alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Grunnavík

Grunnavík er lítil vík í utanverðu fjarðarmynni Jökulfjarða. Þar er sumarábúð og rekin ferðaþjónusta að Sútarabúðum yfir sumarið. Þéttbýlt var áður í Grunnavík en síðustu ábúendur fóru þaðan árið 1962 en við það lagðist endanlega byggð af á Jökulfjörðum. Maríuhorn, sem er 350 metrar að hæð, setur sterkan svip á Grunnavík. Kirkja er á Stað í Grunnavík. Auk þess eru þar bæirnir Naust, Nes, Oddsflöt og svo Faxastaðir fram í dalnum, sem allir eru í eyði.

Á Stað var prestur á 19. öld, Hannes Arnórsson, sem segir frá í bók Friðriks Eggerz Úr fylgsnum fyrri aldar.

Í botni Grunnavíkur er Staðardalur, grösugur og stuttur dalur sem liggur milli tveggja fjalla, Geirsfjalls og Seljafjalls. Dalurinn er umkringdur 700 metra háum hamraveggjum á báða bóga. Í Staðardalsdrögum er Grænavatn.

Heimild 
 Grunnavík (vestfirdir.is)

Íslenskar eyðibyggðir
Ísafjarðardjúp
Víkur á Íslandi
Minnihlutastjórn

Minnihlutastjórn er ríkisstjórn í þingræðislandi sem hefur ekki öruggan þingmeirihluta á bak við sig. Yfirleitt þarf slík ríkisstjórn að hafa óbeinan stuðning þingmanna úr öðrum flokkum en að henni standa þ.e. viðkomandi þingmenn verja stjórnina vantrausti. Andstæða minnihlutastjórnar er meirihlutastjórn.

Slíkar stjórnir eru taldar veikar stjórnir þ.e. eiga ekki auðvelt að koma sínum málum fram á þingi. Þær minnihlutastjórnir sem setið hafa á Íslandi hafa setið stutt og jafnvel verið undanfarar nánara samstarfs stjórnarflokks og þess flokks sem ver stjórnina vantrausti. Andstæðan við minnihlutastjórn er meirihlutastjórn þar sem stjórnmálaflokkar sem hafa til samans meiri en helming þingmanna á Alþingi koma sér saman um að mynda stjórn eða að einn flokkur nær slíkum meirihluta.

Heimild 
 Jón Sigurgeirsson, Þingræðisreglan, HÍ námsritgerð, 1978

Stjórnmálafræði
Aristarkos frá Samos

Aristarkos frá Samos (um 310 f.Kr. – um 230 f.Kr.) var forngrískur stjörnufræðingur og stærðfræðingur. Hann lagði fyrstur fram sólmiðjukenninguna og hefur verið nefndur „hinn forni Kópernikus“.

Tilvísanir

Tenglar 
 

Forngrískir stjarnfræðingar
Forngrískir stærðfræðingar
Forngrískir vísindamenn
Wayfarer

Wayfarer er sextán feta (tæplega fimm metra) löng kæna með eitt mastur sem ber bermúdasegl og fokku. Þessir bátar eru ýmist úr viði eða glertrefjum. Hann er fremur borðhár og nægilega breiður til að þrír fullorðnir geti setið í honum. Þessi gerð var hönnuð af enska bátahönnuðinum Ian Proctor árið 1957.

Wayfarer-bátar eru yfirleitt notaðir í styttri ferðir, en dæmi eru um að menn hafi farið í lengri ferðir eins og þegar Frank Dye sigldi slíkum báti frá Skotlandi til Íslands árið 1964. Hann skrifaði síðar ásamt eiginkonu sinni, Margaret Dye, bók um þessa ferð og aðra til Noregs, Ocean Crossing Wayfarer: To Iceland and Norway in a 16ft Open Dinghy, sem kom út árið 1977.

Nokkrir Wayfarer-bátar úr glertrefjum voru fluttir inn til Íslands eftir miðjan 8. áratuginn og 1978 var stofnað félag Wayfarer-eigenda á Íslandi. 

Seglskútugerðir
Kænur
Ian Proctor

Ian Proctor (1918 – 1992) var enskur skútuhönnuður sem hannaði yfir hundrað gerðir kjölbáta og kæna. Hann var þekktastur fyrir kænur með létt og sveigjanleg álmöstur og stofnaði fyrirtækið Proctor Masts sem framleiddi álmöstur fyrir allar stærðir seglbáta. Sænska fyrirtækið Seldén keypti Proctor Masts árið 1997. Þekktustu kænurnar sem hann hannaði eru Wayfarer og Topper.

Skútuhönnuðir
Fellikjölur

Fellikjölur (eða stunguborð - stundum líka kallað sverð) er kjölur sem hægt er að taka upp og fella ofan í rauf og er notaður til að hindra drift. Fellikjölurinn var oftast aðeins notaður í seglbátum hér áður fyrr, s.s. jullum, en nú er farið að framleiða vélbáta sem hafa innbyggðan fellikjöl, og stundum eru bátar með tvo fellikili. Varast ber að rugla saman fellikjöl og veltikjöl. 

Fyrirtækið Seigla ehf á Akureyri fékk árið 2008  nýsköpunarverðlauninverðlaunin Innovation Prize 2008 á norsku sjávarútvegssýningunni Norfishing í Þrándheimi í Noregi. Fellikjölurinn hafði verið í þróun hjá fyrirtækinu í nokkur ár og verið settur í nær alla stærri vélbáta hjá fyrirtækinu.

Tilvísanir
Grünes Gewölbe

Grünes Gewölbe (íslenska: Græna hvelfingin) er safn í Dresden, Þýskalandi, sem inniheldur stærsta safn dýrgripa í Evrópu. Safnið er hluti af Dresden-kastala. Það var Ágúst sterki Saxakonungur (August dem Starken) setti safnið á stofn árið 1723. 

Söfn í Þýskalandi
Dresden
470 (kæna)

470 er 4,7 metra löng tvímenningskæna  með bermúdasegl, fokku og belgsegl. Hún var hönnuð af franska skútuhönnuðinum André Cornu árið 1963. 470 varð alþjóðleg keppnisgerð 1969 og hefur verið Ólympíubátur frá því á leikunum 1976. Upphaflega var keppt í opnum flokki (karlar og konur saman) en frá 1988 hefur verið keppt í karla- og kvennaflokki.

Íslendingar kepptu í þessum flokki á Ólympíuleikunum 1984 (Gunnlaugur Jónasson og Jón Pétursson) og Ólympíuleikunum 1988 (Gunnlaugur Jónasson og Ísleifur Friðriksson) þar sem þeir lentu í 23. og 22. sæti.

Seglskútugerðir
Kænur
Ólympíubátar
Vök

Fyrir hljómsveitina, sjá Vök (hljómsveit).

Vök kallast op í ís, m.ö.o. op sem nær niður í vatn og er umlukið ís (ferskvatnsís) eða hafís.  Vakir myndast líka í ám. Vök hefur einnig verið notað um það þegar reif til í hálofti, þ.e. þegar skein í heiðan himin í skýjabreiðu. Þá var sagt að vök væri í lofti.

Tegundir vaka 
 álfavök er vök á ís eða vatnspollur ofan á ísi. 
 brunnvök er vök á vatni, tjörn eða á og er notuð sem brunnur.

Frekari upplýsingar 

 Hogan, C. Michael. 2008 Polar Bear: Ursus maritimus, Globaltwitcher.com, ed. N. Stromberg 
 Osborn, Sherard, Peter Wells og A. Petermann. 1867. Proceedings of the Royal Geographical Society of London, Vol 12 no 2 1867-1868 pages 92-113 On the Exploration of the North Polar Region
 Stringer, W.J. og J.E. Groves. 1991. Extent of Polynyas in the Bering and Chukchi Seas
 U.S. National Aeronautics and Space Administration (NASA). 1999. Weddell Polynya

Heimildir

Tenglar 
 International North Water Polynya Study (NOW) 
 The American Heritage Dictionary of the English Language: Fourth Edition on "polynya" 
 Polynya north of Alaska  at NASA Earth Observatory

Hafís
Vatn
Jöklafræði
Smáþjóðaleikarnir

Smáþjóðaleikarnir eru alþjóðlegt íþróttamót þar sem þátttökulönd eru minnstu ríki Evrópu. Ólympíunefndir ríkjanna skipuleggja leikana. Leikarnir eru haldnir á tveggja ára fresti. Þeir fyrstu voru settir í San Marínó 1985.

Þátttökulönd 
Þátttaka miðast við ríki með minna en milljón íbúa. Núverandi þátttökulönd eru Andorra, Ísland, Kýpur, Liechtenstein, Lúxemborg, Malta, Mónakó, San Marínó og Svartfjallaland.

Gestgjafar 
 1985 - San Marínó
 1987 - Monte Carlo, Mónakó
 1989 - Nicosia, Kýpur
 1991 - Andorra la Vella, Andorra
 1993 - Valletta, Malta
 1995 - Lúxemborg
 1997 - Reykjavík, Ísland
 1999 - Vaduz, Liechtenstein
 2001 - San Marínó
 2003 - Valletta, Malta
 2005 - Andorra la Vella, Andorra
 2007 - Mónakó
 2009 - Kýpur
 2011 - Liechtenstein
 2013 - Lúxemborg
 2015 - Ísland
 2017 - San Marínó
 2019 - Svartfjallaland
 2023 - Malta
 2025 - Andorra
 2027 - Mónakó

Keppnisgreinar 
Á leikunum 2019 var keppt í karla- og kvennaflokki í níu greinum:
 Blak
 Borðtennis
 Boules
 Frjálsar íþróttir
 Júdó
 Körfubolti
 Skotfimi
 Sund
 Tennis
Cornel West

Cornel Ronald West (fæddur 2. júní 1953) er bandarískur fræðimaður og samfélagsgagnrýnandi og prófessor við Princeton-háskóla.

West er einkum þekktur fyrir stjórnmálarýni og siðferðisgagnrýni og fyrir að vera baráttumaður fyrir borgaralegum réttindum. Skrif hans fjalla flest um þátt kynþáttar kyns og efnahags í bandarísku samfélagi.

Helstu ritverk

Bækur 
 Hope On a Tightrope: Words & Wisdom (2008).
 Democracy Matters: Winning the Fight Against Imperialism (2004).
 Restoring Hope: Conversations on the Future of Black America (Kelvin Shawn Sealey (ritstj.), 1997).
 Keeping Faith: Philosophy and Race in America (1994).
 Race Matters (1993).
 Beyond Eurocentrism and Multiculturalism (1993).
 The Ethical Dimensions of Marxist Thought (1991).
 The American Evasion of Philosophy: A Genealogy of Pragmatism (1989).
 Prophetic Fragments (1988).
 Prophesy Deliverance! An Afro-American Revolutionary Christianity (1982).
 Black Theology and Marxist Thought (1979).

Bækur samdar ásamt öðrum 
 The African-American Century: How Black Americans Have Shaped Our Century (ásamt Henry Louis Gates, Jr.) (2000)
 The Future of American Progressivism (ásamt Roberto Unger) (1998)
 The War Against Parents: What We Can Do For America's Beleaguered Moms and Dads (ásamt Sylvia Ann Hewlett) (1998)
 The Future of the Race (ásamt Henry Louis Gates, Jr.) (1996)
 Jews and Blacks: A Dialogue on Race, Religion, and Culture in America (ásamt Michael Lerner) (1995)
 Breaking Bread: Insurgent Black Intellectual Life (ásamt bell hooks) (1991)

Ritstýrð verk 
 Post-Analytic Philosophy (ásamt John Rajchman) (1985).

West, Cornel
Fireball

Fireball eða Eldhnöttur er um fimm metra löng grunnrist tvímenningskæna með eina trapisu, belgsegl og kantaðan skrokk. Hún var hönnuð af Peter Milne árið 1962. Skrokkurinn er ýmist úr krossviði, trefjaplasti eða samsettur en má mest vera 80 kíló að þyngd. 

Á Íslandi voru nokkrir bátar af þessari gerð smíðaðir á 8. áratugnum, þeir fyrstu af félagsmönnum í Ými í Kópavogi 1972. Keppt var í flokknum til 1980.

Seglskútugerðir
Kænur
Michel Desjoyeaux

Michel Desjoyeaux (f. 16. júlí 1965) er franskur siglingamaður sem hefur unnið fjölda úthafssiglingakeppna, þar á meðal eina erfiðustu keppni heims, Vendée Globe, tvisvar.

Tenglar
 Vefur Foncia-liðsins 

Franskir siglingamenn
Bakteríuþyrping

Bakteríuþyrping (eða kólonía) er sambýli bakteríu- eða fyrnufrumna sem vex á eða í föstu ræktunaræti á borð við agarhlaup. Oftast er hver kólonía ræktuð upp af einni stakri frumu og eru því allar frumur kóloníunnar hreinræktuð klón. Einföld og örugg aðferð til hreinræktunar bakteríustofns er því að stinga í staka kóloníu með dauðhreinni nál eða sáningarlykkju og strika henni út á ferskt, dauðhreint næringaræti.

Örverufræði
Aurelianus

Lucius Domitius Aurelianus (fæddur u.þ.b. 215, dáinn 275) var keisari Rómaveldis á árunum 270 – 275.

Aurelianus var fæddur í Sirmium í skattlandinu Pannoniu (í núverandi Serbíu) inn í lítið þekkta fjölskyldu. Aurelianus vann sig upp metorðastigann í rómverska hernum og varð að lokum yfirmaður riddaraliðsins (dux equitum), í stjórnartíð Gallienusar keisara. Árið 270 var Aurelianus hylltur sem keisari af herdeildum í Sirmium. Claudius 2. keisari hafði þá nýlega dáið og hafði öldungaráðið þá lýst bróður hans, Quintillus, keisara. Herdeildirnar við norðurlandamæri ríkisins við Dóná vildu hinsvegar ekki styðja Quintillus og studdu því Aurelianus. Eftir að hafa sigrað hersveitir Quintillusar fékk Aurelianus einnig stuðning öldungaráðsins.

Aurelianus hafði ekki verið við völd lengi þegar hann þurfti að verjast árásum germanskra þjóðflokka, því árið 270 réðist Juthungi þjóðflokkurinn tvisvar inn í Norður-Ítalíu og Vandalar einu sinni. Aurelianus sigraði þessa innrásarheri í nokkrum bardögum og hrakti þá á brott. Árið 271 gerðu myntsláttu-verkamenn uppreisn í Róm og í kjölfarið létu nokkur þúsund manns lífið á götum borgarinnar. Aurelianus kvað niður uppreisnina sem endaði eftir bardaga við herinn á Caelius-hæð. Áður en Aurelianus yfirgaf Rómarborg lét hann hefja byggingu mikils varnarmúrs í kringum borgina, Aurelianusarmúrsins. Bygging múrsins var viðbragð við hinni auknu ógn sem stafaði af innrásum Germana, en lítið var um varnir í Róm þar sem borginni hafði ekki verið ógnað af utanaðkomandi herjum í nokkur hundruð ár.

Þegar Aurelianus varð keisari höfðu tvö stór svæði klofið sig frá Rómaveldi, annars vegar Gallíska keisaradæmið í vesturhlutanum og hinsvegar Palmýríska keisaradæmið í austurhlutanum. Bæði þessi svæði höfðu klofið sig frá Rómaveldi á árinu 260, á valdatíma Gallienusar. Aurelianus náði að leggja bæði þessi svæði aftur undir stjórn rómarkeisara, Palmýríska keisaradæmið árið 273 og Gallíska keisaradæmið árið 274. Aurelianus lét rómverskar herdeildir hins vegar yfirgefa Daciu sem hafði tilheyrt Rómaveldi frá því að Trajanus keisari hafði lagt svæðið undir sig árið 106. Dacia var eina landsvæðið, sem tilheyrði Rómaveldi, sem var norðan Dónár og því taldi Aurelianus að of erfitt og kostnaðarsamt yrði að verja svæðið gegn árásum germanskra þjóðflokka. Eftir þetta markaði Dóná norðurlandamæri Rómaveldis í Austur-Evrópu.

Aurelianus var myrtur, árið 275, af undirmanni sínum þegar hann var á leiðinni í hernaðarleiðangur gegn Sassanídum. Þessi undirmaður er sagður hafa séð skjal þar sem stóð að hann og fleiri ættu að vera teknir af lífi, en skjalið hafði hins vegar verið falsað af öðrum aðstoðarmanni Aurelianusar.

Heimildir 
 Körner, Christian, „Aurelian (A.D. 270-275) .“ De Imperatoribus Romanis (2001).
 Scarre, Chris, Chronicle of the Roman Emperors, the Reign–by–Reign Record of the Rulers of Imperial Rome (London: Thames & Hudson, 1995).

Rómverskir keisarar
Myrtir þjóðhöfðingjar
Trefjaplast

Trefjaplast er samsett efni úr plastefni (fjölliður) sem er styrkt með trefjum. Trefjarnar eru yfirleitt glertrefjar, aramíð eða koltrefjar og fjölliðurnar eru yfirleitt epoxý, vínýlesterar eða hitafast plast. Trefjaplast er algengt byggingarefni í flugvélum, bifreiðum og bátum.

Samsett efni
Plast

ca:Plàstic reforçat
de:Faser-Kunststoff-Verbund
en:Fibre-reinforced plastic
ja:繊維強化プラスチック
fi:Lujitemuovi
zh:玻璃钢
Skilyrði Kochs

Skilyrði Kochs (kallast einnig lögmál Kochs, skilyrði Kochs og Henles eða skilyrði Kochs og Loefflers) eru fjögur (upphaflega þrjú) skilyrði sem uppfylla þarf svo hægt sé að fullyrða án nokkurs vafa að orsakasamband sé milli tiltekinnar örveru og tiltekins sjúkdóms. Skilyrðin eiga rót sína í einu höfuðverka Jakobs Henle, en voru þróuð af Robert Koch og fyrst sett fram á prenti af aðstoðarmanni hans, Friedrich Loeffler árið 1883 . Koch og samstarfsmenn hann beittu skilyrðunum til að styðja tilgátur sínar um orsakavalda miltisbrands og berkla, en þau hafa síðan verið mikið notuð í klínískri örverufræði.

Skilyrðin fjögur eru:
 Örveran finnst í öllum tilfellum sjúkdómsins.
 Örveruna er hægt að einangra úr sýktum einstaklingum og rækta í hreinrækt.
 Örveran veldur aftur sama sjúkdómi þegar tilraunadýr er sýkt með henni.
 Örvera sömu tegundar einangrast úr sýkta tilraunadýrinu.

Heimildir 

Örverufræði
Faraldsfræði
Djúprista

Djúprista skips er dýpt frá vatnslínu að kili. Djúpristan er þannig minnsta dýpt sem skip getur siglt í án þess taka niðri. Djúpristumerki á stefni skips sýna hversu djúpt það ristir. Út frá þeim er hægt að finna út þyngd farms með því að reikna út hversu miklu skipið ryður frá sér. Hleðslumerki á skrokknum sýna hversu djúpt skipið má rista án þess að eiga á hættu að sökkva vegna ofhleðslu. 

Skipasmíðar
Fríborð

Fríborð er sá hluti skipsskrokks sem nær frá vatnsborði að brún efra þilfars sem er lægsti punktur þar sem sjór getur flotið inn í skipið. Á stærri skipum er fríborðið mælt frá hleðslumerki sem markar mestu öruggu djúpristu. 

Keppnisbátar eru með lágt fríborð til að spara yfirbyggingu og þyngd og auka þannig hraða. Hærra fríborð gefur betri vörn gegn öldugangi og meira rými innanborðs. 

Skipasmíðar
Vatnslína

Vatnslína skips mælir lengd skipsins við vatnsborðið. Hún tekur þannig ekki tillit til atriða á skipsskrokknum sem eru neðan eða ofan vatnsborðs. Flestir bátar eru með slútandi stefni og skut þannig að mesta lengd skipsins getur verið nokkuð meiri en vatnslína þess. 

Vatnslína skips er mikilvæg mælieining til að reikna út aðra hluti, svo sem hversu miklu það ryður frá sér, skrokkhraða, flatarmál botnmálningar o.s.frv.

Tengt efni
 Lóðlínulengd
 Mesta lengd

Skipasmíðar
Lóðlínulengd

Lóðlínulengd skips er lengd skipsskrokksins frá stýrisás (aftari lóðlínu) að lóðréttum skurðpunkti stefnis (fremri lóðlínu). Þessi mælieining er stundum notuð til að reikna út hleðslurými skips þar sem hún útilokar rými í stefni og skut sem oft er illa nothæft sem hleðslurými.

Tengt efni
 Vatnslína
 Mesta lengd

Skipasmíðar
Skrokkhraði

Skrokkhraði skips er þumalputtaregla sem gefur vísbendingu um hámarkshraða þess að jafnaði út frá því hversu mikið skipsskrokkurinn ryður frá sér miðað við hefðbundna hönnun sem ekki fleytir (planar) eða klýfur ölduna mjög vel. Skrokkhraði vísar til þess að þegar skipið nær tilteknum hraða verður vatnsmótstaðan svo mikil að það kemst ekki hraðar. 

Formúlan fyrir skrokkhraða virkar þegar um er að ræða mjög hefðbundna skipsskrokka en ef hönnun skrokksins er breytt geta skip auðveldlega náð upp fyrir þennan hraða án þess að plana. Í nútímaskipahönnun er því Froude-tala yfirleitt notuð fremur en skrokkhraði til að gefa vísbendingu um hámarkshraða.

Skrokkhraði er reiknaður með formúlunni: 

 

þar sem  er vatnslína skipsins í metrum og  er hraði.

Skipasmíðar
Kjölur (skip)

Kjölur skips er neðsti hluti skrokksins, sem teygir sig stafna á milli og myndar þannig „hryggjarsúlu“ skipsins. Kjölurinn gefur skipinu „kjölfestu“, þ.e. eykur stöðugleika þess og kemur í veg fyrir að það rási til hliðanna. Þegar hefðbundin tréskip eru smíðuð er kjöltréð fyrsti hlutinn sem lagður er í mótið og hinir hlutar skipsins smíðaðir utanum það. Talað er um að leggja kjöl að skipi og markar sú athöfn oft formlegt upphaf skipasmíðinnar. Ýmis konar hjátrú er tengd kjöltrjám.

Djúpristur kjölur á nútímaseglskútum er hins vegar eins og uggi sem kemur niður úr skipinu og hefur þann tilgang að breyta hliðarátaki vinds í seglin í framhreyfingu. Annar tilgangur kjalarins er að verka sem ballest á móti hliðarátaki vindsins og koma í veg fyrir að báturinn fari á hliðina.

Sumir farkostir, t.d. flatbytnur og svifnökkvar hafa ekki kjöl geta því siglt á grynnra vatni en kjölskip á kostanð kjölfestu.

Kjöltegundir
 Fellikjölur - kjölur sem hægt er að draga upp í stokk. 
 Snúningskjölur - kjölur sem snýst upp í rás.
 Veltikjölur - flapar sem eru á síðum skips. 
 Hallandi kjölur - kjölur sem breytir um stöðu eftir halla skips. 
 Uggi - er lítill kjölur aftast á bolnum. 

Skipasmíðar
Skipshlutar
Dýpt

Dýpt kallast lóðrétt fjarlægð mæld frá yfirborði vökva eða jarðar, en einnig er talað um dýpt íláts eða keralds, sem gefur hugmynd um rúmtak þess.

Mæling
Öldudragi

Öldudragi er dragi (vatnsmótstaða) sem hefur áhrif á hluti sem ferðast um yfirborð vatns, svo sem báta og sundmenn. Öldudragi er sú orka sem þarf til að ryðja vatninu úr vegi og mynda bógöldu og kjölfar. Fyrir sundmenn og skip með hefðbundnu lagi er öldudragi aðalmótstaðan sem þau mæta. Þegar ákveðnu hlutfalli milli hraða og lengdar er náð verður orkan sem þarf til að ryðja vatninu frá of dýr og viðkomandi nær ekki hraðar nema með stórauknum krafti. Skrokkhraði og Froude-tala eru notuð til að meta þennan hámarkshraða skipa.

Hægt er að minnka öldudraga með ýmsu móti. Sundmenn reyna gjarnan að synda eins lengi og þeir geta í kafi, en um það gilda sérstakar reglur þegar keppt er í sundi. Skipsskrokkar eru hannaðir með hvössu stefni til að kljúfa ölduna. Með því er tilfærslunni dreift eftir endilöngu stefninu og draginn minnkar. Flest nútímaskip eru með perustefni sem býr til fremri öldu sem eyðir bógöldunni. Löng og mjó skip hafa minni mótstöðu en stutt og breið. Eins eru litlir bátar og hraðbátar hannaðir til þess að lyfta sér upp á bógölduna og fleyta eða plana á yfirborði vatnsins fremur en ryðja því frá sér þegar tilteknum hraða er náð.

Tengt efni
 

Skipasmíðar
Vökvaaflfræði
Sund
Bógalda

Bógalda er alda sem myndast við bóg skips á ferð í vatni. Þegar bógaldan dreifist út til hliðanna myndar hún kjölfar. Stór bógalda hægir ferð skipsins og getur auk þess skapað hættu fyrir minni báta og skemmt mannvirki í höfnum. Þess vegna eru skip yfirleitt hönnuð þannig að þau skapi sem minnsta bógöldu. 

Stærð bógöldu ræðst af ferð skips, djúpristu, yfirborðsöldum, dýpt vatns og lögun stefnis. Skip með mikla djúpristu og flatt stefni býr til stóra bógöldu meðan skip með hvasst stefni eða bátar sem fleyta á yfirborði vatnsins skapa minni bógöldu. Bógöldur eru rannsakaðar með straumfræðiútreikningum.

Bógaldan flytur hreyfiorku frá skipinu og hægir því á því. Skipahönnun fæst því meðal annars við að minnka bógölduna og bæta þannig orkunýtingu. Flest stærri nútímaskip eru búin perustefni til að eyða bógöldunni.

Vökvaaflfræði
Skipasmíðar
Straumfræði
Kjölfar

Kjölfar er kvika eða iða sem verður til þegar lofttegund eða vökvi streymir umhverfis hlut. Kjölfarið verður til úr því efni sem hluturinn ryður frá sér. Í vatni verður til greinilegt kjölfar þegar farartæki sem bátur ferðast eftir yfirborði þess og nefnist það þá einnig varsími og stundum einfaldlega slóð. Fremst verður til bógalda sem dreifist síðan út til hliðanna og eyðist út.

Orðsifjar og -notkun 
Hugtakið „kjölfar“ er dregið af því að þetta er það „far“ sem fylgir skipskili í vatni og er það oft notað í orðasambandinu „í kjölfar“ eða „í kjölfarið“ sem gefur til kynna orsakasamhengi, sagnliðurinn „fylgja í kjölfarið“ merkir að eitthvað leiði af eða sé afleiðing einhvers og að „sigla í sama kjölfar og einhverjir“ merkir að feta í fótspor þeirra eða þræða sömu leið og þeir. Það að „fara í kjölfar einhvers“ merkir að fylgja viðkomandi.

Tilvísanir 

Vökvaaflfræði
Straumfræði
Siglingar
Verknaðarsögn

Verknaðarsögn er sögn sem segir frá verknaði en ekki breytingu á ástandi eða hreyfingu.

Dæmi um verknaðarsagnir í íslensku
borða
drepa
skrifa
lesa
kyssa

Heimildir

Sagnir
Hraunfossar

Hraunfossar – (einnig nefndir Girðingar) – er samheiti á ótal tærum, fossandi lindum sem koma undan Hallmundarhrauni, sem á þessum stað er nefnt Gráhraun, og renna í Hvítá í Borgarfirði. Skammt frá Hraunfossum er bærinn Gilsbakki í Hvítársíðu, ferðamannastaðurinn Húsafell er þar í grennd og ekki er langt til Reykholts.

Úrkoma sem fellur á hraunið og jarðvatn sem síast frá umhverfinu, rennur á milli hraunlaga og kemur fram við hraunjaðarinn og myndar Hraunfossa. Vatnið kemur fram undan hraunjaðrinum á um 1 km löngum kafla. Falla þar fram í Hvítá ótal bunur og fossar, um kletta og skógarkjarr, allan ársins hring. Rennslið frá lindunum er um 5 m³/s (rúmmetrar á sekúndu) og vatnshitinn um 3,5°C.

Barnafoss er gljúfri í Hvítár ofan við Hraunfossa. Staðurinn er þekktur fyrir steinboga (brýr) sem áin hefur markað í bergið með ógnarkrafti sínum. Meðalrennsli árinnar er að jafnaði 80 m³/s en hefur í flóðum mælst allt að 500 m³/s. Þá flæðir áin upp úr þrengingunum og yfir nærliggjandi svæði eins og umhverfið ber með sér. Svæðið var friðlýst árið 1987.

Nálægir staðir 
 Deildartunguhver
 Tröllafossar 
 Surtshellir 
 Víðgelmir 
 Langjökull
 Reykholt í Borgarfirði
 Barnafoss 
Gilsbakki í Hvítársíðu

Tenglar

Ljósmyndir af Hraunfossum
Hraunfossar - ljósmyndir á islandsmyndir.is
Upplýsingar á Húsafell.is 
Ljósmyndir á Húsafell.is 
Ljósmyndir

Fossar á Íslandi
Mýrasýsla
Hvítársíða
Harzfjöll

Harzfjöll er nyrsti fjallgarður Þýskalands. Þau liggja í Neðra-Saxlandi, Saxlandi-Anhalt og Þýringalandi. Fjöllin hétu upphaflega Hart, en það merkir Fjallaskógur.

Landafræði 
Harzfjöll ná yfir rúmlega 2.200 km² landsvæði sem er um 110 km að lengd frá bænum Eisleben í suðaustri til Seesen í norðvestri, og um 30 til 40 km á breidd. Hæsti tindur Harzfjalla er Brocken, 1.141 m.y.s. Brocken er kunnur safnstaður fyrir nornir á Walpurgisnóttu fyrr á öldum. Harzfjöllum er gjarnan skipt í Efri- og Neðri-Harzfjöll (Oberharz og Unterharz). Efri-Harzfjöll einkennast af furu- og greniskógum, en í Neðri-Harzfjöllum eru blandaðir skógar og ræktarlönd.

Saga 
Harzfjöll byggðust fyrst fyrir um 1.000 árum, en fram að þeim tíma voru þau óaðgengileg sakir þéttvaxinna skóga. Ruðningu markarinnar sér enn stað í staðarnöfnum á svæðinu, en mörg þeirra bera viðskeytið -rode, sem útleggja má sem rutt rjóður.

Fjallgarðar í Evrópu
Fjöll í Þýskalandi
Škoda 105/120/125

Skoda 105 er bifreið framleidd af Škoda frá 1976 til 1989. Hann var annar Skoda bíllinn með vélina aftur í. Þeir voru mjög algengir á Íslandi á 9. áratugnum. Nú eru mjög fáir eftir.

Gerðir

Tengt efni 
 Škoda 130/135/136

Tenglar 

Škoda-bifreiðar
Steypiflugvél

Steypiflugvél   er sprengjuhlaðin orustuflugvél sem steypir sér beint niður að marki sínu úr mikilli hæð. Steypiflugið er til að hitta nákvæmar en ella og takmarkar um leið getu óvinavéla til hæfingar. Eftir að hafa sleppt sprengjunum hækkar hún síðan flugið.  Vélar þessar voru nær eingöngu notaðar í seinni heimstyrjöldinni en tíðkuðust lítið eftir það.

Tilvísanir 

Flugvélar