alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Herbert Guðmundsson

Herbert Guðmundsson (fæddur í Reykjavik 15. desember 1953) er íslenskur tónlistarmaður, söngvari, lagasmiður, útsetjari, útgefandi og framleiðandi á eigin tónlist. Allar götur síðan hann kom fyrst fram á sjónarsviðið upp úr 1970, þá söngvari með ýmsum hljómsveitum hefur hann verið afkastamikill í íslensku tónlistarlífi. Fyrst með skólahljómsveitinni Raflost í Laugarlækjarskóla í Reykjavík um miðjan sjötta áratuginn. Síðan komu hljómsveitirnar Eilífð, Tilvera, Stofnþel, Eik, Pelican, Dínamít og síðast hljómsveitinni Kan sem gerð var út frá Vestfjörðum nánar tiltekið frá Bolungarvík á árunum 1982-84. Kan gaf út plötuna Í Ræktinni og þekktustu lög Kan voru „Megi sá draumur“ og „Vestfjarðaóður“, sem Herbert enduvann og gaf út á plötunni Tree Of Life 2012. 

Herbert varð fyrst þekktur á Íslandi þegar honum bauðst staða aðalsöngvara í Hljómsveitinni Tilveru. En á þeim tíma voru þekktustu hljómsveitir landsins ásamt Tilveru, Ævintýri og Trúbrot. Herbert söng inn á sína fyrstu plötu með Tilveru 1971, sem var 45 snúninga tveggja laga plata. Öðru megin var lagið „Sjálfselska og eigingirni“ sem Herbert söng og hinu megin „Lífið“ sungið af Axeli Einarssyni en Axel er aðalhöfundur lagsins „Hjálpum þeim“ sem Herbert söng ásamt landsliði íslenskra tónlistarmanna á þeim tíma. Á þessum árum voru gefin út lög í þeim tilgangi að styðja við hjálparstarf í Afríku og má þar nefna Band Aid. 

Herbert byrjaði sólóferill sinn 1985 með útgáfu á plötunni „Dawn Of The Human Revolution“ og lagið „Can't Walk Away“ af þeirri plötu fór í fyrsta sæti íslenska listans og var 13 vikur á honum. Herbert hefur síðan á eigin vegum gefið út fjölda hljómplatna og eru þær nú orðnar átján talsins auk DVD tónleikadisks (HG í Íslensku Óperunni - útgáfutónleikar plötunnar Nýspor á íslenskri tungu). Í gegnum tíðina hafa komið frá honum vinsælir smellir á borð við „Can't Walk Away“, „Hollywood“, „I Believe In Love“, „Time“, Eurovision-lagið „Eilíf Ást". Heimildarmyndin Can't Walk Away um feril tónlistarmannsins kom út í nóvember 2017 og árið 2018 kom út platan ,,Starbright" sem hefur að geyma tónlist í anda áttundaáratugarins en platan var samvinna þeirra feðga Herberts og Svans Herbertssonar.

Útgefnar plötur 
 1977 - Á ströndinni (ásamt hljómsveitinni Eik)
 1984 - Í Ræktinni (ásamt hljómsveitinni Kan)
 1985 - Dawn Of The Human Revolution
 1986 - Transmit (tólf tommu plata)
 1987 - Time flies
 1993 - Being Human
 1996 - Dawn of the Human Revolution (endurútgefin á geisladisk)
 1998 - FAITH (safndiskur – öll helstu lög Herberts)
 2001 - Ný spor á íslenskri tungu
 2008 - Spegill Sálarinnar
 2010 - Herbert Guðmundsson í Íslensku Óperunni DVD
 2011 - Tree of Life (Lífsins Tré) - Herbertson
 2013 - Nýtt Upphaf
 2015 - Flakkað um ferilinn - safndiskur
 2018 - Starbright

Heimildarefni 
 2011 - Tónleikar í Íslensku Óperunni
 2017 - Heimildarmyndin Can't Walk Away

Tilvísanir 

Íslenskir tónlistarmenn
Skóli

Skóli er stofnun þar sem ungum sem öldnum eru kenndar ýmsar fræðigreinar af kennurum, en það er mismunandi eftir skólastigi og tegund skóla hvað er kennt og á hvaða erfiðleikastigi. Á sumum skólastigum er mætingaskylda, svo nemendur þurfa að mæta á réttum tíma. Orðið skóli er einnig haft um ákveðan stefnu í listum, t.d. vínarskólinn.

Fyrstu skólastofnanir á Íslandi 
Fyrsti skólinn hér á landi er talinn hafa verið á Bæ í Borgarfirði. Rúðólfur biskup sem var hér á landi í 20 ár hélt þar uppi skóla, og var Sigfús Loðmundarson, faðir Sæmdundar fróða, einn af nemendum hans. Skólinn lagðist þó niður þegar Rúðólfur biskup fór af landi brott, en héðan fluttist Rúdólfur árið 1050 og hélt þá til Englands og gerðist ábóti í Abington. Sagt er að Sæmundur hafi fyrstur Íslendinga stundað nám í Frakklandi, og er líklegt að það hafi verið fyrir áeggjan Rúðólfs biskups. 

Næst stofnaði Ísleifur biskup skóla í Skálholti og Teitur sonur hans stofnaði síðan skóla í Haukadal, þar sem Ari fróði var við nám. Síðan koma skólarnir á Hólum og Odda, sem þeir stofnuðu vinirnir Jón Ögmundsson biskup og Sæmundur fróði. Ekki er gott að segja hvor skólinn er eldri, en sennilega er það skólinn í Odda. Um hann er lítið vitað, en talið er víst að þar hafi verið kennd þjóðleg fræði auk annars og margt fært í letur. Til dæmis um það hvert álit skólinn hafði á sér, er sagt frá því í sögu Þorláks biskups helga, að móðir hans hafi sett hann í skólann í Odda, sem þá hefði verið fremsti skóli hér á landi.

Hlutverk skóla 
Hulda Á. Stefánsdóttir (1897 - 1989) lagði sterkan grunn að menntun kvenna á Íslandi á fyrri hluta 20. aldar. Hún var kennari og húsmæðraskólastjóri meira og minna frá árinu 1921 til 1967. Hún hafði svo að segja um skólastofnanir í fjórða bindi ævisögu sinnar: Skólastarf og efri ár:
Öllum skólum er það sameiginlegt, að í þeim vex nemendum kunnátta og leikni, svo framarlega sem tilsögn skólans er ekki hégómi einn. En það eru fleiri skyldur, sem skólarnir hafa að gegna. Þeim er ætlað að ala upp nýta þjóðfélagsþegna – góða Íslendinga, er jafnan séu á verði að gæta menningarverðmæta þjóðar sinnar. Þeim er ætlað að vera nokkurs konar landvættir, er verndi og hlúi að öllu því besta í íslenskri þjóðarsál, en vísi á bug öllum ófreskjum og ómenningu, er að þjóð vorri steðjar

Tilvísanir

Tengt efni 
 Menntun
 Skólastjóri

Tenglar 
 Hvernig Reykvíkingar eignuðust barnaskóla; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1950
 Rúðólfur biskup í Bæ; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1953
 Hróðólfur biskup í Bæ - kenndi Íslendingum að lesa; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1972
 Fyrstu skólar í landinu; grein í Morgunblaðinu 1999

Menntun
1591-1600

1591–1600 var 10. áratugur 16. aldar.

1591-1600
1601-1610

1601-1610 var fyrsti áratugur 17. aldar sem er hluti af árnýöld í sögu Evrópu. Á þessum árum kom barokkið upp í evrópskri myndlist, með fyrstu verkum Peter Paul Rubens, og byggingarlist með framhlið Kirkju heilagrar Súsönnu í Róm eftir Carlo Maderno sem var lokið við árið 1603. 

Á þessum árum hófst framleiðsla á sjónaukum og stjörnufræðingar á borð við Galileo Galilei notuðu þessi nýju tæki til að sýna fram á sólmiðjukenninguna.

Helstu atburðir 

 Einokunarverslun var komið á á Íslandi þar sem eingöngu borgarar frá Kaupmannahöfn, Málmey og Helsingjaeyri höfðu leyfi konungs til að stunda verslun. Þetta fyrirkomulag leiddi til átaka milli kaupmanna og Íslendinga sums staðar og verslun við Englendinga og Þjóðverja var áfram mikil.
 Elísabet 1. lagði Írland endanlega undir enska konungdæmið með sigri í umsátrinu um Kinsale. Elísabetartímabilinu í sögu Englands lauk síðan þegar Elísabet lést 1603 og Jakob 1. tók við. Hann sameinaði fyrstur England, Írland og Skotland undir einn konung. Ýmsar tilraunir kaþólskra Englendinga til að ráða hann af dögum voru gerðar fyrst eftir valdatöku hans, s.s. Samsæri Watsons, Maine-samsærið og Púðursamsærið sem enn er minnst á Guy Fawkes-nótt.
 Tímabilið frá um 1600 til 1608 er kallað „harmleikjatímabilið“ hjá William Shakespeare þegar hann samdi meðal annars harmleikina Óþelló, Lér konungur og Makbeð. Á sama tíma var ný grein sviðslista, ópera, að ryðja sér til rúms á Ítalíu og Claudio Monteverdi samdi elstu óperuna sem enn er reglulega sett upp, Orfeus, árið 1607.
 Jedótímabilið hófst í sögu Japans þegar Tokugawa Ieyasu varð sjógun 1603. Það stóð til 1868.
 Englendingar og Frakkar stofnuðu landnemabyggðir í Norður-Ameríku: í Virginíu og Quebec. Henry Hudson kannaði norðurslóðir og norðausturströnd Norður-Ameríku í leit að norðausturleiðinni til Kína.
 Stórveldistími Svíþjóðar hófst þegar þeir reyndu að leggja undir sig Eystrasaltslöndin undir stjórn Karls hertoga. Sigmundur 3. Vasa, konungur Pólsk-litháíska samveldisins var hindraður í því að taka við sænsku krúnunni þegar stéttaþingin samþykktu að gera mótmælendatrú að ríkistrú.
 Í Rússlandi stóðu rósturtímarnir frá 1599 þar til Rómanovættin tók við völdum 1613. 1601 til 1603 geisaði versta hungursneyð í sögu Rússlands og er áætlað að allt að þriðjungur íbúanna hafi látist. 1606 hóf Ívan Bolotnikov bændauppreisn gegn Vasilíj Sjúiskíj, keisara, sem var barin niður ári síðar.
 Framleiðsla hófst á kíkjum og Galileo Galilei notaði einn slíkan til að afsanna jarðmiðjukenninguna byggt á athugunum sínum 1609 og 1610.

Ráðamenn 

1601-1610
Firefox

Mozilla Firefox eða einfaldlega Firefox (áður þekktur sem Phoenix og Mozilla Firebird) er vafri, þróaður af Mozilla Foundation og hundruðum sjálfboðaliða. Vafrinn, sem fellur undir hugtakið opinn hugbúnaður, á að mæta þörf fólks á vafra sem er lítill, hraður og einfaldur. Firefox býr einnig yfir viðbótarkerfi sem gerir fólki mögulegt að sníða vafrann að þörfum sínum. Samkvæmt StatCounter er Firefox árið 2019 annar vinsælasti vinsælasti vafri heims á eftir Chrome á hefðbundnum PC tölvum. Hann er líka til á t.d. Android, og á öllum tölvum samanlagt t.d. með iOS líka, er Firefox í þriðja sæti á eftir Chrome og Safari.

Útgáfan fyrir Android ("Firefox for Android") verður studd til 2020, en þá hefur verið ákveðið að hætta við stuðningi við þá útgáfu í núverandi mynd. Nýr vafri Fenix hefur verið kynntur í stað hans fyrir Android með nýtt viðmót.

Saga 

Firefox byrjaði sem tilraun hjá Dave Hyatt og Blake Ross í Mozilla-verkefninu. Þann 3. apríl 2003 kynnti Mozilla Organization að þeir ætluðu að breyta áherslunni frá Mozilla Suite í Firefox og Thunderbird. Verkefnið hefur síðan skipt um nafn nokkrum sinnum. Í upphafi hét það Phoenix en var endurnefnt út af Phoenix Technologies. Í staðinn kom Firebird en var skipt yfir í Mozilla Firebird til að rugla ekki saman við Firebird free database software project. Vegna pressu frá Firebird skiptu þeir þann 9. febrúar yfir í Mozilla Firefox.

Firefox var í mörgum útgáfum áður en útgáfan 1.0 kom út þann 9. nóvember 2004. 24. október 2006 gaf Mozilla út Firefox 2.

Firefox er sá vafri sem lengst af studdi Windows XP (af stóru nöfnunum í vafraheiminum). T.d. hætti Microsoft að styðja Windows XP fyrr (og þar með varð Internet Explorer 11 tæknilega óstuddur þar, þó hann sé enn studdur á t.d. Windows 10).

Annað 
 Helstu keppinautar Mozilla Firefox eru Google Chrome, Safari, Microsoft Edge, Opera og Internet Explorer.
 Vafrinn og merki hans draga nafn sitt af rauðu pöndunni, sem er einnig þekkt sem eldrefurinn.
 Linux dreifingin Debian þurfti að breyta nafni vafrans vegna höfundaréttar á nafni og lógói. Forritið kallast Iceweasel innan Debian og er með annað lógó.

Heimildir

Tenglar 
 Vefsíða Mozilla Firefox

Frjáls hugbúnaður
Vafrar
Alkóhól

Þessi grein fjallar um hugtakið í efnafræði. Alkóhól getur einnig vísað til áfengis. 

Alkóhól eru afleiður vatns (H—O—H), sem einkennast af skautuðum hýdroxýl hóp, þar sem að lífrænir hópar hafa skipt út öðru vetnisatóminu. Alkóhól hafa því formúluna: R—OH; þar sem R táknar „leif“ (enska „residue“). 

Dæmi um alkóhól:
 Etanól (vínandi): CH3CH2OH
 Glýseról: C3H8O3
 Metanól (tréspíritus): CH3OH
 Própanól 

Í almennu tali er oftast átt við vínanda þegar talað er um alkóhól.

Samkvæmt nafnakerfi IUPAC enda nöfn alkóhóls á –ól og hliðargreinar fá forskeytið hydroxy–. Alífatísk alkóhól hafa almennu formúluna . 

Einfaldasta ómettaða alkóhólið er etenól, einnig þekkt sem vínýlalkóhól':

Einfaldasta arómatíska alkóhólið er fenól (fenýlalkóhól).

Alkóhól
Vefsíða

Vefsíða er skjal er situr á Veraldarvefnum, venjulega skrifuð í ívafsmálinu HTML. Vefsíða inniheldur venjulega tengla á aðrar vefsíður og er þannig hluti af neti vefsíðna eða vef. Sá hugbúnaður sem notaður er til að skoða vefsíður nefnist vafri.

Tenglar 
 

Veraldarvefurinn
Henri Becquerel

Antoine Henri Becquerel (15. desember, 1852 – 25. ágúst, 1908) var franskur eðlisfræðingur, nóbelsverðlaunahafi og einn þeirra sem uppgötvaði geislavirkni.

Becquerel fæddist í París inn í fjölskyldu vísindamanna og telst sonur hans vera 4 ættliðurinn sem leggur fyrir sig vísindin. Hann lærði náttúruvísindi við École polytechnique og verkfræði við École des Ponts et Chaussées. Árið 1892 varð hann þriðji fjölskyldumeðlimurinn til að verma stól yfirmanns eðlisfræðideildarinnar í náttúruvísindasafninu í Frakklandi (Muséum National d'Histoire Naturelle). 1894 varð hann síðan yfirverkfræðingur deildar sem hafði umsjón með brúar- og vegagerð í Frakklandi.

1896 uppgötvaði hann geislavirkni fyrir tilviljun þegar hann var að rannsaka fosfórljómun frá úransalti. Fyrir þessa uppgötvun deildi hann nóbelsverðlaununum 1903 í eðlisfræði með Pierre og Marie Curie og honum til heiðurs var SI-einingin fyrir geislavirkni, bekerel, nefnd eftir honum. 

Franskir eðlisfræðingar
Nóbelsverðlaunahafar í eðlisfræði
Listi yfir lönd eftir mannfjölda

Þetta er listi yfir lönd og yfirráðasvæði eftir mannfjölda. Hann inniheldur fullvalda ríki, byggðar hjálendur, og í sumum tilfellum, sambandsríki sjálfstæðra landa. Listinn er gerður eftir ISO staðlinum ISO 3166-1. Sem dæmi er Bretland talið sem eitt land, meðan sambandsríki konungsríkisins Hollands eru talin í sitthvoru lagi. Að auki inniheldur listinn sum lönd með takmarkaða viðurkenningu sem ekki finnast í ISO 3166-1. Einnig er gefin prósenta varðandi hlutfall þess við íbúafjölda heims. 

Íbúafjöldi náði 8 milljörðum árið 2022.

Lönd og nýlendur raðað eftir mannfjölda 
Ath. að númeruð sæti eru einungis áætluð þeim 193 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna, ásamt tveim áheyrnarríkjum á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Hjálendur, sambandsríki og ríki með takmarkaða viðurkenningu eru ekki gefin númeruð sæti.

Tengt efni 
 Listi yfir fullvalda ríki
 Lönd eftir flatarmáli

Tilvísanir

Heimildir 

 

Listar yfir lönd
Lýðfræði
1719

Árið 1719 (MDCCXIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 26. febrúar - Bærinn á Lækjamóti í Víðidal brann og Guðbrandur Arngrímsson sýslumaður og Ragnheiður Jónsdóttir kona hans brunnu inni.
 Lögmönnunum Oddi Sigurðssyni og Páli Vídalín falið að semja frumvarp að nýrri íslenskri lögbók. Því verki var þó aldrei lokið.
 Galdramáli sem Markús Bergsson sýslumaður hafði dæmt í var vísað til Alþingis en þingmenn ávítuðu sýslumann fyrir að eyða tíma þingsins í slíkt fáfengi.
 170 skipbrotsmenn af danska herskipinu Göteborg, sem strandaði við Þorlákshöfn 1718, fara úr landi.
 Sögubrot af nokkrum fornkonungum kom fyrst út í Svíþjóð.
 Hæstiréttur í Danmörku staðfesti undirréttardóm um að Niels Fuhrmann amtmaður á Bessastöðum skyldi efna loforð sitt um að giftast Appolloniu Schwartzkopf.

Fædd
 17. maí - Bjarni Pálsson landlæknir (d. 1779).
 Arnes Pálsson, útileguþjófur og tugthúslimur (d. 1805).

Dáin
 31. janúar - Þormóður Torfason sagnaritari (f. 1636).
 4. febrúar - Jón Steinsson Bergmann læknir, sonur Steins biskup (f. um 1696).
 26. febrúar - Guðbrandur Arngrímsson Vídalín, sýslumaður í Vestur-Húnavatnssýslu (f. 1639).

Opinberar aftökur
 Halldór Sumarliðason, þá 82 ára gamall, dæmdur til dauða í Ísafjarðarsýslu og dómur staðfestur á Alþingi, fyrir hans þriðja hórdómsbrot.

Erlendis 

 23. janúar - Furstadæmið Liechtenstein varð til.
 Mars - Úlrika Leónóra krýnd drottning Svíþjóðar.
 25. apríl - skáldsagan Róbinson Krúsó eftir Daniel Defoe kom út.
 Manntal tekið í Prússlandi og var það fyrsta allsherjarmanntal á meginlandi Evrópu.
 Kartöflur fyrst ræktaðar í Danmörku. Kartöflur náðu þó ekki útbreiðslu þar fyrr en löngu síðar.

Fædd
 22. maí - Otto von Rantzau greifi, stiftamtmaður á Íslandi (d. 1768).
 14. nóvember - Leopold Mozart, austurrískt tónskáld (d. 1787). 

Dáin
 Michel Rolle, franskur stærðfræðingur (f. 1652).
 Desember - Ulrik Christian Gyldenløve, stiftamtmaður Íslands og yfirforingi danska flotans (f. 1678).

Tilvísanir 

1719
1559

Árið 1559 (MDLIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Páll Stígsson varð hirðstjóri.

Fædd
 31. ágúst - Oddur Einarsson biskup í Skálholti (d. 1630).

Dáin

Erlendis 

 1. janúar - Friðrik 2. varð konungur Danmerkur.
 15. janúar - Elísabet 1. var krýnd drottning Englands í Westminster Abbey.
 25. desember - Píus IV (Giovanni Angelo Medici) kjörinn páfi.
 Rómverski rannsóknarrétturinn lét gera Index Liberorum Prohibitorum, lista yfir bannaðar bækur.

Fædd
 Febrúar - Johan Tzerclaes Tilly, hershöfðingi keisarahersins í Þrjátíu ára stríðinu (d. 1632).

Dáin
 1. janúar - Kristján 3. Danakonungur (f. 1503)
 25. janúar - Kristján 2., fyrrverandi konungur Danmerkur (f. 1481).
 10. júlí - Hinrik 2. Frakkakonungur (f. 1519).
 18. ágúst - Páll IV páfi (f. 1476).
 8. nóvember - Christoffer Huitfeldt, hirðstjóri á Íslandi 1541-1542 og flotaforingi (f. um 1501).

1559
1551-1560
Lénsskipulag

Lénsskipulagið var fyrirkomulag um eignarhald og notkun á landi sem notað var í Evrópu á miðöldum (svipað fyrirkomulag var einnig notað í Japan á sjogún tímabilinu).

Við fall Rómaveldisins úthlutuðu keisararnir landsvæðum til aðalsmanna sem í staðinn hétu þeim stuðningi sínum. Þessi svæði voru kölluð höfuðból eða herragarðar og aðalsmaðurinn á höfuðbólinu átti landið og allt sem á því var, sem var yfirleitt kastali, lítið þorp og ræktað land. Aðalsmennirnir tóku landið formlega að láni (léni) og var landssvæðið því kallað „lén“ og aðalsmaðurinn „lénsherra“.

Bændurnir fengu að búa á landinu og fengu vernd lénsherrans í skiptum fyrir vinnu eða skatta. Flestir bændur urðu þá ánauðugir bændur og máttu ekki flytja af landinu nema að kaupa sér frelsi (sbr. vistarband). Þessir ánauðugu bændur höfðu það litlu betra en þrælar [engin heimild gefinn fyrir þessari hlutdrægu alhæfingu], eini munurinn var sá að það mátti ekki selja þá á milli höfuðbóla. 
 
Þeir þurftu oft að vinna 3-4 daga vikunnar fyrir lénsherra upp í leiguna og afganginn af vikunni unnu þeir við að rækta mat fyrir sig og fjölskyldu sína. Sumir bændur unnu eingöngu á akrinum en þeir þurftu þá að borga lénsherranum  mikinn meirihluta þess sem þeir ræktuðu.

Lénsskipulag og óðalsréttur 
Ein kenning gengur út frá því að lénsskipulagið í Evrópu hafi stangast á við óðalsrétt bænda á Norðurlöndum, og að óréttur sá sem Haraldur hárfagri beitti er hann gerði Noreg að konungsríki, hafi falist í því að koma á lénsskipulagi, sem í raun þýddi eignaupptöku allra jarða og hlunninda þeim tengdum. Segja má að takmörkuðu lénsskipulagi hafi verið komið á á Íslandi við siðaskiptin þegar konungur eignaðist stóran hluta jarða og eins á 17. öld þegar konungur krafðist yfirráða yfir öllu vogreki og fálkatekju.

Heimildir 
 Ole Lindquist, „Fornnorrænn réttur sjávarjarða til auðlinda við strendur Íslands“, erindi flutt á stofnfundi Samtaka eigenda sjávarjarða, 5. júlí 2001.

Mannkynssaga
Saga Evrópu
Kastali

Kastali er víggirt mannvirki sem gjarnan er torsótt vegna staðsetningar. Flestir kastalar á miðöldum voru heimili hefðarfólks og konungborinna og voru byggðir til að standast áhlaup óvina, ásamt því að vera mikilvægt stöðutákn.

Saga 
Þegar Rómverjar lögðu undir sig Evrópu byggðu þeir á lykilstöðum í álfunni virki sem urðu að miðstöðvum herafla þeirra. Þessi virki samanstóðu af nokkrum húsum og virkisvegg úr trédrumbum í kring um þau. Þessi hús voru kölluð castra á latínu en virkið var kallað castellum.

Þegar Rómarveldi leið undir lok jókst óöryggi í sífellt fjölmennari Evrópu með tilheyrandi árekstrum og deilum á milli þjóðarbrota og ráðamanna. Á 10. og 11. öld voru svo fyrstu kastalarnir byggðir og hélst latneska nafnið við þá. Þessir fyrstu kastalar voru að mestu jarðvegur og tré, sem þýðir að jarðvegi var ýtt upp í hæðir sem byggt var ofan á. Í kring um húsin efst á hæðinni var svo myndaður veggur úr trédrumbum. Flestir staðanna nýttu sér umhverfið á einhvern máta, annað hvort var byggt á hæð í umhverfinu eða við klettabelti til að spara sér vegginn. Fljótlega var farið að grafa skurði í kring um virkisveggina og fylla þá af vatni.

Fljótlega hófu menn að nota steina við að reisa bæði hús og virkisveggi. Einnig varð að bregðast við öflugri vopnum, svo sem slöngvivað og færanlegum turnum. Urðu því virkisveggir og turnar stærri og stærri, síki breiðari og dýpri og aðkomuleiðir erfiðari.

Kastalar hafa ætíð haft umtalsverð áhrif á landsvæðið í kring um þá. Iðulega bjuggu þar aðalsmenn sem réðu yfir landshlutanum og þáðu skatt af íbúum þess. Í staðinn bar að vernda þegnana og var það oftast gert með því að koma þeim fyrir í kastalagarðinum á hættutímum. Ein öflugasta leiðin til að sigra andstæðing sem hafði komið sér fyrir innan kastalamúranna var að setja upp umsátur um kastalann. Í stað þess að ráðast til atlögu við kastalann var séð til þess að vistir og liðsafli gæti ekki borist til þeirra sem þar voru. Á endanum varð heimafólk hungri að bráð, nema það gæfist upp.

Vendipunktur í þróun kastala varð á 13. öldinni þegar byssupúður barst til Evrópu frá Kína. Öflugar fallbyssur urðu fljótlega staðalbúnaður í hverjum her og var lítið mál að skjóta niður hurðir og veggi með þeim. Sáu menn sér þá þann kost einan að færa bardagana frá heimilum sínum út á víðavang í stað þess að loka sig inní brothættum húsum.

Þessi þróun varð til þess að minna var lagt í varnarhlutverk kastalanna og breyttust heimili aðalsins úr kastölum yfir í að vera meira í líkingu við herragarða. Mjóar raufir fyrir bogaskyttur urðu að stórum gluggum og í stað vindubrúa komu steinbrýr.

Þrátt fyrir að hlutverki kastala í hernaði væri lokið var ekki hætt að búa í þeim, enda stór híbýli og mjög sterkbyggð. Fram til dagsins í dag eru fjölmargir kastalar enn í fullri notkun, margir sem söfn en þónokkrir sem heimili, jafnvel heimili afkomenda þeirra sem þá byggðu.

Kastalar
Hýdroxýl

Hýdroxíð (efnaformúla: OH-) er jón samsett úr einni vetnisfrumeind og einni súrefnisfrumeind sem finnst í mörgum lífrænum efnasamböndum (þá oft kallað hýdroxýl(hópur)). Oft er talað um að efnið sem það binzt sé vatnað.

Jónefni
Basar
Gjaldmiðill

Gjaldmiðill eða verðmiðill nefnist eining sem gefur til kynna verðmæti og er notuð sem greiðslumiðill í viðskiptum með vörur og þjónustu. Gjaldmiðlar eru eitt form peninga ef peningar eru skilgreindir sem flutningsmiðill verðmæta sem hafa þó ekki eiginlegt verðmæti sjálfir. Oftast er aðeins einn gjaldmiðill ráðandi á tilteknu svæði, til þess að auðvelda viðskipti milli svæða með mismunandi gjaldmiðla er gengi þeirra skráð, þ.e. verðmæti gjaldmiðla gagnvart hverjum öðrum. Gengi gjaldmiðils ræðst af lögmálum framboðs og eftirspurnar á sama hátt og verð á vörum og þjónustu.

Oftast ákveður hvert land að gera einn ákveðinn gjaldmiðil að lögeyri í landinu sem veitir þeim gjaldmiðli yfirburðastöðu innan landsins, gjaldmiðlinum er stýrt af sérstakri ríkisstofnun sem kallast seðlabanki sem hefur einkarétt á því að framleiða gjaldmiðilinn og getur þannig stýrt framboðinu af honum þegar þörf krefur. Frá þessu geta þó verið undantekningar. Algengt er að mörg lönd noti sama nafnið fyrir gjaldmiðla sína, þar má nefna krónur sem er nafn gjaldmiðlanna sem Norðurlöndin fyrir utan Finnland nota. Mörg lönd geta einnig deilt sama gjaldmiðli og rekið sameiginlegan seðlabanka eins og er tilvikið með evruna. Lönd geta líka skilgreint gjaldmiðil annars lands sem sinn eigin lögeyri eins og Panama þar sem Bandaríkjadalur er notaður sem lögeyrir.

Algengast er að gjaldmiðli sé skipt í minni einingar, oftast 100. Til dæmis: 100 aurar = 1 króna, 100 sent = 1 dollari o.s.frv. Stundum kann gjaldmiðlinum að vera skipt í 10 eða 1000 parta en aðeins gjaldmiðli Máritaníu er ekki skipt eftir tugakerfi heldur í 5 parta. Sumum gjaldmiðlum er ekki skipt í minni einingar og á þetta við um íslensku krónuna þar sem aurar hafa verið teknir úr umferð.

Gjaldmiðill getur einnig verið vörur eða þjónusta eins og egg, dýr, kynlíf eða föt. Þeir eiginleikar sem góður gjaldmiðill þarf að hafa eru varanleiki, hreyfanleiki, deilanleiki og einsleitni.

Tenglar 
 Smárit Íslenskrar málnefndar: "Íslensk gjaldmiðlaheiti" frá 1997 

Gjaldmiðlar
Hagfræði
Fjölnir (forritunarmál)

Fjölnir er listavinnslu- og einingaforritunarmál þróað að mestu leyti af Snorra Agnarssyni prófessor í tölvunarfræði við Háskóla Íslands á níunda áratuginum. Málið er á íslensku í heild sinni og hægt er að nota alla stafi íslenska stafrófsins í breytunöfnum. Frumkóðaskrárnar hafa oftast nafnlenginguna fjo.

Halló heimur dæmi 
;; Halló heimur í Fjölni

"halló" < aðal
{
   aðal ->
   stef(;)
   stofn
       skrifastreng(;"Halló, heimur!"),
   stofnlok
}
*
"GRUNNUR"
;

Tenglar 
 Fjölnir pakkinn (DOS, virkar í Windows)
 PDF-skjal um Fjölni
 99 Bottles of Beer í Fjölni 
 Morpho  er annað forritunarmál frá Snorra sem byggir að einhverju leiti á sömu hugmyndum en notar ekki íslensku

Forritunarmál
1761-1770

1761-1770 var 7. áratugur 18. aldar.

1761-1770
1751-1760

1751-1760 var 6. áratugur 18. aldar.

1751-1760
1741-1750

1741-1750 var 5. áratugur 18. aldar.

1741-1750
1731-1740

1731-1740 var 4. áratugur 18. aldar.

1731-1740
1721-1730

1721-1730 var 3. áratugur 18. aldar.

1721-1730