Fjallablöðkur

Fjallablöðkur (fræðiheiti: Lewisia) er ættkvísl plantna nefnd eftir Meriwether Lewis sem kynntist tegundunum árið 1806. Náttúrulegt búsvæði tegundanna er á klettum og hlíðum á móti norðri í vesturhluta Norður Ameríku. Indíánar söfnuðu rótunum í forða og gera jafnvel enn, þær hafa einnig verið notaðar við særindum í hálsi.

Lýsing
Lewisíur eru fjölærar fjallaplöntur ættaðar frá vesturhluta Norður-Ameríku. Blómin mynda hvirfingu sem getur verið í fjölda lita. Lewisia cotyledon verður að 0.5 m að hæð og breidd.

Flestar tegundir ættkvíslarinnar eru lauffellandi, þar á meðal einkennistegundin Lewisia rediviva; Lewisia longipetala er eina hálflauffellandi tegundin. Sumar tegundirnar, svo sem Lewisia cotyledon, eru sígrænar.

Flokkun
Meriwether Lewis er skráður sem fyrsti Evrópumaðurinn eða Ameríkaninn sem fann Lewisia, en þær höfðu lengi verið þekktar af innfæddum sem bitur-rót. Lewis fann eintak 1806 við Lolo Creek, á fjallgarðinum sem síðar var nefndur "Bitterroot Mountains". Plöntunni var síðar gefið fræðiheitið, Lewisia rediviva, af Frederick Traugott Pursh.

Listi yfir tegundir
Það eru 19 tegundir og allnokkur afbrigði af Lewisia, þar á meðal:
 Lewisia brachycalyx Engelm. ex A.Gray: Bandaríkin (Kalifornía, Arizona, Utah), Mexíkó (Baja California) - Fingrablaðka
 Lewisia cantelovii J.T.Howell: Bandaríkin  (Kalifornía, Nevada) - Gljúfrablaðka
 Lewisia columbiana (J.T.Howell ex A.Gray) B.L.Rob. - Geislablaðka
Lewisia columbiana var. columbiana: Kanada (British Columbia), Bandaríkin (Washington, Oregon)
 Lewisia columbiana var. rupicola (English) C.L.Hitchc.: Kanada (British Columbia), Bandaríkin (Washington, Oregon) 
 Lewisia columbiana var. wallowensis C.L.Hitchc.: Bandaríkin (Idaho, Montana, Oregon)
 Lewisia congdonii (Rydb.) S.Clay: Bandaríkin (Kalifornía) - Tröllablaðka

 Lewisia cotyledon (S.Watson) B.L.Rob. Bandaríkin - Stjörnublaðka 
Lewisia cotyledon var. cotyledon: Bandaríkin (Oregon, Kalifornía)
 Lewisia cotyledon var. heckneri (C.V.Morton) Munz: Bandaríkin (Kalifornía)
 Lewisia cotyledon var. howellii (S.Watson) Jeps.: Bandaríkin (Oregon, Kalifornía)
 Lewisia disepala Rydb.: Bandaríkin (California) - Álfablaðka
 Lewisia glandulosa (Rydb.) Dempster : Bandaríkin (Kalifornía) - 
 Lewisia kelloggii K.Brandegee - Snæblaðka
Lewisia kelloggii var. hutchinsonii Dempster: Bandaríkin (Kalifornía)
 Lewisia kelloggii var. kelloggii: Bandaríkin (Kalifornía, Idaho)
 Lewisia leeana (Porter) B.L.Rob.: Bandaríkin (Kalifornía, Oregon) - Urðablaðka
 Lewisia longipetala (Piper) S.Clay: Bandaríkin (Kalifornía) - 
 Lewisia maguirei A.H.Holmgren: Bandaríkin (Nevada) - Ljúflingsblaðka
 Lewisia nevadensis (A.Gray) B.L.Rob.: Bandaríkin (Washington, Oregon, Kalifornía, Nevada, Utah, Colorado, New Mexico) - Engjablaðka
 Lewisia oppositifolia (S.Watson) B.L.Rob.: Bandaríkin (Oregon, Kalifornía) - Brekkublaðka
 Lewisia pygmaea (A.Gray) B.L.Rob.: Kanada (Yukon Territory, British-Columbia), Bandaríkin (Alaska, Washington, Oregon, Idaho,  Nevada, Utah, Colorado, California, Arizona) - Dvergblaðka

 Lewisia rediviva Pursh (Bitterroot; Einkennisjurt Montana) - Huldublaðka
Lewisia rediviva var. minor (Rydb.) Munz: Bandaríkin (Kalifornía, Nevada, Utah)
 Lewisia rediviva var. rediviva: Canada (British-Columbia), Bandaríkin (Montana, Washington, Oregon, Idaho, Wyoming, Nevada, Utah, Colorado, California, Arizona)
 Lewisia sacajaweana B.L.Wilson: Bandaríkin (Idaho) - 
 Lewisia serrata Heckard & Stebbins : Bandaríkin (Kalifornía) - 
 Lewisia stebbinsii Gankin & W.R.Hildreth: Bandaríkin (Kalifornía) - 
 Lewisia triphylla (S.Watson) B.L.Rob.: Kanada (British-Columbia), Bandaríkin (Washington, Oregon, Idaho, Wyoming, Nevada, Utah, Colorado, Kalifornía, Arizona) - Hnúðblaðka
 Lewisia ×whiteae Purdy: USA (Oregon) Blendingur af Lewisia leeana og Lewisia cotyledon

Útbreiðsla og búsvæði
Fjallablöðkur vaxa villtar í vesturhluta Norður-Ameríku. Á vaxtarstöðum sínum á norðurhliðum kletta verða þær fyrir miklum veðuröfgum.

Nytjar
Allar tegundir Lewisia eru ætar. Lewisia rediviva er með stóra rót og hefur þess vegna verið fæða margra ættfokka Indíána á útbreiðslusvæð hennar. Rótin er flysjuð fyrir suðu/gufusuðu; eldun á rótinni dregur úr bitru bragðinu. Reyndar eru áhöld um það hversu bitur hún er og hvort hún þurfi suðu eða að flysja hana.

L. rediviva hefur einnig verið notuð til lækninga; að tyggja rótina hefur verið notað við særindum í hálsi. Hún hefur einnig verið notuð til að auka mjólk í brjóstum.

Í garðyrkju hafa tegundirnar verið settar í steinbeð vegna þess að það líkir eftir náttúrulegum aðstæðum þeirra. Steinhæðir eru líka með gott afrennsli sem tegundirnar þurfa til varnar roti í rótum.

Tilvísanir

Viðbótarlesning
 sjá Snið:Harvnb í tilvísunum