alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Struthioniformes

Struthioniformes er ættbálkur fugla með einungis eina núlifandi ætt: Struthionidae.

Flokkun 
Ættartré samkvæmt Mayr, & Zelenkov (2021)

 Palaeotididae (Mið-Eósen, Evrópa)
 Palaeotis
 Galligeranoides
 Geranoididae (Mið-Eósen, Norður-Ameríka)
 Ónefnd grein
 Eogruidae (monotypic)
 Eogrus (Mið til síð-Eósen, Asía)
 Sonogrus (Síð-Eósen, Asía)
 Ónefnd grein
 Proergilornis (Síð-Eósen, Mongólía)
 Ónefnd grein
 Ergilornithidae (Síð-Eósen til snemm Plíósen, Asia)
 Struthionidae (Snemm-Míósen til nútíma, Afró-Evrasía)

Tenglar 

Fuglar
L33t

L33t (jafnvel leet eða 1337) er mállýska á Internetinu sem er einkum viðloðandi í kringum tölvuleiki og skurk. L33t (Leet) er dregið ef enska orðinu elite (úrval) sem merkir að viðkomandi sé yfir aðra hafinn.

Mállýskan er mynduð úr styttum enskum orðum þar sem bókstöfum er skipt út fyrir áþekka tölustafi, í stað A er ritað 4, í stað E er ritað 3 og svo framvegis. Há- og lágstafanotkun er valfrjáls.

Nokkur dæmi:
 fear - ph34r
 panic - p4n1c
 sucks - 5uck5
 Haxor - H4x0r
 sick - 51ck

Saga 
Uppruni L337 má rekja til spjallborða níunda áratugsins. Á slíkum spjall borðum var mikils metið að vera með „elite“-auðkenni á spjallborðskerfinu. Slíkt auðkenni veitti notendum aðgang að ýmsum skjölum, leikjum og sérstökum spjallsvæðum. Ein kenning er að kerfið hafi verið þróað til að komast hjá textasíum. Slíkar síur komu í veg fyrir að hægt væri að ræða hluti sem voru á gráu löglegu svæði svo sem hökkun og innbrot í hin ýmsu tölvukerfi.

Þó að málið hafi rætur sínar að rekja til hakkara samfélagsins er skrifmátinn nú tiltölulega vítt útbreyddur og vilja margir meina að það sé orðin hluti af pop-menningu samtímans. Með tilkomu félgaslegra vefja hafa línurnar milli hinn hefbundna l337 og hin ný til komna broskalla menningu orðnar óljósar. Margir vilja meina að þeir séu hluti af sama kerfi en aðrir að broskallar séu allgjörlega sér flokkur út af fyrir sig. Lítt þekktari afbrigði sem notast við samsetningu tákna og nærri engir tölu- né bókstafi eru þó enn í notkuni undir upprunalegum formekjum kerfisins, að hylja og brengla samskipti. Málið er einning notað stundum sem forritunar mál.

Stafsetning 
Eitt af einkennismerkjum leet er hin sérstaka nálgun þess þegar kemur að stafsetningu. Það byggist aðalega á því að það tákn sem notað er sé einungis líkt hinum upprunalega staf til þess að stafsetningin sé gild. Að því leyti bygist leet ekki á hefðbundnu stafrófi þar sem hver stafur hefur merkingu útaf fyrir sig heldur á útlitinu. Orð í sjálfu sér þurfa einungis að lýta svipað út og upprunaleg eftirmynd þeirra til þess að skiljast í leet.

Orðaforði 
Fjöldamörg orð sem eiga uppruna sinn í l337 eru núorðin hluti af hinum almenna slangur forða internetsinst til dæmis orðið „pwned“. Drifkrafturinn á bak við uppbyggingu orðaforða L337 í byrjun voru algengar stafsetningar eða innsláttarvillur, einkum orð þar sem stafurinn „z“ var bætt aftan við orð til dæmis orðið „skillz“. Önnur orð þróuðust upp úr styttingum eða skammstafanir annarra orða. Þekktustu dæmi um slíkt eru án ef orðin Lol (laugh-out-loud) og OMG (Oh-My-God).

Tengill 
 Google á leet

Netslangur
Páfagaukar

Páfagaukar eða páfar (fræðiheiti: Psittaciformes) eru ættbálkur fugla sem telur um 365 tegundir. Venjulega er þeim skipt í tvo undirættbálka; kakadúa og páfagaukaætt eða eiginlega páfagauka.

Allir fuglar af þessum ættbálki hafa einkennandi sveigðan gogg og snúa tveimur klóm fram og tveimur aftur. Páfagaukar lifa á flestum hlýrri stöðum heimsins og finnast tegundir á Indlandi, í Vestur-Afríku og Suðaustur-Asíu. Langflestir páfagaukar heimsins koma þó frá Suður-Ameríku, Mið-Ameríku og Ástralasíu.

Páfagaukar
Strandfuglar

Strandfuglar eða fjörufuglar (fræðiheiti: Charadriiformes) er fjölbreyttur ættbálkur fugla sem telur um 350 tegundir sem lifa um allan heim. Flestir strandfuglar lifa nærri vatni og lifa á smádýrum en sumar tegundir eru sjófuglar og aðrar finnast í skógum.

Ættbálknum er oftast skipt í þrjá undirættbálka:
 Vaðfuglar (Charadrii) eru dæmigerðir strandfuglar sem nærast með því að tína fæðu upp úr sandi eða leðju bæði við sjó og vötn.
 Máfuglar (Lari) eru venjulega aðeins stærri fuglar sem veiða fisk á hafi úti. Nokkrar máfategundir og skúmur taka fæðu sína í fjörunni eða með því að ræna aðra fugla og sumir hafa aðlagast lífi inni í landi.
 Svartfuglar (Alcae) lifa við strendur á klettum og „fljúga“ neðansjávar eftir æti.

Ættir 
 Undirætt: Vaðfuglar (Charadrii)
 Ætt: Fjallatiplur (Thinocoridae)
 Ætt: Pedionomidae
 Ætt: Snípuætt (Scolopacidae)
 Ætt: Gaukrelluætt (Rostratulidae)
 Ætt: Jókaætt (Jacanidae)
 Ætt: Slíðurnefir (Chionididae)
 Ætt: Trílaætt (Burhinidae)
 Ætt: Tjaldar (Haematopodidae)
 Ætt: Bjúgnefaætt (Recurvirostridae)
 Ætt: Ibidorhynchidae
 Ætt: Lóuætt (Charadriidae)
 Ætt: Pluvianellidae
 Ætt: Krabbametjuætt (Dromadidae)
 Ætt: Trítlar (Glareolidae)
 Undirætt: Máfuglar (Lari)
 Ætt: Máfar (Laridae)
 Ætt: Þernur (Sternidae)
 Ætt: Skúmar (Stercorariidae)
 Ætt: Bakkaskaraætt (Rhynchopidae)
 Undirætt: Svartfuglar (Alcae)
 Ætt: Svartfuglar (Alcidae)

Ættartré

Ættartré byggt á Baker, A.J. et al. (2012) and Boyd, J. H. et al. (2016)

Tilvísun
Svartfuglar

Svartfuglar (fræðiheiti: Alcidae) eru ætt strandfugla. Þeir líkjast að sumu leyti mörgæsum þar sem þeir eru svartir og hvítir á lit, sitja uppréttir og lifa við sjó. Þeir eru þó alls óskyldir þeim. Flestar tegundir svartfugla eru búsettar í Kyrrahafi, en í Atlantshafi  og  N-Íshafi eru alls  sex tegundir auk geirfugls sem er útdauð.

Þær tegundir sem helst teljast til svartfugla eru: álka, langvía, stuttnefja, teista, lundi og haftyrðill. Langvía, stuttnefja og álka eru að mörgu leyti líkar tegundir, varpa í björgum og nefnast einu nafni  svartfugl. Stærstu byggðir þeirra eru Látrabjarg, Hornstrandabjörgin og Grímsey.

Svartfuglar éta einungis sjáfarfang, aðallega uppsjávarfisk eins og sandsíli, loðnu og síld og krabbadýr eins og ljósátu og marflær. Lundi étur mest sandsíli og loðnu, Haftyrðill mest svifkrabbadýr. Teista er grunnsævisfugl og leitar að æti við botn.

Svartfuglar eru vel fleygir (nema geirfuglinn sem nú er útdauður) og góðir sundfuglar og kafarar en gangur þeirra er klaufalegur að sjá. Vegna þess hve vængir þeirra eru stuttir þurfa þeir að blaka þeim mjög hratt til að halda sér á lofti. Þeir geta verið á kafi í 2 mínótur og samkvæmt sumum heimildum kafað dýpra en nokkrir aðrir fuglar.

Svartfuglar lifa á opnu hafi og koma aðeins í land til að makast og verpa. Sumar tegundir, eins og t.d. langvía, eyða þó stærstum hluta ársins í að verja varpstæði sitt fyrir öðrum fuglum.

Sumar tegundir verpa í mjög stórum varpnýlendum í klettum, en aðrar verpa í minni hópum við grýttar strendur og enn aðrar, eins og lundinn, verpa í holum. Allar tegundir svartfugla mynda varpnýlendur. Svartfuglar verpa aðeins einu eggi og búa sér ekki til hreiður heldur verpa einfaldlega á harða sillu, Lundinn grefur sér þó holu. Um 18 daga gamlir yfirgefa ungarnir "hreiðrið" og eru þá ófleygir og falla gjarnan í sjóinn þótt þeir geti dempað fallið nokkuð með vængjunum.

Veiðar eru leyfðar á álku, langvíu, stuttnefju, og lunda hér á landi. Veiðitímabilið er 1. september til 10. maí. Teista var friðuð fyrir skotveiðum frá og með 1. september 2017 skv. reglugerð .

Heimild 
 Umhverfisráðuneytið 2011 Greinargerð svartfuglahóps
Lundar

Lundar (fræðiheiti: Fratercula) eru ættkvísl svartfugla sem telur þrjár tegundir fugla sem allir eru 35-40 sm á hæð með breiðan gogg sem verður mjög litríkur um fengitímann. Fjaðrahamurinn er svartur, grár eða hvítur, stundum með gulum fjöðrum.

Lundar eru sjófuglar sem kafa eftir æti. Þeir verpa aðeins einu eggi í holu sem þeir yfirleitt grafa út í moldarbarð nærri hafi. Ein tegund lunda, lundi, verpir á Íslandi.

Uppruni orðsins
Lengi hefur verið trúið að orðið lundi væri samborið með orðinu lund ('ílangir vöðvar á innanverðum hrygg sláturdýrs'). En nýrra rannsókn hefur stungið upp að orðið kemur frá samísku tungumáli. Á norðsamísku er til orðið lodde, loddī ('fugl'), sem áður hafði orðmyndina *londe (frá *lintu í fennísku tungumáli).

Tengt efni 
 Lundi

Heimildir
Uglur

Uglur (fræðiheiti: Strigiformes) eru ættbálkur ránfugla sem telur um 222 tegundir. Uglur eru yfirleitt einfarar og næturdýr sem lifa á skordýrum, litlum spendýrum og öðrum fuglum þótt sumar tegundir séu sérhæfðar í að veiða fisk. Uglur finnast um allan heim nema á Suðurskautslandinu, stærstum hluta Grænlands og á afskekktum eyjum.

Uglur skiptast í tvær ættir: ugluætt og turnuglur.

Tenglar 

 Getið þið sýnt mér myndir af öllum uglutegundum á Íslandi og þeim sem hafa komið hingað?; grein af Vísindavefnum
 Viskufugl er sér vel og heyrir enn betur; grein í Tímanum 1969

Fuglar
Uglur
Ránfuglar

Ránfuglar (fræðiheiti: Accipitriformes) er samheiti þriggja ættbálka fugla haukunga, fálkunga og ugla. Þessir fuglar eiga það allir sameiginlegt að hafa góða sjón sem gerir þeim kleyft að sjá bráð hátt úr lofti, sem og kröftugar klær og gogg til að rífa í sig bráð.

Haukungar og fálkungar eru saman kallaðir dagránfuglar, enda fylgja þeir því hinu hefðbundna mynstri að sofa á næturnar og veiða sér til matar á daginn. Uglur eru hinsvegar náttfuglar sem veiða sér til matar á nóttunni og hvílast yfir daginn.

Ránfuglar ráðast gjarnan á hryggdýr sem eru nokkuð stór samanborið við stærð þeirra sjálfra.

Heimildir
Haukungar

Haukungar (fræðiheiti: Accipitriformes) eru ættbálkur fugla sem inniheldur meðal annars hauka, erni og gamma, eða 225 tegundir í allt.

Ættir 
 Hrævar (Cathartidae) – gammar frá Nýja heiminum
 Gjóðaætt (Pandionidae)
 Haukaætt (Accipitridae) – ernir og haukar
 Örvar (Sagittaridae)

Fuglar
Haförn

Haförn (fræðiheiti: Haliaeetus albicilla) er mjög stórvaxinn ránfugl af haukaætt. Haförn verpir í norðurhluta Evrópu og Asíu. Haförnum var næstum útrýmt í Evrópu en með friðun og aðgerðum hefur tekist að endurreisa varp sums staðar. Hafernir eru alls staðar sjaldgæfir en ernir eru þó flestir við strendur Noregs. Hafernir eru oftast staðfuglar.

Haförn er um 70-90 sm langur og vænghaf hans er 200 -240 sm. Fuglinn vegur um 5 kg. Karlfuglar eru mun minni en kvenfuglar. Haförninn hefur breiða, ferhyrnda vængi og stórt höfuð. Fullorðinn örn er brúnn en höfuð og háls er ljósara, stélið hvítt og goggur og fætur gulir. Á ungum fuglum eru stél og goggur dökk en stélið verður hvítt með svartri rönd þegar fuglinn eldist. Ernir verða kynþroska fjögurra til fimm ára gamlir. Ernir parast fyrir lífstíð og falli annar fuglinn frá getur hinn verið mörg ár að finna nýjan maka. Ernir gera sér stundum hreiður í hrúgu af kvistum í tré eða á klettasyllum. Hreiður íslenskra arna eru stundum miklir birkilaupar en eru oftar hrúga eða dyngja úr þangi, hvannarnjólum og grasi. Hreiðurgerðin er viðaminni ef ernirnir hafa hreiðrað um sig í sjávarhólmum. Sömu hreiðrin eru oftast notuð ár eftir ár. Ernir verpa einu til þremur eggjum og líða nokkrir dagar á milli eggjanna. Ernir fara að liggja á þegar einu eggi er orpið og álegutíminn er 35 dagar. Ungarnir verða fleygir um 10 vikna gamlir. Foreldrarnir þurfa að mata ungana fyrstu 5-6 vikurnar en eftir það rífa þeir sjálfir í sig bráðina. Algengast er að aðeins einn ungi komist upp í arnarhreiðri, tveir ungar komast upp í þriðja hverju hreiðri. Haförninn er 70-90 cm ađ lengd.

Íslenski arnarstofninn 

Arnarstofninn á Íslandi telur 85 fullorðin pör (2020) og hefur rúmlega þrefaldast frá því að bannað var að eitra fyrir tófu árið 1964. Árið 2005 komust 36 arnarungar á legg og eru það fleiri en nokkru sinni frá því farið var að fylgjast með arnarvarpi árið 1959. Aðalheimkynni arnarins eru við Breiðafjörð en þar halda nú til rúmlega 40 pör eða 2/3 hlutar stofnsins. Fyrr á öldum verptu hafernir yfirleitt á óaðgengilegum stöðum, í ókleifum klettum eða hólmum í ám og vötnum. Sennilegt er að ernir kjósi að verpa á láglendi en hafi hrakist upp í hamra vegna ofsókna manna. Þegar ernir voru friðaðir og búseta í eyjum og nytjar af eyjum drógust saman um miðja 20. öld, fluttu ernir heimkynni sín að mestu leyti úr hömrum í landi út í tanga og hólma. Á Íslandi er haförninn oftast aðeins nefndur örn, en á þeim svæðum þar sem hann verpir er hann oft kvenkenndur af heimamönnum og orðið haft í kvenkyni (hún örnin), eða þá að fuglinn er nefndur assa (bæði kynin).

Heimildir 

 
 
 
 White-tailed Eagle - Photos
 RSPB White-tailed Eagle Page
 Aldrei fleiri ernir Skoðað 9. ágúst 2014

Tenglar 
 
 
 Arnaregg (um þjóðtrú); grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958
 Haförnin; grein í Tímanum 1956

Tenglar 

Ernir
Jötungíma

Jötungíma (fræðiheiti: Calvatia gigantea) er sveppur af físisveppaætt sem getur myndað risavaxin aldin. Á Íslandi hefur jötungíma fundist í Hrunamannahreppi, á Þríhyrningi í Hörgárdal og á Leirhafnartorfunni á Melrakkasléttu. Talið er að sveppur sem fannst í Bolungarvík í júlí 2006 sé jötungíma. Á Skáni í Svíþjóð fannst árið 1909 jötungíma sem var 60 cm í þvermál og vóg 14 kíló. Aldinið stækkar feikihratt og getur innihaldið 10 milljarða gróa. 

Flokkun Jökungímu hefur verið endurskoðuð en hún var áður flokkuð sem  Langermannia gigantea.

Heimildir
 Jökulgíma (Náttúrufræðistofnun Íslands)

Tilvísanir 

Físisveppaætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Alí ibn Abu Talib

Alí ibn Abu Talib eða ‘Alī ibn Abī Ṭālib (arabíska: علي بن أﺑﻲ طالب‎  persneska: علی پسر ابو طالب‎  - 599-661) var einn fyrstu leiðtoga íslam. Súnnímúslimar trúa því að hann hafi verið sá fjórði og síðasti hinna fjögurra Réttleiddu Kalífa en sjítar að hann hafi verið fyrsti imaminn og fyrsti lögmæti kalífinn. Hann var frændi Múhameðs og eftir að hann giftist Fatima Zahra varð hann einnig tengdasonur hans. Sjítar, og sumir súnníar, halda því fram að Alí hafi verið fyrsti karlmaðurinn sem snerist til íslams. Sumir sjítar vilja þó meina að rangt sé að segja að Alí hafi verið snúið til íslam, heldur hafi hann verið það sem kallast hanif, það er einhver sem aðhylltist eingyðistrú (aðra en kristni eða gyðingdóm) fyrir tíma íslams. 

Kalífar Rasídunveldisins
Hafrar

Hafrar (fræðiheiti: Avena sativa) eru kornjurt af grasaætt sem ræktuð er bæði til manneldis og sem skepnufóður, einkum fugla- og hestafóður. Stráin eru líka gefin sem fóður og notuð á gólf í básum. Haframjöl er t.d. notað í hafragraut og kex.

Grasaætt
Korn
Grænfóður
Sojabaun

Sojabaun (fræðiheiti: Glycine max) er einær belgávöxtur, upprunninn í Austur-Asíu. Sojabaunir hafa verið ræktaðar í þúsundir ára og til eru ótal kvæmi sem vaxa í frá 20 sm að 2 metra hæð.

Sjá einnig 
 Sojamjólk
 Sojasósa

Ertublómaætt
Baunir
Demantur

Demantur er eitt þekktasta fjölgervingsform kolefnis vegna þess hve algengir demantar eru í iðnaði og skartgripagerð. Algengi þeirra í iðnaði stafar af því að þeir eru afar harðgerðir, en demantar eru sterkasta efnið sem þekkist (sjá knattkol). Í skartgripagerð er einkum sóst eftir eiginleika þeirra til að brjóta ljós en einnig vegna hörku. Demantar eru afar verðmætir en þau 26 tonn sem árlega eru unnin úr námum eru um 700 milljarða króna virði. Demantar myndast í náttúrunni undir gríðarlegum þrýstingi og hita í jörðu niðri. Demantar eru einnig framleiddir en stærð þeirra og gæði eru ekki mikil og því eru þeir aðeins notaðir í iðnaði. Um 100.000 kílógrömm af iðnaðardemöntum eru framleiddir árlega.

Tenglar 
 Demantar; grein í Sunnudagsblaðinu 1965

Fjölgervingar kolefnis
Hálfleiðarar
Frumsenda

Frumsendur eða frumsetningar eru setningar eða frumforsendur sem allar aðrar forsendur innan gefins frumsendukerfis eru afleiður af. Frumsendur eru ósannaðar, en gengið er út frá því að þær séu sannar. Öll stærðfræði í dag byggir á slíkum frumsendum, en sú hefð að byggja stærðfræðilega þekkingu á frumsendum er komin frá heimspekingum Grikklands til forna. Fyrir þann tíma var öll stærðfræði byggð á reynslu, þær formúlur voru notaðar sem reynst höfðu vel. Margar þeirra hafa síðar reynst réttar og hafa verið sannaðar.

Tilvísanir 

Heimspeki
Rökfræði
Stærðfræði
Leviathan

Leviathan er eitt áhrifamesta stjórnmálarit mannkynssögunar ritað af Thomas Hobbes meðal annars í mótmælaskyni við konungsinna sem trúðu að vald konunga væri komið frá Guði. Ritið inniheldur mikið af endurbættum kenningum Jean Bodin um fullvalda ríki með borgarlegum lögum (samfélagssáttmála) sem kirkjan er m.a. undirgefin.

Tengt efni 

Thomas Hobbes
Stjórnspekirit
Magna Carta

Magna Carta er enskur lagabálkur sem upphaflega var gefinn út árið 1215. Nafnið er runnið úr latínu og þýðir „bálkurinn mikli“ (bókstaflega „blaðið mikla“). Magna Carta er markverð fyrir þær sakir að hún hafði mikil áhrif á þá löngu stjórnsýslusögu sem leiddi til nútímalagaumhverfis sem byggist á stjórnarskrárvörðum reglum og réttindum. 

Magna Carta varð til í kjölfar ágreinings milli páfa, Englandskonungs og enskra baróna, sem varðaði réttindi konungsins. Magna Carta takmarkaði rétt konungsins og gerði honum skylt að lúta tilteknum lögum og reglum. Magna Carta, sem er í raun samansafn af ýmsum lagaskjölum, var uppfærð oftar en einu sinni á miðöldum, en í upphafi 19. aldar höfðu flest ákvæði hennar verið numin úr gildi. Engu að síður hefur hún áhrif enn í dag, því hugmyndir úr Magna Carta höfðu áhrif á smíð bandarísku stjórnarskrárinnar.

Sjá einnig 
 Réttarskrá
 Handfestingar

Lögfræði
Þrælahald

Þrælahald kallast það þegar menn eru meðhöndlaðir, lagalega eða félagslega, sem eign annarra manna. Fyrr á tímum var þrælahald oft löglegt og eignarréttur landeigenda og annarra efnamanna náði ekki einungis til landareigna og húseigna heldur einnig til vinnuafls. Slíkir þrælar áttu ekki rétt á launagreiðslum og voru að öllu leyti háðir ákvörðunum eigenda sinna en þeir gátu þá skipað þeim fyrir verkum og hlutverkum og selt þá eins og hverja aðra eign. Einstaklingur gæti orðið þræll við fæðingu, kaupi eða handtöku.

Í víðari skilningi getur þrælahald einnig merkt að einstaklingur er í raun neyddur til þess að vinna gegn eigin vilja. Fræðimenn nota einnig fleiri almenn hugtök sem má nefna sem nauðungavinna eða ófrjáls vinna til að vísa í þrælahald. 

Löglegu þrælahaldi hefur nú verið nánast útrýmt en ólöglegt þrælahald þar sem fólki er haldið nauðugu viljugu við vinnu tíðkast þó enn.

Þrælahald í Ameríku 
Löngu áður en blökkumenn voru sendir til Norður Ameríku unnu þeir fyrir menn í Evrópu og hófst þrælahald þar að mest öllu leyti. Margir þrælar voru fluttir árlega til Evrópu á tímum Kólumbusar (1492-1502) og var það um þúsundir blökkumanna sem týndu lífi sínu og heimkynnum og urðu að þrælum, Þrælahald var gjarnan réttlætt með því að hvíti kynstofninn væri sá æðsti og svörtum mönnum bæri að þræla fyrir þá. 

Blökkumenn í Evrópu voru ekki taldir vera gott vinnuafl og voru ekki einungis seldir í vinnu heldur líka til skemmtunar fyrir hvítt fólk þar sem útlit blökkumannsins þótti vera hlægilegt og tilvalið skemmtunarefni. 

Á 17. öld börðust Bretar, Frakkar, Spánverjar og Hollendingar um nýlendur Norður-Ameríku. Árið 1607 fór hópur kaupmanna frá London og vesturströnd Englands til Ameríku en þeir höfðu fengið leyfi frá Jakobi I til að stofna nýlendur í Norður-Ameríku. 12 árum síðar, árið 1619 sigldu hollenskir sjóræningjar að breskum nýlendum, Jamestown í Virginíu. Skipið var ekki tómt þar sem það voru u.þ.b 20 svartir þrælar um borð sem höfðu verið fluttir frá Vestur-Afríku. Þar höfðu þeir höfðu verið keyptir á þrælamörkuðum. Þetta var upphafið á þrælahaldi í Bandaríkjunum. Svörtum þrælum átti eftir að fjölga stöðugt meir. Frá 16. öld til 19. aldar er talið að um 12 milljónir manna hafi unnið sem þrælar í Bandaríkjunum.

Þrælahald á Íslandi 
Ekki er vitað hversu algengt þrælahald var á Íslandi. Landnámsmenn tóku bæði með sér þræla frá Bretlandseyjum og norræna þræla. Lagasafnið Grágás sem var í gildi á 13. öld nefnir þræla. Þrælahald var aldrei bannað á Íslandi, og þó að í dag sé nauðungarvinna og frelsissvipting bönnuð er þrælahald ekki sérstaklega nefnt í lögum.

Frá 1490–1894 var á Íslandi í gildi vistarbandið svonefnda, þar sem jarðnæðislausu fólki var gert skylt að ráða sig í vinnumennsku. Það flokkast ekki sem þrældómur, en er skylt bændaánauð.

Tengt efni 

Mansal

Heimildir 

Heiða María Sigurðardóttir. (2006, 3. febrúar). Hver var Kólumbus og hvað var svona merkilegt við hann? Vísindavefurinn.

Tilvísanir 

Maðurinn
Lögfræði
Kynjamismunun

Kynjamismunun er mismunun gagnvart fólki á grundvelli kynferðis þess. Lagalegt misrétti kynja er ákveðin gerð kynjamismununar og gilda þá aðrar reglur um karla en konur. Eins getur mismununin verið félagsleg, til dæmis ef atvinnurekendur leitast við að ráða fólk af öðru kyninu frekar en hinu eða greiða öðru kyninu kerfisbundið lægri laun.

Ýmsar mismunandi skilgreiningar hafa verið settar fram um hugtakið kynjamismunun, til dæmis:
 Sannfæring um að annað kynið sé á einhvern hátt æðra eða betra en hitt kynið.
 Hatur eða fordómar gagnvart annaðhvort konum eða körlum.

Maðurinn
Mannleg samskipti
Lögfræði
Mismunun
Sólkerfi

Sólkerfi er heiti yfir tiltekna stjörnu ásamt fylgihnöttum, t.d. reikistjörnur, halastjörnur og lofsteinar. Ekki talað um sólkerfi nema stjarna hafi fylgihnetti - stakar stjörnur eða tvístirni eru því vanalega ekki talin til sólkerfa. Með sólkerfinu er átt við sólkerfi það sem hefur jörðina sem fylgihnött.

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Sólkerfið 
 Stjörnufræðivefurinn: Sólkerfið okkar 
 Did You Know... What defines the boundary of the solar system?, af vef Geimferðastofnunar Bandaríkjanna
 
 
 
 
 
 

Stjörnufræði
Stórar tölur

Stórar tölur eru tölur, sem vegna stærðar sinnar eru lítt notaðar af almenningi frá degi til dags, en koma gjarnan fyrir á sviði vísinda, verkfræði, fjármála o.s.frv. og hafa fengið sérstök heiti. (Getur einnig átt við stórar prímtölur.) Heiti yfir tvær mismundandi tölur geta verið skrifuð eins og borin fram svipað í tveimur tungumálum og því valdið misskilningi.

Í sögulegu samhengi notuðu bretar og margar aðrar þjóðir önnur hugtök fyrir stórar tölur, t.d. þeirra billjón 1000 sinnum stærri en ameríkana. En áhrif t.d. alþjóðlegra fjölmiðla hafa breytt því og flestar enskumælandi þjóðir, t.d. bretar, írar og ástralir nota nú ameríska kerfið. Ísland og aðrar evrópuþjóðir nota enn gömlu bresku hugtökin, við t.d. billjón og milljarður, en það getur valdið ruglingi.

Heiti talnanna á amerískri og (fyrrum) breskri ensku birt í töflunni hér að neðan.

Heimildir
Þúsund

Þúsund er heiti yfir stóra tölu, sem er tugur hundruða og er táknuð með 1.000 eða eða 103. Tímabilið þúsund ár nefnist árþúsund. 

Talan þúsund er táknuð með M í rómverskum tölustöfum.

Tengill 

Stórar tölur
Milljarður

Milljarður  er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000, sem 109, eða sem þúsund milljónir. Þúsund milljarðar kallast billjón.

Á ensku er milljarður nefndur billion, sem er einn þúsundasti af billjón.

Sjá einnig
 Stórar tölur
Flokkurinn „milljarðamæringar eftir löndum“

Stórar tölur
Billjón

Billjón er heiti yfir stóra tölu, milljón milljónir, sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000, sem 1012, eða sem þúsund milljarðar. Þúsund billjónir kallast billjarður.

Á ensku þýðir billion milljarður, sem er einn þúsundasti úr billjón.

Sjá einnig
 Stórar tölur

Stórar tölur
Billjarður

Billjarður er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000, sem 1015, eða sem þúsund billjónir. Þúsund billjarðar kallast trilljón.

Stórar tölur
Trilljón

Trilljón er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000, sem 1018, eða sem þúsund billjarðar. Þúsund trilljónir kallast trilljarður.

Sjá einnig umfjöllun um stórar tölur.

Stórar tölur
Trilljarður

Trilljarður er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000, sem 1021, eða sem þúsund trilljónir. Þúsund trilljarðar kallast kvaðrilljón.

Stórar tölur

en:Trilliard
Kvaðrilljón

Kvaðrilljón er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000.000, sem 1024, eða sem þúsund trilljarðar. Þúsund kvaðrilljónir kallast kvaðrilljarður.

Stórar tölur
Kvaðrilljarður

Kvaðrilljarður er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000.000.000, sem 1027, eða sem þúsund kvaðrilljónir. Þúsund kvaðrilljarðar kallast kvintilljón.

Stórar tölur
Kvintilljón

Kvintilljón er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000, sem 1030, eða sem þúsund kvaðrilljarðar.

Sjá einnig 
 Stórar tölur
Stórar tölur