunefsmoldvörpur eru vel þróaðar í að lifa neðanjarðar. Framfæturnir eru mjög öflugir en einnig stuttir, þær hafa þessar stuttu lappir til þess að geta grafið löng göng. Bringubeinið í þeim hefur þróast í að vera mjög sterkbyggt, þeir eru með kjöl þar sem öflugustu vöðvarnir þeirra eru. Enn eitt glöggt dæmið um þessa sérstæðu aðlögun að neðanjarðarlífi er að við hliðina á tánni sem svarar til þumalfingurs hefur vaxið aukastuðningsbein. Það að auki er sköflungur og sperrileggur að hluta samvaxnir neðan til.

Fæða
Stjörnunefsmoldvarpan étur mest lítil skriðdýr, en einnig skordýr og litla fiska. Hún er mest í neðanjarðar göngum sínum og finnur þar orma og önnur lítil skordýr. Stundum fer hún upp á yfirborðið þar sem hún finnur bjöllur og lirfur. Moldvarpan getur synt og notar til þess skóflulaga fæturna.

Afkvæmi
Stjörnunefsmoldvarpan getur eignast 2-7 afkvæmi. Þau fæða yfirleitt á milli apríl og júlí. Meðgöngutíminn er um 45 dagar. Þegar þau fæðast eru þau dökk bleik á litinn, hrukkótt og hárlaus. Þau eru í kringum 50mm á lengd og aðeins 1,5 gr. á þyngd. Það tekur aðeins í kringum 21 dag fyrir börnin að verða fullorðin og fara frá bælinu.

Rándýr 
Stjörnunefsmoldvarpan er ekki stór og eru nokkur rándýr sem nærast á henni. Það er að mestu leyti uglur og spendýr (skunkar, minkar og refir) sem éta hana.

Heimildir
 Esf.edu

 Scienceblogs.com

 Animalplace.net

 Visindavefur.is

 Animals.com
Guðlax

Guðlax (fræðiheiti: Lampris guttatus) er fisktegund.

Hann er mikill einfari og veiðist helst sem aukaafli og ræðst framboð af honum einkum af veiði á túnfiski og sverðfiski. Heimkynni hans eru tempruð höf en hann hefur þó flækst á Íslandsmið. Þetta er mjög feitur fiskur með mildu bragði og er oft líkt við lax. Kjötið af guðlaxinum er af fernum toga, allt frá ljósrauðu kjöti frá sporði að kviðnum sem er bleikur á lit. Kinnarnar eru dökkrauðar. Undir kjaftinum er svolítill vöðvi sem er rauðbrúnleitur eins og lifur og þegar hann er soðinn bragðast hann einna líkast kálfakjöti. Þeir eru fyrsta þekkta fisktegundin sem er með heitt blóð og það gerir þeim kleift að sjá betur, sneggri að bregðast við og synda hraðar.

Útlit og líkamsstærð 
Guðlax er afar sérstakur fiskur. Hann er mjög hávaxinn og getur verið allt að 185 cm stór og yfir 70 kg. Hann er hæstur um miðjuna og er þykkvaxinn. Hann er einstaklega fallegur af fiski að vera, hann er með bláan lit á baki, ljósrauðan á kviði og rauða ugga. Augun eru einnig mjög stór og það gefur til kynna að hann hafi aðlagast miklu dýpi og raufaruggarnir sem hann hreyfir upp og niður en ekki fram og aftur, þykja líkast mest vængjum, og benda til þess að hann sé víðförull.

Hvar er hann veiddur 
Guðlaxer veiddur allt frá Alaska til Japans enda er hann mjög víðförull. Á Bandaríkjamarkaði er hann mest veiddur í Kaliforníu eða Hawaii en Bandaríkjamenn flyja hann einnig inn frá Mexíkó og Fiji eyjum. Á Hawaii er guðlaxinn aukaafli túnfiskveiðimanna og árið 1992 nam aflinn 175 tonnum. Hér á Íslandi hefur hann fundist frá Berufirði, vestur með landinu og norður alveg inn í Eyjafjörðinn. Hann hefur veiðst á allt að 366 metra dýpi.

Markaðurinn 
Verðið á Guðlaxi er mjög ótryggt vegna þess hve óstöðugt framboð er af honum. Hann er utan kvóta og veiðist sem fyrr segir sem aukaafli og getur markaðurinn því lítt reitt sig á stöðugt framboð. Á flottum veitingahúsum í Bandaríkjunum er hann m.a. borinn fram sem lúxusréttur. Hann er seldur ferskur.

Best eldaður 
Það eru skiptar skoðanir um það hvernig best sé að matreiða Guðlax. Það má matreiða hann á ýmsa vegu og algengt er að steikja hann eða ofnbaka en ekki er mælt með gufusuðu. Hann er fljótur að eldast og er því vandmeðfarinn. Margir eru þó þeirrar skoðunar að guðlax sé bestur grillaður og borinn fram með rauðvínssósu. Einnig getur verið gott að bæta við salati og sætum kartöflum.

Áhugaverðar staðreyndir 
 Heitt blóð.
 Hvíthákarlar veiða mikið af Guðlaxi.
 Fyrsti fiskurinn sem vitað væri að héldi líkamanum heitari en umhverfið er.
 Synda mikið með túnfiskum, þeir eru félagar.

Heimildir 
http://www.sci-news.com/biology/science-opah-lampris-guttatus-warm-blooded-fish-02805.html
http://www.mbl.is/greinasafn/grein/136169/
http://www.fishbase.org/summary/1072

Tenglar 

Guðlaxaætt