alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Jón murtur Snorrason

Jón murtur Snorrason (1203 – 21. janúar 1231) var sonur Snorra Sturlusonar og konu hans Herdísar Bersadóttur. Í Sturlungu er sagt að hann hafi verið smávaxinn í bernsku og því verið kallaður murtur. 

Þegar Jón var 17 ára sendi Snorri hann til Noregs sem gísl til að tryggja frið milli Björgvinjarkaupmanna og Íslendinga. Hann kom svo aftur þremur árum síðar og þá setti faðir hans hann til forræðis í ýmsum málum fyrir sig og virðist hafa haft traust á honum, enda þótti Jón gott höfðingjaefni. Hann var eini skilgetni sonur Snorra og átti að erfa mannaforráð hans. En þegar Jón vildi kvænast Helgu, dóttur Sæmundar Jónssonar í Odda, og bað föður sinn um fé til kvonmundar og Stafholt í Borgarfirði til ábúðar vildi Snorri ekki verða við því. Jón var mjög ósáttur við þetta og ákvað að fara til Noregs í staðinn. Snorri lét þá undan en það var um seinan, Jón fór út haustið 1229 og fór til Skúla jarls. Þar var honum vel tekið og gerðist hann hirðmaður Skúla og skutilsveinn.

Hann fór svo til Björgvinjar og þar bjuggu þeir saman í herbergi hann, Gissur Þorvaldsson mágur hans og maður að nafni Ólafur svartaskáld. Þeir voru peningalausir en virðast hafa svallað mikið. Kvöld eitt um miðjan janúar komu þeir heim 
„... úr hjúkólfinu mjök drukknir, ok var myrkt í loftinu ok ei uppgjörvar hvílurnar, en er uppkvam ljósit var Jón illa stilltr ok ámælti þjónustumönnunum.“ 
Ólafur varði þjónustumennina en Jón barði hann með spýtu. Gissur tók Jón og hélt honum. Ólafur hjó þá í höfuð Jóns með handöxi og hljóp svo burt. Sár Jóns virtist ekki mikið í fyrstu, hann fór í bað og sat að drykkju, en stuttu síðar hljóp illt í sárið og hann dó.

Þegar Gissur kom heim næsta sumar sór hann eið að því fyrir Snorra tengdaföður sínum að hann hefði ekki verið í vitorði með Ólafi.

Sturlungaöld
Kristobalít

Kristóbalít er kvarssteinn.

Lýsing 
Kubblaga, smágert, hvítt og með glergljáa. Stakir kristallar inni í blöðrum og stundum sem skán. 

 Efnasamsetning: SiO2
 Kristalgerð: tetragónal, kúbísk
 Harka: 6½-7
 Eðlisþyngd: 2,2
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Kristóbalít finnst í blöðrum í gosbergi sem útfelling á lokastigi storknunar. Er einnig að finna í litlum mæli í ópal, bæði holufyllingum og kísilhrúðri.

Heimild
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Kalsedón

Kalsedón (líka þekkt sem glerhallur eða draugasteinn) er kvarssteinn.

Lýsing 
Kalsedón er kísilsteind, myndlaus en smágerð, þráðótt. Hálfgegnsætt með daufum gler- eða fitugljáa. Oftast hvítleitt eða gráleitt, en aðrir litir hafa einnig fundist. Íslenska orðið draugasteinn vísar til þess að slíkur steinn ljómar í myrkri við sérstakar aðstæður 

 Efnasamsetning: SiO2
 Kristalagerð: trígónal (hexagónal)
 Harka: 7
 Eðlisþyngd: 2,57-2,65
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Kalsedón er algeng holufylling í þóleiítbasalti og líparíti. Oft yst í holum þar sem kvars er innst.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Tilvísanir

Steindir
Ónyx

Ónyx er kvarssteinn.

Lýsing 
Ónyx er afbrigði af kalsedóni.

 Efnasamsetning: SiO2
 Kristalgerð: dulkristallað
 Harka: 7
 Eðlisþyngd: 2,57-2,65
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Ónyx er algeng holufylling í þóleiítbasalti, finnst með kalsedóni og kvarsi þá innst í holunum.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Jaspis

Jaspis er steind og afbrigði af kalsedóni. Nafnið er ævafornt og má rekja til Biblíunnar.

Lýsing 
Jaspis er ógegnsær og hefur engan gljáa. Striklitur ýmiss konar, eftir aðkomuefnum í jaspisnum, sem oftast eru járnsambönd og leir. Hann er oftast gulur, grænleitur, rauður eða móleitur á litinn. Blár jaspis er til en er fágætur.

 Efnasamsetning: SiO2
 Kristalgerð: dulkristallaður
 Harka: 7
 Eðlisþyngd: 2,57-2,65
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Jaspis er stærsta holufylling er finnst á Íslandi. Stórar blokkir, allt að 50-100 kg, hafa fundist. 

Viðarsteinn er vanalega úr jaspis. 

Finnst í basalti og líparíti en er líka að finna í lögum. Þekktasti fundarstaður Hestfjall, Borgarfirði.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Regent Street

Regent Street er ein af helstuverslunargötum í West End-hverfinu í London. Gatan er vinsæl hjá ferðamönnum og íbúum London og er fræg fyrir jólaljósaskreytingar sem þar eru settar upp ár hvert. 

Nafn götunnar er vísun í Georg krónprins (seinna Georg 4.), sem var ríkisstjóri (enska: regent) Bretlands á árunum 1811-1820 í veikindum föður síns. Gatan er oft tengd við arkitektinn John Nash þótt allar þær byggingar við götuna sem hann teiknaði séu nú horfnar nema kirkjan [All Souls Church við nyrðri enda götunnar.

Gatan var fullbyggð árið 1825 og er eitt af elstu dæmunum um nútíma borgarskipulag í Englandi, þar sem hún sker sig gegnum 17. og 18. aldar götuskipunina sem fyrir var á svæðinu. Hún liggur frá St. James’s í suðri og í gegnum Piccadilly Circus og Oxford Circus að All Souls Church. Þaðan liggja göturnar Langham Place og Portland Place norður að Regent’s Park. Öll hús við götuna eru flokkuð sem verndaðar byggingar.

Nú á dögum eru margar þekktar verslanir við Regent Street, til dæmis Apple, Austin Reed, Hamley’s og Liberty. Oxford Circus-neðanjarðarlestarstöðin er við Oxford Circus, þar sem Oxford Street sker Regent Street.

Götur í Westminster
Ópall

Fyrir sælgætið, sjá Opal

Ópall er steind sem er oft notuð í skartgripi.

Lýsing 
Myndlaust afbrigði af kvarsi er inniheldur 3-13% af bundnu vatni. Léttari og mýkri en aðrir kvarssteinar. Litur ljósleitur eða mjólkurlitur, ógegnsær eða hálfgegnsær. 

Í ópölum finnast stundum aðkomuefni sem geta litað þá gráa, móleita, græna eða rauða. 

 Efnasamsetning: SiO2 • nH2O
 Kristalgerð: myndlaus (amorf)
 Harka: 5½-6½
 Eðlisþyngd: 1,9-2,3
 Kleyfni: ógreinileg

Útbreiðsla 
Ópall er algengur á Íslandi þá sem holu- eða sprungufylling og finnst í ólivínbasalti. Myndast í bergsprungum þar sem volgt vatn hefur runnið um steindina.

Nokkur afbrigði af ópali eru til:

 Rauður ópall — eldópall
 Glært afbrigði — hýalít
 Skær litur — glossasteinar
 Ógegnsær — venjulegur ópall
 Hálfgegnsær með nokkrum litbrigðum — eðalópall

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Verslunargata

Verslunargata er gata í miðjum bæ eða borg þar sem fjölda verslana er að finna. Við verslunargötur eru oftast fataverslanir, skartgripaverslanir og aðrar slíkar verslanir sem selja munaðarvörur. Framhliðar slíkra verslana eru oft með aðaldyrum og stórum gluggum sem snúa út að götunni. Verslunargötur er oft að finna saman á einu svæði og mynda saman verslunarhverfi. Í litlum borgum er aðeins ein aðalverslunargata eða tvær, en í stærri geta þær verið æði margar. 

Nú á dögum eru verslunarmiðstöðvar mjög vinsælar sem hefur valdið hnignun margra verslunargatna um heim allan.

Verslun
Karbónöt

Karbónöt eru steindir sem í eru einn eða fleiri málmar. Til eru um 60 karbónatsteindir sem flestar eru sjaldgæfar, en þó eru 4% af jarðskorpunni úr karbónötum, aðallega kalsíumsamböndum. Karbónatsteindir eru mikilvægar í lífríki sjávar.

Margar tegundir lífvera eru með skeljar eða stoðgrind úr kalsíti og aragóníti, t.d kóraldýr. 

Flokkast í:
 Kalsít (kalkspat)
 Silfurberg
 Sykurberg
 Aragónít
 Dólómít
 Síderít
 Flúorít
 Barýt (þungspat)
 Halít (steinsalt)

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir

ja:炭酸塩#炭酸塩鉱物
Kalsít

Kalsít eða kalkspat er steind sem finnst í ýmsum myndum. Nafnið dregið af efnasamsetningunni og kleyfninni.

Lýsing 
Kalsít finnst í mörgum kristalformum og nokkur afbrigði eru til. Þó eru kubb- og skáteningslaga form algengust. Þunnir, plötulaga kristallar finnast í hitasoðnu bergi á gömlum háhitasvæðum. 

Kalsít getur verið hvítt eða tært, en einnig finnast gulleit, rauðleit og bleik afbrigði. Kalsít hefur glergljáa.

Silfurberg er tært afbrigði kalsíts.

Það leysist upp í vatni sem inniheldur kolsýru. Freyðir í þynntri saltsýru og er það besta leiðin til þess að greina kalsít.

 Efnasamsetning: CaCO3
 Kristalgerð: trígónal
 Harka: 3
 Eðlisþyngd: 2,7
 Kleyfni: góð á þrjá vegu

Útbreiðsla 
Kalsít fellur út í vatni óháð hita. Það finnst á nokkrum stöðum á Íslandi og er algengt sem holufylling umhverfis megineldstöðvar. 
Kalsít var unnið úr námu við Mógilsá í Esju.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Sykurberg

Sykurberg gulbrúnt afbrigði af kalsíti, óáþekkt kandíssykri en þaðan kemur nafnið.

Lýsing 
Litur stafar af járnsamböndum. Stærð kristala 1-4 cm.

 Efnasamsetning: CaCO3
 Kristalgerð: trígónal
 Harka: 3
 Eðlisþyngd: 2,7
 Kleyfni: góð

Útbreiðsla 
Á Íslandi er sykurberg þekktast sem holufylling í Tjörneslögunum en finnst einnig í basalti.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Charing Cross

Charing Cross er hnútapunktur í Mið-London þar sem Strand, Whitehall og Cockspur Street koma saman og er sá miðpunktur sem er notaður til að mæla fjarlægðir frá London.

Charing Cross er sunnan megin við Trafalgar Square í Westminster og dregur nafnið sitt af Eleanorkrossi sem var rifinn árið 1647 en þar stendur nú stytta af Karli 1. á hestbaki. Charing Cross var upprunulega þorp sem hét Charing en er nú umlukið og runnið saman við London, og því ekki lengur til sem slíkt. Stór lestarstöð er í Charing Cross og þaðan er hægt að ferðast með lestum til suðvesturhluta Englands.

Hverfi í London
Westminsterborg
Aragónít

Aragónít er með sömu efnasamsetningu og kalsít. Nafnið dregur af héraðinu Aragon á Spáni.

Lýsing 
Geislar grófari en hjá geislasteinum (zeólítum) og sjást í þversprungum. Þegar það er ferskt er það glært og glergljáandi. Finnst oftast veðrað, þá gráleitt og gljái daufur. 

 Efnasamsetning: CaCO3
 Kristalgerð: rombísk
 Harka: 3½-4
 Eðlisþyngd: 2,95
 Kleyfni: greinileg

Útbreiðsla 
Finnst allvíða á Íslandi, aðallega á háhitasvæðum. Holufylling í storkubergi, aðallega í andesíti og basalti. Óstöðugt við venjulegan hita og þrýsting. 

Þegar aragónít er hitað upp í 400 °C án aukins þrýstings, umbreytist það í kalsít.

Algengt í skeljum sjávardýra.

Til er hvítt afbrigði af aragóníti sem kallast járnblóm. Útlitið líkist kóralgróðri en ekkert járn finnst í því, þó að það myndist við veðrun járnsambanda.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Skúli jarl Bárðarson

Skúli Bárðarson (1189 – 24. maí 1240), oft kallaður Skúli jarl, var jarl og frá 1237 hertogi í Noregi. Hann var hálfbróðir Inga Bárðarsonar konungs og var gerður að jarli 1217, skömmu fyrir dauða Inga. 

Skúli reyndi að gera tilkall til ríkisins en varð ekki að ósk sinni og Hákon Hákonarson var tekinn til konungs. Skúli sat í Niðarósi og stýrði þriðjungi ríkisins á móti konungi en þar sem konungurinn var aðeins tólf ára stýrði Skúli í raun öllu ríkinu fyrstu árin. Þegar Snorri Sturluson var í Noregi 1218-1220 var Skúli líklega á hátindi valdaferils síns og þeir Snorri urðu vinir og bundust traustum böndum. Þegar Snorri fór heim gaf jarlinn honum skip og margar aðrar stórgjafir en Snorri orti í staðinn kvæði um jarl og konung þegar heim kom.

Þegar Hákon konungur varð fullveðja dró smátt og smátt úr valdi Skúla og líkaði honum það illa. Samband þeirra Hákonar hafði verið ágætt framan af en fór versnandi, ekki síst eftir að Hákon flutti aðalaðsetur sitt suður til Óslóar. Þó var reynt að bæta tengsl þeirra með því að Hákon gekk að eiga Margréti, dóttur Skúla og konu hans Ragnhildar Jónsdóttur, árið 1225. 

Eftir 1230 jókst ósættið á milli Skúla og Hákonar konungs enn þótt mikið væri reynt til að sætta þá og árið 1236 var hann settur út úr ríkisráðinu en var árið eftir gerður að hertoga, fyrstur Norðmanna. Þá var líka ákveðið að hann ætti ekki lengur að stýra þriðjungi landsins en fengi þó þriðjung allra skatttekna. Þetta sætti Skúli sig ekki við og í nóvember 1239 lét hann hylla sig konung á Eyraþingi þótt menn erkibiskups reyndu að koma í veg fyrir það og hann væri bannsunginn fyrir vikið.

Hann kvaddi upp her móti Hákoni konungi og hélt suður til Björgvinjar, þar sem konungur var, en hann hörfaði undan til Óslóar, þar sem þeir börðust sumarið 1240. Þar fór Skúli halloka en tókst að flýja við illan leik norður til Niðaróss. Þangað komu menn konungs um vorið að leita hans. Skúli leitaði hælis í klaustrinu í Helgisetri en konungsmenn kveiktu í klaustrinu og drápu Skúla þegar hann kom út.

Snorri Sturluson hafði verið í Noregi hjá Skúla 1237-1239. Höfðu þeir þá mikið rætt saman og er sagt að Skúli hafi sæmt Snorra jarlsheiti. Hákon leit á þetta sem landráð við sig og fól Gissuri Þorvaldssyni að senda Snorra til Noregs eða drepa hann að öðrum kosti, sem Gissur lét ekki segja sér tvisvar.

Norskir sagnfræðingar hafa á síðari árum deilt mikið um þá Skúla jarl og Hákon og hefur Skúla ýmist verið lýst sem landráðamanni, hetju og stjórnsnillingi eða mistækum og fremur veikum stjórnmálamanni

Heimild 
 

Norskir hertogar
Norskir jarlar
Virt

Virt eða virtur er sætur vökvi sem látinn er gerjast til að búa til öl í til dæmis bjór- eða viskýframleiðslu. Virtin er fengin með því að skola sykrur (aðallega maltósa) úr hrostanum sem verður til við meskingu malts. Ölger breytir síðan sykrunum í áfengi. Áfengismagnið er reiknað út með því að bera saman eðlisþyngd virtarinnar fyrir og eftir gerjun með sykurflotvog. 

Virt er þannig útskýrt í ritum Árna Magnússonar, breytt til nútímasatafsetningar: 
Virt: (fæminini gen) lögur, sem runnið hefur i gegnum tappaker fullt af malti, og á síðan að sjóðast.

Tilvísanir 

Bruggun
Sæmundará

Sæmundará er bergvatnsá í vestanverðum Skagafirði. Hún kemur upp í Vatnsskarði, í Vatnshlíðarvatni og Valadal, sveigir til norðurs þegar niður úr skarðinu kemur og rennur meðfram endilangri Sæmundarhlíð. Við endann á Langholti sveigir hún til austurs og rennur síðan niður með túninu á Reynistað og sveigir svo aftur til norðurs og að lokum í Miklavatn. Eftir að hún beygir er hún yfirleitt kölluð Staðará, kennd við Reynistað. Áin er oftast fremur vatnslítil og er kölluð Sæmundarlækur í Landnámu.

Áin er ágæt veiðiá og veiðist þar bæði lax og sjóbleikja.

Heimildir 
 Hjalti Pálsson (ritstj.): Byggðasaga Skagafjarðar II. bindi. Staðarhreppur - Seyluhreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2001. ISBN 978-9979-861-10-2

Ár á Íslandi
Skagafjörður
Staðarsveit (Skagafirði)

Staðarsveit er byggðarlag í vestanverðum Skagafirði, en nafnið er raunar ekki mikið notað nú á tímum. Að sunnan eru mörkin við enda Langholts og Sæmundarhlíðar og síðan liggur sveitin undir Staðaröxl og út að landamerkjum Birkihlíðar og Gils, en þar tekur Borgarsveit við. Bæirnir standa flestir neðst í fjallsrótunum en þar fyrir austan eru miklar flatlendisbreiður, víða mjög votlendar, og um þær rennur Staðará (Sæmundará) út í Miklavatn. Sveitin er kennd við Reynistað, sem áður hét Staður í Reynisnesi, en af öðrum bæjum má nefna höfuðbólið Vík.

Skagafjörður
Löngumýri

Löngumýri (eða Langamýri) er bær í Vallhólmi í Skagafirði, á flatlendinu út og austur af Varmahlíð. Þar fæddist Konráð Gíslason málfræðingur árið 1808. 

Árið 1944 stofnaði Ingibjörg Jóhannsdóttir frá Löngumýri kvennaskóla, Húsmæðraskólann á Löngumýri, á föðurleifð sinni og tókst henni af miklum dugnaði og harðfylgi að byggja skólann upp og stunduðu mörg hundruð stúlkur þar nám næstu áratugi. Ingibjörg stýrði skólanum sjálf til 1967 en gaf þá þjóðkirkjunni jörðina gegn því að starfsemin héldi þar áfram. 

Húsmæðraskóli var á Löngumýri fram á 8. áratug aldarinnar. Þá var hann lagður niður vegna lítillar aðsóknar en í staðinn kom sjálfseignarstofnun á vegum kirkjunnar með ýmiss konar starfsemi.

Tilvísanir

Heimildir 
 Hallgrímur Jónasson: Árbók Ferðafélags Íslands. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
 Hjalti Pálsson (ritstj.): Byggðasaga Skagafjarðar II. bindi. Staðarhreppur - Seyluhreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2001. ISBN 978-9979-861-10-2

Skagafjörður
Dólómít

Dólómít er kalsíum-magnesíum-karbónat steintegund.

Lýsing 
Kristalfletir kúptir, glært eða hvítt getur verið rauðleitt. Á Íslandi aðallega gulleitt vegna aðkomuefna. Er annaðhvort með gler- eða skelplötugljáa. 

 Efnasamsetning: CaMg(CO3)2
 Kristalgerð: trígónal
 Harka: 3½-4
 Eðlisþyngd: 2,86
 Kleyfni: góð á þrjá vegu

Útbreiðsla 
Dólómít er fágætt á Íslandi. Það finnst í djúpbergsinnskotum, oft finnast málmsteindir með því. Dólómít er mjög algengur kristall/bergtegund í fjöllum erlendis.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Síderít

Síderít tilheyrir hópi karbónata og er sjaldgæft á Íslandi.

Lýsing 
Á Íslandi finnst síderít sem smákúlur, geislóttar að innan. Finnst einnig sem plötulaga kristallar. Gulleitt, brúnleitt eða rauðbrúnt. Oft með glergljáa. 

 Efnasamsetning: FeCO3
 Kristalgerð: trígónal
 Harka: 4-4½
 Eðlisþyngd: 3,7-3,9
 Kleyfni: góð á þrjá vegu

Útbreiðsla 
Síderít finnst á sprunguflötum í basalti þar sem heitt vatn hefur leikið um eða í samblandi við málmsteindir við jaðra djúpbergsinnskota.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Flúorít

Flúorít tilheyrir hópi halíðsteinda. Flúorít dregur nafnið af efnasamsetningu sinni. Auðvelt er að bræða steindina og hún hefur verið notuð sem hjálparefni við stál-og álframleiðslu.

Lýsing 
Myndar teninga eða áttflötunga, tvíburavöxtur algengur. Stærð kristala 0,5-5 cm. Kúlur eða hvirfingar með blaðlaga geislun. Grænleitt eða dauffljólublátt. Hálfgegnsætt með glergljáa. 

 Efnasamsetning: CaF2
 Kristalgerð: kúbísk
 Harka: 4
 Eðlisþyngd: 3,1-3,2
 Kleyfni: góð á fjóra vegu

Útbreiðsla 
Finnst á Íslandi við jaðra granófýrinnskota og sem ummyndun í rótum rofinna megineldstöðva. Hefur fundist í Lýsuhyrnu á Snæfellsnesi en er líka að finna í Breiðdal.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Halít

Halít eða steinsalt er natrínklóríð í formi steindar; aðaleinkenni er saltbragðið.

Lýsing 
Hvítleitt eða grátt. Teningslaga kristallar, tvíburavöxtur finnst stundum. Leysist auðveldlega upp í vatni og er salt á bragðið. 

 Efnasamsetning: NaCl
 Kristalgerð: kúbísk
 Harka: 2
 Eðlisþyngd: 2,1-2,2
 Kleyfni: góð á þrjá vegu

Útbreiðsla 
Er algengt víða í náttúrunni þar sem sjór eða salt vatn gufar upp. Gráleitar útfellingar í móbergi þar sem vatn hefur leyst út úr berginu. Á Íslandi finnst halít t.d. í Mýrdal, Surtsey og Eldfelli. Stærsta útfellingin er úr jarðsjó á Reykjanesi.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Málmsteinar

Málmsteinar eru mjög sjaldgæfir á Íslandi. Nokkrar málmsteindir hafa þó fundist á Íslandi og eru það aðallega sambönd málms og súrefnis (oxíð) eða málms og brennisteins (súlfíð), ásamt málmkarbónötum. 

Algengustu steindirnar eru járnsteindir, en þó má finna súlfíðsteindir í jarðhitakerfum og við jaðra megineldstöðva.

Flokkun 
 Blýglans
 Brúnjárnsteinn (Límonít)
 Covellít
 Hematít (Járnglans)
 Koparkís (Kalkópýrít)
 Magnetít
 Malakít
 Pýrít (Brennisteinskís)
 Rosasít
 Zinkblendi

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Málmsteinar
Steindir
Brúnjárnsteinn

Brúnjárnsteinn (eða Límonít) er málmsteinn og vísar nafnið til mýrarrauða.

Lýsing 
Dökkbrúnn eða gulbrúnn, oft rauðleitur á litinn. Er ógegnsær og gljáalaus eða með daufan málmgljáa. Tilheyrir blendingshópi náttúrulegra járnhýdroxíða.

 Efnasamsetning: FeOOH•nH2O 
 Kristalgerð: nær myndlaus (amorf)
 Harka: 4-5½
 Eðlisþyngd: 2,7-4,3
 Kleyfni: ekki greinileg

Útbreiðsla 
Myndast við oxun steinda sem innihalda járn, þar á meðal magnetíts sem finnst í basalti. 

Afbrigði af brúnjárnsteini er mýrarrauði sem myndast þegar jarðvegssýrur leysa járn úr bergi. Það flyst með vatninu og fellur síðan út við afsýringu. Járninnihald mýrarrauða getur verið allt að 65%. Áður fyrr var hann notaður í járnvinnslu.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og  Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Hematít

Hematít (járnglans) er járnoxíð og inniheldur ekki vatn.

Lýsing 
Stórkristallað, stálgrátt eða svartleitt. Smákristallað, rautt eða rauðbrúnt. Segulmagnast við upphitun, rauðu millilögin sem sjá má á milli hraunlaga eru ríkulega segulmögnuð.  

 Efnasamsetning: Fe2O3
 Kristalgerð: trígónal
 Harka: 5-6
 Eðlisþyngd: 5,3
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Myndast þegar magnetíti í storkubergi oxast eða sem útfelling við hveri og þar sem gosgufur renna um. Helsta málmgrýti sem járn er unnið úr erlendis.

Afbrigði: Rauðjárnsteinn, nafn á smákornótta hematítafbrigðinu, einkennir rauðu millilögin.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Magnetít

Magnetít tilheyrir hópi málmsteina og er segulmögnuð steind. Nafnið er dregið af segulmögnuninni í steindinni en upprunalega nafnið er tekið af staðnum Magnesia í Makedóníu.

Lýsing 
Smáir og svartir teningslaga kristalar. Ógegnsætt með málmgljáa. 

 Efnasamsetning: Fe3O4
 Kristalgerð: kúbísk
 Harka: 5½-6
 Eðlisþyngd: 5,2
 Kleyfni: ógreinileg

Útbreiðsla 
Frumsteinn í storkubergi. Finnst í basalti og andesíti. Veldur segulmögnun í þessum bergtegundum. Má finna líka í æðum jarðhitasvæða.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Haganesvík

Haganesvík er bæjahverfi og áður lítið kauptún í Fljótum í Skagafirði. Mikil útgerð var í Fljótum fyrr á öldum, ekki síst hákarlaútgerð, og í Haganesvík voru lengi þurrabúðir. Haganesvík varð svo löggiltur verslunarstaður árið 1897  og Einar Baldvin Guðmundsson bóndi á Hraunum, flutti þangað árið 1901 verslun sem hann hafði áður haft heima hjá sér frá 1879. Seinna var hann verslunarstjóri Gránufélagsins til 1910. Hinar sameinuðu íslensku verslanir tóku svo við rekstrinum og ráku verslun sína til 1922, en frá árinu 1919 var kaupfélag, Samvinnufélag Fljótamanna, starfandi í Haganesvík og rak þar verslun fram á 8. áratug 20 aldar. Þá sameinaðist það Kaupfélagi Skagfirðinga, sem rak verslunina áfram.

Í Haganesvík var líka reist sláturhús og frystihús. Höfnin var ótrygg, enda fyrir opnu hafi, en steinsteypt bryggja var gerð árið 1951. Hún eyðilagðist í óveðri fyrir allnokkrum árum. Þar var lengi útgerð smábáta, en í seinni tíð eru þar settir upp og geymdir bátar, sem að vor- og sumarlagi eru settir fram og gerðir út á grásleppu og strandveiði frá Siglufirði. Póstafgreiðsla og símstöð var í Haganesvík og einnig félagsheimili. Hnignun Haganesvíkur hófst þegar vegarstæðið var fært á núverandi stað, þá varð staðurinn úr leið og ekki leið á löngu þar til verslunin var færð að Ketilási. Nú eru aðeins nokkur íbúðarhús eftir í Haganesvík, mest sumardvalarhús.

Heimild 
 Jarða- og búendatal Skagafjarðarsýslu 1785-1949. IV. bindi. Sögufélag Skagfirðinga, 1959.

Skagafjörður
Barð (Fljótum)

Barð er bær og kirkjustaður í Fljótum í Skagafirði. Bærinn stendur undir svipmiklu fjalli sem nefnist Barð(ið) og snýr hvassri egg í átt til sjávar. Barð var stórbýli með mörgum hjáleigum og þar bjó fyrr á öldum höfðingjaætt sem nefnd var Barðverjar. Jörðin var prestssetur frá fornu fari en það var lagt af 1970 og kirkjunni þjónað frá Hofsósi. Núverendi kirkja var reist árið 1889 og er friðuð.

Jarðhiti er á Barði og í gömlum heimildum er minnst á Barðslaug; þar var til dæmis prestur nokkur drepinn árið 1252. Þar var síðar gerð sundlaug og enn seinna var byggður heimavistarskóli við laugina, Sólgarðar. Þar er nú útibú frá Grunnskólanum austan Vatna.

Á meðal merkra ábúenda á Barði má nefna séra Jón Norðmann (1820-1877) sem skrifaði handritið Allrahanda sem er varðveitt á Landsbókasafni.

Tenglar
Barðskirkja á kirkjukort.net 

Kirkjustaðir í Skagafjarðarsýslu
Skagafjarðarsýsla
Skagafjörður