alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Norður-Hérað

Norður-Hérað var sveitarfélag á Austurlandi.  Það varð til 27. desember 1997 við sameiningu 3 sveitarfélaga:    Jökuldalshrepps, Hlíðarhrepps og Tunguhrepps.

Hinn 1. nóvember 2004 sameinaðist Norður-Hérað Fellahreppi og Austur-Héraði undir nafninu Fljótsdalshérað.

Fyrrum sveitarfélög á Austurlandi
Helgi Sverrisson

Helgi Sverrisson (fæddur 1961 í Hafnarfirði) er íslenskur kvikmyndaleikstjóri. Helgi hefur unnið að gerð heimildamynda, sjónvarpsþátta og kvikmynda í ríflega tvo áratugi.

Íslenskir kvikmyndaleikstjórar

Helgi vinnur nú að gerð myndarinnar L7 Hrafnar, sóleyjar og myrra ásamt Eyrúnu Jónsdóttur. Með aðalhlutverk fara Victoria Ferrell, Laddi, Edda Björgvinsdóttir, Pétur Einarsson, Magnús Ólafsson, Anna Kristín Arngrímsdóttir, Ísak Hinriksson, Jóhanna Jónas, Sigríður Björk Baldursdóttir, Hannes Óli Ágústsson, Sigurður Hjaltason, Bjartmar Þórðarson.

Helgi er framleiðandi:

The Higher Force (Stóra planið) í leikstjórn Ólaf Jóhannessonar sem var frumsýnd árið 2007. 

S stuttmynd sem var sýnd í Ríkissjónvarpinu 2007.
[[Miðill:
Queen Raquela]] eftir Ólaf Jóhannesson. Poppoli.
Húnar

Húnar voru evróasískir hirðingjar sem gerðu með sér ýmis bandalög og réðust inn í Suðaustur-Evrópu um 370 e.Kr. Þeir rændu og rupluðu þar sem þeim sýndist og gerðu bandalög við ýmsar germanskar þjóðir sem voru óvinir Rómaveldis (Austgotar, Vandalar og Langbarðar). Frægastur Húna er Atli Húnakonungur sem sameinaði alla Húna og var síðasti og voldugasti konungur Húnaveldisins. Fall Húnaveldis markaðist við fyrsta ósigur Atla í bardaga við Katalánsvelli árið 451 þar sem Atli mætti rómverska herstjóranum Flaviusi Aëtiusi, Vestgotum og Búrgundum. Tveim árum síðar lést Atli og óljóst var hver af hans óteljandi sonum ætti að taka við veldinu. Á meðan rifist var um hver yrði næsti konungur Húnaveldis nýttu óvinsamlegar germanskar þjóðir tækifærið og risu gegn Húnum. Þar með liðaðist veldi þeirra í sundur og var úr sögunni.

Húnar 
Þeir voru upprunalega hirðingjar frá miðhluta Asíu. Þeir komu frá rússnesku steppunum og héldu inní Austur-Evrópu 400-410 e.kr. Fréttir um landvinninga Húnanna breiddust útum Evrópu eins og eldur í sinu og urðu til þess að margir germanskir ættbálkar sáu sig tilneydda til að hörfa inní Vestrómverska ríkið sem stóð þá á brauðfótum. 
Hvað var svona hryllilegt við Húnana? 

Þeir voru frábærir hestamenn og bjuggu yfir tveim uppfinningum sem gerðu þá nánast óstöðvandi: Nýrri gerð af boga sem var gerður úr við, dýrabeinum og lími. Þessi gerð boga varð til þess að hermenn áttu mun auðveldara með að miða af hestbaki. Fræg eru orð Gissurs Gotakonungs: „Eigi gera Húnar oss felmtraða né hornbogar yðrir.”
Hin uppfinningin var ístaðið sem gerði þeim kleift að stjórna hestinum án handa.

Evrópubúar, sem höfðu vanist skipulögðum bardögum tveggja stórra fylkinga með fótgöngulið sem kjarna, vissu ekki hvaðan á sig stóð veðrið þegar Húnarnir birtust skyndilega, létu örvum rigna yfir þá og hurfu síðan jafnskjótt og þeir komu. Sumir vildu jafnvel meina að Húnarnir væru kentárar!

Eftir að hafa farið ránshendi kringum Konstantínópel og austurhluta Evrópu komu þeir sér fyrir á sléttum Ungverjalands. Þaðan gátu þeir skipulagt frekari herferðir á leifar Vestrómverska ríkisins. 

Árið 434 komst til valda meðal Húnanna maður nokkur að nafni Atli. Þessi maður er þekktur sem einn mesti hershöfðingi og harðstjóri mannkynssögunnar. Hann vissi hversu auðveld bráð Rómverjar voru og árið 447 hélt hann inn á Balkanskagann, rændi og ruplaði borgir Býsans og fór ekki fyrr en að Keisarinn hafði lofað honum reglulegum skatti.

Árið 451 skipulagði Atli innrás inn í Norður–Frakkland þar sem herir hans fóru með ránshendi. Hann mætti sameinuðum her Rómverja og Vestgota við Katalánsvelli og var það hans fyrsti ósigur. Ári seinna hafði hann komið upp nýjum her og réðst núna á Ítalíuskagann og stoppaði ekki fyrr en við borgahlið Rómar, þar stöðvaðist her hans, aðframkominn af plágum og hungri, og átti Atli fund við páfann.
Páfinn virðist hafa haft mikil áhrif á hann því hann snéri frá Ítalíu eftir þennan fund. 
Árið 453 dó Atli á eigin brúðkaupsnótt og tveimur árum eftir það voru Húnar endanlega sigraðir.

Tengt efni 
 Heptalítar

Húnar
Djakarta

Djakarta er höfuðborg Indónesíu og stærsta borg landsins með 10,6 milljónir íbúa (2021). Borgin stendur á norðvesturströnd eyjunnar Jövu. Borgin er gömul hafnarborg. Portúgalar lögðu borgina undir sig 1619, nefndu hana Batavíu og gerðu hana að höfuðstöðvum Hollenska Austur-Indíafélagsins. Japanir lögðu borgina síðan undir sig í Síðari heimsstyrjöldinni árið 1942 og nefndu hana aftur Djakarta og því nafni hélt hún þegar ríkið Indónesía var stofnað árið 1949.

Borgir í Indónesíu
Christoph Willibald Gluck

Cristoph Willibald (von) Gluck (2. júlí 1714 - 15. nóvember 1787) var þýskt tónskáld á klassíska tímabilinu. Hann er einkum þekktur sem eitt mikilvægasta óperutónskáld þess tímabils og það verk hans sem einna frægast er í dag er óperan Orfeo ed Euridice (Orfeus og Evredís). Meðan nýjunga hans í óperusmíð voru að hann fór að sleppa algjörlega resitatívinu (talaða hlutanum), og reyna að minnka mikilvægi frægu söngvaranna og auka mikilvægi söguþráðarins, en á þeim tíma voru óperur oft hálfgert samdar í kringum ákveðna söngvara og því sem næst lausar við söguþráð. Þetta lagði grunninn fyrir síðari tíma óperumeistara svo sem Wagner. Fólk var þó ósammála um hversu sniðugar þessar breytingar væru á ævi Glucks sjálfs. Gagnrýnendur skiptust í tvær fylkingar, önnur sem studdi endurbætur Glucks og hina sem studdu hinn hefðbundnari Niccolò Piccinni. Gluck vann meirihluta starfsævi sinnar í Vín, en lærði í Prag og bjó einnig í nokkur ár í París. Hann var gerður að riddara af Benedikt XIV páfa árið 1756 og eftir það notaði hann titilinn Ritter von Gluck eða Chevalier de Gluck.

Tónskáld klassíska tímabilsins
Þýsk tónskáld
Hjálendur Bandaríkjanna

Hjálendur Bandaríkjanna nefnast þau yfirráðasvæði Bandaríkjanna sem tilheyra engu hinna 50 fylkja eða Washington D.C. sem telst vera alríkissvæði. Allt eru þetta eyjar í Kyrrahafi og Karíbahafi, sumar þeirra byggðar en flestar óbyggðar. Staða þessara svæða er einnig misjöfn, sum þeirra njóta nánast fullrar sjálfstjórnar.

Margir íbúar hjálendnanna teljast bandarískir ríkisborgarar en þeir borga ekki skatta til bandarísku alríkisstjórnarinnar og taka ekki þátt í forsetakosningum, né heldur kjósa þeir þingmenn með atkvæðisrétt á Bandaríkjaþing (Púertó Ríkó kýs þó áheyrnarfulltrúa).

Listi yfir hjálendur

Byggðar
Bandaríska Samóa
Bandarísku Jómfrúreyjar
Gvam
Norður-Maríanaeyjar
Púertó Ríkó

Óbyggðar
Bakereyja
Howlandeyja
Jarviseyja
Johnstoneyja
Kingmanrif
Midwayeyja
Navassaeyja
Palmyraeyja
Varsímaeyja

Hjálendur Bandaríkjanna
Palmyraeyja

Palmyraeyja er óbyggð baugeyja í Norður-Kyrrahafi. Eyjan er bandarískt yfirráðasvæði en er öll í einkaeigu, hún er 12 ferkílómetrar að flatarmáli.

Hjálendur Bandaríkjanna
Kyrrahafseyjar
Lyon

Lyon (framburður: /ljɔ̃/) er borg í austanverðu Frakklandi og önnur stærsta borg landsins. Íbúar voru 523.000 árið 2019.

Lyon er höfuðstaður héraðsins Auvergne-Rhône-Alpes. Borgin var stofnuð af Rómverjum árið 43 f.Kr. og hét Lugdunum. Hún var staðsett við upphaf þeirra vega sem Rómverjar lögðu um Gallíu. Síðar varð hún höfuðborg ríkis Búrgunda frá 5. öld til 7. aldar.

Menntun 
 EMLYON Business School
 Institut polytechnique des sciences avancées

Borgir í Frakklandi
Flateyjardalur

Flateyjardalur er dalur og strönd sem liggur norð-austantil á skaganum milli Eyjafjarðar og Skjálfandaflóa og nær frá Landsenda í vestri til Hágangna í austri. Suður úr Flateyjardal liggur heiðardalurinn Flateyjardalsheiði til móta Fnjóskárdals og Dalsmynnis. 

Dalurinn tilheyrir nú Þingeyjarsveit en áður Hálshreppi frá 1972 og einnig fyrr á öldum, en frá 1907-1972 voru Flateyjardalur og Flatey sérstakt sveitarfélag, Flateyjarhreppur.

Á Flateyjardal er mikið vetrarríki og snjóþyngsli og samgöngur oft torveldar af þeim sökum. Um dalinn liggur jeppafær slóði yfir Flateyjardalsheiði, sem einungis er fær að sumri. Vegna erfiðra samgangna fór dalurinn í eyði um miðja 20. öld en þar mátti finna allnokkur býli. Síðasti bærinn sem fór í eyði var Brettingsstaðir neðri árið 1953. Íbúðarhúsið á bænum stendur enn og er notað ásamt tveimur öðrum reisulegum húsum á dalnum, Brettingsstöðum efri og Jökulsá, sem sumarhús. 

Sóknarkirkja Flateyjardals og Flateyjar, sem liggur á Skjálfandaflóa skammt undan landi, hafði verið í Flatey frá fornu fari en í jarðskjálfta árið 1872 laskaðist hún og þarfnaðist endurbyggingar. Þar sem kirkjugarðurinn í Flatey var útgrafinn og þörf á að flytja kirkjuna til var ákveðið að flytja hana í land og að Brettingsstöðum, en á þessum tíma voru álíka margir íbúar í eynni og á Flateyjardal. Það tók þó sinn tíma og var kirkjan á Brettingsstöðum ekki vígð fyrr en 1897. Smám saman fækkaði þó fólki í landi en eyjarskeggjum fjölgaði og eftir að dalurinn var allur farinn í eyði var kirkjan flutt aftur út í eyna. Þar var hún endurvígð 17. júlí 1960 en nokkrum árum síðar fór Flatey einnig í eyði.

Saga Flateyjardals er samofin sögu Finnboga ramma sem fæddist þar, á bænum Knarrareyri, en hann var garpur mikill, þótt gæfa hans væri misjöfn. Landnámsmaður í dalnum er sagður hafa verið Eyvindur Loðinsson, faðir Ásbjarnar dettiáss, föður Finnboga.

Heimildir

Tengt efni 
 Flateyjardalsheiði
 Flatey á Skjálfanda
 Brettingsstaðir
 Knarrareyri

Dalir á Íslandi
Íslenskar eyðibyggðir
Suður-Þingeyjarsýsla
Mumbai

Mumbai (áður Bombay) er stórborg á Salsette-eyju við vesturströnd Indlands. Borgin er höfuðstaður fylkisins Maharashtra. Hún er fjölmennasta borg Indlands og ein af stærstu borgum heims með áætlaðan íbúafjölda þrettán milljónir árið 2006 og tuttugu milljónir samtals í borginni og næsta nágrenni hennar.

Mumbai er miðstöð viðskipta og afþreyingariðnaðarins á Indlandi. Þar er ein besta höfn í Indlandshafi og þar eru Seðlabanki Indlands og Indverska kauphöllin staðsett. Þar er einnig miðstöð framleiðslu kvikmynda á hindí („Bollywood“).

Borgir á Indlandi
Týros

Týros (arabíska: الصور aṣ-Ṣūr, föníska: Ṣur, latína: Tyrus, akkadíska: Ṣurru, hebreska: צור Ṣōr, gríska: Τύρος Tyros) er borg við Miðjarðarhafsströnd Líbanon miðja vegu milli Akkó og Sídon. Borgin var reist af Föníkumönnum og þar eru fjöldinn allur af minjum frá fornöld og tímum krossferðanna.

Borgir í Líbanon
Linspire

Linspire, áður þekkt sem LindowsOS, er GNU/Linux dreifing sem byggir á Debian verkefninu. Linspire er ætlað til þess að auðvelda notkun Linux stýrikerfisins fyrir heimili, skóla og notendur í fyrirtækjum. Linspire leitast við að byggja upp GNU/Linux dreifingu sem er einföld í notkun fyrir hinn almenna tölvunotanda en uppfyllir ekki endilega kröfur þeirra sem eru lengra komnir og búa yfir meiri þekkingu.

Síðasta stöðuga útgáfa Linspire, er útgáfa 5.1 sem gefin var út 21. apríl 2006. Hún inniheldur KDE 3.3.2, Xorg 6.9.0, GCC 3.4.3 og útgáfu 2.6.14 af linux kjarnanum.

Freespire 

Þann 24. apríl 2006 tilkynnti Kevin Carmony forstjóri Linspire útgáfu Freespire. Þessi nýja dreifing fylgir sama líkani og Fedora Core dreifingin sem studd er af Red Hat og Red Hat samfélaginu síðan árið 2003. Novell kom einnig á fót samskonar "samfélagsstuddu" verkefni tengdu SUSE dreifingu sinni sem nefnist OpenSUSE á seinni hluta árs 2005. Freespire mun byggja á Debian verkefninu, verða keyrt áfram af Freespire samfélaginu og verða nátengt Linspire dreifingunni.

Tenglar 

 Opinber heimasíða Linspire
 Opinber heimasíða Freespire
 Flash kynning á Linspire

Frjáls hugbúnaður
Linux
Windows 1.0

Windows 1.0 er stýrikerfi, sem er ekki lengur stutt, sem kom út þann 20. nóvember 1985 og var byggt á VisiOn gluggakerfinu sem að Microsoft hafði keypt af VisiCorp árinu áður. Windows 1.0 var fyrsta tilraun Microsoft, til að ná markaðshlutdeild á stýrikerfamarkaði fyrir gluggaviðmót (grafísku notendaviðmóti), sem MacOS hafi yfirráðandi stöðu á, á þeim tíma.

Windows 1.0 var fyrsta stýrikerfið frá Microsoft með stuðningi við mýs, þó þær höfðu verið notaðar í DOS-forritum án hjálpar stýrikerfisins sérstaklega.

Vélbúnaðarkröfur 
Til að keyra Windows 1.0 þurfti tölva að vera með MS-DOS 2.0 uppsett, 256 KB í minni og tvö, tveggja leshausa diskadrif eða harðan disk.

Þessi fyrsta útgáfa Windows keyrði skeljarforritið MS-DOS M-Executive. Önnur innbyggð forrit voru meðal annars:

 Calculator (reiknivél)
 Calendar (dagatal)
 Clock (klukkan)
 Notepad (ritblokk)
 Control Panel (stjórnborð)
 Paint (teikniforrit)
 Reversi (Óþelló leikur)

Í Windows 1.0 voru ekki fljótandi gluggar/forrit á skjánum heldur var þeim staflað upp eins og veggflísum.

Tölvunarfræði
Stýrikerfi
Windows NT 4.0

Windows NT 4.0 er stýrikerfi, sem er ekki lengur stutt, frá Microsoft í NT línunni. Windows NT 4.0 kom út 29. júlí 1996, það er 32ja bita, sem þýðir að það noti 32ja bita örgjörva. Vegna meiri stöðugleika en fyrri Windows kerfi varð Windows NT algengt fyrir netkerfi, sem á endanum gekk að Novell Netware dauðu, sem hafi verið vinsælt fram að þeim tíma.

Útgáfur

Netþjónar 
 Windows NT 4.0 Server, kom á almennan markað árið 1996 og var ætlaður fyrir smærri netþjónastæður.
 Windows NT 4.0 Server, Enterprise Edition, kom á markaðinn 1997 og er undarfari Enterprise línunnar innan Windows Server fjölskyldunnar. Hannaður fyrir háhraða netkerfi.
 Windows NT 4.0 Terminal Server, sem kom á markað 1998 leyfði notendum að tengjast utan netkerfisins, t.d úr heimahúsi. Þessi þjónusta er núna kölluð Terminal service í Windows 2000.

Ofangreindir netþjónar eru hluti af BackOffice línunni.

Aðrar útgáfur 
 Windows NT 4.0 Workstation, kom út sem vinnustöð á Windows NT netkerfum.
 Windows NT 4.0 Embedded, var hannaður fyrir m.a. hraðbanka

Tölvunarfræði
Stýrikerfi
Kúluskítur

Kúluskítur er heiti kúlulaga vaxtarforms grænþörungsins Aegagropila linnaei. Kúluskítur finnst aðeins í nokkrum stöðuvötnum á norðurhveli jarðar, hann þekkist í Mývatni á Íslandi, í Japan, og í nokkrum löndum í Evrópu, en útbreiðsla hans er að minnka.

Kúluskíturinn er alfriðaður á Íslandi. Í Mývatni var þykkt lag kúlna á um 2 metra dýpi, kúlurnar voru um 12 cm í þvermál.

Lýsing 

Kúluskítur er grænleitur, loðinn og getur orðið allt að 15 cm í þvermál. Hann er í raun vefur hárfínna þráða sem vaxa út frá miðju og mynda þannig kúlaga flóka. Hver kúla er sjálfstæð planta sem liggur laus frá botni vatnsins. Talið er að hann lifi einungis á örfáum stöðum í heiminum, og aðallega í Akanvatni í Japan en einnig hefur hann fundist í Mývatni. Í Japan er honum haldinn sérstök hátíð í október með skrúðgöngu og dansi. 

Kúluskíturinn hafði lengi verið þekktur í Mývatni þar sem hann festist í netum, en það var ekki fyrr en 1977 að gerð var fræðileg könnun á lífríki Mývatns og menn sáu kúlurnar. Næsta sumar var botninn kannaður og þá sáust tugir milljóna af kúluskítnum.

Árið 2012 hafði kúluskít fækkað verulega og talið þá að einungis nokkur hundruð væru eftir af honum. Árið 2014 virðist hann algerlega vera horfin og er talið að það sé af mannavöldum.

Sumarið 2016 fór aftur að bera á kúluskítnum, en honum skolaði á land í miklum mæli í hvassviðri sem geisað hafði við Mývatn, þó aðallega smáar kúlur.

Nafngift 
Nafnið kúluskítur er tilkomið frá bændum í Mývatnssveit sem almennt kalla allan þann gróður sem festist í netum þeirra, „skít“. Önnur heiti eru vatnamýll, vatnadúnn, vatnaskúfur, kúluskúfur.

Heimildir
 Árni Einarsson og Marianne Jensdóttir. 2002. Kúluskítur. Náttúrufræðingurinn 71: 34-39

Tilvísanir

Tenglar

 Kúluskítur (Marianne Jensdóttir líffræðingur)

Kúluskíturinn hefur aðdráttarafl; grein í Morgunblaðinu 2000
Sjaldgæfir þörungar í Mývatni; grein í Morgunblaðinu 1999
Náttúrufræðistofa Kópavogs
 Skýrsla um dauða Kúluskíts í Mývatni 2014 eftir Árna Einarsson) 

Grænþörungar
Snæfell (Eyjabakkajökull)

Snæfell er 1826 metra há megineldstöð úr líparíti og móbergi í austurhluta Vatnajökulsþjóðgarðs. Skiptar skoðanir eru á því hvort eldstöðin sé virk eða óvirk. Fjallið stendur um 20 km norðaustan Brúarjökuls í norðanverðum Vatnajökli og er hæsta fjall utan jökla á Íslandi. Austan við fjallið eru Eyjabakkar sem er gróið svæði og kjörlendi heiðagæsa. Á Vesturöræfum vestan fjallsins halda hreindýr mikið til og má oftast sjá til þeirra.

Gönguleiðin 
Uppganga er tiltölulega auðveld frá Snæfellsskála. Bílastæði er um 1 kílómeter innan við Snæfellsskála. Gangan er um 14 kílómetrar og hækkunin 1030 metrar Á toppi fjallsins er sísnævi þaðan sem mikið og víðfeðmt útsýni er til allra átta. Á góðviðrisdögum sést vel yfir Vesturöræfi, Kverkfjöll, Fljótsdal, Fljótsdalshérað, Vatnajökul og Hvannadalshnjúk svo eitthvað sé nefnt.

Yfir sumartímann starfa landverðir Vatnajökulsþjóðgarðs á svæðinu og eru með aðsetur í Snæfellsskála sem er staðsettur við rætur fjallsins.

Tengt efni 
Snæfellsöræfi

Tilvísanir
Fjöll á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Vatnajökulsþjóðgarður
Sídon

Sídon (arabíska: صيدا Ṣaydā) er þriðja stærsta borg Líbanon. Borgin stendur á strönd Miðjarðarhafsins um 40 km norðan við Týros og tæpum 50 km sunnan við Beirút. Sídon var mikilvægust og hugsanlega elst borga Föníkumanna en síðar lögðu Grikkir og Rómverjar borgina undir sig. Íbúafjöldinn árið 2005 var um 163.554 .

Borgir í Líbanon
Fönikía
Hellenískar nýlendur
Rómversk skattlönd
Trója

Trója eða Ilíon (gríska: Τροία Troia, Ίλιον Ilion; latína: Troia, Ilium) er sögufræg borg í Asíu og miðpunktur sögunnar um Trójustríðið sem kemur fyrir í ýmsum grískum söguljóðum frá fornöld, en langþekktust þeirra eru Hómerskviður: Ilíonskviða og Ódysseifskviða. Venjan er að telja borgina hafa staðið nærri strönd Eyjahafsins í Anatólíu í norðvesturhluta Tyrklands suðvestan við Dardanellasund undir Idafjalli þar sem síðar reis borgin Ilíum á tímum Ágústusar keisara.

Á 8. áratug 19. aldar gróf þýski fornleifafræðingurinn Heinrich Schliemann svæðið upp og fann þar mörg byggingarstig borgar. Eitt af þessum byggingarstigum, Tróju VII, taldi hann vera leifar hinnar fornu Tróju sem kemur fyrir í Hómerskviðum en sú ályktun er enn umdeild.

Fornleifar Tróju 
Fornleifauppgröftur Tróju skiftist í fleiri lög, tölusettir frá Trója 1 – Trója 9, sumar með undirdeildir:

 Trója 1: 3000–2600 f.Kr.
 Trója 2: 2600–2250 f.Kr.
 Trója 3: 2250–2100 f.Kr.
 Trója 4: 2100–1950 f.Kr.
 Trója 5: 20.–18. árhundrað f.Kr.
 Trója 6: 17.–15. árhundrað f.Kr.
 Trója 6h: Síðbronsöld, 14. árhundrað f.Kr.
 Trója 7a: ca. 1300–1190 f.Kr., líklegasti kandídat til Tróju Hómers.
 Trója 7b1: 12. árhundrað f.Kr.
 Trója 7b2: 11. árhundrað f.Kr.
 Trója 7b3: til ca. 950 f.Kr.
 Trója 8: um 700 f.Kr.
 Trója 9: 1. árhundrað f.Kr.

Tenglar 

 
 
 

Fornleifar í Tyrklandi
Heimsminjar
Míletos

Míletos (gríska: Μίλητος) var fornfræg hafnarborg í Jóníu á vesturströnd Anatólíu þar sem nú er Tyrkland við ósa Meanderfljóts. Búið var í borginni frá bronsöld til tíma Tyrkjaveldis en eftir því sem höfnin fylltist upp af framburði árinnar varð hún ónothæfari og borgin var að lokum yfirgefin. Í dag eru rústir hennar um 10 km frá ströndinni.

Jónískar nýlendur
Forn-Grískar borgir
Sparta

Getur líka átt við stjórnmálafélagið Sparta, stofnað 1926 í Reykjavík. 

Sparta (dóríska Σπάρτα, attíska Σπάρτη) er borg á suðurodda Grikklands. Í fornöld var hún höfuðborg borgríkisins Lakedaímón (gríska Λακεδαιμων) sem almennt er kallað Sparta eftir borginni. Á klassíska tímanum var Sparta voldugast allra grísku borgríkjanna og tilraunir Aþeninga til að velta Spörtu úr þeim sessi leiddu til Pelópsskagastríðanna 431 f.Kr. til 404 f.Kr. og ósigri Aþenu. Hoplítar Spörtu biðu sinn fyrsta ósigur í orrustunni við Leuktra gegn Þebverjum 371 f.Kr. og þegar Filippos II frá Makedóníu hóf að leggja Grikkland undir sig var herveldi Spörtu varla nema svipur hjá sjón.

Saga 
Grikkir rekja upphaf Spörtu til goðsögulegs tíma. Lakedæmón, sonur Seifs er sagður hafa stofnað borgina. Hann giftist bróðurdóttir sinni Spörtu. Veldið nefndi hann eftir sjálfum sér en nefndi höfuðborgina eftir konunni sinni. 

Á tímum Trójustríðsins var Menelás Atrifsson Konungur Spörtu en kona hans var Helena Fagra sem París tók með sér til Tróju og kom Trójustríðinu af stað.

 Frá 12. öld f.kr. streymdi inn fólki til Spörtu sem leiddi til þess að Spartverjar þurftu meira af ræktuðu landi til að brauðfæða allt fólkið í borginni. Allir spartverskir karlmenn voru í hernum og stunduðu þeir endalusar heræfingar þegar þeir voru ekki í stríði og þannig gátu þeir haldið yfirráðum sínum. Spartverskar konur stunduðu einnig mikla líkamsrækt því Spartverjar töldu að þannig myndu þær eignast heilbrigð börn. Spartverjar héldu marga þræla, Helóta, sem unnu þá erfiðisvinnu sem þurfti í ríkinu.

Sparta var ásamt Aþenu, Þebu og Kórinþu eitt valdamesta borgríki Grikklands á 6. öld f.kr. Þessi borgríki voru búin að yfirtaka smærri ríki, borgir og sveitir í nágreninu. Aþena og Kórinþa voru öflug sjóveldi, einnig voru öll þessi ríki búin að koma sér vel fyrir og var því verslunin þeirra góð. Aþena og Sparta voru miklir keppinautar og hafði það mikil áhrif á stjórn Grikklands. Borgríkin stóðu þó saman þegar að þeim stafaði ógn utan frá, eins og þegar Xerxes Persakonungur reyndi að gera innrás í Grikkland. Landeigendur héldu sínum völdum í Spörtu og voru völd þeirra treyst í stjórnarskrá Lýkúrgosar. Sparta komst undir varanlega herstjórn með tveimur konungum. Sparta drottnaði yfir öðrum borgríkjum á Pelópsskaga að Argos og Akkaju undanskildum.

Deilur í kjölfar styrjaldar við Persa leiddi til Pelópsskagastríðanna árið 431 f.kr. til 404f.kr. Sparta stóð við fljótið Evrótas á sunnanverðum Pelópsskaga. Hápunktur Spörtu var frá 6.öld f.kr. fram á 4.öld f.kr. Borgin skiptist í tvo hluta sem hétu Lakónía eða Lakedæmónía og Messenía.

Þegar Pelósskagastríðið var búið var Sparta valdamesta borgríki Grikklands, en örfáum arum síðar hafði veldinu hnignað mikið.

Sparta í dag 
Nútímaborgin Sparta stendur nokkrum kílómetrum frá staðnum þar sem borgin stóð til forna. Þar bjuggu árið 2011 um 35.000 manns.

Heimildir  
 
 Wikipedia. (e.d.).Pelópsskagastíðið. Sótt 29.nóvember 2017 af Pelópsskagastríðið

Borgir á Grikklandi
Grísk borgríki
Mýkena

Mýkena (forngríska Μυκῆναι / myˈkɛːnai/; nútímagríska Μυκήνες / miˈcinɛs/) var borg sem átti sitt blómaskeið á mýkenska tímabilinu í sögu Grikklands sem kennt er við hana og nær frá um 1600 f.Kr. til um 1100 f.Kr. Í Hómerskviðum, sagnakvæðum sem samin voru á 8. eða 7. öld f.Kr. er Agamemnon konungur Mýkenu leiðtogi Grikkja í Trójustríðinu.

Heimsminjar
Forn-Grískar borgir
Delfí

Delfí (gríska: Δελφοί Delfoi) er borg á hásléttu á Parnassosfjalli í Grikklandi. Í fornöld var borgin einkum þekkt sem staðurinn þar sem hægt var að ráðgast við véfrétt Appollons í hofi hans og þar sem Omfalos „nafli heimsins“ var geymdur. 

Píþó var hofið í Delfum nefnt. Spádísin í Píþó (einnig nefnt Delfahof) hét Föba og var hún dóttir Jarðar. Hún sat á þrífættu hásæti og sá fram í tímann eða spáði fyrir honum með óræðum textum. 

Fórnarnautið í Delfí nefndist Hósíóter: það var ekki einungis hosios, heilagt, heldur hosíóter, sá sem helgar. Helgunina öðluðust menn með því að snerta það. 

Borgir á Grikklandi
Ástralskur fótbolti

Ástralskur fótbolti er íþróttagrein sem, þrátt fyrir nafnið, líkist meira rúgbý eða gelískum fótbolta en eiginlegum fótbolta. Leikurinn fer fram á sporöskjulaga velli (eins og krikketvelli, en þeir eru oft notaðir) og markmiðið er að skora í mörk á sitthvorum enda vallarins. Mörkin eru tvö og hvort fyrir sig er markað af fjórum stöngum, tveimur eiginlegum markstöngum, og tveimur svokölluðum „fyrir aftan“ stöngum. 18 leikmenn eru í hvoru liði og er boltinn sem spilað er með svipaður rúgbíbolta nema aðeins minni og rúnaðari. Ástralskur fótbolti er, líkt og nafnið gefur til kynna, fundinn upp í Ástralíu. Þar er hans sterkasta vígi, og nánar tiltekið er hann langmest iðkaður í Victoriufylki og höfuðborg þess Melbourne. Undanfarið hefur hann verið að breiðast nokkuð um heiminn, og er meðal annars iðkaður á Nýja Sjálandi, Bretlandi og í Japan. Þessi lönd, og fleiri til, hafa tekið þátt í heimsmeistaramótinu í áströlskum fótbolta. Ástralía tekur ekki þátt í því móti enda langsterkasti aðilinn í greininni.

Ástralskur fótbolti á Íslandi 

Ástralskur fótbolti hefur verið spilaður á Íslandi síðan 2009. Aðaldeildin er IceAFL, sem er með þrjú félög í dag. Liðin þrjú eru þekkt sem Bulls (Nautin), Dragons (Drekarnir) og Eagles (Ernarnir). IceAFL er nyrsta ástralska knattspyrnukeppnin í heiminum. Það var flutt til eyjunnar af ástralskum útlendingum, en er nú spilað af mörgum heimamönnum líka. 

Landsliðið, kallaður Ravens (Hrafnarnir), tekur þátt í Euro Cup.

Heimildir

Ytri hlekkir

Myndbönd 
 Promo