alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Hjalti Þórðarson

Hjalti Þórðarson var landnámsmaður í Skagafirði. Hann nam "Hjaltadal að ráði Kolbeins", segir í Landnámabók. Kolbeinn Sigmundarson hefur því látið honum eftir ofanverðan Hjaltadal, sem hann hafði sjálfur fengið hjá Sleitu-Birni, en haldið sjálfur Kolbeinsdal. Hjalti bjó á Hofi.

Sagt er að synir hans hafi haldið föður sínum veglegustu erfidrykkju sem haldin hefur verið á Íslandi og þar hafi verið tólf hundruð boðsgestir og allir virðingarmenn leystir út með gjöfum. Í Landnámu segir einnig frá því að Hjaltasynir fóru vestur á Þorskafjarðarþing en þegar þeir gengu til þings voru þeir svo glæsilega búnir að menn héldu að sjálfir Æsir væru þar á ferð.

Sonarsonur Hjalta var Þorbjörn öngull, banamaður Grettis.

Heimildir

 
 

Landnámsmenn á Íslandi
Skagafjörður
Höfða-Þórður Bjarnarson

Höfða-Þórður Bjarnason var landnámsmaður í Skagafirði og segir í Landnámabók að hann hafi verið sonur "Bjarnar byrðusmjörs, Hróaldssonar hryggs, Bjarnarsonar járnsíðu, Ragnarssonar loðbrókar". Hann nam Höfðaströnd frá Hofsá og út að Hrolleifsdalsá í Sléttuhlíð og bjó á Höfða.

Í Landnámu er sagt að Þorgerður kona Þórðar hafi verið dótturdóttir Kjarvals Írakonungs og eru nöfn ellefu sona þeirra og átta dætra talin upp.

Á milli landnáma Sleitu-Bjarnar og Höfða-Þórðar, eins og þeim er lýst í Landnámabók, er eyða sem tekur yfir hálfan Unadal og hálfan Deildardal. Líkur hafa verið leiddar að því að þarna hafi verið sérstakt landnám sem gleymst hafi í upptalningunni, enda er talað um Una í Unadal á öðrum stað í Landnámu.

Heimildir

 
 

Landnámsmenn á Íslandi
Skagafjörður
Hrolleifur mikli Arnhallsson

Hrolleifur mikli var landnámsmaður í Skagafirði. Hann var bróðursonur Sæmundar suðureyska, landnámsmanns í Sæmundarhlíð. Hrolleifur kom að sögn Landnámabókar ásamt móður sinni, sem hét Ljót, til hafnar í Borgarfirði en þar var land allt fullnumið svo að þau fóru norður í land og gátu hvergi á leiðinni fundið ónumið land fyrr en í Skagafjörð kom. Sæmundur vísaði þeim út á Höfðaströnd til Höfða-Þórðar og Hrolleifur fékk hluta af landnámi hans, Hrolleifsdal sunnanverðan.

Hrolleifur stóð þó ekki lengi við því að hann lenti í átökum út af kvennamálum, drap son nágranna síns og var gerður héraðsrækur. Sæmundur frændi hans sendi hann þá til vinar síns, Ingimundar gamla á Hofi í Vatnsdal. Hrolleifur lenti þar í deilum við syni Ingimundar út af veiði í Vatnsdalsá en er Ingimundur, sem orðinn var gamall og blindur, ætlaði að ganga á milli skaut Hrolleifur spjóti í gegnum hann. Synir Ingimundar eltu Hrolleif uppi og drápu hann.

Heimildir

 
 
 Ingimundur gamli og Hrolleifur hinn mikli

Landnámsmenn á Íslandi
Skagafjörður
Stapi

Stapi eða móbergsstapi er sérstök gerð eldfjalla sem myndast í eldgosi undir jökli eða íshellu. Gosefnin hlaðast upp í því rými sem bráðnar undan hita gossins. Fyrst um sinn hleðst upp gjóska og bólstraberg en þegar gosið hefur hlaðið sig upp fyrir mörk jökulsins og gosrásin einangrast frá vatninu hefst hraungos. Þegar jökullinn hverfur stendur eftir reisulegt kringlótt fjall með bröttum hamrabrúnum og lítilli dyngju á annars flötum toppi.

Að minnsta kosti fjörutíu stapar eru á Íslandi. Þeir mynduðust á kuldaskeiðum ísaldar en ekki er vitað til þess að slíkur hafi myndast undir núverandi jöklum landsins. Þekktasti stapi landsins er Herðubreið í Ódáðahrauni en Eiríksjökull er sá stærsti.

Heimildir

Tengt efni
Eldkeila
Dyngja

Eldfjallafræði
Stapi
Jarðfræði
Stapar
Rauðhólar

Rauðhólar eru þyrping gervigíga við Elliðavatn í útjaðri Reykjavíkur og tilheyra Heiðmerkursvæðinu. Gervigígarnir mynduðust fyrir um 5200 árum þegar Elliðaárhraun rann yfir votlendi og út í vatn sem fyrir var. Hvellsuða í vatninu undir glóandi hrauninu, gufusprengingar og gufugos mynduðu gjallgíga á yfirborði hraunsins. Upphaflega voru gígarnir um 80 talsins en hefur fækkað síðustu áratugi sökum efnistöku. Mestur hluti efnisins var nýttur í Reykjavíkurflugvöll á tímum heimstyrjaldarinnar síðari. Rauðhólar hafa verið friðlýstir frá árinu 1961 og fólkvangur frá árinu 1974.

Tengt efni 
 Heiðmörk
 Leitahraun
 Rauðhólaskáli

Tenglar
Hvernig mynduðust Rauðhólar? - Vísindavefurinn

Heimild 
 
 

Örnefni í Reykjavík
Landafræði Reykjavíkur
Jarðfræði Reykjavíkur
Gervigígar
Les Paul

Lester William Polsfuss, þekktur sem Les Paul (fæddur 9. júní 1915 í Waukesha, Wisconsin, lést 13. ágúst 2009 í White Plains, New York) var bandarískur tónlistarmaður og uppfinningamaður. Hann þróaði rafmagnsgítara sem nutu mikilla vinsælda og margir rokktónlistarmenn tóku ástfóstri við. Hann var jafnframt áhrifamikill í hljóðritun og er einn upphafsmanna hljóðsetningar.

Hann var 94 ára gamall þegar hann dó úr  lungnabólgu.

Heimildir 

Paul, Les
H-dagurinn

H-dagurinn þann 26. maí 1968 er dagurinn sem umferð á Íslandi færðist af vinstri akrein yfir á þá hægri. Breytingin gerðist klukkan 6 árdegis.

Forsagan er sú að Alþingi ályktaði svohljóðandi þann 13. maí 1964:
„Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta hefja hið allra fyrsta undirbúning að því, að upp verði tekinn hægri handar akstur hér á landi.“

Umferðarnefnd var falið að sjá um undirbúninginn. Heildarkostnaður nam rúmlega 33 milljónum króna vegna strætisvagna og 12 milljónum króna vegna umferðarmannvirkja. 1662 skiltum um allt land var skipt út aðfararnóttina sjálfa og höfðu þá alls 5727 skilti verið færð til.

Eina slysið vegna breytinganna þann dag var drengur á hjóli sem fótbrotnaði.

Heimildir 

Samgöngur á Íslandi
Saga Íslands
MGMT

MGMT, hét upprunalega „The Management“ („The Management“ var notað af annarri hljómsveit og þess vegna var heitið stytt í „MGMT“), er bandarískur dúett frá Brooklyn í New York sem samanstendur af Ben Goldwasser og Andrew VanWyngarden. Þeir voru upprunalega skráðir hjá Cantora Records, en núna eru þeir skráðir hjá Columbia Records/Red Ink/Sony árið 2006. 

Þann 5. október 2007 tilkynnti tónlistartímaritið Spin.com að MGMT væri „hljómsveit dagsins“. Þann 14. nóvember 2007 nefndi tímaritið Rolling Stone MGMT sem topp 10 „Artist to Watch“ ársins 2008. Hljómsveitin fékk 9. sæti í Sound of 2008 top 10 könnuninni af BBC. Þeir voru líka nefndir mest spilaðasta hljómsveit ársins 2008 á Last.fm vefsíðunni.

Í október 2007 var gefið út fyrsta plata eftir hljómsveitinni Oracular Spectacular sem vann 12. sæti á breska vinsældalistanum og 6. sæti á ástralska vinsældalistanum. NME nefndi hana besta plata ársins 2008.

Oracular Spectacular

Fyrsta plata MGMT er Oracular Spectacular. Oracular Spectacular hefur skotið hljómsveitinni MGMT upp á stjörnuhimininn. 

Í tónlistardómi Rjómans, íslensks vefrits um tónlist, segir að Oracular Spectacular er ein af þessum fágætu plötum sem hreinlega kalla á að vera spilaðar aftur og aftur." Íslenska rokk útvarpstöðin Xið-977, valdi Oracular Spectacular sem plötu vikunnar þann tuttugasta og annan apríl, árið 2008.

Jónsi, úr hljómsveitinni Sigur Rós, tók þekju á laginu Time to Pretend. Lagið er að finna á plötu MGMT, Oracular Spectacular. Jónsi flutti þekjuna í þættinum Live Lounge, á útvarpstöðinni BBC Radio 1.

Congratulations

Congratulations, er seinni plata MGMT. Platan Congratulations er blanda af mörgum tónlstarstefnum, eins og sækadeliku, mod-rokks, freak-folk, 80’s nýbylgju og pönks. 

Congratulations hefur hlotið lof íslenskra gagnrýnenda. Í tónlistardómi Rjómans, segir að "Congratulations er hálfgerð rússibanareið þar sem óvæntar beygjur, hringsnúningar, dýfur, hólar og hæðir kasta hlustandanum til og frá". Rjóminn gefur plötunni Congratulations í einkunn 4 af 5 mögulegum.  Rjóminn valdi jafnframt lag af plötunni Congratilations, "Song for Dan Treacy" á lista 10 bestu erlendu lögin 2010.
Umsögn Popplands, þátt Rásar eitt um popptónlist, er á svipaða leið. Poppland valdi plötuna, Congratulations, sem erlenda plötu vikunnar, þann þriðja maí árið 2010.

Ekki eru þó allir sammála íslensku tónlistarspekingunum á vefritinu Rjómanum, og í útvarpsþættinum Popplandi. Í yfirlýsingu frá MGMT, þá báðust þeir afsökunar á plötu sinni, Congratutions. Forsprakkar sveitarinnar, þeir Andrew VanWyngarden og Ben Goldwasser segja að platan innihaldi enga smelli, og þeir séu hissa á að plötufyrirtæki þeirra, Sony/Columbia hafi leyft þeim að gefa plötuna út.

Breiðskífur
Oracular Spectacular (2007)
Congratulation (2010)
MGMT (2013)

Heimildir 

Bandarískar hljómsveitir
Pólýkarbónat

Pólýkarbónat eða PC er hitaþolið og höggþolið plastefni. Það er hitadeigt plast og fjölliða.

Tengill 

 Plastefni

Plast
Hitadeigt plast

Hitadeigt plast er plastefni sem  er hægt að bræða og móta aftur og aftur.
Granít

Granít er stórkornótt tegund af súru djúpbergi. Helstu frumsteindir þess eru kvars og feldspat og innan við 10% bergsins eru dökkar steindir. Granít getur verið allt frá því að vera bleikt til dökkgrátt og jafnvel svart. 

Sökum þéttleika og hörku þess er granít vinsælt sem iðnaðargrjót. Meðalþéttleiki þess er 2,75 g/sm3.

Bergtegundin finnst aðeins á einum stað á Íslandi eða í Slaufrudal í Lóni, austan Hafnar í Hornafirði. Það er ljóst yfirlitum eins og granófýr en grófara.

Bergtegundir
Tungnafellsjökull

Tungnafellsjökull er jökull og eldstöð norðvestur af Vatnajökli. Hæsti tindur Tungnafellsjökuls heitir Háhyrna og er um 1.540 metra yfir sjávarmáli. Jökullinn er um 48 ferkílómetrar.

Tilvísanir

Jöklar á Íslandi
Fjöll á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Vatnajökulsþjóðgarður
Jöklar á Íslandi

Jöklar á Íslandi þekja nú  um 11% af flatarmáli landsins (um 11.400 km2 af 103.125 km2). Vatnajökull, stærsti jökull Evrópu utan heimskautasvæða, þekur um 8% landsins. Stærstu jöklana er að finna á sunnanverðu landinu og í miðju þess. Ástæðan er sú að þar er meiri úrkoma en norðanlands. Áætlað er að um 20% heildarúrkomu á Íslandi falli á jöklana. Ásýnd jöklanna breytist hratt og stór hluti þeirra eru skriðjöklar. Allir íslenskir jöklar eru þíðjöklar.

Helstu jöklar Íslands 
 

Þessir þrettán stærstu jöklar Íslands eru um 11.181 km2 að flatarmáli en allir jöklar landsins eru um 11.400 km2.
Jöklar á Tröllaskaga þekja um 150 ferkílómetra.

Afkoma jökla á Íslandi 
Talið er að síðasta kuldaskeiði ísaldar hafi lokið fyrir um 10 þúsund árum og hlýskeið gengið í garð. Líklega var Ísland alveg jökullaust (eða því sem næst) fyrir 9 þúsund árum. Tímabilið frá þeim tíma og þar til fyrir 2.500 árum einkenndist af mjög mildu veðurfari. Fyrir 2.500 árum kólnaði í veðri og núverandi jöklar tóku að myndast. Jöklarnir hafa sennilega náð hámarki um aldamótin 1900 en hafa síðan þá dregist hratt saman.

Frá árinu 1995 hafa jöklarnir dregist enn frekar saman. Til dæmis hefur Vatnajökull rýrnað að meðaltali um 4 km3 á ári sem samsvarar því að allur jökullinn þynnist um hálfan metra árlega. Spáð hefur verið að jöklarnir munu halda áfram að hopa ört á þessari öld og afrennsli þeirra aukast til muna á fyrri hluta aldarinnar, en nú kemur um 20% árrennslis úr jöklum. Þessi farglosun mun valda landrisi, einkum á suðausturhluta landsins, en einnig hefur verið spáð fyrir um hækkandi stöðu sjávar. Landris ku ekki munu verða á suðvesturlandi vegna landsigs sem hefur orðið þar.

Eldur og ís 
Margir íslensku jöklanna liggja yfir eldstöðvum. Grímsvötn og Bárðarbunga eru til dæmis stórar eldstöðvar undir Vatnajökli. Askja Grímsvatna er um 100 km2 og askja Bárðarbungu um 60 km2. Eldgos undir jöklum verða oft á tíðum í kjölfar jökulhlaupa en jökulhlaupin losa um þrýsting á eldstöðinni. Stundum er atburðarásin í hina áttina þar sem eldgos kemur af stað jökulhlaupi. Ein helsta vá vegna jökulhlaupa á Íslandi er hlaup úr Mýrdalsjökli vegna eldgoss í Kötlu en þaðan hafa einnig runnið stærstu hlaup Íslandssögunnar. Sumir jöklar eru yfir jarðhitasvæðum og bráðnar því stöðugt af þeim.

Þau fjöll sem myndast í eldgosum undir jökli nefnast móbergsstapar. Stapar eru mun hærri og reisulegri en dyngjur sem myndast við gos á jökullausu svæði. Um 40 móbergsstapar eru á Íslandi. Eiríksjökull er stærsti stapi landsins.

Lesefni
Helgi Björnsson: Jöklar á Íslandi. Reykjavík 2009

Tilvísanir

Tengill 
 Geographic Names of Iceland's Glaciers: Historic and Modern
Tindfjallajökull

Tindfjallajökull er jökull á sunnanverðu Íslandi beint norður af Eyjafjallajökli. Jökullinn er um 19 km2 að flatarmáli. Hæsti tindur Tindfjallajökuls er Ýmir sem er 1.462 metra hár og dregur nafn sitt af jötninum Ými í norrænni goðafræði. Tindfjallajökull er eldkeila. Um 5 km breið askja er við jökulinn sem myndaðist í sprengigosi fyrir um 54.000 árum. Hann er kenndur við Tindfjöll sem eru nokkrum kílómetrum sunnar.

Tilvísanir

Jöklar á Íslandi
Suðurland
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Eldkeilur
Fjöll á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Megineldstöðvar á Íslandi
Eldstöðvar undir jökli
Hálendi Íslands
Þórisjökull

Þórisjökull er jökull og stapi suðvestur af Langjökli. Hæsti tindur jökulsins er um 1.350 metra yfir sjávarmáli. Jökullinn er um 32 ferkílómetrar.

Fjallið Ok er norðvestan við jökulinn en á milli Oks og Þórisjökuls liggur Kaldidalur, forn þjóðleið. Þórisdalur er á milli Þórisjökuls og Geitlandsjökuls.

Tilvísanir

Jöklar á Íslandi
Fjöll á Íslandi
Stapar
Hálendi Íslands
Nýi stíllinn keisarans

Nýi stíllinn keisarans (enska: The Emperor's New Groove) er bandarísk Disney-kvikmynd frá árinu 2000.

Talsetning

Tenglar

Tilvísanir 

Bandarískar kvikmyndir
Disney-kvikmyndir
Þrándarjökull

Þrándarjökull er jökull á Austurlandi. Hæsti tindur jökulsins er um 1.236 metra yfir sjávarmáli. Jökullinn er um 22 ferkílómetrar.

Þrándarjökull er í 20 kílómetra fjarlægð frá Vatnajökli í austurátt.

Tilvísanir 

Jöklar á Íslandi
Fjöll á Íslandi
Múlaþing
Víðimýri

Víðimýri er bær í Skagafirði, fyrir sunnan og ofan Varmahlíð, og tilheyrði Seyluhreppi áður. Bærinn er gamalt höfuðból og var í lok 12. aldar og á 13. öld bústaður helstu höfðingja héraðsins af ætt Ásbirninga, frá Kolbeini Tumasyni til Kálfs sonar Brands Kolbeinssonar, sem vitað er að bjó þar 1262. Á 17. og 18. öld var jörðin löngum sýslumannssetur. Víðimýri hefur nú verið skipt niður í átta eða níu sjálfstæðar jarðir.

Snorri Sturluson lét eftir því sem segir í Sturlungu gera virki á Víðimýri um 1220 og mátti að sögn sjá menjar þess fram á 20. öld en þá var allt sléttað. Kirkja hefur sennilega verið á Víðimýri frá því um eða eftir kristnitöku og frægastur presta þar fyrr á öldum er Guðmundur Arason, síðar biskup. Núverandi kirkja var reist 1834. 

Á fyrstu áratugum 20. aldar reyndu bæði sóknarbörn og kirkjuyfirvöld að fá bóndann á Víðimýri, Steingrím Arason, til að rífa kirkjuna og byggja nýja en hann vildi það ekki og árið 1934 keypti Þjóðminjasafnið kirkjuna. Síðan þá hefur hún verið endurbætt mikið og þykir gersemi og frábært sýnishorn af gamalli íslenskri byggingarhefð. Kirkjan er úr torfi og timbri og var það Jón Samsonarson alþingismaður sem sá um smíði hennar.

Tengt efni 
 Víðimýrarkirkja

Tenglar
Víðimýrarkirkja á kirkjukort.net 

Kirkjustaðir í Skagafjarðarsýslu
Skagafjarðarsýsla
Skagafjörður
Síður sem þurfa hnit
Torfajökull

Torfajökull er eldstöðvakerfi og jökull norðan við Mýrdalsjökul og sunnan við Þórisvatn. Hæsti tindur Torfajökuls er um 1.190 metra hár. Jökullinn er um 15 ferkílómetrar.

Torfajökulssvæðið er mesta ríólítsvæði á Íslandi og næstmesta háhitasvæði á eftir Grímsvötnum. Á svæðinu er stærsta askja landsins. Torfajökull gaus síðast um árið 1480 en einnig er vitað af gosi árið 872. Hrafntinnuhraun myndaðist í gosinu um 872 en súru hraunin við Landmannalaugar, Námshraunin og Laugahraun mynduðust í gosinu árið 1477.

Talið er að Torfajökull gæti verið næsti jökull á Íslandi sem hverfur vegna loftslagsbreytinga. Fyrsti jökullinn sem hvarf var Ok.

Tengt efni
 Jarðhitasvæði Íslands
 Kaldaklofsjökull
 Ljósártungur
 Strútslaug

Tilvísanir

Jöklar á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Fjöll á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Megineldstöðvar á Íslandi
Hálendi Íslands
Reynistaður

Reynistaður áður Staður í Reynisnesi er bær í Skagafirði. Reynistaður er gamalt höfðingjasetur. Þorfinnur karlsefni var frá Reynistað og bjó þar um tíma með konu sinni Guðríði Þorbjarnardóttur eftir að þau sneru aftur frá Vínlandi. Staður var á Sturlungaöld eitt af höfuðbólum Ásbirninga. Þar bjó Kolbeinn kaldaljós, einnig nefndur Staðar-Kolbeinn, og síðan sonur hans Brandur Kolbeinsson. 

Gissur Þorvaldsson eignaðist Reynistað síðar og má ef til vill segja að þar hafi þá orðið jarlssetur, því að Gissur hafði fengið jarlsnafnbót. Gissur gaf Reynistað til stofnunar nunnuklausturs. Hann dó 1268 en Reynistaðarklaustri var þó ekki komið á fót fyrr en 1295 og starfaði þar til siðaskipta. Þá var klaustrið lagt niður en nunnurnar fengu að vera þar áfram til æviloka. Engar rústir eða aðrar sýnilegar menjar um klaustrið er að finna á Reynistað en nokkur örnefni tengd klaustrinu eru þar.

Klaustrið eignaðist fjölda jarða sem komust í eigu konungs eftir siðaskipti en umboðsmenn hans önnuðust umsjón þeirra og kölluðust klausturhaldarar. Margir þeirra bjuggu á Reynistað og má nefna Odd Gottskálksson lögmann, feðgana Sigurð Jónsson (d. 1602) og Jón Sigurðsson lögmann (d. 1635), Jens Spendrup sýslumann, Halldór Vídalín Bjarnason, föður Reynistaðarbræðra, sem bjó á Reynistað 1768-1800 og ekkju hans, Ragnheiði Einarsdóttur, sem var klausturhaldari 1803-1814, og Einar stúdent Stefánsson, afa Einars Benediktssonar skálds.

Þegar gamli bærinn á Reynistað var rifinn 1935 var bæjardyraportið látið standa en það er með stafverksgrind af þeirri gerð sem tíðkaðist hér á 18. öld. Það var seinna flutt til og byggð við það steinsteypt skemma en árið 1999 var portið reist nálægt upphaflegum stað og hlaðnir að því torfveggir og torf sett á þakið. Það er nú friðað og í vörslu Þjóðminjasafnsins.

Kirkja hefur verið á Reynistað frá fornu fari og var núverandi kirkja, sem er úr timbri, vígð 1870. Hún er nú friðuð. Sagt er að Gissur jarl sé grafinn undir gólfi kirkjunnar.

Tengt efni 

 Reynistaðarbræður
 Reynistaðarkirkja
 Reynistaðarklaustur

Heimildir 
 Ögmundur Helgason: Smáræði um Gissur jarl dauðan. Skagfirðingabók 4, Rvík 1969:122–123.

Skagafjörður
Kirkjustaðir í Skagafjarðarsýslu
Síður sem þurfa hnit
Vallalaug

Vallalaug er heit uppspretta í landi Ytra-Vallholts í Vallhólmi í Skagafirði. Laugin er miðsvæðis í héraðinu og þar var samkomustaður og stundum þingstaður fyrr á öldum. Þar var Sturla Sighvatsson með menn sína fyrir Örlygsstaðabardaga 1238 og stundum er getið um að menn hafi komið saman við Vallalaug. Seinna var þar þriggja hreppa þing (fyrir Akrahrepp, Seyluhrepp og Lýtingsstaðahrepp) og kemur þingstaðurinn oft við sögu í gömlum dómum og öðrum heimildum. Seinast mun hafa verið þingað við Vallalaug um miðja 18. öld.

Laugin má nú heita horfin þar sem hún var virkjuð til hitaveitu. Ógreinilegar tóftir eru nálægt lauginni, líklega af gömlum búðum.

Heimildir 
 Hjalti Pálsson (ritstj.): Byggðasaga Skagafjarðar II. bindi. Staðarhreppur - Seyluhreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2001. ISBN 978-9979-861-10-2

Fornar laugar á Íslandi
Skagafjörður
Neðribyggð

Neðribyggð er byggðarlag í Skagafirði og var áður hluti af Lýtingsstaðahreppi. Sveitin liggur meðfram Svartá og nær fram að Mælifellsá, samhliða Efribyggð, sem er nær fjöllunum. Þar eru þessir bæir frá fornu fari, taldir frá norðri til suðurs: 

 Daufá 
 Gilkot (nú Steintún)
 Nautabú
 Reykjavellir 
 Saurbær og 
 Skíðastaðir.
 
Allmörg nýbýli og smábýli hafa verið byggð í sveitinni á síðari árum og á nýbýlinu Varmalæk úr landi Skíðastaða var lengi verslun og vísir að svolitlu þorpi.

Óvíst er hver nam land á Neðribyggð því Landnámabók greinir ekki frá því en þess hefur verið getið til að byggðin hafi annaðhvort verið hluti af landnámi Álfgeirs, sem nam Efribyggð, eða að hún hafi verið landnám Þorviðar, sem virðist samkvæmt Landnámu hafa numið sama land og Vékell hamrammi.

Skagafjörður
Fremribyggð

Fremribyggð er byggðarlag í framanverðum Skagafirði og tilheyrði áður Lýtingsstaðahreppi. Nafnið er þó sjaldan notað nú á tímum.

Fremribyggð tekur við af Neðribyggð sunnan við Mælifellsá og liggur meðfram Svartá. Þar eru nokkrir bæir, meðal annars prestssetrið Mælifell. Landnámsmaðurinn Vékell hamrammi nam land á Fremribyggð og bjó á Mælifelli. Raunar er Þorviður nokkur einnig sagður hafa numið þetta svæði.

Skagafjörður
Vékell hamrammi

Vékell hamrammi var landnámsmaður í Skagafirði. Hann nam land á Fremribyggð, ofan frá Gilá (nú Gljúfurá) til Mælifellsár og bjó á Mælifelli. Raunar er Þorviður landnámsmaður einnig sagður hafa numið þetta land en það er trúlega misskilningur höfundar Landnámu. Vékell fór suður á fjöll í könnunarferð og „kom til hauga þeirra er heita Vékelshaugar; hann skaut milli hauganna og hvarf þaðan aftur“.

Heimildir

 
 

Landnámsmenn á Íslandi
Skagafjörður
Álfgeir (landnámsmaður)

Álfgeir var landnámsmaður í Skagafirði og nam land á Efribyggð, eða eins og segir í Landnámabók „um Álfgeirsvöllu og upp til Mælifellsár og bjó á Álfgeirsvöllum“. Austurmörk landnámsins eru þó óljós því Landnáma segir ekkert um það hver nam land á Neðribyggð og kann að vera að landnám Álfgeirs hafi einnig náð þangað. Sveitarnafnið Álfgeirsvellir er óþekkt en bær með því nafni hefur verið þarna frá fornu fari og má vel vera að Landnámuhöfundur hafi ruglast því hann virðist hafa verið ókunnugur í Skagafirði.

Heimildir

 
 

Landnámsmenn á Íslandi
Skagafjörður
Þorviður

Þorviður var landnámsmaður í Skagafirði. Landnám hans var í Lýtingsstaðahreppi en óljóst er hvar því að samkvæmt Landnámabók virðast þeir hafa numið sama svæði, milli Mælifellsár og Giljár (nú Gljúfurár), hann og Vékell hamrammi. Þess hefur verið getið til að Þorviður hafi numið Neðribyggð alla eða mestalla, en í Landnámabók er ekkert sagt um hver nam þá sveit. Hugsanlegt er líka að Þorviður hafi numið landið á undan og yfirgefið það en Vékell hafi síðan numið það að nýju.

Heimildir

 
 

Landnámsmenn á Íslandi
Skagafjörður
Tungusveit (Skagafirði)

Tungusveit er byggðarlag í Skagafirði og mun nafnið áður hafa náð yfir mestallan Lýtingsstaðahrepp, en nú nær það einungis yfir tunguna sem er á milli Héraðsvatna og Svartár, frá Vallhólmi fram að mynni Svartárdals og Vesturdals. Tungan er oft kölluð Reykjatunga, eftir kirkjustaðnum Reykjum í Tungusveit. Hún er löng og mjó og þar er fjöldi bæja.

Skagafjörður
Lögtún

Lögtún er bær í sveitarfélaginu Frosta eða Frostu í Norður-Þrændalögum, í grennd við staðinn þar sem Frostaþing var háð. Ekki er vitað hvort nafnið var í eintölu eða fleirtölu, og sumir fræðimenn hafa giskað á að hin forna nafnmynd hafi verið Lagatún, en Lögtún er hliðstætt nafn og Lögberg. 

Lögtúns-kirkja er forn steinkirkja við bæinn Lögtún. Talið er að lögbókin með Frostaþingslögunum hafi verið geymd í kistu í kirkjunni, og einnig signet lögmannsins. Í kirkjunni er altaristafla sem var skorin út 1652, og máluð 1655.

Samkvæmt Frostaþingslögunum var kirkja hér skömmu fyrir 1200, og líklega mun fyrr. Núverandi steinkirkja er talin byggð um eða eftir 1500, en hún gæti þó verið mun eldri að stofni til. Hún var aðalkirkja byggðarlagsins fram til 27. desember 1862, þegar ákveðið var að byggja nýja kirkju við Presthús (Frosta kirke). Sú kirkja var vígð 24. október 1866.

Gamla kirkjan var árið 1903 afhent Fornminjafélaginu í Noregi (Fortidsminneforeningen) gegn því að henni yrði haldið við. Nú er hún opin ferðamönnum á sumrin, og einnig notuð fyrir brúðkaup, skírnir og annað tilfallandi helgihald, auk tónleika.

Þrændalög
Kirkjur í Noregi
Hrosskell (landnámsmaður)

Hrosskell var landnámsmaður í framanverðum Skagafirði, nam Svartárdal og bjó á Írafelli (áður Ýrarfelli). Í Landnámabók segir að hann hafi numið Svartárdal og Ýrarfellslönd en Írafell telst nú til Svartárdals, hvað sem áður hefur verið. Þetta svæði var upphaflega hluti af landnámi Eiríks Hróaldssonar en hann lét Hrosskeli eftir hluta þess.

Hrosskell sendi Roðrek þræl sinn í landkönnunarferð suður Mælifellsdal en hann fór ekki nema skammt suður á bóginn. Nágrönnum hans, Vékeli hamramma og Rönguði sendimanni Eiríks í Goðdölum, tókst mun betur upp við landaleitina.

Heimildir

 
 

Landnámsmenn á Íslandi
Skagafjörður