alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
RGB

RGB (af heiti frumlita kerfisins: rauður, grænn, blár) er viðlægt litakerfi þar sem litrófið er framkallað með blöndun á rauðu, grænu og bláu ljósi. RGB-litakerfið er aðallega notað við framsetningu lita í raftækjum eins og skjám, stafrænum myndavélum og skönnum en þrílitaskyn augans var vel þekkt löngu fyrir tíma raftækja.

Í RGB-litakerfinu er litleysan svartur (alger skortur á ljósi) en hæsta gildi allra lita myndar hvítan. Þessu er öfugt farið í frádrægum litakerfum eins og þeim sem litprentari notar þar sem hvítur er flöturinn sem prentað er á og því litleysa en svartur verður til við blöndun allra frumlitanna.

RGB er tækjaháð litakerfi. Ólík tæki sýna sama RGB-gildið á ólíkan hátt þar sem munur er á litum og litanæmi þeirra. Eina leiðin til að fá sambærilega framsetningu RGB-gilda milli ólíkra tækja er að nota einhvers konar litastjórnun.

Tengt efni
 CMYK
Litakerfi
Skjáir
Þvottaklemma

Þvottaklemma er verkfæri til að halda þvotti föstum á stögum (snúrum) á meðan hann er að þorna. Nú eru þvottaklemmur oftast gerðar þannig að samlíkar einingar úr tré eða plasti eru tengdar saman með spennugrip sem minnir á gorm.

Verkfæri
NCS

NCS (skammstöfun fyrir Natural Color System eða „náttúrulega litakerfið“) er staðlað litakerfi sem sænska fyrirtækið Skandinaviska Färginstitutet AB gefur út. Kerfið byggist á gagnlitakenningu þýska lífeðlisfræðingsins Ewald Hering. Í kerfinu eru því þrjú andstæðupör frumlita: hvítur og svartur, grænn og rauður, blár og gulur. Kerfið er talið lýsa því betur hvernig fólk upplifir liti en einfaldari litakerfi eins og RGB. 

Notkun NCS-kerfisins er algengust fyrir litaprufur í málningu, í hönnun og arkitektúr. Það er notað sem opinber litastaðall í nokkrum löndum. 

Tvö dæmi um litagildi í NCS-kerfinu (litirnir í sænska fánanum):
 Gulur – NCS 0580-Y10R (= 5% dökkur, 80% mettun, 90% gulur + 10% rauður)
 Blár – NCS 4055-R95B (= 40% dökkur, 55% mettun, 5% rauður + 95% blár)

Litakerfi
Avro

Avro var breskur flugvélaframleiðandi stofnaður í Manchester árið 1910. Meðal flugvéla fyrirtækisins voru tvívængjan Avro 504 sem var notuð í fyrri heimsstyrjöld, sprengjuflugvélin Avro Lancaster sem var notuð í síðari heimsstyrjöld og sprengjuþotan Avro Vulcan sem var notuð af Konunglega breska flughernum til ársins 1984. 

Fyrsta flugvél sem flaug á Íslandi var Avro 504K-tvívængja með 110 hestafla Le Rhône 9J-vél sem Cecil Faber keypti af breska flughernum árið 1919 og flutti til landsins með Gullfossi. 

Breskir flugvélaframleiðendur
Aflatoxin

Aflatoxín er sveppaeitur sem er hópur efna sem framleidd eru af myglusveppunum Aspergillus flavus, Aspergillus nomius og Aspergillus parasiticus. Þessir sveppir vaxa við ákveðið hitastig og rakastig í matvælum eins og kornvörum, hnetum og fíkjum og í dýrafóðri. Aflatoxín er krabbameinsvaldandi.  Rannsóknir á tilraunadýrum hafa sýnt fram á að aflatoxín er eitt mest krabbameinsvaldandi efni sem þekkt er. Eitraðasta tegun aflatoxín er Aflatoxín B1 og það er í einnig í mestu magni.

Heimildir 
 
 Sveppaeitur (Matvælastofnun) 
  Sveppaeitur Myconet verkefnið 
Eitursveppir
Skáldalækur

Skáldalækur er bær í Svarfaðardal. Hann er austan Svarfaðardalsár ekki langt frá Dalvík. Næstu bæir eru Hamar og Sakka. Bærinn er ekki nefndur í fornum sögum en sést fyrst í heimildum í kaupbréfi frá 1414. Gottskálk biskup grimmi átti hálfa jörðina á sinni tíð. Ari Jónsson lögmaður átti nokkrar jarðir í Svarfaðardal, m.a. Skáldalæk. Þær voru allar dæmdar undir konung eftir að hann var myrtur í Skálholti árið 1550.

Í manntali 1703 voru ábúendur fimm: Páll Skeggjason (54), Anna Erlendsdóttir (65), Vigdís dóttir þeirra (20), vinnumaðurinn Jón Jónsson (37) og Björg Þorsteinsdóttir (30).

Rithöfundurinn Snjólaug Bragadóttir frá Skáldalæk kennir sig við þennan bæ. Hún fæddist þar 1. janúar 1945. Faðir hennar, Bragi Guðjónsson, fæddist þar einnig. Hann var síðar klæðskerameistari á Akureyri.

Dalvíkurbyggð
Svarfaðardalur
Íslenskir bæir
André Franquin

André Franquin (3. janúar 1924 – 5. janúar 1997) var áhrifamikill belgískur myndasöguhöfundur. Hann er þekktastur fyrir að hafa skapað myndasögurnar um Viggó viðutan og Gorminn meðan hann vann við myndasögurnar um Sval og Val fyrir franska útgefandann Dupuis frá 1947 til 1969.

Franquin fæddist í Etterbeek nálægt Brussel og hóf myndlistarnám í Institut Saint-Luc árið 1943. Skólanum var lokað vegna styrjaldarinnar ári síðar og Franquin hóf störf hjá skammlífu teiknimyndafyrirtæki, CBA, þar sem hann kynntist myndasöguhöfundunum Morris, Peyo og Eddy Paape. Franquin, Morris og Paape fengu síðan vinnu hjá franska útgefandanum Dupuis eftir gjaldþrot CBA árið 1945. Sá yngsti þeirra, Peyo, fékk þar vinnu sjö árum síðar. Á þessum tíma fengu þeir Morris og Franquin, auk Will, tilsögn hjá Jijé. Þeir voru stundum kallaðir fjórmenningagengið. Fjórmenningagengið var síðar skilgreint sem fyrsta kynslóð Marcinelle-skólans (Dupuis var þá staðsettur í Marcinelle) og stíllinn sem þeir þróuðu var nefndur ligne atome, til aðgreiningar frá ligne claire Hergés.

Árið 1946 fékk Jijé Franquin í hendur sögurnar um Sval og Val, sem Rob-Vel hafði byrjað á fyrir Tímaritið Sval árið 1938. Franquin þróaði röðina áfram í sífellt lengri sögum með fleiri persónum sem slógu í gegn á síðum tímaritsins. Franquin þjálfaði líka nýja kynslóð myndasöguhöfunda á borð við Jean Roba, Jidéhem og Greg sem unnu með honum við myndasöguröðina. Árið 1957 gaf Yvan Delporte, aðalritstjóri Tímaritsins Svals, Franquin hugmyndina að nýrri persónu, Viggó viðutan, sem upphaflega var hugsaður sem uppfyllingarefni. Viggó varð brátt ein af þekktustu persónum Franquins og er stundum talinn fyrsta andhetja myndasagnanna.

Franquin þjáðist af þunglyndi og árið 1967 fékk hann ungan myndasöguhöfund, Jean-Claude Fournier, til að taka við Sval og Val. Síðar átti Franquin þátt í að þróa myndasögurnar um Isabelle (sem var nefnd eftir dóttur Franquins) og Idées Noirs. 

Belgískir myndasöguhöfundar
Svalur og Valur
Jóhann Berg Guðmundsson

Jóhann Berg Guðmundsson (f. 27. október 1990) er íslenskur knattspyrnumaður sem spilar fyrir Burnley F.C. í ensku úrvalsdeildinni. 6. september í leik með landsliðinu skoraði Jóhann þrennu gegn Sviss og var sá fyrsti til þess að skora þrennu fyrir íslenska landsliðið í 13 ár. Jóhann lék alla leiki Íslands á EM í knattspyrnu í Frakklandi 2016. Sama ár fór hann frá Charlton Athletic til Burnley F.C.. Tímabilið 2019-2020 var Jóhann að mestu plagaður af meiðslum.

Tilvísanir

Íslenskir knattspyrnumenn
Fólk fætt árið 1990
Bjarnabófar

Bjarnabófarnir eru bófaflokkur í Andabæ í teiknimyndasögum um Andrés Önd. Teiknarinn Carl Barks teiknaði fyrstu söguna um  Bjarnabófana en sögur um þá voru síðan eins og vani var í Disney-samsteypunni teiknaðar af ýmsum óþekktum teiknurum. Fangamörk þeirra eru á peysum þeirra og það eru tölurnar 1, 6 og 7 í mismunandi samsetningum, t.d. 167-671. Bjarnabófarnir komu fyrst fram í sögu í danskri þýðingu árið 1952.

Persónur í Veröld Andrésar Andar
Línuherskip

Línuorustuskip voru flokkuð í sex gráður:
1. 80-100 fallbyssur eða meira (HMS Victoria 106 fallbyssur);
2. 60-80 fallbyssur;
3. 40-60 fallbyssur;
4. 28-40 (freigátur);
5. 10-28 (vopnuð kaupskip)
6. Eldskip (léttvopnuð og hlaðin sprengiefni).
Herskip
Mölturiddarar

Mölturiddarar (ítalska: Sovrano Militare Ordine Ospedaliero di San Giovanni di Gerusalemme di Rodi e di Malta eða „fullvalda regla spítalariddara heilags Jóhannesar af Jerúsalem, Ródos og Möltu“) eru kaþólsk riddararegla, sú elsta sem enn starfar. Reglan er með höfuðstöðvar í Róm sem njóta úrlendisréttar. Yfir 100 lönd viðurkenna regluna sem fullvalda gagnvart alþjóðarétti. 

Reglan er afsprengi Jóhannesarriddara, bræðrareglu sem var stofnuð af kaupmönnum frá hertogadæminu Amalfi á Ítalíu í Jerúsalem árið 1050 til að reka sjúkrahús fyrir fátæka og veika pílagríma. Eftir að krossfarar lögðu borgina undir sig árið 1099 var bræðralagið gert að riddarareglu. Eftir fall krossfararíkjanna í Landinu helga hélt reglan áfram starfsemi á eyjunni Ródos frá 1310 til 1523 og síðan Möltu frá 1530 til 1798. Her Napoléons lagði eyjuna undir sig og síðar náðu Bretar henni á sitt vald. Reglan var leyst upp. Samkvæmt Amiens-samningnum 1802 áttu Bretar að hleypa riddurunum aftur til eyjarinnar en höfnuðu því þegar til kom. Leifar reglunnar komu víða við á Ítalíu áður en hún settist endanlega að í Róm 1834 þar sem hún fékk stöðu erlends ríkis 1869.

Í dag eru félagar í reglunni um 13.5500 talsins, auk 80.000 fastra sjálfboðaliða og 42.000 starfsmanna, þar á meðal lækna og hjúkrunarfólk sem starfar í 120 löndum. Reglan rekur alþjóðlegu hjálparstofnunina Malteser International.

Tenglar 
www.orderofmalta.int
Palazzo Malta

Riddarareglur
Krossferðirnar
Saga Ródos
Saga Möltu
Korndrjóli

Korndrjóli, meldrjóli eða grasdrjóli (fræðiheiti: Claviceps purpurea) er korndrjólasveppur sem vex í kornaxi. Albert Hofmann rannsakaði þessa tegund af sveppum og fann þannig upp vímuefnið LSD.

Tilvísanir

Korndrjólaætt
Obláta

Obláta er altarisbrauð sem er búið til úr ósýrðu hveitimjöli og er borið fram á patínu. Við altarisgöngur er lagður dúkur yfir diskinn (og kaleikinn) sem nefnist korpóralsdúkur. Til að búa til oblátur voru áður fyrr notaðar baksturstangir eða bakstursjárn. Geymsluílátið undir obláturnar var nefnt huslker, oblátubaukur eða guðslíkamahús. Ekki má rugla oblátu saman við manna.

Tilvísun 

Altarisganga
Malarrifsviti

Malarrifsviti er viti á Malarrifi á Snæfellsnesi. Fyrst var reistur viti á Malarrifi árið 1917 en það var 20 m hár járngrindarviti. Árið 1946 var núverandi viti byggður í stað járngrindavitans. Vitinn frá 1946 er hannaður af  af Ágústi Pálssyni arkitekt og  er 24,5 m að hæð, steinsteyptur sívalur turn með fjórum stoðveggjum. Ljóshúsið  er frá eldri vitanum og er smíðað á Íslandi. Það var gaslýsing í vitanum til ársins 1957 en þá var vitinn rafvæddur. Ljós vitans var magnað með 1000 m linsu sem kom á Malarrif árið 1917. Vitavörður bjó á Malarrifi frá 1917 til 1991 og er íbúðarhús á staðnum fyrir vitavörð. Radíóviti var starfræktur á Malarrifi um  skeið. Malarrifsviti er friðaður.

Heimild 
 Malarrifsviti (Sjóminjar Íslands)

Vitar á Íslandi
Snæfellsnes
Kōbō Abe

Kōbō Abe (安部 公房 Abe Kōbō), höfundarnafn Kimifusa Abe (安部 公房 Abe Kimifusa, 7. mars, 1924 – 22. janúar, 1993) var japanskt skáld, leikskáld og rithöfundur. Hann náði fyrst alþjóðlegri hylli með skáldsögunni 砂の女 Suna no onna („Sandkonan“) árið 1962. Hann vann með kvikmyndaleikstjóranum Hiroshi Teshigahara að gerð kvikmynda eftir fjórum verka sinna. 

Japönsk skáld
Japönsk leikskáld
Japanskir rithöfundar
Mouvement panique

Mouvement panique („paníska hreyfingin“) var samband listamanna sem Fernando Arrabal, Alejandro Jodorowsky og Roland Topor ásamt fleirum stofnuðu í París árið 1962. Hreyfingin var stofnuð sem viðbragð við því hvað súrrealisminn var orðinn viðurkenndur. Listamennirnir reyndu því að skapa áhrif með því að ganga fram af fólki með óvæntum og oft ruglingslegum gjörningum. Þeir voru undir áhrifum frá Antonin Artaud og leikhúsi grimmdarinnar. Meðal þess sem þeir gerðu var að krossfesta hænur, skera gæsir á háls, setja upp risastóra vagínu og leika morð á rabbína. 

Jodorowsky gerði kvikmyndina Fando y Lis eftir leikriti Arrabals árið 1968 og Arrabal og Topor unnu saman að kvikmyndinni Viva la muerte árið 1971. Jodorowsky leysti hópinn formlega upp árið 1973 eftir að Arrabal gaf út ritgerðina Le panique. 

Listamannafélög
Hnotubrjóturinn og músakóngurinn

Hnotubrjóturinn og músakóngurinn (þýska: Nussknacker und Mausekönig) er saga eftir E. T. A. Hoffmann sem hann skrifaði árið 1816. Sagan fjallar um hnotubrjót sem er leikfang Maríu Stahlbaum. Hann lifnar við eftir að hafa unnið músakónginn í bardaga og við það fer hann með Maríu í töfraheim þar sem búa brúður. Sagan kom fyrst út á íslensku í þýðingu Huldu Vigdísardóttur árið 2018.

Árið 1892 unnu tónskáldið Pjotr Iljitsj Tsjaíkovskíj og danshöfundarnir Marius Petipa og Lev Ivanov að ballett upp úr útgáfu Alexandre Dumas af sögunni og nefnist ballettinn Hnotubrjóturinn. Verkið er eitt þekktasta tónverk Tsjaíkovskíj.

Þýskar bókmenntir
E. T. A. Hoffmann

Ernst Theodor Wilhelm Hoffmann (24. janúar 1776 – 25. júní 1822), þekktari undir höfundarnafninu E. T. A. Hoffmann (Ernst Theodor Amadeus Hoffmann), var þýskur höfundur ævintýra og hrollvekja. Hann starfaði auk þess sem lögfræðingur, tónskáld, tónlistargagnrýnandi og skopteiknari. Óperan Ævintýri Hoffmanns eftir Jacques Offenbach er byggð á sögum hans en Hoffman er söguhetja í þeirri óperu. Hoffman er höfundur sögunnar Hnotubrjóturinn og músakóngurinn en á þeirri sögu er hinn frægi ballett Hnotubrjóturinn byggður. Ballettinn Coppélia er byggður á tveimur öðrum sögum eftir Hoffmann og Kreisleriana eftir Schumann er byggð á sögupersónu í verkum Hoffmanns. Sögur Hoffmanns voru mjög vinsælar á 19. öld og hann var einn af aðalhöfundum rómantísku stefnunnar.

Frekari fróðleikur 
 Rüdiger Safranski, E. T. A. Hoffmann: Das Leben eines skeptischen Phantasten, Munich 1984, ISBN 3-446-13822-6.
 Penrith Goff, E.T.A. Hoffmann, in E. F. Bleiler, Supernatural Fiction Writers: Fantasy and Horror, New York 1985, pp. 111–120, ISBN 0-684-17808-7.
 Gerhard R. Kaiser, E. T. A. Hoffmann, Stuttgart 1988, ISBN 3-476-10243-2.
 Mike Ashley, Hoffmann, E(rnst) T(heodor) A(madeus), in David Pringle (ed.), St. James Guide to Horror, Ghost, and Gothic Writers, Detroit 1998, pp. 668-69, ISBN 9781558622067.
 Fausto Cercignani, E. T. A. Hoffmann, Italien und die romantische Auffassung der Musik, in S. M. Moraldo (ed.), Das Land der Sehnsucht. E. T. A. Hoffmann und Italien, Heidelberg 2002, S. 191–201, ISBN 978-3-8253-1194-0.
 Martin Willis, Mesmerists, Monsters, and Machines: Science Fiction and the Cultures of Science in the Nineteenth Century, Kent (Ohio) 2006, pp. 29–30.

Þýskir rithöfundar
Laugarnesstofa

Laugarnesstofa var steinhús í Laugarnesi í Reykjavík. Húsið var reist sem biskupssetur 1826. Landsstjórnin keypti landið og lét byggja. Þar sat fyrstur Steingrímur biskup og var biskupssetur í Laugarnesi til 1856. Laugarnesstofa stóð skammt sunnan við núverandi listasafn Sigurjóns Ólafssonar myndhöggvara.

Laugarnesstofa var eitt örfárra steinhúsa sem reist voru á Íslandi á fyrri hluta 19. aldar. Hún stóð þó ekki lengi. Það er sagt húsið hafi verið illa frágengið að þaki og lak stöðugt. Síðustu árin var það ekki hæft til íbúðar og var rifið fyrir aldamótin 1900. Síðast voru vistaðir þar franskir bólusóttarsjúklingar árið 1871. Nokkrir þeirra létust úr bólunni og voru jarðsettir í gamla Laugarneskirkjugarði síðastir manna. Laugarnesstofa var svipuð Viðeyjarstofu að útliti nema minni, og á framhlið var stór kvistur með skúrþaki.

Byggingar í Reykjavík
Horfnar byggingar í Reykjavík
Laugarnesstofa
Finnbogi Pétursson

Finnbogi Pétursson fæddist í Reykjavík 11 nóvember 1959. Finnbogi er íslenskur samtímalistamaður sem notar rafhljóð til að skapa listaverk, s.s. innsetningar og skúlptúra. 

Finnbogi lærði myndlist í Myndlista- og handíðaskóla Íslands á árunum 1979 til 1983 og stundaði framhaldsnám við Jan van Eyck Akademie í Maastricht í Hollandi frá 1983 til 1985.  Finnbogi hélt sína fyrstu einkasýningu í Time Based Arts í Amsterdam árið 1985 og hefur síðan haldið fjölda einkasýninga og tekið þátt í fjölmörgum samsýningum víða um heim. Á meðal þekktra verka eftir Finnboga eru Hringur sem var sýnt í Nýlistasafninu árið 1991. Finnbogi Pétursson var fulltrúi Íslands á Feneyjatvíæringnum árið 2001.

Tenglar 
Heimasíða Finnboga Péturssonar

Finnbogi Pétursson á Youtube
Íslenskir myndlistarmenn
Kirigami

Kirigami (切り紙?)  er japanskt pappírsklipp. Það er  afbrigði af origami  pappírsbroti en í kirigami er pappír bæði brotinn og klipptur. Orðið er dregið af japanska orðinu kiri sem þýðir að skera og kami sem merkir pappír. Vanalega byrjar kirigami með því að pappír er brotinn saman og svo klipptur. Kirigami verk eru ekki límd saman.
Origami

Origami er japönsk list við pappírsbrot sem hefur öðlast vinsældir utan Japans og er eitt af listformum nútímans. Markmið origami er að móta skúlptúr úr flötum pappír með því að brjóta hann saman. Í origami er pappír hvorki klipptur né límdur. Ef pappírinn er klipptur er það kallað kirigami.
List
Japönsk menning
LÍSA samtök

LÍSA er samstarfsvettvangur ólíkra hagsmunaaðila um að auka notkun og aðgengi að landupplýsingum
Samtökin hafa starfað í 19 ár og ýtt úr vör ýmsum mikilvægum verkefnum um samræmingu á þessu sviði. LÍSU félagar hittast reglulega og fylgjast vel með uppbyggingu gagnasafna og vinnureglum um miðlun og flokkun gagna.

Starf samtakanna einkum fer fram
í vinnunefndum
á samráðsfundum
með námskeiðahaldi og ráðstefnum 
með kynningum og fræðslu og 
erlendu samstarfi

Grundvöllur fyrir betri samskipti með gögn er m.a. vinna sem fer fram í vinnunefndum LÍSU. Félagsmenn taka þátt í starfi vinnunefnda þar sem þróaðar eru verklagsreglur og samræmd vinnubrögð sem ná mikilli útbreiðslu meðal notenda. Núna eru starfandi; Orðanefnd; Samskipta- og staðlanefnd; Lýsigagnanefnd; Nefnd um verklag mælingamanna og Nefnd um varðveislugagna.
Heimasíða samtakanna er [http://www.landupplysingar.is/
Thomas Fairfax

Thomas Fairfax, 3. lávarður af Cameron (17. janúar 1612 – 12. nóvember 1671) var herforingi í breska þinghernum í Ensku borgarastyrjöldinni. Hann þótti hæfur foringi og vann mikilvæga sigra á her konungssina í Jórvíkurskíri. Sem stjórnmálaleiðtogi þurfti hann að víkja fyrir undirmanni sínum, Oliver Cromwell, og róttækari armi hersins. Hann var skipaður einn af dómurum yfir Karli 1. en neitaði svo frekari þátttöku þegar honum varð ljóst að það átti að dæma konunginn til dauða. Hann var kosinn á Afgangsþingið og hélt stöðu sinni sem yfirhershöfðingi, en þegar ríkisráðið ákvað að senda her gegn Skotum sem höfðu hyllt Karl 2. sem konung sagði Fairfax af sér og Cromwell var skipaður eftirmaður hans. Fairfax var áfram þingmaður og átti þátt í endurreisn konungdæmisins 1660 og fór fyrir nefndinni sem hvatti Karl 2. til að taka við völdum í Englandi. Meðal annars þess vegna var honum hlíft í hefndaraðgerðum konungssinna.

Enska borgarastyrjöldin
Enskir herforingjar
Norrænu barnabókaverðlaunin

Norrænu barnabókaverðlaunin eru bókmenntaverðlaun sem Félag norrænna skólasafnvarða veittu árlega frá 1985 en á tveggja ára fresti frá 2007. Verðlaunin voru afhent í síðasta sinn árið 2013, árið sem Barna- og unglingabókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs voru veitt í fyrsta sinn.

Handhafar
 1985 – Maria Gripe (Svíþjóð)
 1986 – Thormod Haugen (Noregur)
 1987 – Kaarina Helakisa (Finnland)
 1988 – Mette Newth (Noregur)
 1989 – Svend Otto S. (Danmörk)
 1990 – Mats Wahl (Svíþjóð)
 1991 – Ólavur Michelsen (höfundur, Færeyjar) og Erik Hjorth Nielsen (myndskreytir, Danmörk) fyrir Rossini á Skordali
 1992 – Guðrún Helgadóttir (Ísland), fyrir Undan illgresinu
 1993 – Bjarne Reuter (Danmörk)
 1994 – Torill Thorstad Hauger (Noregur), fyrir höfundaverk sitt
 1995 – Torun Lian (Noregur) og Viveca Lärn Sundvall (Svíþjóð)
 1996 – Louis Jensen (Danmörk)
 1997 – Lars-Henrik Olsen (Danmörk)
 1998 – Ulf Stark (Svíþjóð)
 1999 – Annika Thor (Svíþjóð)
 2000 – Bent Haller (Danmark)
 2001 – Edward Fuglø (Færeyjar)
 2002 – Thore Hansen (Noregur), fyrir Skoglandserien
 2003 – Kristín Steinsdóttir (Ísland), fyrir Engill í Vesturbænum
 2004 – Lene Kaaberbøl (Danmörk), fyrir Skammarserien
 2005 – Ragnheiður Gestsdóttir (Ísland), fyrir Sverðberinn
 2006 – Eirik Newth (Noregur), fyrir Hvorfor dør vi?
 2007 – Brynhildur Þórarinsdóttir (Ísland), fyrir endursagnir á Njáls sögu, Egils sögu og Laxdæla sögu
 2009 – Stian Hole (Noregur), fyrir Garmanns gate
 2011 – Marjun Syderbø Kjelnæs (Færeyjar), fyrir Skriva í sandin
 2013 – Jo Salmson og Natalia Batista (Svíþjóð)

Tilvísanir

Norrænt samstarf
Bókmenntaverðlaun
Breiðfylking

Breiðfylking (enska: phalanx, úr grísku φάλαγξ) er ferhyrnd herfylking, oftast með þungvopnuðu fótgönguliði sem ber spjót eða kesjur. Upphaflega var þessi tegund herfylkingar notuð á snemmgrískum tíma og skipuð hoplítum. fremstu hermennirnir læstu þá skjöldum sínum saman og næstu raðir fyrir aftan beindu spjótum sínum yfir skjaldborgina. Þetta gerði óvinum mjög erfitt fyrir að ráðast gegn framhlið fylkingarinnar sem aftur gat þvingað óvinaherinn til að hörfa. Þessi herfylking hentaði best á opnum flötum vígvöllum. Notkun breiðfylkingar átti sitt mesta blómaskeið á tímum Alexanders mikla á 4. öld f.Kr. en með tilkomu rómversku herdeildarinnar, sem er sveigjanlegri fylking, hnignaði breiðfylkingunni hratt og hún hvarf að mestu af sviðinu þegar Rómverjar lögðu Makedóníu undir sig. Ýmsar hliðstæður við breiðfylkinguna hafa verið notaðar síðar, eins og skjaldborg víkinga og schiltron Skota á miðöldum.

Orðið breiðfylking er líka oft notað í yfirfærðri merkingu yfir samstarf stjórnmálahreyfinga eða launþegasamtaka.

Herfylkingar
Hernaðarsaga Grikklands hins forna
Einræðisherra

Einræðisherra er ráðamaður sem ríkir í krafti persónulegs valds, óháður lýðræðislegu umboði og óbundinn af lýðræðislegum stofnunum. Stjórnarfar þar sem einræðisherrar ríkja er kallað einræði eða alræði. Latneska orðið dictator átti upphaflega við um valdhafa sem rómverska Öldungaráðið fékk í hendur tímabundið alræðisvald vegna neyðarástands. Nú til dags stendur orðið nær merkingu orðsins harðstjóri.

Tenglar
 

Einræði
Miguel Primo de Rivera

Don Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, 2. markgreifi af Estella, 22. greifi af Sobremonte, riddari af Calatrava (8. janúar 1870 – 16. mars 1930) var spænskur aðalsmaður, herforingi og einræðisherra sem forsætisráðherra Spánar á tíma Búrbónaendurreisnarinnar frá 1923 til 1930. Hann tók við völdum í kjölfar stjórnarbyltingar hersins sem studd var af konunginum Alfons 13. Hann felldi stjórnarskrána úr gildi, setti herlög og tók upp stranga ritskoðun. Í valdatíð hans jókst pólitísk spenna í landinu sem á endanum leiddi til Spænsku borgarastyrjaldarinnar 1936.  

Sonur hans, José Antonio Primo de Rivera, var einn af stofnendum Spænsku breiðfylkingarinnar (Falange Española) sem náði völdum í kjölfar borgarastyrjaldarinnar.

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Spánar
Spænskir herforingjar
Spænskir markgreifar
Spænskir greifar
Fasistaleiðtogar
Amon

Amon eða Amún (fornegypska: ymn, gríska: Ἄμμων) var fornegypskur guð frá Þebu. Til eru heimildir um hann og konu hans Amonet frá tímum Gamla ríkisins. Frá 11. konungsættinni varð hann höfuðguð Þebu í stað fálkans Montjú. 

Þegar Þeba gerði uppreisn gegn Hyksos-konungunum á öðru millitímabilinu og 18. konungsættin tók völdin varð Amon höfuðguð konungsættarinnar. Hann rann saman við sólguðinn Ra og var dýrkaður sem Amon-Ra. Hann hélt þeirri stöðu sinni allan þann tíma sem Nýja ríkið varði (fyrir utan stutt villutrúarskeið þegar Akenaten gerði sólskífuna Aten að höfuðguð ríkisins). Dýrkun Amon-Ra varð svo mikil að það nálgaðist eingyðistrú þegar aðrir guðir voru sagðir birtingarmyndir hans. Á þriðja millitímabilinu ríktu æðstuprestar Amons í Þebu yfir Efra Egyptalandi en átrúnaðinum tók að hnigna eftir því sem völd þeirra minnkuðu á 10. öld f.Kr. 

Amon var líka dýrkaður utan Egyptalands. Véfréttir hans voru í Líbýu og í Núbíu og styttur af honum voru reistar í Þebu og Spörtu. Í Grikklandi var hann samsamaður Seifi og kallaður Seifur Ammon. Þar var hann sýndur með hrútshorn. 

Ammonía og ammoníti eru orð sem dregin eru af grísku heiti Amons.

Fornegypskir guðir
Heka

Heka (fornegypska: Ḥkȝ; líka umritað Hike) var guð töfra og lækninga í fornegypskum trúarbrögðum. Nafnið merkir bókstaflega virkjun ka (sem var persónuleikahluti sálarinnar). Hann var stundum sagður sonur sköpunarguðsins Atúms og stundum Knúms sem skapaði annan hluta sálarinnar, ba. Ef hann var sonur Knúm var móðir hans Menhit. 

Heka var einn af fjórum hlutum fornegypskrar lækningalistar, frumsköpunarkrafturinn sem ásamt helgisiðum og töfraformúlum úr helgum bókum auk meðala áttu að lækna sjúkdóma. 

Fornegypskir guðir
Montjú

Montjú (fornegypska: mntw) var stríðsguð með fálka- eða nautshöfuð í fornegypskum trúarbrögðum. Montjú var höfuðguð Þebu þar til Amon tók sæti hans á tímum Nýja ríkisins. Hann var áfram dýrkaður sem stríðsguð og herskáir faraóar kenndu sig við hann. 

Í Medamud nálægt Þebu var Montjúhofið grafið upp af franska fornleifafræðingnum Fernand Bisson de la Roque frá 1925. Elsti hluti svæðisins er talinn vera frá tímum Gamla ríkisins en sá yngsti frá tímum Ptólemajaríkisins.

Fornegypskir guðir