alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Alexandria Ocasio-Cortez

Alexandria Ocasio-Cortez (f. 13. október 1989) er bandarískur stjórnmálamaður og aðgerðasinni. Hún er meðlimur í Demókrataflokknum og hefur setið á fulltrúadeild Bandaríkjaþings fyrir 14. kjördæmi New York-fylkis frá 3. janúar árið 2019. Hún er yngsta kona sem náð hefur kjöri á Bandaríkjaþing.

Alexandria Ocasio-Cortez er fædd í Bronx-hverfinu í New York. Faðir hennar er ættaður frá Púertó Ríkó og móðir hennar fædd þar. Ocasio-Cortez útskrifaðist úr Boston-háskóla með bakkalársgráðu í alþjóðasamskiptum með hagfræði sem aukagrein.

Ocasio-Cortez vakti athygli um öll Bandaríkin þann 26. júní árið 2018 þegar hún vann, öllum að óvörum, forkjör Demókrataflokksins fyrir 14. kjördæmið í New York á móti sitjandi þingmanninum og þingflokksleiðtoganum Joe Crowley. Crowley hafði setið á þinginu í tíu kjörtímabil og fáum kom til hugar að hann ætti endurkjör ekki víst. Raunar hafði hann ekki haft fyrir því að mæta í kappræður fyrir forkosninguna á móti Ocasio-Cortez. Í þingkosningunum þann 6. nóvember 2018 sigraði Ocasio-Cortez mótframbjóðanda sinn úr Repúblikanaflokknum, Anthony Pappas, og tók sæti á fulltrúadeild Bandaríkjaþings í janúar næsta ár.

Ocasio-Cortez er meðlimur í samtökum Sósíaldemókrata Bandaríkjanna og hefur talað fyrir vinstrisinnuðum stefnumálum eins og almennri heilbrigðisþjónustu, fæðingarorlofum, háskólamenntun fyrir allar stéttir, hærri skatta á þá ofurríku og endurskipulagningu á réttarkerfinu. 

Ásamt þremur flokkssystrum sínum myndar Ocasio-Cortez hóp róttækra, hörundsdökkra þingkvenna á fulltrúadeildinni sem kallaður hefur verið „sveitin“ (e. The Squad) í fjölmiðlaumfjöllun.

Tilvísanir

Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn
Demókratar
Doncaster

Doncaster  er borg í Suður-Yorkshire, Englandi. Íbúafjöldi er um 110.000 (2011) en á stórborgarsvæðinu búa 309.000 (2017). Doncaster er 30 km norðaustur af Sheffield. Borgin á sögu aftur til 1. aldar en þá var þar rómverskt virki. Hún stækkaði með tilkomu kolavinnslu en sá iðnaður dróst saman eftir 1970. Dómkirkjan í borginni, St. Georges Minster, er helsta kennileitið.

Alþjóðaflugvöllurinn Doncaster Sheffield Airport er 5 km suðaustur af borginni.

Heimild

Borgir á Englandi
Þula

Þulur eru ein gerð íslenskra þjóðkvæða, fleiri en sjö línur að lengd og ekki erindaskipt, sem hefur verið hluti af munnlegri hefð að minnsta kosti síðan á 15. öld. Merking orðsins „þula" hefur breyst í gegnum tíðina og virðist það fyrst hafa átt sérstaklega við kvæði sem tengdust nafnarunum eða annari upptalningu. Á 18. öld tíðkuðust svokallaðar langlokur sem voru langir rímaðir bragir þar sem ekki var skilið á milli erinda. Í seinni tíð hafa þulurnar orðið að barnagælum. 

Höfundar þulna eru yfirleitt óþekktir. Þó hafa ýmis seinni tíma skáld tekið ástfóstri við þuluformið og var ljóðskáldið Theodóra Thoroddsen (1863-1954) frá Kvennabrekku í Dölum þeirra langþekktust.

Þjóðlög við íslenskar þulur 
Þulur voru yfirleitt mæltar fram eða raulaðar fyrr á öldum fyrir börn með einföldum laglínum. Mörg þessara þjóðlaga hafa varðveist og þekkjast enn vel í dag. Þá útsetti tónskáldið Jórunn Viðar margar þessar laglínur og gaf út á prenti á ofanverðri 20. öld.

Dæmi um þulur 

 Allra flagða þula
 Bárður minn á jökli
 Bokki sat í brunni
 Faðir minn er róinn
 Fuglinn í fjörunni hann heitir már
 Fúsintesþula
 Gekk ég upp á hólinn
 Gilsbakkaþula
 Heyrði ég í hamrinum
 Karl og kerling riðu á alþing
 Karl tók til orða
 Kom ég þar að kveldi
 Krumminn í hlíðinni
 Sat ég undir fiskihlaða
 Sól skín á fossa
 Stígum við stórum
 Stúlkurnar ganga sunnan með sjó
 Táta, Táta teldu dætur þínar
 Tunglið skín á himni háa
 Þegiðu, þegiðu sonurinn sæli (Kúaþula)
 Þórnaldarþula

Tengt efni 
 Barnagælur
 Ríma
 Sagnadans
 Vikivaki
 Lausavísur
 Sagnakvæði
 Tvísöngur

Heimildir 

Íslensk þjóðkvæði

Íslensk menning
Ljóð
Tónlist
Maidstone

Maidstone er borg í Kent á suðaustur-Englandi, 51 km austur af London. Íbúar voru um 113.000 árið 2011. Maidstone fékk bæjarréttindi á miðri 16. öld. Áin Medway liggur í gegnum borgina en hún hefur sögulega verið notuð sem samgönguæð og fyrir verslun.

Heimild

Borgir á Englandi
Basingstoke

Basingstoke er borg í  Hampshire á suður-Englandi 48 km norðaustur af Southampton. Íbúar voru um 114.000 árið 2016. Basingstoke er gamall markaðsbær sem stækkaði mjög eftir seinni heimsstyrjöld.

Heimild

Borgir á Englandi
Telford

Telford er borg í Shropshire á England, 21 km austur af Shrewsbury og 48 km norðvestur af Birmingham. Íbúafjöldi er um 143.000. Borgin er nefnd eftir vélfræðingnum Thomas Telford og var skipulögð á 7. og 8. áratug 20. aldar. Upplýsingatækni er mikilvæg atvinnugrein þar.

Heimild

Borgir á Englandi
Shrewsbury

Shrewsbury er borg í Shropshire, Englandi. Íbúar voru um 72.000 árið 2011.

Shrewsbury er gamall markaðsbær og í gamla bænum er skipulag gatna frá miðöldum. Charles Darwin fæddist í bænum og er þar haldin árlega hátíð í febrúar honum til heiðurs. Einnig er vinsæl þjóðlagahátíð í Shrewsbury í lok ágúst.

Heimild

Borgir á Englandi
Fjallalenja

Fjallalenja (Nothofagus alpina), einnig nefnd rauli á máli Mapuche-frumbyggja, er trjátegund í beykiætt. Það er lauffellandi tré sem vex í Chile og Argentínu, verður að 50 m hátt og meira en 2 metrar í þvermál. Það finnst í Andesfjöllum og þolir lágan hita og mikla vinda.

N. alpina myndar blendinginn Nothofagus ×dodecaphleps  með Nothofagus obliqua.

Myndir

Tilvísanir

Heimildir 
Donoso, C. 2005. Árboles nativos de Chile. Guía de reconocimiento. Edición 4. Marisa Cuneo Ediciones, Valdivia, Chile. 136p.
Hoffmann, Adriana. 1998. Flora Silvestre de Chile, Zona Central. Edición 4. Fundación Claudio Gay, Santiago. 254p.
Rodríguez, R. &  Quezada, M. 2003. Fagaceae. En C. Marticorena y R. Rodríguez [eds.], Flora de Chile Vol. 2(2), pp 64–76. Universidad de Concepción, Concepción.
Bean. W. 1981 Trees and Shrubs Hardy in Great Britain. Vol 1 - 4 and Supplement. Murray.
 González, M. 1998.  Nothofagus alpina .   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 22 August 2007.

Tenglar
Rauli in Encyclopedia of Chilean Flora
Rauli in Chile bosque 
Rauli, Description and images from Chile Flora

Beykiætt
Þorsteinn M. Jónsson (f. 1885)

Fyrir greinina um athafnamanninn, sjá Þorsteinn M. Jónsson
Þorsteinn Metúsalem Jónsson (f. 20. ágúst 1885, d. 17. mars 1976) var skólastjóri Gagnfræðaskólans á Akureyri, þingmaður Sjálfstæðisflokksins eldri og síðar Framsóknarflokksins.  Ennfremur var hann fulltrúi Framsóknarflokksins í bæjarstjórn Akureyrar um árabil.

Heimildir 

Fólk fætt árið 1885
Þingmenn Framsóknarflokksins
The Apache Software Foundation

The Apache Software Foundation er stofnun í Bandaríkjunum sem styður fjölda hugbúnaðarverkefna, þar á meðal Apache vefþjóninn. Stofnuninni var komið á legg árið 1999.

Opinn Hugbúnaður
Basildon

Basildon er borg í Essex á suðaustur-Englandi, 42 km austur af London og 16 km vestur af Southend-on-Sea. Íbúar eru um 107.000.

Basildon var búin til eftir seinni heimsstyrjöld til að hýsa íbúa London sem varð fyrir loftárásum en einnig til að stemma stigu við vöxt London.

Hljómsveitin Depeche Mode var stofnuð í Basildon.

Heimild

Borgir á Englandi
Borgir í Essex
Haggis

Haggis er hefðbundinn skoskur réttur. Hann er blanda af hökkuðu kindahjarta, -lifur og -lungum, lauki, hafrarmjöli, mör, kryddi og krafti. Blandan var upprunalega sett í maga kindurinnar og elduð í honum, en í dag er tilbúinn umbúningur oft notaður í staðinn. Réttnum svipar mjög til íslensks sláturs.

Haggis er oftast borðað með nípamús og kartöflumús (haggis, neeps and tatties). Skáldið Robert Burns orti ljóðið „Address to a Haggis“ sem er oft flutt upphátt áður en haggis er borðað á Burnsnótt, hátíð þar sem haldið er upp á líf og verk skáldsins.

Skosk menning
Ramsgate

Ramsgate er hafnarborg í austur-Kent á Englandi. Íbúar eru um 40.000 (2011). Aðalatvinnugreinarnar eru ferðaþjónusta og fiskveiðar. Ramgsgate varð vinsæll strandbær á 19. öld. Vincent van Gogh bjó þar um skeið og starfaði sem kennari.

Heimild

Borgir á Englandi
Southend-on-Sea

Southend-on-Sea eða Southend í daglegu máli, er borg í austur-Essex á suðaustur-Englandi. Hún liggur norðan megin við ósa Thames, 64 km austur af London. Íbúafjöldi er um 182.000 (2017).

Southend Pier er lengsta frístundabryggja í heimi.

Heimild

Borgir á Englandi
Borgir í Essex
Wigan

Wigan er borg á stórborgarsvæði Manchester. Íbúar eru um 104.000 (2011). Wigan var kolanámubær frá 15. öld og síðar vefnaðarbær. Knattspyrnufélag borgarinnar er Wigan Athletic F.C.

Heimild

Borgir á Englandi
Burton upon Trent

Burton upon Trent, einnig þekkt sem Burton-on-Trent eða Burton, er borg við ána Trent í austur-Staffordshire á Englandi. Íbúar eru um 72.000 (2011). Burton er gamall markaðsbær og hefur verið haldinn markaður á markaðstorgi á fimmtudögum frá árinu 1200. Einnig er hann þekktur bruggunarbær og The National Brewery Centre er bruggsafn þar. Knattspyrnulið borgarinnar er Burton Albion FC en það hefur gælunafnið bruggararnir.

Bloodstock Open Air er þungarokkshátíð  sem haldin er suður af Burton.

Heimild

Borgir á Englandi
Konstantín Pavlovítsj stórhertogi

Konstantín Pavlovítsj  (rússneska: Константи́н Па́влович; f. 8 maí 1779 – d. 27. júní 1831) var stórhertogi í Rússlandi. Hann var næstelsti sonur Páls 1. Rússakeisara og því var búist við að hann myndi taka við keisaratigninni þegar elsti bróðir hans, Alexander 1. Rússakeisari, lést árið 1825. Konstantín hafði þá hins vegar afsalað sér tilkalli til keisarakrúnunnar eftir að hann kvæntist Jóönnu Grudzińsku, pólskri konu sem ekki var af konungaættum. Eftir að Alexander lést var Konstantín viðurkenndur meðal sumra rússneskra hirð- og hermanna sem keisari í um 25 daga en þá tók yngri bróðir hans, Nikulás 1. Rússakeisari, við tigninni. Ágreiningurinn um það hvort Konstantín eða Nikulás skyldi verða keisari leiddi til desembristauppreisnarinnar árið 1825.

Herforingjar í Napóleonsstyrjöldunum
Rússneskir hertogar
Rómanov-ætt
Stafford

Stafford er höfuðborg í Staffordshire á mið-Englandi. Hún liggur 26 km norður af Wolverhampton og 29 km suður af Stoke-on-Trent. Íbúar eru um 68.000 (2011). Stafford-kastali var byggður á 11. öld af Normönnum.

Heimild

Borgir á Englandi
Ofnæmi

Ofnæmi er sjúkdómur af völdum of mikils næmis í ónæmiskerfinu fyrir efnum í umhverfinu sem eru að öðru leyti skaðlaus. Þessi efni geta valdið viðbrögðum þegar þeirra er neytt, þeim andað inn eða þegar þau komast í snertingu við húðina. Meðal algengra tegunda ofnæmis eru matarofnæmi, frjóofnæmi, exem og astmi. Einkenni ofnæmis eru meðal annars mæði, höfuðverkir, roði, blettir og kláði.

Þótt börn fæðist ekki með ofnæmissjúkdóma geta þeir byrjað á ungum aldri, oftast sem astma eða exem. Flest börn vaxa þó upp úr slíkum ofnæmissjúkdómum. Ofnæmi getur borist frá móður til barns í gegnum brjóstamjólk ef barnið fær enga aðra fæðu. Rannsóknir hafa leitt í ljós að draga megi úr líkum matarofnæmis með því að gefa börnum fæðu sem inniheldur algenga ofnæmisvalda (svo sem egg, mjólk, jarðhnetur) fyrir sex mánaða aldur.

Ofnæmissjúkdóma má meðhöndla með misgóðum árangri. Stundum er hægt að venja líkamann ofnæmisvaldinum með því að sprauta stærri og stærri skömmtum af ofnæmisvaldinum í líkamann. Annars er hægt að draga úr bráðaeinkennum sumra ofnæmissjúkdóma með lyfjum svo sem sterum og  andhistamínum.

Algengi ofnæmissjúkdóma virðist fara vaxandi í Vesturlöndum. Í íslenskri rannsókn greindust 34% barna í 179 barna úrtaki með astma eða annars konar ofnæmi við átta ára aldur. Vísbendingar eru um að ofnæmissjúkdómar geti borist milli kynslóða en 73% þessara barna áttu foreldra eða systkini með ofnæmi.

Heimildir 

Ofnæmi
Ónæmiskerfið
Exem

Exem (úr grísku ἔκζεμα ekzema „gos“) er sjúkdómur sem veldur bólgu (oftast sem kláða, roða og sprungum) á húðinni. Exem getur verið bundið við eitt svæði á húðinni eða getur dreifst um allan líkamann.

Orsök exems er oft óljós en það má stundum rekja til ofnæmis. Ofnæmisexem er útbreiddasta tegund exems en 80% barna greinast með það fyrir fimm ára aldur. Í 65% tilfella hverfa öll einkenni exems fyrir 16 ára aldur.

Engin ein meðferð er við ofnæmisexemi. Draga má úr einkennum þess með því að bera rakakrem á húðina. Margir sem þjást af exemi þurfa að nota mismunandi tegundir rakakrems, stundum fleiri á sama tíma, og þurfa oft að skipta um tegund þar sem áhrif tiltekinnar tegundar rakakrems geta dvínað með tíma. Þegar exem blossar upp má nota sterakrem til að draga úr bólgu.

Heimildir 

Húðsjúkdómar
Mæði

Mæði (fræðiheiti: dyspnea) er öndunartruflun sem lýsir sér þannig að einstaklingur á erfitt með að anda nógu miklu lofti í lungun. Mæði er eðlileg við mikla áreynslu en telst einkenni sjúkdóms ef hún kemur fyrir við óvæntar aðstæður. 

Í 85% tilfella orsakast mæði af astma, lungnabólgu, blóðþurrð í hjarta, lungnasjúkdómi, hjartabilun eða langvinnri lungnateppu, eða er af geðrættum völdum svo sem felmtursköstum eða kvíða.

Heimild 
 

Öndun
Kláði

Kláði (fræðiheiti: pruritus) er óþægileg tilfinning sem gerir það að verkum að mann langi að klóra sér. Kláða svipar að nokkru leyti til sársauka en vekur ólíku viðbragði í líkamanum: sársauki veldur löngun til að forðast það sem veldur sársaukanum, en kláði vekur löngun til að klóra sér. Talið er að kláði eigi hugsanlega uppruna sinn sem einhvers konar varnarviðbragð við sníklum en þess má geta að dýr klóra sér til að losa sig við sníkla.

Taugaboð um kláða og sársauka eiga upptök sín í húðinni en upplýsingar um þau eru fluttar um tvö mismunandi kerfi í sama taugastrengnum. Orsakir kláða eru fjölmargar, t.d. sníklar svo sem lýs og maurakláði, sýkingar svo sem áblástur eða hlaupabóla, ofnæmisviðbrögð, húðsjúkdómar svo sem exem, sóri eða fótasveppur, þurr húð, aðrir sjúkdómar svo sem sykursýki, blóðleysi eða gula, ásamt ákveðnum lyfjum.

Tilvísanir 
 

Tilfinningar
Lyf

Lyf er náttúrulegt eða tilbúið efnasamband sem notað er til að greina, koma í veg fyrir, meðhöndla eða draga úr einkennum sjúkdóms, þar á meðal sársauka, í mönnum og dýrum. Læknir (þar með talinn tannlæknir eða dýralæknir) þarf að tiltaka flestar tegundir lyfja fyrir sjúklinga með lyfjaseðli.

Algengasta flokkun lyfja er ABC-kerfið sem þróað var af Alþjóðaheilbrigðismálastofnunininni árið 1976. Í þeirri flokkun er lyfjum skipt í 14 hópa eftir líkamshlutum (þ.e. þeim líkamshluta sem lyfið verkar á).

Lyf eru til á mismunandi formum og því eru til ýmsar leiðir til að gefa lyf. Lyf má gefa munnleiðis sem töflur, hylki eða vökva; með sprautu í æð, vöðva eða undir húðina; sem áburður á viðkomandi svæði, t.d. á húðina eða í augun, eyrun, endaþarminn eða leggöngin; um nefið eða í lungun (innöndunarlyf).

Lyfjategundir 
 Bólgueyðandi lyf
 Geðvirk lyf
 Getnaðarvarnalyf
 Hitasóttarlyf
 Statín
 Sýklalyf
 Verkjalyf

Tengt efni 
 Apótek
 Eiturlyf
 Lyfjafræði

Heimild 
 

Lyf
Lyfjafræði
Bundesliga

Bundesliga , 1. Bundesliga eða þýska úrvalsdeildin er efsta deild þýskrar knattspyrnu. Deildin var stofnuð árið 1963. 18 lið eru í deildinni. Hvert ár detta út 2 lið og 2 önnur koma úr 2. Bundesliga. 56 lið hafa verið í Bundesligunni frá upphafi. Deildin er mest sótta fótboltadeild í heimi með um 44.000 áhorfendur að meðaltali (2018-2019) en miðaverð er það ódýrasta í topp 5. efstu deildum Evrópu. Tímabilið er frá ágúst og fram í maí en 6 vikna jólafrí er frá desember og janúar.

Á Íslandi er hægt að horfa á Bundesliga í gegnum streymisveituna Viaplay.

Núverandi lið í Bundesliga (2020–21)

Sigurvegarar Bundesligunar

Met

uppfært í apríl, 2022.

Feitletraðir leikmenn eru enn að spila

Markahæstu Íslendingar í Bundesliga
Atli Eðvaldsson (59)
Alfreð Finnbogason (39)
Ásgeir Sigurvinsson (39)
Eyjólfur Sverrisson (30)
Lárus Guðmundsson (17)
Þórður Guðjónsson (7)

Staða í september 2019

Heimild

Tilvísanir 

Úrvalsdeildir knattspyrnu í Evrópu
Bundesliga
Súkúmí

Súkúmí (abkasíska: Аҟәа, Aqwa; georgíska: სოხუმი, Sokumi; rússneska: Сухум(и), Súkúmí) er borg á strönd Svartahafs. Hún er höfuðborg de facto ríkisins Abkasíu sem hefur farið með völd í héraðinu frá Stríðinu í Abkasíu 1992-1993. Flest ríki líta svo á að Abkasía sé hérað í Georgíu.

Hægt er að rekja sögu Súkúmí til 6. aldar f.Kr. þegar Grikkir stofnuðu þar nýlendu sem þeir kölluðu Díoskúrías. Mikið af þeirri borg hvarf undir yfirborð Svartahafs á næstu öldum. Borgin var nefnd Tskhumi þegar Konungsríkið Abkasía var stofnað á miðöldum. Hún varð hluti af Tyrkjaveldi á 8. áratug 16. aldar. Rússneska keisaradæmið lagði héraðið undir sig 1810. Eftir Rússnesku borgarastyrjöldina varð hún hluti af Sovétríkjunum og varð vinsæll sumardvalarstaður. Við upplausn Sovétríkjanna í upphafi 10. áratugar 20. aldar hófust átök Abkasa við Georgíumenn og borgin varð fyrir miklum skemmdum. Nú búa þar um 60.000 manns en íbúar voru helmingi fleiri undir lok Sovéttímans. 

Abkasía
Hafnarborgir
Mount Redoubt

Mount Redoubt er 3108 metra eldkeila í suður-Alaska, nánar tiltekið í Chigmit-fjöllum í Lake Clark National Park and Preserve, 180 km suðvestur af Anchorage. Eldfjallið hefur gosið nýlega árin 1902, 1966, 1989 og 2009.

Heimild

Eldfjöll í Norður-Ameríku
Fjöll í Alaska
Mount Pavlof

Mount Pavlof er eldkeila í suður-Alaska, nánar tiltekið á Alaskaskaga og er hluti af Aleut-fjallgarðinum. Hæð þess er 2515 metrar. Fjallið er eitt það virkasta eldfjall Bandaríkjanna síðan 1980 og hafa verið gos árin: 1980, 1981, 1983, 1986–1988, 1996–1997, 2007, 2013, 2014 *2 og árið 2016. 

Nálægt fjallinu er fjallið Systir Pavlofs (2142 metrar).

Heimild

Eldfjöll í Norður-Ameríku
Fjöll í Alaska
Mauna Loa

Mauna Loa er eldfjall, nánar tiltekið dyngja, á Hawaii í Bandaríkjunum. Það er eitt þeirra fimm eldfjalla sem mynda eyjuna Hawaii. Fjallið rís 9.170 m frá hafsbotni en er 4.129 metra yfir sjávarmáli. 

Mauna Loa hefur líklega gosið síðustu 700.000 ár og kom upp úr hafi fyrir 400.000 árum. Gos árin 1926 og 1950 eyðilögðu þorp á eyjunni. Bandaríkjaher reyndi að stöðva eða beina hraunrennsli í gosum 1935 og 1942 með því að varpa sprengjum. Gos var 1984. Árið 2022 hófst svo gos í fjallinu.

Heimild

Fjöll á Hawaii
Eldfjöll í Norður-Ameríku
Dyngjur
Colorado-sléttan

Colorado-sléttan (enska: The Colorado Plateau) er stór slétta og eyðimörk á mótum fjögurra ríkja Bandaríkjanna: Colorado, New Mexico, Utah og Arizona. Alls þekur það tæpa 337 þúsund ferkílómetra. Megnið af svæðinu er á vatnasviði Colorado-fjóts en svæðið er þó þurrt. Skógar eru þar sem úrkoma er mest; í hlíðum og fjöllum. Berg nálægt Miklagljúfri er næstum 2000 milljóna ára gamalt, frá forkambríum.

Þjóðgarðar eru margir á Colorado-sléttunni: Miklagljúfur, Zion, Bryce Canyon, Capitol Reef, Canyonlands, Arches, Mesa Verde og Petrified Forest. Einnig eru 18 national monuments þar.

Heimild

Landafræði Bandaríkjanna
Arizona
Utah
New Mexico
Colorado
Ígulbandormur

Ígulbandormur (fræðiheiti: Echinococcus granulosus) er 2–7 mm langur bandormur. Aðalhýslar eru hundar og önnur rándýr. Algengir millihýslar eru villt og tamin hófdýr, eins og t.d. sauðfé.

Lífsferill ígulbandorms og ígulsulls
Ígulbandormur er kallaður ígulsullur þegar hann er á lirfustigi. Ígulbandormur lifir fullorðinn í ýmsum dýrategundum af hundaætt en á lirfustiginu sem ígulsullur í ýmsum grasbítum og alætum. Á Íslandi voru ígulsullir einkum í sauðfé, nautgripum og fólki og ígulbandormur í hundum. Smitleiðin var þannig að grasbítar smituðust þegar bandormsegg bárust með hundaskít í gróður og með gróðri í meltingarveg þeirra. Menn smituðust þegar egg úr hundaskít bárust í meltingarfæri þeirra. Hundar smituðust aðallega af því að éta innyfli sullaveiks sauðfjár og nautgripa sem slátrað var heima á bæjum. 

Ígulbandormur er yfirleitt 2–7 mm að lengd með þremur ólíkum liðum. Fremst er haus með krókum og fjórum sogskálum. Sogskálarnar halda orminum föstum í þörmum hundsins. Næst er liður með þroskuðum kynfærum og fyrir aftan liður með fullþroskuðum eggjum. Ígulbandormar geta framleitt egg einum til tveimur mánuðum eftir að hundur hefur étið sull úr sauðfé. Líftími ígulbandorms í hundi er um sex mánuðir.

Ígulsullur er vökvafyllt blaðra. Sullurinn þroskast úr fósturlirfu bandormseggsins og lirfan brýtur sér leið inn í þarmavegginn og berst með blóðbraut til lifrar og stöðvast oft þar og myndar sull. Lirfan getur þó borist áfram til lungna og myndar lungnasull ef hún stöðvast þar. Ef lirfan stöðvast ekki í lungum getur hún borist um líkamann og farið í heila, augu, milta, nýru, hjarta, vöðva eða bein. Í kringum sullinn er tvískipt blaðra sem er að innanverðu þakin himnu með útvöxtum á stærð við títuprjónshausa. Þessir sullhausar geta þroskast í blöðrur með nokkrum tugum sullhausa sem kallast sullungar. Hver sullhaus hefur fjórar sogskálar og krókakrans og getur orðið að bandormi ef hann kemst í þarma hunds. Hýsill sullsins myndar bandvef utan um blöðruna. Sullirnir eru mjúkir í byrjun og dúa við snertingu en líkami hýsilins einangrar sullinn smám saman með að setja kalk í hjúpinn. Það verður til þess að sullurinn hættir að vaxa þó að hann geti lifað mörg ár inni í kalkhjúpnum.

Sjá einnig 
Sullaveiki
Sullafársbandormur

Tilvísanir

Tenglar 
Ekinokokkose i Patienthåndbogen på sundhed.dk
Vefjasullur finnst í sláturlambi!

Smitsjúkdómar
Búfjársjúkdómar
Sníkjudýr
Arne Jacobsen

Arne Jacobsen (11. febrúar 1902 – 24. mars 1971) var danskur arkitekt og hönnuður, og lykilþátttakandi í innleiðingu módernismans í Danmörku. Hann er þekktur víða um heim og er meðal þekktustu hönnuða Danmerkur. Hann er þekktastur fyrir að hanna stóla, en frægustu stólarnir hans eru Syveren („Sjöan“), Myren („Anginn“), Svanen („Svanurinn“) og Ægget („Eggið“).

Jacobsen var lærði við Konunglegu listaakademíuna í Kaupmannahöfn. Árið 1943 flúði Jacobsen til Svíþjóðar ásamt þúsundum annarra danskra gyðinga og bjó þar þangað til seinni heimsstyrjöldin lauk. Hann snéri svo aftur til Listaakademíunnar sem prófessor og kenndi þar árin 1956–1965.

Heimild 
 

Danskir arkitektar
Danskir hönnuðir
Impalahjörtur

Impalahjörtur (fræðiheiti: Aepyceros melampus) er meðalstór antilópa sem fyrirfinnst í austur- og suðurhluta Afríku. Hann er eina tegundin í ættinni Aepyceros og var lýst fyrst fyrir Evrópubúum af þýska dýrafræðingnum Hinrich Lichtenstein árið 1812. Impalahjörtur nær allt að 70–92 cm hæð og vegur 40–76 kg. Feldurinn er  gljáandi og rauðbrúnn. Horn hjartarins eru 45–92 cm löng og lýrulaga.

Impalahirtir eru virkastir á daginn. Þeir eru annað hvort hópsæknir eða heimaríkir. Hegðun þeirra ræðst af veðurfari og landslagi. Stökk impalahjarta er einkennandi fyrir tegundina, en þeir stökkva til að bægja frá rándýrum. Impalahirtir bíta eftir mat og éta ýmis grös, ávexti og akasíufræ. 

Fengitími impalahjarta stendur yfir árlega í um það bil þrjár vikur undir lok regntímans (sirka maí). Hirtirnir keppast um yfirráð, en hjörturinn sem fer með sigur af hólmi sækist eftir lóða hind. Meðgöngutíminn er sex til sjö mánuðir. Yfirleitt fæðist eingöngu einn kálfur. Kálfarnir sjúga í fjóra til sex mánuði. 

Kjörlendi impalahjarta er skógur og skógarjaðrar við grassléttur. Hann heldur sig við vatn.

Heimild 
 

Antilópur
Dipylidium caninum

Dipylidium caninum er bandormur sem er með hunda og ketti sem hýsla og mannaflær og hundaflær sem millihýsla, en getur smitast í fólk.

Myndir

Tilvísanir

Tenglar
tapeworms from The Pet Health Library
Hvaða ormar lifa í meltingarvegi fólks á Íslandi?

Smitsjúkdómar
Búfjársjúkdómar
Stockport

Stockport er borg á stórborgarsvæði Manchester, 7 km suðaustur frá miðbæ Manchester, á Englandi. Íbúar eru um 136.000 (2011). Á 18. öld var þar ein fyrsta vélræna silkiverksmiðja á Bretlandseyjum. Helsta iðngrein á 19. öld var bómullarvinnsla og hattaframleiðsla. Árnar Goyt og Tame renna saman og mynda Mersey við Stockport.

Stockport County er knattspyrnulið borgarinnar.

Heimild

Borgir á Englandi
Sullafársbandormur

Sullafársbandormur er 3-6 mm langur bandormur. Aðal hýsillinn eru refir og hundar. Nagdýr, eins og t.d. mýs er algengir millihýslar.

Sjá einnig 
Sullaveiki
Ígulbandormur

Tilvísanir

Tenglar 
Rævens dværgbændelorm på Fødevarestyrelsens hjemmeside
Ekinokokkose i Patienthåndbogen på sundhed.dk
Vefjasullur finnst í sláturlambi!

Smitsjúkdómar
Búfjársjúkdómar
Sníkjudýr
Oldham

Oldham er borg á stórborgarsvæði Manchester, 11 km norðaustur af Manchester. Íbúar eru um 97.000 (2011). Oldham var mjög mikilvæg í iðnbyltingu Englands og miðstöð bómullariðnaðar og vefnaðar. Bærinn framleiddi um tíma meiri bómull en Frakkland og Þýskaland til samans.

Heimild

Borgir á Englandi