alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
ASP.NET

ASP.NET er vefforritunarumhverfi hannað og markaðsett af Microsoft, sem forritarar geta notað til þess að smíða kraftmiklar vefsíður, vefforit og vefþjónustur. Það var fyrst gefið út í janúar 2002 með útgáfu 1.0 af .NET-umhverfinu, og er arftaki Active Server Pages (ASP) tækninar. ASP.NET er byggt á Common Language Runtime (CLR), sem gerir forriturum kleift að skrifa ASP.NET kóða með hvaða .NET-máli sem er.

Saga 

Eftir að Internet Information Services 4.0 kom út árið 1997, hóf Microsoft að rannsaka möguleika á nýju vefforritunarlíkani sem myndi leysa algengar kvartanir varðandi Active Server Pages, sérstaklega hvað varðaði aðskilnað á framsetningu og efni og eiginleikan að skrifa „hreinan“ kóða. Mark Anders, framkvæmdastjóri IIS-hópsins, og Scott Guthrie, sem hafði gengið til liðs við Microsoft eftir að hafa útskrifast frá Duke University árið 1997, voru settir í að ákveða hverning líkanið myndi líta út. Upphafshönnunin var þróuð á tveimur mánuðum af Anders og Guthrie, og Guthrie kóðaði frummyndirnar um jólahátíðirnar 1997.

Frummyndinn var kölluð „XSP“; Guthrie útskýrði í viðtal árið 2007 að, „Fólk myndi alltaf spyrja hvað X-ið stæði fyrir. Á þeim tíma stóð það í raun ekki fyrir neitt. XML byrjaði á því; XSTL byrjaði á því. Allt sem var svalt virtist byrja á X, svo það var það sem við kölluðum það upphaflega“. Upphafsþróunin á XSP var gerð með notkun Java, en stuttu síðar var ákveðið að byggja nýja verkvanginn ofan á Common Language Runtime (CLR) í staðinn. Guthrie lýsti þeirri ákvörðun sem „stórri áhættu“, þar sem að velgengni nýja vefþróunarverkvangsins ylti á velgengni CLR, sem eins og XSP, var enn á grunnstigi þróunar, enda var XSP-teymið fyrsta teymið hjá Microsoft til að miða við CLR.

Eiginleikar

Síður 

ASP.NET síður, opinberlega þekktar sem „vefeyðublöð“, eru aðaleiningar í hugbúnaðarþróun. Vefeyðublöð eru geymd í skrám með ASPX-viðbót; í forritunartæknimáli, hýsa þessar skrár yfirleitt kyrrstætt (X)HTML ívaf, og einnig ívaf sem skilgreinir miðilsmegin Web Controls og User Controls þar sem hönnuðurinn setur allt nauðsynlega kyrrstæða og breytilega efnið á síðuna. Til viðbótar má setja breytilegan kóða sem keyrir miðilsmegin á síðu innan í bálk <% -- breytilegur kóði -- %> sem er svipað og í annarri vefforritunartækni svo sem PHP, JSP og ASP, en almennt er mælt á mót slíku að frátöldu þegar gagnabinding á sér stað en hún krefst fleiri kalla þegar síðan er birt.

Forritunarmál
Max Planck

Max Karl Ernst Ludwig Planck (23. apríl 1858 – 4. október 1947) var þýskur eðlisfræðingur. Hann er talinn braytryðjandi í skammtaeðlisfræði og þar með einn af mikilvægustu eðlisfræðingum 20. aldar. Hann hlaut Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði árið 1918.

Tenglar 
 

Nóbelsverðlaunahafar í eðlisfræði
Planck, Max
Ramayana

Ramayana er fornt indverskt söguljóð, skrifað á sanskrít. Talið er að skáldið Valmiki hafi samið það. Er mjög mikilvægt bókmenntum hindúa. Ramayana hafði mikil áhrif á síðari tíma kveðskap á sanskrít og indverska menningu.

Indverskar bókmenntir
Pieter Brueghel eldri

Pieter Bruegel eldri (um 1525 – 9. september 1569) var hollenskur myndlistarmaður og prentari, þekktur fyrir landslagsmyndir sínar og myndir af sveitalífi. Árið 1559 hætti hann að rita nafn sitt með 'h' og ritaði það æ síðan Bruegel.

Tenglar 

Brueghel, Pieter
Gullgerðarlist

Gullgerðarlist (eða alkemía (úr arabísku: al-kimia)) var athugun á eðli efna. Gullgerðarmenn (alkemistar) kepptust meðal annars við að umbreyta óæðri efnum í gull og finna lífselixír. Upphaf gullgerðarlistarinnar má rekja aftur til fornaldar, en helstu gullgerðarmenn voru upp á 16. og 17. öld. Tilraunir manna til að búa til gull, héldust þó alveg fram á 19. öld. Gullgerðarmenn voru að vissu leyti fyrirrennarar nútíma efnafræðinga en í dag er gullgerðarlist talin til gervivísinda.

Frægir gullgerðarmenn 
 Roger Bacon
 Tycho Brahe

Tenglar 
 Alkemistar fortíðarinnar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000

Gullgerðarlist
Gervivísindi
Efnafræði
Matvælaöryggi

Þessi grein fjallar um varnir gegn matarsjúkdómum. Greinin fæðuöryggi fjallar um öruggan aðgang að nægum mat.
Matvælaöryggi er tryggt þegar matur er meðhöndlaður, matreiddur og geymdur þannig að hættan á matarsjúkdómum er í algjöru lágmarki. Matvælaöryggi fjallar um það að matvælin séu örugg til neyslu. Trygging matvælaöryggis felst í því að fylgja venjubundnum eða stöðluðum verkferlum til að forðast heilsutjón neytandans. Matur getur borið sjúkdóma milli manna auk þess að vera gróðrarstía fyrir örverur sem geta valdið matareitrun.

Stutt skilgreining: Matvælaöryggi (Food safety) fjallar um hversu örugg matvæli eru til neyslu og hvort þau valdi heilsutjóni hjá neytendum.

Matur
Matvælastefna
Neyðarhjálp
Sveinsstaðaafrétt

Sveinsstaðaafrétt nefnist afrétt Svarfdælinga. Hún er innst í Skíðadal og afdölum hans þar. Bæði sauðfé og hestar og jafnvel geldneyti ganga þar til beitar að sumarlagi. Ólíkt því sem gerist á Suðurlandi og víðar er nafnorðið afrétt í kvenkyni í munni Svarfdælinga.

Sveinsstaðaafrétt er smöluð á hverju hausti af Gangnamannafélaginu svokallaða. Yfirleitt er farið þrisvar, þ.e. í fyrstu og aðrar göngur og eftirleit. Ein eða tvær vikur líða venjulega milli fyrstu og annarra gangna. Farið er í fyrstu göngur í byrjun september. Það er mun fyrr en áður var, þegar farið var í göngur í kring um 20. september. Í eftirleit er farið eftir ástæðum seint að hausti. Sveinsstaðaafrétt skiptist í nokkur gangnasvæði. Þau eru Litlidalur, Almenningur, Austurtungur, Vesturtungur (Austur- og Vestur-Stafnstungur), Vesturárdalur og Krosshólsfjall. Á síðustu árum hafa Holárdalur, Gljúfurárdalur og Kóngsstaðadalur bæst við umdæmi Gangnamannafélagsins, en þessi svæði tilheyra þó ekki hinni eiginlegu Sveinsstaðaafrétt.

Göngur 

Göngur taka ekki langan tíma miðað við það sem sums staðar er. Á móti kemur að fjöllin eru brött og há, sum yfir 1400 m. Á fyrsta degi taka menn til nesti og koma hrossum fram í Skíðadal. Á öðrum degi er smalað og féð rekið í girðingu við Stekkjarhús sem er sæluhús gangnamanna. Það stendur þar sem áður var stekkur frá Krosshóli. Þar er einnig hesthús. Á þriðja degi er safnið rekið á Tungurétt, skilarétt Svarfdælinga, sem er í tungunni á mótum Svarfaðardals og Skíðadals. Þar er dregið í sundur, drukkið kaffi í Tunguseli, skála Kvenfélagsins Tilraunar, sungið og pelum lyft. Þá er oft glatt á hjalla. Eftir það reka bændur fé sitt heim eða aka því, sem er mun algengara. Að kvöldi er dansleikur, gangnaball, í hinu fornfræga samkomuhúsi á Höfða í Svarfaðardal.

Gangnaforingjar 
Fyrirliði gangnamanna í Sveinsstaðaafrétt kallast gangnaforingi. Steingrímur Eiðsson (1915-1976), bóndi á Ingvörum var gangnaforingi um langan aldur eða allt frá 1938 og fram yfir 1970. Árni Veigar Steingrímsson (1943-2009) sonur hans tók við af honum, seinna varð Eiður Steingrímsson (1943-2015), bróðir hans, gangnaforingi og hélt þeirri tign til 2009. Núverandi gangnaforingi er Karl Heiðar Friðriksson frá Grund, nú bóndi í Brekku.

Krosshólshlátur 

Mikil menning og sagnaarfur tengist göngum í Sveinsstaðaafrétt. Gangnamenn halda góða skrá yfir hverjar göngur þar sem greint er frá helstu atburðum, tíðarfari og fjárhöldum. Einnig er skráður kveðskapur sem jafnan verður til í göngum. Bókin sem geymir þetta efni nefnist Krosshólshlátur eftir þekktri þjóðsögu í safni Jóns Árnasonar. Samnefnd vísa eftir Hjört E. Þórarinsson er þjóðsöngur eða einkennisstef gangnamanna: 
Hér skal ætíð hafa völd
hugur ofsakátur,
megi hljóma um ár og öld
og eilífð Krossshólshlátur.

Dalvíkurbyggð
Svarfaðardalur
Afréttir

Gefin hefur verið út bók um gangnamenningu Svarfdæla með miklum frásögnum og kveðskap úr Sveinsstaðaafrétt. Bókin, sem ber nafnið Krosshólshlátur, er skráð af Hjörleifi Hjartarsyni í Laugasteini og kom út 2013.
Misheyrn

Misheyrn er það þegar manni misheyrist eitthvað sem einhver segir. Misheyrnir geta við vissar aðstæður valdið alvarlegum misskilningi, en eru þó oftast efni hinna ýmsu gamansagna. Mjög algengt er að mönnum misheyrist hendingar í dægurlagatextum.

Dæmi um misheyrnir í samtölum 
 Hann var valmenni - misheyrðist sem - Hann var varmenni
 Ertu ekki með öllum mjalla (sagt við konu sem hét Halla) - misheyrðist sem - Ertu ekki með öllum, Halla? 
 Sjáðu hvað ég gerði! - misheyrðist sem - Sjáðu, ég er í dulargervi
 Unglingar eru með brigðult minni. - misheyrðist sem - Unglingar eru með brauð í munni.

Dæmi um misheyrnir í dægurlagatextum 
 Ríðum, ríðum rekum yfir sandinn - misheyrðist sem - Ríðum, ríðum rekum við í sandinn. 
 Fram í heiðanna ró, fann ég bólstað og bjó - misheyrðist sem - Fram í heiðanna ró fann ég bólstraðan stól

Tenglar 
 Misheyrnir í dægurlagatextum

Heyrn
Nick Leeson

Nick Leeson (f. 25. febrúar 1967) er fyrrum verðbréfasali. Eftirlitslaus verslun hans með afleiður leiddi til hruns elsta fjárfestingabanka Bretlands, Barings-banka, árið 1995.

Breskir fjármálamenn
Barings-banki

Barings-banki í London var elsti fjárfestingabanki Bretlands þar til hann hrundi árið 1995 eftir að einn af starfsmönnum bankans, Nick Leeson, tapaði 827 milljónum sterlingspunda með áhættufjárfestingum, aðallega framvirkum samningum. Bankinn var stofnaður árið 1762 af sir Francis Baring.

Breskir bankar
Íslandshaf

Íslandshaf  einnig kallað Dumbshaf er hafsvæði norður af Íslandi, sem markast af Grænlandssundi í vestri, Grænlandshafi í norðri og Noregshafi í austri.  Hafið er sjaldan merkt á landakort, enda er tilvist þess ekki viðurkennd af öllum þjóðum. Höfin þrjú, Grænlandshaf, Íslandshaf og Noregshaf kallast saman Norðurhöf.

Dumbshaf tekur nafn sitt af Dumbi konungi. Í upphafi Bárðar sögu Snæfellsáss segir frá því að Dumbur sé faðir Bárðar. Svo er sagt um Dumb konung, að hann væri kominn af risakyni í föðurætt sína, en það fólk var vænna og stærra en annað fólk, en að móðir hans hafi verið af tröllaættum.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Sjómannadagsblaðið 1961

Höf
Mósaík

Mósaík er mynd sem er sett saman úr litlum mislitum flísum (úr steini, gleri eða brenndum leir), sem mynda eina heild.

Mósaík á íslensku 
Íslenskir höfundar hafa margir reynt að finna íslenskt heiti yfir mósaík, en ekkert eitt hefur haft sigur yfir önnur. Á meðal þeirra orða sem komið hafa upp má til dæmis nefna orð eins og: steinfella (eða steinfellumynd), steinglit (eða steinglitsmynd), flögumynd eða glerungsmynd. Jón Trausti rithöfundur kallaði mósaík steintiglaleggingu er hann skrifaði um mósaíkverkin í Grünes Gewölbe þegar hann ferðaðist um Þýskaland árið 1905. Thor Vilhjálmsson nefndi mósaík litagnamynd í bók sinni Hvað er San Marino?

Tilvísanir 

Myndlist
Hlynir

Hlynir (fræðiheiti: Acer) er ættkvísl trjáa af sápuberjaætt. Þetta eru um 128 tegundir. Hlynir eru oftast einstofna tré með mjög breiða krónu. Þeir þurfa frjósaman jarðveg og skjól í æsku en verða vind- og saltþolin tré.

Á Íslandi 
Nokkrar tegundir hafa verið reyndar hérlendis. Þar á meðal:
 Garðahlynur (A. pseudoplatanus) verður yfir 15 m hár á Íslandi. Hann þrífst vel á sunnanverðu Íslandi og þroskar fræ.
 Broddhlynur (A. platanoides) Lifir en kelur yfirleitt mikið.
 Hagahlynur (A. campestre) reynsla slök.
 Gljáhlynur (A. glabrum) þokkalegur á Akureyri.
 Síberíuhlynur (A. ginnala) vex vel en kelur nokkuð árlega.
 Askhlynur (A. negundo) Lítil reynsla. 
 Japanshlynur: Lítil reynsla, smágert tré og blöð.

Heimild  
 Hlynur (trjátegundir, Skógrækt ríkisins) 
</onlyinclude>

Sápuberjaætt
Vínarterta

Vínarterta er lagkaka (randalín) úr nokkrum þunnum botnum úr hnoðuðu deigi, með sultu milli laga. Tertan var vinsælt kaffibrauð á Íslandi seint á 19. öld og barst þá vestur um haf og er enn þjóðlegt kaffibrauð meðal Vestur-Íslendinga. Upphaflega var yfirleitt sveskjufylling í henni og hún hefur haldið sér vestanhafs en þegar rabarbararæktun varð útbreidd um og eftir aldamótin 1900 varð rabarbarasulta algengasta fyllingin hérlendis. Í elstu íslensku uppskriftunum eru kökurnar yfirleitt kringlóttar en seinna voru þær oftast ferhyrndar. 

Vínartertur bárust hingað frá Danmörku á 19. öld en eru trúlega upprunnar í Vínarborg, þar eru áþekkar margra laga tertur vel þekktar.

Orðið vínarterta fékk um aldamótin 2000 inni í kanadískri útgáfu orðabókar Oxford útgáfunnar. Í frétt í vesturíslenska blaðinu Lögberg Heimskringla segir að orðið vínarterta hafi nú loksins fengið verðugan sess í bókasöfnum heimila Íslendingabyggðanna þar sem það sé nú meðal 2000 kanadískra orða í þessari fyrstu útgáfu orðabókarinnar. Orðabókin skilgreinir vínartertu sem meðalstóra og hringlaga köku, gerða úr nokkrum lögum með sveskjufyllingu. Ritstjórinn segir orðið hafa unnið sér svo fastan sess í málinu, m.a. í skrifum íslensk-kanadísku rithöfundanna W.D. Valgardsson og David Arnason, að rétt sé að taka það upp í orðabók.

Tenglar 
 Uppskrift að Vínartertu

Kökur
Jökulskeið

Jökulskeið nefnast þau tímabil á ísöld þegar hitastig kólnar og jöklar breiða úr sér. Talið er að síðasta jökulskeiði hafi lokið fyrir 10-15 þúsund árum síðan, um það leyti sem Hólósen-tímabilið hófst.

Jöklafræði

oc:Glaciacion
Náttfari

Getur líka átt við fuglategundina náttfara, (Caprimulgus europaeus). 
Náttfari var maður sem kom til Íslands með Garðari Svavarssyni, sem Landnáma segir að hafi verið sænskur að ætt og annar í röð þeirra norrænu manna sem sigldu til landsins, næstur á eftir Naddoði. Í Hauksbók segir að Náttfari hafi verið þræll en samkvæmt öðrum handritum Landnámu virðist hann hafa verið frjálsborinn maður.

Garðar á að hafa komið til Íslands upp úr miðri 9. öld og haft vetursetu á Húsavík. „Um vorið, er hann var búinn til hafs, sleit frá honum mann á báti, er hét Náttfari, og þræl og ambátt“, segir í Landnámabók. Náttfari varð því eftir þegar Garðar sigldi frá landinu. Hann settist að í Reykjadal, eignaði sér dalinn og „hafði merkt á viðum“, segir Landnáma. Þegar Eyvindur Þorsteinsson kom til landsins löngu síðar rak hann Náttfara burt en sagði honum að hann mætti eiga Náttfaravík, yst við Skjálfandaflóa vestanverðan. Þar settist Náttfari að. Hann hefur þá líklega verið kominn á efri ár og búinn að vera einn í landnámi sínu áratugum saman með þrælnum og ambáttinni.

Náttfara er einnig getið í upphafi Reykdæla sögu: „Náttfari sá, er Garðari hafði út fylgt, hafði eignat sér áðr Reykjadal, ok markat til á viði, hversu vítt hann skyldi eiga; enn er Eyvindr fann hann, gerði hann honum tvá kosti, at hann skyldi eiga Náttfaravík, eða alls ekki. Þangat fór Náttfari.“

Sumarið 1970 var Náttfara minnst á Húsavík, þegar Þingeyingar héldu upp á 1100 ára afmæli búsetu hans, fjórum árum áður en aðrir landsmenn héldu upp á afmæli landnáms Ingólfs Arnarsonar,

Tilvísanir 

Landnám Íslands
Landnámsmenn á Íslandi
Suður-Þingeyjarsýsla
Langstökk

Langstökk er grein frjálsra íþrótta þar sem reynt er að stökkva eins langt út í langstökksgrifju og hægt er með tilhlaupi eftir hlaupabraut. Uppstökkið fer fram af stökkplanka sem langstökkvarinn stekkur af. Á fremri hluta stökkplankans er leir. Ef markar fyrir snertingu í leirinn er stökkið ógilt.

Núverandi Íslandsmet kvenna er 6,62 (Ólympíulágmarkið er 6,7) metrar, sett 2016, og heldur það Hafdís Sigurðardóttir frá Akureyri.

Núverandi Íslandsmet karla, sett 26.08.94, er sléttir átta (8,00) og heldur það Jón Arnar Magnússon.

Neðanmálsgreinar
Segóvía

Segóvía er borg á Spáni og höfuðstaður samnefndrar sýslu í Kastilíu-León. Hún er um klukkutíma akstur norðan við Madríd. Íbúar sveitarfélagsins eru um 55 þúsund. 

Borgir í Kastilíu og León‎
Kristján Harðarson

Kristján Þór Harðarson (f. 28. júlí 1964) er íslenskur frjálsíþróttamaður sem keppti fyrir Ármann. Hann setti íslandsmet í langstökki 3. mars 1984 sem stóð í tíu ár (7,79 metra). Hann keppti fyrir Íslands hönd á Ólympíuleikunum 1984 og lenti þar í 22. sæti - stökk 7,09 metra.

Íslenskir frjálsíþróttamenn
Íslenskir langstökkvarar
Rodney King

Rodney Glen King (fæddur þann 2. apríl 1965 í Kaliforníu – 17. júní 2012) var svartur leigubílsstjóri sem var stoppaður af meðlimum lögreglunnar í Los Angeles (Laurence Powell, Timothy Wind, Theodore Briseno og Stacey Koon) árið 1991, eftir að hafa keyrt of hratt. Var atvikið tekið upp á myndband af George Holliday, og var það sýnt um allan heim. Á myndbandinu sáust lögreglumennirnir fjórir lemja Glen King í sífellu á meðan 4-6 aðrir stóðu aðgerðarlausir hjá.

Var þetta uppspretta óeirðanna í Los Angeles.

Bandaríkjamenn
Óeirðirnar í Los Angeles

Óeirðirnar í Los Angeles áttu sér upptök sín þann 29. apríl 1992 þegar hinir fjóru lögreglumenn sem sáust berja hinn svarta leigubílsstjóra Rodney King voru sýknaðir. Þúsundir af reiðum þeldökkum Bandaríkjamönnum söfnuðust saman og hófu óeirðirnar sem stóðu í sex daga. Allt í allt létust 53 manns í óeirðunum, 2000 manns slösuðust og yfir 10.000 manns voru handteknir.

Óeirðir í Bandaríkjunum
Saga Bandaríkjanna
Tröllastakkur

Tröllastakkur (fræðiheiti: Pedicularis flammea) er blóm sem vex í votlendi  á hálendi á norðurslóðum. 

Tröllastakkur er fremur algengur í rökum jarðvegi á hálendi Íslands, aðallega á norðanverðu landinu.

Varablómabálkur
Dúfur

Um kvenmannsnafnið Dúfa, sjá Dúfa (nafn).

Dúfur (fræðiheiti: Columbidae) er ætt af dúfnafuglaættbálki. Ættin telur um 300 tegundir.

Sjá einnig
Flökkudúfa
Holudúfa
Bogi (byggingarlist)

Um aðrar merkingar orðsins, sjá bogi.

Bogi er bogadregin byggingareining sem getur borið uppi mikinn þunga. Bogar voru mikið notaðir í byggingarlist ekki síst meðal Rómverja og er enn víða notaður vegna burðarþols síns.

Byggingarlist
Eineygði kötturinn Kisi

Eineygði kötturinn Kisi er myndasögupersóna eftir Hugleik Dagsson. Fimm Kisabækur hafa komið út frá 2006.

Kisi er hvítur fress sem býr í Öskjuhlíðinni í Reykjavík. Kisi er manngert dýr líkt og Andrés önd eða Villi spæta. Hann er viðkvæmur hrekkleysingi sem lætur þó skína í tennurnar þegar honum er ofboðið. Hann elskar Gilmore Girls og músakjöt með vindaloo-sósu.

Kata og Skúli 
Bestu vinir Kisa eru Kata kanína og Skúli skjaldbaka. Kata er grunnhyggin og lauslát pæja sem nýtur þess að drekka rauðvín og skemmta sér. Hún er einnig afar fær dansari.

Skúli er dópsali. Hann býr yfir snilligáfu í efnafræði og er mjög hugvitsamur. Einnig er hann alltaf "mökkaður".

Bækur um eineygða köttinn Kisa
 Eineygði kötturinn Kisi og hnakkarnir (2006)
 Eineygði kötturinn Kisi og leyndarmálið (2007)
 Eineygði kötturinn Kisi og ástandið, fyrri hluti: Annus Horribilis (2008)
 Eineygði kötturinn Kisi og ástandið, seinni hluti: Flóttinn frá Reykjavík (2009)
 Eineygði kötturinn Kisi og leyndardómar Eyjafjallajökuls (2010)

Myndasögupersónur
Atómstöðin

Fyrir kvikmyndina, sjá Atómstöðin (kvikmynd).
Atómstöðin er skáldsaga eftir Halldór Laxness sem kom út að morgni 22. mars árið 1948 og seldist upp hjá forlaginu samdægurs. Var hún mjög umdeild við útgáfu enda snerti hún á mörgum hitamálum sem voru í íslensku samfélagi á þeim tíma. Halldór sjálfur leit ekki á Atómstöðina sem eina af sínum betri bókum, heldur sem „innlegg í pólitískt hitamál og kannski viss gagnrýni á losarabrag og siðferðisbrest í kjölfar styrjaldarinnar“.

Söguþráður
Bókin segir frá bóndadótturinni Uglu að norðan sem kemur til Reykjavíkur til að læra á orgel. Hún ræður sig í vist hjá þingmanninum og heildsalanum Búa Árland og lærir hjá Organistanum.

Tilvísanir

Tenglar 
 Fyrirmyndir í Atómstöðinni; grein í Fréttablaðinu 2004

Skáldsögur eftir Halldór Laxness
Bókaárið 1948
Stafafura

Stafafura (fræðiheiti: Pinus contorta) er sígræn jurt af þallarætt. Tegundin kemur upprunalega frá Norður-Ameríku, s.s. Kanada og Alaska en vex allt suður til Kaliforníu.

Lýsing 
Stafafura er fljótvaxin og harðger, þolir vel salt og kelur lítið. Hún sáir sér auðveldlega. Hún gerir ekki miklar kröfur til jarðvegarins, enda getur hún vaxið í bergurð. Þó vex hún best í hlýjum, nokkuð þurrum og næringarríkum móajarðvegi. Hún er sólelsk en þolir vel hálfskugga. Henni er einnig hætt við snjóbroti vegna þess hve greinar hennar eru gildar.

Tréð getur orðið 30-40 metra hátt í heimkynnum sínum, þó getur deilitegundin ssp. murrayana oft náð 50 metra hæð.

Stafafura er tveggjanála-fura og eru tvær nálar í hverju pari. Þær eru gjarnan örlítið snúnar, um 3 til 7 sentímetrar á lengd. Könglarnir eru að sama skapi 3 til 7 sentímetrar og þurfa sumir hverjir að komast í blússandi hita (s.s. í skógareldum) til að opnast og sleppa fræjum sínum.

Á ungum trjám er krónan keilulaga en verður oft egglaga með hvelfdum toppi. Börkurinn er grár til grábrúnn og alsettur flögum sem geta verið allt að 2,5 mm þykkar. Brumin eru rauðbrún, umlukin harpixi.

Stafafura blómgast í júní, könglarnir hanga á trjánum í 2 til 3 ár.

Deilitegundir 
 P. contorta ssp. contorta - strandfura, vex við strönd Kyrrahafs, frá suðurhluta Alaska til Kaliforníu 
 P. contorta ssp. contorta var. contorta - afbrigði strandfuru, vex frá Alaska til norðvestur-Kaliforníu (Rautt á mynd)
 P. contorta ssp. contorta var. bolanderi - afbrigði strandfuru se vex í Medocino-fylki í Kaliforníu. Þríst einstaklega vel í súrum jarðvegi, vaxtarlagið er lægra en á venjulegri strandfuru (runni). 
 P. contorta ssp. latifolia - raftafura, vex í Klettafjöllum, frá Yukon til Kólóradó. Stofninn er yfirleitt beinn, mun hávaxnari en aðrar deilitegundir. (Grænt á mynd)
 P. contorta ssp. murrayana - vex í Cascade-fjöllum auk Sierra Nevada, í suðurhluta Washington-fylkis og suður til norður-Kaliforníu. Hefur ljósgrænar nálar og þunnan börk. Könglarnir opnast sama haust og þeir þroskast. (Blátt á mynd)

Orðsifjar 
Fræðiheiti stafafurunnar, Pinus contorta þýðir hin kræklótta fura en sú nafngift er tilkominn vegna vaxtarlags hennar við vesturströnd Kanada og Bandaríkjanna þar sem hún er mjög kræklótt. Seinna komust flokkunarfræðingar að því að beinvaxin fura sem finna mátti fjær ströndinni var í rauninni sömu tegundar og er nú þetta fræðiheiti notað yfir furu sem vex á mjög stóru svæði og getur verið mjög misjöfn í laginu. Í Svíþjóð sem dæmi er ræktuð beinvaxin fura sem þar er kölluð krækla (kontorta).

Notkun 
Stafafura er vinsælt skógræktartré og er alla jafna notuð sem jólatré. Hún er þó talin ágeng tegund í sumum hlutum Nýja-Sjálands.

Á Íslandi 
Stafafura er eitt algengasta tréð sem notað er í skógrækt á Íslandi.  Fræ voru flutt til landsins fyrst árið 1936 til Hallormsstaðar. Kvæmi frá Skagway, suðaustur Alaska, þótti hentugt fyrir íslenskar aðstæður. Fyrstu sjálfsáðu plönturnar voru skráðar 1976.  Hæstu tré hafa náð 20 metrum .

Tengt efni
Listi yfir tré á Íslandi sem hafa náð 20 metra hæð

Tilvísanir

Heimild 
 

Furur
Barrtré
innflutt
Smjörsýra (eiturlyf)

Smjörsýra (gamma hydroxybutyrate eða GHB) er sljóvgandi efni. Var það upprunalega þróað sem svæfingarlyf.

Tenglar
 (Skoðað 3.3.2008)

Sýrur
Leirufjörður

Leirufjörður er fjörður í Jökulfjörðum á Vestfjörðum. Leirufjörður er ekki hluti af Hornstrandafriðlandinu og tilheyrir sveitarfélaginu Ísafjarðarbæ.

Allt undirlendi í dalnum inn af firðinum einkennist af leirum, frárennslið frá jöklinum og heiðinni safnast ekki saman í eina á sem rennur um hann miðjan heldur rennur um óteljandi ár sem klofna og falla saman aftur og þegar mest er í ánnum rennur yfir landið á milli og ber því fjörðuinn nafn við hæfi.

Rétt vestan við Dalsá (í Munaðardal á Snæfjallaströnd) er óábyrgður slóði í norður frá um 1975, mjög erfiður yfirferðar einkum yfir stærstu þveránna, sem endar áður en aftur fer að halla niður á við. Út frá þessum slóða lagði landeigandi, Sólberg Jónsson sparisjóðsstjóri í Bolungarvík (átti sumarbústað í firðinum), veg í óleyfi í fjörðinn í ágúst 2005. Hafði hann fengið leyfi til að flytja jarðýtu vegleiðina í fjörðinn sem þó var umdeilt en umfangið orðið meira en til stóð. Þar sem slóðinn frá '75 endar og ólöglegi vegurinn hefst er nú tálmi sem ekki verðu komist hjá.

Skriðjökullinn Drangajökull teygir sig niður í fjörðinn, en hann hopaði mjög á 19. öld. Skógrækt er í Leirufirði.

Norður-Ísafjarðarsýsla
Firðir á Íslandi
Körfuvíðir

Körfuvíðir (fræðiheiti: Salix viminalis) er víðitegund upprunalega úr Evrópu og vesturhluta Asíu.  Hann nær oft 3 til 6 metra hæð í heimkynnum sínum og er vaxtahraðinn mikill. Börkurinn er grágrænn og greinarnar langar. Blöðin eru löng.

Nafn sitt dregur hann af því að greinar hans hafa verið notaðar til að búa til körfur en einnig er hann ræktaður til eldiviðar, s.s. í Svíþjóð.

Körfuvíðir á Íslandi 
Um 1910 var farið að rækta afbrigði í görðum á Íslandi afbrigði af körfuvíði sem kallað var Vesturbæjarvíðir. Sú tegund barst einmitt með tágakörfum til Íslands. Annað afbrigði af körfuvíði, þingvíðir, var gróðursett í Alþingisgarðinum og barst þaðan víða og af var ræktað mikið frá 1940 til 1963 en þau tré féllu í páskahreti 1963.

Víðir