alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Innkirtlakerfi

Innkirtlakerfið er líffærakerfi í vefdýrum sem sjá um myndun hormóna sem dreifast um allan líkama og hafa áhrif á starfsemi hans. Innkirtlar eru á víð og dreif um líkaman og gegna þeir mismunandi hlutverkum. Þau stjórna til dæmis þvagmyndun, blóðsykurmagni og líkamsvexti svo eitthvað sé nefnt.

Innkirtlar 
 Undirstúka
 Heiladingull
 Heilaköngull
 Skjaldkirtill
 Nýrnahettubörkur
 Nýrnahettumergur
 Briskirtill
 Kalkkirtlar
 Eistu
 Eggjastokkar
 Fylgja/Legkaka
 Nýra
 Hjarta
 Magi
 Garnir

Líffærakerfi
Heiladingull

Heiladingull eða dingull er innkirtill sem gengur niður úr undirstúku heilans. Hann er á stærð við baun og um hálft gramm að þyngd. Hann er í raun samsettur úr tveimur kirtlum, taugadinglinum og kirtildinglinum sem heita svo því annar þeirra er úr taugavef en hinn úr kirtilvef. Í taugadinglinum verður til vasópressín (ADH) sem er þvagtemprandi hormón og oxítósín sem örvar fæðingarhríðir. Í kirtildinglinum verða til barkstýrihormón, stýrihormón skjaldkirtils, prólaktín, eggbússtýrihormón, gulbússtýrihormón og vaxtarhormón.

Heilinn
Hormón

Hormón (stundum kallað vaki eða kirtlavaki) eru öll þau boðefni sem fjölfruma lífvera framleiðir í kirtli og sendir með æðakerfinu til þess að hafa áhrif á líffæri og stýra starfsemi þeirra. Helstu efnagerðir hormóna eru eikosanóíðar, sterar, og amínósýrur (amín, peptíð, og prótein). 

Hormón geta haft áhrif á meltingu, efnaskipti, öndun, vefi, skynjun, svefn, útskilnað með þvagi og saur, mjólkurmyndun, streituviðbragð, frumuvöxt, æxlun, og skap. Þetta gera þau með því að bindast ákveðnum viðtökum í frumum, oft fer þá af stað kerfi sem eykur umritun ákveðinna próteina, þó að sum hormón hafi fljótari áhrif.

Dæmi um hormón sem flestir kannast við eru adrenalín, testósterón og estrógen.

Hormón í mannslíkamanum 
Helstu hormón mannslíkamans eftir innkirtlum:

 Undirstúka
 Drif og hömluhormón 
 ADH - eykur þvagmyndun, minnkar vatnslosun í nýrum.
 Hríðahormón
 Heiladingull
 Stýrihormón nýrnahettubarkar
 Stýrihormón skjaldkirtils 
 Stýrihormón kynkirtla 
 Vaxtarhormón 
 Mjólkurhormón 
 Heilaköngull
 Melatónín
 Skjaldkirtill
 Kalsítónín - minnkar kalkmagn í blóði
 Þýroxín - hraðar efnaskiptum
 Kalkkirtlar
 Kalkhormón - eykur magn kalks í blóði
 Hóstarkirtill
 Týmosín 
 Nýru
 Rauðkornahormón 
 Renín
 Bris
 Glúkagon - eykur blóðsykursstyrk
 Insúlín - dregur úr blóðsykursstyrk (sykursýki 1 er hægt að halda í skefjum með insúlínsprautum)
 Nýrnahettur
 Kortísól
 Aldósterón - eykur natríumuppsog í nýrum
 Andrógen
 Adrenalín/Noradrenalín
 Hjarta
 ANH
 Meltingarvegur
 Gastrín
 Sekretín
 Kynkirtlar
 Testósterón
 Estrógen
 Prógesterón
 Fylgja
 Kynstýrihormón

Innkirtlafræði
Skjaldkirtill

Skjaldkirtill er líffæri sem er hluti af innkirtlakerfinu. Það er H-laga, um 20 grömm að þyngd og staðsett framan á barkanum neðan við barkakýlið. Í skjaldkirtlinum myndast þýróxín úr týrósíni og joði. Þetta hormón örvar efnaskipti, bruna, hjartslátt og öndun. Auk þess stuðlar það að eðlilegum líkamsþroska og á þátt í líkamsvexti, þroskun taugakerfisins og frjósemi. Kalsítónín er annað hormón sem þar myndast og stuðlar að kalkjafnvægi með því að binda kalk í beinum.

Tengt efni 
 Spiklopi
 Kretínismi

Innkirtlakerfið
Glúkagon

Glúkagon er hormón sem er aðalega framleitt í briskirtlinum, slímhúð maga og skeifugarnar. Það eykur magn glúkósa í blóði og ásamt öðrum hormónum, þá aðallega insúlíni, stjórnar það jafnvægi blóðsykursins. Glúkagon losar oftast um næringu til brennslu með því að losa glúkósa úr glýkógenbirgðum lifrinnar

Hormón
Insúlín

Insúlín eða eyjavaki er hormón sem myndast í langerhanseyjum briskirtilsins. Aðalhlutverk þess er að halda blóðsykurmagni í skefjum. Einnig örvar það myndun prótína í lifur og vöðvum, auðveldar upptöku glúkósa og amínósýra í frumum og margt fleira. Sykursýki stafar vegna vöntunar á insúlíni (sykursýki I) eða vandamáli með nýtingu þess (sykurskýki II).

Heimildir 

Hormón
Vöðlavík

Vöðlavík (Vaðalvík) er vík norðan Reyðarfjarðar, milli Múla og Gerpis. Í Landnámu segir að Þórir hinn hávi hafi búið í víkinni, en hún hét Krossavík fram á 17. öld. Vopnfirðinga og Kristni sögur geta þess að Þorleifur Ásbjarnarson hinn kristni hafi búið í víkinni.

Til Vöðlavíkur var ruddur vegur fyrir 1940 sem síðar var lengdur til Viðfjarðar og nýttist áður en Oddsskarðsvegur var byggður. Til Vöðlavíkur eru góðar stikaðar gönguleiðir, annarsvegar fyrir Krossanes og hinsvegar yfir Karlsskálastað. Ferðafélag Fjarðamann hefur gistiskála í Víkinni.

Í desember 1993 strandaði skipið Bergvík SU í Vöðlavík. Í tilraun til þess að ná skipinu á flot strandaði björgunarskipið Goðinn í Víkinni Þann 10. janúar 1994. Einn fórst við strandið en þyrlusveit Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli bjargaði öðrum skipverjum. Um þessa atburði er fjallað í heimildarmyndinni Háski í Vöðlvík. 

Úr víkinni og heiðinni, Vöðlavíkurheiði, eru tveir fjallstindar einna mest áberandi: Snæfugl og Hestshaus.

Fjarðabyggð
Firðir á Íslandi
Harvard-háskóli

Harvard-háskóli (enska: Harvard University) er einkarekinn háskóli í Cambridge í Massachusetts í Bandaríkjunum. Skólinn var stofnaður árið 1636 og er elsti háskólinn þar í landi. Skólinn var nefndur Harvard College 13. mars 1639 í höfuðið á John Harvard sem arfleiddi skólann að helmingi eigna sinna og um 400 bókum en þær voru fyrsti vísirinn að bókasafni skólans. 

Á árunum 1869-1909 umbreytti forseti skólans Charles William Eliot skólanum og gerði hann að nútímalegum rannsóknarháskóla. Eliot innleiddi m.a. valnámskeið, smærri málstofur og inntökupróf.

Harvard er ríkasti skóli Bandaríkjanna en sjóðir skólans nema um 29,2 milljörðum Bandaríkjadollara árið 2006.

Heimild

Tenglar 

 Vefsíða skólans

Háskólar í Massachusetts
Ivy League-háskólar
Kolmónoxíð

Kolmónoxíð (kolsýrlingur, kolsýringur, koleinoxíð eða koleinildi) er lyktar- og litlaus en eitruð lofttegund, þar sem sameindin er samsett úr einu atómi kolefnis og súrefnis með efnatákn CO. Myndast við bruna í súrefnissnauðu lofti. Eitrunaráhrif kolmónoxíðs stafa af því að það bindst blóðrauða og hindrar þannig eðlilega öndun.

Sjá einnig 
 Koltvíildi 

Lífræn efni
Kolmónoxíðeitrun

Kolmónoxíðeitrun eru eitrunaráhrif kolmónoxíðs í blóði.

Kolmónoxíð (CO) er litarlaust, bragðlaust og lyktarlaust gas og það veldur engu áreiti og því hóstar maður ekki við innöndun þess eða áttar sig á því. Venjulega binst CO öðru O atómi og er því mest um CO þar sem er takmarkað súrefni. Hægt er að greina kolmónoxíð í andrúmslofti með sérstökum mælitækjum. Svo lítið sem 0,04 % (400 ppm) geta valdið dauða manna. Eitrunaráhrifin stafa af því að kolmónoxíð binst hemóglóbíni í blóði en það losnar margfalt hægar en súrefni eða koltvíoxíð. Það er að segja hemóglóbínið sem venjulega flytur súrefni er fullt af kolmónoxíð, því flyst minna súrefni til vefja líkamans og byrja þeir að skemmast. Mikið magn í blóði getur valdið heilaskemmdun eða leitt til dauða. Kolmónoxíð myndast til dæmis við lausagang bifreiða. Kolmónoxíð er í þeim reyk sem reykingamenn anda að sér en það er venjulega ekki nóg til að valda eitrun.

Stundum hafa starfsmenn slökkviliðs látist úr þessari eitrun við störf sín. Fólk hefur framið sjálfsmorð með þessum hætti og enn fremur hafa þau slys orðið að gat hefur komið á þessar pípulagnir í venjulegum bílum og fólk hefur dáið en það er þó afar sjaldgæft.

Í mörgum löndum er kolmónoxíðeitrun algengust banvænna eitrana. Það er að segja af þeim sem deya úr eitrunum er þetta sú algengasta.

Eitrun

it:Monossido di carbonio#Tossicità
Lifur

Lifur er kirtill sem þjónar margþættum tilgangi meðal dýra sem hana hafa. Í spendýrum er þetta stærsti kirtillinn. Hún vegur um 1,5 kg í mönnum og er staðsett rétt neðan við þind hægra megin í kviðarholi. Aðalstarf hennar er að halda blóðsykurjafnvægi en glýkógenbirgðir líkamans er þar að finna. Hún ýmist myndar glýkógen til geymslu úr einsykrum eða losar einsykrur úr glýkógenbirgðunum.

Lifrin sér einnig um að mynda fitu og að brenna hana. Hún myndar einnig gall sem er nauðsynlegt fyrir meltingu fitu. Lifrin myndar margar gerðir prótína og er forðabúr fituleysinna vítamína. Lifrin gegnir einnig lykilhlutverki í losun úrgangsefna með því að gera þau óvirk með einhverjum hætti. Vegna þess hve mikin þátt hún á í hreinsun blóðs, geymslu næringarefna og úrvinnslu er hún afar blóðrík. Inn í hana liggur tvöföld blóðrás, annars vegar lifrarslagæð, sem flytur til hennar blóð frá hjartanu, og hins vegar lifrarportæð, sem flytur blóð frá görnunum. Þessar æðar sameinast í sérstæðum háræðum sem nefnast stokkháræðar og veita blóði inn í lifrina. Lifrin býr til gall sem sem eyðir skaðlegum efnum t.d. lyfjum og vínanda (alkóhól). Gallið er geymt í gallblöðru og er því seytt út í mjógirni eftir þörfum.

Líffæri
Meltingarkerfið
Nýra

Nýra (fræðiheiti renes) er baunalaga þveitilíffæri sem sér um losun úrgangsefna á borð við ammóníak.  Þar myndast þvag sem skilar sér 
niður þvagpípu til þvagblöðrunar.

Tengt efni
Nýrnahettur

Þvagkerfið
Líffæri
Oxytósín

Oxytósín (hríðarhormón eða mjaltavaki) er prótein hormón sem venjulega myndast í undirstúku heilans og leysist út í afturhluta heiladinguls. Það leikur hlutverk í félagslegri tengslamyndun, barnsburði og tímabilinu eftir barnsburð. Oxýtósín seytist út í blóðið sem viðbragð við ást eða fæðingarhríðum. Það auðveldar fæðingu, tengslamyndun og við seytingu mjólkur þegar geirvörtur eða spenar örvast. Rannsóknir hafa einnig farið fram varðandi tengsl oxytósín við fullnægingu, kvíða og viðurkenningu.

Heimildir 
 
 Sigtryggur Jón Björnsson. 2004. Mjaltavélar og mjaltatækni. Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri, Hvanneyri.

Hormón
Prólaktín

Prólaktín er hormón sem myndast í kirtildinglinum.  Það örvar þroskun brjósta í konum og framleiðslu mjólkur í spendýrum. Það er úr 198 amínósýrum og viðheldur gulbúi í nagdýrum (LH sér um það í öðrum spendýrum). TRH örvar losun prólaktíns en estrógen og dópamín bæla virkni þess.

Hormón
Mangar

Mangar eða mongús (fræðiheiti: Herpestidae) eru ætt lítilla rándýra sem lifa á flestum stöðum í Afríku, Asíu og við Karabíska hafið. Ættin telur um þrjátíu tegundir sem verða frá 30 að 120 sm að lengd. Mangar lifa aðallega á skordýrum, ánamöðkum, eðlum, slöngum og nagdýrum en þeir leggjast líka á egg og hræ. Sumar tegundir eru þekktar fyrir hæfileika sinn til að drepa eitraðar slöngur eins og gleraugnaslöngu. Á 19. öld voru mangar fluttir til Vestur-Indía og Hawaii til að hafa stjórn á meindýrum eins og rottum og snákum en reyndust brátt gera meiri skaða á dýra- og fuglalífi en meindýrin höfðu áður gert. Flutningur manga til landa eins og Bandaríkjanna og Ástralíu er stranglega bannaður af þessum sökum, en þeir eru sums staðar vinsæl gæludýr og hægt að temja þá upp að vissu marki.

Í Dýrheimum (The Jungle Book) eftir Rudyard Kipling, sem Gísli Guðmundsson þýddi á íslensku, kemur fyrir mangi að nafni Rikki-tikki-tavi. Gísli nefnir í þýðingu sinni tegundina húsmörð (nf. húsmörður). 

 
Gæludýr
Ávík

Ávík er samheiti notað yfir tvo bæi í Trékyllisvík, Stóru-Ávík og Litlu-Ávík. Á Litlu-Ávík hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð síðan 1995. Fyrir ofan Stóru-Ávík er stór steinn, jarðfastur, úr graníti sem kallast Grásteinn eða Silfursteinn. Er hann talinn hafa borist með hafís frá Grænlandi þegar sjávarstaða var hærri. Annan slíkan stein er að finna á Tjörnesi.

Strandir
Veðurathugunarstöðvar á Íslandi
Íslenskir bæir
Reykir (Hrútafirði)

Reykir í Hrútafirði er skólasetur á Reykjatanga. Þar var stofnaður héraðsskóli, Reykjaskóli, fyrir Vestur-Húnavatnssýslu og Strandasýslu árið 1930. Þar eru nú skólabúðir og grunnskóli. Á Reykjum hefur verið mönnuð veðurathugunarstöð frá árinu 1997.

Húnaþing vestra
Veðurathugunarstöðvar á Íslandi
Eyrarsundslásinn

Eyrarsundslásinn eða Eyrarsundskenningin er kenning sem íslenski sagnfræðingurinn Björn Þorsteinsson setti fram til að útskýra aukinn mátt dansk-norska ríkisins í átökum við Englendinga um yfirráð yfir Norður-Atlantshafi um miðja 15. öld. Samkvæmt kenningunni gátu Danir lokað fyrir aðgang Englendinga að Eystrasalti með því að loka Eyrarsundi („skellt í lás“) og þannig þrýst á um að fá kröfum sínum framgengt um siglingar í Norðurhöfum, einkum til Íslands og Færeyja, en einnig til Norður-Noregs. Fyrsta skipti sem konungur tók það til bragðs að leggja hald á ensk skip í Eyrarsundi fyrir framferði Englendinga á Íslandi var árið 1447.

Saga Íslands
Aldurstakmark (kvikmyndir)

Aldurstakmark eru viðmið eða lög um kvikmyndir ætluð til þess að gera áhorfendum ljóst hvers kyns efni á er að líta eða hvaða aldurshóp kvikmyndin hentar ekki. Aldurstakmörk eru gjarnan sett til þess að vernda blygðunarkennd barna eða vara við efni sem talist gæti ógeðfelt, svo sem ef kvikmynd inniheldur ofbeldi og blót.

Aldurstakmörk á Íslandi
Kvikmyndahús (og áður vídeóleigur) á Íslandi er skylt að fara eftir þeim aldurstakmörkunum sem gefin eru. Margar streymisveitur sem eru aðgengilegar á Íslandi eru með aldurstakmörk.

Saga eftirlits kvikmynda á Íslandi 
Árið 1920 hóf Nýja bíó að banna börnum innan sextán ára inngöngu að almennum sýningum og hafa í staðin tvisvar í viku sérstakar barnasýningar með efni sem hæfir þeim betur. Kvikmyndaeftirlit ríkisins var stofnað árið 1932 og starfaði til 1997. Það ár tók Kvikmyndaskoðun við starfseminni og sá um skoðun kvikmynda til ársins 2006. Þá tók SmáÍs við þessari starfssemi.

Klipping kvikmynda 
Kvikmyndaeftirlit Ríkisins hafði í undantekningum bannað kvikmyndir, og gaf framleiðendum kost á að leggja fram klippta útgáfu af myndinni, og var þá gefin út með hæsta aldurstakmark. Þegar Kvikmyndaskoðun tók við störfum var þessu alfarið hætt og engar myndir hafa verið klipptar eða bannaðar.

Skýringar á aldurstakmörkum 1997 - 2006 

L: Þessi kvikmynd er leyfð til sýninga fyrir alla aldurshópa.
LH: Þessi kvikmynd er ekki við hæfi mjög ungra barna. (aðeins á myndbandi) 
12: Þessi kvikmynd er bönnuð börnum yngri en 12 ára.
16: Þessi kvikmynd er bönnuð börnum yngri en 16 ára.
AB: Alfarið bönnuð. (1932 - 1997)

Skýringar á núgildandi aldurstakmörkum 
Núgildandi aldurtakmarkanir tóku gildi 2006:
: Leyfð öllum aldurshópum.
: Ekki við hæfi yngri en 6 ára. 
: Ekki við hæfi yngri en 9 ára.
: Ekki við hæfi yngri en 12 ára.
: Ekki við hæfi yngri en 14 ára.
: Ekki við hæfi yngri en 16 ára. 
: Ekki við hæfi yngri en 18 ára.

Skýringar fyrir aldurstakmörkunum gætu verið allt að sex. Þær eru
: Ofbeldi
: Kynlíf
: Eiturlyf
: Hræðsla
: Fordómar/misrétti
: Blótsyrði

Aldurstakmörk í Bandaríkjunum 
Það eru engin lög í Bandaríkjunum um að kvikmyndir þurfi að vera skoðaðar fyrir sýningu. Hins vegar hefur kvikmyndaeftirlit MPAA orðið svo vinsælt að kvikmyndir eiga erfitt með að hljóta vinsældir án skoðunar þess eftirlits.

Aldurstakmörk MPAA eins og þau eru notuð árið 2007:
 : Öllum leyfð. Engin blótsyrði.
 : Öllum leyfð. Mælt með að foreldrar fylgi börnum sínum meðan þau horfa á kvikmyndina. Nokkur væg blótsyrði.
 : Öllum leyfð. Eindregið mælt með að foreldrar fylgi börnum sínum.
 : Bönnuð innan 17 ára nema í fylgd með fullorðnum.
 : Bönnuð 17 ára og yngri.
 Not Rated: Ekkert aldurstakmark skráð.

Kvikmyndir
Ritskoðun
Norska öldin

Norska öldin er heiti sem stundum er notað yfir 14. öldina í sögu Íslands. Heitið var fyrst notað af Birni Þorsteinssyni, sagnfræðingi. Nafngiftin kemur til af því að á öldinni voru tengsl Íslands við Noreg meiri en síðar varð.

Útflutningur á skreið til Björgvinjar sem fékk einkaleyfi á henni um miðja öldina, varð til þess að útgerð jókst gríðarlega um allt Ísland og sjávarþorp byggðust upp við helstu hafnir. Skreið tók við af vaðmáli sem helsta útflutningsvara landsins. Að hluta til stafaði þetta af aukinni eftispurn eftir skreið í Noregi, þar sem Hansakaupmenn höfðu lagt undir sig fiskverslunina um allan Norðursjó, frá Englandi til Björgvinjar og austur til Eystrasaltslandanna. Að hluta til stafaði þetta líka af hallærum á Íslandi beggja megin við aldamótin 1300 sem ollu mannfelli í sveitum. Á þessum tíma voru margir norskir valdsmenn áberandi á Íslandi svo sem Auðunn rauði á Hólum og Jón Halldórsson í Skálholti. 8. júlí 1362 drápu Íslendingar norskan hirðstjóra, Smið Andrésson í Grundarbardaga. 

1349 barst Svarti dauði til Noregs sem varð til þess að siglingar þaðan til Íslands lögðust af um langt skeið. Veikin barst ekki til Íslands vegna þess að veikar áhafnir náðu ekki að sigla svo langt yfir hafið. Árið 1363 gekk Hákon 5. Noregskonungur að eiga Margréti, dóttur Valdimars atterdag, Danakonungs sem síðar leiddi til stofnunar Kalmarsambandsins, en við það fluttist þungamiðja konungsvalds í Noregi til Danmerkur og tengsl Íslendinga við Noreg minnkuðu mikið. Þegar Hansakaupmenn brenndu Björgvin 1428 eftir að Eiríkur af Pommern hafði bannað þeim verslun þar árið áður, rofnuðu svo þessi tengsl endanlega.

Saga Íslands
Landshöfðingjatímabilið

Landshöfðingjatímabilið er í sögu Íslands tímabilið frá gildistöku Stöðulaganna 1871 til upphafs heimastjórnar 1904. Samkvæmt Stöðulögunum skyldi Íslandi skipaður sérstakur landshöfðingi sem átti að stjórna landinu í umboði danska dómsmálaráðuneytisins. Fyrsti landshöfðinginn var Hilmar Finsen sem var skipaður 1. apríl 1873 og er stundum miðað við það ártal sem upphaf tímabilsins. Sumir höfundar miða svo við það þegar Íslendingar fengu stjórnarskrá 1874.

Landshöfðingjahneykslið 
Íslendingar voru ekki allir ánægðir með hinn nýja landshöfðingja og einhverjir skólapiltar tóku sig til 1. apríl 1873 og drógu upp að hún landshöfðingjans dauðan hrafn og festu víða um bæinn upp plaköt sem á stóð „Niðr með landshöfðingjann!“. Hilmar Finsen kærði Jón Ólafsson sem ritað hafði um atburðinn í blaði sínu Göngu-Hrólfi og var hann sakfelldur sem varð til þess að Jón þurfti að flýja land seinna um sumarið.

Tilvísanir 

Saga Íslands
Júl

Júl (enska Joule) er SI-mælieining orku og vinnu, táknuð með J. Nefnd eftir breska eðlisfræðingnum James Prescott Joule (1818-1889). Jafngildir einingunni njútonmetra (Nm), þ.e. 1 J = 1 Nm = 1 kg m2/s2.

SI mælieiningar
Kílóvattstund

Kílóvattstund er mælieining fyrir orku, táknuð með kW h, einkum notuð fyrir raforku til heimila og fyrirtækja. Jafngildir 3600 kílójúlum eða 3,6 megajúlum, þ.e. 1 kW h = 3600 kJ = 3,6 MJ. Kílóvattstund er ekki SI-mælieining.

Rafmagn
Heimastjórnartímabilið

Heimastjórnartímabilið er tímabil í sögu Íslands frá því Íslendingar fengu heimastjórn þann 1. febrúar, 1904 með skipan ráðherra Íslands með aðsetur á Íslandi þar til Ísland varð frjálst og fullvalda ríki með sambandslögunum 1918 þegar Konungsríkið Ísland varð til. 

Frá 1904 var ríkisstjórn Íslands einungis skipuð einum ráðherra en embætti forsætisráðherra Íslands, auk embætta fjármálaráðherra og atvinnumálaráðherra, varð til með ríkisstjórn Jóns Magnússonar sem tók við völdum 4. janúar 1917 og var fyrsta samsteypustjórnin sem mynduð var á Íslandi.

Tenglar
 Heimastjórn í hundrað ár 

Saga Íslands
Sjálfstæðisbarátta Íslendinga
Úrkoma

Úrkoma í veðurfræði er þegar vatn á fljótandi eða föstu formi fellur til jarðar úr skýjum og telst til veðurs. Föst úrkoma nefnist snjókoma eða ofankoma, en snjór þegar hún hefur náð niður á jörðu. Skúrir eða él falla úr skúra-/éljaskýjum, súld eða frostúði úr þokuskýjum, en önnur úrkoma ýmist úr grábliku eða regnþykkni. (Flákaský gefa yfirleitt ekki úrkomu, þó stundum megi finna fyrir dropum undir þeim.) Tegund úrkomu er skráð og úrkomumagn mælt á mönnuðum veðurathugunarstöðvum, sem Veðurstofa Íslands rekur.

Tegundir úrkomu 
 Frostregn eða frostúði
 Haglél
 Ísnálar
 Regn eða rigning
 Slydda
 Snjókoma eða ofankoma
 Súld eða úði
Fiskveiðaöld

Fiskveiðaöld er tímabil í sögu Íslands sem nær frá 1300 til 1550. Þorkell Jóhannesson, sagnfræðingur, stakk upp á þessu heiti til aðgreiningar frá því sem hann kallaði landbúnaðaröld og náði frá 930 til 1300. Þetta tímabil, sem Björn Þorsteinsson skipti í norsku öldina, ensku öldina og þýsku öldina eftir helstu viðskiptaþjóðum Íslendinga, einkennist af auknu vægi verslunar og útflutnings sjávarafurða vegna aukinnar eftirspurnar í Norður-Evrópu og samfara því stóraukinni útgerð Íslendinga og vexti verstöðva. Helstu útflutningsvörur á þessu tímabili voru skreið og lýsi, en líka vaðmál, brennisteinn og fálkar.

Heimild
 Jón Þ. Þór, Saga sjávarútvegs á Íslandi: 1. bindi , Hólar, Akureyri, 2002.

Saga Íslands
Bússa

Bússa eða síldarbússa var breitt og kubbslegt seglskip sem var notað til netaveiða. Skipið var fjölmastra en með lágum möstrum og aðeins eitt rásegl á hverju til að einfalda seglbúnað. Þannig var hægt að eiga við netin nánast alls staðar við borðstokkinn. Bússur voru venjulega með einu samfelldu þilfari og vistarverur áhafnarinnar neðan þilja. Slík skip voru einkum notuð til síldveiða í Norðursjó á 16. og 17. öld en nafnið er líka stundum notað almennt um breið og stór skip.

Seglskútur
Húkkorta

Húkkorta (úr ensku: Hooker eða hollensku: Hoeker) var lítið seglskip yfirleitt með tveimur möstrum: stórsiglu með rásegl og messansiglu með latínsegl eða gaffalsegl, en seglbúnaðurinn var mjög mismunandi eftir stöðum. Þær áttu það sameiginlegt að vera með hringað stefni og skut og stýri sem náði upp fyrir skutinn og var beitt með stýrissveif. Húkkortur voru notaðar sem lítil vöruflutningaskip við strendur Norður-Evrópu á 18. og 19. öld.

Galway-húkkorta er einmastra skipsgerð sem var vinsæl á Írlandi og í Bandaríkjunum á 18. og 19. öld.

Seglskútur
Jakt

Jakt er heiti á ýmsum gerðum af litlum seglskipum sem voru notuð í Norður-Evrópu frá miðöldum og fram á 19. öld. Nafnið er fengið úr hollensku, jachtschip og var heiti á litlum herskipum sem eltu uppi sjóræningja í grunnum víkum og flóum. Í Eystrasalti var þetta heiti notað yfir léttar skútur með gaffalsegl og gaffaltopp og bugspjót. Í Noregi var jakt eða jekt heiti á heimasmíðuðum súðbyrtum bátum með laust þilfar og rásegl sem notaðir voru til að flytja skreið alls staðar að úr Noregi á fiskmarkaðinn í Björgvin.

Fyrsta þilskipið sem keypt var til Reykjavíkur (árið 1866) var lítil einmastra jakt sem hét Fanny.

Nú til dags er sama orð í ýmsum málum notað yfir það sem á íslensku heitir lystisnekkja.

Seglskútur

de:Segelyacht
no:Jektefarten
Porsche

Dr. Ing. h.c. F. Porsche AG stundum nefndur Porsche AG eða bara Porsche er þýskur bílaframleiðandi sem sérhæfir sig í hönnun og framleiðslu sportbíla. Fyrirtækið var stofnað 1931 af Ferdinand Porsche (1875–1951), verkfræðingnum sem hannaði fyrstu Volkswagen-bifreiðina. Verksmiðja fyrirtækisins er í Zuffenhausen, skammt frá Stuttgart.

Fyrirtækið Porsche var upphaflega sjálfstætt, og framleiddi t.d. á tímabili líka traktora, en er nú í eigu Volkswagen AG, og Porsche eitt af mörgum merkjum þess fyrirtækis. Hins vegar er Porsche SE eignarhaldsfélagið með ráðandi hlut í Volkswagen fyrirtækinu, og Porsche SE er að meirihluta í eigu austurrísks-þýsku Porsche–Piëch fjölskyldunnar, afkomenda Ferdinand Porsche og tengdasonar hans Anton Piëch (1894–1952).

Bílar sem Porsche framleiðir núna eru 718 Boxster/Cayman, 911 (992), Panamera, Macan, Cayenne og Taycan.

Ferdinand Porsche er best þekktur fyrir að búa til fyrsta bensín–rafmagns bræðingsbílinn (e. hybrid vehicle) Lohner–Porsche (10–14 hestöfl) sem var framleiddur 1900–1905, og fyrir að hanna Volkswagen-bjölluna (e. Volkswagen Beetle), Auto Union kappakstursbílinn, og Mercedes-Benz SS/SSK og fleiri bíla.

Helstu módel 
Ath.: feitletruð módel eru þau sem nú eru framleidd.

 356 (1948–1965)
 550 Spyder (1953–1957)
 911 (1964– )
 911 (1964–1989)
 930 (1975–1989)
 964 (1989–1993)
 993 (1993–1998)
 996 (1998–2004)
 997 (2004– )
 912 (1965–1969)
 914 (1969–1975)
 924 (1976–1988)
 928 (1978–1995)
 944 (1982–1991)
 959 (1986–1988)
 968 (1992–1995)
 Boxster (1996– )
 986 (1996–2005)
 987 (2005– ) 
 Cayenne (2002– )
 Carrera GT (2004–2006)
 Cayman (2006– )
 Macan
 Panamera (2009–?)
 Taycan

Tenglar 

 Opinber vefsíða Porsche

Porsche-klúbbar 
 Porsche Club of America
 Porsche Club of Germany
 Porsche Club of Great Britain
 Porsche Club of Norway
 Porsche Club of NSW 
 Porsche Club of Sweden
 Porsche Owners Club