alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sarah Bernhardt

Sarah Bernhardt (22. október 1844 – 26. mars 1923) var frönsk leikkona sem hefur oft verið nefnd „frægasta leikkona í heimi“. Hún hóf feril sinn sem leikkona árið 1862 sem nemi við franska kómedíuleikhúsið í París. Henni gekk þó ekki vel í fyrstu og hætti og gerðist fylgdarkona árið 1865. Á 8. áratugnum varð hún fræg fyrir frammistöðu sína í leikhúsum Evrópu og varð brátt eftirsótt bæði þar og í New York-borg. Hún var einkum fræg fyrir alvarleg dramatísk hlutverk og fékk viðurnefnið „hin guðdómlega Sarah“. 

Hinn virti matreiðslu meistari August Escoffier nefndi rétt úr jarðaberjum og ananas henni til heiðurs.

Franskir leikarar
Marx-bræður

Marx-bræður; Chico, Harpo, Groucho, Gummo og Zeppo, voru hópur skemmtikrafta sem allir voru bræður og komu saman fram í revíum, leikhúsum, kvikmyndum og sjónvarpi frá 1912 fram á 6. áratuginn. Þeir komu upphaflega fram og þróuðu sviðspersónur sínar í óperuhúsinu í Nacogdoches í Texas og á 3. áratugnum voru þeir orðnir vinsælasta gamanatriðið í leikhúsum Bandaríkjanna. Um 1930 hófu þeir gerð gamanmynda sem byggðu á sviðsatriðum þeirra fyrir Paramount. 1933 fóru þeir frá Paramount og skömmu síðar hófu þeir samstarf við Metro-Goldwyn-Mayer. Skömmu fyrir útgáfu myndarinnar The Big Store 1941 tilkynntu þeir að þeir væru hættir. Þeir gerðu þó tvær myndir saman síðar 1946 og 1949 fyrir United Artists.

Tenglar 
 

Bandarískir skemmtikraftar
Donatello

Donatello (fullt nafn Donato di Niccolò di Betto Bardi; um 1386 – 13. desember 1466) var myndhöggvari og listmálari frá Flórens á endurreisnartímanum. Hann var einn af fyrstu endurreisnarmyndhöggvurunum og stytta hans af Davíð er talin fyrsta styttan frá því í fornöld sem sýnir nakinn líkama. 

Ítalskir myndhöggvarar
Ítalskir listmálarar
Alfons Mucha

Alfons Maria Mucha (24. júlí 1860 – 14. júlí 1939) var tékkneskur myndlistamaður og skreytilistamaður. Hann málaði í Art Nouveau-stíl og varð heimsþekktur fyrir veggspjöld sín af leikkonunni Söru Bernhardt í París í upphafi 20. aldar.

Á efri árum sínum málaði Mucha röð af tuttugu stórum og mikilfenglegum málverkum sem sýna sögu tékknesku þjóðarinnar og annarra slavneskra þjóða, þ.e. myndaserían Slavneska epíkið (tékkneska: Slovanská epopej).

Tengill 
 Rómantískur þjóðernissinni með snilligáfu; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999

Tékkneskir myndlistarmenn
Federico Fellini

Federico Fellini (20. janúar 1920 – 31. október 1993) var ítalskur kvikmyndaleikstjóri. Hann er einn af áhrifamestu og virtustu leikstjórum 20. aldar. Hann hóf leikstjórnarferil sinn með kvikmyndinni Luci del varietà 1950 sem hann leikstýrði ásamt Alberto Lattuada í anda ítalska nýraunsæisins, en fyrsta myndin sem hann leikstýrði einn var Lo sceicco bianco 1952. Eftir 1960, eftir gerð kvikmyndarinnar La dolce vita, hvarf hann frá nýraunsæinu og fór að gera listrænar kvikmyndir þar sem draumar, ímyndanir og minningar blandast saman, oft á ærslafullan hátt, en sem halda í sama gagnrýna tón og nýraunsæið. 

Fellini fékk fjórum sinnum Óskarsverðlaun fyrir bestu erlendu kvikmyndina, en það var fyrir kvikmyndirnar La strada (1954), Le notti di Cabiria (1957), 8½ (1963) og Amarcord (1973).

Tenglar 
 Hvað með Fellini?; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994

Ítalskir kvikmyndaleikstjórar
Love Is In The Air

Love Is In The Air er íslensk heimildarmynd frá árinu 2004. Leikstjóri er Ragnar Bragason. Myndin fjallar um leikferð leikhópsins Vesturports til London til að setja upp sýninguna Rómeó og Júlía.

íslenskar kvikmyndir
Rubén Darío

Félix Rubén García Sarmiento (18. janúar 1867 – 6. febrúar 1916) var blaðamaður og skáld frá Níkaragva sem notaði skáldanafnið Rubén Darío. Hann er kallaður „faðir módernismans“ í spænskum bókmenntum þar sem hann var fyrstur til að yrkja á spænsku í anda nýrra tíma í ljóðagerð.

Níkarögsk skáld
Heimspeki 16. aldar

Heimspeki 16. aldar markar lok heimspeki endurreisnartímans og er undanfari að heimspeki 17. aldar og þar með að upphafi nútímaheimspeki.

Yfirlit 
Heimspeki tímabilsins einkenndist meðal annars af miklum deilum um ágæti fornra kenninga, svo sem kenninga Platons og Aristótelesar en hvor tveggja átti sér bæði öfluga málsvara og andmælendur. Andmælendur voru gjarnan brautryðjendur og þátttakendur í vísindabyltingunni, líkt og Francis Bacon og Galileo Galilei.

Kristin guðfræði varð einnig tilefni til heimspekilegrar deilu en þeir Marteinn Lúther og Desiderius Erasmus deildu um frelsi viljans með hliðsjón af kristnum hugmyndum um forsjón guðs. Á sama tíma kynntust Vestur-Evrópubúar á ný ritum forngríska efahyggjumannsins Sextosar Empeirikosar en þau höfðu mikil áhrif í gegnum höfunda á borð við Michel de Montaigne og Francisco Sanches og átti mikinn þátt í að gera þekkingarfræðina að undirstöðugrein heimspekinnar í stað frumspekinnar sem hafði áður skipað þann sess.

Meginheimspekingar 16. aldar 
 Pietro Pomponazzi (1462 – 1525)
 Desiderius Erasmus (1466 – 1536)
 Niccolò Machiavelli (1469 – 1527)
 Thomas More (1478 – 1535)
 Francisco de Vitoria (1480 – 1546)
 Martin Luther (1483 – 1546)
 Julius Caesar Scaliger (1484 – 1558)
 Juan Luis Vives (1492 – 1540)
 Franciscus Patricius (1529 – 1597)
 Michel de Montaigne (1533 – 1592)
 Giordano Bruno (1548 – 1600)
 Francisco Suárez (1548 – 1617)
 Francisco Sanches (1550 – 1623)
 Caesare Cremonini (1550 – 1631)
 Giulio Pace (1550 – 1631)
 Francis Bacon (1561 – 1626)
 Galileo Galilei (1564 – 1642)
 Tommaso Campanella (1568 – 1639)

16. öldin
Heimspeki eftir tímabilum
Giacomo Puccini

Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini (22. desember 1858 – 29. nóvember 1924) var ítalskt tónskáld sem er frægur fyrir óperur sínar, eins og La Bohème, Tosca og Madama Butterfly sem eru meðal þeirra ópera sem oftast eru settar upp. Margar af aríum hans, eins og t.d. „Nessun dorma“ úr Turandot, hafa orðið heimsþekktar. 

Ítölsk tónskáld
Heimspeki 15. aldar

Heimspeki 15. aldar markar lok miðaldaheimspekinnar og upphaf heimspeki endurreisnartímans.

Yfirlit 
Heimspeki tímabilsins dró dám af endurnýjuðum kynnum Vestur-Evrópubúa af forngrískri heimspeki. Mestrar hylli nutu Platon, Plótínos og Aristóteles en meðal annarra höfunda sem mikið voru lesnir má nefna Plútarkos og latnesku höfundana Cicero og Senecu yngri.

Meginheimspekingar 17. aldar 
 Leonardo Bruni (1374 – 1444)
 Nicholas of Cusa (1401 – 1464)
 Lorenzo Valla (1405 – 1457)
 Marsilio Ficino (1433 – 1499)
 Pietro Pomponazzi (1462 – 1525)
 Desiderius Erasmus (1466 – 1536)
 Niccolò Machiavelli (1469 – 1527)
 Thomas More (1478 – 1535)

15. öldin
Heimspeki eftir tímabilum
Hjólferill

Hjólferill (cýklóða) er sá ferill sem fastur punktur á hring þræðir þegar hringurinn veltur eftir beinni línu án þess að renna til. Þetta er fræg tegund veltiferils þar sem ferillinn er lausn á vandamáli sem Johann Bernoulli setti fram 1696 er nefnist Brachistochrone vandamálið.

Lýsing á ferlinum 

Látum Q vera miðju hjólsins og radíus þess r. Köllum fastan punkt á hjólinu P og látum A vera skurðpunkt hjólsins og línunnar á hverjum tíma. Hornið  köllum við θ.
Hjólferill sem hefst í núllpunkti hnitakerfis, þ.e. með P = (0,0) í upphafi, getum við lýst með eftirfarandi stika:

θr gefur x-hnit miðju hjólsins og er jafnframt fjarlægðin frá A til (0,0).

Ferillinn er diffranlegur alls staðar nema í broddunum þar sem ferillinn snertir línuna (x-ásinn). Þetta má auðveldlega sjá með því að diffra hvora jöfnuna fyrir sig í punktinum (2πr,0), það gefur núll.

Bogamál 
Bogamál ferilsins má finna með því að finna lengdina á fyrstu afleiðu vigurfallsins og heilda hana.

Þegar hjólið veltur einn hring (2π) fer P eftir hjólferil sem er nákvæmlega 8r að lengd (þar sem r er radíus hjólsins).

Stærðfræði
Vestfold

Vestfold er fylki í suðaustur Noregi, 2.224 km² að stærð, og er næstminnsta fylki Noregs í ferkílómetrum á eftir Ósló, sem er 454 km² að stærð. Íbúar fylkisins eru um það bil 240.000. Höfuðstaðurinn í fylkinu er Tønsberg, með um 41.000 íbúa. Stærsta borgin í fylkinu er Sandefjord, með um 45.000 íbúa. Fylkið er í landshlutanum Austurland.

Kaupang, sem er gamall bær frá víkingaöld er sagður vera fyrsti bærinn í Noregi, þó að Tønsberg sé elsti bær Noregs sem stendur ennþá.

Sveitarfélög 
 Andabú (Andebu)
 Hof
 Hólmsströnd (Holmestrand)
 Hortin (Horten)
 Lagardalur (Lardal)
 Lagarvík (Larvik)
 Njótarey (Nøtterøy)
 Ré (Re)
 Sandur (Sande)
 Sandar (Sandefjord)
 Stokkar (Stokke)
 Sverðvík (Svelvik)
 Tjúma (Tjøme)
 Túnsberg (Tønsberg)

Fylki Noregs
Íbyggni

Íbyggni er það einkenni hugsana og orða að vera um eitthvað, standa fyrir eða tákna eitthvað, þ.e. eiga sér viðfang. Hugtakið er notað til að lýsa tengslum hugar og heims. Það varð fyrst til í skólaspeki en var síðan kynnt til sögunnar á ný á 19. öld af austurríska heimspekingnum Franz Brentano í ritinu Sálfræði frá raunvísindalegu sjónarhorni (1874). Fornmenn höfðu ekki hugtakið íbyggni en veltu eigi að síður einnig fyrir sér tengslum hugar og heims.

Í hugspeki er ekki einungis talað um íbyggni orða og hugsana sem þau standa fyrir heldur einnig íbyggin viðhorf. Það eru viðhorf sem eiga sér staðhæfingu sem viðfang. Dæmi um íbyggin viðhorf eru trú, efi, von og ótti sem öll beinast að inntaki staðhæfingar. Ef staðhæfingin er t.d. „Það snjóar“ eru ólík viðhorf til þeirrar staðhæfingar fólgin í því að vona að það snjói, að efa að það snjói og svo framvegis.

Ítarefni 
 Dretske, Fred, Naturalizing the Mind (Cambridge, MA.: MIT Press, 1995).
 Kim, Jaegwon, Mind and Supervenience (Cambridge: Cambridge University Press, 1993).
 Kim, Jaegwon, Mind in a Physical World (Cambridge, MA.: MIT Press, 1998).
 McDowell, John, Mind and World (Cambridge, MA.: Harvard University Press, 1994).
 McGinn, Colin, Mental Content (Oxford: Oxford University Press, 1989).
 Putnam, Hilary, Representation and Reality (Cambridge, MA.: MIT Press, 1988). 
 Richard, M., Propositional Attitudes (Cambridge: Cambridge University Press, 1990).
 Searle, John, Intentionality (Cambridge: Cambridge University Press, 1983).
 Searle, John, The Rediscovery of the Mind (Cambridge, MA.: MIT Press 1992).

Tenglar 
 
 
 
 

Málspeki
Hugspeki
Heiðmörk (Noregur)

Heiðmörk (norska: Hedmark) er fyrrum fylki í austur Noregi sem var 27.397 km² að. Höfuðstaðurinn í fylkinu var Hamar. Stærsta borgin í fylkinu var Ringsaker (Hringisakur). Fylkið er í landshlutanum Austurland.

Sveitarfélög 
 Alvdal (Elvardalur)
 Åmot (Ámót)
 Åsnes (Ásnes)
 Eidskog (Eiðaskógur)
 Elverum (Alvarheimur)
 Engerdal
 Folldal
 Grue
 Hamar
 Kongsvinger
 Løten
 Nord-Odal
 Os
 Rendalen
 Ringsaker
 Stange
 Stor-Elvdal
 Sør-Odal
 Tolga
 Trysil
 Tynset
 Våler

Fylki Noregs
Vestur-Agðir

Vestur-Agðir (norska: Vest-Agder) er fyrrum fylki Noregs, 7.276 km² . Höfuðstaðurinn og stærsta borgin í fylkinu var Kristiansand. Árið 2020 sameinaðist það Austur-Ögðum og varð Agðir. Það er í landshlutanum Suðurland.

Sveitarfélög 
 Åseral
 Audnedal
 Farsund
 Flekkefjord
 Hægebostad
 Kristiansand
 Kvinesdal
 Lindesnes
 Lyngdal
 Mandal
 Marnardal
 Sirdal
 Songdalen
 Søgne
 Vennesla

Fylki Noregs
Markhyggja

Markhyggja (teleologia) er sú hugmynd að endanleg útskýring á orsökum fyrirbæris, atburðar eða athafnar verði að hafa skírskotun til tilgangs eða ætlunar, það er að segja vísa til þess marks sem stefnt var að. Þannig hafi hver hlutur markmið eða tilgang með tilveru sinni og það sé eðli hlutanna að þjóna þeim tilgangi. Hnífur hafi þann tilgang að skera og sjónvarp þann tilgang að sýna myndir.

Taka má dæmi af líffræðilegri útskýringu á þróun lífveru, t.d. hunds. Markhyggjuskýring á öflugu þefskyni hundsins myndi vísa til þess hvaða tilgangi þefskynið þjónar hjá hundinum. Þróunarkenning Darwins og nútíma líffræði hafna markhyggju og útskýra öflugt þefskyn hunda fremur þannig að hundar hafi öflugt þefskyn af því að þeir eru afkomendur einstaklinga sem höfðu sömu eiginleika; og þeir eru afkomendur þessara einstaklinga af því að við þáverandi aðstæður voru lífslíkur einstaklinga með öflugt þefskyn betri en hinna. 

Sköpunarhyggja er dæmi um markhyggju en  hún gerir ráð fyrir að  heimurinn sé skapaður eða hannaður og hafi tilgang.
Hugmyndir um vithönnun eru markhyggjuhugmyndir.

Tenglar 
 
 

Heimspekileg hugtök
Vísindaheimspeki
Upplönd

Upplönd (norska: Oppland) var fylki í miðju Noregs og var 25.192 km² að stærð. Höfuðstaðurinn í fylkinu var Lillehammer. Stærsta borgin í fylkinu er Gjøvik (Djúpvík). Fylkið var í landshlutanum Suðurland.

Hæsta fjall Noregs og norðurlandanna, Galdhöpiggen, er staðsett í fylkinu.

Sveitarfélög 
 Dovre eða Dofrar
 Etnedal eða Etnadalur
 Gausdal eða Gausdalur
 Gjøvik eða Djúpvík
 Gran
 Jevnaker eða Jafnakur
 Lesja eða Lesjar
 Lillehammer
 Lom
 Lunner
 Nord-Aurdal
 Nord-Fron
 Nordre Land
 Østre Toten
 Øyer
 Øystre Slidre
 Ringebu
 Sel
 Skjåk
 Søndre Land
 Sør-Aurdal
 Sør-Fron
 Vang
 Vestre Slidre
 Vestre Toten
 Vågå

Fylki Noregs
Staðallíkan

Staðallíkanið er líkan í nútímaeðlisfræði, sem lýsir öreindum og þeim kröftum, sem verka á þær eða þá krafta sem þær bera samkvæmt skammtasviðskenningu. Helsti ókostur staðallíkansins er að það skýrir ekki þyngdarafl. 

Öreindirnar skiptast gróflega í tvo hópa, fermíeindir, með hálftöluspuna og bóseindir (bósónur) með heiltöluspuna. Minnstu fermíeindirnar, sem ekki virðast samsettar úr öðrum smærri eindum, eru létteindir og kvarkar. Hver kjarneind (þungeind), sem samsett er úr þremur kvörkum, myndar ásamt rafeindum (létteind) frumeindir, sem eru bygginareiningar efnis. Miðeindir (mesónur) eru samsettar úr pörum kvarka og andkvarka. 
Nokkrar bóseindir miðla kröftum: ljóseindir (fótónur) rafsegulkrafti, kvarðabóseindir veika kjarnakraftinum, en límeindir þeim sterka. Margar öreindir, t.d. raf- og róteind, hafa rafhleðslu, en ekki nifteind, fiseind né ljóseind.

Fermíeindir 
Hafa hálftöluspuna.

Létteindir 
Eru efnisminnstu öreindirnar, en jafn vel er talið að fiseindir hafi engan massa. Massi raf- og jáeindar er 511 keV/c2.

Kvarkar 
Eru byggingareiningar efnis og mynda kjarneindir, sem ásamt rafeindum mynda efni. Sterkeindir eru samsettar úr kvörkum og hafa sterka víxlverkun.

Þungeindir 
Eru sterkeindir samsettar úr þremur kvörkum, t.d. róteind (p) og nifteind (n), sem eru myndaðar úr upp- „u“ og niður-kvörkum „d“ þ.a. p=uud og n=udd. Massi kjarneindanna er um 940 MeV/c2.

Bóseindir 
Bóseindir hafa heiltöluspuna.

Kratfmiðlandi eindir 
Sex bóseindir (kraftmiðlarar) miðla frumkröftunum fjórum: Rafsegulkrafti, veika- og sterka kajarnakraftinum og þyngdarkraftinum.

Higgs-bóseindin gegnir lykilhlutverki í staðallíkaninu, en hefur þrátt fyrir mikla leit ekki fundist enn. Vonir eru bundnar við að finna hana í tilraunum með Stóra sterkeindahraðalinn.

Miðeindir 
Eru sterkeindir samsettar úr pörum kvarka og andkvarka. 

Eðlisfræði
Öreindafræði
Wenzel Müller

Wenzel Müller (1759 eða 1767 – 3. ágúst 1835) var austurrískt tónskáld og tónlistarstjóri. Hann samdi nokkur þekkt söngvaspil og óperur á þýsku.

Austurrísk tónskáld
Systirin frá Prag

Systirin frá Prag (þýska: Die Schwestern von Prag) er söngvaspil eftir austurríska tónskáldið Wenzel Müller sem kom fyrst út 11. mars 1797.

Þýskar óperur
Akademían

Þessi grein fjallar um forngríska skólann. Um aðrar merkingar Akademíu, sjá Akademía (aðgreining).
Akademían var skóli og fræðasetur í Aþenu sem heimspekingurinn Platon stofnaði um 385 f.Kr. Stofnunin var rekin áfram eftir dag Platons allt til ársins 529 e.Kr. en var þá lokað af Justinianusi I.

Saga 
Sögu Akademínnar má skipta í þrjú tímabil: gömlu Akademíuna, mið-Akademíuna og nýju Akademíuna.

Gamla Akademían 
Helstu hugsuðir gömlu Akademíunnar voru fyrrum samstarfsmenn Platons en þeir tóku við stjórn skólans að honum látnum: Spevsippos, frændi Platons, var fyrsti forstöðumaður skólans að frænda sínum látnum og stýrði honum til ársins 339 f.Kr. Þá tók Xenókrates við stjórn skólans til ársins 314 f.Kr. Pólemon tók við af honum og stýrði skólanum til ársins 269 f.Kr. en þá tók Krates við stjórninni og stýrði skólanum til ársins 266 f.Kr. Meðal annarra heimspekinga sem störfuðu við gömlu Akademíuna má nefna Aristóteles, Evdoxos, Herakleides frá Pontos, Krantor og Filippos frá Ópús. Allir þessir hugsuðir voru sammála Platoni um margt en sumir þeirra geta þó ekki talist platonistar nema í víðum skilningi (til dæmis Aristóteles). Spevsippos og Xenókrates reyndu báðir að tvinna saman pýþagóríska talnaspeki og ýmsar hliðar á heimspeki Platons.

Mið-Akademían 
Árið 266 f.Kr. varð Arkesilás forstöðumaður Akademíunnar. Þá breyttust áherslur skólans mjög og hann varð efahyggjuskóli. Mörgum af samræðum Platons, einkum þeim elstu, lýkur án neinnar niðurstöðu. Akademísku efahyggjumennirnir töldu að hér væri að finna kjarnann í heimspeki Platons: í raun væri ekki hægt að komast að niðurstöðu um neitt. Þetta skeið skólans er nefnt mið-Akademían. Það einkenndist fyrst og fremst af deilum við stóumenn, þar sem Arkesilás og fylgjendur hans gagnrýndu stóíska þekkingarfræði, sem lýsti því hvernig öðlast mætti óhagganlega þekkingu. Arkesilás færði rök fyrir því að samkvæmt kenningum stóumanna væri ekki hægt að vita neitt en sjálfur tók hann aldrei undir forsendur þeirra og hélt engum fram sjálfur. Lakýdes, Evandros, Telekles og Hegesínos fylgdu í kjölfar Arkesilásar sem stjórnendur Akademíunnar.

Nýja Akademían 
Tímabil nýju Akademíunnar hófst árið 155 f.Kr. þegar Karneades varð skólastjóri. Nýja Akademían var enn efahyggjuskóli en þó var áherslumunur á afstöðu Arkesilásar og Karneadesar; samkvæmt sumum túlkunum (þegar í fornöld) hélt Karneades fram einhvers konar sennileikahyggju, sem leyfði að eitthvað þætti sennilegt þótt möguleikanum á fullvissu (og þar með eiginlegri þekkingu) væri ætíð hafnað. Kleitomakkos tók við af Karneadesi og Fílon frá Larissu tók við af honum. Þá tók við Antíokkos frá Askalon, sem að endingu beindi Akademíunni frá efahyggjunni en akademísk efahyggja hafði þá þegar mildast mjög og orðið fyrir áhrifum frá stóuspeki. Fílon og Antíokkos voru síðustu akademísku heimspekingarnir sem störfuðu innan Akademíunnar sem stofnunar.

Ítarefni 
 Cherniss, H., The Riddle of the Early Academy (1945).
 Glucker, J., Antiochus and the Late Academy (1978).

Tengt efni 
 Hellenísk heimspeki
 Klassísk heimspeki
 Lýkeion
 Platonismi

Platonismi
Fornaldarheimspeki
Telekles

Telekles (forngríska: Τηλεκλῆς) var forngrískur heimspekingur, nemandi og eftirmaður Lakýdesar. Hann stjórnaði Akademíunni ásamt Evandrosi. Þeir höfðu séð um daglegan rekstur skólans síðustu ár Lakýdesar vegna veikinda hans og héldu því áfram að honum látnum án þess að hafa verið formlega kjörnir yfirmenn skólans. Þegar Telekles lést um 167 f.Kr. var skólinn í hondum Evandrosar í nokkur ár.

Ekkert er vitað um kenningar eða ritverk Teleklesar.

Forngrískir heimspekingar
Heimspekingar helleníska tímans
Persar (leikrit)

Persar (Πέρσαι) er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er elsta varðveitta leikritið. Það er eina varðveitta gríska leikritið sem fjallar um samtímaatburði en leikritið, sem var sett á svið árið 472 f.Kr., fjallar um innrás Persa í Grikkland átta árum áður. Leikritið vann til fyrstu verðlauna í leikritakeppni á Dýonýsosarleikunum í Aþenu. 

Forngrískir harmleikir
Sjö gegn Þebu

Sjö gegn Þebu er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Leikritið byggir á goðsögu um sögu Þebu og fjallar um baráttu bræðranna Pólýneikesar og Eteóklesar, sona Ödípúsar og Jóköstu, um völdin. Þeir höfðu ákveðið að skiptast á að fara með völdin en þegar Eteókles neitaði að leggja niður völdin að sínum tíma loknum safnaði Pólýneikes liði meðal óvina borgarinnar og lagði til atlögu.

Evripídes segir sömu sögu í leikritinu Fönikíukonur en leikrit Sófóklesar Antígóna gerist í framhaldi af sögunni um sjö gegn Þebu.

Forngrískir harmleikir
Prómeþeifur bundinn

Prómeþeifur bundinn er forngrískur harmleikur eignaður skáldinu Æskýlosi. Flestir fræðimenn nú um mundir telja að leikritið sé ranglega eignað honum og hafi verið samið á síðari hluta 5. aldar f.Kr. Leikritið byggir á goðsögninni um Prómeþeif, títana sem Seifur refsaði fyrir að hafa stolið eldinum og gefið mönnum.

Forngrískir harmleikir
Meyjar í nauðum (Æskýlos)

Meyjar í nauðum er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er næstelsta varðveitta leikrit Æskýlosar.

Meyjar í nauðum var fyrsta leikritið í þríleik en hin tvö eru glötuð. Þau hétu Egyptar og Dætur Danás.

Forngrískir harmleikir
Agamemnon (Æskýlos)

Agamemnon er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er fyrsta leikritið í þríleiknum Óresteia, sem er eini varðveitti þríleikurinn frá fornöld. Hann hlaut fyrstu verðlaun á Dýnónísosarhátíðinni í Aþenu árið 458 fyrir Krist.

Hin leikritin í þríleiknum eru Sáttarfórn og Hollvættir.

Leikritið segir frá Agamenoni, konungi í Mýkenu sem kemur heim lúinn eftir tíu ára bardaga Trójustríðsins en er myrtur við heimkomuna af konu sinni Klýtæmnestru í kerlaug með fulltingi friðils síns Aigisþosar.

Efni
Samkvæmt kvæðinu vitkumst við gegn vilja okkar, í mótvindi lífsins sem ber okkur að endingu til viskunnar. Mótlæti Guðanna er okkur sjálfum til heilla. Með þjáningu er visku þannig þröngvað upp á mennina:

Þessi tilvitnun Agamemnon er meðal annars þekkt úr frægri ræðu Roberts Kennedy um morðið á Martin Luther King.

Tenglar 
 Harmleikur guða og manna; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
 Jón Gíslason þýðandi Agamemnon harmleiksins eftir Æskýlos.

Tilvísanir 

Forngrískir harmleikir

en:Oresteia#Agamemnon
Sáttarfórn

Sáttarfórn eða Dreypifórnfærendur er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er annað leikritið í þríleiknum Óresteia, sem er eini varðveitti þríleikurinn frá fornöld. 

Leikritið segir frá fundum systkinanna Órestesar og Elektru og áformum þeirra um hefndir fyrir föðurmorðið.

Forngrískir harmleikir

de:Orestie#Choephoren
en:Oresteia#The Libation Bearers
fr:Orestie#Les Choéphores
it:Orestea#Coefore
ja:オレステイア#『供養する女たち』
Hollvættir

Hollvættir eða Refsinornir er harmleikur eftir forngríska leikskáldið Æskýlos. Það er þriðja leikritið í þríleiknum Óresteia, sem er eini varðveitti þríleikurinn frá fornöld. 

Leikritið segir frá því hvernig refsinornirnar elta Órestes fyrir að myrða móður sína, Klýtæmnestru, til að hefna fyrir morðið á Agamemnoni föður sínum. Refsinornirnar elta Órestes til Aþenuborgar þar sem gyðjan Aþena skerst í leikinn. Hún setur upp dómsmál og skipar tólf manna kviðdóm. Apollon tekur að sér að verja Órestes en nornirnar sækja málið fyrir Klýtæmnestru. Þegar atkvæði í málinu reynast jöfn sannfærir Aþena refsinornirnar um að fallast á ákvörðun hennar. Í kjölfarið endurnefnir hún nornirnar hollvætti.

Forngrískir harmleikir

en:Oresteia#The Eumenides
Sálin hans Jóns míns (þjóðsaga)

Sálin hans Jóns míns er íslensk þjóðsaga sem Davíð Stefánsson skáld samdi leikritið Gullna hliðið um.

Tenglar 
Þjóðsagan Sálin hans Jóns míns.

Íslenskar þjóðsögur
Loðvík Filippus

Loðvík Filippus (6. október 1773 – 26. ágúst 1850) var síðasti konungur Frakklands frá 1830 til 1848 í því sem var kallað júlíríkið. Hann var annar og síðasti konungurinn sem ríkti yfir Frakklandi með titlinum „konungur Frakka“ (roi des Français) fremur en „konungur Frakklands“. Loðvík Filippus var ekki eins íhaldssamur og forverar hans og í honum birtist mjög nýstárleg túlkun á einvaldshlutverki Frakklands.

Loðvík Filippus hafði á ævi sinni borið ýmsa titla: Hann var hertogi af Valois (1773-1785), hertogi af Chartres (1785-1793) og loks hertogi af Orléans (1793-1830) áður en hann varð konungur árið 1830 þegar frænda hans, Karli 10., var steypt af stóli í júlíbyltingunni.

Á átján ára valdatíð Loðvíks Filippusar áttu sér stað miklar samfélags-, efnahags- og stjórnmálaumbreytingar í Frakklandi. Loðvík Filippus reyndi að friðþægja sundurleita þjóð sína með ýmsum ráðum: Á valdatíð hans var komið á þingræði og miðstéttinni var hleypt inn í framleiðslu- og fjárfestingaiðnaðinn, sem jók hagvöxt í Frakklandi og ýtti undir iðnbyltinguna þar í landi. Hann hvatti auk þess til vinsamlegra sambands við Breta og til útþenslu nýlenduveldis Frakka, þ. á m. til Alsír. Þó entist júlíríkið ekki lengur en fram til ársins 1848, en þar er m.a. um að kenna versnandi hag verkamannastéttarinnar og skilningsleysi valdastéttanna gagnvart óskum fransks almennings. Loðvík Filippus hafði reynst mun íhaldssamari en byltingarmennirnir sem komu honum til valda vonuðust eftir, sérstaklega á valdatíma ráðherrans François Guizot frá 1840–48. Loðvík Filippus neyddist til að segja af sér árið 1848 í kjölfar nýrrar byltingar og flutti í útlegð til Bretlands, þar sem hann dó tveimur árum síðar.

Heimild
 

Frakkakonungar
Orléans-ætt
Hertogar af Orléans