alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Jbel Toubkal

Jbel Toubkal 4.167 m hár fjallstindur í suðvestur Marokkó og hæsti tindur Atlasfjalla. Hann er staðsettur 63 km suður af borginni Marrakesh í Toubkal þjóðgarðinum.

Fjöll í Marokkó
Ido

Ido er tilbúið tungumál sem líkt og esperanto er ætlað að vera alþjóðatunga, annað tungumál á eftir móðurmáli. Ido var búið til snemma á tuttugustu öld. Það er reglulegt tungumál og án framburðarvandkvæða og órökvísi sem einkennir náttúruleg mál. Lunginn úr orðaforða Ido er fenginn úr indóevrópskum tungumálum.

Litli prinsinn 
CHAPITRO XVII
Bona nokto ! –dicis la surprizata princeto.
Bona nokto ! –dicis la serpento.
Adsur qua planeto me falis ? –questionis la princeto.
Adsur Tero, sur Afrika. –respondis la serpento.
Ha !... Kad esas nulu sur Tero ?
To esas la dezerto, e nulu esas sur la dezerti. Tero esas tre granda –dicis la serpento.

La princeto sideskis sur stono e levis lua okuli a la cielo.

Me questionas a me –lu dicis- ka la steli intence brilas por ke uladie singlu povez trovar sua stelo. Videz mea planeto, olu esas exakte super ni... ma tre fore !
Olu esas bela planeto –dicis la serpento-. Por quo vu venis adhike ?
Esas chagreneto inter floro e me –dicis la princeto.
Ha ! –dicis la serpento.

E la du permanis silence.

Ube esas la personi ? –klamis fine la princeto-. Onu esas kelke sola sur la dezerto...
Inter la personi onu anke esas sola –dicis la serpento.
 
La princeto regardis la serpento longatempe.

Vu esas stranja animalo ! –dicis la princeto-. Vu esas tam tenua kam fingro...
Yes, ma me esas plu potenta kam fingro di rejo –dicis la serpento.

La princeto ridetis.

Me ne kredas ke vu esas tre potenta, mem vu ne havas pedi... nek vu povas voyajar...
Me povas transportar vu plu fore kam navo -dicis la serpento.

Ed olu spulis la maleolo di la princeto, same kam ora braceleto.

Ta quan me tushas retroiras a la tero deube lu venis. Ma vu esas pura e vu venas de stelo...

La princeto nulon respondis.

Me kompatas vu, qua esas tante sola sur ta harda granita Tero. Me povas helpar vu se vu sentas nostalgio a vua planeto. Me povas...

Ho ! –dicis la princeto-. Me bone komprenis, ma pro quo vu sempre parolas enigmatoze ?

Me solvas omna enigmati –dicis la serpento.

E la du permanis silence.

Mea vido-cirklo (horizonto) 
()
Me nule savas la Angla, la Franca, la Greka,
Mea vid-cirklo do restas sat mikra e streta -
En mea vid-cirklo trovesas nur flori, arbori,
Nur tero e maro, aero, fairo, amoro.

Me nule savas la Dana e la Portugala,
Mea vid-cirklo restas sat infantala -
Nur joyi rapide pasant', bruligiva aflikto,
Nur esperi, e timi noktal' es en mea vid-cirklo.

Me savas nek la Sanskrito e nek la Latina,
Mea vid-cirklo es ancien-mod' quale tino
Nur morto e nasko homala, nur grani ed astri
Aden mea vid-cirklo penetras e standas sat mastre.

Mea savo artala esas fakultativa.
Mea vid-cirklo restas presk' primitiva -
En olu es nia afero intima, interna
Por ke kun homaro la Tero flugadez eterne.

Mea vid-cirklon restriktas nur timi, esperi,
En olu trovesas nur amo, nur maro e tero.
Aden mea vid-cirklo penetras e standas sat mastre
Nur morto e nasko homala, nur grani ed astri.

Tenglar 
 http://www.ido.li
 http://io.wikipedia.org
 http://io.wiktionary.org
 Hvernig Ido virkar (islanda)

Tilbúin tungumál
Kolskeggur Hámundarson

Kolskeggur Hámundarson (10. öld) var bróðir Gunnars á Hlíðarenda, líklega lítið eitt yngri en hann. Frá þeim bræðrum segir í Njáls sögu. Kolskeggur fylgdi jafnan Gunnari og virðist hafa litið á hann sem foringja í einu og öllu. Hann barðist með Gunnari í mörg skipti og meðal annars í bardaganum við Eystri-Rangá, þar sem Hjörtur bróðir þeirra féll. Leiðir þeirra Gunnars og Kolskeggs skildi þegar Gunnar neitaði að halda af landi brott í þrjú ár og sneri til baka. Þá viðhafði Kolskeggur þau ummæli að hann væri ekki slíkt lítilmenni að ganga á bak orða sinna. Ennfremur sagði hann við Gunnar að hann myndi aldrei aftur til Íslands snúa, því að hann myndi fregna Gunnar dauðan.
Kolskeggur fór fyrst til Víkurinnar í Noregi, þaðan til Danmerkur og var þar með Sveini konungi tjúguskegg. Loks hélt hann þaðan til Miklagarðs. Þar giftist hann og kristnaðist og var væringjaforingi. Hann bjó í Miklagarði til dauðadags.

Persónur Íslendingasagna
Brennu-Njáls saga
Væringjar
Kári Sölmundarson

Kári Sölmundarson (um 970 - um 1030 eða lengur hugsanlega) var mikill kappi og bardagamaður. Hann var hirðmaður Sigurðar jarls í Orkneyjum er hann hitti þá Njálssyni, Helga og Grím, í kröppum leik er þeir lágu undir árásum skoskra víkinga. Voru það Grjótgarður og Snækólfur, synir Moldans úr Dungalsbæ og frændur Melkólfs skotakonungs, sem sumir telja að hafi verið Malcolm II Keneðsson. Kári veitti þeim bræðrum og vó Snækólf en Helgi Grjótgarð og báðust þá aðrir griða. Urðu þeir eftir það óaðskiljanlegir og fór Kári með þeim til Íslands.
Kári var sonur Sölmundar Þorbjörnssonar, bónda á Hólum í Hrunamannahreppi, en afi hans, Þorbjörn jarlakappi hafði keypt þar land af Má Naddoðarsyni. Kári gekk að eiga Helgu Njálsdóttur og var hann því mágur Njálssona. Eftir það var hann með Skarphéðni og Helga og Grími í öllum þeirra stórræðum, sem leiddu til Njálsbrennu. Meðal annars átti hann hlut að máli er Höskuldur Hvítanessgoði var drepinn saklaus.
Börn Kára og Helgu voru Þorgerður, Ragnheiður, Valgerður og Þórður Kárason (eldri), sem brann inni á Bergþórshvoli með afa sínum og ömmu. Kári slapp einn úr brennunni og loguðu þá hár hans og klæði, segir sagan. Eftir brennuna fór Kári víða og elti uppi brennumenn og drap þá hvern á fætur öðrum. Voru þá bandamenn hans Þorgeir skorargeir, frændi Njáls, og Björn í Mörk, (Björn að baki Kára). Barst leikurinn allt til Bretlandseyja, þar sem Kári hjó Kol Þorsteinsson „og nefndi höfuðið tíu er það fauk af bolnum“ segir Njála. Á meðan Kári var erlendis í þessum erindagjörðum dó Helga Njálsdóttir, kona hans.
Næsta sumar kom Kári til Íslands og brutu þeir skip sitt við sandana sunnanlands. Menn komust af en töpuðu varningi sínum. Þá sagði Kári að nú skyldi reyna drengskap Flosa á Svínafelli, en það var næsti bær við slysstaðinn. Gengu þeir yfir sandana og komu að Svínafelli. Þar tók Flosi á móti þeim stórmannlega. Þekkti hann strax Kára og féllust þeir í faðma.
Síðar gekk Kári að eiga Hildigunni Starkaðardóttur, sem áður var gift Höskuldi Hvítanessgoða, sem Kári hafði verið með í að drepa. Hildigunnur var bróðurdóttir Flosa. Er hjónaband þeirra af bókmenntafræðingum túlkað sem fyrirgefning eftir illvirki á báða bóga, en þau höfðu bæði átt um sárt að binda eftir þessa hildarleiki alla og að segja má hvort af annars völdum. 

Hildigunnur og Kári bjuggu á Breiðá, sem á miðöldum fór algjörlega undir jökul ásamt mörgum fleiri bújörðum. Börn þeirra voru Starkaður, Þórður (yngri) og Flosi.

Persónur Íslendingasagna
Brennu-Njáls saga
Íslendingar á 10. öld
Íslendingar á 11. öld
Kaldbakshorn

Kaldbakshorn er 508 m hátt fjall sem gnæfir yfir Kaldbaksvík á Ströndum. Fremst í fjallinu er þverhníptur hamar sem nær út að sjó. Framarlega í hamrinum er lóðrétt gjá sem er kölluð Svansgjá. Sagt er að Svanur á Svanshóli hafi sést ganga þar í fjallið þegar hann fórst við fiskveiðar undan Kaldbaksvík. Einnig er sagt að úr gjánni liggi göng undir fjallgarðinn að Svanshóli í Bjarnarfirði.

Strandir
Fjöll á Íslandi
Saxo Grammaticus

Ei skal ég heldur láta iðni Íslendinga liggja í þagnargildi.  Sökum þess hve hrjóstrug er feðrajörð þeirra, hafa þeir orðið að lifa hófsömu lífi, og leggja þeir í vana sinn að safna þekkingu um afrek annarra og gera hana lýðum ljósa, bæta þeir sér þannig veraldlega fátækt sína með auðlegð andans.  Þykir þeim góð skemmtan að fræðast um það, er sögulegt gerist með öllum þjóðum, og skrá það til arfs handa þeim, er eftir koma, og sýnist þeim eigi minni heiður að segja frá stórvirkjum annarra en sjálfir vinna þau.  Fjárhirslur þeirra, sem eru fullar af kostugum sögum um viðburði fortíðarinnar, hefi ég gaumgæfilega rannsakað, og eigi alllítinn hluta af verki þessu hefi ég grundvallað á sögum þeirra, því ég hefi ekki álitið það ósamboðið virðingu minni að nota þá sem heimildarmenn, þar eð ég vissi, hversu vel fornöld var þeim kunn. — Um Íslendinga, þýðing á textabroti eftir Saxo Grammaticus 13. öld
Saxo Grammaticus (f. 1150 d. 1220) (Saxi málspaki eða Saxi fróði) var danskur sagnaritari sem skrifaði sögu Danmerkur, Gesta Danorum, í sextán bindum. Hann hefur líklega starfað hjá Absalon, sem var biskup í Hróarskeldu og síðar erkibiskup í Lundi. Að öðru leyti er afar lítið vitað um Saxo, utan það sem hann segir sjálfur í bók sinni. „Grammaticus“ (= málfræðingur) er viðurnefni sem honum var gefið síðar, vegna þess hve vel hann skrifar á latínu.

Tenglar 
On-Line Medieval and Classical History: The Danish History books I-IX, translated by Oliver Elton (Norroena Society, New York, 1905).
Gesta Danorum in Latin
 One of the versions in the Danish Royal Library 
Saxo Grammaticus á dönsku
Gesta Danorum, English Book I-IX: Online Medieval and Classical Library 
Gesta Danorum, Latin version Book I-XVI: The Royal Danish Library
Gesta Danorum, Latin and English side by side:  
Project Runeberg - Saxo Grammaticus Project Runeberg on Saxo Grammaticus og Gesta Danorum

Danir
Saga Danmerkur
Gufuþrýstingur

Gufuþrýstingur (einnig eimþrýstingur eða uppgufunarþrýstingur) er þrýstingur efnis í gufuformi (hlutþrýstingur ef gufan er úr fleiri en einu efni).

Við ákveðið hitastig, fyrir gefið efni, er til þrýstingur þar sem gufuform þessa efnis er í jafnvægi við vökva- og fast form þess. Þetta er mettunarþrýstingur (eða mettunareimþrýstingur) þessa efnis við það hitastig. Efni með háan gufuþrýsting við venjulegt hitastig er kallað rokgjarnt.

Vökvar 
Þegar hlutþrýstingur hvaða vökva sem er samsvarar gufuþrýstingi þess, er vökvinn að hluta til uppgufaður: vökvinn og gufan eru í jafnvægi.

Við fast hitastig, ef þrýstingurinn er lækkaður, breytist þetta jafnvægi í hag gasforms efnisins: Vökvinn gufar algerlega upp. Ef að þrýstingurinn er á hinn bóginn aukinn, gerist hið andstæða: Gufan þéttist á endanum yfir í vökva.

Við fastan þrýsting en breytilegt hitastig, veldur lækkandi hitastig því að öll gufan þéttist í vökva, en hækkandi hitastig veldur því að vökvinn gufar algerlega upp. 

Við ákveðinn þrýsting er suðumark efnis það hitastig sem þarf til að gufuþrýstingur efnisins í vökvaformi samsvari umhverfisþrýstingi.

Hægt er að seinka þessu uppgufunar- og þéttunarferli og er það þá hvert um sig kallað yfirhitun og yfirmettun.

Föst efni 
Þegar umhverfisþrýstingurinn jafngildir gufuþrýstingi fasts efnis, er fasta- og gufuformið í jafnvægi. Fyrir neðan það hitastig breytist gufan í fast efni; og fyrir ofan, þurrgufar fasta efnið (það er, breytist beint í gufuform án þess að bráðna fyrst). Við hvaða þrýsting sem er, er þar af leiðandi þurrgufunarstig efnis það hitastig sem að gufuþrýstingur efnisins í föstu formi jafngildir umhverfistþrýstingi.

Tengsl 
Það mætti taka það fram að gufuþrýstingur efnis í vökvaform getur verið (og er yfirleitt) frábrugðinn gufuþrýstingi sama efnis í föstu formi. Ef hitastigið er þannig að gufuþrýstingur vökvaformsins sé hærri en fasta formsins, gufar vökvinn upp, en gufan breytist í fast efni (vökvinn er að frjósa). Aftur á móti ef hitastigið er þannig að gufuþrýstingur vökvaformsins sé lægri en gufuþrýstingur fasta formins, gufar fasta efnið upp en gufan þéttist í vökva (fasta efnið er að bráðna). Við það hitastig sem að jafnar báðar gufuþrýstingstölurnar, er jafnvægi milli fasta- og vökvaformsins. Þetta hitastig er kallað bræðslumark efnisins.

Vatn 
Suðumark vatns fyrir þrýsting í kringum 100 kPa er hægt að nálga með:

þar sem að hitastig er í gráðum Celsíus og þrýstingurinn p er í paskölum. Hægt er að fá gefinn gufuþrýstinginn með því að leysa þessa jöfnu fyrir p.

Lögmál Raoults segir hér um bil til um gufuþrýsting vökvablandna.

Tengt efni 
 Rakastig
 Daggarmark

Tilvísanir 

Efnafræðilegir eiginleikar
Efnafræðihugtök
Faðir vor

Faðir vor (eða faðirvor eða faðirvorið) er líklega þekktasta bænin í Kristni. Bænin er í Biblíunni, nánar tiltekið í Mattheusarguðspjalli, 6. kapítula, versum 9-13. Hugtakið faðir vor á við Guð.

Bænin

Á grísku 
Bænin á grísku sem hefur verið þýdd á önnur mál.
Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου·
γενηθήτω τὸ θέλημά σου,
ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφελήματα ἡμῶν,
ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν,
ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
[Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα 
εἰς τοὺς αἰῶνας·]
ἀμήν.

Á íslensku 
Faðir vor, þú sem ert á himnum. 
Helgist þitt nafn, til komi þitt ríki, 
verði þinn vilji, svo á jörðu sem á himni. 
Gef oss í dag vort daglegt brauð. 
Fyrirgef oss vorar skuldir, 
svo sem vér og fyrirgefum 
vorum skuldunautum. 
Og eigi leið þú oss í freistni, 
heldur frelsa oss frá illu. 
[Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin 
að eilífu.]
Amen.

Á latínu 

Pater noster, qui es in cælis
sanctificetur nomen tuum;
Adveniat regnum tuum. 
Fiat voluntas tua
sicut in cælo et in terra.
Panem nostrum cotidianum da nobis hodie.
Et dimitte nobis debita nostra,
sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Et ne nos inducas in tentationem;
sed libera nos a malo.
[Quia tuum es regnum, et potestas, et gloria 
in sæcula sæculorum.]
Amen.

Tengt efni 
 Amen

Tengill 
 Sýnishorn íslensku frá 16. öld; (þýðing á Faðirvorinu); grein í Eimreiðinni 1906

Kristnar bænir
Nýja testamentið
Endurkvæmt fall

Endurkvæmt fall er fall sem kallar á sjálft sig beint eða óbeint, endurkvæm föll eru mikið notuð í fallaforritun því þau koma í stað venjulegra lykkja.

Dæmi 
Í þessu C99 forriti eru tvö föll, rfactorial og factorial skilgreind, það fyrra reiknar aðfeldi tölunnar 5 á endurkvæman hátt en það seinna reiknar það sama með for-lykkju.

#include <stdio.h>

int rfactorial(int n)
{
        if (n == 1)
                return 1;
        return n * rfactorial(n - 1);
}

int factorial(int n)
{
        int total = 1;
        for (int i = n; i >= 1; --i)
                total *= i;
        return total;
}

int main(void)
{
        const int nr = 5;
        printf("%d\n", rfactorial(nr));
        printf("%d\n", factorial(nr));

        return 0;
}

Forritun
Jarðsögutímatal

Jarðsögutímatal er yfirlit yfir tímabil jarðsögunnar. Það er stigskipt og samanstendur af tímaskeiði, tíma, tímabili, öld og aldabili. Hver öld, eða hvert aldabil, sem nær yfir marga tugi eða hundruð milljóna ára, einkennist af mjög mismunandi skilyrðum og einstökum vistkerfum. T.d. lifðu risaeðlur einungis á miðlífsöld, spendýrin hafa verið ríkjandi á nýlífsöld o.s.frv.

Tímalína
Ásaskóli

Ásaskóli í Gnúpverjahreppi er elsti heimavistar-barnaskóli landsins, byggður 1923. Hann er í landi Ása, á eyrum Kálfár. Í Ásaskóla er nú búið og hafa miklar endurbætur verið gerðar á húsnæðinu, sem var í niðurníðslu. Gnúpverjaskóli tók við af honum sem grunnskóli sveitarinnar árið 1986.

Húsnæðið 
Á lofti skólans var heimavistin og vistarverur barnanna. Þau dvöldust að jafnaði í skólanum í tvær vikur í senn. Á neðri hæð eru eldhús, skólastofur og salur. Úti var stór flöt og áhorfendapallar í brekkunni fyrir ofan.

Íslenskir barnaskólar
Skeiða- og Gnúpverjahreppur
Steind

Steind, steinefni eða steintegund er í steindafræði náttúrlegt efnasamband sem myndast við jarðfræðilegt ferli. Hugtakið nær ekki aðeins yfir efnasamsetningu heldur einnig yfir uppbyggingu. Samsetning steinda getur verið allt frá hreinum frumefnum og einföldum söltum, allt upp í flókin silíköt sem geta haft þúsundir þekktra afbrigða (lífræn sambönd eru venjulega undanskilin). Bergtegundir eru flokkaðar eftir því hvernig steindir þær hafa að geyma.

Steindir eru alltaf með sömu efnasamsetningu og jafna kristallauppbyggingu sem endurtekur sig í það óendanlega.

Í steindafræði er steind skilgreind sem efni sem er náttúrulegt, á föstu formi, með skipulagða röðun frumeinda, einsleitt, með ákveðna efnasamsetningu og yfirleitt mynda í ólífrænum ferlum.  Með skipulagðri röðun frumeinda er átt við að frumeindir eða sameindir efnisins raði sér í skipulagða, þrívíða grind (kristalgrind). Ef eindir efnis mynda kristalgrind er talað um að efnið sé kristallað.

Algengar steindir í íslensku bergi 

 Apatit
 Feldspat
 -Ortóklas
 -Plagíóklas
 Glimmer
 Kvars
 Ólivín
 Pýroxen
 Seguljárnsteinn

Tengill 
 Steindir og kristallar (Náttúrufræðistofnun Íslands)

Tilvísanir
Náttúruminjaskrá

Náttúruminjaskrá er listi yfir öll svæði sem friðlýst eru skv. lögum um náttúruvernd nr. 60/2013 á Íslandi og mörg önnur merkileg svæði sem hafa ekki enn verið friðlýst. Hún er birt í Stjórnartíðindum og staðfest af ráðherra. Náttúruverndarráð hefur einnig gefið skrána út í sérriti til að kynna friðlýstu svæðin, en ekki síður þau sem áhugi er á að verði friðlýst svo að fólk geti stuðlað að verndun þeirra.

Helstu svæði eru:
 Suðurhálendið: Þórsmörk, Hekla, Landmannalaugar, Veiðivötn, Jökulheimar, Laki.
 Þingvellir: Samfellt svæði sem nái yfir allt vatnasvið Þingvallavatns og yfir í Hvalfjarðarbotn.
 Snæfellsjökull og svæðið undir Jökli.
 Sunnanverðir Vestfirðir: Meðal annars Vatnsfjörður, Dynjandi og vesturhluti Reykhólahrepps.
 Hornstrandir: Hugsanleg stækkun á Hornstrandafriðlandi.
 Kaldbakur, Fjörður og Flateyjardalur: Eyðibyggðir og fjalllendi, menningarminjar.
 Jökulsárgljúfur: Þjóðgarðurinn í Jökulsárgljúfrum er eingöngu í vesturhluta gljúfursins en brýnt er að austurhluti þess njóti einnig verndar.
 Lón: Endurskoðun á mörkum friðlands á Lónsöræfum.
 Skaftafell: Nokkur svæði sem tengjast þjóðgarðinum í Skaftafelli, m.a. Öræfajökull og Skeiðarársandur.
 Núpsstaður: Núpsstaður býr yfir sérstakri náttúrufegurð og merkilegri sögu sem mikilvægt er að kynna fyrir núlifandi og komandi kynslóðum.
 Miðhálendið: Hæsti hluti miðhálendisins (Hveravellir-Vonarskarð).

Tengt efni
Listi yfir friðlýst svæði á Íslandi

Tengill
 Náttúruminjaskrá á vef Umhverfisstofnunar

Náttúruvernd
Landafræði Íslands
Jarðvegur

Jarðvegur er jarðlag eða setlag úr steindum og lífrænum efnum. Þykkt jarðvegs getur verið frá sentimetrum upp í meira en metra á yfirborði lands. Uppistöðuefni jarðvegs eru bergbrot og steindir, lífræn efni, vatn og loft. Jarðvegsgerðir eru mismunandi eftir hlutföllum þessara uppistöðuefna. Loft sem er fast í holrýmum á milli agna, utan á ögnum og í vatni í jarðveginum, getur verið allt að helmingur af rúmmáli hans. Innihald bergbrota og steinda í jarðveginum er flokkað eftir kornastærð t.a.m. í sand (grófast), silt og leir (fínast). Hlutfall þessara agna ræður að mestu leyti flokkun og einkennum jarðvegsins.

Íslenskur jarðvegur 
Íslenskur jarðvegur er ríkur af eldfjallaösku og kallast hann eldfjallajörð eða Andosol, en slíkur jarðvegur finnst eingöngu á eldvirkum svæðum jarðar og er því illa samanburðarhæfur við jarðveg meginlandanna. Íslenskur jarðvegur hefur sérstaka eiginleika sem hafa t.a.m. áhrif á hvernig hann rofnar. Hann hefur litla samloðun, en getur gleypt í sig mikið magn af vatni. Þessi eiginleiki magnar upp frostverkun, sem veldur jarðskriði, og skriðuföllum auk myndunar ísnála og þúfnalandslags. Lítil samloðun jarðvegsins gerir hann viðkvæman gagnvart regndropum sem skella á honum og rennandi vatni, sérstaklega þegar jarðvegurinn er þegar mettaður af vatni. Jarðvegurinn er yfirmettaður á veturna og á vorin þegar frosið lag kemur í veg fyrir brottrennsli vatnsins. Vindrof eykst einnig vegna lítillar samloðunnar, uppsöfnunar agna af siltstærð, og lítillar eðlisþyngdar jarðvegsagnanna. Sérstaklega grófra gjóskukorna (1 g/cm3).

Tengt efni 

 Jarðvegsgerð (flokkun jarðvegs)

Tengill 
 Hið íslenska jarðvegsauðlind (2004) 

Jarðfræði
Jarðvegur
Gull

Gull er frumefni með efnatáknið Au (latína aurum) og er númer 79 í lotukerfinu.
Þetta er mjúkur, gljáandi, gulur, þungur, hamranlegur og linur hliðarmálmur sem er ónæmur gegn flestum efnum en hægt er að vinna á honum með klór, flúor og kóngavatni. Gull finnst sem molar eða sem gullkorn í grjóti og í árseti. Gull er einn af myntmálmunum.

Gull var áður fyrr notað sem seðlafótur margra þjóða og er einnig notað í skartgripagerð, tannlækningar, og í rafeindavörur. ISO gjaldmiðilstákn þess er XAU.

Gull er æðstu verðlaun á íþróttamótum, en annað sætið færir silfur og það þriðja brons. Orðið gull (í fleirtölu) var áður fyrr notað yfir barnaleikföng.

Saga og notkun 
Gull er aðlaðandi og mjög verðmætur málmur, sem þekkst hefur í a.m.k. 5500 ár. Hreint gull finnst stundum í náttúrunni en venjulega er það þó í sambandi við silfur, kvars (SiO2), kalsít (CaCO3), blý, tellúr, sink eða kopar. Gróflega áætlað er um 1 millígramm af gulli uppleyst í hverju tonni af sjó, en vinnsla á því úr sjó myndi þó ekki svara kostnaði. Áætlað hefur verið að hægt væri að koma öllu gulli sem þegar hefur verið hreinsað, fyrir í teningi sem væri 20 metrar á kant.

Gull er mótanlegast og teygjanlegast allra málma. Eina únsu af gulli er hægt að fletja út í þynnu sem er um 5 metrar á kant. Gullþynnur eru notaðar í gyllingu handverks og listmuna. Þykkt einnar slíkrar þynnu getur verið um 0,000127 millimetrar, eða um 400 sinnum þynnri en mannshár.

Hreint gull er lint og er venjulega blandað saman við aðra málma eins og silfur, kopar, platínu eða palladíum til að auka styrkleika þess. Gullblöndur eru notaðar til framleiðslu skartgripa og skrautmuna, í tannfyllingar og í smámynt. Magn gulls í málmblöndu er mælt með mælieiningu sem nefnist karat. Eitt karat samsvarar 1 hluta af 24, þannig að í 18 karata gullhring eru 18 hlutar af hreinu gulli og 6 hlutar af íblöndunarefnum.

Gull er góður leiðari hita og rafmagns og tærist ekki í andrúmslofti. Því er hægt að nota gull í rafmagnstengla og rafrásir. Gull endurkastar einnig innrauðri geislun mjög vel, sem gerir það hentugt til að verja geimflaugar og skýjakljúfa gegn hita sólarinnar. Nota má gyllta spegla við framleiðslu sjónauka sem næmir eru fyrir innrauðu ljósi.

Geislavirk samsæta gulls (198Au) er notuð við geislameðferð gegn krabbameini. Gull-natríum-þíósúlfat (AuNa3O6S4) er notað í meðferð við gigt. Gullklórsýra (HAuCl4) er notuð til varðveislu ljósmynda með því að skipta út silfuratómunum sem þegar eru til staðar í ljósmyndum.

Árið 1848 hófst mikið gullgraftaræði í Kaliforníu og stóð það yfir um árabil. Lá gullið þá oft í botni á litlum lækjum eða ám og notuðu menn haka, sigti og pönnur til að safna gullinu. Það var síðan flutt til byggða og unnið frekar svo hægt væri að nota það í alls konar iðnað eins og að búa til hringi eða verkfæri. Svo leið gullgröfturinn undir lok á þessu tímabili, einfaldlega vegna þess að gullið var uppurið á svæðinu og þurfti þá að leita annað til gullgraftar. Annað frægt gullæði greip um sig í Klondike og víðar í Yukon-dalnum í Kanada hálfri öld síðar.

Tenglar 

 
 
 

Hliðarmálmar