alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Stephen Jay Gould

Stephen Jay Gould (10. september 1941 - 20. maí 2002) var bandarískur steingervingafræðingur, þróunarlíffræðingur og vísindasagnfræðingur. Hann var einn áhrifamesti og víðlesnasti höfundur vísindarita fyrir almenning af sinni kynslóð. Gould eyddi stærstum hluta starfsferils síns við Harvard-háskóla og við Bandaríska náttúrugripasafnið í New York. Árið 1996 var Gould ráðinn Vincent Astor-gestaprófessor í líffræði við New York-háskóla þar sem hann skipti tíma sínum milli New York og Harvard.

Mikilvægasta framlag Goulds til þróunarlíffræðinnar var kenningin um markað jafnvægi sem hann þróaði ásamt Niles Eldredge árið 1972. Kenningin gengur út á að mest af þróuninni einkennist af löngum tímabilum stöðugleika, sem við og við markast af stuttum tímabilum örra tegundarmyndana. Kenningunni var stillt upp sem andstæðu tegundasamfellu, þeirri vinsælu hugmynd að þróunin einkennist af reglubundnum og stöðugum breytingum steingervinga.

Flestar vettvangsrannsóknir Gould voru gerðar á landsniglaættkvíslunum Poecilozonites og Cerion. Hann lagði einnig af mörkum til þróunarfræðilegrar þroskunarlíffræði og hlaut almenna viðurkenningu fyrir bók sína Ontogeny and Phylogeny frá 1977. Hugmyndir hans um þróunarkenninguna voru andstæðar strangri valhyggju, félagslíffræði eins og hún beindist að mönnum, og þróunarsálfræði. Hann beitti sér gegn sköpunarhyggju og lagði til að vísindi og trúarbrögð yrðu talin tvö aðskilin svið þar sem sérfræðiþekking þeirra skaraðist ekki.

Gould var aðallega þekktur meðal almennings fyrir 300 vinsælar ritgerðir sem birtust í tímaritinu Natural History og fjölmargar bækur skrifaðar bæði fyrir sérfræðinga og almenning. Í apríl 2000 var hann útnefndur „lifandi goðsögn“ af Bandaríska þjóðbókasafninu.

Tilvísanir

Bandarískir þróunarlíffræðingar
Fáni Benín

Fáni Benín eins og hann er nú var upprunalega tekinn í notkun árið 1959. Skipt var um fána þegar afró-marxistar tóku völdin í landinu árið 1975, en skipt til baka þegar sú ríkisstjórn leið undir lok 1990. 

Litirnir eru hinir almennu pan-afrísku litir: grænn, gulur og rauður og stendur grænn fyrir von, gulur táknar velstand og rauður táknar hugrekki.

Benín
Benín
Meðalfellsvatn

Meðalfellsvatn er 2,0 ferkílómetra stöðuvatn í Kjósarhreppi. Við vatnið eru híbýli og sumarbústaðir. Silungsveiði er í vatninu.

Kjósarhreppur
Stöðuvötn á Íslandi
Lynn Margulis

Lynn Margulis (fædd Lynn Petra Alexander; 5. mars 1938 - 22. nóvember 2011) var bandarískur þróunarlíffræðingur, rithöfundur og kennari. Hún var helsti talsmaður samlífisþróunar í samtímanum. Sagnfræðingurinn Jan Sapp skrifaði að „Nafn Lynn Margulis er jafntengt samlífi og nafn Charles Darwin er tengt þróunarkenningunni.“ Margulis breytti núverandi skilningi á þróun fruma með kjarna (nokkuð sem Ernst Mayr kallaði „hugsanlega mikilvægasta atburðinn í sögu lífsins“) með því að halda því fram að hún hafi verið afleiðing af samlífissamruna baktería. Margulis var einnig meðhöfundur Gajutilgátunnar ásamt breska efnafræðingnum James Lovelock, sem hélt því fram að jörðin virkaði sem eitt sjálfstýrt kerfi, og var einn helsti stuðningsmaður fimm ríkja flokkunar Robert Whittaker.

Allan feril Margulis átti starf hennar til að vekja mikla andstöðu (ein styrkumsókn frá henni fékk viðbrögðin „Rannsóknir þínar eru bull. Slepptu því að sækja hér um aftur.“ og tímamótagrein hennar, „On the Origin of Mitosing Cells“, birtist árið 1967 eftir að hafa verið hafnað af um fimmtán tímaritum. Þegar hún var enn ungur kennari við Boston-háskóla, var kenning hennar um að frumulíffæri, eins og hvatberar og grænukorn, hefðu eitt sinn verið sjálfstæðar bakteríur, að mestu hunsuð í á annan áratug og varð ekki almennt viðurkennd fyrr en hún var staðfest með erfðafræðirannsóknum. Margulis var kjörin meðlimur Bandarísku vísindaakademíunnar árið 1983. Bill Clinton forseti afhenti henni National Medal of Science árið 1999 og Linnean Society of London veitti henni Darwin-Wallace-verðlaunin árið 2008.

Margulis var harður gagnrýnandi nýdarwinisma. Afstaða hennar skapaði ævilanga deilu við leiðandi nýdarwiníska líffræðinga eins og Richard Dawkins, George C. Williams og John Maynard Smith. Kenningar Margulis um innanfrumusamlífi áttu sér fyrirrennara, allt aftur á miðja 19. öld; einkum Andreas Franz Wilhelm Schimper, Konstantin Mereschkowski, Boris Kozo-Polyansky (1890–1957) og Ivan Wallin. Margulis stuðlaði ekki aðeins að aukinni viðurkenningu framlags þeirra, heldur sá hún sjálf um fyrstu ensku þýðinguna á bók Kozo-Polyansky, sem kom út ári fyrir andlát hennar. Mörg af helstu verkum hennar sem ætluð voru almennum lesendahópi, voru samin með syni hennar Dorion Sagan.

Árið 2002 útnefndi tímaritið Discover Margulis eina af 50 mikilvægustu vísindakonum heims.

Tilvísanir

Samlífi
Bandarískir þróunarlíffræðingar
Klettaeinir

Klettaeinir (fræðiheiti: Juniperus scopulorum) er tegund af barrtré í einisætt. Hann er ættaður frá vesturhluta Norður-Ameríku.

Tilvísanir

Einisætt
Blýantseinir

Blýantseinir (fræðiheiti: Juniperus virginiana) er tegund af barrtré í einisætt. Hann er ættaður frá suðausturhluta Norður-Ameríku.

Tilvísanir

Einisætt
Skriðeinir

Skriðeinir (fræðiheiti: Juniperus horizontalis) er tegund af barrtré í einisætt. Hann er ættaður frá norðurhluta Norður-Ameríku.

Tilvísanir

Einisætt
Juniperus maritima

Juniperus maritima er tegund af barrtré í einisætt. Hann er eingöngu við Puget-sund (á landamærum Bresku-Kólumbíu og Washington-ríkis) Hann sker sig frá öðrum einitegundum með það að vaxa helst á árbökkum og við strendur. Áður var hann talinn til J. scopulorum, en frávik í vexti og útliti auk búsvæða er nokkur. Erfðagreiningar sýna einnig fram á mun. Að auki blandast hann (J. maritima) ekki öðrum tegundum.

Tilvísanir

Einisætt
469

Árið 469 (CDLXIX í rómverskum tölum)

Atburðir 
 Þjóðrekur, (sem síðar varð konungur Austgota (Ostrogota)) þá 15 ára, snýr aftur til ættmenna sinna í Pannóníu, eftir að hafa verið gísl frá árinu 461 við austrómversku hirðina í Konstantínópel.
 Evrik, konungur Vestgota (Vísigota), dregur ríki sitt í Hispaníu úr sambandi við Vestrómverska keisaradæmið. Fram að því höfðu Vestrómverjar að nafninu til haft yfirráð yfir Vestgotum. Julius Nepos viðurkennir að lokum sjálfstæði Vestgota árið 475.
 Korsíka fellur undir yfirráð Vandala.
 Vandalar gera innrás í Grikkland (sem þá var undir yfirráðum Austrómverska keisaradæmisins) en eru sigraðir og reknir til baka. Í hefndarskyni myrða Vandalar um 500 gísla á undanhaldinu.

Fædd

Dáin 
 Dengizik, konungur Húna og sonur Atla. (Áætluð dagsetning).

469
461-470
468

Árið 468 (CDLXVIII í rómverskum tölum)

Atburðir 
 29. febrúar - Hilarus páfi deyr í Róm og Simplicíus tekur við af honum.
 Einn stærsti floti sem þekktur er úr fornöld er safnað saman við Konstantínópel. Samkvæmt Procopíusi sagnaritara voru yfir 1100 skip með um hundrað þúsund menn í flotanum. Flotinn er sendur til Norður-Afríku til innrásar í ríki Vandala.
 Orrustan við Bon höfða. Vandalar gersigra sameiginlegan flota Austrómversku og Vestrómversku keisaradæmanna. Þetta reyndist vera síðasta tilraun Rómverja til að ná aftur yfirráðum yfir svæðum í Norður-Afríku sem Vandalar höfðu hertekið af þeim, þar til Austrómverjar gerðu innrás í norður-Afríku árið 533.
 Rómverski hersöfðinginn Marcellínus rekur Vandala burt af Sikiley. Þetta var liður í sameiginlegri aðgerð rómversku keisaradæmanna til að leggja ríki Vandala undir Vestrómverska keisaradæmið. Marcellínus er síðan myrtur á Sikiley, líklega að undirlagi keppinautar hans í vestrómversku hirðinni, Ricimer. Eftir ósigur Rómverja í orrustunni við Bon höfða hertaka Vandalar aftur Sikiley.

Fædd

Dáin 
 29. febrúar - Hilarus páfi.
 Marcellínus, Rómverskur hershöfðingi.

468
461-470
Fáni Brasilíu

Fáni Brasilíu er grænn með stórum gulum tígul í miðjunni. Í tíglinum er blár hringur með 27 hvítum stjörnum í fimm ólíkum stærðum ásamt hvítum borða sem liggur yfir hringflötinn.

Á hvíta borðanum eru einkunarorð Brasilíu ritað með grænum, Ordem e Progresso sem merkir „reglusemi og framför“.

Stjörnurnar 27 tákna fylkin í landinu. Þar sem fylkjunum hefur fjölgað frá lýðveldisstofnun, hefur stjörnunum í fánanum ennfremur fjölgað frá 21 - 27.

Fáninn var tekinn í notkun formlega 19. nóvember 1889. Teikning fánans eða hönnun er eignuð Raimundo Teixeira Mendes með smá aðstoð frá Miguel Lemos og Manuel Pereira Reis. Aðeins hafa verið gerðar minniháttar breytingar á fánanum frá 19. nóvember 1889.

Áður en núverandi fáni var tekinn í notkun höfðu lýðveldissinnar notað annan fána sem var undir áhrifum frá þeim bandaríska.
Sá fáni var aðeins í formlegri notkun í 4 daga, 15. nóvember til 19. nóvember 1889, en var síðan grunnurinn að fána fylkisins Goiá'.

Brasilía
Brasilía
Paswan

Paswan, einnig þekktur sem Dusadh, er Dalit samfélag frá Austur- Indlandi .  Þeir finnast aðallega í fylkjum Bihar,  Uttar Pradesh og Jharkhand . Urdu orðið Paswan þýðir lífvörður eða „sá sem ver“. Uppruni orðsins, samkvæmt trú samfélagsins, liggur í þátttöku þeirra í bardaga við Siraj-ud-daulah, Nawab í Bengal að fyrirskipun breska Austur-Indlandsfélagsins, en eftir það voru þeir verðlaunaðir með embætti Chowkidars og lathi með skattheimtu fyrir Zamindara . Þeir fylgja ákveðnum helgisiðum eins og að ganga á eld til að fullyrða hreysti sitt.

Vistfræði 
Paswans fullyrða uppruna sinn frá fjölda þjóðlegra og epískra persóna til að leita upplyftingar í félagslegri stöðu sinni. Sumir Paswan telja að þeir hafa upprunnin frá Rahu, ofurmannlegri og einn af plánetum í Hindu goðafræði, en aðrir segjast uppruna sinn frá Dushasana, einn af Kaurava höfðingja. Kröfur um uppruna frá „Gahlot Kshatriya“ eru einnig viðvarandi meðal sumra leikmanna, en aðrir líta á slíkar fullyrðingar með fyrirlitningu, þar sem þeim líkar ekki að tengjast Rajputs . 

Því hefur einnig verið haldið fram af sumum Bhumihars að þeir séu afkomendur krosshjónabanda karla og kvenna af tveimur mismunandi köstum. Samt sem áður hafnar Paswan samfélag þessum kenningum og heldur því fram að uppruni nafnsins 'Dusadh' liggi í Dusadh, sem þýðir "erfitt að sigra".￼

Saga 
Þeir hafa verið taldir vera ósnertanlegt samfélag.  Í Bihar eru þeir fyrst og fremst landlausir, landbúnaðarverkamenn og hafa sögulega verið þorpsverðir og boðberar.  Fyrir 1900 notuðu þeir einnig svín að ala sérstaklega í Uttar Pradesh og Bihar. Paswans verja hernámið við uppeldi svína með því að segja það sem stefnu til að vinna gegn múslimum . Þeir fullyrða að til að vernda sig gegn múslímum hafi stúlkur í Paswan notað klæðnað úr svínumbeinum og haft svín við dyr sínar í ljósi andúð múslima við svín. Þar sem Rajputs í Rajasthan ræktaði einnig sem og veidda villta svín er þessi staðreynd notuð af þeim til að verja þessa iðju sem er staðfest af þeirri staðreynd að eftir lok Zamindari kerfisins gat hefðbundin iðja að þjóna verðir ekki veitt framfærslu þá. 

Paswans hafa einnig verið sögulega tengdir herlegheitum  og margir börðust fyrir hönd Austur-Indlandsfélagsins á 18. öld í her Bengal.  Manntal Indlands 2011 vegna Uttar Pradesh sýndi að íbúar Paswan, sem flokkast sem skipulagður kasti, voru 230.593.  Sama manntal sýndi íbúa 4.945.165 í Bihar.

Tilvísanir 

Stundaskrá Kaste af Bihar og Uttarpradesh
Félagslegur hópur Bihar
Dalit samfélög
Marcelo Bielsa

Marcelo Alberto Bielsa Caldera (fæddur þann 21. júlí árið 1955) er argentínskur knattspyrnustjóri og fyrrverandi leikmaður.

Frá 2018 til 2012 var hann stjóri hjá enska félaginu Leeds United F.C..

Heimildir 
 Marcelo Bielsa, leaguemanagers.com 
 Marcelo Bielsa, soccerbase.com

Argentínskir knattspyrnumenn
Argentínskir knattspyrnustjórar
Brahmagupta

Brahmagupta (um 598 – um 668) var indverskur stærðfræðingur og stjörnufræðingur sem ritaði tvær bækur um stjörnufræði: Brāhmasphuṭasiddhānta („rétt stofnuð kenning Brahma“) frá 628 sem fjallar um stærðfræðilega stjörnufræði, og Khaṇḍakhādyaka („ætur biti“) frá 665 sem fjallar um hagnýta stjörnufræðiútreikninga, báðar skrifaðar á sanskrít.

Brahmagupta var sá fyrsti sem setti fram reiknireglur með núlli. Engar sannanir koma fyrir í bókum hans svo ekki er vitað hvernig hann fann reglurnar út. Verk hans voru þýdd á arabísku á 8. öld og þaðan bárust hugmyndir hans til Evrópu. Þær áttu þátt í útbreiðslu tugakerfisins.

Indverskir stærðfræðingar
Horn (rúmfræði)

Horn er í evklíðskri rúmfræði þegar tveir geislar í sama fleti mætast í sama punkti sem nefnist oddpunktur. Stærð horna er oftast gefin upp sem bogmál sem mælir fjarlægðina milli geislanna á hring með miðju í oddpunktinum.

Rúmfræði
Evklíðsk rúmfræði
Tíguleinir

Tíguleinir (fræðiheiti: Juniperus semiglobosa) er tegund barrtrés af einisætt. Hann er ættaður frá fjöllum Mið-Asíu.

Tíguleinir hefur verið í Lystigarði Akureyrar síðan um 1980 og hefur yfirleitt ekki kalið.

Tilvísanir

Ytri tenglar
 Conifers Around the World: Juniperus semiglobosa - Tien Shan Foetid Juniper.

Einisætt
Spánareinir

Spánareinir (fræðiheiti: Juniperus thurifera) er tegund barrtrés af einisætt. Hann er ættaður frá fjöllum vestur Miðjarðarhafssvæðisins.

Tilvísanir

Einisætt
Tíbeteinir

Tíbeteinir (fræðiheiti: Juniperus tibetica) er tegund barrtrés af einisætt. Hann er ættaður frá vesturhluta Kína (Gansu, Qinghai, Sichuan og Tíbet).

Tilvísanir

Einisætt
Akurdúrra

Akurdúrra (fræðiheiti: Sorghum bicolor) er gras sem er ræktað fyrir korn sem er notað bæði í matargerð og dýrafóður og til að framleiða áfengi. Akurdúrra er ræktað afbrigði dúrru sem er upprunnin í Afríku. Hún er ræktuð víða í hitabeltinu. Akurdúrra er fimmta mest ræktaða kornafbrigði heims, á eftir hrísgrjónum, hveiti, maís og byggi. Heimsframleiðslan árið 2018 var 59,34 milljón tonn. Akurdúrra er oftast einær en sum ræktunarafbrigði eru tvíær. Plantan getur náð allt að 4 metra hæð en fræin eru lítil, 2-4 mm í þvermál. 

Dúrrur
Trimurti

Trimurti eða Trideva (sanskrít: त्रिमूर्ति trimūrti "þrjú form" eða "þrenning") er þrenningarguð æðsta guðdómsins í Hindúisma. þar sem heimsaðgerðir sköpunar, viðhalds og eyðileggingar eru persónugerðar sem guðaþrenning, oftast sem sköpunarguðinn Brama, varðveisluguðinn Visnjú og eyðingarguðinn Síva, þó að tilteknar greinar trúarbragðanna geti brugðið frá þessari uppstillingu. Hinn goðsagnakenndi jógi Dattatreya er oft ekki aðeins talinn ein af 24 myndum Visnjú, heldur einnig Síva og Brama, í einum líkama með þrjú höfuð.

Tilvísanir

Hindúismi
Þrenningarguðir
Meginlandsréttur

Meginlandsréttur (einnig kallaður rómversk-germanskur réttur) er réttarkerfi sem upprunið er á meginlandi Evrópu og hefur síðan verið tekið upp í mörgum löndum víða um heim. Meginlandsréttur á rætur að rekja til Rómarréttar og byggir fyrst og fremst á skráðum réttarreglum sem réttarheimild. Meginlandsréttur er gjarnan skilgreindur í andstöðu við hinn enska fordæmisrétt sem þróaðist á miðöldum og byggir á dómafordæmum sem helstu réttarheimild.

Meginlandsréttur er í grunninn sóttur í lagabálk Býsansríkis, Corpus Iuris Civilis en hefur orðið fyrir áhrifum frá lögbók Napóleons, germönskum venjurétti, kirkjurétti og ýmsum staðbundnum réttarvenjum. Auk þess hafa seinni tíma stefnur og straumar haft áhrif, t.d. náttúruréttur og vildarréttur. Bent hefur verið á að vafasamt sé að líta á meginlandsrétt sem eitt réttarkerfi, heldur sé hægt að skipta honum í þrjá meginstrauma sem hafa hver sín sérkenni, þ.e. Napóleonsrétt, þýskan rétt og norrænan rétt (sem m.a. gildir á Íslandi). Munurinn þarna á milli felst t.d. í því hvernig löggjöf er sett fram og hvernig dómstólar starfa.

Tilvísanir 

 

Réttarkerfi
Sabínueinir

Sabínueinir (fræðiheiti: Juniperus sabina) er tegund barrtrés af einisætt. Hann er ættaður frá fjöllum mið- og suður-Evrópu og mið- og vestur-Asíu. 
Allir hlutar runnans eru eitraðir.

Afbrigði
Það eru tvö afbrigði, sem sumir grasafræðingar telja sjálfstæðar tegundir:
Juniperus sabina var. sabina. 
Juniperus sabina var. davurica (Pallas) Farjon (syn. J. davurica Pallas). 

Sabínueinir myndar blending með Juniperus chinensis: Juniperus × pfitzeriana (samheiti J. × media). Hann finnst þar sem útbreiðsla þessara tegunda skarast í norðvestur Kína. Hann er einnig algengur sem garðplanta.

Reynsla á Íslandi
Sabínueinir (yrkin "Hicksii" og "Blue Danube") hefur verið í Lystigarði Akureyrar síðan um 2000 og hefur yfirleitt þrifist vel.

Myndir

Tilvísanir

Einisætt
Jendrik

Jendrik Sigwart fæddist 27. ágúst 1994 í Hamborg og er þýskur söngvari og tónlistarmaður. Hann var fulltrúi Þýskalands í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2021 í Rotterdam og lauk keppninni í næstsíðasta sæti. Uppáhaldslagið hans í Söngvakeppni evrópska sjónvarpsstöðva er Think About Things með Daða og Gagnamagninu.

Líf 

Jendrik fæddist í Hamborg og á fjögur systkini. Sem unglingur lærði hann að spila á píanó og fiðlu og nam söngleiksnám við háskólann Institut für Musik der Hochschule Osnabrück. Á námsárum sínum kom hann fram í ýmsum söngleikjum, þar á meðal í My Fair Lady og Hairspray. Einnig kom hann fram í Peter Pan og Berlin, Berlin. 

Hann semur sín eigin lög sem hann birtir meðal annars á YouTube. Úkúlele er sérstaklega áberandi í hans tónlist. Í desember 2020 kynnti hann þrjú lög á styrktartónleikum fyrir flóttafólk í flóttamannabúðunum í Moria. Hann býr með sambýlismanninum sínum í Hamborg.

Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 

Í febrúar 2021 var tilkynnt að hann hefði verið valinn til að vera fulltrúi Þýskalands í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2021 í Rotterdam. Lag hans I Don't Feel hate, sem hann samdi sjálfur og framleiddi í samvinnu við Christoph Oswald, kom út 25. febrúar 2021. Boðskapur lagsins er að svara ekki hatrinu sem slær þig með hatri, heldur að finna til vorkenna hatrinu.  

Á úrslitakvöldinu þann 22. maí 2021 fékk hann þrjú stig frá atkvæðagreiðslu dómnefndar (tvö stig frá Austurríki, eitt stig frá Rúmeníu) á meðan hann fékk engin stig frá áhorfendum. Jendrik lauk næstsíðasta sæti, en Bretlandi rak lestina með engin stig.

Útgefið efni

Lög 

 2021: I Don’t Feel Hate

Heimildir

Tenglar 

 Jendrik's World, vefsíðan hans Jendrik

Sigwart, Jendrik
Sigwart, Jendrik
467

Árið 467 (CDLXVII í rómverskum tölum)

Atburðir 
 12. apríl - Hershöfðinginn Anþemíus er kosinn keisari Vestrómverska ríkisins, að undirlagi austrómverska keisarans Leo 1.. Anþemíus giftist Alypu, dóttur germanska hershöfðingjans Ricimer, sem þá var hinn raunverulegi stjórnandi Vestrómverska ríkisins.
 Vandalar, undir stjórn konungsins Genseriks, hefja ránsferðir frá ríki sínu í Norður-Afríku til Grikklands. Til að bregðast við þessu hefur Leó 1. undirbúning innrásar í ríki Vandala, í samvinnu við Vestrómverska ríkið. Innrásin verður framkvæmd árið 468.
 Skandagupta, stjórnandi Gupta-veldisins á Indlandi deyr eftir 12 ára setu á valdastóli. Hálfbróðir hans Purugupta tekur við.

Fædd 
 Leó 2. Austrómverskur keisari (dáinn 474).

Dáin 
 Skandagupta, stjórnandi Gupta-veldisins.

467
461-470
Maga- og garnabólga

Maga- og garnabólga (stundum kölluð garnakvef eða magakvef þótt hún eigi ekkert skylt við kvef) er bólga í meltingarveginum: maga og þörmum. Meðal einkenna eru niðurgangur, uppköst og kviðverkur. Einnig getur fylgt þessu hiti, orkuleysi og vökvaskortur. Einkennin vara yfirleitt skemur en tvær vikur.

Maga- og garnabólga orsakast oftast af vírusum, en bakteríur, sveppir og sníkjudýr geta líka valdið slíkum bólgum. Rótavírus er algengasta orsökin hjá börnum, en í fullorðnum er nóróvírus eða kampýlóbakter oftast um að kenna. Algengasta smitleiðin er með því að innbyrða menguð matvæli eða vökva eða samneyti við smitaða manneskju. Meðferð felst venjulega í því að innbyrða nægan vökva, en í alvarlegum tilfellum getur þurft að gefa næringu í æð. Oftast er óþarfi að gefa fúkkalyf en þau eru þó notuð á börn með blóðugan niðurgang.

Til að koma í veg fyrir smit er mælt með handþvottum með sápu og að drekka hreint vatn, brjóstagjöf fremur en notkun mjólkurdufts og réttri meðferð skólps. Árið 2015 var talið að 2 milljarðar tilfella hefðu komið upp í heiminum og 1,3 milljón dauðsföll af völdum maga- og garnabólgu. Börn í þróunarlöndum eru í sérstakri hættu. Árið 2011 voru tilfellin talin 1,7 milljarðar og dauðsföll barna undir fimm ára aldri 700.000 á heimsvísu. Í þróunarlöndum er talið að börn undir tveggja ára aldri fái allt að sex tilfelli á ári. Tíðnin minnkar með hækkandi aldri, meðal annars vegna ónæmis.

Smitsjúkdómar
Matvælasjúkdómar
Barnasjúkdómar
Kínaeinir

Kínaeinir (fræðiheiti: Juniperus chinensis) er tegund barrtrés af einisætt. Hann er ættaður frá Kína, Myanmar, Japan, Kóreu og austast í Rússlandi. 

Kínaeinir myndar blending með Juniperus sabina: Juniperus × pfitzeriana (samheiti J. × media). Hann finnst þar sem útbreiðsla þessara tegunda skarast í norðvestur Kína. Hann er einnig algengur sem garðplanta.

Reynsla á Íslandi
Kínaeinir hefur verið í Lystigarði Akureyrar síðan um 2000 og hefur þrifist misjafnlega eftir yrkjum.

Myndir

Tilvísanir

Einisætt
Baht

Baht  (thb) er gjaldmiðillinn í Tælandi. 1 baht er skipt upp í 100 satang. 

Bæði seðlar og mynt er með á annarri hliðinni mynd af konunginum, frá 2016 Vajiralongkorn, Rama X af Thailand

Hægt er að fá klink eða mynt í 25 og 50 satang, og 1, 2, 5, 10 baht.

Seðlar fást með: 20, 50, 100, 500 og 1000 baht.

Uprunalega var baht tiltekin vigt, og var fyrst miðað við magn af hrísgrjónum en síðar af silfri.

Tælendingar nota ennþá mikið reiðufé fremur en greiðslukort.

Tilvísanir

gjaldmiðlar
Taíland
Westminster-kerfið

Westminster-kerfið er ein tegund þingræðisstjórnarfars sem felur í sér ákveðnar stjórnarfarsvenjur og reglur í störfum löggjafarþings sem á upphaf að rekja til Englands.

Það sem helst einkennir þessa gerð þingræðis er að framkvæmdavaldið (ríkisstjórn) er skipað ráðherrum sem oftast eru einnig þingmenn sem eiga sæti á löggjafarþinginu. Ríkisstjórnin situr í umboði þingsins og ber ábyrgð gagnvart því. Á þinginu sitja einnig þingmenn og flokkar sem eru í stjórnarandstöðu. Staða þjóðhöfðingja í ríkjum sem nota Westminster-kerfið er oftast aðeins táknræn en mesta valdastaðan er staða forsætisráðherra. Westminster-kerfið er nefnt eftir Westminster-höll í London þar sem báðar deildir breska þingsins sitja. Kerfinu er gjarnan stillt upp sem andstæðu við forsetaræði að Bandarískri fyrirmynd eða forsetaþingræði sem tíðkast í Frakklandi.

Westminster-kerfið þróaðist á breska þinginu á löngum tíma og byggir það að miklu leyti á óskráðum stjórnskipunarvenjum og hefðum. Utan Bretlands er kerfið helst notað í löndum sem áður voru hluti af breska heimsveldinu. T.d. í Kanada þar sem það hefur verið við lýði síðan 1848 og á Indlandi sem er fjölmennasta lýðræðisríki heims.

Munurinn á Westminster-þingræði og þingræði í öðrum löndum, t.d. á meginlandi Evrópu liggur helst í því að þingstörf í Bretlandi og öðrum löndum sem nota Westminster-kerfið eru átakakenndari en t.d. í Þýskalandi þar sem meiri áhersla er á samráð. Það kann að helgast af því að kosningakerfið sem notað er á Bretlandi leiðir til þess að oftast fær sá flokkur sem sigrar kosningar hreinan meirihluta á þingi á meðan það er venjan á meginlandi Evrópu að tveir eða fleiri flokkar þurfa að mynda samsteypustjórn. Þessi menningarmunur endurspeglast í því hvernig salarkynni þjóðþinga eru innréttuð. Í breska þinginu er bekkjaröðum stillt upp á móti hvorum öðrum þannig að stjórnarliðar sitja öðrum meginn í salnum en stjórnarandstæðingar hinu megin. Í þingræðislöndum sem ekki nota Westminster-kerfið er hins vegar algengast að raða sætum í hálfhring.

Heimildir
 
 

Tegundir stjórnarfars
Stjórnskipan
Fáni Kólumbíu

Fáni Kólumbíu tók gildi og er óbreyttur frá 26. nóvember 1861.

Hann samanstendur af þrem lágréttum borðum í gulum, bláum og rauðum. Guli borðinn er breiðari en hinir tveir og myndar helming fánans.

Guli liturinn táknar gullið sem Kólumbía var ríkt af áður en landið varð evrópsk nýlenda. Blái liturinn vísar til hafsins meðan sá rauði vísar til blóðsins sem var hellt í sjálfstæðisstríðinu gegn Spáni. Hæð á móti breidd er 2:3.
 
Fáninn á ættir að rekja, líkt og fánar Venesúela og Ekvador, til fána Stóru-Kólumbíu (1819–1831).

Kólumbía
Kólumbía