alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Feitur fiskur

Feitur fiskur er fiskur þar sem stór hluti fisksins er fita. Fiskar með mikið fituinnihald eru oft uppsjávarfiskar sem halda sig venjulega við yfirborð vatna eða sjávar á allt að 1000 metra dýpi. Þessir fiskar halda sig í torfum og lifa að mestu á dýrasvifi. Fitan í þessum fiskum dreifist um allt flakið og umhverfis kviðarholið, en er ekki aðeins að finna í lifrinni eins og hjá öðrum fiskum.

Nokkrar tegundir uppsjávarfiska 
 Ansjósa
 Kolmunni
 Loðna
 Makríll
 Sardína
 Síld
 Sverðfiskur
 Túnfiskur

Fiskar
Vankjálkar

Vankjálkar (fræðiheiti: Agnatha) eru yfirflokkur fiska sem inniheldur um sextíu tegundir sem skiptast í tvo aðgreinda hópa, slímála og steinsugur. Það sem helst einkennir þessa fiska er að þeir eru ekki með kjálka, eru ekki með uggapör, eru ennþá með hryggstreng og sjö eða fleiri tálknop. Þeir eru auk þess með ljósnæman heilaköngul („þriðja augað“). Vankjálkar eru ekki með sérstakan maga, hafa kalt blóð og beinagrind úr brjóski.
Fiskur (matargerð)

Fiskur er mikilvæg fæða fólks um allan heim og aðferðir við að matreiða fisk eru í samræmi við það gríðarlega fjölbreyttar. Aðferðir við matreiðslu fisks fara oft saman við matreiðslu annarra vatnadýra, svo sem skelfisks, krabbadýra og smokka.

Aðeins lítill hluti þeirra 29.000 tegunda fiska sem til eru í heiminum er étinn. Algengar tegundir matfisks eru meðal annars þorskur, lax, ansjósa, vatnakarpi, túnfiskur, silungur og makríll. Matreiðsla þessara fiska fer eftir stærð fisksins, fituinnihaldi og gerð kjötsins (hvort það er hvítt eða dökkt t.d., þétt eða laust í sér). 

Fiskur er almennt talinn hollur matur, einkum vegna þess að fitan í fiski inniheldur mikið af Ómega-3 fitusýrum sem taldar eru vinna gegn hjartasjúkdómum. Gagnrýni hefur þó komið fram á þessa viðteknu skoðun og meðal annars hefur verið bent á að aukin mengun gefi tilefni til að forðast fisk frá vissum svæðum.

Matargerð
Matfiskur
Fiskitorfa

Fiskitorfa er hópur eða sveimur fiska af sömu tegund sem synda þétt saman og virka sem ein heild. Torfumyndun hefur ýmsa kosti fyrir einstaklingana sem eru í torfunni; hún minnkar líkur á því að verða bráð rándýra, eykur líkur á mökun, gerir fæðuleit auðveldari og minnkar vatnsviðnám.

Torfumyndun á sér einkum stað hjá uppsjávarfiskum.

Tengt efni
 Svermur
 Hjörð
 Flokkur

Fiskifræði
Atferli
Slíðurhyrningar

Slíðurhyrningar eru ætt klaufdýra sem finna má víðs vegar um heiminn, frá Ástralíu til Norðurheimskautsins. Slíðurhyrningar telja bæði villt dýr og húsdýr. Helstu tegundirnar eru bufflar, nautgripir, sauðfé, antilópur og geitur.

Stærstu slíðurhyrningarnir eru meira en tvö tonn að þyngd og meira en tveir metrar á herðakambinn en þeir minnstu eru alveg niður í þrjú kílógrömm og varla stærri en venjulegir heimiliskettir. Þeir eiga það sameiginlegt að vera jurtaætur en geta ekki melt beðmi heldur jórtra og nýta sér margar tegundir örvera í meltingarfærum sínum sem brjóta það niður.

Heimild 

Klaufdýr
Svif

Svif (eða smááta) eru örsmáar lífverur sem fljóta um í höfum og vötnum. Þessar lífverur eru of smáar til að geta fært sig um set af eigin rammleik og rekur þær því með straumum. Svif er gríðarlega mikilvægur hluti af fæðukeðju vatnadýra.

Svif skiptist í jurtasvif, dýrasvif og bakteríusvif.

Vistfræði
Haffræði
Sviffræði
Skelfiskur

Skelfiskur er hugtak sem notað er í matargerð yfir ýmis lindýr og krabbadýr, en ekki fisk. Lindýr sem kölluð eru skelfiskur eru til dæmis kræklingur, kúskel, ostra og hörpuskel. Krabbadýr sem talin eru með skelfiski eru til dæmis rækja, humar, krabbi og vatnakrabbi. Smokkar og sniglar eru venjulega ekki taldir með, þótt þeir séu bæði ætir og lindýr. 

Skelfisksofnæmi er algengt matarofnæmi.

 

en:Shellfish
eo:marisko
ja:貝類
sv:Skaldjur
Łowicz

Łowicz er borg við fljótið Bzura í miðhluta Póllands. Íbúar bjuggu 31.500 íbúar árið 2005.

Borgir í Póllandi
Matargerð

Matargerð, matreiðsla eða eldamennska er það þegar matur er búinn til úr ýmsu hráefni. Matargerð er tækni og stundum listgrein þar sem fjölbreytilegustu aðferðum er beitt til að gera tiltekna rétti. Mataruppskriftir eru upptalning á hráefni og leiðbeiningar um það hvernig á að matbúa tiltekna rétti.

Tenglar 
Eldamennska í íslenskum torfbæjum; grein eftir Hallgerði Gísladóttir (Pdf-skjal)

 
Matur og drykkir

bn:রন্ধন
cs:Kuchařské umění
es:Arte culinario
mk:Кулинарство
nl:Kookkunst
pl:Kulinaria
pt:Culinária
Háffiskar

Háffiskar (fræðiheiti: Selachimorpha) eru hópur fiska með stoðgrind úr brjóski og straumlínulagaðan skrokk. Þeir anda með fimm tálknopum (eða sex eða sjö eftir tegundum) sem mynda röð rétt aftan við höfuðið. Háffiskar eru með skráptennur á skinninu sem vernda þá fyrir sníklum og auka straumflæði skrokksins. Þeir hafa nokkrar raðir af endurnýjanlegum tönnum.

Minnsti háffiskurinn er dvergháfur (Euprotomicrus bispinatus), djúpsjávarfiskur sem aðeins verður 22 sm á lengd. Stærsti háffiskurinn, og jafnframt stærsti fiskurinn, er hvalháfur (Rhincodon typus) sem verður tólf metra langur og nærist eingöngu á svifi, líkt og stórhveli.

Háffiskar eru greindar skepnur þó að þeir geti ruglast á sel og manni. Háffiskar halda sig á mismunandi stöðum og í mismunandi hópum. Nautháfur heldur sig við strendur Mexíkó en hvítháfur heldur sig frekar í heitum sjó til dæmis við strendur San Francisco. Margar strendur víða um heim eru vaktaðar fyrir háffiskum en í flestum tilfellum er varað við að stinga sér til sunds við bryggjur.

Háffiskar hafa ekki bein heldur brjósk. Þeir hafa sveigjanlega brjóskgrind sem gagnast þeim þegar þeir þurfa að synda langa vegalengd.

Eggfósturbærir fiskar
 
Fósturbærir fiskar
Túnfiskur

Túnfiskur er almennt heiti á nokkrum tegundum fiska af makrílaætt, aðallega innan ættkvíslarinnar Thunnus. Túnfiskur er líka almennt heiti á tegundinni Thunnus tynnus.

Túnfiskar eru mjög hraðsyndir og hafa mælst á allt að 77 km/klst hraða og telja nokkrar tegundir sem eru með jafnheitt blóð. Kjöt túnfiska er rautt á litinn af því það inniheldur meira magn vöðvarauða en flestar aðrar tegundir fiska. Sumar stærri tegundirnar, eins og atlantshafstúnfiskur, geta aukið líkamshita sinn með því að hreyfa vöðvana og þannig lifað af í mun kaldari sjó.

Túnfiskur er ein af verðmætustu tegundum fiska. Þetta hefur meðal annars leitt til þess að ofveiði ógnar sumum túnfiskstofnum.

Makrílaætt
Túnfiskur
Matfiskur
Skráptennur

Skráptennur eru broddar sem vaxa á skráp sumra brjóskfiska, þar á meðal háfiska. Þær eru svipaðar að gerð og tennur sem kunna að hafa þróast út frá skráptönnum í frumstæðum fiskum. Form skráptanna fer eftir tegund og þær eru því notaðar við greiningu.

Skrápur háfiska er þakinn skráptönnum og hefur meðal annars verið notaður líkt og sandpappír til slípunar. Allar tennurnar snúa aftur. Háfiskar hafa sést nota tennurnar til að særa bráð sína.

Rannsóknir hafa sýnt að skráptennurnar skapa örsmáar hringiður og auka þannig sundgetu og draga úr hljóði.

Fiskifræði
Háfiskar

en:Fish scale#Placoid scales
Jafnheitt blóð

Jafnheitt blóð er eiginleiki dýra sem viðhalda jöfnum líkamshita, sérstaklega á innstu líffærum eins og lifrinni, miðað við yfirborðshita. Þetta felur ekki aðeins í sér hæfileikann til að framleiða hita, heldur einnig til að kæla sig niður. Dýr með jafnheitt blóð stjórna líkamshitanum með því að stjórna efnaskiptahraðanum (þ.e. með því að auka hraða efnaskiptanna þegar umhverfishiti lækkar).

Jafnheitt blóð vísar til þrenns konar einkenna varmajöfnunar í líkamanum; hæfileikans til að viðhalda jöfnum líkamshita með innri aðferðum eins og til dæmis titringi vöðva, hæfileikans til að halda sama hita þrátt fyrir breytilegan umhverfishita og hröð efnaskipti í hvíld.

Tenglar 
 

Lífeðlisfræði dýra
Hrogn

Um æxlun fiska og annarra sjávardýra, sjá Hrygning.

Hrogn eru fullþroskuð egg fiska og annarra vatnadýra eins og ígulkera og rækja. Sem sjávarfang eru hrogn étin bæði hrá og soðin.
Gamalt vestfirskt orð sem notað var um hrogn er kíta.

Kavíar er í grundvallaratriðum söltuð hrogn, fyrst og fremst styrju, en orðið er líka notað um hrogn hrognkelsa og mat unninn úr þorskhrognum.

Tenglar 
 Upplýsingar um hrygningar

Sjávarfang
Fiskifræði
Fiskveiðar

Fiskveiðar eru veiðar á villtum fiski og krabbadýrum í vatni (stöðuvötnum, ám og sjó). Fiskveiðar og fiskeldi eru mikilvægar atvinnugreinar sem sjá fólki fyrir fiski til matar og skapa hráefni fyrir ýmsa aðra framleiðslu úr fiskafurðum. 

Fiskar eru veiddir með ýmsum aðferðum. Þær helstu eru veiðar með skutli, línu og neti.

Fiskveiðar
Hella (hljómsveit)

Hella er rokkhljómsveit frá Sakramentó. Aðalmeðlimir eru gítarleikarinn Spencer Seim og trymblillinn Zach Hill. Báðir spila þó á fjölda hljóðfæra og stundum hafa fleiri tónlistarmenn spilað með þeim á tónleikum. Hljómsveitin var stofnuð árið 2001 og hefa komið út allavega 10 plötur með hljómsveitinni, þar af eru tvær deiliskífur. Tónlist þeirra er oft lýst sem tilraunakenndu, kaótísku sönglausu hávaða rokki. Báðir hljóðfæraleikararnir hafa mjög framsækin og tæknilega krefjandi stíl. Árið 2005 fóru fleiri hljóðfæraleikarir að leika með hljómsveitinni á tónleikum og núna stendur á heimasíðu þeirra að hljómsveitin Hella sé núna skipuð Zach Hill, Josh Hill, Aaron Ross, Carson McWhirter og Spencer Seim.

Hliðarverkefni og aðrar hljómsveitir 
 Spencer Seim spilar á trommur í hljómsveitinni The Advantage sem hefur gefið út tvær plötur sem inniheldur lög úr NES tölvuleikjum.
 Zach Hill hefur trommað eða spilað á önnur hljóðfæri í eftirfarandi hljómsveitum/verkefnum: Tough Guy Fantasy/Arctic Boys, Flössin, Crime In Choir, Nervous Cop, Zach Hill And The Holy Smokes, The Ladies og nokkrum fleirum.

Útgefið efni 
 Leather Diamond  EP (gefin út 2001)
 Hold Your Horse Is CD/LP (gefin út 19. mars, 2002)
 Falam Dynasty 7" (gefin út 10. september, 2002)
 Bitches Ain't Shit But Good People EP (gefin út 17. júní 2003)
 Total Bugs Bunny On Wild Bass EP (gefin út 26. águst, 2003)
 Live Dilute & Hella Split  2 CD (gefin út 10. október, 2003)
 The Devil Isn't Red CD (gefin út 20. janúar, 2004)
 Hella/Four Tet Split 7 tommu deiliskífa (gefin út 2004)
 Acoustics EP (gefin út 2004)
 Church Gone Wild/Chirpin Hard 2 CD (gefin út 22. mars, 2005)
 Concentration Face/Homeboy DVD/CD EP (gefin út 8. nóvember, 2005)
 Acoustics EP (mun koma út 12. september, 2006)

Heimildir 
 www.hellaband.com - vefsetur hljómsveitarinnar 
 www.allmusic.com
 

Bandarískar rokkhljómsveitir
Fastafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum

Fastafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum er varaformaður Sendinefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum á Allsherjarþingi þeirra. Í dag er fastafulltrúinn jafnframt sendiherra Íslands gagnvart 16 ríkjum í Karíbahafi, Mið- og Suður-Ameríku, þ.e. Antígva og Barbúda, Bahamaeyjum, Barbados, Belís, Dominíku, Dóminíska lýðveldinu, Grenada, Gvæjana, Haítí, Jamaíku, Kúbu, Sankti Kitts og Nevis, Sankti Lúsíu, Sankti Vinsent og Grenadínum, Súrínam og Trínidad og Tóbagó. Formaður sendinefndarinnar hefur verið undanfarið utanríkisráðherra eða staðgengill utanríkisráðherra.

Heimild 
 Um fastanefnd Íslands Sótt 12. desember 2020.

 
Utanríkisþjónusta Íslands
Steve Irwin

Stephen Robert „Steve“ Irwin (22. febrúar 1962 – 4. september 2006) var ástralskur náttúruverndarsinni, umsjónarmaður dýragarðs í Ástralíu og þekktur sjónvarpsmaður fyrir þætti sína sem The Crocodile Hunter.

Hann lést við upptökur á þætti þegar stingskata stakk hann í hjartastað.

Heimild

Tenglar 
 

Irwin, Steve
Svoldarorrusta

Svoldarbardagi var sjóorrusta háð í Eyrarsundi eða einhvers staðar í Eystrasalti í september árið 999 eða 1000. Ólafur Tryggvason, Noregskonungur, hafði verið í leiðangri til Vindlands og var á leið aftur heim til Noregs. Sveinn tjúguskegg, Danakonungur, Ólafur sænski, Svíakonungur, og Eiríkur Hákonarson, Hlaðajarl, sátu fyrir honum með ofurefli liðs. Heimskringla segir svo frá að Ólafur Tryggvason hafi aðeins haft 11 skip í bardaganum en andstæðingar hans höfðu að minnsta kosti 70. Skip hans voru hroðin eitt af öðru uns aðeins Ormurinn langi var eftir. Eftir harða atlögu unnu Eiríkur jarl og menn hans skipið og Ólafur kastaði sér í sjóinn. 

Talið er að Svoldur (eða Svöldur) sé eyja í Eystrasalti, innan við eyna Rügen við strönd Þýskalands. Hún er nú óþekkt örnefni.

Sjóorrustur
Orrustur
Eystrasalt
Pegasos

Pegasos (stundum nefndur Skáldfákur) var vængjaður hestur í grískri goðafræði sem varð til þegar Perseifur drap Medúsu. Hann ýmist spratt úr blóði hennar sem féll á jörðina eða stökk úr hálsinum þegar Perseifur skar höfuðið af henni. Hann er líka kallaður hinn vængjaði skáldfákur þar sem sagan segir að Bellerófon hafi tamið hann og gefið hann músunum á Parnassos. Foreldrar hans eru Póseidon og Medúsa.

Grískar goðsagnaverur
Skötur

Skötur (fræðiheiti: Rajiformes) eru ættbálkur flatra brjóskfiska skyldar hákörlum. Einkenni á skötum eru breið börð sem líkjast vængjum þegar þær synda.

Þvermunnar

ca:Escurçana
fi:Rauskut
sr:Раже
Steinsuga

Steinsuga (eða dvalfiskur) er kjálkalaus fiskur með tenntan hringlaga munn sem virkar líkt og sogskál, en á henni eru svonefndar sogflögur. Flestar steinsugur sjúga sig fastar við aðra fiska og nærast á blóði þeirra. Þær lifa á grunnsævi á flestum stöðum í tempraða beltinu. Einnig nefndur sæsteinsuga.

Steinsuga á Íslandi 
Steinsugu hefur  öðru hvoru orðið vart á Íslandi en þá talin vera flökkufiskur.  Um haustið 2006 bar mikið á bitnum fiski í afla veiðimanna, sérstaklega á sjóbirtingsslóðum í Vestur-Skaftafellssýslu.  Nú fara fram rannsóknir á vegum Veiðimálastofnunar á því hvort Steinsuga hrygni í íslenskum ám.

Tenglar 

Hrygnir Sæsteinssuga í íslenskum ám ?, af vef Veiðimálastofnunar, skoðað 25. nóvember 2007.
Sár eftir sæsteinsugu greinast á sjóbirtingum í Kúðafljóti, af vef Veiðimálastofnunar, skoðað 25. nóvember 2007.
Únst

Únst er ein af nyrstu eyjum Hjaltlandseyja og tilheyrir Skotlandi. Hún er nyrsta byggða ból Bretlandseyja.

Únst er að mestu grasi vaxin og sjávarhamrar margir.  Helsta þorpið heitir Baltasund, og var áður fyrr næststærsti síldarútgerðarstaður Hjaltlandseyja, á eftir Leirvík. Þar er flugvöllur eyjarinnar. Meðal annarra byggða má nefna Eyjasund, þar sem eru forn vöruskemma Hansakaupmanna og kastali, (byggður 1598). Haraldarvík er annað þorp, þar sem er bátasafn og byggðasafn.

Fólk með fasta búsetu á Únst, og nágrannaeynni Fetlar, var 806 talsins samkvæmt manntali 2001; af þeim unnu margir við ratsjárstöð breska flughersins þar til henni var lokað 2006, þannig að yfir 100 manns misstu vinnuna. .

Únst gerir tilkall til margra „nyrstu“ meta Bretlandseyja. Smáþorpið Skaw er til að mynda nyrsta byggð Bretlandseyja. Vitinn á Miklu-Flugey rétt undan norðurströnd Únst var tekinn í notkun 1858 og er nyrsti viti Bretlandseyja og er ekki fjarri Útstakki, nyrsta skeri Bretlandseyja.

Únst býr yfir fjölskrúðugu fuglalífi, ekki síst í Hermaness-friðlandinu. Þar þrífst einnig hjaltneskt músareyra, afbrigði sem ekki þekkist annars staðar.

PURE  (Promoting Unst Renewable Energy) er verkefni sem er í gangi á Únst, og miðar að því að koma upp félagslega rekinni orkuveitu, byggðri á vetnisframleiðslu.

Frá Belmont á Únst sigla ferjur til Gutcher á Yell-eyju og Oddsstaðar á Fetlar.

Á eynni er strætóskýli sem þykir dæmalaust snoturt og heitir Bobby's Bus Shelter. Það hefur verið innréttað af íbúunum og skartar legubekk, sjónvarpi, tölvu og fleiri heimilislegum þægindum.

Ekki er vitað hvað nafn eyjarinnar þýðir, en talið er að það gæti verið komið úr tungumáli Pikta.

Tenglar
www.unst.org
Hið rómaða strætóskýli eyjarinnar

Hjaltlandseyjar
Football Manager

Football Manager (íslenska: Knattspyrnustjóri) er tölvuleikur sem felst í því að sá sem spilar leikinn er knattspyrnustjóri fótboltaliðs. Í upphafi tölvuleiks er byrjað á því að velja sjálft liðið og síðan leikmennina, hvort sem þeir eru byggðir á sönnum persónum eða tilbúningur. Þegar leikurinn hefst er svo hægt að kaupa og selja leikmenn. Knattspyrnustjórinn sér einnig um að þjálfa liðið, skipuleggja æfingar og aðra þá hluti sem venjulegir knattspyrnustjórarar gera.

Football Manager er gefinn út af Sports Interactive sem er í eigu Sega. Leikurinn var upprunalega gefinn út af Addictive Games á níunda áratugnum fyrir spectrum tölvur. Árið 2004 endurvakti Sports Interactive Football Manager nafnið eftir að slitnaði upp úr samstarfi þeirra við Eidos sem hafði ásamt þeim gefið út leikinn Championship Manager til margra ára.

Tölvuleikir
Hvalháfur

Hvalháfur (fræðiheiti: Rhincodon typus) er hægfara háfiskur sem síar fæðu úr sjónum líkt og skíðishvalir. Hann er stærsti háfiskur heims og jafnframt stærsti fiskurinn og verður yfir tólf metrar að lengd.

Tenglar 

Háfiskar
Dark Side of the Moon

Dark Side of the Moon er áttunda breiðskífa bresku rokkhljómsveitarinnar Pink Floyd og kom út árið 1973. Á plötunni kanna hljómsveitarmeðlimir mannlega reynslu þar sem þemað er m.a. tíminn, græðgi, átök, ferðalög, geðsjúkdómar og dauðinn. Dark Side of the Moon er sú plata sem lengst hefur setið á bandaríska Billboard Top 200-listanum, eða í heila 741 viku.

Lagalisti 
 „Speak to Me“ (Mason) - 1:10
 „Breathe“ (Gilmour/Waters/Wright) - 2:49
 „On the Run“ (Gilmour/Waters) - 3:33
 „Time/Breathe (Reprise)“ (Gilmour/Waters/Wright/Mason) - 7:05
 „The Great Gig in the Sky“ (Wright) - 4:44
 „Money“ (Roger Waters|Waters) - 6:31
 „Us and Them“ (Waters/Wright) - 7:41
 „Any Colour You Like“ (Gilmour/Wright/Mason) - 3:27
 „Brain Damage“ (Waters) - 3:51
 „Eclipse“ (Waters) - 2:02

Breiðskífur Pink Floyd
Hljómplötur gefnar út árið 1973
Uyeasound

Uyeasound, eða Eyjasund, er þorp á Únst, nyrstu byggðu eyju Hjaltlandseyja.

Hjaltlandseyjar
Viti

Viti er háreist, turnlaga bygging, með öflugum ljósgjafa efst. Í myrkri sjá skipstjórnarmenn ljósið og vita þá hvar land er. Hver viti hefur sitt ljóseinkenni, t.d. hvítur þríblossi með 25 sekúndna millibili. Þannig er hægt að gera sér grein fyrir hvaða vita er verið að horfa á frá sjó og staðsetja sig nánar út frá því. Siglingastofnun Íslands hefur umsjón með vitum á Íslandi.

Vitar eru gjarnan á annesjum, og stundum á skerjum, en vitar eru einnig hafðir á baujum á hafi úti. Áður fyrr voru sums staðar notuð vitaskip.

Radíóviti er viti sem sendir útvarpsbylgjur í stað ljóss og er notaður af flugvélum.

Vitinn í Faros telst eitt af sjö undrum veraldar.

Vitar á Íslandi
Fyrsti vitinn við strendur Íslands var byggður á Valahnúk á Reykjanesi árið 1878. Um aldamótin 1900 voru vitarnir 5 en uppbyggingu vitakerfisins í kringum landið lauk með byggingu Hrollaugseyjavita árið 1954. Var vitavörður í sumum þeirra en í dag eru vitarnir mannlausir.

Í dag eru 104 vitar á landinu og 41 af þeim eru knúnir með sólarljósi.  Fyrsti vitinn í meira en 30 ár mun rísa á árinu 2017 við Sæbraut í Reykjavík.

Bækur
Vitar á Íslandi: Leiðarljós á landsins ströndum 1878-2002. Siglingastofnun. 2002

Tenglar 

 Vitar á Íslandi 
 Siglingastofnun Íslands 
 Vitar og fiskimið við Ísland; grein í Sjómannablaðinu Víkingi 1977

Tilvísanir

Mannvirki
Samgöngur
Siglingafræði
Fetlar

Fetlar er eyja á Hjaltlandseyjum og heyrir undir Skotland. Hún tilheyrir þeim hluta eyjanna sem eru kallaðar Norðureyjar og er að flatarmáli sú þriðja stærsta, eða um 41 ferkílómetri. Íbúar eru um 60 talsins og búa flestir í smáþorpinu Hubie á suðurströndinni.

Í Hubie er Fetlar Interpretive Centre, sem er safn um sögu eyjarinnar. Árið 2000 fékk safnið verðlaun fyrir sýningu helgaða minningu Sir William Watson Cheyne (1852-1932), læknis sem var brautryðjandi í kviðarholsaðgerðum og í sóttvörnum við uppskurði, auk þess að gera viðamiklar rannsóknir á virkni túberkúlíns, fyrstur breskra lækna. Watson var aðlaður (barónet) árið 1908, var heiðurslandstjóri („lord lieutenant“) Bretakonungs á Orkneyjum og Hjaltlandseyjum frá 1919-1930 og eyddi ellinni á Fetlar.

Norðurhluti eyjarinnar er fuglafriðland í umsjá Konunglega fuglaverndunarfélagsins, en þar lifa meðal annars kjóar, spóar og óðinshanar, þeir síðastnefndu helst í grennd við Funzie-vatn, sem er mikilvægasti mökunarstaður óðinshana á Bretlandseyjum, og um tíma sá eini. Frá sjöunda áratugnum og fram á þann níunda hafðist  par af snæuglum við á friðlandinu, en er horfið á braut.

Ferjur sigla frá Hamarsnesi á Fetlar til Gutcher á eyjunni Yell og til Belmont á eyjunni Únst.

Ekki er vitað hvað nafn eyjarinnar þýðir, en talið er að það gæti verið komið úr tungumáli Pikta.

Tenglar
 Fetlar Interpretive Centre

Hjaltlandseyjar
Magnús Kjartansson (myndlistarmaður)

Magnús Kjartansson (fæddur 4. ágúst 1949 — látinn 12. september 2006) var íslenskur myndlistarmaður. Magnús lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1969 og kláraði nám við Myndlista- og handíðaskóla Íslands 1972. Einnig stundaði hann nám við Konunglegu dönsku akademíuna.

Hann starfaði lengi sem kennari og prófdómari við Myndlistaskólann.

Íslenskir myndlistarmenn
Mjaðjurt

Mjaðjurt, mjaðurt eða mjaðurjurt (fræðiheiti: Filipendula ulmaria, áður Spiraea ulmaria) er blómplanta af rósaætt sem lifir einna helst í Evrópu og Vestur-Asíu. Plantan getur orðið eins til tveggja metra há og hefur hvít blóm. Jurtin er gjarnan notuð í ilmefni og sem bragðefni í mjöð, vín og bjór. Áður fyrr voru mjaðarker  smurð að innan með laufblöðum mjaðjurtar og voru blöðin einn notuð sem krydd í öl.

Hún er einnig notuð sem lækningajurt við græðingu sára og sem verkjalyf. Salisýlsýra, verkjastillandi efni sem varð fyrirmyndin að aspiríni, var fyrst einangruð úr mjaðjurt. Mjaðjurt var hluti af þjófagaldri til að komast að því hver hefði stolið frá manni. Mjaðjurt vinnur á móti ýmsum bakteríum og kemur í veg fyrir sýkingar af þeirra völdum.

Af blómum mjaðjurtar leggur sérkennilega og þægilega angan. Carl von Linné segir í bókinni Flora Lapponica frá 1737 að bændur í Svíþjóð hafi þann sið að strá ferskum laufum mjaðjurtar á gólf í húsum sínum á helgidögum og tyllidögum svo lyktin fylli húsin.

Tenglar
 Mjaðjurt (Náttúrufræðistofnun Íslands)
 Mjaðjurt (Flóra Íslands)
 Mjaðjurt (Lystigarður Akureyrar)
 Mjaðjurt – Filipendula ulmaria (Ágúst H. Bjarnason)

Heimildir

Lækningajurtir
Rósaætt