alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Victoriano Huerta

José Victoriano Huerta Márquez (22. desember 1850 – 13. janúar 1916) var mexíkóskur herforingi og 35. forseti Mexíkó.

Eftir hafa gegnt herþjónustu í valdatíð einræðisherrans Porfirio Díaz varð Huerta háttsettur herforingi í lýðræðisstjórn Francisco I. Madero forseta í byrjun mexíkósku byltingarinnar. Árið 1913 lagði Huerta á ráðin gegn Madero, sem hafði treyst honum fyrir því að kveða niður minniháttar uppreisn í Mexíkóborg, steypti Madero af stóli og réð hann af dögum. Verknaður Huerta gengur undir nafninu „La Decena Tragica“ eða „grátlegu dagarnir tíu.“ Ríkisstjórn Huerta mætti strax mótspyrnu byltingarmanna og steypti þjóðinni þannig í borgarastyrjöld. Huerta neyddist því til að segja af sér og flýja landið árið 1914 eftir að ríkisherinn hafði hrunið, og hafði þá aðeins verið forseti í sautján mánuði. Í fyrri heimsstyrjöldinni tók Huerta þátt í samsæri með þýskum njósnurum í Bandaríkjunum en var handtekinn árið 1915 og dó í haldi Bandaríkjamanna.

Stuðningsmenn Huerta voru kallaðir „Huertistar“ á meðan byltingunni stóð. Í dag líta Mexíkanar enn á Huerta sem illmenni og kalla hann gjarnan „El Chacal“ („sjakalann“) og El Usurpador („valdaræningjann“).

Tilvísanir

Forsetar Mexíkó
Mexíkóskir herforingjar
Francisco I. Madero

Francisco Ignacio Madero González (30. október 1873 – 22. febrúar 1913) var mexíkóskur stjórnmálamaður, rithöfundur og byltingarmaður sem var 33. forseti Mexíkó, frá árinu 1911 þar til hann var drepinn árið 1913. Hann talaði fyrir samfélagsréttlæti og lýðræði. Madero er einna helst þekktur fyrir að bjóða sig fram á móti einræðisherranum Porfirio Díaz í forsetakosningum árið 1910 og fyrir að vera einn af forsprökkum mexíkósku byltingarinnar.

Madero fæddist inn í moldríka landeignarfjölskyldu í norðurhluta Mexíkó. Hann var óvenjulegur stjórnmálamaður sem hafði aldrei gegnt embætti áður en hann bauð sig fram til forseta árið 1910. Í bók sem hann gaf út árið 1908 hvatti Madero kjósendur til að koma í veg fyrir að Porfirio Díaz yrði endurkjörinn í sjötta sinn, sem Madero taldi andlýðræðislegt. Hugsjón hans var sú að Mexíkó yrði lýðræðislegra á tuttugustu öldinni án þess að rígur þyrfti að myndast milli samfélagsstétta. Í því skyni fjármagnaði hann Andendurkjörsflokkinn (sem seinna varð Framsóknarstjórnarskrárflokkurinn) og hvatti Mexíkana til þess að rísa upp gegn Díaz, sem þeir gerðu í byrjun byltingarinnar 1910.

Mótkjör Madero gegn Díaz var stutt víða um Mexíkó því hann þótti sjálfstæður bæði fjárhagslega og hugmyndafræðilega og hugrakkur fyrir að skora Díaz á hólm. Hann var handtekinn stuttu eftir að flokkur hans tilkynnti að hann yrði framjóðandi þeirra en slapp stuttu seinna úr fangelsi og hvatti til uppreisnar með San Luis Potosí-áætluninni í Bandaríkjunum. Þetta er talið marka upphaf mexíkósku byltingarinnar.

Eftir að Díaz sagði af sér þann 25. maí 1911 með undirritun sáttmála í Ciudad Juárez varð Madero valdamesti stjórnmálaleiðtogi landsins. „Maderistar,“ fylgismenn Madero, kölluðu hann „caudillo de la Revolción“ (leiðtoga byltingarinnar). Hann var kjörinn forseti þann 15. október 1911 með nærri því 90% atkvæða. Hann sór forsetaeiðinn þann 6. nóvember 1911 og varð þá einn yngsti forseti Mexíkó, þá 38 ára að aldri. Þrátt fyrir að vera mjög vinsæll meðal almennings mætti ríkisstjórn Madero fljótt mótstöðu bæði á meðal róttækustu byltingarmannanna og stuðningsmanna gömlu stjórnarinnar.

Í febrúar 1913 var framið valdarán í Mexíkóborg undir stjórn Victoriano Huerta hershöfðingja. Madero var handtekinn og stuttu síðar tekinn af lífi ásamt varaforseta sínum, José María Pino Suárez þann 22. febrúar 1913 eftir það sem kallað hefur verið „grátlegu dagarnir tíu“ (la Decena Trágica). Dauði Madero og Pino Suárez leiddi til bakslags allrar þjóðarinnar sem leiddi til þess að einræðisstjórn Huerta féll aðeins sautján mánuðum síðar. Ný stjórnarskrá var samþykkt árið 1917 af „maderistanum“ Venustiano Carranza forseta.

Tilvísanir

Forsetar Mexíkó
Mexíkóskir byltingarmenn
Venustiano Carranza

Venustiano Carranza Garza (29. desember 1859 – 21. maí 1920) var einn meginleiðtoga mexíkósku byltingarinnar. Her stjórnarskrársinna undir stjórn hans sigraði gagnbyltingarstjórn Victoriano Huerta og sigraði síðan aðra byltingarhópa eftir að Huerta var steypt af stóli. Carranza tryggði sér völd yfir Mexíkó og var þjóðarleiðtogi á árunum 1915–1917. Með viðurkenningu nýrrar byltingarstjórnarskrár árið 1917 var Carranza kjörinn forseti og gegndi því embætti til ársins 1920.

Carranza var þekktur sem „Primer Jefe“ eða „fyrsti leiðtogi“ stjórnarskrársinnanna og var kænn stjórnmálamaður fremur en hermaður. Hann studdi Francisco I. Madero í mótframboði hans gegn einræðisherranum Porfirio Díaz árið 1910 og áfram þegar Madero hrinti í framkvæmd San Luis Potosí-áætluninni til að ógilda kosningarnar og steypa Díaz af stóli með valdi. Madero útnefndi Carranza sem ríkisstjóra heimafylkis hans, Coahuila. Þegar Madero var myrtur í febrúar 1914 lagði Carranza drögin að Guadalupe-áætluninni svokölluðu til að vinna bug á Huerta. Carranza varð fljótt leiðtogi byltingarafla í norðri gegn Huerta. Hann leiddi her stjórnarskrársinna til sigurs og varð forseti Mexíkó.

Carranza var úr ríkri landeignarætt úr norðurhluta Mexíkó. Þrátt fyrir að fara fyrir byltingarstjórn vildi hann ekki að byltingin umbreytti landeignarrétti um of. Hann var mun íhaldssamari en byltingarleiðtogi bænda fyrir sunnan, Emiliano Zapata, og byltingarleiðtoginn fyrir norðan, Pancho Villa. Þegar hann hafði tryggt sér völd í Mexíkó einbeitti Carranza sér að því að útrýma keppinautum sínum. Carranza var viðurkenndur sem þjóðarleiðtogi Mexíkó af Bandaríkjunum en stefnumál hans voru mjög í anda þjóðernishyggju. Á valdatíð hans var núverandi stjórnarskrá Mexíkó rituð og viðurkennd. Carranza kom þó ekki í gildi róttækustu hlutum hennar, eins og auknu valdi vinnuafls, ríkisrétt til að leggja hald á erlend fyrirtæki, landsumbótum og heftum réttindum kaþólsku kirkjunnar.

Í kosningunum árið 1920 var Carranza ekki leyft að bjóða sig fram á ný og því studdi hann lítt þekktan stjórnmálamann að nafni Ignacio Bonillas til forsetaembættisins. Hershöfðingjar í Norður-Mexíkó sættu sig ekki við afstöðu forsetans, gerðu uppreisn gegn Carranza og drápu hann er hann reyndi að flýja frá Mexíkóborg.

Tilvísanir

Forsetar Mexíkó
Mexíkóskir byltingarmenn
Myrtir þjóðhöfðingjar
Myrtir ríkisstjórnarleiðtogar
Innrás Frakka í Mexíkó

Sjá einnig greinina um Kökustríðið fyrir fyrri innrás Frakka í Mexíkó.
Seinni innrás Frakka í Mexíkó (einnig þekkt sem Maximiliansdeilan, mexíkóska ævintýrið, fransk-mexíkóska stríðið eða annað fransk-mexíkóska stríðið) var innrás síðara franska keisaradæmisins í mexíkóska lýðveldið árið 1861, upphaflega með stuðningi Bretlands og Spánar. Kveikjan að innrásinni varð þegar Benito Juárez forseti neitaði að borga vexti af lánum sem fyrri ríkisstjórn Mexíkó hafði fengið frá erlendum ríkjum þann 17. júlí 1861 og reitti þar með þessa þrjá lánardrottna Mexíkó mjög til reiði.

Napóleon III Frakkakeisari átti frumkvæðið að stríðinu og réttlætti innrásina með því að vísa til fríverslunarstefnu Frakkaveldis. Hann taldi að ef hann kæmi á vinveittri stjórn í Mexíkó myndi það tryggja aðgang Evrópuveldanna að marköðum rómönsku Ameríku. Napóleon ásældist einnig silfrið sem hægt var að vinna í Mexíkó til að fjármagna heimsveldið sitt. Frakkakeisari stofnaði til herbandalags við Spán og Bretland á meðan Bandaríkin voru of upptekin við eigin borgarastyrjöld til að aðhafast neitt.

Evrópuveldin þrjú skrifuðu undir sáttmála í London þann 31. október þess efnis að þau skyldu vinna saman að því að knýja Mexíkó til að borga skuldir sínar. Þann 8. desember varpaði spænski herskipaflotinn akkerum við aðalhöfn Mexíkó, Veracruz. Þegar Bretar og Spánverjar gerðu sér grein fyrir því að Frakkar hygðust leggja gervalla Mexíkó undir sig drógu þeir sig umsvifalaust út úr hernaðarsamstarfinu.

Innrás Frakka leiddi til stofnunar mexíkósks keisaradæmis í bandalagi við Frakka. Í Mexíkó studdu kaþólska kirkjan, íhaldssamt yfirstéttarfólk og sum samfélög frumbyggja stofnun keisaraveldis í Mexíkó. Íhaldsmenn og aðalsmenn vildu endurvekja mexíkóskt einveldi í anda fyrsta mexíkóska keisaradæmisins, sem hafði verið við lýði frá 1821 til 1823. Þeir buðu því austurrískum erkihertoga af ætt Habsborgara, Maximilian Ferdinand, til Mexíkó í því skyni að fá Napóleon til að gera hann að keisara. Það varð úr að með boði Napóleons lýsti Maximilian Ferdinand sig Maximilian 1. Mexíkókeisara þegar hann kom til landsins þann 10. apríl 1964. Frakkar áttu ýmissa hagsmuna að gæta í deilunni: Þeir vildu koma á sáttum við austurríska keisaradæmið sem þeir höfðu sigrað í fransk-austurríska stríðinu 1859, vega á móti útbreiðslu mótmælendatrúar í Ameríku með því að stuðla að þróun voldugs kaþólsks ríkis í nágrenni við Bandaríkin og notfæra sér silfurnámurnar í norðvesturhluta Mexíkó.

Eftir hatramman skæruhernað lýðveldissinna undir stjórn Juárez sem hélt áfram jafnvel eftir að Mexíkóborg var hertekin árið 1863 drógu Frakkar sig að endingu út úr Mexíkó árið 1866 þegar auknar blikur voru á lofti um að Bandaríkin kynnu að berjast við hlið lýðveldissinna í stríðinu. Þetta leiddi fljótt til hruns mexíkóska keisaradæmisins og handtöku og aftöku Maximilians keisara þann 19. júní 1867.

Tilvísanir

Stríð á 19. öld
Saga Mexíkó
Saga Frakklands
Saga Bretlands
Saga Spánar
Ungtyrkir

Ungtyrkir („Jön Turkler“ á tyrknesku, dregið af „Les Jeunes Turcs“ á frönsku) voru stjórnmálaleg umbótahreyfing í byrjun tuttugustu aldar. Hreyfingin samanstóð af andófsmönnum sem höfðu verið sendir í útlegð frá Tyrkjaveldi, menntamönnum, embættismönnum og herforingjum. Ungtyrkir kölluðu eftir því að einveldi yrði afnumið í Tyrkjaveldi og að stjórnarskrárbundinni ríkisstjórn yrði þess í stað komið á. Árið 1908 leiddu foringjar Ungtyrkja uppreisn gegn alræðisstjórn Abdúl Hamid 2. Tyrkjasoldáns í Ungtyrkjabyltingunni. Með þessari byltingu komu Ungtyrkir á öðru stjórnarskrártímabili Tyrkjaveldis og leyfðu frjálsar fjölflokkakosningar í fyrsta sinn í sögu ríkisins.

Eftir árið 1908 byrjaði stjórnmálaflokkur Ungtyrkja, Samstöðu- og framfaranefndin („İttihat ve Terakki Cemiyeti“), að koma á nútímavæðingu og félagsumbótum í Tyrkjaveldi. Ágreiningur fór þó fljótt að myndast innan flokksins og brátt klufu margir frjálslyndari Ungtyrkirnir sig úr honum og mynduðu Frelsis- og samlyndisflokkinn í stjórnarandstöðu. Þeir sem héldu sig í Samstöðu- og framfaranefndinni voru aðallega hlynntir tyrkneskri þjóðernishyggju og aukinni miðstýringu. Eftir valdabaráttu milli flokkanna allt árið 1912 hafði Samstöðu- og framfaranefndin rangt við í þingkosningum til að ná fram kosningasigri. Frelsis- og samlyndisflokkurinn gripu til vopnaðrar uppreisnar í kjölfarið.

Baráttunni milli þessara tveggja fylkinga Ungtyrka lauk í janúar árið 1913 þegar miðstjórn Samstöðu- og framfaranefndarinnar framdi valdarán. Úr valdaráninu varð til einræðisstjórn þremenningabandalags Talaat Pasja innanríkisráðherra, Enver Pasja hermálaráðherra og Djemal Pasja flotamálaráðherra. „Pasjarnir þrír,“ eins og þeir urðu kallaðir, fóru með öll völd í Tyrkjaveldi frá árinu 1913 til 1918. Á þeim tíma komu þeir á nánu samstarfi við þýska keisaradæmið og gengu að endingu í bandalag við Þjóðverja gegn bandamönnum í fyrri heimsstyrjöldinni Á meðan Tyrkjaveldi barðist í styrjöldinni stóð stjórn pasjanna þriggja einnig fyrir þjóðarmorði Tyrkja á Armenum. Eftir ósigur Tyrkja í stríðinu byrjaði baráttan milli fylkinga Ungtyrkja á ný. Frelsis- og samlyndisflokkurinn náði aftur höldum á ríkisstjórn Tyrkjaveldisins og neyddi pasjana þrjá til að flýja land. Frelsis- og samlyndisstjórnin var þó stuttlíf því Tyrkjaveldi hrundi stuttu síðar.

Hugtakið „Ungtyrki“ er í dag notað um „framfarasinna, byltingarmenn eða uppreisnarsama meðlimi í samtökum eða stjórnmálaflokki, sérstaklega þeim sem kalla eftir róttækum umbótum.“  Því eru til ýmsir flokkar í mörgum löndum sem kenna sig við Ungtyrki.

Tilvísanir

Saga Tyrklands
Fyrri heimsstyrjöldin
Byltingarmenn
Norsk ævintýri

Norsk ævintýri er norskt þjóðsagnasafn eftir Peter Christen Asbjørnsen og Jørgen Moe. Asbjørnsen og Moe, sem kynntust við kennslu í Norderhov, hófu að safna sögum frá suðurhéruðum Noregs árið 1837. Fyrstu sagnasöfnin komu út á árunum 1841 til 1844. Eftir það varð Moe prestur og síðar biskup en Asbjørnsen hélt áfram söfnun þjóðsagna. Sögurnar voru upprunalega á norskum mállýskum en þeir ákváðu að gefa þær út á dönsku ritmáli þess tíma þótt frásagnarstíllinn fengi að halda sér. Upphaflega kom safnið út í heftum en fyrstu bókarútgáfurnar komu út 1843 og 1844. Asbjørnsen gaf síðan út safn af ævintýrum og sögnum endursögðum með rammafrásögnum ásamt persónulegum minningum í tveimur bindum 1845 og 1848 (Norske folke- og huldre-eventyr). Sögur úr báðum söfnunum voru síðar oft gefnar út saman. Fyrsta slíka safnið var Norske Folke- og Huldre-Eventyr i Udvalg ved P. Chr. Asbjørnsen sem kom út 1879 með myndskreytingum eftir Peter Nicolai Arbo, Hans Gude, Vincent St. Lerche, Eilif Peterssen, August Schneider, Otto Sinding, Adolph Tidemand og Erik Werenskiold. Síðar bættust myndir eftir Theodor Kittelsen við safnið. 

Sögurnar komu út á ensku sem Popular Tales from the Norse í þýðingu George Dasent árið 1859. Fyrsta þýðingin á íslensku var eftir Theodóru Thoroddsen og kom út 1940 með myndskreytingum eftir Atla Má. Fyrsta stóra heildarútgáfan var þýðing Jens Steindórs Benediktssonar sem kom út í þremur bindum 1943 og 1944 með norsku myndskreytingunum.

Tenglar
 Rafbókaútgáfa (no)
 Netútgáfa hjá Project Runeberg (no)
 Heildartexti frá 1852 á Wikisource
 Norsk æfintýri á Bækur.is

Norskar þjóðsögur
Norskar bækur
Þjóðsagnasöfn
Mehmed 5.

Mehmed 5. Reşâd (محمد خامس Meḥmed-i ẖâmis á Ottómantyrknesku) (2. nóvember 1844 – 3. júlí 1918) var 35. og næstsíðasti soldán Tyrkjaveldis. Hann var sonur Abdúl Mejid 1. soldáns. Á eftir honum gerðist hálfbróðir hans, Mehmed 6., Tyrkjasoldán. Á níu árum hans á valdastól glataði Tyrkjaveldi öllum landsvæðum sínum í Norður-Afríku og Tylftareyjum (þ. á m. Ródos) í stríði Tyrkja við Ítali og svo næstum öllu landsvæði veldisins í Evrópu vestan við Konstantínópel í fyrra Balkanstríðinu og fyrri heimsstyrjöldinni, sem átti eftir að leiða til hruns Tyrkjaveldisins fáeinum árum eftir að Mehmed lést.

Æviágrip
Mehmed fæddist í Topkapıhöll í Konstantínópel. Líkt og aðrir hugsanlegir ríkiserfingjar var hann alinn upp í kvennabúri hallarinnar fyrstu þrjátíu ár ævi sinnar. Í níu af þessum árum var hann alveg einangraður. Á þessum tíma fræddi hann sig um gamla persneska ljóðlist og varð sjálfur virt ljóðskáld. Á níunda afmælisdegi sínum var hann umskorinn við athöfn í sérstöku umskurðarherbergi í Topkapıhöll.

Valdatíð
Mehmed varð soldán þann 27. apríl árið 1909 en aðeins sem táknrænn leiðtogi án verulegra valda vegna breytinga sem komið hafði verið á eftir Ungtyrkjabyltingina árið 1908 og valdarán „pasjanna þriggja“ árið 1913. 

Í valdatíð Mehmeds glataði Tyrkjaveldi öllum landsvæðum sem það átti eftir í Norður-Afríku (Tripolitaniu, Kýrenæku og Fezzan) til ítalska konungdæmisins í stríði við Ítali og nærri öllum evrópskum landsvæðum sínum (fyrir utan landskika vestan við Konstantínópel) í fyrra Balkanstríðinu.

Það mikilvægasta sem Mehmed gerði í stjórnmálum var að lýsa yfir jihadi gegn Bandamönnum þann 14. nóvember 1914 eftir að stjórn Tyrkjaveldis ákvað að ganga inn í fyrri heimsstyrjöldina í bandalagi við Miðveldin. Þó var sagt að Mehmed væri sjálfur ekki hrifinn af vinahótum Enver Pasja hermálaráðherra við Þjóðverja.

Þetta var í síðasta sinn sem viðurkenndur kalífi lýsti yfir jihadi, en kalífadæmi Tyrkjaveldis entist til ársins 1924. Yfirlýsing Mehmed hafði engin sýnileg áhrif á stríðið þótt fjölmargir múslimar byggju á þeim svæðum þar sem barist var. Múslimar tóku lítt alvarlega þá hugmynd að þátttaka í stríði kristinna þjóða gæti talist heilagt stríð. Arabar gengu jafnvel til liðs við Breta í stríðinu gegn Tyrkjum í uppreisn árið 1916.

Mehmed 5. var gestgjafi bandamanns síns, Vilhjálms 2. Þýskalandskeisara, í Konstantínópel þann 15. október árið 1917. Hann var gerður marskálkur Prússlands þann 27. janúar 1916 og þýska keisaradæmisins þann 1. febrúar 1916.

Dauði
Mehmed 5. lést í Yıldız-höll þann 3. júlí 1918, þá 73 ára að aldri, aðeins fjórum mánuðum áður en heimsstyrjöldinni lauk. Hann lifði því ekki nógu lengi til að sjá hrun Tyrkjaveldisins. Hann varði meirihluta lífs síns í Dolmabahçe-höll og Yıldız-höll í Istanbúl. Hann er grafinn í Eyüp-hverfi borgarinnar.

Tenglar
 „Soldánaskiptin á Tyrklandi“ – Frækorn, 12. tölublað (28.05.1909), Blaðsíða 88.

Heimildir

Tyrkjasoldánar
Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni
Sjúkdómur Carolis

Sjúkdómur Carolis er sjaldgæfur sjúkdómur í lifur og gallgöngum. Sjúkdóminum var fyrst lýst árið 1958 sem fjölhreiðra, geiraskiptri og skjóðulaga víkkun á stærri gallgöngum í lifur  sem stuðlar að stöðnun á galli og myndun gallleðju og gallsteina. Einkenni sjúkdómsins eru  kviðverkjaköst, bólgur í gallrás og ígerð í lifur.

Tilvísanir 

Lifrasjúkdómar
Vestur-Þrakía

Vestur-Þrakía (gríska: [Δυτική] Θράκη) er sögulegt hérað í norðausturhluta Grikklands. Héraðið liggur á milli ánna Nestos og Evros. Austan við Evros er Austur-Þrakía sem er hluti af Tyrklandi. Svæðið fyrir norðan Vestur-Þrakíu, Norður-Þrakía, er hluti af Búlgaríu. Íbúar voru um 370 þúsund árið 2011. Höfuðstaður héraðsins er borgin Komontini. Eyjan Samóþrakía liggur undan strönd Vestur-Þrakíu.

Héruð í Grikklandi
Mallaig

Mallaig er hafnarbær á vesturströnd Lochaber í Skosku hálöndunum. Lestarstöðin í Mallaig er endastöð Vestur-Hálandalínunnar sem lokið var við árið 1901. Íbúar eru um 800. 

Bærinn var stofnaður sem fiskihöfn á 5. áratug 19. aldar. Hann stækkaði ört eftir að járnbrautin kom þangað. Á 7. áratug 20. aldar var hann ein helsta síldarhöfn Evrópu og hann er enn helsta fiskihöfnin við vesturströnd Skotlands. Ferjur sigla frá bænum til Suðureyja. Grunnskólinn í Mallaig notar gelísku sem fyrsta mál. 

Mallaig er vinsæll sumardvalarstaður. Þar var opnuð fullkomin smábátahöfn með styrk frá Evrópusambandinu árið 2016.

Skosku hálöndin
Þorp í Skotlandi
Portree

Portree er stærsti bærinn á eyjunni Skye í Suðureyjum við vesturströnd Skotlands. Bærinn stendur við vík á austurströnd eyjarinnar gegnt Raasay. Íbúar eru tæplega 2500 talsins. Portree High School er eini framhaldsskóli eyjarinnar. 

Skíð
Þorp í Skotlandi
Levy sjúkdómur

Levy sjúkdómur er heilahrörnunarsjúkdómur. Japaninn Kosaka lýsti árið 1987 sjúklingum með einkenni sem líktust Parkison sjúkdómi en þessir sjúklingar reyndust hafa Lewy útfellingar (Lewy bodies) á víð og dreif um heilabörkinn en slíkar útfellingar finnast ekki í Parkingson sjúklingum.

Heimildir 
 Jón Snædal, Levy sjúkdómur, Tímaritið Öldrun 19 árg. 2. tbl. 2001
 Hrörnunarsjúkdómar í heila - oxavarnarensím og kopar. Kynning á rannsóknum, Læknablaðið 2003; 89: 659-71
 Dementia With Lewy Bodies Information Page
Kastilía

Kastilía er sögulegt hérað á Mið- og Norður-Spáni sem er skilgreint með ýmsum hætti. Konungsríkið Kastilía var á þessu svæði á miðöldum en það sameinaðist síðar nágrannaríkjum í Aragón og Navarra og varð Konungsríkið Spánn. Sögulegur höfuðstaður Kastilíu er Burgos. Kastilía er venjulega talin ná yfir suður- og miðhluta Kastilíu og León og alla Kastilíu-La Mancha nema syðsta hlutann.

Áður fyrr skiptist Kastilía í Gömlu Kastilíu, sem frá 1833 eru héruðin Kantabría og La Rioja, auk austurhluta Kastilíu og León, og Nýju Kastilíu, sem voru Kastilía-La Mancha og héraðið Madríd.

Nafnið er talið þýða „land kastalanna“ og vísa til kastala sem kristnir konungar reistu á löndum sem þeir unnu frá márum við endurheimt Spánar.

Héruð Spánar
Kastilía
J. Edgar Hoover

John Edgar Hoover (1. janúar 1895 – 2. maí 1972), þekktari sem J. Edgar Hoover, var fyrsti formaður bandarísku alríkislögreglunnar (FBI, eða „Federal Bureau of Investigation“). Hann var skipaður fimmti formaður bandarísku lögrannsóknarskrifstofunnar – forvera FBI – árið 1924 og var lykilmaður í stofnun alríkislögreglunnar árið 1935. Hann var formaður hennar frá stofnun hennar til dauðadags árið 1972, þá 77 ára að aldri. Hoover á heiðurinn að því að alríkislögregla Bandaríkjanna þróaðist í miklu stærri lögsögustofnun en upphaflega var áætlað og stuðlaði að margvíslegri nútímavæðingu í lögreglurannsóknum, t.d. miðstýrðum gagnagrunn fingrafara og notkun réttarvísinda á sérstökum rannsóknarstofum.

Seint á ævi sinni og eftir dauða sinn varð Hoover afar umdeildur þegar í ljós kom að hann hafði misnotað valdastöðu sína á margvíslegan hátt á bak við tjöldin. Í ljós kom að hann hafði farið út fyrir lögsögu og hlutverk alríkislögreglunnar, notað hana til að áreita pólitíska andófsmenn, safnað leyniskjölum um stjórnmálaleiðtoga og safnað sönnunargögnum upp á grunaða glæpamenn með ólögmætum hætti. Hoover varð því mjög valdamikill og var jafnvel í stöðu til að hóta sitjandi forsetum. Samkvæmt Kenneth Ackerman, ævisöguritara Hoover, er sú hugmynd að leyniskjöl Hoover hafi komið í veg fyrir að forsetar Bandaríkjanna rækju hann ekki á rökum reist. Þó er til hljóðupptaka af Richard Nixon Bandaríkjaforseta þar sem hann segist ekki þora að reka Hoover af ótta við hefnd hans.

Samkvæmt Harry S. Truman Bandaríkjaforseta breytti Hoover alríkislögreglunni í leynilögreglustofnun til eigin nota. „Við viljum ekki neitt Gestapo eða leynilögreglu,“ sagði Truman. „Alríkislögreglan er á leið í þá átt. Hún er að grafa upp kynlífhneyksli og beitir hreinni og klárri fjárkúgun. J. Edgar Hoover myndi gefa á sér hægra augað til að ná völdum og allir þingmenn og þingfulltrúar eru hræddir við hann.“

Tilvísanir

Bandarískir lögfræðingar
Formenn bandarísku alríkislögreglunnar
Chester Bennington

Chester Charles Bennington (fæddur 20. mars 1976 í Phoenix, Arizona; látinn 20. júlí 2017 í Palos Verdes, Kaliforníu) var bandarískur tónlistarmaður og lagahöfundur. Bennington var best þekktur sem söngvari nu metal-hljómsveitarinnar Linkin Park. Einnig var hann meðlimur Dead by Sunrise og Stone Temple Pilots (2013-2015). 

Árið 2017 framdi Bennington sjálfsmorð. Hann hafði áður glímt við vímuefnafíkn og orðið fyrir líkamlegri og kynferðislegri misnotkun í æsku. Hann lét eftir sig eiginkonu og 6 börn.

Heimild

Bandarískir tónlistarmenn
Dauðsföll af völdum sjálfsmorða
Hampjurt

Cannabis sativa er einær tegund í hampættkvísl. Hún hefur verið ræktuð alla skráða sögu mannkyns. Ýmist fyrir iðnaðartrefjar, fræolíu, til matar, skemmtunar, í trúarathöfnum og sem lyf. 

Ágreiningur er um hvort C. sativa og C. indica séu aðskildar tegundir. Efnafræðilegur munur styður þó aðskilnað tegundanna.

Tilvísanir

Humlaætt
Humall (jurt)

Humall (fræðiheiti: Humulus lupulus) er nytjaplanta af humlaætt. 

Humall er tvíbýlisjurt rétt eins og t.d. hampur (Cannabis sativa). 

Humlaætt
Eggjablóm

Limnanthes douglasii er einær tegund blómstrandi plantna í Limnanthaceae almennt þekkt sem Eggjablóm. Það er upprunnið frá Kaliforníu og Oregon, þar sem það vex í blautu graslendi. Það getur vaxið í þéttum leirjarðvegi. Jurtinni var upphaflega safnað af Skoska landkönnuðinum og grasafræðingnum David Douglas, sem kannaði vesturströnd Norður-Ameríku um 1820.  

Jurtin hefur hvít blóm með gulri miðju, þaðan sem almennt heiti tegundarinnar kemur (einnig á ensku; "poached egg plant"), en blómliturinn getur verið breytilegur á milli undirtegunda. Þetta er vinsælt sumarblóm. Það dregur að sveifflugur í garðinn sem svo éta blaðlýs og einnig vinsælt af býflugum. Það er sjálffrjóvgandi, og getur stundum haldið sér við.  

Það eru fimm undirtegundir:
L. douglasii subsp. douglasii R. Br., er ættað úr strandfjöllum og dölum suðvestur Oregon suður til San Francisco flóa
L. douglasii subsp. nivea (C.T. Mason) C.T. Mason, með að mestu leiti hvítum blómum, vex í strandfjöllum norður Kaliforníu
L. douglasii subsp. rosea (Benth.) C.T. Mason, er í Central Valley (Kaliforníu) og nærliggjandi hæðum, oft með bleikum æðum á krónublöðunum
L. douglasii subsp. sulphurea (C.T. Mason) C.T. Mason, er sjaldgæf gulblómstrandi undirtegund einlend á "Bay Area"
L. douglasii subsp. striata (Jeps.) Morin, hefur nýlega verið sett undir þessa tegund; hún kemur fyrir í Klamath fjöllum og norður og mið Sierra Nevada

Tilvísanir

Ytri tenglar
Jepson Manual Treatment
ITIS Standard Report Page
CalPhotos

Sumarblóm