alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Staðvær breyta

Staðvær breyta, einnig stundum nefnt kyrrleg breyta, í forritun er breyta sem einungis er hægt að nálgast innan þess gildissviðs sem hún var skilgreind í.

Í tölvunarfræði hefur staðvær breyta, eða static variable, nokkrar merkingar og fer það eftir notkun og samhengi. Í öllum tilfellum vísar þó að orðið static til þess að breyta verði óbreytt og stundum tiltæk fyrir utan skilgreiningu hennar.
Static breytur eru jafnvel kallaðar constant breytur til að þeim verði ekki ruglað við kvikar (volatile ) breytur.
Það er m.a. hægt að nota static breytur sem fasta, sem breytur í local föllum og sem klasabreytur.

static breytur sem fastar.
Forritarar nota oft fasta sem eru skilgreindir sem tákn í staðinn fyrir tölur. Til dæmis gæti verið auðveldara að skrifa, lesa og viðhalda forriti, sem heldur utan um reikninga með nálgun á pí, með því að nota breytu sem heitir „PI“ í stað þess að skrifa „3.14159“ í gegnum allt forritið.

static breytur sem breytur í local föllum.
Sum mál leyfa föllum að varðveita gildi breyta milli kalla þannig að fallið varðveiti stöðu (state) sína ef það þarf þess. Til dæmis gæti staðvær breyta í falli skráð fjölda tilfella sem kallað er í það með því að nota innri teljara. Annars væri bara hægt að gera þetta með víðværum (global) breytum.

Static sem klasabreytur.
Hlutbundin forritunarmál innihalda hugtökin „klasi“, sem heldur utan um breytur og föll, og „hluti“ (object) þar sem klasar eru upphafsstilltir. Staðvær breyta í því samhengi er sú sem á einungis við klasann sjálfann en ekki tilvik af hlut.

Eftirfarandi dæmi, í C++, sýnir hvernig breyta sem er skilgreind staðvær (static) í falli viðheldur stöðu sinni milli kalla í það fall.

   #include <iostream>
   using namespace std;
   void showstat( int curr ) {
       static int nStatic;    // Gildi nStatic er viðhaldið milli hvers kalls í fallið
       nStatic += curr;
       cout << "nStatic is " << nStatic << endl;
   }
   int main() {
       for ( int i = 0; i < 5; i++ )
          showstat( i );
   }
Úttak úr dæminu að ofan: 
    nStatic is 0 
    nStatic is 1 
    nStatic is 3 
    nStatic is 6 
    nStatic is 10 

Forritun
BASIC

BASIC (Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code) er samansett af nokkrum forritunarmálum af þriðju kynslóðar gerð. Það var fundið upp árið 1964 af John George Kemeny og Thomas Eugene Kurtz í Darthmouth Háskóla, það var hannað fyrir nemendur sem ekki voru í vísindaáföngum til að nota tölvur. Eina leiðin til að nota tölvur á þessum tíma var að skrifa forritin sjálfur, sem aðeins vísindamenn og stærðfræðingar voru tilbúnir að gera. Forritunarmálið varð fyrst vinsælt á 9. áratugnum með tilkomu heimilistölvunnar og eru nokkur stór forritunarmál sem eru notuð í dag byggð á því.

Forritunarmál
Jómfrúaeyjar

Jómfrúaeyjar eða Jómfrúreyjar eru eyjaklasi í Karíbahafinu. Eyjunum er skipt upp í tvo hluta. Annar er breskt yfirráðasvæði handan hafsins og kallast Bresku Jómfrúaeyjar. Hinn hlutinn kallast Bandarísku Jómfrúaeyjar og tilheyra Bandaríkjunum.

Kristófer Kólumbus skírði eyjarnar Santa Ursula y las Once Mil Vírgenes (stytt í Las Vírgenes) eftir heilagri Úrsúlu og 11.000 jómfrúm hennar. Á tímum landafundanna bjuggu þar Karíbar en þeim var útrýmt snemma á nýlendutímanum.

Til eyjanna voru seinna fluttir afrískir þrælar og látnir vinna á sykurplantekrum. Plantekrurnar eru nú horfnar, en afkomendur þrælanna búa enn á eyjunum. Ferðaþjónusta er nú aðalatvinnugreinin.

Á bæði Bresku og Bandarísku Jómfrúaeyjum er vinstri umferð en gjaldmiðillinn er Bandaríkjadalur.

Eyjar í Karíbahafi
Eyjar
Freðmýri

Freðmýri eða túndra er heiti á nyrsta gróðurbelti jarðar, þar sem sífreri er við -1 °C. Þar er hiti of lágur og vaxtartími of stuttur til að tré geti dafnað. Orðið „túndra“ kemur úr samískri mállýsku og þýðir „trjálaus slétta“, en þó vaxa sums staðar tré í túndru. Mörkin á milli gróðurbelta freðmýrar og skóglendis eru kölluð skógarmörk (trjálína). Á túndru vaxa lágvaxnar jurtir eins og lágvaxnar víðitegundir, fjalldrapi, grös, starir, mosi og fléttur. 

Sífreri freðmýranna getur mótað landslagið og lyft því upp og skapað freðmýrafyrirbæri eins og rústir og melatígla.

Heimildir. 
 

Lífbelti
Vistkerfi
Rústir (jarðfræði)

Rústir eru bungur í landslagi freðmýrar, sem myndast þannig að jarðvegsyfirborð hækkar þegar íslinsa myndast í fínkornóttum jarðvegsefnum undir einangrunarlagi, t.d. mólagi. Fyrsta stig rústar er allstór þúfa, næsta stig er þegar jarðvegur og gróður tekur að veðrast burt á hliðum rústarinnar og síðasta stigið er þegar myndast tjörn þar sem íslinsan hafði áður verið. Rústir eru flokkaðar sem stöðugar, óstöðugar og staðnaðar eftir því hvernig gróður vex á þeim.

Tenglar 

 Sub-Arctic Palsas as Indicator of Climate Changes 
 Orravatnsrústir (Umhverfisstofnun)
 Skýringarmynd af myndun rústamýri
 Palsa mires in Finland  

Jarðfræði
Móajarðvegur

Mójörð (Histosol) er jarðvegsgerð. Mójörðin er  lífræni jarðvegur mýra, hinn eiginlegi mór. Hann finnst aðeins í votlendi þar sem áfok er lítið. Mójörð er oft snauð af næringarefnum fyrir plöntur þar sem þau hafa skolast burtu í jarðveg sem alltaf er blautur. Venjulega er er mójörð blaut því að hið lífræna efni dregur í sig vatn. Það er mikið af lífrænum efnasamböndum í mójörð og er oft miðað við 20 prósent af lífrænu efni á 40 sm jarðvegsdýpt sem skilgreiningu á mójörð. Mórinn getur orðið mjög þykkur og hefur mælst meira en 7 metra þykkur.

Heimild 
 

Jarðvegsgerðir
Jarðvegsgerð

Jarðvegsgerð er flokkun á jarðvegi eftir áfoki, lífrænu efni og hversu blautur jarðvegur er. 

Jarðveg er skipt í þessa flokka:

 Bergjörð  (leptosol - L)
 Blautjörð  (hydric andosol - WA)
 Brúnjörð  (brown andosol - BA)
 Frerajörð  (cryosol - C)
 Frumjörð (vitrisol - V)
 Mójörð (histosol - H)
 Svartjörð (histic andosol - HA)

Íslenskur jarðvegur er að stærstum hluta eldfjallajörð (andosol). Það er sérstök jarðvegsgerð sem myndast á eldfjallasvæðum heimsins. Einkenni eldfjallajarðar eru frjósemi jarðvegs, lítil rúmþyngd og skortur á samloðun. Þessi skortur á samloðun gerir eldfjallajörð viðkvæma fyrir roföflum s.s. vindi.

Heimildir 
 
 Kolefnisbinding í gróðri og jarðvegi á Íslandi 

Bergfræði
Öndvegissúlur

Öndvegissúlur voru tveir útskornir tréstofnar og stóð sinn stofninn til beggja handa við öndvegi víkingahöfðingja, þ.e. hásæti þeirra. Öndvegissúlur voru oft útskornar myndum af æsum og þykir líklegt að þær hafi staðið sem táknmynd fyrir tré lífsins, það er að segja Ask Yggdrasils.

Er landnámsmenn námu land við Ísland, lögðu þeir traust sitt í þessar súlur til að finna sér bústað. Er þeir sáu til lands vörpuðu þeir öndvegissúlum frá borði til heilla og settust svo að þar sem þær rak á land. Það gat stundum kostað töluverða leit um strendur landsins að hafa upp á súlunum. 

Af Ingólfi Arnarsyni og öndvegissúlum hans segir í Landnámabók: 
Þá er Ingólfur sá Ísland, skaut hann fyrir borð öndvegissúlum sínum til heilla; hann mælti svo fyrir, að hann skyldi þar byggja, er súlurnar kæmi á land. Ingólfur tók þar land er nú heitir Ingólfshöfði. [..] Vífill og Karli hétu þrælar Ingólfs; þá sendi hann vestur með sjó að leita öndvegissúlna sinna. [..] Fundu þeir öndvegissúlur hans við Arnarhvál fyrir neðan heiði. [..] Ingólfur tók sér bústað þar sem öndvegissúlur hans höfðu á land komið. Hann bjó í Reykjavík. 

Samkvæmt Landnámubók voru öndvegissúlur Ingólfs enn í eldhúsi í Reykjavík á fyrri hluta 12. aldar þegar sú bók var tekin saman.

Tilvísanir

Tenglar 
 „Hugleiðingar um öndvegissúlur Ingólfs“, Lesbók Morgunblaðsins 1933
 „Öndvegissúlur Ingólfs“, Lesbók Morgunblaðsins 1983

Landnám Íslands
Hugbúnaðarverkfræði

Hugbúnaðarverkfræði er fræðigrein sem notar verkfræði til að öllu er kemur hugbúnaðarþróun, allt frá fyrstu skrefunum er snúa að þarfa þarfagreiningu og hönnun að því að viðhalda hugbúnaðinum eftir að hann hefur verið tekinn í notkun. Hér eru tvö lykilatriði sem vert er að fara ítarlegra í; Verkfræði er að fá hluti til að virka. Hún byggir á þeoríu og verkferlum ásamt vali á tólum. Verkfræðingar velja þau í samráði við þarfir hvers verkefni að hverju sinni. Verkfræðingar vinna oft undir fjárhagslegri og tímalegri pressu, er hefur áhrif á val tækja og tóla. Hugbúnaðarþróun hefur ekki einungis með tæknilegar hliðar, svo sem forrit, á hugbúnaði að gera heldur snýr að öllu ferlinu í heild - svo sem verkefna og hópstjórnun, þróun hjálparforrita og nýrra aðferða við framleiðslu hugbúnaðar.

Munurinn á hugbúnaðarverkfræði og tölvunarfræði 
Í atvinnulífinu er yfirleitt ekki gerður greinamunur á starfssviði hugbúnaðarverkfræðinga og tölvunarfræðinga þó svo mikill munur sé á náminu. Tölvunarfræði sem fræðigrein snýst um hvernig er hægt að leysa tiltekið vandamál með hjálp tölvu en hugbúnaðarverkfræði sem fræðigrein snýst um hvernig á að standa að hugbúnaðarþróun til að framleiða góðan hugbúnað á sem hagkvæmastan hátt. Þó að verklag við hugbúnaðarþróun geti verið frekar óskipulagt, þá er samt þörf á rannsóknum á því hvernig hægt er að bæta verklagið, t.d. hvort ein aðferð henti betur en önnur.

Nám á Íslandi 
Hugbúnaðarverkfræði er kennd á Íslandi bæði við Háskóla Íslands (frá 2001) og Háskóla Reykjavíkur (frá 2006).

Hvað er kennt? 
Það getur verið erfitt að skilgreina muninn á hugbúnaðarverkfræðingum og tölvunarfræðingum. Á Íslandi læra nemar í hugbúnaðarverkfræði að beita öguðum aðferðum á úrlausnarverkefni. Þessar aðferðir eru frá greinum stærðfræði (stærðfræðigreining, tölfræði, línuleg algebra), stjórnunar og reksturs (hagverkfræði, rekstrarfræði, verkefnastjórnun), gæðastjórnunar (hugbúnaðarprófanir, iðnaðartölfræði) og síðast en ekki síst tölvunarfræði (þróun hugbúnaðar, forritunarmál, almenn tölvunarfræði, uppbygging tölvunnar og stýrikerfa, netafræði og reiknirit).

Kröfur til þess að vera hugbúnaðarverkfræðingur 
Hugbúnaðarverkfræðingur getur sá kallað sig sem hefur fengið hefur til þess leyfi ráðherra. Til þess þarf að hafa lokið kandídatsprófi í hugbúnaðarverkfræði, slíkt nám tekur að öllu jafnaði 5 ár.

Tenglar 
 Hugbúnaðarverkfræði við Háskóla Íslands, stutt lýsing
 Hugbúnaðarverkfræði við Háskóla Íslands, uppbygging náms
 Hugbúnaðarverkfræði við Háskólann í Reykjavík

Heimildir 

Hugbúnaðarverkfræði
Strætó bs.

Strætó bs. er byggðasamlag sem rekur strætisvagnakerfi á höfuðborgarsvæði Reykjavíkur og Akranesi. Frá 2012 hefur verið hægt að ferðast um landsbyggðina, t.d. til Keflavíkurflugvallar, Landeyjahafnar, Akureyrar, Egilsstaða, Stykkishólms, Hólmavíkur og Sauðárkróks.

Saga 
Strætó bs. varð til 1. júlí 2001 með sameiningu Strætisvagna Reykjavíkur (SVR) sem sinnti Reykjavík, Seltjarnarnesi og Mosfellsbæ og Almenningsvögnum (AV) sem sinntu Hafnafirði, Kópavogi, Garðabæ og Bessastaðarhreppi. Síðar bættust við möguleikar á að ferðast víðar.

Rekstrarform 
Strætó bs. er byggðasamlag í eigu Reykjavíkurborgar, Kópvogsbæjar, Hafnarfjarðarbæjar, Garðabæjar, Mosfellsbæjar, Seltjarnarneskaupstaðar og Sveitafélagsins Álftaness, og rekur fyrirtækið strætisvagnakerfi sem nær til allra þessara sveitarfélaga og Akraness að auki. Eignarhlutföll hvers sveitafélags í samræmi við íbúafjölda þess.

Skiptistöðvar 
 Ártún, Reykjavík
 Ásgarður, Garðabæ
 Fjörður, Hafnarfirði
 Hamraborg, Kópavogi
 Háholt, Mosfellsbæ
 Hlemmur, Reykjavík
 Lækjargata, Reykjavík
 Mjódd, Reykjavík
 Spöng, Reykjavík

Tilvísanir

Heimildir

Tengill 
 Vefsíða Strætó bs. 

Reykjavík
Íslensk samgöngusamtök
Strætóskýli

Strætóskýli (biðskýli, stoppustöð eða biðstöð) er biðskýli þeirra sem bíða eftir strætisvagni, en biðskýlunum er ætlað að veita farþegunum skjól frá veðri og vindum. Biðskýlin eru þó auðvitað líka notuð af fleirum, svo sem gangandi vegfarendum sem vilja skýla sér tímabundið.

Samgöngur
da:Stoppested
de:Haltestelle
it:Fermata mezzi pubblici di superficie
qu:Sayana
ru:Остановка
tr:Durak
Strætisvagn

Strætisvagn, strætó eða strætóbíll er fólksflutningabifreið, notuð til að flytja fólk á milli staða innan strætisvagnakerfis bæja og borga. Rútur eru notaðar til fólksflutninga á lengri leiðum.

Tengt efni 
 Liðvagn
 Rúta
 Strætó bs. rekur strætisvagnakerfi á stór-Reykjavíkursvæðinu og lítillega utan þess.
 Strætisvagnar Akureyrar
 Tveggja hæða strætisvagn

Tenglar 
 Strætisvagnar Reykjavíkur h.f.; grein í Morgunblaðinu 1935

Almenningssamgöngur
Bríet (félag)

Bríet er líka mannsnafn.
Bríet félag ungra femínista var stofnað í desember 1997 og starfaði til ársins 2005. Fyrstu fundir félagsins voru haldnir í húsnæði Kvennalistans við Pósthússtræti og svo fengu þær inní Hlaðvarpanum. Bríetur beittu sér fyrir aukinni meðvitund samfélagsins á neikvæðum áhrifum kláms og neyslumenningar. Bríet er fyrsta félagið á Íslandi sem kenndi sig opinberlega við femínisma. Félagið stóð fyrir ýmsum femínískum uppákomum m.a. samkomum á alþjóðlegum baráttudegi kvenna 8. mars og tvær af meðlimum Bríetar þýddu bókina Píkutorfan (Fittstim). Félagskonur í Bríeti ganga oft undir nafninu Bríetur eða Bríetar. Félagið er nefnt til heiðurs Bríeti Bjarnhéðinsdóttur, sem var ein af fyrstu íslenskum baráttukonum fyrir réttindum kvenna.

Femínismi
Kvenréttindi á Íslandi
Alþjóðlegur baráttudagur kvenna

Alþjóðlegur baráttudagur kvenna er haldinn hátíðlegur þann 8. mars. Í Bandaríkjunum var fyrst haldinn hátíðlegur baráttudagur kvenna þann 28. febrúar 1909 og tengdist það bandaríska jafnaðarflokknum. Fram til ársins 1913 héldu bandarískar konur daginn hátíðlegan síðasta sunnudag í febrúar.

1910 var haldin alþjóðleg ráðstefna Alþjóðasamtaka sósíalískra kvenna undir nafninu Vinnandi konur í Kaupmannahöfn. Þar lagði Clara Zetkin, kvennréttindakona og leiðtogi kvennadeildar þýska jafnaðamannaflokksins, fram þá tillögu að stofnaður yrði alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Ráðstefnan, sem sótt var af yfir 130 konum frá 16 löndum, samþykkti tillöguna samhljóma.

Hvaða dag skildi halda upp á Alþjóða baráttudag kvenna var ekki ákveðið á ráðstefnunni en samt ákveðið að hann skyldi vera á sunnudegi þar sem það var eini frídagur verkakvenna í þá daga. Því voru dagsetningar nokkuð breytilegar fyrstu árin en þó alltaf í mars. Fyrstu árin voru baráttumál kvennadagsins kosningaréttur kvenna og samstaða verkakvenna.

Fyrstu löndin til að halda upp á daginn meðal sósíalískra kvenna voru Danmörku, Þýskalandi, Austurríki og Sviss þann 19. mars árið 1911. Árið 1912 bættust Svíþjóð, Frakkland og Holland við og 1913 Tékkóslóvakía og Rússland. 1914 safnaðist fjöldi kvenna saman í Þýskalandi 8. mars og var það upphafið að stórum mótmælafundum og kröfugöngum verkamanna og –kvenna sem stóðu í heila viku. Árið 1917 gerðu konur í Pétursborg verkfall til að krefjast betri kjara og friðar. Þrátt fyrir almenn mótmæli stjórnmálamanna héldu konurnar sínu striki. Þennan dag bar upp á 8. mars og fjórum dögum síðar sagði keisarinn af sér og bráðabirgðastjórn veitti konum kosningarétt. 

Hér á landi var dagsins sennilega fyrst minnst á árshátíð Kvenfélags Sósíalistaflokksins 8. mars 1948, sem stofnað var árið 1939.UNIFEM á Íslandi - Uppruni 8. mars

Tilvísanir

Tengill 
 
Um 8. mars á vef Kvennasögusafns Íslands.

Kvenréttindi
Kvenréttindi á Íslandi
Dagatal
Firð

Firð (e. metric) í stærðfræði er fall , þar sem  er mengi, sem uppfyllir eftirfarandi skilyrði fyrir sérhver .
 .
  ef .
 , þ.e.  er samhverft.
 , þ.e.  uppfyllir þríhyrningsójöfnu.
Tvenndin  er nefnd firðrúm.

Það má ímynda sér að firð sé formleg skilgreining á fjarlægð eða lengd. Við sjáum að við tölum aldrei um neikvæðar fjarlægðir milli staða, þær eru samhverfar (það er jafnlangt frá Reykjavík til Húsavíkur, og frá Húsavík til Reykjavíkur), og uppfylla þríhyrningsójöfnu (að koma við í einhverjum punkti er vissulega ekki styttra en að ganga eftir beinni línu).

Dæmi

 Sú firð sem við notum á rauntalnaásnum er oft kölluð venjulega firðin á ( er  þar sem . Sem dæmi er firðin milli punktanna 3.5 og -2 jöfn . Þegar lengra er haldið er  nefnt -rúm.
 Í tvívíðu rúmi er gjarnan notuð Evklíðska firðin á  og er skilgreind sem  þar sem . Hún er oft táknuð sem . Takið eftir því hvað formúlan svipar til Pýþagórasarreglu - þetta er að sjálfsögðu ekki tilviljun. Tvenndin  er kölluð -rúm
 Einnig er mögulegt að skilgreina firð á strjált mengi, t.d. mætti skilgreina firð á mengi íslenskra orða sem minnsta fjölda eins-stafs breytinga (þ.m.t. viðbætur eða eyðingar) sem þarf til að breyta einu orði í annað. Sem dæmi væri firðin milli Spergilkál og Meginmál 5.

Mengjafræði
Walk the Line

Walk the Line er kvikmynd sem gerð er eftir lífi sveitasöngvarans Johnny Cash og hjónabandi hans og June Carter Cash. Myndin heitir eftir einu vinsælasta lagi Cash, I Walk the Line. 

Walk the Line var frumsýnd árið 2005 og hefur síðan þá unnið til margra verðlauna, þar á meðal Óskarsverðlaun fyrir bestu leikkonu í aðalhlutverki (Reese Witherspoon) og Golden Globe verðlaun fyrir bestu leikkonu í aðalhlutverki (Witherspoon) og besta leikara í aðalhlutverki (Joaquin Phoenix). Þess má geta að Witherspoon og Phoenix sungu sjálf í öllum lögum myndarinnar, og þótti Joaquin Phoenix ná Cash ótrúlega vel.

Bandarískar kvikmyndir
Karkari

Karkari (úr arabísku: qurq - „kaupskip“, úr grísku: kerkouros - „hraðskreitt skip“) var tví- eða þrímastra seglskip sem var, ásamt karavellunni, lykilþáttur í landkönnun Spánverja og Portúgala á 16. öld. Þessi skip voru kölluð nao á spænsku eða nau á portúgölsku, sem þýðir einfaldlega „skip“. Karkari var töluvert stærri en karavellan og með mikið lestarrými og fyrsta skip Evrópubúa sem hentaði til langferða á opnu hafi. Þeir hentuðu líka vel sem herskip með fallbyssum vegna stærðar sinnar.

Karkarinn þróaðist á 15. öld út frá kuggnum og var sjálfur undanfari galíonsins. Ólíkt kuggnum var karkari sléttbyrtur auk þess sem hann var miklu stærri, eða yfir 100 tonn. Karkari var venjulega með bæði framkastala og háum afturkastala, og löngu bugspjóti að framan sem gat borið eitt rásegl til viðbótar. Framsiglan og stórsiglan voru rásigldar en messansiglan með þríhyrndu latínusegli.

Frægir karkarar 
 Santa María — flaggskip Kólumbusar í ferð hans til nýja heimsins árið 1492.
 Victoria — fyrsta skipið sem fór hringinn kringum hnöttinn í flota Magellans frá 1519 til 1522.

Seglskútur
Karavella

Karavella var lítið tví- eða þrímastra seglskip sem Portúgalar og Spánverjar notuðu við landkönnun frá 15. öld. Karavellur voru rásigldar ýmist með latínsegl eða ferhyrnd segl, bugspjót og lítinn afturkastala, en ekki framkastala. Þær voru um fimmtíu tonn og 20-30 metrar að lengd.

Karkarinn var það skip sem best hentaði til langra úthafssiglinga, en vegna stærðar sinnar var hann illa til þess fallinn að sigla nær landi, með ströndum og milli skerja. Vegna þessa voru karavellur með latínsegl yfirleitt hafðar með í för í landkönnunarferðum þar sem hægt var að beita þeim af meiri nákvæmni.

Frægar karavellur
 Niña og Pinta voru tvö af þremur skipum Kólumbusar í fyrstu ferð hans til Nýja heimsins 1492.

Seglskútur
Fuglaflensa

Fuglaflensa er inflúensa af A stofni sem herjar á fugla. Veirurnar sem þessu valda eru skyldar öðrum inflúensuveirum sem þekkjast í spendýrum og geta því sýkt þau eftir beina snertingu við sýkta fugla eða fuglablóð. Mikil fjölmiðlaumræða hefur verið síðan fuglaflensuveiran H5N1 fannst í mönnum 1997 en sú hætta er yfirvofandi að veiran stökkbreytist á þann hátt að hún geti borist milli manna líkt og spænska veikin gerði á sínum tíma. Ef veiran breytist á þann hátt að hún fer að smita manna á milli þá er hætta á heimsfaraldri inflúensu. Ekki er vitað hvort það gerist eða hvenær, né heldur hvaða eiginleika veiran hefur eftir að hún hefur breyst en margar þjóðir eru í viðbúnaðarstöðu og hafa sumar t.d. Norðmenn sett fram viðbragðsáætlun við stökkbreyttri fuglaflensu. Eins hafa víða verið hertar reglur um alifuglarækt.

Fuglaflensa á Íslandi 

Fuglaflensa var staðfest í fyrsta skipti á Íslandi í þremur villtum fuglum í apríl 2022 en fuglarnir voru heiðagæs við Hornafjörð, hrafn á Skeiðum í Árnessýslu og súla rétt við Strandakirkju við Suðurstandaveg. Einnig sýndu heimilishænsni á bænum þar sem hrafninn fannst einkenni og voru aflífuð. Þann 25. mars 2022 voru settar sérstakar tímabundnar varnaraðgerðir til að reyna að fyrirbyggja að fuglaflenska berist í alifugla

Heimildir

Tilvísanir 

Smitsjúkdómar
Farsóttir
Farsóttafræði
Inflúensa
Sárasótt

Sárasótt (syfílis) er smitsjúkdómur af völdum bakteríunnar Treponema pallidum. Sárasótt er kynsjúkdómur. Aðalsmitleið er um slímhúð kynfæra við samfarir en getur einnig smitað um aðrar slímhúðir, s.s. í munnholi og endaþarmi.

Einkennum er deilt í 3 tímabil. Fyrsta tímabilið er að innan 12 vikna eftir smit koma fram sár sem hverfa. Annað tímabilið er að innan 6 mánaða eftir smit koma fram útbrot og þeim fylgja oft einkenni sem líkjast flensu. Sé sjúkdómurinn er ekki meðhöndlaður leggst hann í dvala sem getur varað 20 ár. Þá getur hann brotist fram valdið hjartabilun, lömun, og geðveiki, og leitt til dauða.

Hvert ár greinast um 40 með sárasótt á Íslandi og hefur tíðni aukist síðustu ár

Heimildir 

 
  
 

Kynsjúkdómar
Auðgað úran

Auðgað úran er úran með hækkað hlutfall af U-235. Náttúrulegt úran er blanda af U-238 (~99,3%), U-235 (~0,7%) og U-234 í snefilmagni. Allar samsæturnar hafa 92 róteindir í kjarna en U-238 hefur 146 nifteindir, U-235 hefur 143 og U-234 142. Af þessum samsætum er U-235 gjarnast á að klofna. Við það leysist mikil orka úr læðingi, sem hægt er að nýta til dæmis til rafmagnsframleiðslu í þar til gerðum kjarnorkuverum. Þess vegna leitast menn við að hækka hlutfall þess með því að aðskilja samsæturnar. Auðgað úran inniheldur nálægt 5% af U-235 og því um það bil 95% af U-238. 

Auðgað úran er einnig notað við framleiðslu kjarnorkusprengju, en þá er hlutfall U-235 miklu hærra, um 85% eða meira.

Efnisleifarnar sem eftir standa, þegar búið er að fjarlægja auðgað úran, nefnist sneytt úran og er notað í skotfæri, sprengjuodda og brynvörn skriðdreka.

Sjá einnig 
 Sneytt úran (einnig rýrt úran)

Tengill 
 

Efnafræði
Galíon

Galíon eða galleón var stórt seglskip sem þróaðist út frá karavellunni og karkaranum á 16. öld. Þessi gerð var bæði hærri og lengri en karkari og með mörg þilför. Skipið var með háan og íburðarmikinn afturkastala en engan framkastala. Þess í stað kom trjóna undir bugspjótinu að framan. Galíon voru þannig hraðskreiðari en karkarar og gátu borið langtum fleiri fallbyssur sem gerði þeim auðveldara að verjast sjóræningjum. 

Galíon voru yfirleitt þrí- eða fjórmastra, með fremstu möstrin rásigld en þríhyrnt latínsegl á messansiglunni, líkt og karkarinn. Þau voru með algerlega flatan skut og stórt bugspjót sem bar jafnvel nokkur lítil rásegl. Galíon voru með sléttbyrðing, kjöl og afturstýri. Tvö byssuþilför voru yfirleitt á galíonum, en því neðra þurfti að loka ef mikil alda var. 

Galíon voru yfirleitt smíðuð sem kaupskip af kaupmönnum sem gerðu með sér félag um smíðina. Skipin hentuðu vel til langtíma úthafsferða, líkt og þá tíðkuðust til hafna í Austur- og Vestur-Indíum. Auðvelt var að búa þau til hernaðar og kjarninn í flotanum ósigrandi voru galíon, en Bretar áttu þá fá þannig skip og treystu meira á minni fiskiskip og kaupskip (s.s. barkskip) sem búin voru fallbyssum. Skip sem tekin voru herfangi var yfirleitt breytt í herskip í eigu viðkomandi ríkis.

Galíon voru í notkun fram á 18. öld þegar klipparinn og önnur fullbúin skip tóku við.

Fræg galíon 
 Sænska skipið Vasa sem hvolfdi í jómfrúrferð sinni 10. ágúst 1628 þar sem kjölfestan nægði ekki til að vega á móti fallbyssum og siglutrjám.
 Enska skipið Gullna hindin sem var flaggskip Francis Drake í hringferð hans um hnöttinn 1577-1580.

Seglskútur