alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Valentinianus 1.

Valentinianus 1. (321 – 17. nóvember 375) var keisari Rómaveldis frá 364 til dauðadags árið 375.

Valentinianus var valinn til að verða næsti keisari Rómaveldis, árið 364, á samkomu í borginni Nikeu í Anatólíu, eftir að Jovianus keisari hafði látist á leið sinni frá vigstöðvum í Mesopotamiu. Á samkomunni voru hátt settir aðilar úr hernum og úr embættismannakerfinu og var Valentinianus valinn vegna reynslu sinnar í herstjórn undir fyrri keisurum. Um mánuði eftir að Valentinianus tók við keisaraembættinu skipaði hann bróður sinn, Valens, sem með-keisara sinn. Valens tók þá við stjórn austurhluta ríkisins, með höfuðborg í Konstantínópel, en Valentinianus stjórnaði vesturhlutanum og hafði aðsetur í Mediolanum (Mílanó). Árið 367 veiktist Valentinianus illa og brutust þá út átök á milli helstu aðstoðarmanna hans um það hver ætti að taka við keisaratigninni að honum látnum. Valentinianus jafnaði sig þó fljótlega af veikindunum og til þess að koma í veg fyrir frekari átök skipaði hann átta ára son sinn, Gratianus, sem með-keisara og þar með arftaka sinn.

Valentinianus 1. átti í stöðugum átökum við germanska þjóðflokka (aðallega Alemanna) á valdatíma sínum en hafði yfirleitt yfirhöndina í þeim átökum og var í raun síðasti keisarinn sem hélt Germönum almennilega í skefjum í vesturhluta Rómaveldis. Þessi árangur hans var ekki síst að þakka herforingjanum Theodosiusi eldri, föður Theodosiusar 1. sem síðar varð keisari. Ástandið á Bretlandi var einnig slæmt og um tíma virtist eyjan vera að renna Rómverjum úr greipum en Theodosiusi tókst að koma svæðinu aftur undir vald keisarans. Ekki liðu þó margir áratugir þar til Rómverjar yfirgáfu Bretland fyrir fullt og allt. Einnig braust út uppreisn í Africu og enn og aftur sendi Valentinianus Theodosius til þess að bæta ástandið, sem hann gerði, árið 375, þegar hann tók valdaræningjann Firmus af lífi. Valentinianus 1. lést 17. nóvember árið 375.  Valentinianus var þekktur fyrir skapofsa sinn og að sögn sprakk æð í höfði hans í reiðiskasti og leiddi það til dauða hans. Gratianus tók við völdum í vesturhluta Rómaveldis að föður sínum látnum og nokkrum dögum síðar var yngri sonur Valentinianusar, Valentinianus 2., sem þá var fjögurra ára, einnig hylltur sem keisari.

Rómverskir keisarar
Big Hero 6

Big Hero 6 er bandarísk teiknimynd framleidd af Walt Disney Animation Studios og frumsýnd af Walt Disney Pictures. Myndin var frumsýnd þann 23. október 2014 í Bandaríkjunum og 12. desember 2014 á Íslandi.

Talsetning

Tilvísanir

Tenglar 
 

Bandarískar teiknimyndir
Disney-kvikmyndir
Kvikmyndir frumsýndar 2014
Laugasteinn

Laugasteinn í Svarfaðardal er hús sem tilheyrir þéttbýliskjarnanum Laugahlíð vestanmegin Svarfaðardalsár um 5 km frá Dalvík. Það stendur skammt ofan við Sundskála Svarfdæla, á gömlum landamörkum Tjarnar og Tjarnargarðshorns. Húsið heitir eftir stórum steini sem er uppi í hlíðinni þar fyrir ofan. Þar er jarðhiti. Húsið var reist um 1970. Fyrstu eigendur þess voru Ármann Gunnarsson, dýralæknir og Steinunn P. Hafstað.  Núverandi eigendur eru Hjörleifur Hjartarson og Íris Ólöf Sigurjónsson og Ingibjörg Hjartardóttir og Ragnar Stefánsson.

Svarfaðardalur
Dalvíkurbyggð
Íslenskir bæir
Göngustaðir

Göngustaðir er einn af innstu bæjunum í Svarfaðardal, 19 km frá Dalvík. Ofan bæjar gnæfir Gimbrarhnjúkur (1181 m) og innan túns fellur Sandá til Svarfaðardalsár. Göngustaðir eru gömul og góð bújörð og nafn bæjarins sést í fornbréfum frá 15. öld. Þá var hann nefndur Köngustaðir en sú nafnmynd hélst fram á 19. öld.
Jörðin komst í eigu Urðakirkju á 15. öld en í byrjun 16. aldar sölsaði Gottskálk  biskup grimmi hana undir sig eins og margar aðrar jarðir í dalnum. Það var leiðrétt eftir daga hins brögðótta biskups og þá féll hún aftur undir bændakirkjuna á Urðum.  
Frá Göngustöðum er komin Göngustaðaætt sem lesa má um í bókinni Svarfdælasýsl. 

Í dag er rekið ágætt blandað bú á Göngustöðum.

Tilvísanir 

Svarfaðardalur
Dalvíkurbyggð
Íslenskir bæir
Lísa í Undralandi (kvikmynd 2010)

Lísa í Undralandi (Alice in Wonderland)

Tenglar 

Bandarískar teiknimyndir
Disney-kvikmyndir
Kvikmyndir frumsýndar 2010
Kalli og súkkulaðiverksmiðjan (kvikmynd 2005)

Kalli og súkkulaðiverksmiðjan (Charlie and the Chocolate Factory)

Tenglar 

Bandarískar teiknimyndir
Kvikmyndir frumsýndar 2005
Willy Wonka og súkkulaðiverksmiðjan (kvikmynd 1971)

Willy Wonka og súkkulaðiverksmiðjan (Willy Wonka and the Chocolate Factory)

Tenglar 

Bandarískar teiknimyndir
Kvikmyndir frumsýndar 1971
The Red Balloon

The Red Balloon (franska: Le Ballon rouge) er frönsk kvikmynd frá árinu 1956.

Franskar kvikmyndir
Kvikmyndir frumsýndar 1956
Liliuokalani

Lydia Liliʻu Loloku Walania Wewehi Kamakaʻeha eða Liliuokalani (2. september 1838 – 11. nóvember 1917) var síðasta drottning Konungsríkisins Hawaii. Hún tók við völdum eftir lát bróður síns Kalākaua árið 1891. Þegar hún hugðist afnema Byssustingjastjórnarskrána frá 1887 til að endurheimta neitunarvald konungs leiddu auðugir bandarískir og evrópskir íbúar uppreisn gegn henni og settu á fót bráðabirgðastjórn sem stefndi að sameiningu við Bandaríkin. Þeir stofnuðu síðan lýðveldi og steyptu Liliuokalani af stóli. Árið 1895 var gerð uppreisn gegn stjórn lýðveldisins til að endurreisa konungdæmið, sem mistókst. Í kjölfarið var Liliuokalani handtekin en árið eftir fékk hún fullt frelsi á ný eftir að hún hafði afsalað sér krúnunni formlega. Hún ferðaðist eftir það nokkrum sinnum til Bandaríkjanna til að mótmæla innlimum Hawaii sem fór fram árið 1898. Hún reyndi líka að sækja bætur fyrir landareignir konungdæmisins sem Bandaríkin höfðu tekið yfir. 

Liliuokalani samdi fjölda vinsælla sönglaga, þar á meðal einn af þjóðsöngvum Hawaii, He Mele Lahui Hawaii, og „Bæn drottningar“, Ke Aloha O Ka Haku. Þekktasta lag hennar er Aloha ʻOe („Vertu sæll“ - íslensk útgáfa „Sestu hérna hjá mér ástin mín“) sem hún samdi árið 1878. 

Einvaldar Hawaii
Washington Irving

Washington Irving (3. apríl 1783 – 28. nóvember 1859) var bandarískur rithöfundur, sagnaritari og sendiherra. Hann er þekktastur fyrir smásögurnar „Rip van Winkle“ og „The Legend of Sleepy Hollow“ sem báðar komu út í ritsafninu The Sketch Book of Geoffrey Crayon, Gent. árið 1819. Hann var sendiherra Bandaríkjanna á Spáni frá 1842 til 1846. Hann var, ásamt James Fenimore Cooper, einn af fyrstu bandarísku rithöfundunum sem varð frægur í Evrópu. 

Bandarískir rithöfundar
Júkon

Júkon (Yukon) er sjálfstjórnarsvæði í norðvesturhluta Kanada. Flatarmál þess er 482.443 km2 en íbúar voru um 40.000 árið 2019. Whitehorse er höfuðstaður fylkisins og eina borgin. Opinber tungumál eru enska og franska, en frumbyggjamál eru einnig viðurkennd.

Júkon var stofnað þegar það var klofið frá Norðvesturhéruðunum árið 1898. Það er nefnt eftir Júkonfljóti. Það á landamæri að Alaska í vestri, Norðvesturhéruðunum í austri og Bresku Kólumbíu í suðri. Júkon hefur að geyma mikla barrskóga og fjöll. Mount Logan, hæsta fjall Kanada, er í suðvesturhluta fylkisins og er það 5.959 metra hátt. Fjallið er innan Kluane-þjóðgarðsins.

Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði
Steponas Kairys

Steponas Kairys (fæddur 3. janúar 1879 í Užnevėžiai, Rússneska heimsveldinu, látinn 16. desember 1964 í Brooklyn, Bandaríkjunum) var litháískur verkfræðingur, stjórnmálamaður og aktívisti. Hann fékk orðuna Righteous Among the Nations fyrir að lifa af helförina.

Litháískir stjórnmálamenn
Litháískir verkfræðingar
Fjallaþinur

Fjallaþinur (fræðiheiti: Abies lasiocarpa) er norður-amerísk þintegund af þallarætt.

Útbreiðsla og lýsing
Fjallaþinur vex í vesturhluta Norður-Ameríku hátt til fjalla. Hann vex upp í allt að 3500 m hæð í Klettafjöllunum en niður í 500 m í Alaska. Hann þolir illa umhleypinga. Nær allt að 20-30 m hæð, en er runnavaxinn við skógarmörk. Hann er talinn með harðgerðustu tegundum erlendis, en ekki þolinn gagnvart þurrum frostnæðingi.  Fjallaþinur er skuggþolinn. Krónan er mjó-keilulaga til næstum súlulaga. Greinar eru útstæðar, næstum láréttar eða lítið eitt niðursveigðar. Ungur börkur er sléttur og silfurgrár en verður að lokum grár eða grábrúnn og rifinn. Könglarnir eru sívalir og uppréttir.  Barrið er mjúkt viðkomu og nýtist sem jólaskraut.

Á Íslandi
Hefur verið ræktaður hérlendis frá 1905 og til í í flestum landshlutum en best hefur gengið að rækta hann inn til dala. Stálpuð tré finnast í trjásafninu í Hallormsstaðarskógi, 12-15 m há tré sem komu frá Noregi 1937.  Einnig eru stæðileg tré í Skorradal og Þjórsárdal. Hæstu tré hafa náð 20 metrum . Tilraunir hafa verið gerðar með ágræðslu fjallaþins í Fnjóskadal. Ætlunin er að framleiða úrvalsfræ af fjallaþin til jólatrjáaræktar. 

Árið 2016 brotnuðu tveir toppar í stórviðri af aldargömlum fjallaþin í Mörkinni, Hallormsstað. Það er eitt sverasta tré landsins og vinsælt er að klifra í því.

Tengt efni
Listi yfir tré á Íslandi sem hafa náð 20 metra hæð

Tengill
 Fjallaþinur (skogur.is)

Tilvísanir 	

Þallarætt
Barrviðarbálkur

Barrtré eru tré af ætt berfrævinga (Pinophyta). Flest eru þau sígræn. 

Barrskógabeltið eða taiga á erlendum málum, þekur stórt svæði á norðurhveli jarðar, aðallega í Rússlandi og Kanada. 
Tiltölulega fáar tegundir trjágróðurs þekja mikil svæði í norðlægum barrskógum. Þær eru af fjórum meginættkvíslum; lerki (Larix), greni (Picea), þinur (Abies) og fura (Pinus). Í Norður-Ameríku eru tvær tegundir af þin og tvær tegundir af greni ríkjandi en í Skandinavíu og vestur Rússlandi er skógarfuran (Pinus sylvestris) afar útbreidd. 
 

Stærsta tré í heimi, fjallarauðviðurinn (Sequoiadendron giganteum, áður þekkt sem risafura) er barrtré og einnig það hæsta; strandrauðviður (Sequoia sempervivens).

Lýsing 
Barrtré hafa löng og mjó, nálarlaga eða hreisturlaga laufblöð sem eru kölluð barr. Barrið er í raun upprúlluð laufblöð. 
Flest barrtré vaxa meira upp en til hliðar og eru því oft eins og keila í laginu. Barrtré þurfa ekki eins mikið vatn og lauftré og geta því vaxið þar sem lauftré þrífast ekki. Sumt barr hefur vaxkennda húð á yfirborðinu sem verndar það. 

Barr inniheldur líka ýmis efni sem virka eins og frostlögur. Það þolir því vel kulda og flest barrtré halda því barrinu á veturna. Trén eru þess vegna græn á litinn allan ársins hring. Margar mismunandi gerðir eru til af barrtrjám.

Á Íslandi eru fura, greni og lerki algengust. Lerki er sérstakt af því að það fellir barrið á haustin. Eina upprunalega barrtréð eftir síðustu ísöld á Íslandi er einir sem, ólíkt flestum öðrum barrtrjám, myndar ekki alvöru köngla. Ýmsar tegundir hafa verið reyndar í skógrækt.

Listi barrtrjáa sem ræktuð hafa verið á Íslandi 
(Listinn er ekki tæmandi)
 Alaskasýprus
 Apahrellir
 Balkanfura
 Balsamþinur
 Bosníufura
 Bergfura
 Blágreni
 Broddfura
 Broddgreni
 Dáríulerki
 Degli
 Einir
 Gráfura
 Evrópulerki
 Fjallafura
 Fjallalerki
 Fjallaþinur
 Fjallaþöll
 Himalajaeinir
 Hvítgreni
 Hvítþinur
 Japanslerki
 Klettafura
 Kóreulífviður
 Lindifura
 Marþöll
 Mýralerki
 Nordmannsþinur
 Rauðgreni
 Risalerki
 Risalífviður
 Rússalerki
 Sifjalerki
 Sitkabastarður
 Sitkagreni 
 Stafafura
 Síberíulerki
 Síberíuþinur
 Svartgreni
 Sveigfura
 Ýviður

Tengt efni
Lauftré

Tilvísanir 	

	 
Barrtré
Berfrævingar
Síberíuþinur

Síberíuþinur (Abies sibirica) er barrtré af þinættkvíslinni. Það verður allt að 30 metra hátt í heimkynnum sínum. Síberíuþinur vex í norður-Rússlandi og norður-Asíu. Síberíuþinur er beinvaxið, einstofna tré með keilulaga krónu, börkur er grár og sléttur. Tegundin er skuggþolin.

Á Íslandi
Síberíuþinur var meðal fyrstu tegunda sem reyndar voru í skógrækt á Íslandi og eru rúmlega hundrað ára gömul eintök bæði í Grundarreit og Furulundinum á Þingvöllum.

Tilvísun 

Þallarætt
Honorius (keisari)

Flavius Honorius (9. september 384 – 15. ágúst 423) var keisari Vestrómverska ríkisins frá 393 – 423.

Honorius var sonur Theodosiusar 1. keisara sem var síðasti keisarinn yfir öllu Rómaveldi. Þegar Theodosius lést, árið 395, var ríkinu skipt milli Honoriusar, sem varð keisari yfir vesturhlutanum, og bróður hans Arcadiusar, sem varð keisari yfir austurhlutanum. Ríkinu hafði nokkrum sinnum áður verið skipt í austur og vestur en þar sem skiptingin varð varanleg í þetta skiptið er oft miðað við að Vestrómverkska ríkið og Austrómverska ríkið hafi orðið til við hana.

Honorius var aðeins tíu ára þegar faðir hans lést og var ríkinu því upphaflega stjórnað af aðstoðarmönnum hans og var Stilicho mikilvægastur þeirra. Stilicho, sem var hálfur Vandali og hálfur Rómverji, var einn hæfasti hershöfðingi síns tíma og vann marga sigra gegn Germönum. Að lokum féll hann þó í ónáð, var handtekinn og tekinn af lífi, árið 408. Stöðug hnignun ríkisins einkenndi keisaratíð Honoriusar og til marks um það var sjálf Rómaborg hertekin, árið 410, af Gotneskum her undir stjórn Alarics. Gotneski herinn eyddi þremur dögum í að ræna öllum þeim verðmætum sem þeir gátu í borginni áður en þeir yfirgáfu hana aftur og héldu suður Ítalíuskagann þar sem þeir héldu áfram að valda tjóni. Róm hafði ekki verið hertekin af utanaðkomandi her síðan Gallar hertóku hana árið 387 f.Kr. og var þessi atburður mikið áfall fyrir íbúa borgarinnar og alls heimsveldisins. Sjálfur var Honorius með hirð sína í Ravenna, sem nú var höfuðborg ríkisins.

Á valdatíma Honoriusar var Bretland yfirgefið af Rómverjum fyrir fullt og allt. Árið 421 skipaði Honorius hershöfðingjann Constantius sem með-keisara sinn. Constantius var giftur systur Honoriusar, Galla Placidia, og áttu þau soninn Valentinianus sem síðar varð keisari. Constantius lést eftir aðeins nokkra mánuði á valdastóli. Honorius lést svo árið 423 án erfingja og var embættismaðurinn Joannes þá skipaður keisari Vestrómverska ríkisins. Joannes var þó ekki viðurkenndur af austrómverska keisaranum Theodosiusi 2. sem skipaði systurson Honoriusar, Valentinianus 3., sem keisara, árið eftir.

Rómverskir keisarar
Karlarígur í Kveinabæli

Karlarígur í Kveinabæli (franska: Les Rivaux de Painful Gulch) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 19. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1962, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval árið 1961.

Söguþráður 

Frá því elstu menn muna hafa ættir Nefjólfa og Eiríka eldað saman grátt silfur, þótt enginn muni lengur hvað olli þeim fjandskap til að byrja með. Er hatur Nefjólfa og Eiríka hvor á öðrum svo takmarkalaust að stöðugar illdeilur þeirra í millum spilla öllu sem til framfara horfir í bænum Kveinagili (e. Painful Gulch) og héraðinu í kring. Þegar Lukku Láki kemur til bæjarins leita bæjarbúar til hans um aðstoð og Lukku Láki er snarlega skipaður bæjarstjóri. Það reynist Lukku Láka þó þrautin þyngri að stilla til friðar í illdeilum Nefjólfa og Eiríka þrátt fyrir ýmsar tilraunir hans til að koma þeim í skilning um fáránleika deilunnar. Það er ekki fyrr en eiginkonur ættarhöfðingjanna fá sig fullsadda og grípa til sinna ráða að hjólin fara að snúast.

Fróðleiksmolar 

 Karlarígur í Kveinabæli er fyrsta Lukku Láka bókin sem René Goscinny var formlega skráður höfundur að. Í raun var þetta þó tíunda bókin í bókaflokknum sem hann samdi.
 Bókin er sú fyrsta í seríunni þar sem konur koma við sögu að einhverju marki. Konur Nefjólfa og Eiríka taka engan þátt í illdeilum þeirra og það eru þær (en ekki Lukku Láki) sem knýja fram sættir í bókarlok. Íslenska þýðingin á heiti bókarinnar ber þetta glöggt með sér. Þá koma engin illmenni við sögu í bókinni: drifkraftur sögunnar er hið tilgangslausa hatur Nefjólfa og Eiríka hvor á öðrum.
 Á seinni hluta 19. aldar geisuðu um áratugaskeið miklar deilur milli tveggja fjölskyldna, Hatfield fjölskyldunnar og McCoy fjölskyldunnar, á svæðum í Vestur Virginíu og Kentucky í Bandaríkjunum sem kostuðu fjölmörg mannslíf áður en yfir lauk. Þessir atburðir munu vera innblástur sögunnar.
 Morris þurfti að endurteikna bókarkápuna þar sem upprunalega útgáfan fór fyrir brjóstið á útgefandanum Dupuis: þar mátti sjá bæði byssur og áfengisflöskur.
 Í bókinni talar Léttfeti, þótt ekki komi til beinna tjáskipta milli hans og Lukku Láka. Léttfeti byrjaði þó að tala ári fyrr í bókinni Í fótspor Daldóna (Sur la piste des Dalton) sem kom út árið 1961. Í þeirri bók var hundurinn Rattati einnig kynntur til sögunnar.
 Útfararstjórinn í Kveinabæli átti eftir að birtast aftur í mörgum síðari bókum í ritröðinni, t.d. í Le Daily Star, og í teiknimyndum um Lukku Láka.
 Í umsögn á aðdáendasíðu Lukku Láka (www.fandeluckyluke.com) kemur fram að könnun hafi leitt í ljós að Karlarígur í Kveinabæli sé ein allra vinsælasta Lukku Láka bókin meðal lesenda á öllum aldri.

Íslensk útgáfa 

Karlarígur í Kveinabæli var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er fimmta bókin í íslensku ritröðinni.

Lukku Láki
Myndasögur
Fastgengi

Fastgengi er gengisstefna þar sem gengi gjaldmiðils er ákveðið af einhverjum, oftast seðlabanka viðkomandi ríkis. Gengið er þá oftast miðað við gengi annars gjaldmiðils, gengi nokkra gjaldmiðla eða við einhvað verðmæti, oftast gull.

Fastgengi var ríkjandi gengisstefna heimsins árin 1870-1914, en kerfið brotnaði niður við byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar. Eftir Seinni heimsstyrjöldina var reynt að koma kerfinu aftur á fót, en eftir að Bandaríkin gáfust upp á gullfótnum árið 1971, liðaðist nýa Fastgengiskerfið smám saman í sundur. Í dag fylgja flestir gjaldmiðlar flotgengi, sem er andstæða fastgengis.

Tenglar
Einar Guðmundsson

Einar Guðmundsson var prestur á Stað á Reykjanesi í Barðarstrandarsýslu frá 1619 til 1635. Um fæðingar- og dánarár Einars er ekki vitað en foreldrar hans voru séra Guðmundur Jónsson á Stað á Reykjanesi og Halldóra Guðmundsdóttir, systir séra Jóns í Hítardal.

Einar er talinn hafa lært utanlands áður en hann varð prestur á Stað á Reykjanesi. Hann var lærdómsmaður og þýddi m.a. úr þýsku og dönsku. Fyrri kona hans hét Þóra Finnsdóttir, systir Jóns Finnssonar sem átti Flateyjarbók og gaf Brynjólfi Sveinssyni árið 1647. Seinni kona Einars var Sigríður Erlendsdóttir.

Árið 1633 bar Einar tvö sóknarbörn sín galdri þegar Sigríður veiktist. Hjónin á Stað á Reykjanesi töldu þetta vera verk Auðunnar Þorsteinssonar eða sonar hans. Einar ritaði bréf til Auðunnar og hótaði að kæra þá feðga. Hann lagði ekki fram formlega kæru en ásakaði þá opinberlega um fjölkyngi og meinaði Auðunni að ganga til altaris um tíma. Einar lét síðan undan og leyfði Auðunni að vera til altaris en las upp heiftarlegt bréf áður en hann útdeildi Auðunni sakramentið og bað um að Auðunn skyldi strax fá refsingu ef hann væri sekur um galdur eða þjófnað. Magnús Arason varð vitni að ofsóknum Einars í kirkjunni og studdi mál Auðunns gegn Einari. Auðunn kærði framferði Einars til Gísla Oddssonar biskups og vann málið.

Árið 1636 var Einar dæmdur af embætti fyrir galdraáburð, rógburð og fleira. Hann og Sigríður fluttu þá að Kleifum í Gilsfirði. Hann var ennþá á lífi árið 1649.

Heilsan tilsendist þér, Auðunn Þorsteinsson, eftir maklegleikum. Vil eg þig vita láta það tilfelli sem hér er skéð að Sigríður mín hefir fengið verk undarlegan í sitt auga... og er það okkar beggja meining að það sé af völdum þínum eður þíns sonar Björns, því þið eruð báðir við fjölkyngi og galdra kendir; og batni henni ekki... þá lýsir hún ykkur sinn sáramann eður bana, ef svo reynist. Því máttu taka þig í vakt í tíma, því vita máttu, sé heitur blóðdropi í mér, þá mun eg þar til kosta hjá því Danska yfirvaldi, að þú megir uppbera þitt maklegt straff, sem einum galdramanni eður óbótaþræl hæfir eftir lögum.
Úr bréfi Einars til Auðunnar Þorsteinssonar 

Einar var þekkt rímna- og sálmaskáld á 17. öld en fá eintök af verkum hans hafa varðveist. Skotlands rímur Einars er aðeins til í einu handriti (í AM 146 a 8vo, með hendi Jóns Finnssonar) en William Alexander Craigie gaf þær út árið 1908.

Tilvísanir

Heimildir 
Einar Guðmundsson. Skotlands rímur: Icelandic ballads on the Gowrie conspiracy. W. A. Craigie (ritstj.). Oxford: Clarendon Press, 1908.

Íslensk skáld
Íslenskir prestar
Billi Barnungi

Billi barnungi (franska: Billy the kid) eftir Maurice de Bevere (Morris) og René Goscinny er 20. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1962, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Sval (f. Le Journal de Spirou) árið 1961.

Söguþráður 

Byssubófinn og óknyttastrákurinn Billi barnungi heldur bænum Lumputanga (e. Fort Weakling) í heljargreipum og hvorki skerfarinn né aðrir í bænum þora að hreyfa legg né lið til að koma Billa í hendur réttvísinnar. Þegar Lukku Láki birtist í Lumputanga í atvinnuleit og lætur sér fátt um finnast fær Valli Vamban, ritstjóri Lumpulúðursins og eini bæjarbúinn sem skelfur ekki eins og lauf í vindi fyrir Billa, Láka til aðstoðar við að losna við óbótamanninn. Fljótt kemur í ljós að helsta hindrunin í vegi þess að koma lögum yfir Billa er að fá einhvern bæjarbúa til að þora að bera vitni gegn honum. Lukku Láka tekst með miklum harmkvælum að fá einn bæjarbúa, Hróa nýlendukaupmann, til að bera vitni gegn Billa vegna þjófnaðar á rauðum brjósygg. Þegar Billi er sýknaður af lafhræddum kviðdómi grípa Lukku Láki og Valli til örþrifaráða til að koma bæjarbúum í skilning um að enginn bófi er eins ægilegur og orðspor hans.

Fróðleiksmolar 

 Persóna Billa barnunga er byggð á hinum alræmda útlaga villta vestursins Henry McCarty (1859-1881), betur þekktum sem Billy the kid eða William H. Bonney, sem lék lausum hala í Nýju Mexíkó á áttunda og níunda áratug 19. aldar. Sagan segir að hann hafi drepið 21 mann, en síðari tíma rannsóknir þykja hafa leitt í ljós að þeir hafi verið mun færri. Hann féll fyrir hendi lögreglustjórans Patt Garrett árið 1881. Ófáar kvikmyndir hafa verið gerðar um ævi Billa barnunga.
 Í bókinni er Billi örvhentur. Rímar það við þjóðsöguna, en í dag er talið nokkuð víst að hann hafi verið rétthentur.
 Sagan um Billa barnunga sætti  ritskoðun af hendi útgefandans Dupuis þegar hún kom út í bókarformi árið 1962. Fjarlægðir voru nokkrir rammar í byrjun sögunnar, m.a. þar sem nýfæddur Billi í vöggu notar skammbyssu sem snuð. Þegar bókin kom út á ensku árið 2006 hafði þessum römmum verið bætt við að nýju.
 Billi barnungi kom stuttlega við sögu í tveimur eldri Lukku Láka bókum, þ.e. Eldri Daldónum og Óaldarflokki Jússa Júmm, en var þá ekkert líkur persónunni eins og hún birtist í Billa barnunga. Vinsældir Billa urðu slíkar að síðar leit önnur Lukku Láka bók dagsins ljós þar sem Billi var í aðalhlutverki, Heiðursvörður Billa Barnunga.
 Billi barnungi var ein af eftirlætisbókum Morris sjálfs.
 Bókin er sennilega sú fyrsta í bókaflokknum þar sem til beinna tjáskipta kemur milli Lukku Láka og Léttfeta. Sjá bls. 30 í íslensku útgáfunni.
 Í bókarlok kemur útlaginn Jesse James stuttlega við sögu. Hann varð síðar í aðalhlutverki í samnefndri Lukku Láka bók sem kom út árið 1969.
 Ritstjórinn Valli Vamban er skopstæling á Paul Dupuis sem var ritstjóri útgáfufélagsins Dupuis þegar bókin kom út.

Íslensk útgáfa 

Billi barnungi var gefin út af Fjölva árið 1978 í íslenskri þýðingu Þorsteins Thorarensen. Þetta er 12. bókin í íslensku ritröðinni. Íslenska útgáfan er styttri (ritskoðaða) útgáfa bókarinnar.

Lukku Láki
Myndasögur