alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Rökfræði

Rökfræði  er undirgrein heimspekinnar sem fæst við gildi ályktana.

Fræðigreinin var fundin upp af forngríska heimspekingnum Aristótelesi á 4. öld f.Kr. Um miðja 19. öld fóru stærðfræðingar að sýna rökfræðinni aukinn áhuga, en nútímarökfræði er venjulega sögð verða til undir lok 19. aldar og er Gottlob Frege gjarnan talinn faðir nútímarökfræði.

Óformleg, formleg, táknleg, heimspekileg og stærðfræðileg rökfræði 

 Óformleg rökfræði fæst við röksemdafærslur í náttúrulegum tungumálum. Rökvillur eru mikilvægt viðfangsefni innan óformlegrar rökfræði.
 Formleg rökfræði fæst við ályktanir út frá formi þeirra. Innan formlegrar rökfræði eru mörg rökkerfi, svo sem setningarökfræði, umsagnarökfræði og háttarökfræði.
 Táknleg rökfræði er formleg rökfræði sett fram með táknmáli rökfræðinnar. Táknleg rökfræði er stundum nefnd stærðfræðileg rökfræði vegna þess að táknmál rökfræðinnar var upphaflega þróað úr táknmáli stærðfræðinnar.
 Heimspekileg rökfræði fæst við þau grundvallarhugtök sem rökfræðin gengur út frá, svo sem sannleika, merkingu, tilvísun o.fl. og tengslin á milli rökfræðinnar og náttúrulegra tungumála. Heimspekileg rökfræði er náskyld málspeki.
 Stærðfræðileg rökfræði er annars vegar beiting rökfræðinnar á viðfangsefni innan stærðfræði, hins vegar samheiti fyrir táknlega rökfræði.

Eitt og annað 
 Erlendur Jónsson gaf árið 1984 út bókina Frumhugtök rökfræðinnar (endurútg. 1992 og 1996) sem er íslensk kennslubók og um leið kynningarrit á formlegri rökfræði. Þar eru kynnt þau grundvallarhugtök er nútíma rökfræði styðst við svo og notkun þeirra bæði í umsagnarrökfræði og setningarrökfræði.
 Þrætubók er á íslensku haft um kennslubók um heimspekilega rökræðu. En líka ádeilurit og (fræðilega) deilu. En umfram allt um  þráttarhyggju (díalektík). Orðið tölubók var á íslensku áður fyrr haft um ræðufræði en líka almennt um mælskulist.

Tilvísanir

Heimildir 
 
 Gabbay, D.M. og Guenthner, F. (ritstj.) 2001-2005. Handbook of philosophical logic (2. útg.).  13 bindi.  Dordrecht, Kluwer.
 Hilbert, D. og Ackermann, W., 1928. Grundzüge der theoretischen Logik. Springer-Verlag,  ISBN 0-8218-2024-9.
 Hodges, W., 2001. Logic. An introduction to elementary logic. Penguin Books.
 Hofweber, T., 2004. „Logic and Ontology“. Í Stanford Encyclopedia of Philosophy.
 Hughes, R.I.G., (ritstj.), 1993. A Philosophical Companion to First-Order Logic.  Hackett Publishing Company.
 Kneale, W. og Kneale, M., 1962/1988. The Development of Logic. Oxford University Press, ISBN 0-19-824773-7.
 Lemmon, E.J., 1978. Beginning Logic. Hackett.
 Priest, G., 2004. „Dialetheism“. Í Stanford Encyclopedia of Philosophy.
 Putnam, H., 1969. Is Logic Empirical?.  Boston Studies in the Philosophy of Science, vol V.
 Read, Stephen, 1995. Thinking About Logic. An Introduction to the Philosophy of Logic. Oxford University Press.
 Smith, B., 1989. Logic and the Sachverhalt, The Monist 72 (1): 52-69.

Tengt efni 
 Listi yfir rökfræðihugtök
 Málspeki

Tenglar 
 
 „Reglur rökvíslegrar hugsunar“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1987
 „Rökfræði“; grein í Tímariti Hins íslenska bókmenntafélags 1891
Erlendir
 An Introduction to Philosophical Logic eftir Paul Newall (ætlað byrjendum)
Tarja Halonen

Tarja Kaarina Halonen (f. 24. desember 1943) er finnskur stjórnmálamaður og var kjörinn 11. forseti Finnlands í febrúar árið 2000 og tók við embættinu þann 1. mars árið 2000. Hún var endurkjörin þann 29. janúar 2006 og sat til ársins 2012. Hún var fyrsti kvenkyns forseti Finnlands. 

Halonen fæddist í Helsinki árið 1943. Hún útskrifaðist frá Háskólanum í Helsinki árið 1968 með meistaragráðu í lögfræði.

Tengt efni 
 Listi yfir forseta Finnlands

Halonen, Tarja
Halonen, Tarja
1501-1510

1501–1510 var 1. áratugur 16. aldar.

1501-1510
1511-1520

1511–1520 var 2. áratugur 16. aldar.

1511-1520
1521-1530

1521–1530 var 3. áratugur 16. aldar.

1521-1530
1531-1540

1531–1540 var 4. áratugur 16. aldar.

1531-1540
1541-1550

1541–1550 var 5. áratugur 16. aldar.

1541-1550
1551-1560

1551–1560 var 6. áratugur 16. aldar.

1551-1560
1561-1570

1561–1570 var 7. áratugur 16. aldar.

1561-1570
1571-1580

1571–1580 var 8. áratugur 16. aldar.

1571-1580
1581-1590

1581–1590 var 9. áratugur 16. aldar.

1581-1590
Carolus Linnaeus

Carolus Linnaeus eða Carl von Linné (23. maí 1707 – 10. janúar 1778) var sænskur grasafræðingur og læknir sem lagði grunninn að nútímaflokkunarfræði lífvera. Hann er líka álitinn einn af upphafsmönnum vistfræðinnar og mikilvægur boðberi upplýsingarinnar á Norðurlöndum.

Hann lærði grasafræði við Háskólann í Lundi og varð sannfærður um að lykillinn að flokkun blóma lægi í fræflum og frævum þeirra. Um þetta skrifaði hann ritgerð sem varð til þess að hann fékk stöðu aðstoðarprófessors við háskólann. Hann fékk styrk til rannsókna í Lapplandi, sem þá var að miklu leyti ókannað, og ritaði eftir þá reynslu bókina Flora Lapponica, sem kom út árið 1737.

Eftir þetta flutti Linné til Hollands þar sem Jan Frederik Gronovius sýndi honum drög sín að bók um flokkunarfræði, Systema Naturae. Í bókinni voru langar latneskar lýsingar, sem notaðar voru á þeim tíma, svo sem „physalis amno ramosissime ramis angulosis glabris foliis dentoserratis“, styttar í tveggja nafna kerfi þar sem fyrra nafnið átti við ættkvísl og það síðara við tegund: Physalis angulata. Slíkt tveggja nafna kerfi höfðu Bauthin-bræður, Gaspar og Johann Bauthin, fyrst notað 200 árum fyrr, en það var Linné sem gerði notkun þess almenna meðal líffræðinga.

Linné giftist 1739 og tveimur árum síðar fékk hann stöðu við læknisfræðideild Uppsalaháskóla, en skipti fljótlega yfir í stöðu innan grasafræðinnar. Hann hélt áfram vinnu sinni við flokkun lífvera og færði sig út í flokkun spendýra og steinda.

Árið 1757 aðlaði Adolf Friðrik Svíakonungur hann og tók hann þá upp nafnið „von Linné“. Faðir hans, sem var prestur, hét upphaflega Nils Ingemarsson en hafði tekið upp eftirnafnið Linnaeus (linditré) eftir ættaróðalinu Linnegård þar sem honum þótti það betur hæfa presti.

Linné, Carl von
Linné, Carl von
Linné, Carl von
Sænskt aðalsfólk
Samband evrópskra sjónvarpsstöðva

Samband evrópskra sjónvarpsstöðva (SES) (enska: European Broadcasting Union, skst: EBU; franska: L'Union Européenne de Radio-Télévision, skst: UER) eru samtök opinberra sjónvarpsstöðva í Evrópu og við Miðjarðarhafið. Það var stofnað 12. febrúar 1950 og stendur meðal annars fyrir Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva og Danskeppni evrópskra sjónvarpsstöðva. Árið 2022 voru aðildarstofnanir sambandsins 112 frá 54 löndum, auk 31 áheyrnarstofnana frá öðrum 20 löndum.  Höfuðstöðvar samtakanna eru í Genf, en tæknileg skrifstofa er í Brussel. Formaður samtakanna er Noel Curran.

Aðildarstofnanir

Tilvísanir
Jökulruðningsvatn

Jökulruðningsvatn (enska: Moraine Lake) er vatn í Banffþjóðgarðinum í Alberta í Kanada staðsett í dali hinna tíu tinda. Mynd af vatninu var á bakhlið kandadískra tuttugu dollara seðla sem gefnir voru út árin 1970 og 1978.

Tenglar 
 Kanadískir tuttugu dollara seðlar  þ.á m. seðlar með myndum af Jökulruðningsvatni.

Vötn í Alberta
Dalur hinna tíu tinda
Alberta
Dalur hinna tíu tinda

Dalur hinna tíu tinda (enska: Valley of the Ten Peaks) er dalur í Banffþjóðgarðinum í Kanada, en í honum eru tíu strýtulaga fjöll ásamt Jökulruðningsvatni.

Tindarnir 

 
Alberta
Ljóstillífunarbelti

Ljóstillífunarbelti er í vistfræði sá hluti vatns eða hafs þar sem nægt sólarljós til að ljóstillífun getu átt sér stað. Magn gruggs í vatninu getur haft mikil áhrif á dýpt ljóstillífunarbeltisins. Hægt er að mæla gruggmagn vatns á einfaldan hátt með Secchi disk.

Vistfræði
Ljóstillífun
Ljósefnafræði

Ljósefnafræði er undirgrein efnafræðinnar og ljósfræðinnar sem fæst við rannsóknir á víxlverkun ljóss og efnis. Þeir sem leggja stund á greinina kallast ljósefnafræðingar.

Efnafræði
Ljósfræði

Ljósfræði er undirgrein eðlisfræðinnar og fæst við rannsóknir á eiginleikum ljóss og víxlverkun þess við efni. Þeir sem leggja stund á greinina kallast ljósfræðingar.

 
Eðlisfræði
Olía

Olía er almennt heiti á hvers kyns lífrænum vökva sem ekki blandast vatni. 

Olía er annars vegar þau kolvetni sem finnast í jörðu og eru fljótandi við herbergishita og afurðir unnar úr þeim og hins vegar ýmis tríglyseríð sem eru vökvar við herbergishita, unnin úr plöntum og dýrum (til dæmis ólífuolía og lýsi). Ástæðan fyrir því að þessir tveir flokkar efna eru báðir nefndir olíur er sögulegs eðlis.

Orðsifjar

Úr jarðlegnum dýraleifum 
Orðið „olía“ í þegar átt er við vökva úr jarðlegnum dýraleifum er líklega tökuorð úr danska orðinu olje sem kemur líklega úr latnesku orðunum oleum („olía“), olīvum („ólífuolía“).

Fituefni úr ólífum 
Orðið „olía“ í þegar átt er við fljótandi fituefni úr ólífum er líklega tökuorð úr miðlágþýska orðinu olie sem kom úr latnesku orðunum oleum („olía“), olīvum („ólífuolía“).

Ýmsar tegundir olíu 
 Matarolía
 Ilmolía
 Gírolía
 Fiskiolía
 Hitunarolía
 Jarðolía
 Mótórolía
 Málningarolía
 Hráolía
 Magaolía
 Gerviolía
 Fylgiolía
 Grænmetisolía

Tengt efni 
 Olea
 Oleum

Neðanmálsgreinar
Lífvera

Lífvera er lifandi vera, stöðugt lífkerfi sem bregst við áreiti, nærist og æxlast sem ein heild. Lífverur geta verið einfruma, gerðar úr einni frumu, eða fjölfruma, ýmist með ósérhæfðum eða sérhæfðum frumum.

Tenglar
Líf

Líf er sú eigind sem aðgreinir lífveru frá lífvana efni. Líf er þar af leiðandi eitt grunnhugtaka líffræðanna en er þó vandmeðfarið og síður en svo auðskilgreint. Skilgreining á lífi og því hvaða fyrirbrigði má telja til lífvera og hver ekki hefur oft verið deiluefni. Sem dæmi má nefna að ekki er ljóst hvort telja skuli veirur til lífvera. Í daglegu máli er sjaldnast gerður greinarmunur á eigindinni líf og hugtökum á borð við líferni og ævi lífveru en ekki er fjallað sérstaklega um þau hér.

Skilgreining

Hefðbundin skilgreining 
Engin ein skilgreining er til sem nær óyggjandi yfir allar lífverur en undanskilur allt lífvana efni. Almennt má þó telja þá veru lífveru sem uppfyllir öll eða að minnsta kosti flest eftirfarandi skilyrða.
 Veran stundar efnaskipti, en í því felst að hún nærist og umbreytir efnaorku eða ljósorku í frumuhluta og önnur lífefni. Næringin eykur þannig vöxt hennar og gerir henni einnig kleift að nýta orku til annarrar starfsemi, svo sem hreyfingar og úrgangslosunar.
 Veran vex, en í því felst að hún stundar lífsmíðandi (anabólísk) efnaskipti í ríkari mæli en niðurbrot (katabólísk efnaskipti). Vexti fylgir gjarnan að veran gengur í gegn um ákveðin þroskastig.
 Samvægi: Veran bregst á einhvern hátt við áreiti og lagar sig að umhverfisaðstæðum. 
 Veran er fær um að æxlast, annað hvort kynlaust eða með kynæxlun (eða hvort tveggja).
 Veran hefur erfðaefni sem getur tekið breytingum og borist milli kynslóða.

Undantekningar 
 Múlasnar og önnur ófrjó dýr, þar sem þessar verur geta ekki fjölgað sér en teljast þó til lífs.
 Hægt væri að skilgreina stjörnur eða eld sem lifandi þó svo að það sé ekki venjan.
 Veira vex ekki, stundar engin efnaskipti og getur ekki fjölgað sér utan hýsils og er álitamál hvort sé talin til lífs eða ekki.

Uppruni lífs 

Líf er talið hafa orðið til á Jörðinni fyrir hér um bil 3,5 til 4 milljörðum ára. Ljóst er að allar núlifandi lífverur stunda efnaskipti sem eru í meginatriðum sömu gerðar og hafa erfðaefni á formi kjarnsýrunnar DNA. Þessi atriði og ýmis fleiri styðja þá tilgátu að allar lífverur Jarðarinnar eigi sér sameiginlegan áa. Sjálfkviknun lífvera úr lífvana efni, sem um aldir var álitin útskýra tilurð lífvera, var afsönnuð af Louis Pasteur um miðja 19. öld. Hvernig líf kviknaði á Jörðinni í árdaga er enn að verulegu leyti ráðgáta, en þó hafa veigamiklir hlekkir í hinni löngu keðju atburða sem hlýtur að liggja frá ólífrænu efni til fullmótaðrar lífveru verið útskýrðir á sannfærandi hátt. Einkum ber í því samhengi að nefna tilraun þeirra Stanley Miller og Harolds Urey, en þeir sýndu fram á myndun ýmissa lífrænna efna, þar á meðal amínósýra úr ólífrænu efni við afoxandi aðstæður líkt og álitið er að hafi verið til staðar á Jörðinni í árdaga. Kenningum sem leitast við að útskýra uppruna lífsins má í grófum dráttum skipta í tvo flokka, eftirmyndunarkenningar og efnaskiptakenningar eftir því hvort er álitið hafa komið til sögunnar fyrst, eiginleikinn til eftirmyndunar (sbr. eftirmyndun erfðaefnis) eða efnaskipta.

Heimildir

Tengt efni 
 Uppruni lífs
 Dauði
 Líffræði
 Dýr
 Sveppir
 Plöntur
 Fruma
 Stjörnulíffræði

Tenglar 

 
 
 
 
 
 

Líffræðihugtök
Kox

Kox (koks eða sindurkol) er kolefniseldsneyti unnið úr kolum (oftast linkolum) með lágt ösku- og brennisteinsinnihald.

Vinnsla 

Í dag er kox unnið úr linkolum (áður fyrr var einnig notast við steinkol) með því að hita þau upp í 1.000 ⁰C í lofttæmdum ofni, en við það gufa rokgjörn efni eins og vatn, kolagas og kolatjara upp úr þeim. Nota má kolagasið sem eldsneyti (áður fyrr notað sem ljósagas).

Orðsifjar 
Orðið kox (hk. no.) er líklegast komið af þýska orðinu „koks“, en orðið er notað sem sagnorð í öðrum tungumálum um það að vinna kox. Sagnmynd orðsins er stundum notað í daglegu tali um einhverskonar mistök („ég koxaði á viðtalinu“) eða uppgjöf vélar („sláttarvélin koxaði þegar ég lenti á steini“). Sindur er orð yfir smiðjuúrgang, en kox var lítið annað en úrgangsefni þar til það var byrjað að nýta það sem eldsneyti á 17. öld.

Tilvísanir 

 
Eldsneyti

it:Carbone#Coke
Ljósfræðilegt fyrirbrigði

Ljósfræðilegt fyrirbrigði er í ljósfræði er fyrirbrigði sem á sér stað sökum víxlverkunar ljóss og efnis.

 
Ljósfræði
Lífljómun

Lífljómun (lífsljómun, lífljóm eða lífskin) er það þegar lífvera gefur frá sér ljós með náttúrulegum hætti. Dæmi um lífverur sem lífljóma eru flestir djúpsjávarfiskar.

Lífverur utan sjós 
 Liðdýr:
 Eldflugur
 Glóormar
 Phrixothrix ættkvísl bjallna
 certain mycetophilid flies
 Ýmsar margfætlur
 Ýmsar þúsundfætlur
 Liðormar
 Sveppir (see Foxfire)
 Omphalotus olearius
 Omphalotus nidiformis
 Honey mushroom
 Panellus stipticus
 Fáeinar tegundir Mycena flokksins
 a terrestrial mollusc
 Dyakia striata

Fiskar 
 cookie-cutter shark
 Marine hatchetfish
 Anglerfish
 Flashlight fish
 Pineconefish
 Porichthys
 Gulper eel
 Many rattails

Sjávarhryggleysingjar 
 many cnidarians
 Sea pens
 coral
 Aequorea victoria, a jellyfish
 Ctenophores or "comb jellies"
 certain echinoderms (e.g Ophiurida)
 certain nudibranchs
 certain clams
 certain crustaceans
 ostracods
 krill
 certain Octopodes
 Bolitaenidae
 certain squid
 the order Teuthida
 Colossal Squid
 Mastigoteuthidae
 Sepiolidae
 Sparkling Enope Squid

Svif og örverur 
 Dinoflagellate
 Vibrionaceae (t.d. Vibrio fischeri, Vibrio harveyi og Vibrio phosphoreum)

Tenglar 
 Lífsljómun; grein í Náttúrufræðingnum 1993

Lífefnafræði
Ljómun
Ellen Johnson Sirleaf

Ellen Johnson Sirleaf (fædd 29. október 1938) var forseti Líberíu frá 2005 til 2018. Hún er hagfræðingur að mennt og stundaði nám við Harvardháskóla í Bandaríkjunum. Árið 1985 var hún dæmd í tíu ára fangelsi fyrir að gagnrýna herstjórnina sem þá réð ríkjum í Líberíu. Stuttu síðar var henni þó sleppt og hún fór í útlegð sem hún var í til ársins 1997. 

Hún var kjörin forseti í kosningum sem fram fóru árið 2005 og tók við embætti 16. janúar 2006. Hún var endurkjörin árið 2011 og er fyrsta og enn sem komið er eina konan sem kjörin hefur verið þjóðhöfðingi í Afríkuríki.

Ellen Johnson Sirleaf fékk friðarverðlaun Nóbels árið 2011, ásamt löndu sinni Leymah Gbowee og Tawakel Karman frá Jemen. Þeim var veitt þessi viðurkenning fyrir friðsamlega baráttu sína fyrir öryggi kvenna og rétti til fullrar þáttöku í friðarstörfum.

Ellen Johnson Sirleaf er þeirrar skoðunar að hjónaband samkynhneigðra eigi áfram að vera ólöglegt í Líberíu.

George Weah tók við Sirleaf sem forseti Líberíu þann 22. janúar 2018.

Í desember 2021 lést James Sirleaf einn af sonum Ellen Sirleaf í bústað sínum í Líberíu við óþekktar aðstæður.

Ferill 
 1972 - 1973: Fjármálaráðherra Líberíu
 1980 - um 1985: Fjármálaráðherra Líberíu
 1982 - 1985: Varaforseti Afríkudeildar Citibank, Nairobi 
 1986 - 1992: Varaforseti og stjórnarmaður Equator Bank, Washington, D.C. 
 1992 - 1997: Stjórnandi Þróunarhjálpar SÞ í Afríku
 1997: Forsetaframbjóðandi
 2006 - 2018: Forseti Líberíu

Ritverk 
 From Disaster to Development (1991)
 The Outlook for Commercial Bank Lending to Sub-Saharan Africa (1992)

Tenglar 

Sirleaf, Ellen Johnson
Handhafar friðarverðlauna Nóbels
Skagafjörður

Skagafjörður er fjörður á Norðurlandi, milli Tröllaskaga til austurs og Skaga til vesturs. Nafnið er einnig haft um héraðið umhverfis fjörðinn og inn af honum. Þar er samnefnt sveitarfélag; Skagafjörður. Mikill landbúnaður er stundaður í héraðinu og er umfangsmikil útgerð stunduð á Sauðárkróki og Hofsósi.

Á firðinum eru þrjár eyjar, Málmey, Drangey og Lundey. Auk þess er höfði við austurströnd fjarðarins sem heitir Þórðarhöfði. Fjörðurinn er um 40 km langur og 15 km breiður.

Héraðsvötn renna til sjávar í tveimur kvíslum sitt hvoru megin við Hegranesið en þau verða til þar sem Austari-Jökulsá og Vestari-Jökulsá, sem báðar eiga upptök sín í Hofsjökli, koma saman neðan við bæinn Tunguháls.

Sveitir og byggðir 
Skagafjörður hefur frá fornu fari skipst í ýmis byggðalög og fóru mörk þeirra ekki alltaf alveg saman við hreppamörk. Langholt skiptist til dæmis milli Staðarhrepps og Seyluhrepps og jarðir sem töldust til Vallhólms voru í þremur hreppum. Sum nafnanna sem hér eru talin eru nú lítið notuð og einstakar sveitir hafa farið í eyði. Á hinn bóginn hafa bæst við þrír þéttbýlisstaðir, Sauðárkrókur, Varmahlíð og Hofsós.

 Skagi
 Laxárdalur (ytri)
 Reykjaströnd
 Gönguskörð
 Sauðárkrókur
 Borgarsveit
 Hegranes
 Sæmundarhlíð
 Staðarsveit (eða „út frá Stað“)
 Langholt
 Staðarfjöll (eyðibyggð)
 Vallhólmur
 Varmahlíð
 Víðimýrarhverfi
 Skörð
 Efribyggð
 Neðribyggð
 Fremribyggð
 Tungusveit
 Svartárdalur
 Vesturdalur
 Austurdalur
 Kjálki
 Norðurárdalur
 Blönduhlíð
 Hofsstaðapláss
 Viðvíkursveit
 Hjaltadalur
 Kolbeinsdalur
 Óslandshlíð
 Unadalur
 Deildardalur
 Höfðaströnd
 Hofsós
 Sléttuhlíð
 Hrolleifsdalur (í eyði)
 Bakkar
 Flókadalur
 Fljót (skiptast í Vestur-Fljót og Austur-Fljót)
 Stífla
 Lýtingsstaðarhreppur

Hreppir í Skagafirði 
Árið 2022 sameinuðust Akrahreppur og Sveitarfélagið Skagafjörður í nýtt sveitarfélag sem heitir einfaldlega Skagafjörður. Áður höfðu aðrir hreppir, utan Akrahrepps, sameinast árið 1998.

Tengt efni 
 Siðaskiptin á Íslandi
 Jón Arason
 Hólar í Hjaltadal
 Sturlungaöld
 Guðmundur Arason
 Ásbirningar
 Kolbeinn Tumason
 Kolbeinn ungi Arnórsson
 Flugumýrarbrenna
 Örlygsstaðabardagi

Heimild 
 
 Skagafjarðarútsýn; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934

 
Firðir á Íslandi
Robert Oppenheimer

Julius Robert Oppenheimer (22. apríl, 1904 – 18. febrúar, 1967) var bandarískur eðlisfræðingur af þýskum gyðingaættum og yfirmaður vísindarannsókna við Manhattan-verkefnið, sem var sett á laggirnar í seinni heimsstyrjöldinni í því skyni að smíða fyrstu kjarnorkusprengjuna í Los Alamos-rannsóknarstöðinni í Nýju Mexíkó. Oppenheimer sem nefndur hefur verið „faðir atómsprengjunnar“ harmaði smíði kjarnorkusprengjunnar og eyðingamátt hennar eftir að hún var notuð á japönsku borgirnar Hiroshima og Nagasaki. 

Þegar eyðingarmáttur sprengjunnar kom í ljós lét Oppenheimer eftir sér hin fleygu orð „Nú er ég Dauð­inn, eyð­ing­ar­afl heims­ins“ (e. Now I am become Death, the destroyer of worlds), sem er vísun í hindúaritninguna Bhagavad Gita.

Tilvísanir

Oppenheimer, Robert
Listi yfir stærðfræðilegar tilgátur

Þetta er listi yfir stærðfræðilegar tilgátur. Í stærðfræði eru mjög mörg óleyst vandamál.

Ósannaðar tilgátur 
 Tilgáta Goldbachs
 Frumtalnatvíburatilgátan
 Tilgáta Riemanns
 Tilgáta Poincaré
 Tilgáta Collatz
 P vs. NP vandamálið
 Ýmis Opin Hilbert vandamál

Vandamál með óþekktar lausnir 
 Er fasti Eulers () ræð eða óræð?

Stærðfræði
Tilgátur
Tilgáta Collatz

Tilgáta Collatz er eitt frægasta óleysta vandamálið í stærðfræði, og segir að ítrunarfallið 

endi alltaf á tölunni 1, t.d. 4, 2, 1, sama hvaða gildi á n sem byrjað er með. Þessi tilgáta er ósönnuð.

Tilgátan er nefnd eftir stærðfræðingnum Lothar Collatz, sem kom fram með hugmyndina árið 1937, tveimur árum eftir að hann varð doktor. Hún er líka þekkt sem 3n + 1 vandmálið, 3n + 1 tilgátan, Ulam tilgátan (eftir Stanisław Ulam), vandamál Kakutani (eftir Shizuo Kakutani), tilgáta Thwaites (eftir Sir Bryan Thwaites), reiknirit Hasse (eftir Helmut Hasse) eða Syracuse vandamálið. 

Pál Erdős sagði um Collatz tilgátuna: „Stærðfræðin  er jafnvel ekki tilbúin fyrir svona vandamál.“ Hann bauð 500 dollara fyrir lausn þess. Jeffrey Lagarias staðhæfði 2010 að  Collatz tilgátan „er  ákaflega flókið vandamál, algerlega utan seilingar nútíma stærðfræði“.

Árið 2020 hafði tilgátan verið athugað af tölvu fyrir öll upphafsgildi upp að 268 ≈ 2,95 × 1020. 

Riho Terras sannaði að næstum allar náttúrlegar tölur gefa endanlegan stoppunartíma, og Terence Tao endurbætti þá niðurstöðu 2019. Varðandi þá vinnu skrifaði Quanta Magazine að Terrence „kom með merkilegustu niðurstöðu um Collatz tilgátuna í marga áratugi“.
 

Stærðfræði
Híeróglýfur

Híeróglýfur (eða fornegypskar helgirúnir) er annað tveggja ritkerfa sem voru notuð af Forn-Egyptum. Híeróglýfur eru að stofni til atkvæðaskrift en innihalda einnig tákn fyrir heil orð (myndleturstákn) og líka tákn sem ákvarða merkingarsvið þess orðs sem þau standa með (t.d. hvort orðið á við manneskju, dýr, athöfn eða hlut).

Fyrir um 1700 árum glataðist þekkingin á því hvernig ætti að lesa helgirúnirnar og enginn gat ráðið þær fyrr en Rósettusteinninn fannst 1799 í Egyptalandsherferð Napóleons. Almennt álitu menn helgirúnirnar (sem voru vel þekktar, meðal annars gegnum skrif grískra sagnfræðinga) vera frumstæða tegund myndleturs þar sem táknin stæðu hvert fyrir eitt orð og sem bæri að lesa líkt og myndasögu. Fundur Rósettasteinsins og ráðning helgirúnanna markaði þannig upphaf fornleifarannsókna í Egyptalandi á nýöld.

Tenglar 
 

Egyptaland hið forna
Egyptafræði
Skrifletur

pt:Hieróglifo
Mannréttindavaktin

Mannréttindavaktin (enska: Human Rights Watch) eru alþjóðleg samtök sem berjast fyrir auknum mannréttindum og fylgjast með þróun mannréttinda og mannréttindabrota um allan heim. Samtökin eru óháð ríkisstjórnum og með aðalstöðvar í New York í Bandaríkjunum.

Samtökin voru upphaflega stofnuð 1978 undir heitinu Helsinkivaktin (e: Helsinki Watch) til að fylgjast með framferði Sovétríkjanna sem höfðu skrifað undir Helsinki-sáttmálann. Fleiri vaktir voru stofnaðar sem fylgdust með öðrum ríkjum og 1988 sameinuðust þær undir núverandi heiti.

Sérstaða Mannréttindavaktarinnar felst einkum í mannréttindaskýrslum sem þykja ítarlegar og áreiðanlegar vegna mikillar vinnu sem er lögð í þær. Skýrslurnar varpa oft ljósi á mannréttindabrotum og leiða til þrýstings á viðkomandi stjórnvöld og önnur samtök til þess að leiðrétta vandann. Jafnrétti kynjanna, jafnrétti vegna kynhneigðar, pyntingar, notkun barna í hernaði, spilling stjórnvalda og dómskerfis eru meðal þeirra mála þar sem samtökin hafa verið hvað virkust.

Tengill 
 Vefur samtakanna

Alþjóðleg mannréttindasamtök
Jafnrétti