alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Fjöldatala

Fjöldatala, fjöldi eða stétt er hugtak í mengjafræði, sem er mælikvarði á fjölda staka í tilteknu mengi M, oft táknuð með | M | eða card( M ). 

Stærðræðilegri framsetning á fjöldatölu teljanlegs mengis er að talan n er fjöldatala mengisins  þá og því aðeins að til sé gagntækt fall f á hlutmengi náttúrulegra talna, þ.e. . Dæmi: talan  fjöldatala mengisins . Ef slík vörpun finnst ekki þá er mengið A sagt óteljanlegt. 

Fjöldatala mengja með óendanlegan fjölda staka táknuð með hebreska tákninu  (framburður alef). Fjöldatala mengi náttúrulegra talnan er táknuð með , sem jafnframt er fjöldatala allra óendanlegra, teljanlegra mengja. Til eru óendanlega mörg talnamengi, sem hafa stærri fjöldatölu en , en þau eru óteljanleg, t.d. mengi rauntalna, sem hefur fjöldataöluna . (Fjöldatala mengis rauntalnanna er stundum nefnd fjöldatala samfellunnar, táknuð með .) 

Augsljóslega gildir að  < , en almennt gildir um fjöldatölur óendanlegra mengja að  < , ef n < m. Samfellutilgátan segir að ekki sé til fjöldatala , þ.a.  <  < . 

Ekki er til nokkurt mengi sem inniheldur allar hugsanlegar fjöldatölur, því veldismengi slíks mengis hefði hærri fjöldatölu en mengið sjálft. Með því að bæta fjöldatölu veldismengisins í mengi allra fjöldatalna, væri komið nýtt mengi með hærri fjöldatölu en uppaflega mengið og síðan koll af kolli.

Fjöldatala er stundum kölluð höfuðtala mengis.
Mengjafræði
1588

Árið 1588 (MDLXXXVIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi

 Oddur Einarsson varð Skálholtsbiskup.
 Arngrímur Jónsson lærði varð skólameistari í Hólaskóla.
 Lauritz Tygesen Kruse varð höfuðsmaður á Íslandi.
 Vermenn á leið yfir Tvídægru lentu í hrakningum og dóu þrettán, en margir kólu og örkumluðust á höndum og fótum, að því er segir í Skarðsárannál.

Fædd

Dáin

Erlendis
 4. apríl - Kristján 4. varð konungur Danmerkur, 11 ára gamall, eftir lát föður síns Friðriks 2.
 12. maí - Hinrik hertogi af Guise tók völdin í París og Hinrik 3. konungur neyddist til að flýja borgina.
 28. maí - Flotinn ósigrandi hélt af stað úr höfnum á Spáni og tók stefnu á Ermarsund. Í flotanum voru 130 herskip og á þeim 30.000 menn. Það tók flotann þrjá daga að láta úr höfn vegna þess hve skipin voru mörg.
 Júlí - Hinrik 3. Frakkakonungur lét undan kröfum hertogans af Guise og fékk að snúa sftur til Parísar.
 29.-30. júlí - Englendingar undir forystu Howards lávarðar og Francis Drake unnu sigur á Flotanum ósigrandi.
 23. desember - Hinrik 3. Frakkakonungur réðist til atlögu gegn leiðtogum Kaþólska bandalagsins, hertoganum af Guise og kardínálanum bróður hans, og lét drepa þá.

Fædd
 8. apríl - Thomas Hobbes, enskur heimspekingur (d. 1679).
 13. maí - Ole Worm, danskur læknir og fornfræðingur (d. 1654).
 8. september – Marin Mersenne, franskur munkur, stærðfræðingur og heimspekingur (d. 1648).
 Sacharias Jansen, hollenskur sjóntækjafræðingur (d. 1628).

Dáin
 4. apríl - Friðrik 2. Danakonungur (f. 1534).

1588
1581-1590
Geirfugl

Geirfugl (fræðiheiti Pinguinus impennis) er útdauð fuglategund af álkuætt. Geirfuglinn var allt að 70 cm hár, vó um 5 kg og var ófleygur. Í útliti líktist geirfuglinn nokkuð mörgæsum, en er ekki af sömu ætt. Geirfuglinn var góður sundfugl og nærðist einkum á fiski. Útbreiðslusvæði geirfuglsins voru strandsvæði Norður-Atlantshafsins.

Geirfuglinn var algengur víða í Norður-Atlantshafinu allt fram á 16. öld, en veiði gekk grimmt á stofninn. Lengst lifði geirfuglinn af við Ísland, en síðustu tveir geirfuglarnir voru drepnir í Eldey 3. júní 1844. Einhverjar sögur fara af því að til geirfugls hafi sést eftir það, einkum á Grænlandi allt fram á sjötta áratug 19. aldar, en óvíst er um áreiðanleika þeirra sagna.

Geirfuglaveiðar og útrýming 
Geirfuglaveiðar voru stundaðar fyrr á öldum og farið út í eyjar þar sem geirfuglar lifðu. Í Íslandslýsingu sem talin er vera eftir Odd Einarsson biskup er þessi lýsing á slíkum veiðum: „Þegar fiskimenn fara þangað til fuglatekju, verða þeir fyrir árásum fugla þessara, sem ráðast á komumenn í þéttri fylkingu og með feiknakrafti og troða þá niður, nema mennirnir sjái við árásinni með því að drepa nokkra hina fremstu í fylkingunni. Þá snúa hinir frá og leggja á flótta,og er þá fyrirhafnarlítið að taka þá á undanhaldinu."

Framan af var geirfugl veiddur til matar, en þegar fuglinum fór að fækka verulega fóru safnarar og náttúrugripasöfn að borga háar fjárhæðir fyrir fuglinn og má segja að það hafi verið hinn endanlegi dauðadómur tegundarinnar. Um 80 uppstoppaðir geirfuglar hafa varðveist til dagsins í dag. Einn þeirra má finna á Náttúrufræðistofnun Íslands, en hann fékkst á uppboði í London 1971 að undangenginni landssöfnun. (Sjá Geirfuglsmálið.)

Carl Franz Siemsen kaupmaður í Reykjavík var umboðsmaður fyrir ýmsa erlenda vísindamenn og söfn. Árið 1844 er honum falið að ná í geirfugl og bauð hann bændum í Höfnum 300 krónur fyrir dauðan eða lifandi geirfugl. Það varð til þess að 4. júní 1844 fóru fjórir á stað til Eldeyjar og sjá þar tvo geirfugla sem sátu á klettasnös og sneru þá úr hálsliðnum.

Tilvísanir

Tenglar 
 Geirfuglarnir á Náttúrufræðistofnun Íslands
 Geirfuglinn; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936

Svartfuglar
Gerhard Schröder

Gerhard Fritz Kurt Schröder (f. 7. apríl 1944) er þýskur fyrrum stjórnmálamaður, lögfræðingur og ráðgjafi. Hann var kanslari Þýskalands frá 27. október 1998 – 22. nóvember 2005. Við af honum í því embætti tók Angela Merkel. Nú er Schröder formaður Nord Stream AG (sem rússneska olíufyrirtækið Gazprom á meirihluta í) og rússneska olíufyrirtækisins Rosneft.

Schröder hafði verið sambandsforseti ungliðahreyfingar Jafnaðarmannaflokksins á áttunda áratugnum. Hann gekk í sambandsstjórn flokksins árið 1989 og varð héraðsráðherra Neðra-Saxlands ári síðar í stjórnarsamstarfi flokksins við Græningja. Hann var endurkjörinn tvisvar með hreinan meirihluta og var valinn sem kanslaraefni Jafnaðarmannaflokksins gegn Helmut Kohl í þýsku þingkosningunum árið 1998. Jafnaðarmannaflokkurinn vann sigur í kosningunum og Schröder tók við kanslaraembættinu mánuði síðar í fyrsta stjórnarsamstarfi Græningja og Jafnaðarmanna í ríkisstjórn alls Þýskalands. Fyrsta kjörtímabil Schröders einkenndist af talsverðri frjálslyndisvæðingu en einnig af nokkrum hneykslismálum, þar á meðal áhyggjum af útbreiðslu kúariðu með neyslu á nautakjöti. Á stjórnartíð Schröders mótmæltu Þjóðverjar einnig harðlega innrás Bandaríkjamanna í Írak og Schröder komst þannig upp á kant við George W. Bush Bandaríkjaforseta.

Árið 2002 vann stjórn Schröders endurkjör en aukið atvinnuleysi leiddi til þess að Schröder kynnti hina svokölluðu „Agenda 2010“-áætlun. Áætlunin einkenndist af niðurskurði í opinberum útgjöldum og frjálslyndisumbótum í ríkisrekstri sem reitti kjósendur Jafnaðarmannaflokksins mjög til reiði og leiddi til þess að vinsældir Schröders döluðu. Þegar stjórn Schröders bað ósigur í héraðskosningum í Norðurrín-Vestfalíu í maí árið 2005 kallaði Schröder til nýrra þingkosninga. Í september sama ár bað Jafnaðarmannaflokkurinn nauman ósigur fyrir Kristilega demókrataflokknum. Í kjölfarið gengu Jafnaðarmannaflokkurinn og Kristilegi demókrataflokkurinn í stjórnarsamstarf þar sem Angela Merkel gerðist kanslari í stað Schröders.

Heimild
 

Schröder, Gerhard
Listi yfir þjóðtungur Indlands

Á Indlandi er talaður mikill fjöldi ólíkra tungumála. Yfirleitt er talað um þrjátíu aðskilin tungumál og 2000 mállýskur. Stjórnarskrá Indlands nefnir hindí og ensku sem opinber tungumál fyrir þjóðstjórnina. Auk þeirra eru 22 viðurkenndar þjóðtungur sem ríkin mega taka upp með opinberum hætti til einhverra nota, og einnig nota í samskiptum milli miðstjórnarinnar og stjórna einstakra ríkja og fyrir próf í opinberri þjónustu.

Ætlunin var að enskan hætti að vera opinbert tungumál árið 1965. Eftir það átti hún að hafa stöðu sem „aukalegt opinbert tungumál“ (með sömu stöðu og hindí) þar til réttkjörin nefnd myndi taka ákvörðun um algera færslu yfir til hindí. En vegna mótmæla frá ýmsum ríkjum, svo sem Tamíl Nadú þar sem útbreiðsla hindí er mjög takmörkuð, er tvítyngisástandið enn viðvarandi. Í kjölfarið á hraðri iðnvæðingu landsins og sterkum fjölmenningarlegum áhrifum á efnahagslífið hefur enskan haldið stöðu sinni sem vinsæl og virk samskiptaleið innan stjórnarinnar og í viðskiptalífinu. Allar hugmyndir um að losna við hana hafa verið lagðar á hilluna.

Opinbert tungumál (landstjórnin)
 hindí
 enska

Viðurkenndar þjóðtungur (tungumál sem má nota í opinberum tilgangi)
 assamíska
 bengalska
 bódó
 dogri
 gújaratíska
 hindí
 kannada
 kasmírska
 konkanska
 maíþílska
 malæjalam
 manípúrska
 maraþíska
 nepalska
 orija
 púnjabska
 sanskrít
 santalska
 sindíska
 tamílska
 telúgú
 úrdú

Önnur algeng tungumál á Indlandi
 avadíska
 bilí
 bojpúríska
 búndelska
 kattískarska
 gondíska
 harjaníska
 hindústanska
 kanájí
 kódava
 kútsíska
 magadíska
 marvaríska
 túlú

Listar tengdir Indlandi
Listar yfir tungumál
Indland
Indóevrópsk tungumál
Stúdíó Sýrland

Stúdíó Sýrland (áður þekkt sem Studío Grettisgat), er hljóðver á Íslandi. 

Það er helst notað við hljóðupptöku fyrir kvikmyndir og sjónvarpsefni og upptöku á tónlist. Meðal tónlistarmanna sem hafa notað það eru Björk Guðmundsdóttir, Sigur Rós, Quarashi, Írafár og Blur. Meðal sjónvarps- og kvikmyndatengds efnis sem hefur verið tekið upp þar eru Strumparnir, Íslenski draumurinn og Með allt á hreinu.

Tenglar
 Vefsíða Sýrlands (nær einungis á ensku)

Íslensk hljóðver
Hindí

Hindí er indóarískt tungumál talað á norður- og mið-Indlandi og er staðlað málsnið af hindí-úrdú. Hindí er ríkismál á Indlandi ásamt ensku. Af mállýskum má nefna hindústaní, kraj, kanújí, búndelí, bangarú, avadí, baqelí og sjatisqarbí. Hindí er það tungumál á Indlandi sem flestir eiga að móðurmáli.
Stjórnlagaráð Indlands samþykkti 14. september 1949 að hindí í Devanagarí-ritkerfinu skyldi vera opinbert tungumál lýðveldisins Indlands.

Málfræði 

Nafnorð hafa þrjú föll: nefnifall, andlagsfall og ávarpsfall, og tvö kyn, karlkyn og kvenkyn. Engan tiltekinn greini er að finna í málinu. Enga kyngreiningu er að finna í persónufornöfnum þriðju persónu. Sagnorð kynbeygjast, persónubeygjast og tölubeygjast. Lýsingarorð beygjast í tölu, kyni og falli en þó er nokkur hluti lýsingarorða sem tekur engum beygingum.

Indóarísk tungumál
Verslunarmannahelgin

Verslunarmannahelgin er helgin á undan frídegi verslunarmanna sem árlega er haldið upp á fyrsta mánudag í ágústmánuði og er hann almennt talin með þegar rætt er um verslunarmannahelgina og hún því þriggja daga helgi. 

Þótt frídagur verslunarmanna hafi í upphafi verið hugsaður sem frídagur ákveðinnar starfsstéttar, þá sökum þess hve þessi þriggja daga helgi varð vinsæl sem almenn ferðahelgi var frídagur verslunarmanna gerður að almennum lögbundnum frídegi als þorra fólks. 

Helgin er ein mesta ferðahelgi ársins og haldnar hátíðir víða um landið. Þjóðhátíðin í Vestmannaeyjum er líklega þeirra þekktust og langlífust. Í upphafi voru þetta fyrst og fremst útihátíðir sem  urðu mislanglífar og flestar þeirra voru haldnar úti í náttúrunni og urðu skjólsælustu skógar landsins oftast fyrir valinu. Lengi voru til dæmis haldnar útihátíðir í Vaglaskógi í Fnjóskadal en líklega var þeirra þekktust útihátíðin í Atlavík í Hallormsstaðarskógi við Lagarfljót. 

Í seinni tíð hafa þessar hátíðir þróast meira í að vera bæjarhátíðir en eiginlegar útihátíðir og hafa nokkrar þeirra fest sig í sessi.

Hátíðir um verslunarmannahelgina 
 Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum
 Neistaflug í Neskaupstað 
 Mýrarboltinn á Ísafirði
 Ein með öllu á Akureyri
 Innipúkinn í Reykjavík
 Sæludagar í Vatnaskógi
 Síldarævintýrið á Siglufirði

Tenglar
 Verslunarmannahelgin.is  heldur utan um þær hátíðir sem eru í boði hverju sinni.

Íslensk menning
Dagatal
Eine kleine Nachtmusik

Eine kleine Nachtmusik („lítið næturljóð“) eða Serínaða fyrir strengi í G-dúr eins og verkið í raun heitir, er ein frægasta og vinsælasta tónsmíð Wolfgangs Amadeusar Mozarts. Hún er skrifuð árið 1787 í Vínarborg. Verkið er merkt sem K. 525 í Köchel-skránni yfir verk Mozarts.

Serínaðan var samin fyrir strengjakvartett (tvær fiðlur, lágfiðlu og selló), með möguleikanum á kontrabassa spilandi sömu rödd og sellóið. Nú til dags er verkið oft flutt af stærri strengjasveit. Upphafsstef fyrsta kaflans er eitt af þekktustu stefjum sem til eru í vestrænni klassískri tónlist.

Kaflar

Fyrsti kafli 
Fyrsti kaflinn er Allegro-kafli í Sónötuformi. Hann byrjar á agressífu stefi sem festir grunntóntegundina (G-dúr) vel í sessi og þar á eftir kemur rólegra stef í D-dúr, fortónstóntegund G-dúrs. Framsetningunni lýkur svo í D-dúr og er endurtekin. Úrvinnslan hefst í D-dúr og snertir á d-moll og C-dúr áður en verkið fer aftur í G-dúr fyrir lokaframsetninguna. Í lokaframsetningunni er eru helstu stefin úr frumframsetningunni spiluð í G-dúr og endar í kaflinn þeirri tóntegund.

Fyrsti þeminn

Annar kafli 
Annar kaflinn er rómansa með hraðamerkingunni andante. Hann er í C-dúr (undirfortónstóntegund G-dúrs) og rondó-formi sem setja má upp sem ABACA. Fyrsta stefið (A) er tignarlegt og lagrænt. Á eftir því kemur annað stefið (B) sem er hrynrænna en það fyrsta. Því næst kemur fyrsta stefið aftur og á eftir því þriðja stefið (C) sem er dekkra en hin tvö og kemur aðeins við í c-moll. Því næst kemur A-stefið í þriðja sinn til að ljúka kaflanum af.

Þriðji kafli 
Þriðji kaflinn er menúett og tríó (ABA) og danslegur eftir því. Hann er í grunntóntegundinni G-dúr og er alegretto að hraða. Kaflinn hefur tvö stef, menúett og tríó. Hann byrjar á menúettnum, því næst kemur tríóið og svo er menúettinn endurtekinn. Hann endar, eins og hann byrjar, í G-dúr.

Fjórði kafli 
Fjórði og seinasti kaflinn er sónöturondó. Hann er sannur lokakafli og líflegur líkt og fyrsti kaflinn. Í framsögunni er flakkað milli tveggja stefja. Í úrvinnslunni er flakkað milli nokkurra tóntegunda og endar í G-dúr. Stefin tvö koma svo aftur í lokaframsetningu og kaflinn endar á hala þar sem fyrsta stefið kemur aftur fyrir.

Fimmti kafli? 
Samkvæmt skrá Mozarts sjálfs á verkum sínum hefur verkið fimm kafla. Annar kaflinn, samkvæmt hans skráningum, á að vera menúett og tríó og var lengst af talinn glataður. Tónlistarfræðingurinn Alfred Einstein hefur hins vegar lagt til að menúett í Píanósónötu í b, K.498a, sé í raun hinn týndi kafli. Síðan þá hefur menúettinn verið spilaður af strengjakvartettum, þó svo að tónlistarfræðingar séu ekki á eitt sáttir um hvort Einstein hafi haft rétt fyrir sér.

Verk eftir W.A. Mozart
Kartúm

Kartúm (arabíska: الخرطوم, al-Ḫarṭūm „fílsrani“) er höfuðborg Súdan og höfuðstaður ríkisins Kartúm. Borgin stendur þar sem Hvíta Níl mætir Bláu Níl, verður að Níl og rennur í gegnum Egyptaland í átt til Miðjarðarhafsins.

Súdan
Höfuðborgir
Níl
Tjadvatn

Tjadvatn er stórt, grunnt stöðuvatn í miðri Afríku. Vatnið skiptist á milli landanna Tjad, Kamerún, Níger og Nígeríu, en stærstur hluti þess er í vesturhluta Tjad. Það er gríðarlega mikilvægt vatnsforðabúr fyrir svæðið umhverfis það. Áin Sjarí er stærsta áin sem rennur í vatnið og flytur 90% vatnsins. Strendur vatnsins eru að mestu leyti mýrar, og í vatninu er mikið af litlum eyjum, fljótandi eyjum og leirum. Vatnið er einungis sjö metra djúpt þar sem það er dýpst og er því mjög viðkvæmt fyrir smávægilegum breytingum á hæð vatnsborðsins. Stærð þess breytist því eftir árstímum. Í vatninu lifa meðal annars krókódílar og flóðhestar.

Vatnið er talið vera leifar innhafs sem hefur þakið 300.000 km² svæði fyrir sex þúsund árum. Þegar Evrópubúar mældu vatnið fyrst 1823 var það eitt af stærstu stöðuvötnum heims.

Vatnið hefur minnkað mjög mikið frá því um miðja 20. öld vegna minnkandi rigninga. Líklegt þykir að það muni minnka enn frekar, eða hverfa jafnvel með öllu á 21. öld. 

Stöðuvötn í Tjad
Stöðuvötn í Níger
Stöðuvötn í Nígeríu
Stöðuvötn í Kamerún
Stöðuvötn í Afríku
Níl

Níl (arabíska النيل, an-nīl) er annað tveggja stærstu fljóta heims. Nafnið kemur úr grísku
Νειλος (Neílos) en Grikkir kölluðu ána einnig Αιγυπτος (Ægyptos) sem er uppruni nafns Egyptalands. Forn-Egyptar kölluðu fljótið iteru. Deilt er um hvort Níl eða Amasónfljót eigi að teljast lengsta fljót heims.

Tengt efni 
 Flúðir Nílar

Tenglar 
 Ráðgátan um upptök Nílar og mennirnir sem leystu hana; grein í Morgunblaðinu 1977

Fljót í Afríku
Fljót í Egyptalandi
Fljót í Súdan
Fljót í Úganda
Kampala

Kampala er höfuðborg Úganda og samnefnt hérað. Íbúafjöldinn var 1.208.544 árið 2002 og borgin er því stærsta borg landsins. Borgin stendur í 1.189 metra hæð yfir sjávarmáli. Kampala er höfuðstaður héraðsins og konungsríkisins Búganda.

Nálægt borginni eru alþjóðaflugvöllurinn í Entebbe og höfnin Port Bell á strönd Viktoríuvatns.

Borgin óx í kringum virki sem Frederick Lugard reisti árið 1890 fyrir Breska Austur-Afríkufélagið. Árið 1962 tók borgin við af Entebbe sem höfuðborg. Stór hluti borgarinnar eyðilagðist þegar Idi Amin var steypt af stóli 1979.

Borgir í Úganda
Höfuðborgir í Afríku
Idi Amin

Idi Amin Dada Oumee (~1925 – 16. ágúst 2003) var forseti Úganda frá árinu 1971 til 1979. Valdatíð hans þótti einkennast af mikilli grimmd þar sem talið er að hundruð þúsundir Úgandabúar hafi verið pyntaðir og myrtir. Idi Amin stundaði markvissar kynþáttaofsóknir gegn þjóðarbrotum atsjólímanna, langómanna og fleirum.

Amin komst til valda með valdaráni gegn stjórn Miltons Obote árið 1971. Bretar voru fegnir því að losna við Obote, sem var einræðisherra og lítt hallur undir hagsmuni Breta. Amin átti hins vegar ekki eftir að reynast skárri. Á alþjóðasviðinu varð Amin fljótt frægur fyrir mjög sérviskulega hegðun og fjölmörg kjánaleg ummæli. Þegar Bretar riftu stjórnmálasambandi við Úganda árið 1977 lýsti Amin því yfir að hann hefði „sigrað“ Breta og gaf sjálfum sér titilinn „sigrari breska heimsveldisins“. Undir lok valdatíðar Amins var titill hans í heild sinni: „Hans æruverðuga hátign, forseti til lífstíðar og ofursti Al Hadjí, Doktor Idi Amin, VC, DSO, MC, drottnari allra lifandi skepna og fiska sjávarins og sigurvegari breska heimsveldisins í Afríku og sérstaklega í Úganda“.

Amin hafði undarlegt dálæti á Skotlandi og hann lýsti því yfir að hann væri hinn ókrýndi „síðasti konungur Skotlands“. Öll þessi uppátæki leiddu til þess að utan Úganda var helst litið á Amin sem eins konar ofvaxið barn; meinlausan trúð sem varla bæri að taka alvarlega. Þessi trúðsímynd skyggði nokkuð á skelfileg mannréttindabrot sem viðgengust undir stjórn Amins í Úganda.

Árið 1978 hóf Amin innrás í Tansaníu með herstuðningi frá Muammar Gaddafi. Úgandski herinn bað afhroð í átökunum við Tansaníuher og svo fór að Tansanar gerðu gagnárás inn í Úganda. Tansanar hertóku Kampala og ráku Amin á flótta. Amin slapp til Líbíu en settist síðar að í Sádi-Arabíu, þar sem hann bjó til dauðadags árið 2003.

Tilvísanir

Forsetar Úganda
Entebbe

Entebbe er borg í Úganda með rúmlega 90.000 íbúa. Hún stendur við strönd Viktoríuvatns nærri höfuðborginni Kampala.

Entebbe er líklega þekktust fyrir alþjóðaflugvöllinn Entebbe þar sem Ísraelsher frelsaði eitt hundrað gísla um borð í Air France-vél þann 4. júlí 1976.

Borgir í Úganda
Viktoríuvatn

Viktoríuvatn er eitt af stóru vötnunum í Afríku. Það er 68.870 ferkílómetrar að flatarmáli og annað stærsta stöðuvatn jarðarinnar að umfangi, en þar sem það er tiltölulega grunnt er það ekki nema sjöunda stærsta vatn heims miðað við rúmmál og inniheldur 2.760 rúmkílómetra af vatni. Viktoríuvatn er upptök lengstu þverár Nílarfljóts, Hvítu Nílar. Vatnið liggur á hásléttu í vesturhluta Sigdalsins mikla og er undir stjórn Tansaníu, Úganda og Kenía.

Í vatninu eru meira en þrjú þúsund eyjar sem margar eru byggðar. Þar á meðal eru Sseseeyjar í Úganda í norðvesturhluta vatnsins, sem eru vinsæll viðkomustaður ferðamanna.

Stóru vötnin
Stöðuvötn í Tansaníu
Stöðuvötn í Kenýa
Stöðuvötn í Úganda
Stöðuvötn í Afríku
Sigdalurinn mikli

Sigdalurinn mikli er gríðarstórt misgengi á plötuskilum Afríkuflekans, Arabíuflekans og Indlandsflekans.

Norðurhluti misgengisins myndar dal árinnar Jórdan við botn Miðjarðarhafs, um Galíleuvatn og Dauðahaf að Akabaflóa og gegnum Rauðahaf.

Syðri hlutinn teygist frá Adenflóa og klofnar í þrennt við Afardældina á horni Afríku. Eystra misgengið myndar úthafshrygg meðfram flekaskilunum en vestari helmingurinn heldur áfram inn í land og klýfur eþíópísku hásléttuna í tvennt. Eftir það (við Stóru vötnin) skiptist sigdalurinn í eystri og vestri sigdalinn sem liggja hvor sínum megin við Viktoríuvatn.

Sigdalurinn endar svo við ósa Sambesífljóts í Mósambík.

Sigdalurinn mikli
Misgengi
Sambesí

Sambesí eða Sambesífljót er fjórða lengsta fljót í Afríku og það stærsta sem rennur í Indlandshaf. Vatnasvið þess er 1.329.965 km² að stærð, eilítið minna en helmingur vatnasviðs Nílar. Sambesí er 2.750 km langt. Það á upptök sín í Sambíu, rennur svo gegnum Angóla og síðan eftir landamærum Simbabve og Sambíu til Mósambík þar sem það rennur út í Indlandshaf.

Í Sambesí eru Viktoríufossar, eitt af stærstu vatnsföllum heims, en aðrir stórir fossar eru Chavumafossar við landamæri Sambíu og Angóla, og Ngonyefossar í vesturhluta Sambíu. Allt fljótið er einungis brúað á fjórum stöðum: við Chinyingi, Viktoríufossa, Chirundu og Tete.

Fljót í Sambíu
Fljót í Angóla
Fljót í Simbabve
Fljót í Mósambík
Fljót í Afríku
Viktoríufossar

Viktoríufossar eru með glæsilegustu fossum heims. Fossarnir eru í ánni Sambesí sem myndar landamæri milli Sambíu og Simbabve. Fossarnir eru um 1,5 km á breidd og 128 m á hæð. Þeir eru allsérstæðir að því leyti að vatnið fellur ofan í gjá fyrir neðan fossana og þaðan eftir mjórri rás út. Þetta gerir það að verkum að hægt er að standa báðu megin gjárinnar og horfa beint á fossana.

Skoski landkönnuðurinn og trúboðinn David Livingstone heimsótti fossana árið 1855 og gaf þeim nafnið Viktoríufossar, eftir Viktoríu drottningu. Á máli innfæddra hétu þeir hins vegar Mosi-oa-Tunya „þrumandi reykur“. Fossarnir eru hluti af tveimur þjóðgörðum; Mosi-oa-Tunya-þjóðgarðurinn sem er í Sambíu og Viktoríufossaþjóðgarðurinn í Simbabve. Fossarnir eru á heimsminjaskrá UNESCO.

Tengt efni 
 Iguazu-fossar

Tilvísanir 

Fossar í Sambíu
Fossar í Simbabve
Heimsminjar
Lúsaka

Lúsaka er stærsta borg og höfuðborg Sambíu. Hún stendur á hásléttu (í 1.400 metra hæð yfir sjávarmáli) sunnan megin í miðhluta landsins. Íbúar voru 1.640.000 talsins árið 2002.

Borgin var stofnuð af evrópskum landnemum árið 1905. Nafnið er dregið af nafni þorps sem áður stóð þar og hét Lusaaka eftir þorpshöfðingjanum. Vegna þess hve borgin var miðsvæðis, tók hún við af Livingstone sem höfuðborg bresku nýlendunnar Norður-Ródesíu árið 1935. Árið 1964 var hún gerð að höfuðborg sjálfstæðrar Sambíu.

Tenglar 

 Upplýsingar um Lúsaka fyrir ferðafólk
 Kort af Lúsaka

Borgir í Sambíu
Norður-Ródesía

Norður-Ródesía var breskt verndarsvæði í sunnanverðri Afríku. Nýlendan varð til við sameiningu Norðvestur- og Norðaustur-Ródesíu sem bæði voru hlutar Ródesíu og undir stjórn Breska Suður-Afríkufélagsins. Bresk stjórn tók við 1923 þar til landið hlaut sjálfstæði sem Sambía 24. október 1964.

Norður-Ródesía gekk inn í Sambandsríki Ródesíu og Nýasalands þegar það var búið til árið 1953, en þegar ríkjasambandið liðaðist í sundur seint árið 1963 varð Norður-Ródesía aftur sérstakt svæði þar til það hlaut sjálfstæði árið eftir.

Breskar nýlendur
Saga Sambíu
Breska Suður-Afríkufélagið

Breska Suður-Afríkufélagið (enska: British South Africa Company) var verslunarfélag sem Cecil Rhodes stofnaði til að styrkja landnám og efnahagsþróun í sunnanverðri Afríku á tímum kapphlaupsins um Afríku. Félagið fékk konunglega réttindaskrá árið 1889. Fyrirmynd félagsins var Breska Austur-Indíafélagið.

Félagið kom sér upp eigin her og sigraði matabelemenn og sjónamenn fyrir norðan Limpopofljót. Í þessum átökum notuðu Bretar Maxim-vélbyssuna í fyrsta skiptið í hernaðarátökum. Félagið lagði undir sig stórt svæði sem fyrst var kallað Sambesía og síðan Ródesía. 

Árið 1914 var réttindaskráin endurnýjuð með því skilyrði að landnemar fengju aukin pólitísk réttindi. 1923 kaus Bretland að endurnýja ekki réttindaskrána og gerði þess í stað Suður-Ródesíu (sem í dag heitir Simbabve) að sjálfstjórnarnýlendu og Norður-Ródesíu (sem í dag heitir Sambía) að verndarsvæði.

Verslunarfélög
Breska heimsveldið
Saga Sambíu
Saga Simbabve