alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Steinlunga

Steinlunga er langvarandi bólga og örmyndun í lungunum vegna innöndunar asbests. Einkenni steinlunga eru mæði, hósti, más og brjóstverkir. Meðal fylgikvilla steinlunga eru lungnakrabbamein, fleiðrukrabbamein og hjartasjúkdómur.

Orsök steinlunga er endurtekin innöndun asbestþráða yfir langt tímabil. Þeir sem vinna með asbest eru líklegri til að verða fyrir áhrifum steinlunga. Allar tegundir asbestþráða geta valdið steinlunga. Steinlunga má greina með því að safna upplýsingum um starfsferil sjúklingsins og röntgenmyndum af lungunum.

Steinlunga er ólæknanlegt. Mælt er með því að sjúklingurinn hætti að reykja, sé bólusettur gegn flensu og lungnabólgasýkli og fari í súrefnismeðferð. Um það bil 150.000 manns þjáðust af steinlunga árið 2015 en 3.600 þeirra létust úr áhrifum þess.

Öndunarfærasjúkdómar
Asbest
Úlnliður

Úlnliður er liðamót framhandleggsins og handarinnar. Í raun samanstendur úlnliðurinn af nokkrum liðum. Mikilvægastur þeirra er liðurinn milli sveifarinnar, ölnarinnar og úlnliðsbeinsins. Þessi liður leyfir beygingu og snúning handarinnar í næstum 90°. 

Líkamshlutar
Handarkriki

Handarkriki eða holhönd er svæði mannslíkamans undir liðamótum upphandleggsins og axlarinnar. Svitakirtill armsins er undir handarkrika og því er hann helsta uppspretta svitalyktar í mönnum. Lyktin gegnir lykilhlutverki í mökun enda inniheldur sviti ferómón.

Í upphafi kynþroskaskeiðsins byrjar hár að safnast undir handarkrika hjá báðum kynjum. Í tilteknum vesturlöndum er algengt að konur  raka af sér handarkrikahárið þó dregið hafi úr þessu undanfarin ár.

Líkamshlutar
Endurgjöf

Endurgjöf á sér stað ákveðið hlutfall úttaks úr kerfi sendist aftur í kerfið sem ílag. Hugtakið hefur breiða merkingu og snertir fjölbreytt fagsvið svo sem eðlisfræði, verkfræði, hagfræði, vistfræði og líffræði. 

Endurgjöf getur ýmist verið neikvæð eða jákvæð. Neikvæð endurgjöf vinnur á móti áætlaðri útkomu kerfisins, þar sem jákvæð endurgjöf vinnur með honum og styrkir hann.

Stjórnunarfræði
Tilia chinensis

Tilia chinensis (á kínversku = 椴树 ) er trjátegund sem var lýst af Carl Maximowicz.
 Hún er einlend í Kína. Hún er meðal annars ræktuð vegna hunangs. Sérstaklega þekkt er lindihunang frá Changbai-fjalli.

Útbreiðsla
Tilia chinensis vex í 1800-3100(-3900) metra hæð yfir sjávarmáli í Kína (Gansu, Henan, Hubei, Shaanxi, Sichuan, Xizang og Yunnan).

Undirtegundir
Hún skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

 T. c. intonsa
 T. c. investita

Tilvísanir

Stokkrósaætt
Bjöllulyng

Bjöllulyng (fræðiheiti: Vaccinium) er algeng og útbreidd ættkvísl runna eða dvergrunna í lyngætt. Ber margra tegundanna eru étin af mönnum og nokkur eru mikilvæg söluvara, þar á meðal trönuber, bláber, aðalbláber,runnabláber og rauðber. Eins og margar aðrar tegundir af lyngætt, vaxa þau helst í súrum jarðvegi.

Helstu tegundir

Tilvísanir

Lyngætt
Drekalind

Drekalind (fræðiheiti: Tilia amurensis) er trjátegund af stokkrósaætt, ættkvísl linditrjáa, sem var lýst af Franz Josef Ivanovich Ruprecht. 
Hún vex í Rússlandi, Kóreu og Kína (Heilongjiang, Jilin, Liaoning).

Undirtegundir 
Tegundin skiptist í eftirfarandi undirtegundir:
 T. a. sibirica
 T. a. taquetii
 T. a. tricuspidata

Tilvísanir

Stokkrósaætt
Grálind

Grálind (fræðiheiti: Tilia mandshurica) er trjátegund af stokkrósaætt sem var lýst af Franz Josef Ivanovich Ruprecht og Maxim..
Hún er í Japan, Kóreu, Rússlandi (Síberíu) og Kína (Hebei, Heilongjiang, N Jiangsu, Jilin, Liaoning, Nei Mongol, Shandong).

Undirtegundir 
Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

 T. m. megaphylla
 T. m. ovalis
 T. m. rufovillosa
 T. m. toriiana
 T. m. tuberculata

Heimildir 

Stokkrósaætt
Norbit

Norbit er bandarísk gamanmynd frá 2007.

Bandarískar gamanmyndir
Kvikmyndir frumsýndar 2007
Japanslind

Tilia japonica er trjátegund af stokkrósaætt, ættkvísl linditrjáa, sem var lýst af Friedrich Anton Wilhelm Miquel, og fékk sitt núverandi nafn af Lajos von Simonkai. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Hún vex í Japan og Kína (Anhui, Jiangsu, Shandong, Zhejiang).

Myndir

Tilvísanir

Stokkrósaætt
Bogalind

Bogalind (fræðiheiti: Tilia mongolica) er trjátegund af stokkrósaætt, ættkvísl linditrjáa, sem var lýst af Carl Maximowicz.Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.
Bogalind var uppgötvuð af Pere David 1864, og kynnt á vesturlöndum af Bretschneider, sem sendi fræ til París 1880, og síðar til Arnold Arboretum (1882). 
Hún vex í Austur Rússlandi, Mongólíu og Kína (Hebei, Henan, W Liaoning, Nei Mongol, Shanxi.)

Myndir

Tilvísanir

Stokkrósaætt
Platanus

Platanus er ættkvísl sem er með örfár tegundir sem vaxa á norðurhveli. Þær eru einu núlifandi tegundir ættarinnar Platanaceae.

Allar tegundir Platanus eru há tré, um 30 - 50metrar á hæð. Allar nema P. kerrii eru lauffellandi, og flestar vaxa villtar á eða við árbakka eða öðru raklendi, en eru þurrkþolnar í ræktun. Blendingurinn hefur reynst sérstaklega þolinn í ræktum í borgum.

Tegundir
Eftirfarandi eru viðurkenndar tegundir platanviðar:

Tilvísanir 
Bækur
 

Greinar
 
 

Net

Ytri tenglar
 Botany of plane trees
 A short informal account   aðallega Norður-Amerískar tegundir
 A developmental and evolutionary analysis of embryology in Platanus (Platanaceae), a basal eudicot , abstract of article by Sandra K. Floyd et al. in American Journal of Botany, 1999;86:1523–1537.
 Photos, measurements, and location details of large plane trees worldwide
Barry Bostwick

Barry Knapp Bostwick (fæddur 24. febrúar 1945) er bandarískur gamanleikari og þekktastur fyrir hlutverk sitt sem Thunderbolt í 101 Dalmatians II: Patch's London Adventure.

Tenglar
 

Bostwick, Barry
Kasper Schmeichel

Kasper Peter Schmeichel (fæddur 5. nóvember 1986 í Kaupmannahöfn) er danskur knattspyrnumaður sem spilar sem markmaður með OGC Nice og danska landsliðinu. Hann er sonur markmannsins Peter Schmeichel sem spilaði með Manchester United lengst af.

Schmeichel hóf ferilinn með Manchester City en fékk fá tækifæri þar sem Joe Hart og Shay Given voru í meiri forgangi. Þar var hann frá 2005 til 2009 en var lánaður til ýmissa félaga á þessu tímabili. Eftir það spreytti hann sig með Notts County og Leeds United. Frá 2011 var hann með Leicester City og vann ensku meistaradeildina árið 2013-2014 og ensku úrvalsdeildina með félaginu árið 2015-2016.

Árið 2022 yfirgaf hann Leicester. Hann spilaði í 11 ár með félaginu og 479 leiki.

Schmeichel hefur spila með danska landsliðinu síðan árið 2013.

Heimild
 

Danskir knattspyrnumenn
Fólk fætt árið 1986
Glóðargrýta

Glóðargrýta eða glóðarskóf (fræðiheiti: Solorina crocea) er fléttutegund af ættkvísl grýtna. Hún er ein fimm tegundum grýtna sem vaxa á Íslandi.

Búsvæði
Glóðargrýta vex á snjóþungum svæðum víða á landinu og finnst upp til fjalla frá 300-400 til 1300 metra hæð, oftast undir 500 metrum. Hæsti fundarstaður glóðargrýtu er á Tröllafjalli á Glerárdal í Eyjafirði.

Lýsing
Þal glóðarskófar er oft 5-15 sm í þvermál eða meira þar sem þalbleðlar eru 1-2,5 sm breiðir, jaðarinn sléttur eða uppbrettur. Efra borðið er grágrænt eða grábrúnt í þurrki, ólífugrænt í vætu, nokkuð slétt en stundum með sprungum. Neðra borð þalsins er laxagult með skærum lit, dökkbrúnum æðum og brúnum rætlingum.

Askhirzlurnar ligga við efra borð þalsins og eru dökkbrúnar, flatar eða örlítið kúptar, 6-8 mm í þvermál. Askarnir eru með 6-8 tvíhólfa, brúnum askgróum, sem eru 35-45 míkrón á lengd. Engar hnyðlur eru sýnilegar utan frá, en þörungalagið er venjulega tvöfalt, með bláþörungalag undir grænþörungalaginu.

Auðvelt er að þekkja glóðargrýtu á laxagulu neðra borði þalsins. Askhirlsur hennar eru einnig frábrugðnar öðrum grýtum því þær eru oft stórar, brúnar og í fleti við þalið eða rétt svo upphækkaðar á meðan aðrar grýtuskófir hafa niðurgrafnar askhirslur.

Samlífi
Glóðargrýta er hýsill fyrir sjúkdómsvaldandi sveppinn Rhagadostoma lichenicola sem hefur meðal annars fundist á Íslandi. Hún er einnig hýsill fyrir smásveppinn Scutula krempelhuberi.

Efnafræði
Glóðargrýta inniheldur tvö þekkt fléttuefni, solorinsýru og neosolorinsýru. Þalsvörun hennar er K-, C-, KC- og P- samkvæmt vef flóru Íslands en miðlag K+ fjólublátt, C+ fjólublátt, KC+ fjúlublátt og P- í bókinni Íslenskar fléttur.

Heimildir

Grýtur
Stranger Things

Stranger Things eru bandarískir sjónvarpsþættir sem skapaðir voru af bræðrunum Ross og Matt Duffer. Þættirnir hófu göngu sína þann 25. júní 2016 þegar fyrstu seríunni var streymt inn á Netflix. Þeir urðu strax gríðarlega vinsælir og hafa hlotið ýmsar tilnefningar og verðlaun. Stranger Things gerist í bænum Hawkins í Indiana árið 1983 og fjallar um þrjá vini sem taka málin í sínar hendur þegar fjórði vinur þeirra hverfur sporlaust. Þá njóta þeir aðstoðar frá stelpu sem býr yfir yfirnáttúrulegum kröftum. Aðrir íbúar Hawkins fléttast líka inn í söguna, eins og lögregluforingi bæjarins, fjölskyldur strákana og starfsfólk leynilegrar vísindastofnunar. Þættirnir gerast eins og áður sagði á níunda áratugi síðustu aldar en þeim hefur verið líkt við vinsælar kvikmyndir þess tíma, s.s. E.T., The Goonies o.fl.

Heimildir 

Bandarískir sjónvarpsþættir
1983
John Cygan

Jonathan „John“ Cygan (1954 – 2017) var bandarískur gamanleikari.

Tenglar
 

Cygan, John
Laricobius osakensis

Laricobius osakensis er tegund af Derodontidae bjöllum sem er ættuð frá Japan. Henni var fyrst lýst 2011, og nærist hún einvörðungu á Þallarbarrlús (Adelges tsugae), sem er plága í þallarskógum í austur Norður Ameríku. Hún virðist lofandi í tilraunum sem náttúruleg vörn gegn Þallarbarrlús.

Tilvísanir 

Bjöllur

Derodontidae
Lífrænar varnir
Laricobius nigrinus

Laricobius nigrinus er tegund af Derodontidae bjöllum sem var lýst af Kenneth Fender 1945. Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Tilvísanir 

Bjöllur

Derodontidae
Lífrænar varnir
Sasajiscymnus tsugae

Sasajiscymnus tsugae er bjöllutegund sem fannst 1992 af Mark S. McClure á Honshū í Japan, og var lýst af Hiroyuki Sasaji. Ættkvíslin Pseudoscymnus var sett 1962 af Edward A. Chapin. Árið 2004 var því breytt í Sasajiscymnus vegna þess að nafnið Pseudoscymnus var fyrir samnefni fyrir brjóskfiska af ættinni Dalatias. 

Hún hefur verið flutt til Bandaríkjanna til notkunar gegn þallarbarrlús.

Frekari lesning
 Hiroyuki Sasaji und Mark S. McClure: Description and distribution of Pseudoscymnus tsugae sp. nov. (Coleoptera: Coccinellidae), an important predator of hemlock woolly adelgid in Japan. Annals of the Entomological Society of America, 90, S. 563–568, 1997

Tilvísanir 

Bjöllur

Lífrænar varnir
Heiðanálvespa

Heiðanálvespa (fræðiheiti: Ichneumon ligatorius) er flugutegund sem var lýst af Carl Peter Thunberg 1822. Hún finnst í allri Evrópu til Asíu, frá Íslandi austur til Kamsjatka.

Lífshættir 
Þetta er sníkjuvespa sem verpir í lirfur fiðrilda, líklega helst yglutegunda.

Heimildir 

Nálvespur
Sníkjuvespur
Skordýr á Íslandi
Benjamin Disraeli

Benjamin Disraeli, fyrsti jarlinn af Beaconsfield (21. desember 1804 – 19. apríl 1881) var breskur stjórnmálamaður í Íhaldsflokknum sem var tvisvar forsætisráðherra Bretlands. Hann var einn af stofnendum Íhaldsflokks nútímans og einn af þeim sem lögðu drög að helstu stefnumálum hans. Disraeli er minnst vegna áhrifa hans í alþjóðamálum og pólitískra deilna sinna við William Ewart Gladstone, leiðtoga Frjálslynda flokksins. Disraeli kom því til leiðar að Íhaldsflokkurinn varð helst allra stjórnmálaflokka bendlaður við hróður og völd breska heimsveldisins. Hann er eini breski forsætisráðherrann sem hefur verið af gyðingaættum. Hann var líka skáldsagnahöfundur og gaf út nokkur ritverk jafnvel á meðan hann sat á ráðherrastól.

Disraeli fæddist í Bloomsbury í Middlesex. Faðir hans sagði sagt skilið við gyðingdóminn eftir að hafa lent í illdeilum í sýnagógunni sinni. Benjamín gekk því í ensku biskupakirkjuna þegar hann var 12 ára og ólst upp í kristni. Disraeli gekk á neðri deild breska þingsins árið 1837 eftir að hafa boðið sig nokkrum sinnum fram án árangurs. Árið 1846 varð ágreiningur innan Íhaldsflokksins þegar sitjandi forsætisráðherrann, Sir Robert Peel, hugðist nema úr gildi kornlögin svokölluðu sem lögðu verndartolla á innflutt korn. Disraeli mótmælti fyrirætlunum Peel á breska þinginu og varð áhrifamaður innan flokksins. Þegar Derby lávarður flokksformaður stofnaði ríkisstjórnir á sjötta og sjöunda áratugnum varð Disraeli fjármálaráðherra og þingforseti neðri deildar breska þingsins.

Þegar Derby settist í helgan stein árið 1868 varð Disraeli forsætisráðherra í stuttan tíma þar til hann tapaði þingkosningunum það ár. Hann sneri aftur í stjórnarandstöðu en vann þingmeirihluta á ný árið 1874. Hann varð návinur Viktoríu drottningar og hún gerði hann árið 1876 að jarli af Beaconsfield. Seinna kjörtímabil Disraeli einkenndist af hnignun Ottómanveldisins og viðleitni hinna Evrópuveldanna, eins og Rússlands, til að leggja undir sig land á kostnað þess. Disraeli sá til þess að Bretar fjárfestu í Súesskurðarfélaginu (í Egyptalandi, þar sem Tyrkir réðu ríkjum). Árið 1878, þegar Rússar höfðu unnið sigur í stríði gegn Tyrkjum, vann Disraeli að því á ráðstefnu í Berlín að koma á friðarsáttmála á Balkanskaga sem væri hagstæður Bretum en óhagstæður Rússum. Þessi pólitíski sigur gegn Rússlandi gerði Disraeli að einum virtasta stjórnmálamanni Evrópu.

Atburðir á alþjóðasviðinu voru Íhaldsmönnum ekki í hag næstu árin. Stuðningur við Disraeli beið hnekki vegna umdeildra stríða Breta í Afganistan og Suður-Afríku. Disraeli reitt bændur til reiði þegar hann neitaði að koma á kornlögunum á ný þegar uppskeran hafði brugðist. Vegna ötullar kosningabaráttu Gladstone sigruðu Frjálslyndir Íhaldsmennina í kosningum árið 1880. Á síðustu mánuðum ævi sinnar var Disraeli leiðtogi Íhaldsmanna í stjórnarandstöðu. Hann hafði allan feril sinn samið skáldsögur og gaf út sína síðustu fullgerðu skáldsögu, Endymion, stuttu áður en hann lést, þá 76 ára að aldri.

Heimild
 

Breskir jarlar
Fjármálaráðherrar Bretlands
Forsætisráðherrar Bretlands
Leiðtogar breska Íhaldsflokksins
Bonar Law

Andrew Bonar Law (16. september 1858 – 30. október 1923), yfirleitt kallaður Bonar Law var breskur stjórnmálamaður úr Íhaldsflokknum og forsætisráðherra Bretlands. Hann fæddist í bresku nýlendunni New Brunswick (sem nú er hluti af Kanada) og er því eini breski forsætisráðherrann sem fæddist ekki á Bretlandseyjum.

Law var af skoskum uppruna og fluttist heim til Skotlands árið 1870. Hann hætti í skóla þegar hann var sextán ára til þess að vinna í járniðnaðinum og var orðinn auðugur maður þegar hann var þrjátíu ára. Hann gekk á breska þingið árið 1900, fremur seint á ævi sinni miðað við aðra áhrifamikla stjórnmálamenn. Hann varð aðstoðarráðherra í viðskiptaráðinu árið 1902. Law gekk til liðs við skuggaríkisstjórnina í stjórnarandstöðu eftir kosningar árið 1906. Árið 1911 gerðist hann ráðgjafi konungsins og bauð sig fram í formannsembætti Íhaldsflokksins. Þótt Law hefði aldrei gegnt embætti í ríkisstjórninni og þótt hann nyti minni stuðnings en Austen Chamberlain og Walter Long var hann kjörinn formaður þegar Long og Chamberlain drógu framboð sín til baka fremur en að valda klofningi innan flokksins.

Sem formaður Íhaldsflokksins og leiðtogi stjórnarandstöðunnar einbeitti Law sér að umbótum á innflutningssköttum og andstöðu við írska heimastjórn. Herferðir hans leiddu til þess að tilraunir Frjálslynda flokksins til að veita Írlandi heimastjórn drógust á langinn og voru að endingu lagðar til hliðar vegna fyrri heimsstyrjaldarinnar. Mótmæli hans snertu héröðin sex í Írlandi þar sem mótmælendur voru í meirihluta, sem áttu síðar eftir að verða Norður-Írland.

Law gekk fyrst í ríkisstjórn sem nýlendumálaráðherra í þjóðstjórn H. H. Asquith (maí 1915 – desember 1916). Þegar Asquith féll frá völdum neitaði Law að mynda ríkisstjórn og gerðist þess í stað fjármálaráðherra í ríkisstjórn Davids Lloyd George. Hann sagði af sér af heilsufarsástæðum snemma árs 1921. Eftir að Íhaldsmenn kusu að draga sig úr stjórnarsamstarfi við Frjálslynda flokkinn varð Law flokksformaður á ný og í þetta sinn einnig forsætisráðherra. Í nóvember 1922 unnu Íhaldsmenn hreinan meirihluta á þingi. Á forsætisráðherratíð hans sömdu Bretar við Bandaríkin vegna stríðslána sem þau höfðu veitt þeim. Law var þá alvarlega veikur af hálskrabbameini og sagði af sér í maí árið 1923 og lést síðar sama ár. Forsætisráðherratíð hans var sú stysta á 20. öld í Bretlandi (aðeins 211 dagar) og hann er því stundum kallaður „óþekkti forsætisráðherrann“.

Tilvísanir

Fjármálaráðherrar Bretlands
Forsætisráðherrar Bretlands
Leiðtogar breska Íhaldsflokksins
Christian Eriksen

Christian Dannemann Eriksen (fæddur 14. febrúar 1992 í Middelfart, Danmörku.) er danskur knattspyrnumaður sem spilar sem framsækinn miðherji með Manchester United og danska landsliðinu. Hann þykir góður í föstum leikatriðum.

Félagslið
Eriksen spilaði með ungmennaliðum Middelfart og Odense Boldklub í Danmörku áður en hann fór til Ajax árið 2008. Árið 2010 fékk hann sæti í aðalliði félagsins. Hann vann efstu deildina Eredivisie með Ajax þrisvar; 2011, 2012 og 2013. Árið 2011 var hann kosinn leikmaður ársins í Hollandi og kosinn besti danski leikmaður ársins af dönskum álitsgjöfum.

Eriksen hélt til Tottenham á Englandi sumarið 2013. Hann varð sitt fyrsta tímabil leikmaður ársins hjá félaginu. Árið 2020 hélt hann til Inter Milan á Ítalíu. Hann vann Serie A titil með Inter tímabilið 2020-2021.

Hálfu ári eftir að Eriksen fékk hjartastopp hélt hann til Brentford FC á Englandi en reglur á Ítalíu meinuðu honum að spila með gangráð.

Sumarið 2022 gekk hann til liðs við Manchester United.

Landslið
Eriksen hóf frumraun sína með landsliðinu árið 2010 og var yngsti landsliðsmaðurinn á HM í Suður-Afríku. Hann skoraði sitt fyrsta landsliðsmark á Laugardalsvelli gegn Íslandi árið 2011.

Eriksen hneig niður í miðjum leik gegn Finnlandi á EM 2021. Hann fékk hjartaáfall og var endurlífgaður.

Heimild

 

Danskir knattspyrnumenn
Fólk fætt árið 1992
Friedrich Ebert

Friedrich Ebert (4. febrúar 1871 – 28. febrúar 1925) var þýskur stjórnmálamaður úr Jafnaðarmannaflokknum og fyrsti forseti Þýskalands frá árinu 1919 þar til hann lést í embætti árið 1925.

Ebert var kjörinn formaður Jafnaðarmannaflokksins árið 1913 eftir dauða Augusts Bebel. Árið 1914, stuttu eftir að hann tók við formannsembættinu, varð til mikill ágreiningur innan flokksins vegna þess að Ebert studdi það að Þýskaland tæki lán til að fjármagna stríðsrekstur í fyrri heimsstyrjöldinni. Ebert var hófsamur jafnaðarmaður og var hlynntur „Burgfrieden“-stefnunni sem gerði ráð fyrir því að ágreiningur um innanríkisstjórnmál yrði settur á hilluna á stríðstímanum svo að samfélagið gæti einbeitt sér að því að vinna stríðið. Hann reyndi að einangra flokksmeðlimi sem voru á móti stríðinu til þess að koma í veg fyrir klofning.

Ebert lék lykilhlutverk í þýsku byltingunni árin 1918–19. Þegar Þýskaland varð lýðveldi í lok fyrri heimsstyrjaldarinnar varð Ebert fyrsti kanslari þess. Stefnumál hans gengu aðallega út á að koma á frið og stöðugleika innan Þýskalands og einangra byltingarsinnaða öfgamenn lengst til vinstri. Til þess að ná markmiðum sínum gekk hann í bandalag við íhaldsmenn og þjóðernissinna, sér í lagi herstjórn hershöfðingjans Wilhelms Groener. Með hjálp þeirra kvað ríkisstjórn Eberts niður ýmsar byltingar af hálfu kommúnista og sósíalista, en einnig af hálfu hægrimanna, þar á meðal Kappuppreisnina. Því er Ebert nokkuð umdeildur í sögu Þýskalands.

Heimild 
 

Kanslarar Þýskalands
Forsetar Þýskalands
Georg 1. Bretlandskonungur

Georg 1. (Georg Lúðvík; 28. maí 1660 – 11. júní 1727) var konungur Stóra-Bretlands og Írlands og hertogi og kjörfursti Brunswick-Lüneburg (Hanover) í Heilaga rómverska ríkinu frá 1698 til dauðadags.

Georg fæddist í Hanover og erfði hertogadæmið Brunswick-Lüneburg frá föður sínum og frændum. Hann bætti mjög við lönd sín í ýmsum evrópskum stríðum og var árið 1704 gerður kjörfursti af Hanover. Þegar hann var 54 ára, eftir dauða frænku sinnar, Önnu Bretadrottningar, varð Georg konungur Bretlands sem fyrsti einvaldurinn af Hanover-ætt. Um fimmtíu kaþólskir ættingjar voru honum framar í hefðbundinni erfðaröð, en lagasetning ársins 1701 hafði bannað að breska krúnan gengi til kaþólikka. Georg var nánasti ættingi Önnu af mótmælendatrú. Jakobítar reyndu að steypa Georg af stóli og reisa þess í stað kaþólskan hálfbróður Önnu, Jakob Frans Játvarð Stúart, til valda, en tókst það ekki.

Á valdatíð Georgs voru völd konungsins verulega skert og Bretland færðist nærri þingræði þar sem völdin voru í höndum forsætisráðherrans. Undir lok valdatíðar hans voru mest pólitísk völd í höndum Roberts Walpole, sem í seinni tíð er jafnan talinn fyrsti forsætisráðherra Bretlands.

Heimild
 

Breskir einvaldar
Hannover-ætt
Kjörfurstar Hannover
Georg 1.

Georg 1. getur átt við eftirfarandi:

 Georg 1. Bretlandskonung (1660 – 1727)
 Georg 1. Grikklandskonung (1845 – 1913)

Aðgreiningarsíður
Georg 2. Bretlandskonungur

Georg 2. (Georg 2. Ágústus; 9. nóvember 1683 – 25. október 1760) var konungur Stóra-Bretlands og Írlands, hertogi Brunswick-Lüneburg (í kjörfurstadæminu Hanover) og kjörfursti í Heilaga rómverska ríkinu frá 11. júní 1727 til dauðadags.

Georg var síðasti breski einvaldurinn sem fæddist utan Bretlandseyja: Hann var fæddur og uppalinn í norðurhluta Þýskalands. Amma hans, Soffía af Hanover, varð önnur í erfðaröðinni að bresku krúnunni eftir að um fimmtíu kaþólikkar voru útilokaðir frá því að erfa hana vegna lagasetningar árið 1701 og sambandslaganna 1707. Eftir að Soffía og Anna Bretadrottning létust árið 1714 varð faðir hans, Georg 1., konungur Bretlands og Írlands. Á fyrstu valdaárum föður síns var Georg bendlaður við stjórnmálamenn í stjórnarandstöðu, þar til þeir gengu til liðs við ríkisstjórnarflokkinn árið 1720.

Sem konungur frá árinu 1727 réð Georg litlu um innanríkismál Bretlands, sem voru að mestu í höndum breska þingsins. Sem kjörfursti varði hann tólf sumrum í Hanover, þar sem hann hafði meiri bein völd. Samband hans við elsta son sinn, Friðrik, var stirt þar sem Friðrik studdi stjórnarandstöðuna á þingi. Í austurríska erfðastríðinu tók Georg þátt í orrustunni við Dettingen árið 1743 og varð þar með síðasti breski einvaldurinn sem leiddi sjálfur her sinn í orrustu. Árið 1745 reyndu stuðningsmenn kaþólska konungsefnisins Jakobs Frans Játvarðar Stúart, undir forystu sonar hans, Karls Játvarðar Stúart, að steypa Georg af stóli í síðustu uppreisn Jakobíta. Friðrik lést óvænt árið 1751, fimm árum á undan föður sínum, og því erfði sonarsonur Georgs í hans stað bresku krúnuna og varð Georg 3. Bretlandskonungur.

Í tvær aldir eftir dauða Georgs 2. var hann almennt litinn gagnrýnum augum, sér í lagi vegna frillulífs hans, skapstyggðar og ruddaskaps. Hann hefur verið endurmetinn í seinni tíð og viðurkennt að hann hafi haft töluverð áhrif í utanríkisstefnu og útnefningu herforingja.

Heimild
 

Breskir einvaldar
Hannover-ætt
Kjörfurstar Hannover
Prinsar af Wales
Landsréttur

Landsréttur er áfrýjunardómstóll á Íslandi með fimmtán fastadómurum. Hann var settur á fót með lögum um dómstóla nr. 50/2016 frá 7. júní 2016 en dómstóllinn tók þó ekki til starfa fyrr en 1. janúar 2018. Við stofnun hans var bætt við dómstigi milli héraðsdómstólanna og Hæstaréttar, og hafði þá ekki verið þriggja dómstiga fyrirkomulag á Íslandi síðan Landsyfirréttur var lagður niður árið 1919. Samkvæmt lögunum á dómstóllinn að vera með aðsetur í Reykjavík en þar sem ekki fannst hentugt húsnæði fyrir hann innan Reykjavíkur var sett inn ákvæði til bráðabirgða í lögin þar sem veitt var tímabundin undanþága frá þessu skilyrði fram til 1. janúar 2022. Hefur hann því aðsetur í Kópavogi þessa stundina.

Forsendur fyrir stofnun hans 
Ein meginforsendan fyrir stofnun dómstólsins var að innleiða milliliðalausa sönnunarfærslu þegar málum væri áfrýjað og ásamt því að létta af álaginu sem hafði hvílt á Hæstarétti í nokkurn tíma. Niðurstöðum héraðsdómstólanna yrði þá aðallega skotið til Landsréttar í stað Hæstaréttar áður og frekara málskot yrðu háð áfrýjunarleyfum frá Hæstarétti. Þar að auki yrði Landsréttur betur í stakk búinn til þess að endurskoða málin efnislega. Í algjörum undantekningartilvikum væri hægt að skjóta málum beint frá héraðsdómstólum til Hæstaréttar. Með þessu fyrirkomulagi gæti Hæstiréttur haft meira val um hvaða mál hann tæki að sér.

Landsréttarmálið 

Árið 2019 dæmdi Mannréttindadómstól Evrópu á þá leið að einn af dómurum Landsréttar hafi verið ólöglega skipaður. Í kjölfar þess sagði Sigríður Andersen, dómsmálaráðherra af sér.

Tenglar 
 Vefsíða Landsréttar

Tilvísanir
Íslenskir dómstólar