alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Læknar án landamæra

Læknar án landamæra (franska: Médecins Sans Frontières) eru góðgerðarsamtök sem voru stofnuð 1971 af hópi franskra lækna undir forystu Bernard Kouchner. Samtökin voru stofnuð með það að leiðarljósi að allir eigi rétt á læknishjálp og að neyð þeirra sé mikilvægari en landamæri. Samtökin fengu Friðarverðlaun Nóbels 1999.

Tenglar 
 Médecins Sans Frontières
 Medecins Sans Frontieres Ástralía / Doctors Without Borders
 Médecins Sans Frontières Austurríki / Ärzte ohne Grenzen
 Médecins Sans Frontières Belgía (Dutch: Artsen Zonder Grenzen)
 Médecins Sans Frontières Brasilía / Médicos Sem Fronteiras
 Médecins Sans Frontières Kanada
 Médecins Sans Frontières Danmörk / Læger uden Grænser
 Médecins Sans Frontières Frakkland 
 Médecins Sans Frontières Þýskaland / Ärzte ohne Grenzen
 Médecins Sans Frontières Grikkland / Γιατροί Χωρίς Σύνορα
 Médecins Sans Frontières Hong Kong / 無國界醫生 
 Médecins Sans Frontières Ítalía / Medici Senza Frontiere
 Médecins Sans Frontières Japan / 国境なき医師団
 Médecins Sans Frontières Lúxemborg
 Médecins Sans Frontières Holland / Artsen zonder Grenzen
 Médecins Sans Frontières Noregur / Leger Uten Grenser
 Médecins Sans Frontières Spánn / Medicos Sin Fronteras
 Médecins Sans Frontières Svíþjóð / Läkare Utan Gränser
 Médecins Sans Frontières Sviss / Ärzte ohne Grenzen
 Médecins Sans Frontières Bretland 
 Médecins Sans Frontières Bandaríkin / Doctors Without Borders

 Friðarverðlaun Nóbels
 Tilkynning nefndarinnar 
 Médecins Sans Frontières fá friðarverðlaunin afhent

Alþjóðleg góðgerðarsamtök
Handhafar friðarverðlauna Nóbels
Fóbos

Fóbos er annað tveggja tungla reikistjörnunnar Mars. Hitt tunglið er Deimos. Fóbos er nær reikistjörnu sinni enn nokkurt annað tungl í sólkerfinu, eða í innan við 6.000 km hæð. Tunglið er nefnt eftir syni Aresar, en Ares er hið gríska nafn guðsins sem Rómverjar nefndu Mars. Bandaríkjamaðurinn Asaph Hall fann Fóbos 18. ágúst 1877. Nokkrum dögum áður hafði Hall fundið Deimos, nánar tiltekið 12. ágúst. Umferðartími Fóbosar er aðeins 7 klukkustundir og 39 mínútur, sem er styttra en marsdagur, og því virðist tunglið koma upp í vestri og setjast í austri

Tenglar 
 Upplýsingar um Fóbos á Stjörnufræðivefnum

Neðanmálsgreinar 

Tungl Mars
Sólkerfið
Frumefnin fimm

Frumefnin fimm á venjulega við um við, eld, jörð, málm og vatn í austur-asískri heimspeki eða vatn, eld, jörð, loft og eter í vestrænni heimspeki.

Heimspeki
Varahljóð

Varahljóð eru þau samhljóð sem eru mynduð við varir. Í íslensku tákna stafirnir m, v, f, p og b allir varahljóð. Í öðrum málum má finna fleirri varahljóð svo sem W, og óraddað W, og í nokkrum afrískum málum má finna varamælt smellihljóð, einskonar kissihljóð.

Hljóðfræði
Tungumál
Hljómfall

Hljómfall er það kallað þegar í töluðu máli sveiflast tónhæðin upp og niður eftir setningagerð og áherslum. 

Hljóðfræði
Hljóðan

Hljóðan er minnsta merkingargreinandi eining málsins. Ólíkt málhljóðum eru hljóðön huglægar eindir í hljóðkerfi málsins sem finnast með því að skoða venslin milli hljóða. Hljóðan er lykilhugtak í skilningi formgerðarsinna á hljóðkerfum. Litið er á það sem svo að talstraumurinn sé skorinn niður í búta sem aðskildar einingar. Þessi sneiðing er grundvöllur fyrir allri umritun hljóða með stöfum.

Hljóðfræði
Oortský

Oortskýið er tilgáta um hnöttótta þyrpingu eða "ský" af halastjörnum í 50.000 til 100.000 stjarnfræðieininga fjarlægð frá sólinni, sem samsvarar u.þ.b. fjarlægðinni einu ljósári. 

Engar beinar athuganir hafa verið gerðar sem staðfesta tilvist Oortskýsins, en það er talið vera uppspretta flestra ef ekki allra halastjarna sem fara um sólkerfið (sumar halastjörnur gætu átt upptök í Kuiperbeltinu) og byggir tilgátan á athugunum á sporbrautum halastjarna.

Tenglar 
 Upplýsingar um Oortskýið á Stjörnufræðivefnum 

Sólkerfið
Stjarnfræðieining

Stjarnfræðieining (enska: astronomical unit) er mælieining fyrir fjarlægð notuð í stjörnufræði, skammstöfuð SE (enska: AU). Er meðalfjarlægðin milli jarðar og sólar, þ.e.a.s. meðalgeisli jarðbrautarinnar. Skilgreining: 1 SE = 149.597.870.691 ± 30 metrar (um 150 milljón kílómetrar).

Tenglar 
 Upplýsingar um stjarnfræðieininguna á Stjörnufræðivefnum 

Stjörnufræði
Stjarnfræðilegar mælieiningar
Júra

Júra er jarðsögulegt tímabil sem nær frá endalokum trías fyrir 201,3 milljón árum til upphafs Krítar fyrir 146 milljón árum. Eins og með önnur jarðsöguleg tímabil eru jarðlögin sem marka upphaf og endi júratímabilsins vel skilgreind en nákvæmum aldursgreiningum skeikar sem nemur 5 til 10 milljónum ára. Júra er miðtímabil miðlífsaldar og er betur þekkt sem tímabil risaeðlanna. Upphaf tímabilsins miðast við trías-júrafjöldaútdauðann. Tveir aðrir fjöldaútdauðaatburðir áttu sér stað á tímabilinu; thouars-útdauðinn fyrir um 183 milljón árum og tíþónútdauðinn undir lok tímabilsins. 

Nafngiftin júra kemur frá Alexandre Brogniart eftir miklum sjávarkalksteinslögum í Júrafjöllum þar sem Þýskaland, Frakkland og Sviss mætast. Í upphafi Júratímabilsins hóf risameginlandið Pangea að brotna upp í Gondvana í suðri og Lárasíu í norðri. Við þetta urðu til fleiri strendur og loftslagið varð rakt svo margar af eyðimörkum Tríastímabilsins voru þaktar regnskógum. Dýralíf Tríastímabilsins sem einkenndist af frumeðlum breyttist svo að risaeðlur urðu ríkjandi. Fyrstu fuglarnir komu fram á þessum tíma eftir að hafa þróast frá einni grein kjöteðla. Fyrstu eðlurnar komu einnig fram og fyrstu spendýrin. Krókódílar gerðust vatnadýr. Í höfunum lifðu sæðlur eins og fiskeðlur og svaneðlur. Flugeðlur voru ríkjandi í lofti.
Tríastímabilið

Tríastímabilið er jarðsögulegt tímabil sem nær frá 245 til 202 milljónum ára. Trías er fyrsta tímabil miðlífsaldar. Bæði upphaf og lok trías markast af miklum fjöldaútdauðum. Fjöldaútdauðinn sem batt endi á trías hefur nýlega verið aldursgreindur nákvæmar en fyrr, en eins og með flest jarðsöguleg tímabil eru jarðlögin sem marka upphaf og endi vel skilgreind en raunaldur er ónákvæmur sem svarar nokkrum milljónum ára.

Einkennandi jarðlög tríastímabilsins eru rauður sandsteinn og gufunarset sem gefa til kynna hlýtt og þurrt loftslag. Engin ummerki eru um jökulskeið og land var að öllum líkindum hvergi nálægt pólsvæðunum. Risameginlandið Pangea var að rifna í sundur á trías en hafði þó ekki skilist í sundur. Fyrstu sjávarsetlögin í upphafi rifferlisins, sem skildu að New Jersey og Marokkó eru frá síðtrías. Þar sem strandlengja risameginlandsins var takmörkuð eru sjávarsetlög frá trías fremur sjaldgæf, þrátt fyrir að þau séu áberandi í Vestur-Evrópu þar sem tríasjarðlög voru fyrst rannsökuð. Í Norður-Ameríku eru tríassjávarsetlög t.d. takmörkuð við nokkrar opnur í vestri. Því er jarðlagafræði tríastímabilsins að mestu bundin við lífverur sem lifðu í lónum og saltríku umhverfi, t.d. Estheria-krabbadýrin. 

Á trías varð mikil aðlögun bæði í sjávarlífi og lífi á landi, en á mörkum perm og trías hafði orðið mesti fjöldaútdauði jarðsögunnar þar sem meirihluti lífvera Jarðarinnar dó út. Fyrstu risaeðlurnar urðu til á þessum tíma. Kórallar af hexacorallia-ætt koma fyrst fram á sjónarsviðið og eins fyrstu flugeðlurnar.

Trías
Listi yfir fyrirbæri í sólkerfinu

Eftirfarandi er listi yfir fyrirbæri í sólkerfinu sem hafa meira en 500 km í þvermál.

Sólin, G2 stjarna samkvæmt litrófsflokkun.

Innra sólkerfið og jarðstjörnur:
Merkúríus
Mercury-crosser smástirni
Venus
Venus-crosser smástirni
Jörðin
Tunglið
Jarðnærstirni (enska: Near-Earth Asteroids)
Earth-crosser smástirni
Mars
Deimos
Fóbos
Mars-crosser smástirni
Loftsteinabeltið
1 Seres
2 Pallas
3 Júno
4 Vesta
Ýmsis smærri loftsteinar eru aðallega innan loftsteinabeltisins á milli sporbrauta Mars og Júpíters.
Loftsteinar geta líka átt tungl.
Sjá einnig: 
Listi yfir merkilega loftsteina
Listi yfir loftsteina

Risaplánetur, fylghnettir þeirra, trójusmástirni and Útstirni
Jó
Evrópa
Ganýmedes
Kallistó
Trójusmástirni
Fullur listi yfir fylgihnetti Júpíters
Satúrnus
Teþýs
Díona
Rea
Títan
Japetus
Enkeladus
Hýperíon
Hringir Satúrnusar
Fullur listi yfir fylgihnetti Satúrnusar
Úranus
Aríel
Úmbríel
Míranda
Títanoía
Óberon
Fullur listi yfir fylgihnetti Úranusar
Neptúnus
Tríton
Nereid
Próteus
Fullur listi yfir fylgihnetti Neptúnusar

Trans-Neptunian hlutir fyrir utan sporbraut Neptúnusar, þ.á m.:Kuiper-beltis fyrirbæri, sem skiptast í:
Plútóstirni
Plútó
Karon
90482 Orkus
2003 EL61
Kúbevanó (eða Cubewano)
50000 Kvavar
20000 Varúna
Enn óskilgreint
2005 FY9
Dreifðs disks (enska: Scattered Disc'') fyrirbæri
2003 UB313
Innra Oort-skýið
90377 Sedna

Sólkerfið inniheldur einnig

Halastjörnur (íshlutir á miðskökkum sporbrautum). Sjá einnig Listi yfir lotubundnar halastjörnur
Smáhlutir, þ.á m.:
Reikisteinar
Miðgeimsryk
Manngerðir hlutir á sporbraut um Jörðu, Sólina, Mars og Satúrnus eru gervihnettir og geimrusl.

Sólkerfið
Listar um stjörnufræði
Hughyggja

Hughyggja er sú heimspekilega skoðun að umheimurinn samanstandi af hugmyndum frekar en efni og er hægt að stilla henni upp sem andstæðu efnishyggjunnar.

Orðið „hughyggja“ er bæði notað sem þýðing á „idealism“ og „subjectivism“.

Hughyggjan gengur út á það að heimurinn sé huglægur. Frægasta útfærslan á hugmyndinni kemur frá George Berkeley (1685 - 1753) en hann sagði að heimurinn væri ekkert annað en skynjun og það sem er til er einungis það sem menn skynja. Kenningu Berkleys er oft lýst með orðunum: „Esse est percipi“ eða „að vera er að vera skynjaður“. Andstæða hughyggjunnar er hluthyggja.

Heimildir og ítarefni 
 Eyja Margrét Brynjarsdóttir. „Er veröldin bara hugsanir okkar og erum við bara hugsanir hvers annars?“. Vísindavefurinn 21.6.2001. http://visindavefur.is/?id=1725. (Skoðað 21.3.2014).

Tengt efni 
 George Berkeley
 F.H. Bradley
 Johann Gottlieb Fichte
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel
 Listi yfir heimspekistefnur
 Þýsk hughyggja

Hughyggja
Gnúpverjaafréttur

Gnúpverjaafréttur er sá hluti Miðhálendisins sem bændur í hinum forna Gnúpverjahreppi reka fé sitt á. Afrétturinn nær frá Þjórsárdal inn með Þjórsá alla leið inn að Hofsjökli. Vesturmörk hans eru Fossá, síðar Öræfavatn og Öræfahnjúkur í hátind Arnarfells hins mikla. Gnúpverjar hafa í nokkurn tíma stundað samsmölun með Flóa- og Skeiðamönnum. Réttir í Skaftholtsréttum eru á föstudegi í 22. viku sumars.

Leitir 
Lengsta leit á Gnúpverjaafrétt kallast Langaleit eða Sandleit. Seinna nafnið kemur til vegna þess að fjallmenn fara inn fyrir svokallaðan Fjórðungssand, alla leið inn að Arnarfelli hinu mikla. Í Lönguleit fara þrír menn; fjallkóngur, einn fjallmaður og trússari. Með þeim fara líka einn Flóamaður og einn Skeiðamaður. Leggja Lönguleitara af stað á þriðjudegi, 9 dögum fyrir réttir. Lönguleitarar stunda ekki bara smalamennsku heldur dytta að kofum og lagfæra vegi á afréttinum. Áður fyrr eitruðu þeir einnig fyrir tófu, en því hefur nú verið hætt.

Næst lengsta leit kallast Norðurleit og er lagt af stað laugardeginum fyrir réttir. Norðurleitarar eru 4 frá Gnúpverjum og 4 frá Flóa- og Skeiðamönnum. Þeir fara alla leið í Bjarnalækjarbotna.

Dalsármenn kallast þeir sem leggja af stað á sunnudegi. Að Dalsá fara 18 menn og oft aukamenn. Þeir fara í Gljúfurleitarkofann og ríða á þriðjudeginum inn að Dalsá, í svokallaða Skiptibrík, þar sem þeir hitta fjallkónginn. Hann skipar í leitir.

Atburðir á afréttinum
Í eftirleit árið 1917 hrepptu eftirleitarar moldöskubyl. Þeir voru heppnir að koma lífs af eins og má lesa í Gnúpverjanum árið 1951 .

Sigurgeir Runólfsson í Skáldabúðum, þá fjallkóngur Gnúpverja, lést 10. september 1976 þegar hann drukknaði í jökulkeri í leit sinni að lambi upp undir jökli.

Haustið 2005 kom maður ríðandi vestur yfir Þjórsá er hann taldi sig vera að ríða yfir bergvatnsáanna Svartá á Holtamannaafrétti. Hann komst í hendur Gnúpverja og fylgdu þeir honum yfir Sóleyjarhöfðavað daginn eftir.

Heimild 
 Gnúpverjinn 1951. Útgefandi er Ungmennafélag Gnúpverja.

Gnúpverjaafréttur
Íslenskur landbúnaður
Hawaii-skyrta

Hawaii-skyrta er skyrta, oftast litrík og yfirleitt stutterma. Þær eru þekktar á Hawaii-eyjum sem Aloha-skyrtur en hefðbundnar skyrtur eru engan veginn eins litríkar og nútíma útgáfur, sem þekktar eru um allan heim.

Algeng mynstur á hawaii-skyrtum eru pálmatré og sólsetur. Algengir litir eru m.a. rauður, appelsínugulur og fjólublár.

Hawaii-skyrtur þykja bera merki um smekkleysi af mörgum en þeir sem taka ástfóstri við þær, nær ætíð karlmenn, klæðast þeim gjarnan til að storka tískulögmálunum.

Nútíma hawaii-skyrtan rekur uppruna sinn til fjórða áratugarins þegar kínverskur kaupmaður hóf að selja skærlitrar skyrtur í búð sinni skammt frá Honolulu. Þær urðu fljótt vinsælar meðal ferðamanna.

Eftir seinni heimsstyrjöldina jukust vinsældir hawaii-skyrtunnar til mikilla muna. Ekki síst þar sem Truman Bandaríkjaforseti sást oft í slíkri flík við óformleg tilefni og unndi sér best í slíkum klæðnaði.
Hawaii
Skyrtur
Þorsteinn Davíðsson

Þorsteinn Davíðsson (fæddur 12. nóvember 1971) er dómari við Héraðsdóm Reykjaness. Hann er sonur Davíðs Oddssonar, fyrrverandi forsætisráðherra og Ástríðar Thorarensen hjúkrunarfræðings.

Þorsteinn var í sigurliði Menntaskólans í Reykjavík í Gettu betur 1988. Hann útskrifaðist með stúdentspróf frá skólanum 1992 og með embættispróf í lögfræði frá Háskóla Íslands 1999. Hann var aðstoðarmaður dómsmálaráðherra, Björns Bjarnasonar. Þorsteinn starfaði við Héraðsdóm Reykjavíkur áður en hann tók við starfi aðstoðarmanns ráðherra. Árni M. Mathiesen skipaði siðar Þorstein Davíðsson í embætti héraðsdómara á Norðurlandi. Skipan hans í það embætti var ákaflega umdeild og sögð gerð á pólitískum forsendum.  Hún var síðan kærð. 

Í úrskurði Umboðsmanns Alþingis segir um ráðningu hans: 
Ég dreg ekki í efa að reynsla úr slíku starfi aðstoðarmanns veiti innsýn í fjölmörg viðfangsefni sem getur komið að gagni í starfi héraðsdómara. Starf aðstoðarmanns ráðherra, þótt um sé að ræða dóms- og kirkjumálaráðherra, hefur hins vegar þá sérstöðu að það er fyrst og fremst pólitískt starf og aðstoð við ráðherra í stefnumörkun og ákvarðanatöku í einstökum málum en ekki starf embættismanns að úrlausn stjórnsýsluverkefna á hlutlægum og lögfræðilegum grundvelli.

Tilvísanir 

Sigurvegarar í Gettu betur

Íslenskir lögfræðingar
Íslenskir dómarar
Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík
Bókmál

Bókmál (norska: bokmål) er annað af tveimur opinberum ritunarformum norsku. Nýnorska (norska: nynorsk) kallast hitt formið. Bókmál er notað af um 85-90% Norðmanna  og er útbreitt um allan Noreg. 

Bókmál byggir aðallega á skrifaðri dönsku. Bókmál og þær mállýskur sem líkjast því hafa orðið fyrir miklum áhrifum af dönsku og þar með af lágþýsku og hafa fjarlægst mjög vesturnorrænan uppruna. 

Danska var eina opinbera ritmálið í Noregi fram til 1890 þegar Stortinget (löggjafarþing Norðmanna) ákvað að gera bæði nýnorsku (sem þá var kallað landsmål eða „landsmál“) og bókmál (sem þá var kallað riksmål eða ríkismál) að opinberum málformum. 

Fram að 1907 var riksmål nánast nákvæmlega eins skrifað og danska. Frá því hefur bókmálið aðlagast á margan hátt talaðri norsku, sérlega mállýskunum í Ósló og annars staðar í Austur-Noregi. Meðal annars hefur verið skipt á mjúku lokljóðunum b, d, g í dönsku (æble, had, bog) yfir í hörðu lokhljóðin p, t, k í bókmáli (eple, hat, bok). Önnur breyting er að bókstafurinn C hefur horfið úr bókmáli og í stað þess notað S (sem dæmi er á dönsku central á bókmáli sentral). Einnig eru öll orð af latneskum uppruna sem enda á -tion í öðrum málum rituð með -sjon á bókmáli (sem dæmi má nefna station sem er stasjon).

Reyndar er bókmál afar opið fyrir ýmsum margbreytileika í réttritun, eins og sést á því að það er jafn rétt að stafa melk eða mjølk; vann eða vatn; hvit eða kvit; syk eða sjuk.

Tenglar 

 Forskrift om målvedtak i kommunar og fylkeskommunar

Tilvísanir
Norska
Krítartímabilið

Krítartímabilið er jarðsögulegt tímabil sem nær frá lokum júratímabilsins fyrir um 146 milljónum ára til upphafs tertíertímabilsins fyrir 65,5 milljónum ára. Í lok krítartímabilsins lauk einnig miðlífsöld og nýlífsöld tók við. 

Eins og með flest jarðsöguleg tímabil eru jarðlögin sem marka upphaf og endi krítartímabilsins vel skilgreind en raunaldur er ónákvæmur sem svarar nokkrum milljónum ára. Enginn meiriháttar fjöldaútdauði eða þróunarblossi lífvera skilur krít frá júra. Hinsvegar marka skilin á milli krítar og tertíertímabilsins einn mesta fjöldaútdauða jarðsögunnar, en þar finnst jarðlag, mjög ríkt af frumefninu iridín sem er talið vera tengt Chicxulub-loftsteinagígnum í Yucatan og Mexíkóflóa. Iridínlagið hefur verið aldursgreint sem 65,5 milljón ára gamalt. Árekstur loftsteins við Jörðina á þessum tíma er því almennt talin vera orsökin fyrir fjöldaútdauðanum á mörkum krítar og tertíer og hafa þessi skil í jarðsögunni verið ítarlega rannsökuð.

Nafngiftin „krít“ kemur frá yfirgripsmiklum krítarlögum (kalsíumkarbónatlög úr skeljum hryggleysingja í sjó) á Bretlandi og á aðliggjandi meginlandi Evrópu.

Fornlandafræði krítartímabilsins 
Á krítartímabilinu brotnaði risameginlandið Pangea endanlega upp í þau meginlönd sem nú umlykja Jörðina, þrátt fyrir að þá hafi lega þeirra verið talsvert frábrugðin legu þeirra í dag. Þegar Atlantshafið breikkaði og Suður-Ameríku rak í vestur, brotnaði Gondwana upp þegar Suðurskautslandið og Ástralía skildust frá Afríku (Indland og Madagaskar mynduðu þó ennþá eina heild). Þessi mikla höggun lands myndaði mikla fjallgarða neðansjávar sem leiddi til hækkaðrar sjávarstöðu á allri Jörðinni. Norðan við Afríku hélt Tethys-hafið áfram að minnka. Innan meginlandanna óx víðfeðmt en grunnt haf yfir miðja Norður Ameríku en tók síðar að dragast saman og skildi eftir sig þykk sjávarsetlög á milli kolalaga. 

Aðrar mikilvægar opnur í jarðlög frá krítartímabilinu, finnast í Evrópu og Kína. Á því svæði þar sem nú er Indland, hlóðust upp mikil basalthraunlög, Deccan-flæðibasaltið. Hraunlögin mynduðust á síðkrít og snemma á paleósen. Loftslag á krítartímabilinu var hlýtt og engan varanlegan ís var að finna á pólsvæðunum.

Tengt efni 
 Jarðsöguleg tímabil

Tenglar 
 Eygló Ólafsdóttir, Krítartímabilið og Krítarhafið í Evrópu (nemendaritgerð)

Jarðsöguleg tímabil
George Best

George Best (fæddur 22. maí 1946 í Belfast, látinn 25. nóvember 2005 í London) var norður-írskur landsliðsmaður í knattspyrnumaður.

Hann þótti einn allra besti knattspyrnumaður heims á stuttum en litríkum ferli sem markaðist af ótrúlegri leikni á vellinum en gífurlegri drykkju og kvennafari utan hans.

Hann lék lengst af með Manchester United og varð evrópumeistari með þeim 1968. Hann var rekinn þaðan vegna óreglu sinnar og tilkynnti að hann væri hættur knattspyrnuiðkun. Hann snéri þó aftur á völlinn nokkru seinna og lék með fjölda liða áður en hann hætti aftur.

Best lék 37 landsleiki fyrir hönd Norður-Írlands og skoraði í þeim 9 mörk. Auk þess hlaut hann Gullknöttinn, sem besti knattspyrnumaður Evrópu, árið 1968.

Tengill 
BBC:Dánartilkynning

Verðlaunahafar Gullknattarins
Norður-írskir knattspyrnumenn
Leikmenn Manchester United
Pat Morita

Pat Morita (fæddur 28. júní 1932 í Isleton, Kaliforníu, dó 24. nóvember 2005 í Las Vegas, Nevada), fæddur Noriyuki Morita, var bandarískur grínisti og leikari af japönskum ættum.

Hann lék í fjölda sjónvarpsþátta og kvikmynda. Hann hlaut alþjóðlega frægð fyrir hlutverk sitt í kvikmyndinni The Karate Kid og var einnig tilnefndur til Óskarsverðlaunanna 1984 sem besti leikari í aukahlutverki.

Tengill 

Morita, Pat
Morita, Pat
Samfélag trúlausra

SAMT er samfélag trúlausra á Íslandi sem var stofnað 1998 af nokkrum félögum Siðmennt.

Tenglar
 Vefsíða Samfélags trúlausra
 Hvað er trúleysi?

Íslensk samfélög
Krít (eyja)

Krít (gríska: Κρήτη) er stærsta gríska eyjan og sú fimmta stærsta í Miðjarðarhafinu. Krít er ennfremur næststærsta eyja í Austur-Miðjarðarhafi, næst á eftir Kýpur. Flatarmál hennar er 8336 km2. Hún hefur oft verið kölluð þröskuldur Evrópu.

Söguágrip
Fyrstu landnemar á eyjunni eru taldir hafa komið fyrir 130.000 árum. Krít var miðdepill mínóísku menningarinnar (árin 2700-1420 fyrir Krist) sem er talin ein elsta siðmenning í Evrópu. Þekktustu leifar hennar eru í Knossos suður af Heraklíon. Síðar varð Mýkenumenningin frá meginlandi Grikklandi ráðandi. 

Ýmis heimsveldi hafa haft yfirráð á eyjunni: Rómaveldi, Austrómverska keisaradæmið, borgríki Feneyinga og Ottómanveldið. Eftir stutt sjálfstæðistímabil varð Krít hluti af Grikklandi. Nasistar réðust á eyjuna árið 1941 í orrustunni um Krít. Þeir mættu harðri andstöðu frá heimamönnum sem drápu fallhlífahermenn þeirra. Nasistar hefndu sín grimmilega og stunduðu fjöldaaftökur í þeim bæjum þar sem andstaðan var sem mest.

Landsvæði
Krít spannar 260 kílómetra frá vestri til austurs en er aðeins um 60 kílómetra mest að breidd frá norðri til suðurs.

Fjallgarðar eru á eyjunni og í Lefka Ori (Hvítufjöllum) og Idi- og Dikti-fjöllum ná hæstu fjöllin yfir 2000 metra hæð, hæst í 2456 metra. Gljúfur skera fjöllin og er Samariagljúfrið þekktast þeirra.

Samfélag
Krít og nærliggjandi eyjar mynda eitt af 13 stjórnsýslusvæðum innan Grikklands. Höfuðstaðurinn og stærsta borgin er Heraklíon. Þjónusta, ferðamennska og landbúnaður eru helstu atvinnugreinarnar.
Íbúar voru um 623.000 árið 2011.
Helstu borgir eru:
Heraklion (Iraklion): (173.993)
Chania (Haniá) (53.373)
Rethymno (27.868)
Ierapetra (23.707)
Agios Nikolaos (19.462)
Sitia (14,338)

Heimild

 
Grískar eyjur
Nýnorska

Nýnorska (á norsku: nynorsk) er annað af tveimur opinberum ritunarformum norsku. Um það bil 10–15% Norðmanna hafa valið að nota þetta ritmál. Nýnorska er í eiginlegri merkingu tilbúið tungumál þar sem það er einungis ritmál og er skapað úr ýmsum mállýskum og með mikilli hliðsjón af fornnorrænu. Nýnorska er aðallega notuð í Vestur-Noregi.

Danska var eina opinbera ritmálið í Noregi fram til 1890 þegar Stórþingið (þing Norðmanna) ákvað að gera bæði nýnorsku (sem þá var kallað landsmål) og dönsku (sem þá var kallað riksmål, nú bókmál) að opinberum málaformum. 

Það var hinn sjálfmenntaði málfræðingur Ivar Aasen sem fremur öðrum skapaði nýnorsku í kringum miðja 19. öld. Í takt við þjóðernisvakningu þess tíma óskaði hann sér að til væri hreinna mál og líkara bæði talmáli sveitanna og fornnorrænu en þeirri dönsku sem var eina opinbera ritmálið í Noregi á þessum tíma. Aasen ferðaðist um Noreg á áratugunum 1840–1850 til að viða að sér efni til að skapa nýtt ritmál. 

Baráttan fyrir nýnorskunni var og er enn oft mjög heit og nátengd þjóðernisímynd Norðmanna. Notkun nýnorskunnar jókst stöðugt frá því hún var sköpuð fram að seinni heimsstyrjöldinni. Þá valdi um þriðjungur nemenda að nota hana í stað bókmáls.Eftir það hefur hún hins vegar átt í vök að verjast. 

Nýnorska kemur íslenskumælandi oft kunnuglega fyrir sjónir eins og sjá má af þessu dæmi:

 Bókmál: Jeg kommer fra Norge. Jeg snakker norsk.
 Nýnorska: Eg kjem frå Noreg. Eg talar norsk.
 Íslenska: Ég kem frá Noregi. Ég tala norsku.

Neðanmálsgreinar

Tenglar 

 Forskrift om målvedtak i kommunar og fylkeskommunar 
 Norsk netorðabók
 nynorsk.no - nyheter om nynorsk
 Noregs Mållag
 Norsk Målungdom 
 Nynorsk Wikipedia

Norska
Gjóska

Gjóska (gríska og eldra heiti á íslensku: tefra) er samheiti um loftborin, föst gosefni, sem þeyst hafa upp úr eldgíg, storknað að hluta til eða fullu á fluginu og fallið til jarðar.

Gjóska skiptist eftir kornastærð í gjall, vikur og ösku. Hún er blöðrótt og létt í sér og getur flotið tímabundið á vatni (uns hún verður vatnsósa).

Jarðfræðingar nota gjósku í jarðvegslögum til að geta sér til um hegðun fyrri eldgosa.

Orðsifjar 
Sigurður Þórarinsson bað Vilmund Jónsson landlækni að smíða íslenskt orð í stað gríska orðsins tefra sem samheiti yfir eldfjallaösku, vikur og gjall. Orðið kom fyrst út á prenti árið 1968 í tímaritinu Náttúrufræðingnum.

Heimildir

Tengill 
 Stjörnufræðivefurinn: Gjóska 

Eldfjallafræði
Storkuberg

pl:Materiał piroklastyczny
sv:Pyroklastiskt material