Sullaveiki

Sullaveiki (echinococcosis) er sjúkdómur sem segja má að útrýmt hafi verið á Íslandi. Bandormurinn sem honum veldur er enn til staðar og ef ekki er gætt eðlilegs hreinlætis getur veikin vel komið upp aftur. Á árum áður var sullaveiki algeng hér á landi og ýmsir nafnkunnir menn létust af völdum hans.

Líklega má kalla sullaveiki smitsjúkdóm þótt um fremur stóra "smitveru" sé að ræða, það er sullaveikibandormana ígulbandorm og sullafársbandorm.

Egg bandormsins er einkum að finna í hundaskít og bárust eggin þaðan í meltingarfarveg manna (og búfénaðar). Þar sem magasýrur gera ekki út af við eggin geta þau klekst í magasafanum. Frá þörmunum borar ormurinn sig út og kemst í blóðrásina. Þaðan getur hann komist til ýmissa vefja, þó einkum í lifur, en getur einnig farið til lungna, nýrna og heila.

Þar sem ormurinn sest að myndar hann vökvafylltar blöðrur sem kallaðar voru sullur og af því dregur meinsemdin nafn sitt.

Til dæmis lést úr sjúkdóm þessum Halldóra Þorsteinsdóttir eiginkona Tryggva Gunnarssonar.

Sullaveiki á Íslandi
Danskur læknir Peter Schleisner var sendur til Íslands árið 1847. Hann heyrði mikið talað um hve algeng lifrarveiki meðal fólks og fór að rannsaka hana og komst að því að veikin væri ekki eingöngu bundin við lifrina og væri framkölluð af sulli og  komst að því að 6 hver sjúklingur sem hann sá hafði þessa veiki. Niðurstöður hans vöktu mikla athygli í Danmörku en hann vissi þó ekki hvernig sullur kæmist inn í menn. Nokkru áður höfðu þýskir vísindamenn greint æviferil sulls. Danska heilbrigðisráðuneytið skrifaði í framhaldinu til Jóns Thorstensen landlæknis og hét verðlaun  þeim lækni sem gæti skrifað um sullaveikina og orsakir hennar. Landlæknir svaraði bréfinu og taldi enga íslenska lækna hafa aðgang að bókum og tækjum til þess verkefnis og að hann teldi sjálfur að sullaveiki væri arfgeng. Nokkrum árum seinna sendi danska stjórnin Harald Krabbe til landsins til að rannsaka sullaveiki.

Sullaveiki er fyrst getið í íslenskum heimildum um 1200.  Bjarni Pálsson  (1719-1779) landlæknir taldi að sullaveiki væri um 1760 einn af algengustu sjúkdómum meðan fólks á Íslandi. Áætlað hefur verið með hliðsjón af krufningaskýrsum og spurningalistum  að um 1850 hafi milli  20-25% af íbúum Íslands verið smitaðir af sullaveiki en þá var ekki vitað hvernig sjúkdómurinn smitaðist. Árið 1849  taldi danski læknirinn P.A.Schleisner að einn af hverjum sex Íslendingum hefðu sullaveiki. Árið 1862 rannsakaði danski læknirinn Harald Krabbe útbreiðslu á sullaveiki á Íslandi. Hann kom hingað til lands og komst að því að 28 af 100 hundum og flest af eldra sauðfé og kúm sem var slátrað voru með sulla. Krabbe tókst að greina hvernig smit berst á milli hunda og annarra spendýra, og lýsa faraldursfræði sjúkdómsins og varð hann heimsþekktur fyrir þessar rannsóknir.
Jón Finsen taldi sullaveiki í sauðfé mun algengara en í mönnum og það væri fátítt ef ekki væri sullur í gamalám. Breskur læknir A. Leared kynnti fyrir Íslendingum orsakir  sullaveiki árið 1863 og hvernig mætti verjast henni. Gripið var til ýmissar ráðstafana til að útrýma sullaveiki og koma í veg fyrir útbreiðslu. Það var fyrirskipuð árleg hundahreinsun og vel passað að hundar kæmust ekki í hráæti þar sem slátrað var. Ekki er talið að hundahreinsanir hafa haft mikið áhrif. 

Síðasta dauðsfallið af völdum sullaveiki á Íslandi varð árið 1960 en þá dó 23 ára koma sem hafði ígulsull í beinum.
Síðasta sullaveika kindin fannst árið 1979 á sauðfjárbýli í Stöðvarfirði. Ígulsullir í mönnum geta vaxið áratugum saman og orðið mjög stórir. Stærsti sullur sem hefur greinst á Íslandi  var 16 lítrar og þvermál var 50 sm. Níels Dungal fann þann sull í 51 ára konu við krufningu árið 1944.

Tilvísanir

Smitsjúkdómar