Basknesk-íslenskt blendingsmál

Basknesk-íslenskt blendingsmál var blendingsmál með innblæstri frá baskneskum, germönskum og rómönskum tungumálum. Það er varðveitt í íslenskum handritum með orðasöfnum frá 17. og 18. öld. Tungumálið var sennilega notað í samskiptum milli baskneskra sjómanna og þjóða við strendur Norður-Atlantshafsins, þar á meðal íslensks alþýðufólks í Vestfjörðum. Óvíst er hvar blendingsmálið varð til. Það getur hafa orðið til á Íslandi en vegna annarra evrópskra tungumála, sem koma við sögu, er hugsanlegt að málið hafi þróast annars staðar og að Baskarnir hafi komið með málið til Íslands, þar sem það varð skrifað niður.

Í skjali AM 987 4:to, sem er varðveitt hjá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, eru tvö basnesk-íslensk orðasöfn með nöfnunum Vocabula Gallica ('frönsk orð') og Vocabula Biscaica ('Biskaja-orð'). Í lok Vocabula Biscaica, sem samtals inniheldur 278 orð, setningar og töluorð, eru sumar baskneskar setningar blandaðar með ensku, frönsku, hollensku, spænsku og þýsku orði. Basknesk-íslenskt blendingsmál er sem sé ekki blanda af basknesku og íslensku, heldur af basknesku og öðrum málum. Nafn sitt hefur það af því að það var skrifað niður á Íslandi og þýtt á íslensku.

Blendingsmálaþættir í Vocabula Biscaica 

Orðanúmer töflunnar eru eins og í AM 987 4:to. Setningarnar á blendingsmálinu og íslensku eru sóttar frá Deen, bls. 102-105. Nútímalegu basknesku setningarnar koma frá basknesku, ensku og frönsku Wikipediunni.

Orð af baskneskum uppruna 
 atorra, atorra „skyrta“
 balia, balea „hvalur“
 berria, berria „nýr“
 berrua, beroa „heitur“
 biskusa, bixkotxa „kaka“
 bocata
 bustana, buztana „hali“
 eta, eta „og“
 galsardia, galtzerdia „sokkur“
 gissuna, gizona „maður“
 locaria, lokarria „band“
 sagarduna, sagardoa „eplavín“
 ser, zer „hvað“
 sumbatt, zenbat „hve margir“
 usnia, esnea „mjólk“

Orð af germönskum uppruna 
 cavinit, fornhollensku gaar niet „ekkert“ eða lágþýsku kein bit niet „ekki neitt“
 for í setningunni sumbatt galsardia for þýðir „fyrir“ og getur komið frá mörgum mismunandi germönskum tungumálum
 for ju, notuð fyrir bæði „þú“ og „(fyrir) þér“, ensku for you „fyrir þér“
 for mi, notuð fyrir bæði „ég“ og „(fyrir) mér“, ensku for me „fyrir mér“

Orð af rómönskum uppruna 
 cammisola, spænsku camisola „blússa“
 fenicha, spænsku fornicar „stunda hjúskaparbrot“
 mala, frönsku eða spænsku mal „slæmur“ eða „vondur“
 travala, spænsku trabajar „vinna“
 trucka, spænsku trocar „skipta“

Einnig annars staðar í Vocabula Biscaica og hinu basknesk-íslenska orðasafni eru mörg frönsk og spænsk orð. Til dæmis er baskneska orðið eliza „kirkja“ í byrjun orðasafnsins tengt frönska orðinu église og spænska orðinu iglesia. Þetta er þó ekki ummerki blendingsmálsins, heldur afleiðing af áhrifum frönsku og spænsku á basknesku í gegnum tíðina, enda hefur baskneska tekið mörg tökuorð frá grannþjóðum sínum. Auk þess geta margir basknesku sjómannanna sem komu til Íslands haft verið fjöltyngdir og talað frönsku og/eða spæsku. Það mundi til dæmis útskýra af hverju já er þýtt með bæði basknesku bai og frönsku vÿ (nútímaleg stafsetning oui) í lok Vocabula Biscaica.

Saga orðasafnanna 

Eintakið sem er varðveit af Vocabula Biscaica er afritun gerð af Jóni Ólafssyni úr Grunnavík. Jón Helgason á Kaupmannahafnarháskóla fannn afritunina, saman með Vocabula Gallica, á 3. áratug 20. aldar. Hann afritaði orðasöfnin, þýddi íslensku orðin á þýsku og sendi svo afritin til prófessors Christianusar Corneliusar Uhlenbeck í háskólanum í Leiden í Hollandi. Uhlenbeck var nafntogaður baskneskufræðingur en hann hætti við háskolann árið 1926 og gaf þess vegna orðasöfnin nemanda sínum, Nicolaas Gerard Hendrik Deen. Deen skrifaði doktorsritgerð sína um basknesk-íslensku orðasöfnin tvö, auk annars skjals með slitrum úr þriðja orðasafninu. Ritgerðin hét Glossaria duo Vasco-Islandica en hún var skrifuð á latínu en meirihluti orðanna var þýddur á þýsku og spænsku. Ár 1986 kom frumhandritið með orðasöfnunum aftur frá Danmörku til Íslands.

Slitrin af þriðja orðasafnsinu, sem nú er glatað, eru í bréfi skrifuðu af Sveinbirni Egilssyni. Í bréfinu nefndi hann skjal með átta blaðsíðum. „Þeim fylgdu 2 blöð eins stór með kátlegar glósur mér hreint óskiljandi“, skifaði Sveinbjörn en svo afritaði hann ellefu orð eins og dæmi. Orðasafnið hefur síðar glatast en bréfið með dæmunum ellefu er enn til á Landsbókasafni Íslands. Þó eru engin blendingsmáladæmi þar á meðal.

Í kringum 2008 uppgötvaðist fjórða basknesk-íslenska orðasafnið í Houghton-bókasafninu á Harvard-skólanum. Sá sem hafði skrifað ritið vissi ekki að hann væri að herma eftir basknesk-íslensku orðasafni og hafði merkt blaðið sitt með „Nokkrar latínuglósur“. Þar var hægt að greina 68 orð og stuttar setningar, sumt af því hafði þegar verið hluti af orðasafni Deens.

Frekari lesning

Tilvísanir

Tengt efni 
 Algonkin-baskneskt blendingsmál
 Spánverjavígin

Heimildir 
 
 
  Re-printed in 1991 in Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo Vol. 25, Nº. 2, pp. 321–426 (in Basque). Archived on 2019-03-01.

Handritin 
 Vocabula Gallica (Frönsk orð)  – Skrifað á seinni hluta 17. aldar.
 Vocabula Biscaica (Basknesk orð)  – Afrit skrifað á 18. öld af Jóni Ólafssyni.
 Harvard-handritið 

Tungumál
Blendingsmál
Baskneska
Baskar