alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Werner Jaeger

Werner Jaeger (30. júlí 1888 – 19. október 1961) var þýskur fornfræðingur.

Jaeger fæddist í Lobberich, í Þýskalandi. Hann gekk í skóla í Lobberich og í menntaskóla í Gymnasium Thomaeum í Kempen áður en hann hélt háskólanáms í Marburg. Hann hlaut doktorsgráðu frá Humboldt háskólanum í Berlín árið 1911 fyrir ritgerð um Frumspeki Aristótelesar. Einungis 26 ára gamall varð Jaeger prófessor við háskólann í Basel í Sviss. Einu ári síðar fluttist hann til Kiel og tók við samskonar stöðu þar. Þar var hann þar til árið 1921 en þá sneri hann aftur til Berlínar. Jaeger bjó í Berlín fram til ársins 1936, en þá fluttist hann til Bandaríkjanna vegna óánægju með stjórn Hitlers.

Í Bandaríkjunum tók hann við stöðu prófessors við University of Chicago og gegndi henni til ársins 1939, en þá yfirgaf hann háskólann Chicago og fór til Harvard University í Cambridge, Massachusetts. Hann bjó í Cambridge til dauðadags. 

Ef til vill er hann best þekktur fyrir ritið "Paideia", sem er ítarlegt yfirlitsrit um bæði upphaf og síðari tíma viðhorf Forn-Grikkja til eðli menntunar, en Jaegar vonaðist til að ritið myndi hjálpa til þess að endurreisa siðferðishneigð Evrópu, sem hann taldi spillta, til grísks upphafs síns.

Ritverk 
 Aristoteles frá 1924
 Platons Stellung im Aufbau der griechischen Bildung frá 1928
 Paideia, í þremur bindum, frá 1934, meginverk hans um gríska hugmyndasögu og menntun frá Hómer til Demosþenesar

Jaeger
Jaeger
Jaeger
Sólartími

Sólartími er tímakvarði þar sem sá tími sem sólin er á hvirfilpunkti sínum samsvarar hádegi, hann er hægt að mæla með sólúri.

Tímakvarðar
Hringrif

Hringrif eða baugeyjar eru lágreistar kóraleyjar sem finna má í hitabeltishöfum og eru myndaðar úr kóralrifi sem umlykur lægð. Lægð þessi getur verið hluti rísandi eyju, en oftast er hún sjávarlón, sjaldnar innilokað ferskt, ísalt, eða mjög salt stöðuvatn.

Hringrif
Thomas Rowlandson

Thomas Rowlandson (júlí 1756 – 22. apríl 1827) var enskur listmálari og skopteiknari.

Heimild 
Robert R. Wark, Drawings by Thomas Rowlandson in the Huntington Collection, San Marino, CA 1975, ISBN 0-87328-065-2

Verk

Thomas Rowlandson
Bless

Bless (1988-1991) var íslensk hljómsveit sem varð til upp úr hljómsveitinni S.H.Draumur árið 1988, en S.H.Draumur hafði þá nýlega gefið út síðustu plötuna sína sem heitir einmitt Bless. Hljómsveitina skipuðu þeir Gunnar Hjálmarsson (Dr. Gunni) og Birgir Baldursson sem áður höfðu verið í S.H.Draumi og Ari Eldon sem hafði verið í Sogblettum. Seinna kom gítarleikarinn Pétur Heiðar Þórðarson (Dýrið Gengur Laust) í bandið. Ari og Birgir hættu báðir í Bless eftir skrautlega hljómleikaferð hljómsveitin fór um Norður Ameríku haustið 1990. Gunni fór þá á bassa, Pétur varð einráður á gítar og Logi tók við trommukjuðunum eftir Birgir Baldursson.

Bless lagði upp laupana 1991 en hafði þá gefið út tvær plötur, 7-laga plötuna Melting 1989 og LP-plötuna Gums 1990. Gums sem gefin var út á ensku fyrir útlendan markað hefði að öllum líkindum fengið betri áheyrn ef sungið hefði verið á íslensku. Einnig komu út nokkur lög á ýmsum safnplötum, m. a. kannski besta lag hljómsveitarinnar Heimavistin Helvíti sem kom út á safnplötu á vegum Skífunnar 1991 og er nú með öllu ófáanleg.

Meðlimir Bless 
 Gunnar Hjálmarsson, söngur, gítar (1988-1990), bassi (1990-1991)
 Pétur Heiðar Þórðarson,  gítar (1990-1991)
 Birgir Baldursson, trommur (1988-1990)
 Ari Eldon, bassi (1988-1990)
 Logi, trommur (1990-1991)

Útgefin verk

Ep og LP 
Melting 12" EP (Smekkleysa 1989)
Gums (Smekkleysa 1991)

Lög á safnplötum 
Snarl III safnkassetta (Erðanúmúsík 1991)
Úr ýmsum áttum safndiskur (Skífan 1991)
OZ-Ice safnplata 1992)
Alltaf sama svínið Safndiskur (Smekkleysa 2002)

Tenglar 
 heimasíða Dr. Gunna
 heimasíða Birgirs Baldurssonar
 Glatkistan

Íslenskar hljómsveitir
Reykjarfjörður (Ströndum)

Reykjarfjörður á Ströndum er fjörður í Árneshreppi, norðan við Veiðileysufjörð og sunnan við Trékyllisvík. Vegurinn í Reykjarfjörð var opnaður árið 1965, en hann er venjulega ófær yfir háveturinn.

Við fjörðinn eru eða hafa verið þrjú lítil þorp; Kúvíkur sem voru verslunarstaður fyrr á öldum eru við fjörðinn sunnanverðan. Djúpavík með síldarverksmiðjunni er innarlega í firðinum. Yst við fjörðinn norðanverðan er svo Gjögur sem var mikilvæg hákarlaverstöð á 19. öld. Á Gjögri er flugvöllur og er flogið þangað reglulega allan ársins hring.

Jarðir við Reykjarfjörð 

Halldórsstaðir - eyðibýli
Kúvíkur - eyðibýli
Kjós - eyðibýli
Reykjarfjörður - sumardvalarstaður
Naustvík - sumardvalarstaður
Kjörvogur - í byggð, sauðfjárbúskapur
Gjögur - sumardvalarstaður

Firðir á Íslandi
Árneshreppur
Vestfirðir
Ísalt vatn

Ísalt (eða hálfsalt) vatn er vatn sem er saltara en ferskvatn en ekki eins salt og sjór, það getur myndast þegar sjór blandast ferskvatni t.d. við árósa. Ísalt vatn inniheldur milli 0,5 og 30 grömm af salti á hvern lítra af vatni (skrifað 0.5-30‰).

Form vatns
Prómill

Prómill er einn tíundi af prósenti eða einn hluti af þúsund, það er táknað með ‰ (U+2030 í Unicode).

5‰ = 5/1000 = 0,005 = 0,5%

Tengt efni 
 Milli
 Prósent (%)

Hugtök í stærðfræði
Hádegi

Hádegi dags að staðartíma á sér stað klukkan 12:00, á sólartíma samsvarar það hinsvegar þeim tíma sem sólin er á hvirfilpunkti sínum (mitt á milli sólarupprásar og sólarlags).

Hlutar dags
Hvirfilpunktur

Hvirfilpunktur (eða himinhvirfill eða hápunktur himins) er sá punktur himins, sem er beint fyrir ofan athuganda (með stjörnuhæð +90°). Gagnstæður punktur nefnist ilpunktur, en báðir punktarnir eru á hábaugi.

Tengt efni 
 Miðbaugshnit
 Sjónbaugshnit
 Sólbaugshnit

Stjörnufræðihugtök
Stjörnuskoðun
Saga sálfræðinnar á Íslandi

Sálfræði var fyrst kennd við Háskóla Íslands árið 1911 en ekki var um B.A.-nám að ræða. Kennslan var á vegum Heimspekideildar háskólans.

Bylting varð í sálfræðinámi á Íslandi þegar Ágúst H. Bjarnason fór ásamt Guðmundi Finnbogasyni til Danmerkur í nám við Hafnarháskóla. Ágúst varð prófessor í heimspekilegum forspjallsvísindum við Háskóla Íslands árið 1911 og samdi meðal annars fyrstu frumsömdu íslensku kennslubókina í sálfræði en bókin heitir Almenn sálfræði.

Kennsla til B.A.-prófs hófst ekki fyrr en árið 1971 og lög um sálfræðinga voru sett 1976. Það var ekki var fyrr en árið 2001 sem Háskóla Íslands útskrifaði fyrstu nemendurna sem lokið höfðu sérstöku framhaldsnámi í sálfræði til starfsréttinda, svonefndu Cand.psych.-prófi.

Sálfræðifélag Íslands var stofnað árið 1954.

Helstu ártöl í sögu íslenskrar sálfræði
 Um 1900 og fyrr - Íslendingar fóru gjarnan til Kaupmannahafnar til að leggja stund á háskólanám, þar var sálfræði stór þáttur af forspjallsvísindum.
 1901 - Ágúst H. Bjarnason og Guðmundur Finnbogason ljúka fyrstir Íslendinga meistaraprófi í sálfræði.
 1911: Háskóli Íslands stofnaður, frá upphafi kennd forspjallsvísindi sem samanstóð af sálfræði, heimspeki og rökfræði.
 1911 - Ágúst H. Bjarnason skipaður prófessor við heimspekideild Háskóla Íslands.
 1911 - Guðmundur Finnbogason lýkur doktorsprófi í sálfræði.
 1911 - Doktorsritgerð Guðmundar Finnbogasonar, Samúðarskilningurinn, er fyrsta íslenska doktorsritgerðin sem flokka mætti sem sálfræðilega ritgerð.  Þessi ritgerð Guðmundar vakti nokkurra athygli og var meðal annars þýdd yfir á frönsku og var meðal annars vitnað í hana af öðrum fræðimönnum.
 1916 - Ágúst H. Bjarnason skrifar fyrstu frumsömdu íslensku kennslubókina í sálfræði.
 1917 - Alþingi samþykkir að stofna prófessorembætti handa Guðmundi Finnbogasyni í hagnýtri sálfræði við Háskóla Íslands og var Guðmundur því fyrsti íslenski prófessorinn í sálfræði.
 1924 - Prófessorstaðan í hagnýtri sálfræði við Háskóla Íslands lögð niður í sparnaðarskyni og gerðist Guðmundur Finnbogason þá landsbókavörður.
 1924 - Guðmundur skrifar aðra bók sína tengda rannsóknum sínum í vinnusálfræði, Vit og Strit.
 1927 - Vinnan, síðari bók Guðmundar Finnbogasonar tengda rannsóknum í vinnusálfræði, kemur út.
 Ágúst og Guðmundur buðu báðir upp á kennslu til meistaraprófs í sálfræði, en enginn mun hafa lokið því námi
 Stöðununartímabil í sálfræði á íslsandi; hætt var að fylgjast með hvernig sálfræðin þróaðist erlendis.
 1950-1960 - Nokkrir Íslendingar mennta sig í sálfræði erlendis og sálfræðin verður að starfsgrein á Íslandi, einkum klínísk sálfræði og skólasálfræði.
 1954 - Sálfræðingafélag Íslands stofnað.
 1956 - Matthíasi Jóhannssyni tekst að ljúka því þrekvirki að íslenska Stanford-Binet greindarprófið. Prófkerfi hans var mikið notað og þá var gerð rannsókn á greindarþroska barna sem er sú stærsta sem hefur verið gerð hér á landi.
 1971 - Byrjað að kenna sálfræði til BA-prófs við Háskóla Íslands.
 1976 - Lög um sálfræðinga sett á Íslandi.
 1999 - Byrjað að kenna sálfræði til embættisprófs á Íslandi, til cand. psych-gráðu.

Tengt efni 
Sálfræði

Sálfræði
Kristna tímatalið

Kristna tímatalið er notað í júlíanska og gregoríska tímatalinu til að telja ár. Talið er frá því ári sem Jesú Kristur á að hafa fæðst, árin eru merkt fyrir Krist (f.Kr.) og eftir Krist (e.Kr.).

Tímatalið byrjar á 1 e.Kr., árið þar á undan er 1 f.Kr.  er ekki til í þessu tímatali.

Kristna tímatalið er eina tímatalið í almennri notkun á Vesturlöndum og er algengasta tímatalið sem notað er í alþjóðaviðskiptum og vísindum.

Á latínu 
Á latínu er rætt um árin eftir Krist sem anno Domini („á því herrans ári“, skammstafað AD), sem kemur frá upphaflegu setningunni anno Domini Nostri Iesu Christi („á ári herra vors Jesú Krists“). Árin fyrir Krist eru merkt sem a.C.n. (ante Christum Natum, sem þýðir „fyrir fæðingu Krists“).

Upphaf 
Það var munkurinn Dionysius Exiguus frá Litlu Skýþíu (þar sem nú er Rúmenía) sem fann upp þetta kerfi árið 525 til að auðvelda páskaútreikninga, en tímatalið náði þó ekki útbreiðslu fyrr en eftir árið 800.

Nákvæmni kerfisins 

Flestallir fræðimenn eru sammála um að Dionysius hafi ekki haft á réttu að standa í útreikningum sínum á fæðingarári Jesú, og að Jesú muni í raun réttri hafa fæðst á tímabilinu milli 8 f.Kr. og 4 f.Kr. Jesús hlýtur að hafa fæðst í síðasta lagi fyrir dauða Heródesar mikla en hann lést árið 4 f.Kr. Um þetta er ekki mikið deilt, enda krefst kristin guðfræði þess ekki að fæðingarár Jesú hafi verið árið 1.

Neðanmálsgreinar 

Tímatöl
Tenzing Norgay

Tenzing Norgay (maí 1914 – 9. maí 1986) var nepalskur sérpi sem tók þátt í sjö ferðum á Everestfjall, þar á meðal þeim leiðangri sem fyrst náði á tindinn 29. maí 1953 og var undir stjórn sir John Hunt. Þeir Edmund Hillary voru fyrstir manna til að ná á tind fjallsins, sem er í 8850 metra hæð.

Nepalir
Vasco da Gama

Vasco da Gama (um 1469 – 24. desember 1524) var portúgalskur landkönnuður sem fyrstur fann sjóleiðina austur um Afríku til Indlands og Kína, og ruddi brautina fyrir landvinninga og áhrif Portúgala á Indlandshafi. Hann var sendur af Emmanúel 1. frá Portúgal til að reyna að finna beina leið að hinum verðmætu mörkuðum Asíu og finna kristna menn sem sagt var að byggju í Austurlöndum fjær.

Ekki er  vitað mikið um æsku Vasco da Gama en í kringum 1480 fylgdi hann í fótspor föður síns hans Estêvã da Gama og fór í sjóherinn. Vasco da Gama kleif metorðastigann hratt og árið 1492 sendi Jóhann 2. Portúgalskonungur hann í herleiðangur gegn frönskum skipum sem höfðu truflað siglingar portúgalskra skipa. Árið 1497 skipaði konungurinn honunum að sigla til Indlands og tók sú sigling 209 daga, en vegalengdin sem hann sigldi var fimm sinnum lengri en sigling Kristófers Kólumbusar til Ameríku. Í byrjun ferðiarinnar til Indlands nýtti hann sér hagstæða vinda og sigldi suður með vesturströnd Afríku, hann sigldi svo fyrir Góðrarvonarhöfða, upp með austurströnd Afríku og að strönd Indlands.

Vasco fór þrjár ferðir til Indlands, árin 1497, 1502 og 1524, kom þar upp verslunarstöðvum og gerði samninga við höfðingja á þeim stöðum sem hann kom, sem áttu að tryggja Portúgölum aðgang að versluninni. Eftir fyrstu ferðina árið 1500 giftist hann Caterinu de Ataíde. Eignuðust þau sjö börn, sex syni og eina dóttur og bjuggu í bænum Évora. Vasco da Gama var ráðamönnum í Portúgal innan handar í málefnum Indlands þangað til hann var sendur þangað aftur 1524. Vasco da Gama fór í tvo aðra leiðangra til Indlands. Árið 1502 stýrði hann 20 skipa leiðangri þangað og þriðja ferðin var árið 1524. Í annarri ferðinni sýndi hann mikla grimmd við að gæta hagsmuna portúgalskra kaupmanna á Indlandi. Dæmi um það var þegar hann tók skip sem var á leiðinni til Mekka. Gerði hann farm skipsins upptækan, brenndi skipið og drap flesta í áhöfninni eða um 200 manns. Um borð voru um 20 börn sem var þyrmt og voru þau látin taka kristna trú. Fram að þeim tíma höfðu arabar setið einir að verslun við Evrópu. Vasco da Gama lést 24. desember 1524 í Cochin í Indlandi og var jarðaður þar. Árið 1539 voru bein hans flutt aftur til Portúgal.

Ferðir Vasco da Gama leiddu einnig til þess að Portúgalar tóku að koma sér upp föstum bækistöðvum á ströndum Afríku.

Tenglar 

Portúgalskir landkönnuðir
Könnun Afríku
Könnun Asíu
Tsjeng He

Tsjeng He (hefðbundin kínverska: 鄭和 einfölduð kínverska: 郑和 pinjin: Zhèng Hé; fæðingarnafn: 馬三寶 / 马三宝; pinjin: Mǎ Sānbǎo; arabískt nafn: Hajji Mahmud) (1371 – 1435) var kínverskur landkönnuður. Hann var múslimi frá Junnan í suðurhluta Kína og var tekinn höndum og geldur þegar her Ming-veldisins lagði héraðið undir sig. Tsjeng He lærði í keisaralegum skóla og varð flotaforingi í þjónustu Jongle-keisarans. Hann stýrði flota af djúnkum í mörgum ferðum um Indlandshaf þar sem hann sigldi allt til Egyptalands eftir Rauðahafi og inn Persaflóa.

Kínverskir landkönnuðir
Geldingar
Pétur Gunnarsson

Pétur Gunnarsson (fæddur 15. júní 1947) er íslenskur rithöfundur, skáld og þýðandi. Hann er þekktur fyrir skáldsögur sínar eins og Andra-bækurnar, Punktur punktur komma strik, Ég, um mig, frá mér, til mín, Persónur og leikendur og Sagan öll, en eftir þeirri fyrstu var gerð vinsæl kvikmynd árið 1980. Hann hefur einnig gefið út ljóðabækur, átti texta á plötunni Lög unga fólksins (1977) og tók þátt í að semja barnaleikritið Grænjaxla.

Síðustu þrjár skáldsögur hans; Myndin af heiminum: Skáldsaga Íslands (2000), Leiðin til Rómar: Skáldsaga Íslands II (2002) og Vélar tímans: Skáldsaga Íslands III (2004) eru sögulegar skáldsögur.

Pétur var sæmdur riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir ritstörf og framlag til íslenskra bókmennta í janúar 2011.

Tengt efni 
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
 Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

Tengill
 Pétur Gunnarsson á bókmenntavefnum

Íslenskir rithöfundar
Íslensk skáld
Íslensk leikskáld
Íslenskir þýðendur
Norðursjór

Norðursjór eða Englandshaf er hafsvæði í Atlantshafinu sem markast af meginlandi Evrópu, Bretlandseyjum, Danmörku og Noregi. Norðursjór tengist við Eystrasalt í austri um Skagerrak og Kattegat, Stórabelti og Litlabelti. Að sunnanverðu er tenging um Dover-sund og Ermarsund sem leiðir út í Atlantshafið aftur og að norðanverðu endar Norðursjór þar sem Noregshaf hefst.

Norðursjór
Fjölgervi

Fjölgervi er sá eiginleiki frumefna, eða efnasambanda þeirra, að geta verið til í tveimur eða fleirum mismunandi myndum. Fjölgervi kemur fram sökum mismunandi uppbyggingu efnatenginga frumefna eða efnasambanda af sömu gerð. Lýsir þetta sér yfirleitt í mismunandi kristallagerð þessara efna.

Alþekkt dæmi um fjölgervi frumefna eru sem dæmi fosfór (sem til er í mörgum litum, eins og til dæmis rauðum, gulum og fjólubláum), súrefni (O2 og O3), kolefni (grafít, demantur, knattkol, og fleiri) og brennisteinn. 

Sökum þess að fjölgervi á eingöngu við um uppbyggingu efnatenginga milli efna skyldi ekki rugla því saman við efnisástand efna, eins og til dæmis vatn, sem til getur verið sem gufa, vatn og ís. Þessi efnisástönd eru ekki fjölgervingar, því að þau koma fram sökum breytinga í tengslum milli sameinda vatns frekar en efnistengingu vatnssameindanna sjálfra.

Ólífræn efnafræði
Sjaldgæfur jarðmálmur

Sjaldgæfur jarðmálmur er þversagnakennt nafn yfir frumefni í hópi 17 frekar algengra frumefna sem samanstendur af skandíni, yttríni og lantaníðum. Lantaníðinn prómetín, sem ekki finnst í náttúrunni, er þó yfirleitt ekki talinn til sjaldgæfra jarðmálma.

Sjaldgæfir jarðmálmar draga nafn sitt af því að þegar þeir voru uppgötvaðir var gríðarlega erfitt að vinna þá úr þeim steintegundum sem þeir fundust í og voru sökum þess taldir vera sjaldgæfir. 

Frumefnisform sjaldgæfra jarðmálma eru járngráir, yfir í silfurgljáandi, málmar sem eru yfirleitt mjúkir, mótanlegir, og teygjanlegir og yfirleitt hvarfgjarnir, þá sérstaklega við aukið hitastig eða þegar þeir eru sem fínkornótt duft. Auk þess leysast þeir allir upp í sýru og mynda þá lausn þríhlaðinna jóna.

Aðaluppsprettur sjaldgæfra jarðmálma eru steinefnin bastanasít, mónasít og lóparít ásamt laterískum, jónaaðsogandi leirum. Eins og getið var til áður getur nafnið „sjaldgæfur jarðmálmur“ verið frekar misvísandi – gnægð þessara frumefna í jarðskorpunni varar frá seríni, sem er 25. algengasta frumefnið af 78 algengum frumefnum (60 milljónahlutar, algengara en blý), niður í túlín og lútetín, sem að eru óalgengust þeirra (0,5 milljónahlutar).

Efnaflokkar
Hagar

Hagar hf. er hlutafélag sem skráð var í Kauphöll Íslands 16. desember 2011 en var áður í eigu Baugs Group hf.. Fyrirtækið á birgða- og dreifingamiðstöðina Aðföng, íslensku verslunarfyrirtækin sem voru upphaflega í eigu Baugs og auk þess nokkur önnur sem hafa bæst við seinna meir.

Fyrirtæki í eigu Haga
 Hagkaup
 Bónus
 Aðföng
 Útilíf
 Hýsing
 Bananar
 Ferskar Kjötvörur
 Karen Millen
 Saints
 Warehouse
 Oasis
 Dorothy Perkins
 Evans
 Day

Heimild

Tengill
 Vefsíða Haga
 Hluthafaskrá tuttugu stærstu hluthafa í Högum í Kauphöll Íslands 

Íslensk fyrirtæki
Hvíldarspenna

Hvíldarspenna er ástand sem allar frumur líkamans eru í þegar engin boð eru send til eða frá þeim. Áreiti á frumuna, sér í lagi tauga-og vöðvafrumur, veldur boðspennu en þá umbreytist spennan úr -70mV í +40mV.

Taugafræði
Afskautun

Afskautun er þegar spennumunurinn milli innanfrumuvökva og utanfrumuvökva minnkar.

Ef jákvæðar Na+ (natríum) eða Ca+2 (kalsíum) jónir flæða inn í frumuna afskautast frumuhimna viðtökufrumunnar, það er spennan verður jákvæðari en áður.

Heimildir
  (Skoðað 20. febrúar 2016).

Taugafræði
Heilarit

Heilarafritun eða EEG er taugalífeðlisfræðileg mæling á rafvirkni í heila.

Heilarit er mælikvarði á heildartaugavirkni heilans, einkum heilabarkar. Þau eru venjulega tekin af höfuðkúpu en það kemur fyrir að þeim er beint af heilaberki. Það sem skiptir máli við túlkun ritsins er tvennt, annars vegar sveifluvídd og hins vegar tíðni bylgnanna. Þessi heilarit veita einnig ákveðnar upplýsingar um starfsemi heilans. Það hefur komið í ljós með þessum heilaritum að í svefni má greina fimm stig, breytileg eftir dýpt svefns og hvort draumar komi fram. Einnig hafa ritin komið sér vel við kortlagningu flogaveiki, heilaæxla og heilaskemmda.  Nú á dögum er hægt að rannsaka heilann með þessum hætti og hægt að sjá mismunandi starfsemi í ólíkum hlutum heilans.  Heilarit eru gróf mæling á heilavirkni, þau mæla virkni á stóru svæði og gefa ekki nákvæma hugmynd um hvaða svæði eru virk við ákveðna hegðun.

Hans Berger var fyrstur til að nota heilarit í rannsóknum árið 1930.

Heimild 
*

Taugafræði
Mýlisslíður

Flestar taugafrumur hafa mýlisslíður sem er fituvefur umhverfis taugasímann og er þykkt þess ólík eftir taugum. Mýlisslíður hafa áhrif á leiðsluhraða taugaboða og vernda taugasímana. Frumur með þykkt mýlisslíður flytja taugaboð hraðar en frumur með þunnt mýlisslýður en slíðrið virkar sem einangrun sem eykur boðhraðann. Á mýlisslíðrinu eru göt eða mót með reglulegu millibili sem kölluð eru Ranvier-mót og á milli þeirra hoppa taugaboðin hraðar en ella. Mýlisslíður finnst aðeins í "æðri" dýrum. 

Frumurnar sem mynda slíðrið eru tvenns konar stoðfrumur, annars vegar fágriplufrumur (e. oligodendrocytes) sem mynda mýlisslíður í miðtaugakerfinu og Schwann-frumur sem mynda slíðrið í úttaugakerfinu. 

Hrörnun slíðursins veldur truflun í leiðni tauganna, afleiðingin er MS-sjúkdómurinn svonefndi (multiple sclerosis). Einnig geta eitranir af völdum þungmálma valdið skaða á slíðrinu með svipuðum afleiðingum.

Taugafræði
MS
Jáeindaskanni

Jáeindaskanni (einnig nefnt jásjá eða PET af enska heitinu positron emission tomography) er sneiðmyndatæki sem notað er til að nema efnaskiptahraða, efnaupptöku og blóðflæði á mismunandi svæðum líkamans. Það er gert með því að setja geislavirkt efni inn í líkamann og nema jáeindir sem efnið gefur frá sér.

Til að nema krabbamein er geislavirkri samsætu af flúori komið fyrir í glúkósasameind. Efnaskipti eru hröð í krabbameinsvef, hann tekur því til sín meira af geislavirka glúkósanum en annar vefur og það getur jáeindaskanninn numið.

Jáeindaskannar eru talsvert dýrari en aðrir nemar. Fyrsti jáeindaskanninn var tekinn í notkun á Íslandi árið 2018, og var það Íslensk erfðagreining sem fjármagnaði kaupin með 720 milljón króna styrk.

Tilvísanir

Tengill 
 Jáeindaskanni, Næsta stóra tækninýjung í læknisfræði á Íslandi

Læknisfræði
Taugamót

Taugamót er svæðið þar sem boðskipti taugafrumna fara fram. Nánar tiltekið á þetta yfirleitt við um símaenda taugasíma taugafrumunnar sem sendir boðin, griplunibbu á griplu taugafrumunnar sem tekur við þeim, og taugamótaglufuna sem er bilið á milli þeirra.

Rafboð í miðtaugakerfi 

Rafboð sem berst eftir taugafrumu er mismunandi út-og innstreymi jóna líkamans. Við þetta verður afskautun á frumuhimnunni og boðið berst eftir endilöngum taugafrumusímanum. Þetta rafboð kemur að enda símans og við taka taugamót. Til að koma rafboðinu yfir á næstu taugafrumu, þ.e. gripluna, verður boðefnalosun á endanum yfir í taugamótabilið. Þekktustu boðefnin sem losna eru noradrenalín, dópamín, serótónín, adrenalín, GABA og Glútamat og bindast þá viðtökum sínum. Þeir eru annaðhvort á næstu frumu - griplunni - eða á frumunni sem frumunni sem losaði boðefnið - símanum.

Lyf og taugamót   
Lyf hafa mörg hver áhrif á viðtakana og má gróflega skipta í tvo flokka. Agonistar eru lyf sem virkja viðtakana og magna upp áhrif boðefnisins sem binst við þá.

Taugafræði
Taugavísindi
Taugakerfið
Læknisfræði
Smættun

Smættun er það kallað þegar eitthvert fyrirbæri er útskýrt algerlega og fullkomlega með meiri grundvallarhugtökum. Dæmi um vel heppnaða smættun er til dæmis greinargerð nútímavísinda fyrir varma sem „engu nema hreyfingu sameinda“.

Heimspekileg hugtök
Hrifrit

Hrifrit (e. event-related potential (ERP)) er sérstök tegund af heilaritum.

Læknisfræði

en:Event-related potential
fi:ERP (fysiologia)
fr:Event-Related Potential
it:Potenziale evento-correlato
ja:事象関連電位
ko:사건 관련 전위
nl:Event-related potential
pt:Potenciais de eventos relacionados
zh:事件相关电位
Heilaskemmd

Heilaskemmd getur orsakast af ýmsum ástæðum, t.d. vegna súrefnisskorts, hluta af rannsókn (þá er heilaskemmdin búin til af vísindamönnum), eða vegna skurðaðgerðar sem er gerð í því skyni að breyta hegðun sjúklingsins. 

Þegar heili dýra er skemmdur í rannsóknarskyni er skoðaður árangur dýrsins í ákveðnum prófum miðað við próf sem voru gerð fyrir heilaskemmd. 

Afar sjaldgæft er að heili manna sé skemmdur viljandi, það er þá alltaf í því skyni að reyna að bæta hegðun sjúklingsins þegar allt annað hefur brugðist. 

Heilaskemmdir manna geta haft áhrif á bæði vitsmuni og persónuleika. Hjá dýrum getur komið fram breytt hegðun.

Taugafræði
Taugasjúkdómafræði
Forseti

Fyrir aðrar merkingar orðsins „forseti“ má sjá aðgreiningarsíðuna.
Forseti er titill sem æðstu menn í mörgum félagasamtökum, fyrirtækjum eða ríkjum bera. Völd forseta eru mjög misjöfn eftir ríkjum. Þar sem þingræði tíðkast eru þau yfirleitt frekar takmörkuð og embættið fyrst og fremst táknrænt en þar sem forsetaræði tíðkast eru þau mun meiri. Forsetaefni er haft um þann sem er í framboði til forseta.

Orðsifjafræði 
Orðið er samsett þýðing á latnesku orðunum prae (fyrir) og sedere (að sitja) og þýðir einfaldlega „sá sem er í forsæti“ og hefur upphaflega átt við þann sem fer með stjórn á fundi eða samkomu. Sú merking á enn þá við hvað varðar forseta þjóðþinga, t.d. forseta Alþingis. Nú á dögum er það þó oftar notað fyrir einhvern sem fer með framkvæmdavald af einhverju tagi.

Lýðræði og einveldi 
Forseti er algengur titill þjóðhöfðingja í lýðveldum. Slíkir forseta geta verið kjörnir beint af þjóðinni, valdir af þingi eða kjörmannafundi. Einræðisherrar taka sér þennan titil líka oft.

Tengt efni 
 Forseti Íslands

Embætti