alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Marmaramálun

Marmaramálun er aðferð við að mála eftirlíkingu af marmara á yfirborð úr öðru efni. Marmaramálun er hluti af málaraiðn. Elstu þekktu dæmin um marmaraeftirlíkingar eru freskur á veggjum í rómversku borgunum Pompeii og Herculaneum og eru frá því skömmu eftir Krists burð.

Mismunandi aðferðir eru notaðar við marmaramálun eftir því hvert yfirborðið er, en algengast er að mála þekjandi grunnlit yfir yfirborðið og vinna síðan ofan á hann með hægþornandi málningu í ýmsum litum, eftir því hvaða marmara hermt er eftir. Yfirleitt eru notaðir litlir stífir penslar (listmálarapenslar), svampar og sköfur og stórir mjúkir penslar til að hylja pensilför.

Oft er marmaramálun notuð til að gefa heildaryfirbragð marmaraklæðningar án þess að beinlínis sé reynt að herma eftir tiltekinni tegund marmara. Þannig marmaramálun er algeng í ítölskum endurreisnarkirkjum. Annars staðar er reynt að herma eins nákvæmlega og hægt er eftir tilteknum marmara, helst þannig að ekki sjáist munur á. Sagt er að þessi raunsæisskóli í marmaramálun hafi fyrst þróast í Frakklandi eftir Frönsku byltinguna þegar þurfti að bæta skemmdir á marmaraklæðningum í höllum konungs.

Marmaramálaðir veggir, bekkir, listar og karmar eru víða í húsum á Íslandi. Þekktasta dæmið um marmaramálun er líklega stigagangurinn á Fríkirkjuvegi 11 sem Engilbert Gíslason vann fyrir Thor Jensen í upphafi 20. aldar. Engilbert hafði menntað sig í óðrun í Kaupmannahöfn og þekkti lítið til marmaramálunar en vann út frá bók með fyrirmyndum og þótti takast vel upp.

Tengt efni
 Óðrun
 Trompe l'oeil
 Marmaralitun (á pappír)

Málaraiðn
Marmari
NCIS (9. þáttaröð)

Níunda þáttaröðin af NCIS var frumsýnd 20. september 2011 og sýndir voru 24 þættir.

Aðalleikarar 
 Mark Harmon sem Leroy Jethro Gibbs
 Michael Weatherly sem  Anthony Tony DiNozzo
 Cote de Pablo sem Ziva David
 Sean Murray sem Timothy McGee  
 Brian Dietzen sem Jimmy Palmer
 Rocky Carroll sem Leon Vance 
 David McCallum sem Donald Ducky Mallard

Aukaleikarar 
Diane Neal sem Abigail Borin
Joe Spano sem FBI alríkisfulltrúinn Tobias Fornell
Robert Wagner sem Anthony DiNozzo Sr.
Ralph Waite sem Jackson Gibbs
Muse Watson sem Mike Franks
Jamie Lee Curtis sem Dr. Samantha Ryan
Matt Craven sem Clayton Jarvis, yfirmaður sjóhersins 
Richard Schiff sem Harper Dearing

Þættir

Tilvísanir

Heimild

Níunda þáttaröðin af NCIS á CBS sjónvarpstöðinni 

Bandarískir sjónvarpsþættir
Jens Tómasson

Jens Tómasson (22. september 1925 – 24. október 2012) var íslenskur jarðfræðingur. Jens fæddist í Hnífsdal en lést í Reykjavík. Foreldrar hans voru Tómas Tómasson sjómaður og verkamaður og kona hans Elísabet Elíasdóttir húsfreyja. Jens fluttist ungur með foreldrum sínum og systkinum til Reykjavíkur og ólst þar upp. Hann útskrifaðist úr MR 1948 og settist seinna í Óslóarháskóla. Þaðan lauk hann cand.mag-prófi árið 1962. Eftir það réðst hann til starfa hjá Raforkumálastjóra og síðan Orkustofnun þar sem hann vann allt til 1995 er hann lét af störfum fyrir aldurs sakir. Jens starfaði lengst af á sviði jarðhita og jarðborana og sérhæfði sig í rannsóknum á eiginleikum há- og lághitakerfa. Til þess notaði hann öll gögn sem fengust úr borholum svo sem borsvarf og upplýsingar um jarðlagaskipan, ummyndun bergs og vatnsæðar. Hann var deildarstjóri í borholujarðfræði á Orkustofnun frá 1979 og stýrði verkefnum sem unnin voru fyrir Hitaveitu Reykjavíkur á höfuðborgarsvæðinu. Sú borholujarðfræði sem enn í dag er stunduð á Íslandi er í mörgu byggð á starfi hans. Eftir Jens liggur fjöldi greina og skýrsla um jarðhita og borholujarðfræði og töluvert er vitnað í þær í skrifum um þau fræði.

Jens var kvæntur Herborgu Húsgarð frá Syðri Götu í Færeyjum.

Bróðir hans, Haukur Sigurður Tómasson, var einnig þekktur jarðfræðingur. Þeir bræður unnu báðir lengst af á Orkustofnun, Jens í jarðhitanum en Haukur í vatnsaflinu, og settu skýran svip á íslenskt jarðfræðasamfélag.

Íslenskir jarðfræðingar
Íslenskir náttúrufræðingar
Óperuhúsið í Sydney

Óperuhúsið í Sydney er tónlistarhús í Sydney, Nýja Suður-Wales, Ástralíu. Það var hannað af danska arkitektinum Jørn Utzon og opnaði 1973. Leyfi var veitt fyrir byggingu hússins af bæjarstjórn Nýja Suður-Wales 1958 og framkvæmdir hófust ári síðar. Óperuhúsið er staðsett á Bennelong Point í höfn Sydney, nálægt Syndneyhafnarbrúnni. Það er í norðaustasta hluta aðalviðskiptahverfis Sydney og er umlukið á þrjá vegu af höfninni og á landi af konunglega grasagarðinum. 

Þrátt fyrir nafnið hýsir húsið marga tónlistarviðburði. Óperuhúsið er eitt af vinsælustu tónlistarhúsum heims, með 1.500 sýningar á ári sem eru sóttar af 1,2 milljón manns árlega. Húsið er aðsetur Opera Australia, Sydney Theatre Company og Sydney Symphony Orchestra. Það er einnig eitt af vinsælustu ferðamannastöðum Ástralíu, með yfir sjö milljón heimsóknir á ári.

Húsið er rekið af Sydney Opera House Trust, undir menningaráðuneyti Nýja Suður-Wales. Húsið komst á heimsminjaskrá UNESCO 28. júní 2007.

Heimildir

Tilvísanir 

Sydney
Pungrækjur

Pungrækjur (Fræðiheiti : cumacea) er ættbálkur innan stórkrabba sem telur meira en 1400 tegundir sem finnast um allan heim. Við Ísland hafa fundist um 30 tegundir pungrækja. Flestar voru uppgötvaðar í danska Ingolf-leiðangrinum, sem farinn var 1895 til 1896.

Líffræði 
Flestar tegundir eru 1 til 15 millimetrar að lengd en sumar geta verið allt að 3 sentimetrar. Greinilegur munur er á karl- og kvendýrunum. Kvendýrin eru einnig fleiri og í flestum tilfellum stærri. Pungrækjur fjölga sér aðeins tvisvar á ævinni og gera það með kynæxlun. Kvendýrið geymir svo eggin í þar til gerðum hólfum undir skel sinni (svipað og rækjur og mörg önnur krabbadýr) þangað til afkvæmin hafa klakist út og náð svokölluðu manca stigi. Þegar pungrækja er á manca stigi lífsferils síns, mætti líkja henni við ungling. Hún er næstum því orðin fullvaxta, en vantar aðeins aftasta parið af löppum til að teljast til fullvaxta dýrs.

Vistfræði 
Þrátt fyrir að pungrækjur séu flestar sjávarbotndýr, þá finnast þær líka í söltum stöðuvötnum eins og Kaspíhafi, í íssöltum árósum og jafnvel yfir sjávarmáli í fjörum þar sem mikill munur er á flóði og fjöru. Þær búa sér til heimili í mjúkum botninum eða labba/synda eftir honum í fæðuleit.

Tegundir innan pungrækjuættbálksins má finna allt frá fjöruborði og niður á 1500 metra dýpi. Flestar tegundir lifa skemur en ár, en þær sem lifa á mestu dýpi hafa hægari efnaskipti og geta því lifað örlítið lengur.

Þær lifa á þörungar, dýrasvifi og mest öllu öðru sem fellur til botns og er nógu lítið fyrir þær til að éta. Sumar tegundir pungrækja hafa þróað með sér gadd, sem vex fram úr neðri á þeirra, sem þær nota til að að veiða og drepa minni krabbadýr. Sumar tegundir sem lifa í á grunnsævi taka upp á því að synda upp að yfirborðinu á næturnar í fæðuleit.

Rannsóknir 
Ivan Ivanovich Lepechin var fyrstur til að lýsa pungrækjum árið 1780 en í þá daga voru vísindamenn ekki vissir að um nýtt fyrirbæri væri að ræða og héldu því fram að Lepechin hefði fundið rækjur á lirfustigi. Það var ekki fyrr en Henrik Nicolaj Krøyer, danskur dýrafræðingur, gerði ítarlegar rannsóknir á pungrækjum árið 1844, að menn áttuðu sig á því að hér væri um nýtt fyrirbæri að ræða.

Mestar upplýsingar sem safnast hafa um pungrækjur í kring um ísland voru í rannsóknarverkefninu „Botndýr á Íslandsmiðum (BIOICE)“ sem var upphaflega sett á laggirnar árið 1992. Meginmarkmið verkefnisins eru að kanna hvaða dýr lifa á hafsbotninum innan íslensku efnahagslögsögunnar, í hve miklu magni þau eru og hvernig útbreiðslu þeirra er háttað. Sýnatöku lauk árið 2004 eftir 19 leiðangra á þremur rannsóknaskipum. Alls voru tekin 1390 sýni á 579 stöðvum innan efnahafslögsögu landsins, frá um 20 til 3000 metra dýpi. Í þessum leiðöngrum var safnað rúmlega 14.000 eintökum af pungrækjum og fundust margar nýjar tegundir sem ekki höfðu sést áður hér við land sem og áður óþekktar tegundir. Mest sláandi þótti að Grænlands- Færeyjahryggurinn hamlar útbreiðslu ákveðinna tegunda pungrækja og margar tegundir finnast annaðhvort norðan eða sunnan hryggjarins.

Tilvísanir 

Pungrækjur
Miguel Ferrer

Miguel Ferrer (fæddur Miguel José Ferrer 7. febrúar 1955 - 19. janúar 2017) var bandarískur leikari sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í RoboCop, Twin Peaks og Crossing Jordan.

Einkalíf 
Ferrer er fæddur og uppalinn í Santa Monica, Kaliforníu og er af púertó rískum og írskum uppruna. Stundaði  leiklist við The Beverly Hills Playhouse. 

Foreldrar hans eru leikarinn José Ferrer og söngkonan Rosemary Clooney. Ferrer var giftur Leilani Sarelle frá 1991-2003 og saman áttu þau tvö börn. Er nú giftur Lori Weinstrub sem hann giftist árið 2005. 

Spilar á trommur í hljómsveitinni Jenerators. 

Leikarinn George Clooney er frændi Ferrer gegnum móður hans.

Ferill

Sjónvarp 
Fyrsta sjónvarpshlutverk Ferrer var árið 1981 í Magnum, P.I. Frá 1990-1991 þá lék hann alríkisfulltrúann Albert Rosenfield í Twin Peaks.
 
Hefur hann komið fram gestaleikari í þáttum á borð við Cagney & Lacey, T.J. Hooker, Hotel, Miami Vice, ER, Will & Grace, Medium, Desperate Housewives, Lie to Me og CSI: Crime Scene Investigation.

Árið 2001 var honum boðið eitt af aðalhlutverkunum í Crossing Jordan sem Dr. Garret Macy, sem hann lék til ársins 2007. 

Hefur verið með stórt gestahlutverk í NCIS: Los Angeles sem Owen Granger, hinn nýi aðstoðaryfirmaður NCIS síðan 2012.

Ferrer lést þann 19. janúar árið 2017, þá 61 árs gamall.

Kvikmyndir 
Fyrsta kvikmyndahlutverk Ferrer var árið 1982 í Truckin´ Buddy McCoy. Lék persónuna Bob Morton í RoboCop árið 1987. Hefur hann síðan þá komið fram í kvikmyndum á borð við Arduous Moon, The Harvest, Hot Shots! Part Deux, The Disappearance of Garcia Lorca, Traffic, Silver City og This Is Not a Movie.

Kvikmyndir og sjónvarp

Verðlaun og tilnefningar 
ALMA-verðlaunin
 2007: Tilnefndur sem besti leikari í sjónvarpsseríu, míniseríu eða sjónvarpsmynd fyrir Crossing Jordan.

Action on Film International Film Festival-verðlaunin
 2011: Tilnefndur sem besti leikari í aukahlutverki fyrir Four Assassins.

Imagen Foundation-verðlaunin
 2007: Verðlaun sem besti leikari í sjónvarpi fyrir Crossing Jordan.

Prism-verðlaunin
 2007: Tilnefndur sem besti leikari í dramaseríu fyrir Crossing Jordan.

Screen Actors Guild-verðlaunin
 2001: Verðlaun sem besti leikhópur í kvikmynd fyrir Traffic.

Tilvísanir

Heimildir

Tenglar 

Ferrer, Miguel
Samvinnutryggingar

Samvinnutryggingar.g.t. var íslenskt tryggingarfélag sem stofnað var með stofnfé frá Sambandi Íslenskra Samvinnufélaga (SÍS) árið 1946 og starfrækt til ársins 1989. Þá var það sameinað Brunabótafélagi Íslands (stofnað 1917) í Vátryggingarfélag Íslands.hf (VÍS), með um 50 þúsund félaga og rúmlega eitt þúsund fyrirtæki.

Við sameiningu fyrirtækjanna varð þó eftir fyrirtækið Eignarhaldsfélagið Samvinnutryggingar.ehf, sem haustið 2007 var lagt niður, en eignir og skuldir yfirfærðar í fjárfestingarfélagið Gift. Um Gift og slit á búi Samvinnutryggar varð mikið deilumál þar sem deilt var um hvort löglega hefði verið staðið að sameiningu tryggingarfélagana og greiðslur til eigenda við uppgjör fyrirtækjanna.

Tenglar 
 Skýrsla um starfsemi Samvinnutrygginga g.t.,eignarhaldsfélags Samvinnutrygginga og dótturfélaga   Lagastofnun Háskóla Íslands október, 2009 (skoðað 6.11.2112)
 Samvinnumenn sýsluðu með fjármuni sem þeir áttu ekki vb.is 4. febrúar, 2010 (skoðað 6.11.2112)
 Skuld Giftar nemur 45 milljörðum rúv.is 15. janúar, 2010 (skoðað 6.11.2112)
 S-HÓPURINN, HVAÐ ER NÚ ÞAÐ? ögmundur.is 28. Júní, 2007 (skoðað 6.11.2112)

Íslensk fyrirtæki
Íslensk tryggingarfélög
Samvinnuhreyfingin á Íslandi
Stofnað 1946
Jack Kevorkian

Jacob „Jack“ Kevorkian (26. maí 1928 – 3. juní 2011) var einn áhrifamesti baráttumaður líknardrápa í Bandaríkjunum. Hann var menntaður meinafræðingur og útskrifaðist úr Læknaskóla Michigan árið 1952.

Kevorkian var af armensku bergi brotin. Báðir foreldrar hans voru armenskir innflytjendur. Kevorkian varð heimsfrægur á tíunda áratugnum fyrir það að hafa hjálpað rúmlega 130 veikum einstaklingum að enda líf sitt frá árinu 1990 til ársins 1998. Honum var gefið viðurnefnið doktor dauði af bandarísku pressunni vegna þessa. Jack Kevorkian hafði ungur að árum mótað með sér þá skoðun að fólk sem væri að upplifa mikinn sársauka vegna veikinda ætti sjálft að geta ákveðið hvenær það myndi deyja.

Árið 1987 byrjaði hann að auglýsa ráðgjöf fyrir mjög veikt fólk sem væri að leitast eftir því að deyja. Það var ekki fyrr en árið 1990 sem hann hjálpaði sínum fyrsta sjúklingi að enda líf sitt. Það var kona að nafni Janet Adkins sem hafði verið greind með alzheimer árið 1989. Jack Kevorkian var ákærður fyrir morðið á Adkins en það voru þó engin lög í Michigan ríki á þessum tíma sem bönnuðu það að hjálpa manneskju að enda líf sitt og var því ákæran lögð niður seinna það sama ár.

Michigan-ríki svipti Kevorkian lækningaleyfi árið 1991 eftir að það hefði gefið honum skýr fyrirmæli um að hann gæti ekki haldið áfram að veita fólki þessa þjónustu.

Árið 1998 lét hann fréttaþáttinn 60 Minutes fá upptöku af því þegar hann sprautaði mann að nafni Thomas Youk með lyfjum sem enduðu líf hans. Kevorkian sprautaði hann sjálfur til þess að hann yrði ákærður. Hann trúði því að hann gæti farið með málið fyrir dóm og sýnt fram á að það sem hann væri að gera væri mannúðlegt en ekki morð.

Kevorkian ákvað að vera sinn eiginn verjandi í réttarhöldunum. Það virkaði ekki vel fyrir hann þar sem hann var ekki lærður í lögfræði og kunni því ekki setja fram mál sitt samkvæmt lögum. Dómsmálinu lauk með því að Jack Kevorkian var fundinn sekur og dæmdur í 10 til 25 ára fangelsisvist fyrir morð af annarri gráðu.

Kevorkian afplánaði rúmlega átta ár af dómi sínum, honum var veitt náðun vegna veikinda og hleypt út 1. júní árið 2007. Allt til dauðadags hélt hann áfram að berjast fyrir því að það væri réttur allra einstaklinga að geta ráðið örlögum sínum. Jack Kevorkian lést þann 3. júní árið 2011 eftir þrálát veikindi til margra ára, þá 83 ára gamall.

Tónlistarferill 
Kevorkian var djasstónlistarmaður og tónskáld. Genf's Exit fól hljómsveitarstjóranum David Woodard árið 1999 að undirbúa orgel Kevorkian fyrir blásarasveit.

Tilvísanir

Heimildir 
 

Bandarískir húmanistar
NCIS: Los Angeles (3. þáttaröð)

Þriðja þáttaröðin af NCIS: Los Angeles var frumsýnd 20. september 2011 og sýndir voru 24 þættir.

Aðalleikarar 
Chris O´Donnell sem G. Callen
LL Cool J sem Sam Hanna
Daniela Ruah sem Kensi Blye
Eric Christian Olsen sem Marty Deeks
Barrett Foa sem Eric Beale
Renée Felice Smith sem Nell Jones 
Linda Hunt sem Hetty Lange

Aukaleikarar 
Rocky Carroll sem Leon Vance (Þáttur 1)
Miguel Ferrer sem Owen Granger (Þættir 12, 14-17, 23-24)
Claire Forlani sem Lauren Hunter (Þættir 1-3, 23-24)
Peter Cambor sem Nate Getz (Þáttur 20)

Þættir

Tilvísanir

Heimild

 Þriðja þáttaröðin á NCIS: Los Angeles heimasíðunni á CBS sjónvarpsstöðinni 
Þriðja þáttaröðin af NCIS: Los Angeles á NCIS: Los Angeles Database wikiasíðunni

Bandarískir sjónvarpsþættir
Vestur-Flæmingjaland

Vestur-Flæmingjaland (hollenska: West-Vlaanderen) er vestasta hérað í Belgíu og það eina sem nær að sjó. Ferðamennska er snar þáttur í efnahagi héraðsins. Höfuðborgin er Brugge.

Lega og lýsing 
Vestur-Flæmingjaland er stærsta héraðið í hollenska hluta Belgíu með 3.125 km2. Það liggur við Norðursjó og er gjörvöll strandlengja Belgíu innan marka héraðsins. Nyrst liggur héraðið að Hollandi (Sjálandi) en í suðvestri að Frakklandi. Auk þess liggur flæmska héraðið Austur-Flæmingjaland að því í austri og vallónska héraðið Hainaut í suðri. Í Vestur-Flæmingjalandi eru nokkrar stærri hafnir sökum nálægðar við sjó, en þær helstu eru í Brugge, Oostende og Zeebrugge, en sú síðastnefnda er næststærsta höfn Belgíu (á eftir Antwerpen). Íbúar héraðsins eru 1,1 milljón talsins.

Fáni og skjaldarmerki 
Í fána Vestur-Flæmingjalands eru tólf geislar, sex bláir og sex gulir, en fyrir miðju er auður rauður skjöldur. Merking fánans er mjög gömul, eldri en greifadæmið í Flandri. Honum var síðast breytt 1997.

Skjaldarmerkið er tvískipt. Til vinstri er fáninn, en til hægri er hið svarta ljón greifanna í Flæmingjalandi. Skjöldurinn var búinn til árið 1816 þegar Vestur-Flæmingjaland var stofnað sem hérað. Eitt sinn var skjöldurinn þrískiptur og vísaði þriðji hluti skjaldarins til Hollands, en hann féll burtu þegar Belgía lýsti yfir sjálfstæði 1830.

Orðsifjar 
Flæmingjaland (einnig Flandur) heitir eftir germönskum þjóðflokki sem kallaðist Vlamingen á hollensku, eða Flæmingjar. Flæmingjaland í heild er allur hollenskumælandi hluti Belgíu, en Austur- og Vestur-Flæmingjaland eru tvö vestustu hollenskumælandi héruðin í landinu.

Söguágrip 

Í gegnum aldirnar var héraðið hluti af greifadæminu Flandri (Graafschap Vlaanderen). Þegar Frakkar hertóku Niðurlönd 1794 leystu þeir greifadæmið upp og mynduðu sýslurnar Schelde (úr austurhlutanum) og Leie (úr vesturhlutanum). Þær voru aftur leystar upp þegar Frakkar hurfu úr landi 1814. Greifadæmið var þó ekki endurreist, heldur voru flæmsku hlutarnir áfram aðskildir og urðu héruð í nýstofnuðu ríki Niðurlanda. Vestur-Flæmingjaland var formlega stofnað 1816. Þó að Flæmingjar tækju ekki þátt í belgísku uppreisninni 1830, urðu lönd þeirra engu að síður hluti af Belgíu, ekki Hollandi.

Borgir 
Í Vestur-Flæmingjalandi eru 64 bæir eða sveitarfélög. Stærstu borgir eru:

Heimildir 
 

Héruð í Belgíu
Oskar Morgenstern

Oskar Morgenstern (fæddur 24. janúar 1902 í Þýskalandi, dáinn 26. júlí 1977 í Bandaríkjunum) var austurrísk-bandarískur hagfræðingur sem er helst minnst sem annars af höfundum leikjafræði. Morgernstern fæddist árið 1902 í Görlitz Þýskalandi og lést árið 1977 í Princeton, New Jersey í Bandaríkjunum.

Æviágrip 
Oskar Morgenstern fæddist í Þýskalandi árið 1902, hann fluttist svo til Vínarborgar í Austurríki þar sem hann átti eftir að útskrifast með doktorsgráðu í stjórnmálafræði frá Háskólanum í Vínarborg árið 1925. Hann starfaði svo sem prófessor við skólann frá 1929 fram til 1938 þegar hann fór til Bandaríkjanna. Fyrst í stað átti hann bara að vera gestakennari í Princeton-háskóla. En þegar hann dvaldi við Princeton var hann rekinn frá Vínarháskóla sökum ótækra pólitískra skoðana (nasistar höfðu þá náð völdum)og vegna seinni heimstyrjaldarinnar þá var honum ráðlagt að dvelja áfram í Bandaríkjunum sem hann gerði. 

Í Princeton kynntist hann John von Neumann og saman rituðu þeir verkið Theory of Games and Economic Behavior sem er grundvallarverk á sviði leikjafræði. Þessi bók fjallar að langmestu leyti um núllsummuleiki og þegar fjallað er þar um aðra leiki er það gert á þan hátt að breyta þeim í núllsummuleiki með því að búa til einn nýjan þátttakanda sem tapar því sem aðrir græða samanlagt eða öfugt. Þetta er sennilega þekktasta verk Morgenstern þrátt fyrir að hann hafi gefið út þónokkur önnur rit seinna meir. Morgenstern er einnig þekktur fyrir efahygju sína gagnvart hagfræðimælingum. hann gagnrýndi hefðbundnar aðferðir í riti sínu On the Accuracy of Economic Observations árið 1950. Hann gaf út nokkur önnur rit um ævina og starfaði sem prófessor í hagfræði við Princeton-háskóla þar til 1970 þegar hann lét af störfum vegna aldurs. Hann kenndi þó að einhverju leyti við New York-háskóla eftir það. Oscar Morgenstern lést svo þann 26. júlí í Princeton, New Jersey árið 1970.

Nokkur verk Morgenstern 
 Wirtschaftsprognose: Eine untersuhung ihrer Voraussetzungen und Moglichkeiten (1928)
 Die Grenzen der Wirtschaftspolitik (1934)
 Theory of Games and Economic Behavior (1944, með John von Neumann)
 On the Accuracy of Economic Observations (1950)
 Prolegomena to a Theory of Organization (1951)
 The Question of National Defense (1959)
 Predictability of Stock Market Prices (1970, með C. W. J. Granger)
 Mathematical Theories of Expanding and Contracting Economies (1976, með G. L. Thompson)

Heimildir

Tenglar 
 Game Theory and an Austrian Perspective, grein um Oskar Morgenstern 
 Ritgerð um framlag Oskar Morgenstern til leikjafræði eftir Andrew Schotter 
 Theory Of Games And Economic Behavior sem textaskrá

Morgenstern, Oskar
Leikjafræði
Carbapenem

Carbapenem er samheiti yfir ákveðinn flokk beta-laktam sýklalyfja. Sakir byggingar sinnar eru þau almennt þolin gagnvart betalaktam-sundrandi ensímum, þar á meðal ESBL (e. extended spectrum beta-lactamases) og AmpC-myndandi lífverum. Meðal karbapenema má nefna imipenem, meropenem, ertapenem og doripenem. Þau carbapenem sem til eru í dag verka ekki á meticillin-ónæman Staphylococcus aureus (MÓSA). Einnig eru þær bakteríur sem framleiða ensímið metalló-beta-laktamasa ónæmar fyrir lyfjaflokknum, en meðal þeirra má nefna ýmsar Gram-neikvæðar bakteríur líkt og S. maltophilia, og P. aeruginosa.

Carbapenem sýklalyf 
Impipenem er breiðvirkt sýklalyf og hefur góða verkun á ýmsar loftháðar og loftfælnar gram-jákvæðar og gram-neikvæðar bakteríur. Það er gefið ásamt ensím-hindranum cilastatin, sem hindrar þar með afvirkjun lyfsins í nýrum af ensíminu dehydropeptíðasa. Það hefur aðeins meiri virkni gegn enterókokkum en samanborið við önnur lyf í hópnum. Imipenem ætti ekki að gefa flogaveikum, nýrnabiluðum né við sýkingu í miðtaugarkerfi. Imipenem og meropenem eru notuð empirískt á ýmsar gerðir sýklasótta (e. sepsis).

Meropenem hefur svipaða virkni og imipenem en þolir dehýdrópeptíðasa (ensím í nýrum sem afvirkjar imipenem). Af lyfjum í lyfjaflokknum er það helst gefið við miðtaugakerfissýkingu. Imipenem og meropenem eru notuð empirískt á ýmsar gerðir sýklasótta (e. sepsis).

Ertapenem er helst gefið við samfélagslungnabólgu. Það hefur lengri helmingunartíma en önnur í flokknum en hefur enga virkni á P. aeruginosa.

Doripenem er notað við spítalalungnabólgu og í sýklasótt frá þvagrás eða kviðarholi.

Sýklalyf
Betalaktam-lyf

Betalaktam-lyf eru sýklalyf sem ber beta-laktam-hring. Betalaktam-lyf hafa áhrif á frumuvegg baktería og eru gerlaeyðandi, þ.e. banar bakteríum (sjá hins vegar gerlaheftandi). Af þeim má nefna undirflokkana penisillín, cephalosporín, carbapenem og monobactam.

Sýklalyf
Vandamál fangans

Vandamál fangans, stundum nefnt valþröng fangans eða ógöngur fanganna, lýsir því hvernig að tveir einstaklingar geta valið milli þess að vinna saman og að svíkja hvor annan. Það hjálpar okkur að skilja jafnvægið milli samvinnu og samkeppni í okkar daglega umhverfi. Vandamál fangans er eitt þekktasta dæmi leikjafræðinnar og er best lýst á eftirfarandi hátt:

Tveir menn eru handteknir af lögreglu grunaðir um að hafa framið glæp. Þeir eru vistaðir í mismunandi hlutum fangelsins og hafa því enga leið til þess að hafa samskipti hvor við annan. Lögreglan hefur ekki næg sönnunargögn til þess fá þá dæmda fyrir alvarlegan glæp en getur sett þá báða í fangelsi í sex mánuði fyrir smáglæp. Lögreglan gefur mönnunum tvo kosti: Þeir geta ákveðið að leysa frá skjóðunni og svíkja hinn aðilann eða þegja. Ef báðir mennirnir þegja fá þeir sex mánuði í fangelsi. Ef annar svíkur og hinn þegir fær sá sem svíkur að fara frjáls og sá sem þegir tíu ára fangelsi. Ef báðir mennirnir svíkja fá þeir báðir fimm ára fangelsisdóm. Ættu sakborningarnir að svíkja hvor annan eða vera þögulir?

Samkvæmt leikjafræðinni tekur sérhver einstaklingur rökrétta ákvörðun byggða á eiginhagsmunum. Samkvæmt þeirri kenningu er skynsamlegra að svíkja frekar en að vera þögull þar sem ávinningurinn er meiri. Hins vegar velja manneskjur oftar að vinna saman en gert er ráð fyrir í kenningu leikjafræðinnar sem byggir á að einstaklingar taki ákvarðanir eingöngu út frá eiginhagsmunum. Fyrir báða aðila er ríkjandi leikáætlun að svindla. Hins vegar ef báðir svindla getur það komið þeim verr en ef þeir hefðu ákveðið að þegja.

Tilvísanir 
 Avinash Dixit and Barry Nalebuff: Prisoner's Dilemma

Tenglar 
 

Leikjafræði