Hnísildýr

Hnísildýr (fræðiheiti: Eimeria) eða einfaldlega hníslar eru ættkvísl gródýra sem lifa í meltingarvegi ýmissa hryggdýra og geta valdið hníslasótt. Hnísildýr eru yfirleitt, en ekki alltaf, tegundasérhæfð þannig að hver tegund hnísildýra sýkir aðeins eina hýsiltegund. Hnísildýr klára yfirleitt allan lífsferill sinn innan sama hýsils.

Til er fjöldi hnísildýrategunda sem sýkja margvísleg dýr. Þekktar eru 31 tegund hnísildýra sem sýkja leðurblökur, tvær sem sýkja skjaldbökur, 130 sem sýkja fiska, tvær seli, fimm sýkja lamadýr og alpaca, og aðrar sem sýkja fugla, kanínur, nautgripi, geitur, sauðfé, hreindýr og fleiri hópa.

Hnísildýr valda sjúkdómum og afföllum í landbúnaði um allan heim, þar á meðal á Íslandi. Um 50.000 hnísildýraegg þarf til að kalla fram alvarleg sjúkdómseinkenni í ungum kálfum. Sýkingar eru einnig algengar í alfuglabúum og hefur tjón af völdum hnísildýra í alifuglabúskap verið metið einn og hálfur milljarður dollara (1.500.000.000 $) á ári í Bandaríkjunum einum.

Rannsóknir á hnísildýrum á Íslandi
Þessi hluti er ekki tæmandi upptalning á íslenskum hnísildýrarannsóknum.

Geitur
Ein rannsókn hefur farið fram á hníslum í íslenska geitastofninum. Í rannsókninni, sem gerð var á kiðlingum af tveimur bæjum, fundust níu tegundir með vissu auk nokkurra sem voru torgreinilegar. Flestar tegundanna voru þekktar um allan heim en einhverjar höfðu aðeins fundist í fáeinum löndum. Algengast var að fjórar til fimm mismunandi tegundir fyndust í hverjum kiðlingi. Þær níu tegundir sem greindust með vissu í rannsókninni voru Eimeria alijevi, E. arloingi, E. caprina, E. caprovina, E. christenseni, E. hirci, E. jolchejevi, E. ninakohlyakimovae og E. tunisensis.

Hreindýr
Þrjár tegundir hnísildýra hafa fundist í hreindýrum á Íslandi, Eimeria mayeri, Eimeria rangiferis og Eimeria hreindyria. Síðarnefndu tvær tegundirnar voru áður óþekktar í vísindaheiminum þegar þær fundust í íslenskri rannsókn árið 2006. Talið er að hnísildýrin hafi borist til Íslands með þeim 35 dýrum sem var sleppt í Vopnafirði árið 1784. Engin merki eru um að hnísildýrin hafi neikvæð áhrif á þrif eða viðveru íslenska hreindýrastofnsins.

Nautgripir
Rannsókn á saur ellefu kálfa af þremur búum leiddi í ljós að hnísildýraþoljúpa var að finna í saur allra kálfa á einhverjum tímapunkti. Fylgni var á milli fjölda hníslahjúpa sem fundust í saur og niðurgangs hjá kálfum. Níu tegundir greindust í rannsókninni, E. alabamensis, E. auburnensis, E. bovis, E. canadensis, E. cylindrica, E. ellipsoidalis, E. subsphaerica, E. wyomingensis og E. zuernii. Það eru sömu níu tegundir og höfðu áður verið greindar í kálfum á Íslandi.

Sauðfé
Nokkrar rannsóknir hafa farið fram á hnísildýrum í sauðfé á Íslandi. Sú fyrsta þar sem hnísildýr úr sauðfé voru tegundagreind var birt árið 1997 þar sem níu eða tíu tegundir hnísildýra fundust: E. ahsata, E. bakuensis, E. crandallis, E. faurei, E. intricata, E. ovinoidalis, E. pallida, E. parva, E. weybridgensis og mögulega tegundin E. granulosa. Seinna var greining E. granulosa staðfest. Allar þessar tíu tegundir greindust síðar í Berufirði. Tegundirnar eru misalgengar eftir árstíðum og sýna jafnvel sækni í ákveðna aldurshópa lamba en þó var meðalfjöldi tegunda í hverju saursýni 7,4. Hníslasótt kom sjaldan eða aldrei fram að vori eða sumri. Ellefta tegundin, E. marsica hefur greinst utan þessara rannsókna. Í sauðfé á Íslandi hafa því fundist að minnsta kosti ellefu tegundir hnísildýra.

Tilvísanir

Gródýr