Andaætt

Andaætt (fræðiheiti: Anatidae) er ætt fugla sem inniheldur endur, gæsir og svani. Fuglar af þessari ætt fljóta á vatni, synda með sundfitum og sumir þeirra kafa eftir æti.

Þeir eru með sundfit og misflatan gogg. Fjaðrir þeirra hrinda frá sér vatni vegna sérstakrar fitu. Andafiður, æðardúnn og gæsadúnn hefur lengi verið notað í sængur og kodda. Margir fuglar af þessari ætt eru líka vinsælir matfuglar og sumir eru ræktaðir sem húsdýr í þessum tilgangi.

Þessir fuglar eru líka kallaðir vatnafuglar þar sem þeir lifa við vötn eða votlendi. Þeir hafa sundfit milli tánna og goggur margra er flatur með þyrnistönnum sem auðveldar þeim að sía fæði úr vatni. Karlfuglinn er ávalt stærri og yfirleitt skrautlegri. Eitt af sérkennum andfugla er að þeir fella fjaðrir síðsumars. þar á meðal flugfjaðrir og verða því ófleygir um tíma. Nýjar flugfjaðrir eru mjög blóðríkar og blæðir úr þeim ef fuglarnir verða fyrir einhverju hnjaski. Því er talað um að fuglarnir séu í sárum á þessum tíma. Felubúningur er því eins konar sumarbúningur þeirra. Þeir skarta síðan skrúðbúningi eftir að þeir verða fleygir að nýju.

Endur, gæsir og álftir eru mjög áberandi fuglar. Þeir teljast allir til andaættar ásamt nokkrum skyldum fuglum. Andaættin er sú ætt fugla á Íslandi sem telur flestar tegundir. Flokka má andættina í buslendur, kafendur og fiskiendur. Þegar buslendur leita sér ætis undir yfirborði vatns, fer haus, háls og hálfur búkurinn á kaf en stélið stendur beint upp í loftið. Kafendur fara alltaf á kaf við fæðuöflun og synda undir yfirborðinu í stað þess að vera með stélið upp í loftið. Líkamsbyggingin er líka nokkuð frábrugðin, meðal annars er yfirborð sundfitjanna stærra og tærnar hlutfallslega lengri miðað við líkamsstærð. Fætur kafanda eru aftar á líkamanum en hjá buslöndum og eru þær því uppréttar þegar þær ganga. Ólíkt buslöndum kemur helsta fæða kafanda úr dýraríkinu, smáir fiskar og seiði. Fiskiendur er endur sem hafa sérhæft sig í að kafa eftir fiski og krabbadýrum. Oftast kafa þær niður á talsvert dýpi, meira en 1 metra, til að ná bráðinni.

Flokkun 
Áður var fuglum af andaætt skipt í sex undirættir, en nýlega hefur því verið breytt í níu undirættir byggt á tegundarþróun:

Blístrur (Dendrocygnini) 
 Aðeins ein ættkvísl háfættra fugla sem líkjast gæsum
 Blístrur (Dendrocygna) - 9 tegundir

Söðulblístrur (Thalassorninae) 
 Ein ættkvísl með eina tegund í Afríku, náskyld blístrum, en einnig líkindi með koparöndum.
 Thalassornis - 1 tegund; Söðulblístra

Svanir og gæsir (Anserinae) 
 5-7 ættkvíslir með 27 tegundir sem aðallega lifa á norðurhveli jarðar.
 Coscoroba - 1 tegund
 Svanir (Cygnus) - 7 tegundir
 Grágæsir (Anser) - 7 tegundir
 Hvítar gæsir (Chen) - 3 tegundir
 Svartar gæsir (Branta) - 8 tegundir
 Cereopsis - 1 tegund
 Cnemiornis - útdauð

Apagæsir (Stictonettinae) 
 Ein ættkvísl í Ástralíu
 Stictonetta - 1 tegund; apagæs

Sporendur (Plectropterinae) 
 Ein ættkvísl í Afríku
 Plectropterus - 1 tegund; sporönd

Gæsendur (Tadorninae) 
 Þessir fuglar líkjast bæði gæsum (Anserinae) og öndum (Anatinae) og skiptast í 10 ættkvíslir með um 26 tegundir, aðallega á suðurhveli jarðar.
 Sarkidiornis - 1 tegund
 Pachyanas - útdauð
 Brandendur (Tadorna) - 7 tegundir
 Hymenolaimus - 1 tegund
 Centrornis - útdauð
 Alopochen - 1 tegund; nílarönd
 Neochen - 1 tegund
 Chloephaga - 5 tegundir
 Cyanochen - 1 tegund
 Hymenolaimus - 1 tegund
 Merganetta - 1 tegund
 Tachyeres - 4 tegundir

Eiginlegar endur (Anatinae) 
 Buslendur eru algengar um allan heim og eru nú taldar skiptast í 8 ættkvíslir og 55 tegundir.
 Pteronetta - 1 tegund
 Cairina - 2 tegundir; s.s. moskusönd
 Aix - 2 tegundir; mandarínönd og brúðönd
 Nettapus - 3 tegundir; s.s. laufönd
 Anas - 40-45 tegundir; s.s. grafönd, ljóshöfðaönd, núpönd, rákönd og rauðhöfðaönd
 Callonetta - 1 tegund
 Chenonetta - 1 tegund
 Amazonetta - 1 tegund
 Moa-nalo-endur: 4 tegundir í 3 ættkvíslum sem allar eru útdauðar, voru stórvaxnar ófleygar endur á Hawaii.
 Chelychelynechen - útdauð
 Thambetochen - 2 tegundir - útdauð
 Ptaiochen - útdauð
 Kafendur telja 16 tegundir í 3 ættkvíslum og eru algengar um allan heim. 
 Marmaronetta - 1 tegund; dropönd
 Netta - 4 tegundir; s.s. kólfönd
 Aythya - 12 tegundir; s.s. skúfönd, duflönd og skutulönd

Sjóendur eða fiskiendur (Merginae) 
 Sjóendur skiptast í 10 ættkvíslir og 20 tegundir. Flestar tegundirnar lifa á norðurhveli jarðar, en tvær tegundir eru þekktar frá suðurhvelinu.
 Chendytes - útdauð
 Polysticta - 1 tegund; blikönd
 Æðarfuglar (Somateria) - 3 tegundir; æður, æðarkóngur, gleraugnaæður
 Histrionicus - 1 tegund; Straumönd
 Camptorhynchus - 1 tegund
 Melanitta - 3 tegundir; korpönd, hrafnsönd, krákönd
 Clangula - 1 tegund, hávella 
 Bucephala - 3 tegundir; hjálmönd, hvinönd og húsönd
 Mergellus - 1 tegund; hvítönd
 Lophodytes - 1 tegund; kambönd
 Mergus - 5 tegundir; s.s. gulönd og toppönd,

Koparendur (Oxyurinae) 
 Þetta er lítil deild með 4 ættkvíslir og 8 tegundir
 Oxyura - 6 tegundir; s.s. eirönd og hrókönd
 Biziura - 1 tegund
 Heteronetta - 1 tegund

Heimildir 
 Guðmundur Páll Ólafsson. 1987. Fuglar í náttúru Íslands. Mál og menning, Reykvaík
 Ævar Petersen. 1998. Íslenskir fuglar, vatnslitamyndir eftir Jón Baldur Hlíðberg. Vaka-Helgafell, Reykjvaík