alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Krossamýrarvegur

Krossamýrarvegur var götuheiti í Reykjavík. Hún náði frá Mosfellssveitarvegi, sem í dag heitir Vesturlandsvegur, norður í átt að Ártúnshöfða. Götunafnið breyttist í Breiðhöfði þegar Höfðarnir voru skipulagðir.

Horfnar götur í Reykjavík
Saga Reykjavíkur
Víghóll

Víghóll getur átt við

 Íbúasamtökin Víghóll í Mosfellsdal
 Víghól í Kópavogi
 Víghól í Kjarrárdal
 Víghól á Víghólsstöðum á Fellsströnd
 Víghól í Arnarkötludal. 
 Víghól ytri í Hörgárdal
 Víghól fremri í Hörgárdal
 Víghóla í Öxnadal
 Víghól í Hnefisdal
 Víghóla á Síðu
 Víghól undir Eyjafjöllum
 Víghól í Selvogi
 Víghól sunnan Hafnarfjarðar
 Víghól í Arnarneslandi í Garðabæ
 Víghól í Mosfellssveit
 Víghól í Digraneshálsi

Tengill 
 Víghóll; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994
Rauðarárvík

Rauðarárvík er vík í ströndinni norðan við Hlemm í Reykjavík, þar norðan við norðurenda Snorrabrautar. Áður en Sæbraut var lögð, með mikilli landfyllingu, stóð hún undir nafni sem vík, en í dag sést varla móta fyrir henni nema fólk viti af henni. Hún er þó merkt inn á sum götukort, t.d. í símaskránni. Víkin dró nafn sitt af ánni sem í hana féll, rétt eins og Rauðarárstígur gerir. Áin -- Rauðará -- sem er reyndar bara lækur -- rennur úr Norðurmýri en er nú í ræsi.

Örnefni í Reykjavík
Saga Reykjavíkur
Sogamýri

Sogamýri er mýrarsvæði í Reykjavík sem liggur neðan Réttarholts milli Rauðagerðis og Suðurlandsbrautar, austan við Skeifuna þar sem nú liggja Fenin, Skeiðarvogur, Mörkin og Miklabraut. 

Eins og nafnið bendir til, er svæðið mýrlendi og var þar fyrr á öldum mikið fuglalíf. Áður fyrr var mýrin mun stærri, og var þá samfelldur fláki suður til Sogavegs og vestur undir Grensásveg.

Búskapur var í Sogamýri á bóndabænum Sogabletti sem stóð nálægt þar sem nú er tónlistarskóli FÍH í Rauðagerði (Rauðagerði 27, 29, 31 og 33)

Heimildir 

Örnefni í Reykjavík
Vatnsmýri

Vatnsmýri er svæði í Reykjavík, sem er fyrir austan Melana og Grímsstaðaholt, sunnan Tjörnina, vestan Öskjuhlíðar og norðan Nauthólsvíkur. Sjálf mýrin er að miklu leyti horfin undir Reykjavíkurflugvöll og aðra byggð, en þó er enn töluvert eftir af henni. Töluverður fjöldi fugla verpir þar, og er varplandið friðað á þeim tímum ársins sem varp stendur yfir. Vatnið í Tjörninni er að miklu leyti komið úr Vatnsmýrinni. Upp úr Síðari heimsstyrjöld var tívolí vestast í henni. Í og við Vatnsmýrina eru Norræna húsið, höfuðstöðvar Íslenskrar erfðagreiningar og Háskóli Íslands.

Til þess að skapa samkeppni um hönnun á skipulagi svæðisins efndi Reykjavíkurborg til verðlaunasamkeppni og opnað vefsíðuna Vatnsmyri.is árið 2005 til þess að auglýsa hana. Háskólinn í Reykjavík fékk úthlutað landi nálægt Nauthólsvík og opnaði þar 23.000 fermetra skólahús árið 2010. Árið 2017 hófst bygging nýs íbúðahverfis að Hlíðarenda við Öskjuhlíð, árið 2018 voru nýjar stúdentaíbúðir reistar við Nauthólsveg og árið 2019 fékk Vatnsmýrarsvæðið úthlutað póstnúmerinu 102. Hverfið markast af Suðurgötu í norðvestri, Miklubraut í norðri, Bústaðavegi í norðaustri og línu sem liggur þvert yfir Öskjuhlíð í austri. Nýtt hverfi nær því yfir svæði Háskóla Íslands austan við Suðurgötu, Skerjafjörðinn (sem áður voru í 101), Hlíðarenda og Nauthólsvík (sem áður voru í 105), en ekki yfir Fossvogskirkjugarð og Suðurhlíðar austan megin í Öskjuhlíð.

Framtíðaráform
Ef flugvöllurinn verður lagður niður eða fluttur, mun mikið byggingarland losna þar sem hann er núna. Áætlanir um skipulag svæðisins eru ekki tilbúnar, en almennt er búist við því að nýtt íbúðahverfi verði byggt á svæðinu.

Tilvísanir

Örnefni í Reykjavík
Saga Reykjavíkur
Kolbeinshaus

Kolbeinshaus var klettur við mynni Reykjavíkurhafnar, fyrir norðan hornið á Ingólfsstræti og Skúlagötu. Hann hvarf undir landfyllingu þegar Sæbraut var lögð.

Tenglar 
http://www.einmitt.is/MyndirHT/14B.html 

Örnefni í Reykjavík
Hólmarnir

Hólmarnir eru sker í sjónum norðan og vestan við Örfirisey í Reykjavík, eða miðja vegu milli hafnarinnar og Akureyjar.

Í Hólmunum eru taldir liggja reykirnir sem Reykjavík er nefnd eftir, en vegna reks á plötumótum Evrasíu og Ameríku landflekanna eru þeir nú horfnir að mestu undir sjávarborð.

Hólmrnir eru hluti af Sundunum Norðan Reykjavíkur, sem fær það nafn vegna reglulegra sunda milli eyja, skerja og hólma í Kollafirði meðfram Seltjarnarnesi.

Örnefni í Reykjavík
Skarfaklettur

Skarfaklettur var sker á Viðeyjarsundi í Reykjavík, um 400 metra norðvestan við Köllunarklett. Vegna landfyllinga við Sundahöfn er kletturinn núna landfastur og er nálægt Skarfagarði.

Örnefni í Reykjavík
Skarfasker

Skarfasker eða Litli-Skarfaklettur er sker á Viðeyjarsundi í Reykjavík. Utan við það er bauja sem vísar skipum inn fyrir Laugarnes, um sundið inn til Sundahafnar og annað.

Harpa strandar
Skerið komst í fréttir 10. september 2005 þegar skemmtibáturinn Harpa lenti á því á mikilli ferð og tvennt fórst. Skipstjóri bátsins og eigandi, Jónas Garðarsson, þáverandi formaður Sjómannafélags Reykjavíkur, var í kjölfarið dæmdur í þriggja ára fangelsi fyrir að hafa verið valdur að dauða þeirra með stórfelldri vanrækslu í skipstjórnarstarfi.

Tilvísanir

Örnefni í Reykjavík
Ísfélagið við Faxaflóa

Ísfélagið við Faxaflóa var fyrsta íshúsið í Reykjavík. Það var stofnað 5. nóvember 1894. Í þessu fyrsta alvöru íshúsi Íslendinga voru engar vélar, heldur var geymslugetan fengin með því að blanda saman ís og snjó og salti á vetrum. Ísinn var tekinn af Tjörninni í Reykjavík, og var þá talað um ístöku.

Upphaf Ísfélagsins 
Sumarið 1894 var Tryggvi Gunnarsson (lengi kaupstjóri Gránufélagsins), þá bankastjóri Landsbankans, orðinn mjög áfram um að koma upp íshúsi í Reykjavík. Hann var þá formaður Verslunarmannafélags Reykjavíkur, og hafði þá nýlega fengið bréf frá Ísak Jónssyni um þetta framfaramál, en hann hafði kynnst rekstri íshúsa við Winnipegvatn í Kanada. 

Verslunarmannafélagið hafði beitt sér fyrir því að C.F. Drechsel sjóliðsforingi héldi fyrirlestur í Reykjavík í júlí þetta sumar. Þar talaði hann um tilraun að flytja nýjan fisk í ís frá Reykjavík til hafna erlendis. Á fundi hjá félaginu 15. september þá um haustið hélt Tryggvi erindi um „klakageymsluhús“. Hann taldi Reykjavík vera á eftir öðrum kaupstöðum í ýmsum greinum. Hann hvatti menn til að koma upp íshúsi og voru fundarmenn því hlynntir, t.d. Helgi Helgason kaupmaður og Halldór Jónsson bankagjaldkeri. Matthías Jóhannessen kaupmaður vildi fara varlega í sakirnar. Kosin var nefnd til að fylgja málinu eftir og sátu í henni auk Tryggva Guðbrandur Finnbogason konsúll, Matthías Jóhannessen, Björn Jónsson ritstjóri og Helgi Helgason. 

Á fundi félagsins 22. september var nefndin komin með tillögur sínar. Hún lagði til að ísgeymsluhús yrði komið upp, stofnfé yrði 8-10.000 kr, en Landsbankinn væri tilbúinn að leggja fram helminginn. Hinn helminginn  skyldi koma frá einstaklingum sem keyptu 50 kr. hlutabréf. Einnig var lagt til að húsið yrði reist á stakkstæði Christens Zimsens, sem var á lóð Hafnarstrætis 23.

Hafist var handa þetta sama haust. Fundarmenn lýstu áhuga sínum á málinu og nefndinni var falið að ganga frá stofnun. Í boðsbréfi frá nefndinni var félagið nefnt: „Klakageymslu- og fiskifélag Reykjavíkur“. Á stofnfundi 5. nóvember 1894 fékk félagið heitið Ísfélagið við Faxaflóa.

Saga Reykjavíkur

Tenglar 
 Ísfiskur og póstur til útlanda; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994
 Ísfiskur og póstur til Englands; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994
 Velja þarf góðan umboðsmann; 3. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994

Íslensk fyrirtæki
Íslenskur sjávarútvegur
Ístaka á Tjörninni

Ístaka á Tjörninni fór fram í Reykjavík frá því fyrir aldamótin 1900 og fram á fjórða áratug 20. aldar. Margir verkamenn fengu vinnu þegar ís var tekinn og fluttur í íshús á sleðum.  

Veturinn 1919 og 1920 voru teknir um 11.000 rúmmetrar af ís á Tjörninni og var ísinn notaður í íshúsin í Reykjavík (Ísfélagið við Faxaflóa, Herðubreið ofl) og til að ísa fisk fyrir siglingar með glænýjan fisk til Bretlands. Bæjarsjóður Reykjavíkur hafði af þessu nokkrar tekjur. 

Fyrst kostaði ísinn ekkert af Tjörninni, en fljótlega var mönnum gert að tilkynna hve mikinn ís þeir tækju og síðar var ráðinn sérstakur eftirlitsmaður við ístökuna og árið 1915 segir svo í athugasemd með bæjarreikningum: 
Hagurinn af breytingunni var auðsær. Alls seldust 3.504 teningsmetrar íss fyrir kr. 1.226,40.

Stutt lýsing á ístöku 
Ístakan fór þannig fram, að ísinn var höggvinn og síðan sprengdur frá ísbrúninni með járnkörlum. Tveir menn stóðu þá á ísbrúninni og drógu jakana upp með miklum ístöngum. Íshellunum var svo raðað á sleða sem hestar drógu að geymslum íshúsa. 

Svo segir frá Ístöku í Morgunblaðinu árið 1919:

Tilvísanir

Tenglar 
 Í heimsókn hjá Jóhannesi Nordal níræðum; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000

Íslenskur sjávarútvegur
Saga Reykjavíkur
Súrt regn

Súrt regn er rigning eða önnur tegund úrkomu sem er hefur hátt sýrustig. Hún hefur slæm áhrif á plöntur, sjávardýr og byggingar. Menn valda oftast súru regni, útblástursefni á borð við brennistein og köfnunarefni leysast upp í vatni með öðrum efnum og til verður sýra.

Efnafræði
Veðurfræði
Umhverfisfræði
Nýgráða

Nýgráða er mælieining horna, sem er  úr heilum hring, þ.e.a.s. að í hverjum hring séu 400 nýgráður. Nýgráður komu til vegna tengsla við tugakerfið en eru samt lítið notaðar. Algengara er að notast við bogagráður, sem eru  af heilum hring.

Kostir 
Hver fjórðungur hrings er 100 nýgráður, sem auðveldar bæði skilning og reikning. 

Rúmfræði
Örnefnastofnun Íslands

Örnefnastofnun Íslands var íslensk stofnun sem hafði það hlutverk að safna íslenskum örnefnum og skrá og varðveita þau á aðgengilegan hátt. Stofnun Árna Magnússonar tók við því hlutverki og var Örnefnastofnun lögð niður.

Opinberar stofnanir á Íslandi
Listi yfir íslenskar stofnanir

Íslenskar stofnanir eru stofnanir sem eru á Íslandi.

Dæmi

 Siglingastofnun Íslands
 Skógrækt ríkisins
 Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum

Stofnanir
Balthasar Bekker

Balthasar Bekker (f. 20. mars 1634, d. 11. júní 1698), var hollenskur heimspekingur og guðfræðingur sem gagnrýndi hjátrú í skrifum sínum. Skrif hans áttu þátt að því að ofsóknum á hendur meintum nornum var hætt um þetta leyti.

Balthasar fæddist í Metslawier (nú Dongeradeel) og var sonur þýsks prests frá Bielefeld. Balthasar stundaði nám í Groningen, þar sem Jacob Alting kenndi honum, og Franeker. Balthasar varð rektor latínuskóla árið 1657 og var skipaður prestur í Oosterlittens (nú Littenseradiel), þar hóf hann þau nýmæli að predika á sunnudagseftirmiðdögum.

Balthasar las Descartes af miklum áhuga og skrifaði bækur undir áhrifum hans þar sem hann m.a. lofaði (aukið) skoðanafrelsi. Í bók hans De Philosophia Cartesiana færir hann rök fyrir því að guðfræði og heimspeki séu aðskilin fræði og að ekki sé hægt að útskýra gang náttúrunnar út frá helgiritum frekar en hægt sé að draga ályktanir um helgirit með því að skoða náttúruna. Árið 1683 ferðaðist Balthasar á tveimur mánuðum til London, Cambridge og Oxford á Englandi og einni til Parísar í Frakklandi og Leuven.

Þekktasta rit Balthasars er Die Betooverde Wereld (1691), sem kom út á ensku undir heitinu The World Bewitched (1695), sem mætti útleggja á íslensku sem Heimurinn í álögum. Í bókinni réðist hann að þeirri hjátrú að ætla meintum nornum yfirnáttúrulega krafta, s.s. göldrum og að illir andar eða djöfullinn gæti tekið sér bólstað í hugum fólks. Það sem meira er þá dró hann í efa tilvist djöfulsins. Bókin hafði mikil áhrif og er talin vera undanfari þeirra verka sem einkenndu Upplýsinguna. Balthasar var sakaður um guðlast og réttað var yfir honum fyrir guðleysi. Bókin var sums staðar bönnuð en þó ekki í Amsterdam. Balthasar dó í Amsterdam 64 ára að aldri.

Tengill 
 Málverk af Balthasar Bekker

Bekker, Balthasar
Hollenskir heimspekingar
Bekker, Balthasar
Jørgen Ditlev Trampe

Jørgen Ditlev Trampe (5. maí 1807 – 5. mars 1868), almennt nefndur Trampe greifi var danskur aðalsmaður og embættismaður sem var stiftamtmaður á Íslandi í áratug, frá 1850 til 1860.

Stiftamtmaður á Íslandi 
Trampe var fæddur í Korsør í Danmörku. Foreldrar hans voru greifahjónin Frederik Christopher Just Gerhard von Trampe og Conradine Cecilie, fædd Haag. Frændi hans var Frederik Christopher Trampe, sem var stiftamtmaður á Íslandi 1806-1810. Trampe var skipaður stiftamtmaður á Íslandi 1850 og kom til landsins 29. apríl. Hann er sagður hafa verið glaðlyndur, mannblendinn og viðmótsgóður og var því í fyrstu vinsæll meðal Íslendinga, ekki síst eftir að hann tók upp þann sið að láta rita embættisbréf sín á íslensku, en áður höfðu öll slík bréf verið skrifuð á dönsku. Þótti þetta svo merkilegt, að Bókmenntafélagið kaus Trampe sama ár og hann tók við embætti sem heiðursfélaga sinn í virðingar- og viðurkenningarskyni. 

Hann lagði líka stund á íslenskunám og gerði sér líka far um að kynnast landi og þjóð og ferðaðist víða um Suður- og Vesturland fyrsta sumar sitt í embætti. Þá kom hann meðal annars á Þingvallafundinn 1850. Væntu því margir góðs af störfum hans en fljótlega kastaðist þó í kekki milli hans og ýmissa leiðtoga Íslendinga, enda var Trampe fyrst og fremst konunghollur embættismaður og tók embætti sitt alvarlega.

Þjóðfundurinn 
Óvinsælasta verk Trampe og það sem hann er helst þekktur fyrir á Íslandi var að slíta Þjóðfundinum 1851 þegar ljóst var að frumvarp sem hann hafði lagt fram sem fulltrúi konungs um að Ísland yrði innlimað í Danmörku yrði fellt. Hafði Trampe fyrirfram búist við að leiðtogar sjálfstæðisbaráttunnar yrðu sér erfiðir og það svo að 4. mars 1851 hafði hann skrifað danska innanríkisráðueytinu og farið fram á að danskir hermenn yrðu sendir til Reykjavíkur til að halda uppi lögum og reglu. Danskt herskip var sent til landsins og jafnframt fékk Trampe fyrirmæli um að fresta þjóðfundinum eða slíta honum ef honum þætti þess við þurfa, eins og hann líka gerði.

Trampe var áfram stiftamtmaður á Íslandi til 1860 en verulega dró úr vinsældum hans við þá atburði sem urðu á þjóðfundinum. Hann var síðan skipaður amtmaður í Ringkøbing á Jótlandi og gegndi því embætti til dauðadags 1868.

Fjölskylda 
Kona hans (gift 1835) var Christiane Adolphine Siersted (1813—1887). Einn sonur þeirra, Christian, giftist Áróru, yngstu dóttur Þórðar Sveinbjörnssonar háyfirdómara.

Tengt efni 
 Þjóðfundurinn 1851

Tenglar 
 Trampe og Tryggvi; grein í Morgunblaðinu 1931
 Ég mótmæli í nafni konungs; grein í Morgunblaðinu 1958

Trampe, Jørgen Ditlev
Danskir greifar
Stallur

Stallur getur átt við:

 Beygjuskil á ferli (stærðfræðihugtak)
 Jötu
 Syllu
 Undirstöðu
Hvíthákarl

Hvíthákarl eða hvítháfur (fræðiheiti: Carcharodon carcharias) er afar stór hákarl af hámeraætt. Hann finnst nálægt ströndum flestra helstu úthafa. Hann getur orðið 6 metra langur og vegið allt að 2.250 kíló. Hvíthákarl er stærsti ránfiskur í heimi. Hann er í útrýmingarhættu.

Útbreiðsla og búsvæði 
Hvíthákarlar lifa í næstum öllum heimshöfum þar sem meðalhitinn er milli 12 og 24° C en eru flestir við suðurströnd Ástralíu, við strendur Suður-Afríku, Kalíforníu, við Guadalupe eyjar í Mexíkó og að hluta í Miðjarðarhafi og Adríahafi.

Hvíthákarl er uppsjávarfiskur en lífshættir hans hafa aðallega verið rannsakaðir og ferðir hans skráðar nálægt ströndum þar sem hann er í nánd við bráð eins og loðseli, sæljón, hvali, aðra hákarla og stórvaxnar beinfiskategundir. Hann telst úthafsfiskur og finnst frá yfirborð sjávar niður á 1280 m dýpi en heldur sig oftast nálægt sjávaryfirborði. Hvíthákarlar eru taldir eiga sök á 33–50% af hákarlaárásum á fólk. Talið er að tæplega ein af hverjum tíu árásum hvíthákarla sé banvæn.

Útlit og líkamsbygging 

Hvíthákarlar eru ljósir á kvið með og gráir á baki. Eins og margar hákarlategundir hafa þeir tennur fyrir aftan aðaltennurnar þannig þegar tennur brotna þá endurnýjast þær fljótt.

Lífshlaup 
Hvíthákarlar gjóta tveimur upp í fjórtán lifandi ungum sem geta verið allt að 1,5 metra langir. Eggin þroskast inn í líkama kvendýrsins og nýklaktir ungar nærast á öðrum eggjum og systkinum sínum. Í hákörlum er engin legkaka. Eftir got synda ungarnir burt frá móður sinni og hefja strax ránlífi.

Heimildir 
 
 
 

Fiskar
Kúlombskraftur

Kúlombskraftur eða lögmál Coulombs er kraftur sem verkar á milli tveggja punkthleðsla. Krafturinn svipar til þyngdarkraftsins að því leiti að krafturinn er í réttu hlutfalli við margfeldi rafhleðslanna en í öfugu hlutfalli við fjarlægðina á milli þeirra í öðru veldi. Þó er sá mikilvægi munur á að hleðslur hafa formerki ólíkt massa og í stað þyngdarfastans er svokallaður kúlombsfasti (k) sem er um 8,99 · 109 N·m2C-2. Krafturinn er reiknaður út svona sem vigur:

Hér k kúlombsfastinn sem áður var nefndur, Q1 og Q2 hvora hleðsluna og r er fjarðlægðinn á milli þeirra. Að lokum er þarna stefnuvigur fyrir kraftinn.

Almennt gildir að á kyrrstæða, rafhlaðana ögn með rafhleðslu q, sem er í rafsviði með rafsviðsstyrk E, verkar rafsviðskraftur F, sem er skilgreindur þannig:

F = q E.

Ef ögnin er á hreyfingu í rafsviði þá verkar á hana s.k. Lorentzkraftur.

Rafsegulfræði
Eðlisfræði
Loïe Fuller

Loïe Fuller (15. janúar 1862 – 1. janúar 1928) var bandarískur listdansari, frumkvöðull á sviði nútímadans og sviðslýsingar. Hún hóf feril sinn sem búrleskuleikkona og dansari. Hún þróaði sinn eigin stíl með frjálsum dansi í efnismiklum klæðum úr silki sem lýst voru upp með litaðri lýsingu sem hún hannaði sjálf. Hún sló í gegn með sýningar sínar í Evrópu þar sem hún kom fram reglulega í tónleikasalnum Folies Bergère. Dansar hennar voru eitt af því sem hafði áhrif á Art Nouveau-hreyfinguna en hún var líka virk meðal annarra listamanna og vísindamanna í París þar sem hún bjó til dauðadags. Hún átti nokkur skráð einkaleyfi fyrir lithlaup og ljómandi sölt til notkunar á búninga og í lýsingu.

Bandarískir listdansarar
Bandarískir uppfinningamenn
Konuey

Konuey eða Koney (færeyska: Kunoy, danska: Kunø) er eyja í Færeyjum, á milli Karlseyjar og Borðeyjar. Eyjan er 35,5 km² að flatarmáli og er nú tengd með landfyllingu við Borðey en áður gekk ferja á milli.

Konuey er hálendasta eyja Færeyja og þar er afar lítið undirlendi. Hæsta fjallið á eyjunni heitir Kúvingafjall og er 830 metra hátt. Nyrst á eynni er Kunoyarnakkur (820 m) en norðurhlið fjallsins er standberg, næstum lóðrétt upp úr sjó, en á nágrannaeynni Viðey er Enniberg, sem rís 754 metra alveg lóðrétt og er hæsta lóðrétta standberg heims.

Tvær byggðir eru nú á Konuey: Kunoy (71 íbúar 1. janúar 2015) og Haraldssund (76 íbúar). Á milli þeirra eru jarðgöng sem opnuð voru 1988. Þriðja byggðin var áður á eynni, Skarð, en hún fór í eyði eftir að sjö menn (allir karlmenn í byggðinni að frátöldum sjötugum öldungi og fjórtán ára unglingi) fórust á sjó á aðfangadag árið 1913. Ekkjurnar ákváðu að flytja til Haraldssunds og Skarð lagðist í eyði. Þaðan var skáldið og skólastjórinn Símun av Skarði, (f. 1872, d. 1942) en hann var fluttur til Þórshafnar þegar slysið varð. Hann er þekktur fyrir að hafa samið þjóðsöng Færeyja, Tú alfagra land mítt. 

Eyjur í Færeyjum
Sandey (Færeyjum)

Sandey (færeyska: Sandoy) er eyja í Færeyjum, sunnan við Straumey. Eyjan er 125 km² að stærð. Hún er flatlendust stærri eyjanna í Færeyjum og þar hefur hvergi þurft að gera jarðgöng milli byggða. Hún hefur nafn sitt af sandströndum sem þar eru sumstaðar.

Íbúar Sandeyjar voru 1303 þann 1. janúar 2011, litlu færri en um aldamót, en 1985 voru þar tæplega 1700 íbúar. Stærsta þorpið á eynni er Sandur og þar eru tæplega 660 íbúar en aðrar byggðir eru Dalur, Húsavík, Skarvanes, Skálavík og Skopun.

Fiskveiðar eru aðalatvinnuvegur eyjarskeggja en þar er einnig stunduð töluverð sauðfjárrækt. Frystihús í eigu Sandoy Seafood eru bæði á Sandi og í Skopun.

Ferja gengur á milli Sandeyar og Straumeyjar og styttist siglingin verulega þegar ferjuhöfnin Gamlarætt syðst á Straumey var tekin í notkun 1992 en áður sigldi ferjan til Þórshafnar. Einnig gengur ferja frá Sandi til Skúfeyjar. Framkvæmdir hófust við gerð neðansjávargangna milli Sandeyjar og Straumeyjar 21 febrúar 2017 sem gert er ráð fyrir að teknar verði í almenna notkun 2021. Verða göng þessi, Sandeyjargöngin, þau lengstu og stærstu í Færeyjum, alls um 12 kílómetra löng.

Eyjur í Færeyjum
Sandoy
Skúfey

Skúfey (færeyska: Skúvoy) er eyja í Færeyjum sunnan og vestan við Sandey. Eyjan er 10 km² að stærð og þar er aðeins eitt þorp, samnefnt eynni. Þann 1. janúar 2011 voru íbúar þar 37 og hefur fækkað jafnt og þétt frá aldamótum en árið 2000 voru íbúar eyarinnar 78.

Skúfeyjarþorp er austan til á eynni og þar er ferjubryggja og smábátahöfn en bátarnir eru dregnir á land að vetrarlagi. Brimasamt er við eyna og þar var áður erfið lending. Í eynni er kirkja og lítill skóli en hann er ekki starfræktur eins og er því engin börn á skólaaldri búa í eynni að staðaldri. Sagt er að á 14. öld hafi Svarti dauði drepið alla íbúa eyjarinnar nema eina konu að nafni Rannvá. Húsið sem hún á að hafa búið í stendur enn. Á 17. öld er sagt að allir Skúfeyingar hafi dáið í farsótt og enginn lifað eftir.

Vestast á eynni er 392 m lóðrétt standberg sem heitir Knúkur. Þar suður af er annað fjall, aðeins einum metra lægra, sem heitir Heyggjurinn mikli. Á þessum fjöllum eru þó engir tindar, heldur er Skúfey hæst vestast og hallar jafnt niður til austurs.

Mikil langvíubyggð var á eynni vestanverðri og árið 1954 var talið að þar verptu um 2 milljónir para en nú eru aðeins nokkur þúsund fuglar eftir og á ofveiði stóran þátt í því. Austan og suðaustan á eynni er mikið um lunda og inni á eynni er mikið kríuvarp. Á eynni er líka mikið um skúm og af honum tekur hún nafn.

Þótt Skúfey sé lítil og fámenn er hennar oft getið í heimildum og ekki síst í Færeyinga sögu því þar bjuggu bræðurnir Beinir og Brestir og síðan Sigmundur Brestisson, sem sagt er að hafi kristnað Færeyjar og látið reisa fyrstu kirkjuna í eynni. Þegar óvinir Sigmundar réðust að honum á Skúfey og reyndu að brenna hann inni steypti hann sér í sjóinn ásamt tveimur öðrum og freistaði þess að synda til Sandeyjar. Sigmundur einn komst aðra leið en var drepinn í fjörunni á Sandey af svikulum bónda. Minnisvarði um Sigmund er í Skúfey.

Eyjur í Færeyjum
Færeyjar
Stóra Dímun

Stóra Dímun er eyja í Færeyjum. Eyjan er 2.5 km² að stærð og umgirt bröttum hömrum á alla vegu. Hún er talin einna minnst aðgengileg allra byggðra eyja í Evrópu. Aðeins er unnt að lenda við hana í kyrru veðri. Uppganga er aðeins möguleg á einum stað og er alls ekki hættulaus. En frá 1985 hefur flugfélagið Atlantic Airways flogið þyrlu til eyjarinnar þrisvar í viku með vörur og farþega. 

Íbúarnir voru átta 1. janúar 2010 og bjuggu allir á eina bóndabænum á eynni, Dímun. Núverandi bóndi er sjöundi ættliður sömu fjölskyldu sem þar býr. Stóra-Dímun tilheyrir nú sveitarfélaginu Skúvoy og hefur aldrei verið sjálfstætt sveitarfélag vegna fámennis. Dímun hefur þó alltaf verið álitið gott býli, bæði til sauðfjárbúskapar og ekki síður vegna mikillar fuglatekju en árlega verpa um 130.000 sjófuglapör á eynni. Síðasti geirfuglinn í Færeyjum sást í eynni 1808. 

Byggð hefur verið á Stóra Dímun síðan á landnámsöld og í Færeyinga sögu segir frá því að bræðurnir Brestir og Beinir Sigmundssynir, sem bjuggu á Skúvoy, áttu annað bú á Stóra Dímun og voru drepnir þar. Sigmundur Brestisson hefndi þeirra síðar. Eyjan var háskalegur bústaður og menn hröpuðu oft í björgunum, ýmist við fæðuöflun eða í uppgöngunni, og frá því í byrjun 19. aldar þar til snemma á 20. öld er vitað um 17 menn sem létu þannig lífið. Einn þeirra var sóknarpresturinn, sem hrapaði til bana þegar hann var að fara niður í bát sinn eftir messu í eynni 1874. Kirkja var í eynni fram til 1922 en var þá lögð af og er nú rústir einar.

Eyjur í Færeyjum
Færeyjar
Réttur er settur

Réttur er settur var sjónvarpsþáttur sem var á dagskrá Ríkissjónvarpsins frá 1967 til 1976. Í þáttunum settu laganemar við Háskóla Íslands á svið og léku dómsmál. Þættirnir voru unnir í samvinnu sjónvarpsins og Orators, félags laganema.

Íslenskir sjónvarpsþættir