alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Bern (kantóna)

Bern er næststærsta kantónan í Sviss með 5.959,24 km2 (2013). Aðeins Graubünden er stærri. Höfuðborgin heitir sömuleiðis Bern en hún er jafnframt höfuðborg Sviss.

Lega og lýsing 
Bern er vestarlega í Sviss og er sú kantóna sem á sér flestar nágrannakantónur. Fyrir norðan er Solothurn, fyrir austan eru Luzern, Obwalden, Nidwalden og Uri, fyrir sunnan er Valais, fyrir suðvestan er Vaud, fyrir vestan eru Fribourg og Neuchatel og fyrir norðvestan er Júra. Alls eru þetta tíu nágrannakantónur. Mikil fjallasvæði tilheyra Bern og má þar nefna Berner Oberland. Þar eru tindar eins og Jungfrau, Eiger og margir fleiri. Bern er eina kantónan sem liggur bæði í Alpafjöllum og Júrafjöllum. Íbúar eru 974 þúsund en þar með er Bern næstfjölmennasta kantóna Sviss á eftir Zürich. Íbúarnir eru þýskumælandi.

Skjaldarmerki 
Skjaldarmerki kantónunnar er svartur björn með rauðar klær, reður og tungu á gulum fleti en rauður litur er umfram það. Svartur litur bjarnarins táknar varnargeta, guli liturinn hið eðalborna blóð og rauði liturinn blóð feðranna. Björninn sjálfur er táknrænn fyrir heiti kantónunnar. Merki þetta kom fyrst fram 1224 og er notað óbreytt bæði af kantónunni Bern og borginni Bern.

Orðsifjar 
Kantónan heitir eftir borginni Bern. Bern merkir björn. Sagan segir að stofnandi borgarinnar hafi drepið björn á staðnum þar sem hann byggði borgina. En líklegra þykir að hann hafi nefnt borgina eftir ítölsku borginni Veróna, sem hét Bern á þýsku, eða Wälschbern.

Söguágrip 
Eftir brotthvarf Rómverja fluttu alemannar og búrgúndar inn á svæðið.
888 varð héraðið Bern hluti af Búrgúnd.
1032 varð héraðið eign þýska ríkisins.
1191 var borgin Bern stofnuð.
1323 keypti Bern bæinn Thun og svæðið í kring. Bern gerir samning við svissneska sambandið í fyrsta sinn.
1331-39 átti Bern í stríði við héraðið Fribourg.
1353 breytti Bern samning sinn við svissneska sambandið, þannig að hann varð varanlegur. Bern verður kantóna í Sviss, sú langstærsta á þeim tíma.
1528 urðu siðaskiptin í Bern.
1536 hertók Bern svæðið Vaud og varð að stærsta borgríki Evrópu norðan Alpa.
1798 réðust Frakkar inn í kantónuna Bern og sigruðu heimamenn í orrustunni við Neuenegg. Frakkar hertaka Bern og splitta Vaud og Aargau burt.
1815 úrskurðaði Vínarfundurinn að Vaud og Aargau skyldu ekki sameinast Bern á ný, en fyrir vikið fékk Bern héraðið Júra, íbúunum þar til mikillar gremju.
1846 fékk Bern nýja stjórnarskrá með auknu lýðræði.
1848 varð Bern höfuðborg Sviss.
1979 splittaði sig Júra frá Bern og varð að eigin kantónu.

Borgir 
Stærstu borgir í kantónunni Bern:

Heimildir 
 

Fylki í Sviss
Marine Le Pen

Marine Le Pen (fædd 5. ágúst 1968 í Neuilly-sur-Seine) er franskur stjórnmálamaður. Hún er yngsta dóttir Jean-Marie Le Pen.

Hún er lögfræðingur og tók við af föður sínum sem forseti Rassemblement national þann 16. janúar 2011. Hún er þingmaður Evrópuþingsins frá árinu 2004.

Frambjóðandi fyrir forsetakosningarnar 2012 varð hún í þriðja sæti í fyrstu umferð og fékk 17,9% greiddra atkvæða. Aftur frambjóðandi National Front í forsetakosningunum 2017 komst hún í aðra umferð, sem hún tapaði fyrir Emmanuel Macron með því að fá 33,9% atkvæða.

Hún býður sig fram í þriðja sinn sem frambjóðandi í forsetakosningunum 2022. Í fyrstu umferð kosninganna varð hún í öðru sæti og komst í aðra umferð í annað sinn. Hún varð aftur fyrir barðinu á Emmanuel Macron en hlaut 41,5% atkvæða, sem er besti árangur hennar í forsetakosningum. Sama ár fékk flokkur hans 89 þingsæti, sem er met hjá flokki hans.

Eins og faðir hennar hefur hún gert gagnrýni á innflytjendamál að aðalþema herferðar sinnar. Marine le Pen tekur einnig afstöðu gegn Evrópusambandinu og ver vinsælar stéttir samfélagsins. Marine Le Pen tekur afstöðu gegn lögboðinni innleiðingu bólusetningar passa gegn Covid-19.

Hún hefur setið á landsþingi síðan 2017. Marine le Pen er raðað hægra megin við franska stjórnmálasviðið.

Ævisaga

Sjálfsævisaga 
 À contre-flots, éd. Jacques Grancher, coll. "Grancher Depot", Paris, 2006, 322 p., broché, 15 x 22 cm

Neðanmálsgreinar

Tenglar 

 Evrópuþingið
 Marine Le Pen

Frambjóðendur til embættis forseta Frakklands
Le Pen, Marine
Evrópuþingmenn
Þórarinn Sveinsson (ábóti)

Þórarinn Sveinsson (d. 1253) var ábóti í Þingeyraklaustri í nærri hálfa öld á 13. öld. Hann tók við þegar Karl Jónsson lét af embætti í annað sinn árið 1207 og gegndi embættinu til dauðadags, sem yfirleitt er talinn hafa verið sumarið 1253 en stundum þó 1255, eða í 46-48 ár. Hann hefur því verið fremur ungur þegar hann tók við embætti. Ekkert er vitað um uppruna hans.

Þótt Þórarinn væri svona lengi ábóti fer litlum sögum af embættisferli hans og hann kemur lítið við heimildir, að minnsta kosti þær sem varðveist hafa. Ef til vill hafa munkarnir í Þingeyraklaustri lítið skipt sér af veraldlegu vafstri um hans daga þótt þá væri mikil ófriðaröld á Norðurlandi, en einbeitt sér að fræðimennsku og sagnaritun auk bænahalds, að minnsta kosti voru ýmsir fræðimenn í klaustrinu, svo sem Styrmir fróði Kárason.

Þegar Þórarinn dó hafði Vermundur Halldórsson prestur fjárforráð á Þingeyrum og varð hann svo næsti ábóti klaustursins.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Þingeyraklaustur
Vermundur Halldórsson

Vermundur Halldórsson (d. 1279) var ábóti í Þingeyraklaustri á 13. öld. Hann tók við eftir lát Þórarins Sveinssonar ábóta en hafði áður haft fjárforráð klaustursins, enda hefur Þórarinn ábóti verið orðinn aldraður. Ætt Vermundar er óþekkt.

Vermundur var prestur áður en hann varð ábóti. Hann er sagður hafa verið friðsemdarmaður og bar sáttaorð á milli Þórðar kakala og Brands Kolbeinssonar fyrir Haugsnesbardaga, þótt hann hefði ekki erindi sem erfiði. Hann hélt skóla á Þingeyrum.

Í ábótatíð Vermundar tók Jörundur Þorsteinsson Hólabiskup af klaustrinu hluta af tekjum þess, svonefndar biskupstíundir, fyrir vestan Vatnsdalsá, en lét klaustrið hafa jörðina Hjaltabakka í staðinn. Út af þessu urðu síðar mikil málaferli.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Íslenskir prestar í kaþólskum sið
Þingeyraklaustur
Bjarni Ingimundarson

Bjarni Ingimundarson (d. 1299) var ábóti í Þingeyraklaustri frá 1280 til dauðadags. Hann tók við af Vermundi Halldórssyni, sem dó 1279. Hann er sagður hafa verið guðrækinn maður og hreinlífur og er sagt að Lárentíus Kálfsson hafi séð á honum heilags manns yfirbragð. Annars er fátt um hann vitað og ætt hans er ekki þekkt.

Bjarni dó 1299 og ábótinn sem þá tók við hét Höskuldur.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Þingeyraklaustur
Höskuldur (ábóti)

Höskuldur, föðurnafn óþekkt (d. 1309) var ábóti í Þingeyraklaustri frá 1300 til dauðadags, arftaki Bjarna Ingimundarsonar ábóta sem lést 1299. Fátt er um Höskuld vitað og ætt hans er með öllu óþekkt, nema hvað Guðmundur, sem tók við ábótastöðunni að honum látnum, er sagur hafa verið systursonur hans.

Höskuldur ábóti dó vorið 1309, sem kallað hefur verið manndauðavorið, en þá gekk drepsótt um Norðurland að sögn annála.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Þingeyraklaustur
Gangsetningarbúnaður

Gangsetningarbúnaður er vélknúið tæki til að hreyfa eða stýra virkni eða kerfi. Hann er knúinn af orku sem vanalega kemur frá rafstraumi, vökvaþrýstingi eða loftþrýstingi og breytir orku í eitthvað form hreyfingar. Hann getur  verið skrúfa eða hjól og öxull.

Tækni
Kolatímabilið

Kolatímabilið er  eitt tímabil fornlífsaldar. Því lauk fyrir 290 milljón árum. Miklir fenjaskógar uxu þá á jörðinni  sem svo urðu svo að kolalögum. Mjög þykk kolalög hafa fundist frá kolatímabilinu, sérstaklega á austurströnd Bandaríkjanna. Kolatímabilinu er yfirleitt skipt í tvö tímabil: mississippíum og pennsylvaníum. Í upphafi kolatímabilsins voru Evrameríka og Gondvana að renna saman og í lok tímabilsins varð Pangea til. Á fyrri hluta kolatímabilsins var meðalhiti jarðar um 22 gráður og loftslag líktist hitabeltisloftslagi. Steingervingar trjáa frá fyrri hluta kolatímabilsins eru ekki með árhringi og það er talið að litlar árstíðasveiflur hafi verið og stöðugur meðalhiti. Jafnatré þrifust vel í heitu og röku loftslaginu. Jafnar voru mjög áberandi á fyrri hluta kolatímabilsins. Burknar og burknaplöntur voru einnig mjög áberandi sérstaklega á seinni hluta tímabilsins. Einnig voru elftingar áberandi. Á seinni hluta tímabilsins kom fram berfrævingur  sem  líklega er forfaðir barrtrjáa.

Á seinni hluta tímabilsins lækkaði hitastig, jöklar mynduðust og yfirborð sjávar lækkaði, CO2-magn lækkaði gríðarlega og hiti lækkaði úr 22 í 12 gráður. Þetta varð til þess að árið fékk árstíðir og tré fengu árhringi.

Tenglar 
 Skógarferð á Kolatímabilinu (Harpa Bóel Sigurgeirsdóttir)

Kolatímabilið
Árni Pálsson

Árni Pálsson (f. 4. janúar 1897, d. 4. október 1970) var íslenskur verkfræðingur.

Ævi og störf 

Árni fæddist á  Geirseyri við Patreksfjörð, sonur Páls Einarssonar hæstaréttardómara og fyrsta borgarstjóra Reykjavíkur. Hann lauk verkfræðiprófi í Kaupmannahöfn 1924 og starfaði sem verkfræðingur hjá Vegagerð ríkisins frá 1927 til 1967, þar af sem yfirverkfræðingur brúargerðar frá 1946. Sem slíkur kom Árni að gerð flestra stórframkvæmda í vegagerð á tímabilinu.

Hann sinnti einnig annars konar verkfræðilegum viðfangsefnum, s.s. vatnsveitugerð, byggingu síldarverksmiðja og var aðalhönnuður Andakílsárvirkjunar ásamt Jakobi Guðjohnsen.

Árni var alla tíð mikill áhugamaður um íslensk fræði og átti fágætt safn bóka og handrita, sem síðar hafa ratað á íslensk söfn.

Heimildir 
 

Íslenskir verkfræðingar
Permtímabilið

Permtímabilið er síðasta skeið fornlífsaldar. Á permtímabilinu urðu skriðdýr ráðandi á þurrlendi en þríbrotar dóu út og froskdýrategundum fækkaði. Perm er á eftir kolatímabilinu og nær frá 299,0 ± 0,8 til 251,0 ± 0,4 milljónum ára. Það er lengsta tímabil fornlífsaldar og er þekkt fyrir aldauðann í lok perm sem er stærsti þekkti aldauðinn. 

Permtímabilið
Atacama Large Millimeter Array

Atacama Large Millimeter/submillimeter Array eða ALMA er alþjóðlegt samstarfsverkefni Evrópu (ESO), Norður Ameríku, austur Asíu og Chile um smíði stærsta stjörnusjónauka heims. ALMA er víxlmælir, röð 66 12 metra og 7 metra útvarpssjónauka sem mæla millímetra og hálfsmillímetra bylgjulengdir (0,3 til 9,6 mm). Stjörnustöðin er í smíðum í 5000 metra hæð yfir sjávarmáli á Chajnantor sléttunni í Atacamaeyðimörkinni í norður Chile. Hún er því hæsta stjörnustöð heims. ALMA er ætlað að rannsaka myndun stjarna snemma í sögu alheimsins og ljósmynda myndunarsvæði stjarna og reikistjarna í Vetrarbrautinni okkar. Kostnaður við verkefnið nemur meira en 1 milljarði bandaríkjadala. Fyrstu mælingar með ALMA hófust síðla árs 2011 en sjónaukinn verður tekinn í fulla notkun árið 2013.

Heimildir

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Atacama Large Millimeter/submillimeter Array 
 ALMA - Leitin að uppruna okkar í alheiminum
 Evrópskt ALMA loftnet færir heildarfjölda loftneta á Chajnantor upp í 16 — Undirbúningur hafinn fyrir fyrstu mælingar ALMA

Stjörnufræði
Aldauðinn í lok permtímabilsins

Aldauðinn í lok permtímabilsins var útdauði fjölmargra tegunda sem átti sér stað við lok permtímabilsins fyrir um 252,28 milljón árum. Talið er aldauðinn hafi orðið á nokkrum milljónum ára eða í nokkrum lotum með margra alda millibili. Aldauðinn í lok permtímabilsins var mesti fjöldaútdauði sögunnar þar sem allt að 96% sjávarlífvera og 70% landdýra dóu út. Um 57% af öllum ættum og 83% af öllum ættkvíslum lífvera dóu út. Vegna þess hve aldauðinn hafði mikil áhrif á líffræðilega fjölbreytni var lífríkið lengur að jafna sig en eftir nokkurn annan fjöldaútdauða í sögunni.

Margar tilgátur eru um af hverju aldauðinn hafi stafað og má þar nefna lækkun sjávarmáls, uppþornun grunnra hafsvæða, hnattræna hlýnun, aukningu á koltvíoxíði í andrúmslofti, hlýnun vegna gróðurhúsaáhrifa, hækkun á meðalhita og lækkun súrefnismagns í andrúmslofti og breytingar á súrefnismagni í sjó. Einnig urðu mikil eldgos í lok perm á svæði sem nú er Síbería (Síberíuflæðibasaltið) og merki eru um að loftsteinn hafið rekist á jörðina. Ein tilgáta er að árekstur stórra loftsteina á suðurhveli jarðar hafi getað komið af stað eldgosum í Síberíu.

Tenglar 
 Hvað olli aldauðanum í lok Perm? (Erla Dóra Vogler) (nemendaritgerð)
 Aldauði í jarðsögunni - orsakir og afleiðingar (Júlía Katrín Björke) (nemendaritgerð)

Permtímabilið
Pólhéri

Pólhéri (fræðiheiti: Lepus arcticus) er hérategund sem lifir á heimskauta- og fjallasvæðum. Pólhéri var áður talinn ein deilitegund snæhéra en er núna talinn sérstök tegund. Pólhérinn hefur þykkan feld og grefur holur í jörð til að sofa í og halda á sér hita. Hann líkist kanínu en hefur lengri eyru og stendur uppréttari og getur komist af í kaldari svæðum en kanínur. Þeir er oftast einir á ferð og geta náð allt að 60 km hraða á klukkustund. Aðalafræningi þeirra er heimskautarefur.

Pólhérar eru dreifðir á túndrusvæðum Grænlands og norðurhluta Kanada og Alaska. Vetrarbúningur hérans er hvítur eins og rjúpunnar. Á sumrin verður búkur og höfuð hérans grábrún en fætur halda áfram að vera hvítir. Pólhéri er vanalega 55 - 70 sm langur og vegur 4 - 4,5 kg. Hann lifir á runnum og trjávið en étur einnig lauka, ber, lauf og gras. Hérinn hefur mjög gott lyktarskyn og grefur upp víðitágar úr snjónum. Snemma sumars éta pólhérar vetrarblóm.

Það eru fjórar deilitegundir af pólhérum. Þær eru:
 Lepus arcticus arcticus
 Lepus arcticus bangsii
 Lepus arcticus groenlandicus
 Lepus arcticus monstrabilis

Tengill 
 

Hérar
Guðmundur (ábóti á Þingeyrum)

Guðmundur ábóti (d. 1339) var íslenskur munkur sem var ábóti í Þingeyraklaustri frá því að hann var vígður 1310 þar til hann lagði niður embætti árið 1338. Hann var bæði fræðimaður og fjáraflamaður fyrir klaustrið og kemur víða við heimildir. Þó er ætt hans ekki þekkt og ekki einu sinni föðurnafn hans en hann er sagður hafa verið systursonur Höskuldar, sem var ábóti á undan honum. 

Guðmundur lagði kapp á að mennta sjálfan sig og munka sína og fékk meðal annars mikinn fræðimann, Lárentíus Kálfsson prest og síðar biskup, til að kenna við klaustrið. Árið 1316 vígði Guðmundur ábóti svo Lárentíus til munklífis við klaustrið og með honum tvo aðra fræðimenn, Árna son Lárentíusar, sem sagður var ritari mikill og klerkur góður en gerðist drykkjumaður, og Berg Sokkason, sem seinna varð ábóti á Munkaþverá. Á meðal lærisveina Lárentíusar í klaustrinu var Egill Eyjólfsson, síðar Hólabiskup. Séra Hafliði Steinsson, áður prestur á Breiðabólstað, var próventumaður í klaustrinu og ráðsmaður um tíma. Sonur hans, Einar sagnaritari, skrifaði Lárentíusar sögu biskups.

Guðmundur ábóti deildi við Auðun rauða Hólabiskup vegna fjármála Þingeyraklausturs en forveri Auðunar, Jörundur biskup, hafði tekið hluta biskupstíunda af klaustrinu en látið það hafa jörðina Hjaltabakka í staðinn. Auðunn tók jörðina aftur af klaustrinu en lét ekkert í staðinn.

Þetta og fleira sætti Guðmundur sig ekki við og fór Guðmundur til Noregs 1318 til að vinna málstað klaustursins fylgi erkibiskups og var þar í tvo vetur. Á meðan var Björn Þorsteinsson príor á Þingeyrum. Samkvæmt því sem Jón Espólín segir í Árbókum sínum fór Auðun rauði vestur til Þingeyra haustið 1318 en var ekki hleypt inn og söfnuðu munkarnir liði til að verja klaustrið ef á þyrfti að halda. Ekki kom þó til þess og biskup hélt til Noregs og dó þar 1322 en Lárentíus Kálfsson varð Hólabiskup og var vígður 1324. Ekki lauk þó málarekstrinum við það og náðust ekki sættir fyrr en 1329.

Guðmundur gaf frá sér ábótadæmið 1338 og gerðist þá munkur í Munkaþverárklaustri. Þar dó hann ári síðar og var lík hans flutt til Þingeyra og jarðsett þar. „Urðu margir merkiligir atburðir í líkfylgju hans, ok hyggja menn hann góðan mann fyrir guði. Lét hann upp smíða framkirkju á Þingeyrum, ok fekk hann til skrúða, bækr ok klukkur ok kenndi mörgum klerkum þeim, sem síðar urðu prestar, ok var inn mesti nytsemdarmaðr,“ segir í annálum.

Ábótalaust virðist hafa verið í klaustrinu 1338-1340 en þá tók Björn Þorsteinsson, sem áður hafði leyst Guðmund af, við embættinu. Hann hafði verið ábóti á Munkaþverá frá 1334.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Þingeyraklaustur
Björn Þorsteinsson (ábóti)

Björn Þorsteinsson (d. 1341) var príor í Þingeyraklaustri, ábóti í Munkaþverárklaustri frá 1334 til 1340 en varð þá ábóti í Þingeyraklaustri og gegndi því embætti þar til hann dó ári síðar.

Björn var príor í Þingeyraklaustri og leysti Guðmund ábóta af þegar hann sigldi til Noregs 1318 til að reka mál klaustursins gegn Auðuni rauða Hólabiskupi fyrir erkibiskupi. Samkvæmt því sem Jón Espólín segir í Árbókum sínum reyndi Auðun þá að sækja Þingeyraklaustur heim:

„Auðun rauði biskup fór vestur sveitir haustið 1318 og kom til Þingeyra, læstu þá bræður klaustri og kirkju, og gerðu enga processionem í móti honum, og ei náði hann við þá að mæla, var þá Björn príor fyrir klaustrinu, höfðu bræður þar fyrir fjölda bænda að verja klaustrið fyrir biskupi ef hann vildi ásækja, en hann sýndi enginn líkindi af sér, matur var þó hans mönnum til reiðu en eigi öl að drekka.“

Guðmundur kom aftur tveimur árum síðar og tók við stjórn klaustursins að nýju en Auðun biskup var þá farinn til Noregs og lést þar.

Björn varð ábóti í Munkaþverárklaustri 1334. Þegar Guðmundur ábóti lét af störfum 1338 fór hann þangað og dó þar ári síðar. Ábótalaust var á Þingeyrum frá því að Guðmundur fór þaðan en 1340 flutti Björn sig aftur til Þingeyra og varð ábóti þar. Hans naut þó ekki lengi við því hann dó ári síðar. Eftir lát hans stýrði Þorgeir príor klaustrinu til 1344 en þá varð Eiríkur bolli ábóti.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Þingeyraklaustur
Eiríkur bolli

Eiríkur bolli var íslenskur prestur og ábóti á 14. öld. Hann var vígður til ábóta í Þingeyraklaustri árið 1344 en þar hafði þá verið ábótalaust síðan Björn Þorsteinsson lést árið 1341. 

Hann var þó ekki lengi í embætti, því Ormur Ásláksson Hólabiskup, sem var mjög óvinsæll af Íslendingum og átti í illdeilum við marga, svipti hann ábótaembættinu þegar árið 1345 og er ekki meira um Eirík vitað.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Þingeyraklaustur
Jurtalitun

Jurtalitun er forn aðferð til að lita efni, aðallega ull. Sjálf jurtin sem notuð er til litunar nefnast litgras eða litunargras. Jurtalitun tengist að sumu leyti fornri blekgerð, til dæmis á Íslandi, en sortulyng var bæði notað til blekgerðar og til að lita ull.  

Fornleifafræðingar telja að jurtalitun til þess að lita efni hafi verið stunduð á Indlandi og Fönikíu í um það bil 5000 ár. Talið er að fólk hafi fyrst og fremst notað jurtalitun til þess að skreyta hús sín og föt.  

Víða erlendis var silki og bómull lituð en á Íslandi var ull aðallega lituð. 

Talið er að Íslendingar hafi notað jurtalitun síðan frá landnámi, því fólki fannst sauðalitirnir ekki endilega nógu skrautlegir. Húfur voru yfirleitt gráar, dökkbláar eða kolsvartar með gulum eða rauðum röndum, samt voru línurnar þá oftast örþunnar. Litirnir voru þó áberandi.  Skinn var líka litað og skór gerðir úr því.

Aðferð 

Það eru til margar ólíkar aðferðir til litunar. Fer það eftir því hvort plantan sem notuð er, er þurkkuð eða ný og hvaða lit á að ná fram. Flestum finnst best að nota nýtíndar jurtir.

Fyrst er efnið sem á að lita hitað í svokölluðum festilegi, svo að liturinn festist í efninu sem á að lita. Festilögurinn er gerður úr álún og vínsteini sem sýrir vatnið. Fyrir hver 100g af ull eru vigtuð 10g af álún og 5g af vínsteini. Síðan er festilögurinn með ullinni hitaður hægt upp í 90*C og haldið þannig í um það bil klukkustund, en suðan má alls ekki koma upp. Slökkt er síðan undir og látið kólna yfir nótt. Síðan er ullin skoluð og þá er hún tilbúin til litunar.

Ef blöðin sem notuð eru til litunar eru þurkuð þá þarf minna af þeim en ef þau eru ný. Ef blöðin eru nýtínd er gott að fylla næstum pottinn af laufum. Jurtirnar eru tættar eða brytjaðar niður og látnar í bleyti og soðnar í 40 mínútur til klukkustund. Eftir það eru þær látnar kólna. Síðan eru jurtirnar siktaðar frá og efnið sett ofan í vökvann.

Tenglar 
 „Jurtalitun“; grein í Morgunblaðinu 1986

Heimidaskrá 
 Í boði náttúrunnar. (4. ágúst 2015). Jurtalitun. Sótt af http://ibn.is/jurtalitun/
 Jóhanna Elín Jósefsdóttir. (2010, maí). Jurtalitun á Íslandi. Sótt af  https://skemman.is/bitstream/1946/6448/1/Jurtalitun-lokaverkefni-JEJ.pdf
Sigrún Helgadóttir og Þorgerður Hlöðversdóttir. (2014). Jurtalitun – gömul hefð úr ríki náttúrunnar. Sótt af  http://lifandivefrit.hi.is/lifsstill/jurtalitun-gomul-hefd-ur-riki-natturunnar/ 

Litur
Fatagerð
Litunarjurtir
Stefán Gunnlaugsson (ábóti)

Stefán Gunnlaugsson (d. 1350) var prestur í Saurbæ, ábóti í Munkaþverárklaustri og síðan í Þingeyraklaustri á 14. öld. Þess hefur verið getið til að hann hafi verið sonarsonur Úlfs, sonar Þórðar kakala, en það er þó óvíst.

Stefán var prestur í Saurbæ í Eyjafirði um og eftir 1330 en varð ábóti á Munkaþverá eftir að Björn Þorsteinsson fluttist í Þingeyraklaustur árið 1340. Árið 1345 fluttist hann svo sjálfur til Þingeyra, þegar Ormur Ásláksson biskup vék Eiríki bolla úr ábótastarfinu, og var ábóti þar til dauðadags. Eftirmaður hans í Munkaþverárklaustri var Bergur Sokkason, sem áður hafði verið ábóti þar, en Arngrímur Brandsson tók við á Þingeyrum eftir lát Stefáns.

Synir Stefáns voru þeir Gunnlaugur bóndi í Núpufelli í Eyjafirði, Úlfur og Ólafur, en ekki er vitað hver móðir þeirra var.

Heimildir 
 
 

Íslenskir ábótar og príorar
Munkaþverárklaustur
Þingeyraklaustur
Skinka (tískufyrirbrigði)

Þessi grein fjallar um slanguryrðið, um matartegundina sjá: skinka“.
Skinka er slanguryrði frá síðari hluta 20. aldarinnar notað yfir tískufyrirbrigði sem vísar til útlits- og sjálfsdýrkunar kvenna sem ganga lengra en aðrir í fegrunarleiðum og því að ganga í augun á hinu kyninu og nota til þess oftast einhverjar gerfileiðir. Sem dæmi ofbrúnar, þá oftast með hjálp brúnkukrems eða ljósabekkja, ljóshærðar með aflitun hárs, ofmálaðar, klæðast mjög þröngum flegnum fötum, sem dæmi föt sem eru flegin langt niður á brjóst eða svo stutta toppa að kviðurinn verður ber og margar hafa farið í einhverjar lítaaðgerðir eins og brjóstastækkun. Dæmi um slíka konu er til dæmis Paris Hilton.

Svipað eða samsvarandi hugtak yfir karlmenn er hnakki, eða FMhnakki.

Orðsifjar 
Uppruni orðsins er óljós en nefnt hefur verið skyldleiki við enska orðið skank, en það hefur ekki nákvæmlega sömu merkingu því það vísar fyrst og fremst til lauslætis, en skinka til útlits. Líklegri skýring er að það atriði sem þykir helst einkenna þær konur sem kallaðar eru skinkur er að vera ofbrúnar af of mikilli ljósabekkja- eða brúnkukremsnotkun og að fólki hafi fundist þær líta út eins og skinka í framan.

Önnur slanguryrði um tískufyrirbrigði 
 Hnakki
 Metrosexual
 Gyaru
 Gyaru-oh
 Ganguro
 Hnakkamella
 Trefill

Heimildir 
 skinka  slangurorðabókin (skoðað 22.02.2113)
 Flottustu skinkur Íslands og heitustu beikonsnáðarnir Fréttatíminn (skoðað 22.02.2113)
 Hnakkar og Skinkur skynja fegurð á sérstakan hátt: „Tönum okkur í drasl“  Pressan/eyjan.is (skoðað 22.02.2113)

tíska
slanguryrði