alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Tónstigi

Tónstigi er haft um röð af nótum sem er raðað eftir hæð. Munurinn á tónstiga og tóntegund er sá að tónstiginn hefur enga ákveðna stöðu og/eða grunntón.

Tónstigar innihalda mismargar nótur og bilið milli þeirra er misstórt. Þeim er oft skipt í flokka eftir fjölda nótna í þeim, eða bilunum milli nótnanna, t.d.:

 Krómatískur (smástígur) (hálftónar milli tóna, tólf tónar) 
 díatónískur (misstígur) (heiltónsbil og hálftónsbil eftir ákveðnum reglum, 7 tónar)
 pentatónískur (fimm tónar, eins og díatónískir skalar þar sem tveim ákveðnum nótum hefur verið sleppt)
 heiltóna (heiltónar á milli nótna, sex tónar) 
 minnkaður (stundum kallaður dim-skali, hálfur heill eða heill hálfur, heiltónn og hálftónn til skiptis, 9 tónar)
 Hexatónískur/blústónstiginn (sex nótur; eins og pentatónískur nema það bætist við nóta milli ferundar og fimmundar sem kallast stækkuð ferund)

Vestræn tónlist 
Í vestrænni tónlist, bæði klassík og poppi, eru díatónískir tónstigar með sjö tónum algengastir. Meðal þeirra eru þekktastir dúr og moll. Ef heiltónsbil er táknað með s(tórt) og hálftónsbil með l(ítið) eru dúr og moll svona:

 Dúr - sslsssl
 Moll (hreinn) - slsslss

Hljómhæfur og laghæfur moll eru líka töluvert notaðir, þó minna í popptónlist, einkum sá laghæfi. Hljómhæfur moll er eins og hreinn moll nema með stórri sjöund. Laghæfur moll er eins og hreinn moll með stórri sexund og stórri sjöund þegar hann er spilaður upp en eins og óbreyttur hreinn moll á leiðinni niður. Talið er auðveldara að syngja laghæfan moll og vilja því sumir frekar kalla hann sönghæfan moll á íslensku.
Afbrigði af laghæfum moll sem er eins og hreinn moll með stórri 6und og 7und (í rauninni dúr með lítilli 3und) hvort sem hann er spilaður upp eða niður er stundum kallaður djassmoll og eins og nafnið bendir til notaður í djasstónlist.

Krómatískur skali og heiltónaskali koma einnig stundum fyrir í vestrænni tónlist, þó oftast bara nokkrir taktar í senn.

Kirkjutóntegundir 

Kirkjutóntegundir eru díatónískir tónstigar sem lengst af voru ráðandi í Evrópu, þar til dúr- og moll-kerfið tók yfir. Þær eru enn notaðar að einhverju leyti samhliða dúr- og moll-kerfinu, einkum í djassi og þjóðlagatónlist, en þó einnig klassík. Nöfn þeirra eru dregin af eyjum í Eyjahafinu. Þau eru eftirfarandi:

 Jónísk - Tónbil: sslsssl. Formerkjalaus frá C. Sami tónstigi og dúr.
 Dórísk - Tónbil: slsssls. Formerkjalaus frá D. Eins og moll nema með stórri sexund (eða eins og dúr með lítilli þríund og sjöund).
 Frýgísk - Tónbil: lssslss. Formerkjalaus frá E. Eins og moll með lítilli tvíund.
 Lýdísk - Tónbil: ssslssl. Formerkjalaus frá F. Eins og dúr með stækkaðri ferund sem er tónskratti við grunntón sem áður fyrr var bannað af kaþólsku kirkjunni. Vinsæll í þjóðlögum.
 Mixólýdísk - Tónbil: sslssls. Formerkjalaus frá G. Eins og dúr með lítilli sjöund.
 Eólísk - Tónbil: slsslss. Formerkjalaus frá A. Annað nafn á hreinum moll.
 Lókrísk - Tónbil: lsslsss. Formerkjalaus frá H. Eins og moll með lítilli tvíund og minnkaðri fimmund

Einnig teljast hýpófrýgískir, hýpómixólýdískir og hýpólókrískir tónstigar til kirkjutóntegunda.

Tónfræði
Tónstigar
Brennisteinssýra

Brennisteinssýra, H2SO4 er römm sýra, sem hefur mólmassann 98,1 g/mól. Hún er leysanleg í vatni í öllum styrkleikum. Þegar miklu magni af SO3 (g) er bætt út í brennisteinssýru myndast H2S2O7, sem er kallað rjúkandi brennisteinssýra (enska: fuming sulfuric acid) eða oleum.

Brennisteinssýra er mikið notuð bæði í efnahvörfum sem og í iðnaði, þar er hún það mikið notuð að hún er mest framleidda iðnaðarefnasambandið. Hún er einkum notuð í áburðarframleiðslu, málmgrýtisvinnslu, efnasmíðar og olíuvinnslu.

Vötnunarhvarf brennisteinssýru er gífurlega útvermið. Ef vatni er bætt út í sýruna getur það hæglega soðið, þetta þýðir að alltaf á að setja sýruna út í vatn, ekki öfugt. Hluti af þessum vanda er vegna þess að vatn flýtur ofan á sýrunni vegna minni eðlisþyngdar. Þar sem vötnun brennisteinssýrunnar er hagstæð varmafræðilega er hún mjög hentug til ýmissar þurrkunar. Hún er til dæmis notuð til þess að þurrka hina og þessa ávexti.

Brennisteinssýra er svo vatnssækin að hún bókstaflega rýfur vetnis- og súrefnisatóm úr öðrum efnum. Til dæmis mun það að blanda saman brennisteinssýru og glúkósa (C6H12O6) gefa af sér kolefni og vatn (sem þynnir sýruna). Hvarfið er C6H12O6 → 6C + 6H2O.

Súrt regn inniheldur meðal annars brennisteinssýru.

Framleiðsla 
Sú aðferð sem er notuð í framleiðslu á brennisteinssýru til iðnaðar heitir Contact aðferðin. Hún notar vanadíum(V) oxíð sem hvata. Aðferðin er í þremur skrefum:
 Undirbúningur og hreinsun SO2 og súrefnis. 
 Hreinsun súrefnis og SO2 er nauðsynleg til að koma í veg fyrir hvataeitrun (hindrun virkni hvatanna). Því næst er gasið þvegið með vatni og þurrkað með brennisteinssýru.
 Til þess að spara orku er hvarfblandan hituð með varmanum sem losnar úr næsta þrepi.
 Hvötuð oxun SO2 yfir í SO3
 Efnaformúla hvarfsins er 2SO2 (g) + O2 (g) ↔ 2 SO3 (g)
 Til þess að auka hraða hvarfsins er hafður hár hiti (450 °C) og hár þrýstingur (200 kPa eða 2 atm). Einnig er notaður hvatinn V2O5. Þessi háttur er hafður á til þess að tryggja 95% heimtur.
 Hvarf SO3 yfir í brennisteinssýru
 Hið heita SO3 er síðan leyst upp í brennisteinssýru til þess að fá rjúkandi brennisteinssýru. Hvarfið er H2SO4 (l) + SO3 (g) → H2S2O7 (l) 
 Ekki væri raunhæft að leysa SO3 beint upp í vatni vegna hversu útvermið hvarfið er. Gufa myndast í stað vökva.
 Rjúkandi brennisteinssýran er þynnt með vatni og fæst þá fullsterk brennisteinssýra. Formúla hvarfsins er H2S2O7 (l) + H2O(l) → 2 H2SO4 (l)

Efnasambönd
Efnasambönd brennisteins
Sýrur
Ásynjur

Ásynjur eru í norrænni goðafræði gyðjur sem geta verið æsir og vanir og stundum jötnameyjar sem giftar eru goðunum:

Frigg — höfuðgyðja, kona Óðins
Freyja (Gísl hjá Ásum) — (Freyja var í sama flokki og  Frigg)
Gefjun — meyjargyðja
Sif — kona Þórs 
Iðunn — kona  Braga
Nanna — kona  Baldurs
Skaði (jötnamey) — kona Njarðar
Gerður (jötnamey) — kona Freys
Hel (þursamey) — dóttir Loka

Tengt efni 

 Æsir
 Vanir
Fosfólípíð

Fosfólípíð er flokkur lípíða sem samanstendur af fosfati og alkóhóli auk fitusýruhala. Það er aðeins til ein gerð fosfólípíða með sfingósínhala og hún kallast sfingómýelín. Fosfólípíð eru uppistaðan í frumuhimnum.

Fituefni
Frumuveggur

Frumuveggur er verndar- og styrktarhjúpur utan um frumuhimnuna og þ.a.l. ysti hluti frumna, sem hafa hann.  Flestar plöntur eru með frumuvegg og nokkrir sveppir og bakteríur einnig.  Uppistaðan í frumuveggjum er oftast trefjar úr beðmi eða sellulósa.
Frumulíffæri
Orlando Gibbons

Orlando Gibbons (1583 – 5. júní 1625) var enskt tónskáld, einkum frægur fyrir kammerverk sín fyrir sembal og víólur, madrígala og sálma. Hann fæddist í Oxford. Jakob I gerði hann að organista í Chapel Royal sem þá var í Whitehall árið 1615. Eitt af þekktustu verkum hans er madrígalinn "The Silver Swan" frá 1612.

The silver swan, who living had no note,
When death approach'd, unlock'd her silent throat;
Leaning her breast against the reedy shore,
Thus sung her first and last, and sung no more.
Farewell, all joys; O Death, come close mine eyes;
More geese than swans now live, more fools than wise.

Bresk tónskáld
Karl 1. Englandskonungur

Karl 1. (19. nóvember 1600 – 30. janúar 1649) var konungur Englands, Írlands og Skotlands frá 27. mars 1625. Hann var sonur Jakobs Skotakonungs og Önnu af Danmörku, dóttur Friðriks 2.. Hann stóð í átökum við breska þingið sem taldi hann stefna að einveldi. Karl tapaði Biskupastríðinu gegn Skotum 1639 og 1642 hófst borgarastríð þegar Karl gerði tilraun til að handtaka fimm þingmenn breska þingsins grunaða um landráð. Borgarastríðinu lauk með fullkomnum ósigri stuðningsmanna Karls og stofnun lýðveldis. Karl var dreginn fyrir rétt, dæmdur og hálshöggvinn.

Konungar Englands
Konungar Skotlands
Konungar Írlands
Hertogar af Jórvík
Stuart-ætt
Steinadalur (Ströndum)

Steinadalur er dalur sem gengur inn úr Kollafirði á Ströndum. Upp úr dalnum liggur vegur nr. 690 um Steinadalsheiði yfir í Gilsfjörð þar sem Dalasýsla og Barðastrandarsýsla mætast. Á bænum Steinadal er stundaður hefðbundinn sauðfjárbúskapur.

Strandir
Íslenskir bæir
Dalir á Íslandi
Veiðileysufjörður (Ströndum)

Veiðileysufjörður á Ströndum er lítill fjörður milli Kaldbaksvíkur og Reykjarfjarðar, oftast kallaður Veiðileysa. Samnefndur bær stendur við botn fjarðarins.

Þjóðsaga er um tilurð nafnsins, að kerlingin Kráka hafi misst tvo syni sína þar í róðri og eftir það lagt það á fjörðinn að þar veiddist aldrei bein úr sjó.

Strandir
Firðir á Íslandi
Bæjarhreppur (Strandasýslu)

Bæjarhreppur áður Hrútafjarðarhreppur var lengi syðsta sveitarfélagið á Ströndum og náði frá Holtavörðuheiði í botni Hrútafjarðar norður að Stikuhálsi milli Hrútafjarðar og Bitrufjarðar í norðri. Hinn 1. janúar 2012 varð Bæjarhreppur svo hluti af Húnaþingi vestra og er nú í lögsagnarumdæmi sýslumannsins á Blönduósi.

Dálítið þorp er á Borðeyri.
Bláturn

Bláturn var turn á Kaupmannahafnarhöll í Danmörku og var reistur í tíð Kristjáns 4.. Nafnið er tilkomið vegna blýklæðningar sem var á þaki turnsins. Turninn var notaður sem fangelsi frá því fljótlega eftir að hann var reistur og þar til hann var rifinn 1731 með höllinni til að rýma fyrir Kristjánsborgarhöll. Eftir það var nafnið Bláturn notað yfir annað fangelsi sem var rifið árið 1848.

Guðmundur Andrésson var fangelsaður í Bláturni fyrir fjölkvæni árið 1649.

Leonóra Kristína Ulfeldt, dóttir Kirsten Munk og Kristjáns IV, sat inni í Bláturni frá 1663 til 1685 fyrir drottinsvik og skrifaði þar endurminningar sínar, Jammersminde sem á íslensku nefnast Harmaminning Leonóru Kristínar í Bláturni í þýðingu Björns Th. Björnssonar).

Tengt efni
 Jammersminde

Saga Danmerkur
Fangelsi í Kaupmannahöfn
Hryggjarstykki

Hryggjarstykki var handrit sem innihélt sögu Noregskonunga og var ritað af Eiríki Oddssyni um 1150-1170. Það er nú týnt. Efni Hryggjarstykkis var byggt að hluta á munnlegum frásögnum fólks sem upplifði þá atburði sem hún segir frá, þ.e. sögu Haraldar gilla, Magnúsar blinda og annarra þeirra sem þátt tóku í norska innanlandsófriðnum frá 1130. Hlutar Hryggjarstykkis voru teknir upp í önnur rit, svo sem Heimskringlu og Morkinskinnu.

Snorri Sturluson segir í Heimskringlu:

Hallur sonur Þorgeirs læknis Steinssonar var hirðmaður Inga konungs og var viðstaddur þessi tíðindi. Hann sagði Eiríki Oddssyni fyrir en hann reit þessa frásögn. Eiríkur reit bók þá er kölluð er Hryggjarstykki. Í þeirri bók er sagt frá Haraldi gilla og tveimur sonum hans og frá Magnúsi blinda og frá Sigurði slembi allt til dauða þeirra. Eiríkur var vitur maður og var í þenna tíma löngum í Noregi. Suma frásögn reit hann eftir fyrirsögn Hákonar maga, lends manns þeirra Haraldssona. Hákon og synir hans voru í öllum þessum deilum og ráðagerðum. Enn nefnir Eiríkur fleiri menn er honum sögðu frá þessum tíðindum, vitrir og sannreyndir, og voru nær svo að þeir heyrðu eða sáu atburðina, en sumt reit hann eftir sjálfs sín sýn eða heyrn.

Konungasögur
Saga Noregs
Sámsey

Sámsey (Samsø á dönsku) er dönsk eyja í Kattegat, milli Jótlands og Sjálands. Þar búa um 3.650 (janúar 2020)  manns í 22 bæjum. Eyjan er meðal annars þekkt fyrir kartöflurækt.

Sagnaritarinn Þormóður Torfason gerðist sekur um morð á verti nokkrum í Sámsey árið 1672 á leið heim frá Íslandi. Fyrir þetta var hann dæmdur til dauða, en var síðan náðaður.

Orðsifjar; kemur fyrst fyrir 1075 sem Samse. Orðsifjar annars ekki þekktar. Talið er að orðið sé upprunalega ósamsett og -ey því síðari tíma umbreyting.

Hæsta grund er 64 m. Ballebjerg.

Heimildir 

Danskar eyjar
Falstur

Falstur (danska: Falster) er eyja við suðurströnd Sjálands í Danmörku. Hún tengist Sjálandi með Stórstraumsbrúnni og Farøbrúnni um Farø, en hún tengist einnig Lálandi með tveimur brúm og göngum undir Gullborgarsund.

Á Falstri búa um 44.000 manns í yfir tuttugu bæjarfélögum. Stærsti bærinn er Nykøbing Falster með tæplega 17.000 íbúa.
Uppruni heitisins er óviss, en helst er giskað á tengsl við forn-sænska orðið fala og slavneska orðið polje, sem merkir slétta.

Danskar eyjar
Járnviður

Járnviður (þýska: Dänischer Wohld, danska: Jernved) er nes í Suður-Slésvík milli Akarnfurðu og Kílarfjarðar nærri landamærum Danmerkur og Þýskalands. Svæðið hefur fyrrum verið þakið þykkum skógi. Höfuðstaður þess er Gettorf.

Landafræði Þýskalands
Þales

Þales (á grísku: Θαλης) frá Míletos (u.þ.b. 625 f.Kr. – 543 f.Kr.) hann og fylgismenn hans voru nefndir Míletosmenn eftir bænum sem hann bjó í, bærinn er í Litlu Asíu við Miðjarðarhafið þar sem Tyrkland er nú.  Hann er einn af forverum Sókratesar og er oftast talinn fyrstur grískra heimspekinga.  Hann var einn af sjö spekingum Grikklands.  Ekki er vitað nákvæmlega hvenær hann fæddist eða lést, en hann spáði fyrir um sólmyrkva sem átti sér stað 585 f.Kr. svo hann var lifandi á 9. áratug 6. aldar f.Kr.

Þales komst að þeirri niðurstöðu að efnisheimurinn væri gerður úr einum grunnþætti og að sá grunnþáttur væri vatn.  Miðað við sinn tíma var það byltingakenndur hugsanaháttur.

Tengt efni 
 Forverar Sókratesar

Tenglar 
 
 
 
 

Jónískir náttúruspekingar
Anaxímandros

Anaxímandros (á grísku: Αναξίμανδρος) (u.þ.b. 610 f.Kr. – 546 f.Kr.) var jónískur náttúruspekingur frá Míletos og lærlingur Þalesar (þ.a.l. einn af Míletósmönnum).  

Lítið er vitað um líf hans og störf en hann er stundum kallaður fyrsti kortagerðamaðurinn þar sem hann var líklegast fyrstur til að gera kort af hinum þekkta heimi, í þeim tilgangi að átta sig á því að jörðin héngi „óstudd“ í geimnum.  Hann trúði ekki á hugmyndir Þalesar um að sjórinn héldi jörðinni uppi því þá þyrfti eitthvað að halda uppi sjónum o.s.frv. (sjá vítaruna).  

Hann gerði tilraun til að lýsa heiminum í hnotskurn og hélt því fram að þar sem það væru svo margir mismunandi hlutir í heiminum þá gætu þeir ekki allir hafa sprottið út frá einu aðgreindu fyrirbæri (eins og vatni sbr. kenning Þalesar), „hið óbundna og óendanlega“ (apeiron), hafði ávalt verið til og með eilífri hreyfingu skapað andstæður í sjálfum sér (heitt og kalt o.s.frv.).  Í miðju hins óendanlega í andstæðunum myndaðist efnismassi (jörð).  Efnismassinn hrörnar og endurmyndast síðan aftur og aftur.  Hann ímyndaði sér jörðina sem sívalning („trommu“) frekar en það sem almennt var haldið, að jörðin væri flöt, sem var bylting í sjálfu sér.

Hann hélt því einnig fram að maðurinn hafði þróast, líklegast frá fiskum, með því að aðlagast umhverfinu.  Þó ekki væri um náttúruval að ræða í kenningu hans þá er hann talinn af mörgum fyrsti málsvari þróunarkenningarinnar.

Tengt efni 
 Fornaldarheimspeki
 Grísk heimspeki

Tenglar 

  

Jónískir náttúruspekingar
Langbylgjustöðin á Gufuskálum

Langbylgjustöðin á Gufuskálum er 412 m hátt, vírstyrkt útvarpsmastur og annar af tveimur langbylgjusendum Ríkisútvarpsins (hin langbylgjustöðin er á Eiðum). Sendirinn er 300 kW og sendir á 189 kHz. Mastrið var hæsta mannvirki heims að undanskildum Bandaríkjunum á árunum 1963-67 og er hæsta mannvirki á landi í Evrópu að undanskildu Rússlandi en var einnig hæsta mannvirki bæði á landi og sjó 1963-74 og 1991-95. Það var reist árið 1963 fyrir LORAN-C staðsetningarkerfi Breta og Bandaríkjamanna en var breytt til að hýsa langbylgjusendi RÚV árið 1997.

Tenglar 
 Um langbylgjusendingar RÚV á Ruv.is
 Frétt frá 1963 um hæsta mannvirki í Evrópu 
 Myndir

Heimildir 
 Hæstu mannvirki í Evrópu

Sjá einnig 
 Langbylgjustöðin á Eiðum

Mannvirki á Íslandi
Snæfellsnes
Efnagreining

Efnagreining er greining sýna til þess að fá skilning á efnainnihaldi þeirra og byggingu

Gerðir 
Efnagreiningu er í hægt að skipta niður í tvo aðalflokka, annars vegar magnbunda og síðan hlutlæga:
 Hlutlæg ólífræn greining leitast til að fá úr því skorið að eitthvert frumefni eða ólífrænt efnasamband sé í sýninu.
 Hlutlæg lífræn greining reynir að finna hvaða virku hópar eða lífræna efnasamband sé í sýni.
 Magnbundin efnagreining reynir að finna hvaða magn er af tilteknu frumefni eða efnasambandi í tiilteknu sýni.

Uppistaðan er nútímaefnagreiningu er magnbundin. Hægt er að skipta henni niður í nokkur ólík svið. Til dæmis er hægt að greina sýni með tilliti til magns af einu tilteknu frumefni eða magni frumefnis í stökum virkum hóp. Seinni aðferð er sérstaklega hentug fyrir líffræðileg kerfi. Sameindirnar sem byggja upp lífið innihalda kolefni, vetni, nitur og fleiri frumefni í mörgum mjög flóknum byggingum.

Aðferðir 
Fjöldi þeirra aðferða sem hægt er að beita til þess að greina efni í sundur eða magn þeirra er ótrúlegur. hérna eru nokkrar aðferðir.

 Aðskiljun efna til þess að mæla massa eða rúmmál endalegs efnis. Hér er til dæmis eitt efnið fengið til þess að falla og síðan er það síað frá.
 Rófagreining með tækjum. Með því að með gleypni ljóss í lausn eða gasi getum við reiknað út styrk marga efna í sýninu, venjulega án þess að þurfa að skilja efnin í sundur. Með nýrri aðferðum á þessu sviði er NMR-rófagreining, sem er reyndar hægt að beita í bæði magnbundna og hlutlæga efnagreiningu.
 Margar aðferðir blanda saman tveim eða fleiri greiningaraðferðum. Fyrsta þrepið gæti til dæmis verið aðskiljun með til dæmis gasskilju og síðan færi sýnið í massagreini.

Raunvísindi
Efnafræði
Pjongjang

Pjongjang (enska Pyongyang, kóreönsk hljóðskrift P'yŏngyang, Hanja 平壤, Hangeul 평양) er stærsta borg og höfuðborg Norður-Kóreu. Pjongjang liggur á ánni Taedong og samkvæmt manntalinu árið 2010 er íbúafjöldi borgarinnar 4.138.187. 

Pjongjang er eina borgin í Norður-Kóreu með töluverðu magni af rafljósum. Ríkisstjórn Norður-Kóreu leyfir útlendingum að sjá aðeins ákveðna hluta borgarinnar í samræmi við áróðursstefnu þeirra. Mannréttindi í Norður-Kóreu hafa verið dæmd „hörmuleg“ af Amnesty International og þrátt fyrir áróðursstefnuna eru merki um fátækt landsins augljós í Pjongjang. Flekklaus hótel standa tóm ásamt skrifstofum og öðrum byggingum, fáir bílar og önnur ökutæki eru á götum borgarinnar og ef farið er af opinberu leiðinni er ómalbikaðar götur og fátækrahverfi að finna.

Norður-Kórea
Norður-Evrópa

Norður-Evrópa er hugtak yfir svæði sem ekki er greinilega afmarkað landfræðilega. Norðurhluti Evrópu getur verið allt svæðið norðan Alpafjalla eða Norðurlönd ásamt Bretlandseyjum.

Samkvæmt seinni skilgreiningunni tilheyra 12 lönd Norður-Evrópu.
 Grænland
 Ísland
 Færeyjar
 Danmörk
 Noregur
 Svíþjóð
 Finnland
 Írland
 Bretland
 Eistland
 Lettland
 Litháen

Evrópa
Árnes (eyja)

Getur líka átt við Árnes í Strandasýslu eða Árnes (þorp) í Skeiða og Gnúpverjahreppi.

Árnes er eyja í Þjórsá, sem skiptir ánni í tvo ála, meginálinn sem rennur norðanmegin og minni álinn sem rennur sunnanmegin. Eitt sinn var Árnesið landfast til norðurs en áin ruddi sér leið gegnum haftið einhvern tímann eftir landnám og varð þá til Búðafoss. Austan eyjunnar er Hestafoss. 

Í Árnesi má sjá þingrústir og einnig vestan árinnar í landi Minna-Hofs. Þarna er talið að þing Árnessýslu hafi verið á sínum tíma en sýslan dregur einmitt nafn sitt af eyjunni.

Árnessýsla
Skeiða- og Gnúpverjahreppur
Eyjar á Íslandi
Þjórsá
Þjórsá

Þjórsá er lengsta á Íslands, alls 230 km löng. Hún er jökulá að uppruna sem á meginupptök sín í Hofsjökli og rennur í suður til sjávar vestan Þykkvabæjar. Í hana falla fjölmargar dragár og lindár. Þjórsá er sýslumörk Rangárvallasýslu og Árnessýslu og er sóttvarnarlína hvað varðar búfjárveikivarnir. Ennfremur er Þjórsá næstvatnsmesta á landsins með 363 rúmmetra á sekúntu eftir einungis Ölfusá sem hefur um 400.

Merking 
Orðið þjór merkir naut og er Þjórsá því Nautsá. Orðið þjór kemur nokkrum sinnum fyrir í fornritum, en lifir nú einungis í örnefnum. Í nágrannamálunum eru til samsvarandi orð: danska - tyr, sænska - tjur, latína - taurus, írska - tarbh. Íslendingar tóku upp úr írsku orðið „tarfur“, og hefur það ef til vill rutt orðinu „þjór“ úr málinu.

Samgöngur 
Tvær brýr eru á ánni, önnur á þjóðvegi nr. 1 neðan við Þjórsártún og hin við Sandafell rétt neðan Sultartangavirkjunar. Gamla brúin við Þjótanda var tekin í notkun árið 1895 og endurgerð nokkru neðar árið 1949. Nýja brúin, sem leysti þá gömlu af hólmi, var tekin í notkun árið 2003 og er tæpur kílómetri á milli þeirra.

Nokkur vöð eru á ánni, þau helstu eru Nautavað við Þjórsárholt og Hagavað við bæinn Haga.

Gamla Sprengisandsleiðin lá inn Gnúpverjaafrétt og yfir Þjórsá á vaði á móts við Sóleyjarhöfða, sem er austan árinnar. Þarna vestan ár er fjallkofi fyrir fjallmenn Gnúpverja, sem kallast Bólstaður.

Fossar 
Í Þjórsá eru margir fagrir fossar. Sé talið ofan frá er röðin eftirfarandi: Hvanngiljafoss (Kjálkaversfoss), Dynkur, Gljúfurleitarfoss, Tröllkonuhlaup, Þjófafoss, Minna-Núps flúðir, Búðafoss og Hestfoss sitt hvoru megin við Árnes og að lokum Urriðafoss.

Eyjar 
Árnes og Hagaey eru meðal stærstu eyja í ánni. Eyjan Viðey (gengur einnig undir heitinu Minnanúpshólmi) hefur nýlega verið friðuð og er sérstök vegna gróskumikils birkiskógar. Traustholtshólmi er skammt upp frá ósum árinnar þar var samnefndur bær sem nú er kominn í eyði.

Fiskigengd 
Miklar nytjar eru af veiði í Þjórsá en þar er einkum stunduð netaveiði. Í ánni lifa þær fisktegundir sem algengar eru í ám og vötnum landsins, lax, urriði, bleikja, hornsíli og áll. Flundra hefur einnig  veiðst í Þjórsárósi. Í Þjórsá og þverám hennar er að finna einn af stærri laxastofnum landsins og góður stofn sjóbirtings gengur á vatnasvæðið. Þar eru einnig staðbundin bleikja og urriði. Mestur hluti villtra laxa sem ganga á vatnasvæðið er alinn upp í Þjórsá sjálfri. Selir ganga upp í Þjórsá, allt upp að Urriðafossi, til lax- og silungsveiða.

Virkjanir 
Í Þjórsá og þverám hennar Tungnaá og Köldukvísl eru sjö vatnsaflsvirkjanir í eigu Landsvirkjunar: tvær Búrfellsstöðvar, Sultartangastöð, Hrauneyjafossstöð, Sigöldustöð, Vatnsfellsstöð og Búðarhálsvirkjun. Á teikniborðinu eru þrjár til viðbótar; Hvammsvirkjun, Holtavirkjun og Urriðafossvirkjun.

Tilvísanir

Heimildir

Tengill 
 Nýjar virkjanir í Þjórsá, upplýsingavefur Landsvirkjunar
 Umræðuvefur um virkjanir í Þjórsá 
 Vísindavefurinn: „Af hverju dregur Þjórsá nafn sitt?“

Skeiða- og Gnúpverjahreppur
Ásahreppur
Flóahreppur
Rangárþing ytra
Jökulár á Íslandi
Alþjóðaklósettstofnunin

Alþjóðaklósettstofnunin er alþjóðleg samtök tileinkuð vandamálum er varða klósett og hreinlæti. Stofnunin er með aðsetur í Singapúr. Aðildarstofnanir um allan heim eru 17. 

Á hverju ári frá 2001 er haldin alþjóðleg ráðsefna um klósett, World Toilet Summit, en samtökin standa einnig fyrir alþjóðlegum vörusýningum eins og World Toilet Expo & Forum sem haldin verður í Bangkok árið 2006.

Stofnunin stendur að því að 19. nóvember er haldinn hátíðlegur sem alþjóðlegi klósettdagurinn.

Tenglar
 Vefsíða stofnunarinnar

Alþjóðastofnanir
Yfirréttur

Yfirréttur á Alþingi var frá 1593 æðsta dómstig á Íslandi, samkvæmt konungstilskipun frá 1563. Áfram var heimilt að skjóta málum til konungs og, eftir 1732 til hæstaréttar Danmerkur. Árið 1800 var landsyfirréttur stofnaður í Reykjavík og tók við hlutverki yfirréttar.

Það var hlutverk hirðstjóra og síðar amtmanns að nefna 24 menn í yfirdóm.

Tengill 
 Saga hæstaréttar 

Alþingi
Saga Íslands
Christoffer Huitfeldt

Christoffer Huitfeldt (Kristófer Hvítfeldur, um 1501 – 8. nóvember 1559) var flotaforingi í danska flotanum, meðlimur danska ríkisráðsins, og hirðstjóri, meðal annars á Íslandi árin 1541-1542. Hann fór ásamt fleirum gegn Kristjáni II og var skipherra í Greifastríðinu. Hann studdi Kristján III til ríkis og þáði ýmis lén af honum fyrir. Framganga hans við að innleiða siðaskiptin í Danmörku hefur líklega orðið til þess að hann fékk Ísland að léni árið 1541, en síðan Stafangur í Noregi 1543. 1553 varð hann meðlimur í danska ríkisráðinu.

Handtaka Ögmundar biskups 
Huitfeldt kom til Íslands á skipi sínu stuttu eftir 20. maí 1541 til að taka höndum Ögmund Pálsson biskup sem konungur áleit ábyrgan fyrir morðinu á fógetanum Diðriki frá Minden, í Skálholti 10. ágúst 1539. Þeir Gissur Einarsson, valinn eftirmaður Ögmundar, hittust í Kópavogi 31. maí. 2. júní komu Danir að Hjalla í Ölfusi, handtóku Ögmund og fluttu í skipið. Á Alþingi um sumarið bar Huitfeldt upp óskir konungs um „landshjálpina“, eða sérstakan skatt sem Gissur reiðir strax fram (600 lóð silfurs fyrir Skálholtsstifti) en Jón Arason ekki fyrr en árið 1545. Með það fer Huitfeldt á skipi sínu með Ögmund fanginn til Danmerkur 5. júlí, eða þar um bil. Ögmundur hefur líklega látist í hafi 13. júlí.

Heimildir 
 Dansk Biografisk Leksikon hjá Projekt Runeberg
 Tryggvi Þórhallsson, Gissur biskup Einarsson og siðaskiptin, Reykjavík, gefin út af börnum höfundar, 1989

Hirðstjórar á Íslandi