alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Eftirlit með myndavélum

Eftirlit með myndavélum á við notkun myndavélar til vöktunar tiltekins svæðis. Myndir eru sendar úr myndavélinni um lokað net til aðilans sem fer með eftirlitið. Slíkur búnaður er oft notaður í verslunum, bönkum og öðrum stofnunum þar sem þörf er á auknu öryggi. 

Eftirlit með myndavélum er orðið algengt um allan heim. Deilt er um skilvirkni þess og félagslega þætti eins og rétt einstaklinga til einkalífs, jafnvel í almannarými. Talið er að um það bil 350 milljónir eftirlitsmyndavéla hafi verið í notkun árið 2016 um allan heim, þar af 65% í Asíu. Þó hefur dregið úr uppsetningu nýrra eftirlitsmyndavéla.

Á Íslandi 
Engar nákvæmar tölur eru til um fjölda virkra eftirlitsmyndavéla á Íslandi. Í rannsókn frá 2010 voru eftirlitsmyndavélar í miðborg Reykjavíkur taldar og voru 290 þeirra skráðar og staðsettar. 

Eftir hvarf Birnu Brjánsdóttur árið 2017 skapaðist umræða um staðsetningu eftirlitsmyndavéla í miðbæ Reykjavíkur og skilvirkni þeirra. Í rannsókn málsins voru fengnar myndir úr eftirlitsmyndavélum í miðbænum en bílnúmer á myndunum voru ólæsileg. Í ljós kom að fjórar af tólf myndavélum voru ekki virkar og að hreyfiskynjarar fóru ekki í gang þegar gengið var framhjá myndavélunum. Í kjölfarið setti lögreglan upp 25 nýjar myndavélar vítt um miðbæinn.

Ýmis lög gilda um eftirlit með myndavélum. Á Íslandi kveður fjórða grein persónuverndarlaga á um að rafrænt eftirlit (eins og með myndavélum) fari fram með sanngjörnum, málefnalegum og löglegum hætti. Áður en hafist er handa við upptökur skal þær tilkynna til Persónuverndar. Sé heimild ekki fengin frá Persónuvernd getur hún látið stöðva starfsemi viðkomandi rekstraraðila eða lagt dagsektir á hann.

Heimildir 

Eftirlit
Guðrúnarkviða

Guðrúnarkviða er söguljóð sem eru hluti Eddukvæða. Það eru þrjú hetjuljóð Guðrúnarkviða  I, II og III og er söguhetjan alltaf konan Guðrún.

Heimildir 
 Guðrúnarkviða hin fyrsta (Bragi ófræðivefur)
 Guðrúnarkviða II(Bragi ófræðivefur)
 Guðrúnarkviða III (Bragi ófræðivefur)
 Guðrúnarkviða hin fyrsta (söngur)
 Guðrúnarkviða I - Comparative Study (samanburður þriggja enskra þýðinga) 
 Guðrúnarkviða II - Comparative Study (samanburður þriggja enskra þýðinga) 
 Guðrúnarkviða III - Comparative Study (samanburður þriggja enskra þýðinga) 

Eddukvæði
Kvartil (lengdarmálseining)

Kvartil eða kvartél er lengdarmáleining. Það er einn fjórði af alin eða um 15 sm.

Heimildir 
 Álnir og kvarðar. – Árbók Hins íslenzka fornleifafélags, Megintexti (01.01.1968), p. 45-78 

Mælieiningar
Kvarði

Kvarði er mælieining eða verkfæri til mælinga sem fylgir ákveðnum reglum. Algengasta mælieiningin á Íslandi var alin sem er miðað við líkama og er lengd frá fingurgómi að olnboga. Alin hefur verið mismunandi eftir samfélögum og tímabilum. Í viðskiptum var þörf á að allir notuðu sama viðmið og strax árið  1200 var á Íslandi löggiltur kvarði, sem markaður var á vegg kirkjunnar á Þingvöllum. Hann var talinn 20 álna langur og  við mælingar á vaðmálum, klæðum o. fl. skyldi nota tveggja álna langar stikur. Skyldi stikan vera 10. hluti af hinum löggilta kvarða.

Heimild 
 Álnir og kvarðar. – Árbók Hins íslenzka fornleifafélags, Megintexti (01.01.1968), p. 45-78 

Mælieiningar
Faðmur

Faðmur er mælieining sem jafngildir 3 álnum.

Heimildir 
 

Mælieiningar
Busan

Busan (áður nefnd Pusan) er hafnarborg í Suður-Kóreu, staðsett á suðausturhluta Kóreuskagans. Íbúafjöldi borgarinnar er 3,6 milljónir (desember 2015), sú næstfjölmennasta á eftir höfuðborginni Seúl. Landfræðileg lega og staðsetning borgarinnar eru kjöraðstæður fyrir alþjóðlega hafnarstarfsemi, og þar er stærsta flutningaskipahöfn landsins, sem er jafnframt sú fimmta stærsta á heimsvísu. Helstu atvinnuvegir borgarinnar eru skipa- og hafnariðnaður, vöruflutningar, viðskipti og ferðaþjónusta.

Á tíma Kóreustríðsins (1950-1953) var Busan starfandi höfuðborg Suður-Kóreu en borgin var þá eitt fárra svæða sem var ekki undir valdi Alþjóðalýðveldisins Kóreu.

Tenglar 
 Opinber vefsíða Busan
 Busan í orðabók Britannica (á ensku)

Borgir í Suður-Kóreu
Byltingin á Kúbu

Byltingin á Kúbu (Revolución cubana á spænsku) var vopnuð stjórnarbylting „26. júlí-hreyfingarinnar“ undir stjórn Fidels Castro gegn einræðisstjórn kúbverska forsetans Fulgencio Batista. Byltingin hófst í júlí 1953 og hélt áfram með hléum þar til byltingarmönnunum tókst loks að steypa Batista af stóli þann 1. janúar 1959. Í stað stjórnar hans var stofnuð sósíalísk byltingarstjórn. 26. júlí-hreyfingin endurhannaði sig að kommúnískri fyrirmynd og varð kúbverski kommúnistaflokkurinn í október 1965. 

Kúbverska byltingin hafði mikil áhrif um heim allan, sérstaklega á milliríkjasamskipti Kúbu við Bandaríkin. Samskipti ríkjanna stirðnuðu mjög og hafa ekki bæst mikið fyrr en á síðustu árum. Í kjölfar byltingarinnar hóf ríkisstjórn Castro að þjóðnýta efnahag og almenningsþjónustur ríkisins. Byltingin boðaði einnig aukin afskipti Kúbverja að erlendum deilum, þar á meðal af borgarastyrjöldinni í Angóla og byltingunni í Níkaragva.

Tilvísanir

Saga Kúbu
Kalda stríðið
Byltingar
Áfram Latibær! (leikrit)

Áfram Latibær! er barnaleikrit eftir Magnús Scheving sem er byggt á samnefndri bók höfundarins. Leikritið var frumsýnt árið 1996 í Loftkastalanum og naut mikilla vinsælda. Baltasar Kormákur leikstýrði en með hlutverk fóru Magnús Scheving, Selma Björnsdóttir, Steinn Ármann Magnússon, Ingrid Jónsdóttir, Jón Stefán Kristjánsson, Ólafur Guðmundsson, Magnús Ólafsson, Sigurveig Jónsdóttir, Sigurjón Kjartansson, Ari Matthíasson Pálína Jónsdóttir, Þórhallur Ágústsson og Guðmundur Andrés Erlingsson.

Söguþráður
Sagan fjallar um íbúa Latabæjar sem eru hin mestu letiblóð og hugsa ekkert um heilsuna. Bæjarstjóranum þykir þetta afar slæmt því hann hefur nýlega fengið bréf um að halda skuli íþróttahátíð í Latabæ þar sem bæjarbúar eiga að keppa í hinum ýmsu greinum. Eftir árangurslausa tilraun til að fá íbúa bæjarins til þess að taka þátt á hátíðinni er bæjarstjórinn við það að gefast upp en þá kemur sjálfur íþróttaálfurinn til bjargar. Íþróttaálfurinn hvetur bæjarbúa til að hreyfa sig og kennir þeim hvernig á að lifa heilbrigðari lífsstíl.

Hlutverk

Lögin

 "Lífið er fúlt í Latabæ" - Bæjarstjórinn
 "Líttu á þetta Latibær" - Bæjarstjórinn
 "Stína símalína" - Stína símalína og bæjarstjórinn
 "Öllu er lokið Latibær" - bæjarstjórinn
 "Íþróttaálfurinn" - Íþróttaálfurinn
 "Siggi sæti" - Siggi sæti
 "Goggi mega" - Goggi mega

 "Maggi mjói" - Maggi mjói og mamma hans
 "Eyrún eyðslukló" - Eyrún eyðslukló
 "Solla stirða" - Solla stirða
 "Halla hrekkjusvín" - Halla hrekkjusvín
 "Nenni níski" - Nenni níski
 "Löggulagið" - Lolli lögga
 "Áfram Latibær!" - Allir

Áfram Latibær!
Áfram Latibær!
Pétur pan (söngleikur)

Pétur Pan er leiksýning sem var sett upp í Borgarleikhúsinu af Leikfélagi Reykjavíkur árið 1998. Leikritið byggir á söguhetjunni Pétri Pan, sem sköpuð var af J. M. Barrie. Karl Ágúst Úlfsson þýddi og samdi texta en tónlistin var í höndum  Kjartans Ólafssonar. María Sigurðardóttir leikstýrði og með hlutverk Péturs og Vöndu fóru Friðrik Friðriksson og Edda Björg Eyjólfsdóttir.

Lögin

 "Langar þig" 
 "Vögguvísa" 
 "Strúturinn"
 "Hvar er pétur?" 
 "Sjóræningjasöngur" 
 "Indjánadans"
 "Söngurinn um Húsið" 
 "Hafmeyjalón"
 "Menúett"
 "Minning"

Íslensk leikrit
Atvinnuöryggi

Atvinnuöryggi á við líkurnar á því að einstaklingur missi atvinnu. Á útþenslutímum eykst eftirspurn hjá fyrirtækjum sem kallar á fjárfestingu í mannauði. Þegar fyrirtæki vaxa eykst atvinnuöryggi. Þvert á móti á samdráttartíma dregur úr eftirspurn hjá fyrirtækjum og þar af leiðandi aukast líkurnar á því að starfsmönnum verði sagt upp.

Ólíkar aðferðir má nota til að auka atvinnuöryggi. Í mörgum löndum gilda lög sem gera það ólöglegt að segja starfsfólki upp nema við tilteknar aðstæður. Atvinnuöryggi má jafnframt tryggja með kjarasamningum. Einstaklingar geta einnig haft áhrif á eigið atvinnuöryggi með því að bæta tæknikunnáttu sína. 

Atvinnuleysishlutfall er góður mælikvarði á atvinnuöryggi.

Listi yfir lönd eftir atvinnuöryggisstigi 
Hér fyrir neðan er listi yfir lönd eftir atvinnuöryggisstigi. Atvinnuöryggisstigið er mikilvægur mælikvarði á lífsgæðum og lífshamingju einstaklinga. Listinn sýnir líkurnar á því að einstaklingur missi atvinnu í ýmsum OECD-löndum árið 2012. Útreikningurinn fer þannig fram að fjölda þeirra sem voru í atvinnu árið 2011 en misstu atvinnu árið 2012 er deilt með fjölda þeirra sem voru í atvinnu árið 2012.

Heimildir 

Atvinna
Oslóarfjörður

Oslóarfjörður (norska: Oslofjorden) er fjörður í suðaustur-Noregi. Hann skiptist í innri- og ytri-Oslóarfjörð. Borgin Osló er við botn þess innri. Inn úr ytri firðinum eru einnig firðirnir Drammenfjörður og Holmestrandfjörður. Syðri mörk Oslófjarðar eru talin vera frá skerjunum Torbjørnskjær og Færder. Á árunum 1624-1925 var nafnið á firðinum Kristjaníufjörður (norska: Kristianiafjorden). Í norrænu var nafnið á firðinum Fold.

Eyjar nálægt Osló eru vinsælir útivistarstaðir: Hovedøya, Lindøya, Nakholmen, Bleikøya, Gressholmen og Langøyene. Þá er vanalega farið frá Aker Brygge. 

Hlýjasta loftslag Noregs er við fjörðinn og er ársmeðalhitinn 7,5 gráður.

Heimild

Firðir í Noregi
Ósló
D-vítamín

D-vítamín er hópur fituleysanlegra vítamína sem þjóna aðallega þeim tilgangi að auka upptöku kalks, magnesíum og fosfats í líkamanum. Þau eru sérstaklega mikilvæg fyrir beinvöxt.

Mikilvægasta gerð D-vítamíns er D-3 (fræðiheiti: cholocalciferol) og D-2 (fræðiheiti: ergocalciferol). Vítamínið berst með blóði til lifrar þar sem það breytist í kalsifedíól og ennfremur í kalsitríól sem er virka formið af vítamíninu og er í raun eins og hormón. Það berst til marklíffæra; þarma, nýru og beina.

Fáar fæðutegundir innihalda D-vítamín: Aðallega fiskiolíur, ákveðnar fiskitegundir, eggjarauða, lifur og sveppir.  D-vítamíni er bætt í ýmsa fæðu; morgunkorn og mjólkurvörur. Unnt er að mynda D-3 úr sólarljósi undir húðinni. Af þessari ástæðu er stundum litið á D-vítamín sem hormón frekar en vítamín sem þarf að taka í gegnum fæðu. Íbúar á norðlægum slóðum þar sem dagsljós er af skornum skammti hluta árs er ráðlagt að taka vítamínið aukalega. 

Beinkröm er sjúkdómur sem verður fyrir tilstilli D-vítamín skorts. Beinin verða þá lin og aflöguð. D-vítamín eitrun er sjaldgæf og tengist hún þá ofneyslu fæðubótarefna sem innihalda vítamínin.

Heimild

Tenglar
Vísindavefur - Í hvaða fæðutegundum er D-vítamín?
Landlæknir - Upplýsingar um D-vítamín

Vítamín
Sterar
Richard Bach



Ritverk
 Stranger to the Ground. Dell reprint 1990, Fyrsta útgáfa 1963. .
 Biplane.  Dell Reprint 1990, Fyrsta útgáfa 1966. .
 Nothing by Chance. Dell Reprint 1990,  Fyrsta útgáfa 1969. .
 Jonathan Livingston Seagull (1970) Macmillan, . Á íslensku Jónatan Livingstone Máfur
 A Gift of Wings. Dell Reissue 1989,  Fyrsta útgáfa 1974. .
 There's No Such Place As Far Away. Delta 1998,  Fyrsta útgáfa 1976. .
 Illusions: The Adventures of a Reluctant Messiah. 1977. .
 The Bridge Across Forever: A Love Story. Dell Reissue 1989.  Fyrsta útgáfa 1984. .
 One: A Novel. Dell Reissue 1989,   Fyrsta útgáfa 1988. .
 Running from Safety. Delta 1995. .
 Out of My Mind. Delta 2000. .
 The Ferret Chronicles (Fimm smásögur):
 Air Ferrets Aloft. Scribner 2002. .
 Rescue Ferrets at Sea. Scribner 2002. .
 Writer Ferrets: Chasing the Muse. Scribner 2002,. .
 Rancher Ferrets on the Range. Scribner 2003. .
 The Last War: Detective Ferrets and the Case of the Golden Deed. Scribner 2003. .
 Curious Lives: Adventures from the Ferret Chronicles. Hampton Roads Publishing Company 2005. .
The book Curious Lives is in fact the above five Ferret Chronicles books collected in one volume, the only changes being changes to the titles of each of the five.
 Flying: The Aviation Trilogy. Scribner 2003, , Safnútgáfa með sögunum
 Stranger to the Ground
 Biplane
 Nothing by Chance
 Messiah's Handbook: Reminders for the Advanced Soul. 2004. .
 Hypnotizing Maria. Hampton Roads Publishing Company 2009, .
 Thank Your Wicked Parents: Blessings from a Difficult Childhood. Rainbow Ridge 2012, .
 Travels with Puff: A Gentle Game of Life and Death. NiceTiger 2013. .
 Illusions II: The Adventures of a Reluctant Student. Diamond Inspiration(Kindle single e-book) 2014.

Tilvísanir

Ytri tenglar 
 Richard Bach official web site 
 Richard Bach interview at Amazon.com 
 Archived interview in the College Crier

Bandarískir rithöfundar
Édouard Philippe

Édouard Philippe (f. 28. nóvember 1970) er franskur stjórnmálamaður. Hann er fyrrverandi forsætisráðherra Frakklands, í embætti frá 15. maí 2017 til 3. júlí 2020.

Philippe er gamall nemandi úr Stjórnmálafræðiháskóla Parísar (Institut d'études politiques de Paris) og Þjóðlega stjórnarháskólanum (École nationale d'administration). Á tíunda áratugnum var hann meðlimur í franska Sósíalistaflokknum en hann sneri sér nokkuð til hægri á síðari árum. 

Árið 2002 tók Philippe þátt í stofnun miðhægriflokksins Union pour un mouvement populaire (UMP) að áeggjan Alain Juppé fyrrverandi forsætisráðherra. Hann var starfaði í umhverfis- og orkumálaráðuneyti undir stjórn Juppé frá maí árið 2007 en hætti þegar Juppé tapaði endurkjöri í þingkosningum í júní sama ár.

Philippe sneri sér að héraðsstjórnmálum og var kjörinn borgarstjóri Le Havre árið 2010. Hann varð síðan þingfulltrúi borgarkjördæmisins árið 2012.

Philippe studdi Alain Juppé í forkjöri hægriflokkanna fyrir frönsku forsetakosningarnar árið 2016. Eftir að Juppé beið ósigur fyrir François Fillon í forkosningunum studdi Philippe Fillon en dró stuðning sinn til baka eftir að Fillon var ásakaður um að hafa misnotað almannafé til að hygla eigin fjölskyldu. Eftir að Emmanuel Macron vann kosningarnar árið 2017 útnefndi hann Philippe forsætisráðherra sinn og bauð honum að mynda ríkisstjórn.

Philippe sagði af sér ásamt ríkisstjórn sinni þann 3. júlí árið 2020. Macron hafði þá tapað umtalsverðu fylgi í skoðanakönnunum og hafði því lýst yfir vilja til að breyta stefnu á síðustu tveimur árum kjörtímabils síns. Jean Castex var skipaður nýr forsætisráðherra sama dag.

Heimild

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Frakklands
Bonaparte-ætt

Bonaparte-ættin eða franska keisaraættin (la famille Bonaparte eða maison impériale de France) er konungsætt sem stofnuð var af Napóleon Bónaparte Frakkakeisara árið 1804. Fjölskyldan kom frá Korsíku og var hluti af lágaðalsstéttinni í stjórnskipan franska konungdæmisins fyrir frönsku byltinguna. Fjölskyldan var gerð að valdaætt frönsku keisaratignarinnar eftir krýningu Napóleons þann 18. maí 1804.

Þrír meðlimir ættarinnar hafa ríkt yfir Frakklandi sem keisarar:
 Stofnandi ættarinnar, Napóleon 1., frá 1804 til 1814 og árið 1815.
 Að nafninu til ríkti sonur hans, Napóleon 2., í nokkra daga árið 1815.
 Bróðursonur hans, Napóleon 3., ríkti frá 1852 til 1870 (eftir að hafa þar áður verið fyrsti forseti Frakklands frá 1848 til 1852).

Bonaparte-ættin ríkti einnig yfir ýmsum öðrum Evrópuríkjum eftir hina ýmsu hernaðarsigra Napóleons á tíma fyrra franska keisaraveldisins. Aðrir einvaldar ættarinnar voru:
 Joseph Bonaparte, konungur Napólí frá 1806 til 1808 og Spánar frá 1808 til 1813.
 Louis Bonaparte, konungur Hollands frá 1806 til 1810.
 Élisa Bonaparte, prinsessa af Lucca og Piombino frá 1805 til 1814 og af Toskana frá 1809 til 1814.
 Jérôme Bonaparte, konungur Vestfalíu frá 1807 til 1813.

Núverandi meðlimir Bonaparte-ættar sem gera tilkall til frönsku keisarakrúnunnar rekja ættir til Jérôme Bonaparte, yngri bróður Napóleons, þar sem hvorki Napóleon né síðari Bonaparte-keisarinn, Napóleon III, eiga skilgetna afkomendur á lífi. Stuðningsmenn ættarinnar eru kallaðir bonapartistar.

Tilvísanir

 
Franskar aðalsættir
Stofnað 1804
Mansjúríubjörk

Mansjúríubjörk (fræðiheiti: Betula platyphylla) er birkitegund sem er náskyld hengibjörk og er jafnvel talin ein undirtegund hennar. Hún finnst í tempruðum til kaldtempruðum svæðum í Asíu: Japan, Kína, Kórea, og Síbería. Hún getur orðið 20 til 30 metra há.

Undirtegundir 

Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir samkvæmt Catalogue of Life (2014):

 B. p. kamtschatica
 B. p. mandshurica
 B. p. minutifolia
 B. p. platyphylla

Tilvísanir

Birkiætt
Flosbirki

Betula raddeana er birkitegund sem finnst einvörðungu í Kákasusfjöllum (Georgíu, Rússlandi, Armeníu og Azerbajan). Henni er ógnað af tapi á búsvæðum.

Tilvísanir

 Firsov, G.A. 1998.  Betula raddeana.
2006 IUCN Red List of Threatened Species.  

Birkiætt
Reykjavíkurganga

Reykjavíkurganga eða Reykjavíkurgangan 1967 gegn herstöðvum, fasisma og erlendri ásælni var mótmælaganga gegn hersetunni sem haldin var sunnudaginn 4. júní árið 1967. Aðgerðirnar voru í nafni Framkvæmdanefndar Reykjavíkurgöngunnar, en aðstandendur voru flestir meðlimir í Samtökum hernámsandstæðinga.

Aðdragandi og skipulag

Samtök hernámsandstæðinga voru afar öflug á fyrri hluta sjötta áratugarins og stóðu fyrir fjórum Keflavíkurgöngum á árunum 1960 til 1965. Eftir það tók nokkuð að dofna yfir starfseminni og var ekki efnt til neinnar stórrar göngu sumarið 1966. Útlit var fyrir að sagan endurtæki sig árið eftir, m.a. vegna Alþingiskosninganna 1967, en samtökin höfðu sig einatt minna í frammi á kosningaárum.

Kosningarnar fóru fram laugardaginn 11. júní og ákvað hópur fólks úr Æskulýðsfylkingunni og félögum úr Samtökum hernámsandstæðinga að efna til göngu í höfuðborginni viku fyrir þær, til að koma hermálinu betur á dagskrá. Á annað hundrað manns skráðu sig sem stuðningsfólk göngunnar og voru nöfn þeirra birt í fréttatilkynningum til dagblaða. Í yfirskrift og auglýsingum fyrir gönguna var meiri áhersla lögð á alþjóðlega baráttu en tíðkast hafði í Keflavíkurgöngnum. Þannig var tekið fram að gangan beindist gegn árásar- og yfirgangsstefnu Bandaríkjanna jafnt á Íslandi sem í Víetnam og stuðningi þeirra við fasistaöfl á Grikklandi og í Portúgal.

Gangan hófst við mót Suðurlandsbrautar og Langholtsvegs með stuttu ávarpi Þórodds Guðmundssonar frá Sandi og var gengið um Laugararneshverfi, uns staðnæmst var við Menntaskólann við Hamrahlíð. Þar var efnt til fundar um málefni Grikklands og hélt Sigurður A. Magnússon erindi. Þessu næst var gengið um Norðurmýri, Þingholt og Vesturbæ, áður en slegið var upp fundi við Skothúsveg þar sem Vilborg Dagbjartsdóttir hélt ræðu um Víetnam. Efst á Skólavörðuholti var svo haldinn útifundur þar sem Jóhannes úr Kötlum var ræðumaður. Í fundarlok var samþykkt ályktun þar sem landsmenn voru hvattir til að kjósa einungis þá frambjóðendur sem hefðu hreinan skjöld í herstöðvarmálinu og væri treystandi til að berjast fyrir sjálfstæðri utanríkisstefnu.

Íslensk grasrótarstjórnmál
Aðgerðastefna
Mótmæli á Íslandi
1967
Utanríkismál

Utanríkismál er stefna tiltekins ríkis á alþjóðlegum vettvangi. Þau snúast fyrst og fremst um að verja hagsmuni viðkomandi ríkis í samskiptum við önnur ríki. Nú á dögum eru mörg alþjóðleg samtök sem leika hlutverki í samskiptum ríkja, svo sem Sameinuðu þjóðirnar, Efnahags- og framfarastofnunin og Evrópusambandið. Í flestum löndum sér utanríkisráðuneyti um að móta og fylgja eftir utanríkisstefnu. Utanríkisstefna tiltekins ríkis getur haft veruleg og varandi áhrif á önnur ríki.

Tengt efni 
 Alþjóðleg samskipti
 Utanríkisráðuneyti Íslands

Alþjóðleg samskipti
Utanríkismál
Þöll (tré)

Þöll (eða tsuga, úr japönsku 栂  eða ツガ , sem er nafn Tsuga sieboldii) er ættkvísl  barrtrjáa. Almennt heiti þallar á ensku er hemlock er dregið af líkindum með lykt af krömdum blöðum þess við lykt hinar óskyldu jurtar Conium maculatum eða gulrætur. Tekið skal fram að tegundir Tsuga eru ekki eitraðar.

Tvær tegundirnar eru lítið eitt ræktaðar á Íslandi: marþöll og fjallaþöll. Átta til tíu tegundir eru taldar til ættkvíslarinnar (eftir höfundum), með fjórar tegundir í Norður-Ameríku og fjórar til sex í Austur-Asíu.

Vistfræði
Allar tegundirnar eru vel aðlagaðar (og takmarkaðar af) tiltölulega röku og svölu loftslagi með mikilli úrkomu, svölum sumrum og góðu aðgengi að vatni; þær eru einnig aðlagaðar að miklum eða mjög miklum snjó og þola klakamyndun (á greinum) betur en flest önnur tré.  Þallir þola betur mikinn skugga en flestar aðrar tegundir, hinsvegar eru þau mjög viðkvæm fyrir þurrki.

Nytjar

Viður þalla er mikilvægur í timburiðnaði, sérstaklega í viðarmassa. Margar tegundir eru notaðar í garða. Börkurinn er einnig notaður til sútunar á leðri. Barr þalla er stundum notað til í te og ilmvötn.

Tegundir
Viðurkenndar tegundir:
 Tsuga canadensis   Skógarþöll – Austur-Kanada, austurhluti Bandaríkjanna
 Tsuga caroliniana  Fagurþöll – Suður-Appalasíufjöll
 Tsuga chinensis   Kínaþöll – megnið af Kína ásamt Tíbet og Tævan
 Tsuga diversifolia  Skuggaþöll - Norður-Japan (Honshu, Kyushu)
 Tsuga dumosa   – Himalaja, Tíbet, Yunnan, Sichuan
 Tsuga forrestii   – Sichuan, Yunnan, Guizhou
 Tsuga heterophylla  Marþöll – Vestur-Kanada, norðvesturhluti Bandaríkjanna
 Tsuga × jeffreyi  – Breska Kólumbía, Washington
 Tsuga mertensiana  Fjallaþöll – Alaska, Breska Kólumbía, vesturhluti Bandaríkjanna
 Tsuga sieboldii   – Japan
 Tsuga ulleungensis   – Ulleungdo-eyja, Kóreu

Áður meðtaldar
Fluttar í aðrar ættkvíslir: Cathaya, Keteleeria, Nothotsuga, Picea, Pseudotsuga og Taxus 

 T. ajanensis – Picea jezoensis
 T. argyrophylla – Cathaya argyrophylla 
 T. balfouriana – Picea likiangensis var. rubescens 
 T. japonica – Pseudotsuga japonica 
 T. lindleyana – Pseudotsuga menziesii var. glauca
 T. longibracteata – Nothotsuga longibracteata 
 T. macrocarpa – Pseudotsuga macrocarpa 
 T. mairei – Taxus mairei
 T. roulletii – Keteleeria evelyniana

Tilvísanir

Þallarætt
Loch Ness-skrímslið

Loch Ness-skrímslið, einnig kallað Nessie, er goðsagnakennt skrímsli sem sagt er að búi í Loch Ness-vatni á skoska hálendinu. Loch Ness-skrímslinu svipar til annarra þjóðsögulegra vatnaskrímsla líkt og Lagarfljótsormsins íslenska. Gjarnan er því lýst sem svo að þar sé gríðarstórt, með langan háls og einn eða fleiri ugga sem rísa upp úr vatninu. Áhugi á verunni hefur verið misjafn síðan hún öðlaðist heimsfrægð árið 1933. Lítið er til af traustum sönnunargögnum fyrir tilvist dýrsins og heimildagildi nokkurra meintra ljósmynda af því hefur verið dregið í efa.

Skrímslið birtist oft í vestrænum skáldskap. Vísindamenn telja skrímslið vera þjóðsögu og líta á frásagnir þeirra sem segjast hafa séð það sem skröksögur, óskhyggju eða misskilning á náttúrulegum fyrirbærum.

Tengill

Tilvísanir

Duldýrafræði
Goðsagnaverur
Skotland
Tsuga sieboldii

Tsuga sieboldii,

  (á japönsku, einfaldnlega tsuga (栂)), er barrtré ættað frá japönsku eyjunum Honshū, Kyūshū, Shikoku og Yakushima. Í Evrópu og Norður Ameríku er tegundin stundum ræktuð til skrauts og hefur verið ræktuð þar síðan 1861.

Lýsing
Tréð er oft margstofna frá rót, en þétt krónan er breiðkeilulaga og ydd. Það getur náð að 30m hæð og stofninn eða stofnarnir um 250 sm að ummáli. Börkurinn er dökk bleik-grár að lit. Hann er sléttur með þverrákóttum bugðum á meðan það er ungt, en springur síðar í ferninga og flagnar. Blöðin eru eru þétt í óreglulega flötum röðum. Þau eru breið og snubbótt í samanburði við aðrar tegundir ættkvíslarinnar Tsuga, og eru þau breytileg að lengd; frá 0.7 cm til 2 cm löng og 0.2 cm breið. Þau eru mjúkydd með haki í oddinum og gljáandi dökkgræn að ofan. Neðan á blöðunum eru tvær breiðar, fölhvítar rendur loftaugna. Brumin eru með mjóum grunni og egglaga, dökk rauðgul að lit. Hreistrið er kúpt. 

Litningatalan er 2n = 24.

Myndir

Tilvísanir

Þallarætt
Tsuga ulleungensis

Tsuga ulleungensis, er þallartegund sem finnst á Ulleungdo-eyju, Kóreu, og var fyrst formlega skráð 2017.

Tilvísanir

Þallarætt
Tsuga forrestii

Tsuga forrestii er tegund barrtrjáa í þallarætt (Pinaceae). Hún er talin afbrigði af Tsuga chinensis (þ.e., T. c. var. forrestii) af sumum höfundum. Hún vex í blönduðum skógum í fjöllum og dölu norðaustur Guizhou, suðvestur Sichuan, og norðvestur Yunnan, í 2000 - 3000 metra hæð.

Tilvísanir

Þallarætt
Kranavatn

Kranavatn er vatn sem veitt er til heimila um krana. Kranavatn er notað til neyslu, eldunar, þrifa og í klósett. Kranavatni er dreift um hús í gegnum pípulagnir. Þótt slíkar lagnir hafi verið notaðar í árþúsundir voru þær ekki algengar fyrir seinni hluta 19. aldar í þróuðum löndum. Aðgangur að kranavatni í þróunarlöndum batnaði mikið á 20. öld.

Í flestum löndum er kranavatn einnig neysluvatn þó ekki alls staðar. Vatnsgæði eru mjög breytileg eftir heimshlutum. Þar sem vatnsgæði eru lélegri er stundum nauðsynlegt að sía eða sjóða vatnið til að drepa gerla í vatninu og gera það drykkjarhæft. Heilsufar þeirra sem hafa aðgang að hreinu kranavatni er oft betra þeirra sem ekki hafa aðgang að slíku.

Vatn
Neysluvatn