Krókus

Krókus, einnig nefnd dverglilja, saffran eða snæblóm, er ættkvísl blóma af sverðliljuætt. Nafn ættkvíslarinnar er dregið af gríska κρόκος (krokos). Það er aftur á móti líklega tökuorð úr semísku máli, skyldu hebresku (כרכום) karkōm, arameísku (ܟܟܘܪܟܟܡܡܐ) kurkama, og arabísku (كركم) kurkum, sem þýðir „saffran“ (Crocus sativus), „saffrangulur litur“ eða „túrmerik“ (sjá Curcuma). Orðið kemur þá upphaflega úr sanskrít kunkumam (कुङ्कुमं) „saffran“ nema að það sjálft sé komið úr því semitíska. Enska heitið er 16. aldar aðlögun á latínuheitinu en fornenska hafði fyrir croh yfir „saffran“.

Saga
Ræktun og uppskera á Crocus sativus fyrir saffran var fyrst skráð við Miðjarðarhaf sérstaklega á Krít. Freskur sem sýna það hafa fundist á Knossos á Krít, auk þess á álíka gömlum stað á Akrotiri á Santorini.

Fyrsti krókusinn sem sást á Hollandi, þar sem krókus vex ekki náttúrulega, voru af laukum frá Miklagarði, um 1560, frá sendiherra Hins heilaga Rómverska Keisara til "Sublime Porte", Ogier Ghiselin de Busbecq. Nokkrir laukar voru gefnir til Carolus Clusius við grasagarðinn í Leiden. Eftir 1620, sem er áætluð dagsetning málverks Ambrosiusar Bosschaert (mynd, fyrir neðan), höfðu ný garðaafbrigði verið þróuð, svo sem rjómalitur krókus með fjöðruðu munstri bronslitu, áþekku afbrigðum sem enn finnast á markaði. Bosschaert vann eftir undirbúningsteikningum til að gera samsett verk sem sýndi blóm alls vorsins, ýkti krókusinn svo að hann líktist túlípana, en mjó graslík blöðin sýna að þetta er krókus.

Helstu tegundir
Páskakrókus (C. biflorus)
Tryggðakrókus (C. chrysanthus)
Gullkrókus (C. flavus)
Grikkjakrókus (C. sieberi)
Saffrankrókus (C. sativus)
Balkankrókus (C. tommasinianus)
Vorkrókus (C. vernus)
Hvítur vorkrókus (C. vernus  ssp. albiflorus)

Nytjar
Nokkrar tegundir eru taldar ætar eða jafnvel nytjaðar í upprunalandinu. Má þar nefna: Crocus adanensis, Crocus aleppicus, Crocus ancyrensis, Crocus cancellatus, Crocus flavus, Crocus hermoneus, Crocus hyemalis, Crocus moabiticus,  Crocus nevadensis, Crocus nudiflorus, Crocus pallasii, Crocus serotinus, Crocus sieberi og Crocus vernus.

Haustblómstrandi krókusar
Sumar tegundir eru þekktar sem haustkrókusar sem blómstra síðla sumars og um haust oft áður en blöðin birtast. Það ætti ekki rugla þeim saman við eiginlega haustkrókusa, Colchicum. Haustblómstrandi tegundir eru:

C. laevigatus er með langt blómgunartímabil sem byrjar seint að hausti eða snemmvetrar og er fram í febrúar.

Útbreiðsla

Tegundir 

Að neðan er flokkunin eins og hún var lögð fram af Brian Mathew í 1982, með fáeinum breytingum:

A. Section Crocus : tegundir með "basal prophyll"

Series Verni:  
 Crocus etruscus Parl. - Etrúskakrókus
 Crocus ilvensis Peruzzi & Carta
 Crocus kosaninii Pulevic
 Crocus longiflorus Raf. -  (áður í Series Longiflori) 
 Crocus tommasinianus Herb. - Snækrókus
 Crocus vernus (L.) Hill - Vorkrókus
Crocus vernus subsp. albiflorus (Kit. ex Schult.) Asch. & Graebn.
Crocus vernus subsp. vernus

Series Baytopi (ný Series):  
 Crocus baytopiorum Mathew (áður í Series Verni)

Series Scardici: vorblómstrandi
 Crocus pelistericus Pulevic
 Crocus scardicus Kos.

Series Versicolores: vorblómstrandi
 Crocus cambessedesii J. Gay
 Crocus versicolor Ker Gawl. - 
 Crocus corsicus Vanucchi ex Maw - Korsíkukrókus
 Crocus imperati Ten. - Sunnukrókus
Crocus imperati subsp. imperati
Crocus imperati subsp. suaveolens (Bertol.) B.Mathew
 Crocus minimus DC.

Series Longiflori: haustblómstrandi
 Crocus goulimyi Turrill (sjá einnig Constantine Goulimis)
 Crocus ligusticus M.G. Mariotti (Syn. Crocus medius Balb.)
 Crocus niveus Bowles
 Crocus nudiflorus Smith. - Vínkrókus
 Crocus serotinus Salisb. - 
Crocus serotinus subsp. clusii (J.Gay) B.Mathew
Crocus serotinus subsp. salzmannii (J.Gay) B.Mathew
Crocus serotinus subsp. serotinus

Series Kotschyani: haustblómstrandi
 Crocus autranii Albov.
 Crocus gilanicus B. Matthew (fundinn 1973 og nefndur eftir Gilan héraði í Íran þar sem hann fannst fyrst)
 Crocus karduchorum Kotschy ex Maw
 Crocus kotschyanus K. Koch -  (syn. C. zonatus) - Tyrkjakrókus
Crocus kotschyanus subsp. cappadocicus B.Mathew
Crocus kotschyanus subsp. hakkariensis B.Mathew
Crocus kotschyanus subsp. kotschyanus
Crocus kotschyanus subsp. suworowianus (K.Koch) B.Mathew
 Crocus ochroleucus Boiss. & Gaill.
 Crocus scharojanii Ruprecht
 Crocus scharojanii subsp. scharojanii
 Crocus scharojanii subsp. lazicus (Boiss.) B.Mathew
 Crocus vallicola Herb.

Series Crocus: haustblómstrandi
 Crocus asumaniae B. Mathew & T. Baytop
 Crocus cartwrightianus Herb.
 Crocus sativus L. - Saffrankrókus ( ófrjór, triploid, stökkbreyttur eða blendingur, líklega kominn af Crocus cartwrightianus
 Crocus hadriaticus Herb.
 Crocus hadriaticus subsp. hadriaticus
 Crocus hadriaticus subsp. parnassicus (B.Mathew) B.Mathew
 Crocus hadriaticus subsp. parnonicus B.Mathew
 Crocus moabiticus Bornm. & Dinsmore ex Bornm.
 Crocus mathewii H. Kemdorff & E. Pasche (1994)
 Crocus naqabensis Al-Eisawi (2001)
 Crocus oreocreticus B.L. Burtt
 Crocus pallasii Goldb.
Crocus pallasii subsp. dispathaceus (Bowles) B.Mathew
Crocus pallasii subsp. haussknechtii (Boiss. & Reut. ex Maw) B.Mathew
Crocus pallasii subsp. pallasii
Crocus pallasii subsp. turcicus B.Mathew
Crocus thomasii Ten.

 Position unclear 
 Crocus malyi Vis. (áður í Series Versicolores)
 Crocus banaticus Heuff. (áður í ógildri Subgenus Crociris)

B. Section Nudiscapus: tegundir án "basal prophyll"

Series Reticulati: blómgast að vetri eða vori
 Crocus abantensis T.Baytop & B.Mathew
 Crocus ancyrensis (Herb.) Maw - Glókrókus
 Crocus angustifolius Weston - Geislakrókus
 Crocus cancellatus Herb.
Crocus cancellatus subsp. cancellatus
Crocus cancellatus subsp. damascenus (Herb.) B.Mathew
Crocus cancellatus subsp. lycius B.Mathew
Crocus cancellatus subsp. mazziaricus (Herb.) B.Mathew
Crocus cancellatus subsp. pamphylicus B.Mathew
 Crocus cvijicii Kos.
 Crocus dalmaticus Vis.
 Crocus gargaricus Herb.
 Crocus herbertii B. Mathew (orðinn eiginleg tegund)
 Crocus hermoneus Kotschy ex Maw
 Crocus jablanicensis N. Randj. & V. Randj.
 Crocus reticulatus Steven ex Adams - Netkrókus
Crocus reticulatus subsp. hittiticus (T.Baytop & B.Mathew) B.Mathew
Crocus reticulatus subsp. reticulatus
 Crocus robertianus C.D. Brickell
 Crocus rujanensis Randjel. & D.A. Hill (1990)
 Crocus sieberi J. Gay - Grikkjakrókus
Crocus sieberi subsp. atticus (Boiss. & Orph.) B.Mathew
Crocus sieberi subsp. nivalis (Bory & Chaub.) B.Mathew
Crocus sieberi subsp. sieberi
Crocus sieberi subsp. sublimis (Herb.) B.Mathew
 Crocus sieheanus Barr ex B.L. Burtt
 Crocus veluchensis Herb.

 Series Biflori: vor eða síðvetrarblómstrandi
 Crocus aerius Herb.
 Crocus almehensis C.D. Brickell & B. Mathew
 Crocus biflorus Mill. - Páskakrókus
 Crocus biflorus subsp. biflorus 
 Crocus biflorus subsp.  adamii (J.Gay) K.Richt.
 Crocus biflorus subsp. alexandri (Nicic ex Velen.) B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. artvinensis (J.Philippow) B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. atrospermus Kernd. & Pasche
 Crocus biflorus subsp. caelestis Kernd. & Pasche
 Crocus biflorus subsp. caricus Kernd. & Pasche
 Crocus biflorus subsp. crewei (Hook.f.) B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. fibroannulatus Kernd. & Pasche
 Crocus biflorus subsp. ionopharynx Kernd. & Pasche
 Crocus biflorus subsp. isauricus (Siehe ex Bowles) B.Mathew 
 Crocus biflorus subsp. leucostylosus Kernd. & Pasche 
 Crocus biflorus subsp. melantherus B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. nubigena (Herb.) B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. pseudonubigena B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. pulchricolor (Herb.) B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. punctatus B.Mathew 
 Crocus biflorus subsp. stridii (Papan. & Zacharof) B.Mathew 
 Crocus biflorus subsp. tauri (Maw) B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. weldenii (Hoppe & Fuernr.) B. Mathew 
 Crocus biflorus subsp. yataganensis Kernd. & Pasche
 Crocus chrysanthus Herb. - Tryggðakrókus
 Crocus chrysanthus subsp. chrysanthus
 Crocus chrysanthus subsp. multifolius Papan. & Zacharof
 Crocus cyprius Boiss. & Kotschy
 Crocus danfordiae Maw
 Crocus danfordiae subsp. danfordiae
 Crocus danfordiae subsp. kurdistanicus Maroofi & Assadi
 Crocus hartmannianus Holmboe
 Crocus kerndorffiorum Pasche (1993)
 Crocus leichtlinii (Dewar) Bowles
 Crocus nerimaniae Yüzbasioglu & Varol (2004)
 Crocus pestalozzae Boiss.
 Crocus wattiorum (B. Mathew, 1995) B. Mathew (2000)
 Crocus demirizianus O.Erol & L.Can (2012)
 Crocus yakarianus Yıldırım & O.Erol (2013)

Series Speciosi: blöð koma eftir blómgun, haustblómstrandi
 Crocus pulchellus Herb. - Engjakrókus
 Crocus speciosus M. Bieb. - Haustkrókus
Crocus speciosus subsp. ilgazensis B.Mathew
Crocus speciosus subsp. speciosus
Crocus speciosus subsp. xantholaimos B.Mathew

Series Orientales: vorblómstrandi
 Crocus alatavicus Semenova & Reg.
 Crocus caspius Fischer & Meyer (áður í Series Biflori)
 Crocus korolkowii Regel ex Maw - Fjallakrókus
 Crocus michelsonii B. Fedtsch.Series Flavi: vorblómstrandi
 Crocus adanensis T. Baytop & B. Mathew (áður í Series Biflori)
 Crocus antalyensis Mathew
 Crocus antalyensis subsp. antalyensis
 Crocus antalyensis subsp. striatus O.Erol & M.Koçyiğit (2010) Crocus antalyensis subsp. gemicii L.Sik & O.Erol (2011) Crocus candidus E.D. Clarke
 Crocus flavus Weston - Gullkrókus
 Crocus flavus subsp. flavus
 Crocus flavus subsp. dissectus T.Baytop & B.Mathew
 Crocus flavus subsp. sarichinarensis Rukšans
 Crocus graveolens Boiss. &Reut.
 Crocus hyemalis Boiss.
 Crocus olivieri Gray
 Crocus olivieri subsp. olivieri - Balkan og Tyrklandi
 Crocus olivieri subsp. balansae (J.Gay ex Baker) B. Mathew - einlendur við İzmir, vestur Tyrklandi
 Crocus olivieri subsp. istanbulensis B. Mathew, Istanbul, Tyrklandi.
 Crocus paschei H. Kerndorff
 Crocus vitellinus Wahl.Series Aleppici: blöð um svipað leyti og blómin, haust eða vetrarblómstrandi
 Crocus aleppicus Baker
 Crocus boulosii Greuter
 Crocus veneris Tappein ex PoechSeries Carpetani: vorblómstrandi
 Crocus carpetanus Boiss. & Reut.
 Crocus nevadensis Amo & CampoSeries Intertexti: vorblómstrandi
 Crocus fleischeri J.Gay.Series Laevigatae''': blöð koma um svipað leyti og blómin, haustblómstrandi
 Crocus boryi J.Gay
 Crocus laevigatus Bory & Chaub.
 Crocus tournefortii J.Gay.

Tilvísanir

Heimildir
 E.A. Bowles, A Handbook of Crocus and Colchicum for Gardeners, Martin Hopkinson 1924
 Brian Mathew, Christopher Grey-Wilson, Bulbs, (ill. Marjorie Blamey), Collins, 1981
 Brian Mathew, Crocus: A Revision of the Genus Crocus, Timber Press, 1983. ISBN 0-917304-23-3
 Brian Mathew, Flowering Bulbs for the Garden'', Collingridge/Royal Botanic Gardens, Kew, 1987. ISBN 0-600-35175-0
 Novica Randjelovic, David A. Hill, Vladimir Randjelovic, 'The Genus Crocus L. in Serbia'. Serbian Academy of Sciences and Arts, Belgrade, 1990 (in English)
 Maw, George. A Monograph of the Genus Crocus. London, Dulau and Co., 1886 
 Rix, Alison. George Maw, Joseph Hooker and the genus Crocus, Curtis's Botanical Magazine, Volume 25 Issue 2, Pages 176 - 187, 2008 
 The Pleasures of Crocus, Royal New Zealand Institute of Horticulture 1996

Tenglar

Gagnasöfn 
 World Checklist - genus Crocus
 USDA 
 NCBI Taxonomy Browser
 IPNI

Annað 
 Crocus photos of International Bulb Society 
 Crocus photos of Pacific Bulb Society
 Sorting Crocus Names
 E A Bowles Society 
 The Alpine House - Crocus Group 
 Todd Boland. Crocus to Brighten the Spring Garden. Dave's Garden, September 28, 2013
 The Alpine Garden: Crocus 

Krókus