alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ari Magnússon

Ari Magnússon (eða Ari í Ögri) (1571 – 11. október 1652) var sýslumaður á Vestfjörðum og bjó í Ögri við Ísafjarðardjúp og er oftast kenndur við þann stað. 

Foreldrar Ara voru Magnús Jónsson prúði, sýslumaður í Bæ á Rauðasandi, og kona hans, Ragnheiður dóttir Eggerts lögmanns Hannessonar. Jón kallaður murti móðurbróðir Ara, hafði flúið land eftir að hafa orðið mannsbani og sest að í Hamborg, eins þreytti Eggert afi hans þar síðustu æviárin. Ari átti því nána ættingja þar og var sendur þangað ungur til náms; í erfiljóði segir að hann hafi verið þar í níu ár fyrir tvítugt. Hann mun því hafa verið mjög vel menntaður á síns tíma vísu.

Ari var fyrst sýslumaður í Barðastrandarsýslu, en síðar í Ísafjarðarsýslu og Strandasýslu. Hann var einnig umboðsmaður konungsjarða í Ísafjarðarsýslu og mun því hafa verið mjög valdamikill maður og stórauðugur. Hann þótti harður í horn að taka. 

Einna þekktastur er hann fyrir Spánverjavígin svokölluðu, þegar þrjú basknesk hvalveiðiskip brotnuðu á Reykjarfirði á Ströndum en 83 menn björguðust. Þeir skiptu sér í hópa og dreifðust um Vestfirði. Sumir þeirra voru drepnir í Dýrafirði, Ari stýrði herleiðangri út í Æðey, þar sem átján menn voru vegnir, en flestir Baskanna þraukuðu um veturinn á Vatneyri við Patreksfjörð og náðu um vorið erlendu fiskiskipi og komust á brott. Konungur hafði fellt þann úrskurð að þeir væru réttdræpir, en alltaf hafa þessi víg þótt heldur nöturleg í Íslandssögunni. 

Ari er sagður hafa verið einkar höfðinglegur ásýndum, jötunn að burðum og manna hávaxnastur. Kona hans, gift 1594, var Kristín Guðbrandsdóttir (1574-1652), dóttir Guðbrands Þorlákssonar, biskups á Hólum. 
Börn þeirra voru Magnús sýslumaður á Reykhólum, Þorlákur bóndi í Súðavík, Halldóra kona Guðmundar Hákonarsonar sýslumanns á Þingeyrum, Helga og Jón, skólameistari í Skálholti og síðar lengi prestur í Vatnsfirði við Ísafjarðardjúp.

Tenglar 
 Ari „Vestfjarðakóngur“ og Spánverjavígin; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992

Saga Íslands
Svalbarðsætt
Sýslumenn
Katla

Katla er einnig kvenmannsnafnið Katla.
Katla er eldstöð staðsett undir Mýrdalsjökli á Íslandi. Katla er stór megineldstöð, ein af stærstu og virkustu megineldstöðvum landsins. Kötlueldstöðin er um 30 km í þvermál og rís hæst yfir 1400 m hæð yfir sjó. Í miðju eldstöðvarinnar er Kötluaskjan, um 100 ferkílómetrar að stærð og allt að 700 metra djúp. Í henni er víðast 400-700 m þykkur ís. Askjan skiptist í þrjú vatnasvæði: vatnasvæði Kötlujökuls, Sólheimajökuls og Entujökuls.

Einkennisgos Kötlu eru basalt sprengigos en samspil kviku og íss veldur því að gjóska myndast sem dreifist yfir nærliggjandi sveitir. Katla hefur líka gosið súrum sprengigosum en þau eru mun sjaldgæfari.  Kötlugos hafa að meðaltali orðið á 40 til 80 ára fresti og hafa 16 eldgos verið skráð í eldstöðinni frá því menn settust að á Íslandi en þau eru þó líkast til fleiri eða að minnsta kosti 20 talsins. Síðast gaus Katla árið 1918 og því eru miklar líkur á gosi á næstu árum. Katla er ein frægasta eldstöð á Íslandi og alræmd fyrir hinar miklu hamfarir sem fylgja í kjölfar eldgosanna. Við gos bráðnar jökulísinn ofan við gosopið og safnast leysingavatn fyrir undir jöklinum, þangað til að það brýst fram af miklu afli í gríðarlegu jökulhlaupi. Mikið magn af ís, ösku og aur berst með hlaupvatninu og eyðir það öllu sem verður í vegi þess. Mestallur Mýrdalssandur er myndaður í hinum miklu jökulhlaupum sem hafa orðið í kjölfar Kötlugosa og jökulflóða mögulega.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Kötlugos
 Katla (sjónvarpsþættir)

Tenglar 
 Vefmyndavél 
 
 
 Eldstöðin Katla; grein í Morgunblaðinu 2004
 „Um Kötlugjá og Mýrdalsjökul“; grein í Náttúrufræðingnum 1945
 „Mestu vatnsflóð á jörðinni“; grein í Morgunblaðinu 2004

 
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Sigkatlar
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Megineldstöðvar á Íslandi
Eldstöðvar undir jökli
Norn

Nornir voru, í þjóðtrú margra landa, göldróttar konur. Göldróttir karlar kallast galdramenn eða seiðskrattar. Á miðöldum byrjuðu Evrópubúar að líta á nornir (og galdramenn) sem ógn, og þá fóru af stað hinar svokölluðu nornaveiðar.

Tengt efni 
 Urður, Verðandi og Skuld

Þjóðtrú
Galdrar
Þorskaætt

Þorskaætt (fræðiheiti: Gadidae) eru ætt sjávarfiska af ættbálki þorskfiska. Meðal fiska af þorskaætt eru mikilvægir nytjafiskar eins og þorskur, ýsa og ufsi. Til þorskaættar teljast 13 ættkvísklir og 23 tegundir.

Ættkvíslir og tegundir 
 Þorskur (Gadus)
 Atlantshafsþorskur (Gadus morhua)
 Kyrrahafsþorskur (Gadus macrocephalus)
 Grænlandsþorskur (Gadus ogac)
 Sævesla (Gaidropsarus)
 Rauða sævesla (Gaidropsarus argentatus)
 Þráðasævesla (Gaidropsarus ensis)
 Bletta (Gaidropsarus vulgaris)
 Ýsa (Melanogrammus)
 Ýsa (Melanogrammus aeglefinus)
 Lýsa (Merlangius)
 Lýsa (Merlangius merlangus)
 Kolmunni (Micromesistius)
 Kolmunni (Micromesistius poutassou)
 Suðurhafskolmunni (Micromesistius australis)
 Langa (Molva)
 Skrokklanga (Molva molva)
 Blálanga (Molva dypterygia)
 Miðjarðarhafslanga (Molva elongata)
 Keila (Brosme)
 Keila (Brosme brosme)
 Ufsi (Pollachius)
 Lýr (Pollachius pollachius)
 Ufsi (Pollachius virens)
 Spærlingur (Trisopterus)
 Skeggur (Trisopterus luscus)
 Spærlingur (Trisopterus esmarkii)
 Dvergþorskur (Trisopterus minutus)
 Alaskaufsi (Theragra)
 Alaskaufsi (Theragra chalcogramma)
 Noregsufsi (Theragra finnmarchica)

Þorskfiskar
Þorskfiskar

Þorskfiskar (fræðiheiti: Gadiformes eða Anacanthini) eru ættbálkur geislugga sem telur marga mikilvæga matfiska, eins og þorsk, ýsu og ufsa.

þorskfiskar sem nýttir eru í íslenskri efnahagslögsögu eru
 Þorskur
 Ýsa
 Kolmunni
 Ufsi
 Langa
 Keila
 Blálanga
 Lýsa

 
Geisluggar
Geisluggar

Geisluggar (fræðiheiti: Actinopterygii) eru fiskar og stærsti hópur hryggdýra, með um 27.000 tegundir sem finnast um allt í vatni og sjó. Þeir eru einu dýrin sem hafa sundmaga.

Flokkun 
 Undirflokkur: Brjóskgljáfiskar (Chondrostei)
 Ættbálkur: Uggageddur (Polypteriformes)
 Ættbálkur: Styrjur (Acipenseriformes)
 Undirflokkur: Nýuggar (Neopterygii)
 Ættbálkur: Bryngeddur (Semionotiformes)
 Ættbálkur: Eðjufiskar (Amiiformes)
 Innflokkur: Nútíma nýuggar (Teleostei)
 Yfirættbálkur: Osteoglossomorpha 
 Ættbálkur: Beintungur (Osteoglossiformes)
 Ættbálkur: Hiodontiformes
 Yfirættbálkur: Elopomorpha 
 Ættbálkur: Elopiformes
 Ættbálkur: Albuliformes

 Ættbálkur: Anguilliformes
 Ættbálkur: Saccopharyngiformes
 Yfirættbálkur: Clupeomorpha 
 Ættbálkur: Síldfiskar (Clupeiformes)
 Yfirættbálkur: Ostariophysi
 Ættbálkur: Gonorynchiformes
 Ættbálkur: Karpfiskar (Cypriniformes)
 Ættbálkur: Characiformes
 Ættbálkur: Gymnotiformes
 Ættbálkur: Granar (Siluriformes)
 Yfirættbálkur: Frumbroddgeislungar (Protacanthopterygii) Ættbálkur: Laxfiskar (Salmoniformes)
 Ættbálkur: Geddufiskar (Esociformes)
 Ættbálkur: Glitfiskar (Osmeriformes)
 Yfirættbálkur: Silfurfiskar (Stenopterygii)
 Ættbálkur: Ateleopodiformes
 Ættbálkur: Gelgjur (Stomiiformes)
 Yfirættbálkur: Cyclosquamata 
 Ættbálkur: Aulopiformes
 Yfirættbálkur: Scopelomorpha 
 Ættbálkur: Myctophiformes
 Yfirættbálkur: Lampridiomorpha 
 Ættbálkur: Kóngar (Lampridiformes)
 Yfirættbálkur: Polymyxiomorpha 
 Ættbálkur: Skeggfiskar (Polymixiiformes)
 Yfirættbálkur: Paracanthopterygii 
 Ættbálkur: Percopsiformes
 Ættbálkur: Batrachoidiformes
 Ættbálkur: Kjaftagelgjur (Lophiiformes)
 Ættbálkur: Þorskfiskar (Gadiformes)
 Ættbálkur: Kúskálar (Ophidiiformes)
 Yfirættbálkur: Broddgeislungar (Acanthopterygii) 
 Ættbálkur: Röndungar (Mugiliformes)
 Ættbálkur: Atheriniformes
 Ættbálkur: Trýnisfiskar (Beloniformes)
 Ættbálkur: Cetomimiformes
 Ættbálkur: Tannkarpar (Cyprinodontiformes)
 Ættbálkur: Serklingar (Stephanoberyciformes)
 Ættbálkur: BeryciformesSerkir (Beryciformes)
 Ættbálkur: Pétursfiskar (Zeiformes)
 Ættbálkur: Brynsíli (Gasterosteiformes)
 Ættbálkur: Leirálar (Synbranchiformes)
 Ættbálkur: Fastkjálkar (Tetraodontiformes)
 Ættbálkur: Flatfiskar (Pleuronectiformes)
 Ættbálkur: Brynvangar (Scorpaeniformes)
 Ættbálkur: Borrar (Perciformes)
Þorskur

Þorskur (fræðiheiti: Gadus) er almennt heiti yfir fiska af ættkvíslinni Gadus af ætt þorskfiska, þótt að í íslensku sé oftast átt við Atlantshafsþorsk (Gadus morhua). Þorskur er vinsæll matfiskur, þéttur og hvítur á fiskinn. Þorsklifur er brædd í þorskalýsi sem inniheldur A-vítamín, D-vítamín og Ómega-3 fitusýrur. 

 
Fiskar
Íslenskir fiskar
Kirkja hins fljúgandi spagettískrímslis

Kirkja hins fljúgandi spagettískrímslis (enska: Flying Spaghetti Monsterism; skammstöfun: FSM) eru gervitrúarbrögð sem ætluð eru sem háðsádeila á hugmyndir sköpunarsinna og vitshönnunarsinna um upphaf lífs og þróun þess. Trúin er aðallega runnin undan rifjum eðlisfræðingsins Bobby Henderson.
 
Áhangendur þessarar trúar kallast pastafarar (vísun í rastafara). Pastafarar trúa því að fljúgandi spagettískrímslið (enska: The Flying Spaghetti Monster), einnig kallað Hinn heilagi núðluleiki, hafi í upphafi skapað tré, fjöll og dverg. Fljúgandi spagettískrímslið lét einnig viljandi líta út fyrir að lífið á jörðinni hafi þróast, en það gerði það í raun ekki.

Tengt efni 
 Ósýnilegi bleiki einhyrningurinn

Tengill 

 Venganza, vefsíða Bobbys Hendersons

Sköpunarhyggja
Gervitrúarbrögð
Grænlandsþorskur

Grænlandsþorskur (fræðiheiti: Gadus ogac) er þorsktegund sem finnst í Norðvestur-Atlantshafi, við vesturströnd Grænlands og Lawrenceflóa. Kjötið er eilítið seigara en á Atlantshafsþorski og því ekki eins eftirsótt.

Þorskur
Þarfanaut Íslands

Þarfanaut Íslands var íslenskur raunveruleikaþáttur veturinn 2005 í Kastljósi Ríkissjónvarpsins þar sem Gísli Einarsson fór um landið og leitaði að „eftirnauti“ Guttorms úr húsdýragarðinum.

Í úrslitum voru:
 Eldur 04001 frá Laugarbóli. Eldur var tekinn á Nautastöð BÍ og er fæddur í janúar 2004. Þorri 04005, sem var kominn í úrslit, var sakaður um svindl og því dreginn úr keppni. Eldur var rauður undan Sprota 95036.
 Humar frá Bakka. Humar er svartskjöldóttur og fæddur 2003.
 Sproti frá Heggstöðum í Borgarfirði undan Hvítingi 96032. Sproti er brandskjöldóttur.

Það var svo ákveðið að Eldur 04001 myndi hreppa titilinn „Þarfanaut Íslands“ og varð hann hirðnaut Fjölskyldu- og Húsdýragarðsins. Hann var síðar felldur vegna geðslagsgalla.

Tenglar
 Nautaskrá BÍ 
 Vefur Fjölskyldu- og húsdýragarðsins í Laugardal 

Íslenskir sjónvarpsþættir
Íslenskur landbúnaður
Heimshluti

Heimshluti er hér skilgreindur sem svæði sem er stærra en land en minna en heimsálfa. Hvað telst „heimshluti“ er ekki skýrt skilgreint í málinu. Merking orðsins í setningunni „í okkar heimshluta“ t.d. getur átt við um Norðurlöndin, Norður-Evrópu, alla Evrópu eða jafnvel Vesturlönd, eftir því hvert samhengið er. Heimshluti getur verið skilgreindur á grundvelli menningar, náttúrufars, sögu eða annars.

Í heimshlutasniðinu hér fyrir neðan er heimsálfunum skipt í nokkra minni heimshluta til hægðarauka.

Landafræðihugtök
Fótur

Fótur á íslensku er hvort tveggja ganglimur (fótleggurinn) og neðsti hluti hans og er hluti af líkama margra hryggdýra, m.a. mannsins. Fóturinn ber þyngd líkamans og er notaður til að ganga á (til hreyfingar). 

Fóturinn (og hér er átt við neðsta hluta hans frá ökkla og niður úr) skiptist í:
 tær, smálimir fremst á fæti, oft liðaðir líkt og fingur.
 hæl, aftasti og neðsti hluti fótar. 
 il, neðri hlið fótar. 
 jarka, útjaðar mannsfótar. 
 rist, efra borð mannsfótar (milli táa og ökkla). 
 ökkla, svæðið kringum ökklaliðinn milli fótar og mjóaleggjar. 

Hjá mönnum er fóturinn flókinn að byggingu. Hann inniheldur 26 bein, 33 liðamót og yfir eitt hundrað vöðva, sinar og liðbönd. Fóturinn skiptist í þrjá hluta:
 afturfótur — heilbein og vala
 miðfótur — bogar fótarins
 framfótur — kjúkur (sérstaklega tær)

Fótur
Limir
Afturbrennari

Afturbrennari eða aukabrennir er íhlutur sem bætt er við suma þotuhreyfla, sérstaklega á herþotum, til að auka kraft vélarinnar. Einu borgaralegu þoturnar sem hafa notað afturbrennara voru Concorde og Tupolev Tu-144 þoturnar.

Megintilgangur þess að nota afturbrennara er að fá aukinn kraft í stuttan tíma. Þetta getur átt við í flugtaki eða í stríði. Það virkar þannig að auka eldsneyti berst með lofti frá forþjöppu (túrbínu) og útblástur vélarinnar kveikir síðan í þessu eldsneyti. Þetta gefur mun meiri kraft en krefst einnig mikils eldsneytis.

Þotuhreyflar
Koltvísýringur

Koltvísýringur (koldíoxíð, koltvíoxíð eða koltvíildi) er sameind samsett úr einni kolefnisfrumeind og tveimur súrefnisfrumeindum, efnaformúla þess er CO2. Í föstu formi kallast það þurrís (eða kolsýruís). Myndast við bruna í súrefnisríku lofti. Koltvísýrungur uppleystur í vatni myndar kolsýru.

Við bruna jarðefnaeldsneytis myndast koltvísýringur, sem fer út í andrúmsloftið. Er sú gróðurhúsalofttegund, sem talin er eiga mestan þátt í heimshlýnun.

Varast ber að rugla koltvísýringi saman við eitruðu gastegundina kolsýrling (CO).

Lífræn efni
Gróðurhúsalofttegundir
Frumbjarga lífvera

Frumbjarga lífvera er lífvera sem getur framleitt þau lífrænu efni sem hún þarf. Frumbjarga lífverur fá kolefnið, sem þarf í lífrænu efnin, úr koldíoxíði. Orkuna fá þær flestar frá sólinni, en þá kallast þessi efnaframleiðsla ljóstillífun. Sumar bakteríur geta þó notað efni eins og vetnissúlfíð eða járn(II)sambönd sem orkuuppsprettu, og nefnist framleiðslan þá efnatillífun.

Sumar lífverur geta nýtt sér orku úr ljósi eða ólífrænum efnum, en þurfa að fá kolefni úr lífrænum efnum. Þær eru ekki flokkaðar sem frumbjarga lífverur, heldur ófrumbjarga.

Ófrumbjarga lífverur eru háðar hinum frumbjarga, þar sem öll lífræn efni eru upprunnin hjá þeim síðarnefndu.

Neðanmálsgreinar

Tenglar 
 

Vistfræði
Plöntur
Hvannadalshnjúkur

Hvannadalshnjúkur eða Hvannadalshnúkur er hæsti tindur eldkeilunnar undir Öræfajökli og jafnframt hæsti tindur Íslands. Samkvæmt mælingum frá 2005 er hæð hans 2.109,6 metrar yfir sjávarmáli. Tindurinn er staðsettur innan Vatnajökulsþjóðgarðs og er vinsæll hjá fjallgöngufólki, reyndu sem og óreyndu. Tindurinn er ekki flókinn uppgöngu og þarfnast ekki mikillar reynslu eða tækni í fjallgöngum, gangan krefst samt mikils úthalds þar sem oftast er gengið á tindinn og niður aftur á sama deginum. Hækkunin er rúmir 2000 metrar, gangan tekur oftast 12-14 klst í heild.

Hvannadalshnjúkur hefur tvær almennar uppgönguleiðir. Önnur þeirra, svokölluð Virkisjökulsleið, er fremur erfið og tæknileg, aðallega fyrir reynda fjallagarpa en hin leiðin, upp frá Sandfelli, er öruggari og mun auðveldari. Síðarnefnda leiðin er mjög vinsæl, sérstaklega nú til dags og verður henni hér lýst. Göngunni er skipt í 3 þrep. Fyrsta þrep er venjuleg en frekar brött ganga frá 100 metrum upp í 1100 metra. Þar er áð og farið í línur. Oftast eru línurnar flokkaðar eftir þrótti og hrausti göngumannanna, þ.e.a.s. þeir með mesta hraðann og úthaldið eru saman í línu, á meðan fólk sem vill taka göngunni fremur rólega eru saman. Með þessu kerfi helst gangan í samræmi við getu hvers og eins. Í hverri línu er einn leiðsögumaður sem gengur fremst, sprungur kunna nefnilega að leynast þegar ofar dregur þar sem gangan er núna einungis á jökli það sem eftir er. Annað þrep er frá 1100 metrum upp í 1800 metra, þessi partur af göngunni er mjög einhæfur og reynir á þolinmæði og viljastyrk þátttakenda. Þessi 700 metra hækkun er gengin einungis á mjallhvítum jöklinum þangað til komið er upp á Öræfajökulinn sjálfan, á jafnsléttu. Þar tekur við þriðja og síðasta þrep þar sem gengið er á jafnsléttu í talsverðan tíma og þangað til að komið er að hnjúknum sjálfum. Hann stendur nokkuð sjálfstæður upp úr jöklinum og er um 200 metra hár. Undir hnjúknum þarf að setja á sig brodda vegna þess hversu bratt er síðasta spölinn. Af toppi Íslands er gríðarlega fallegt og gott útsýni ef skyggni er gott. Það sést m.a. til Hrútfjallstinda, Þumals og fleiri fjalla ofan Skaftafell sem virka fremur lítil frá þessu sjónarhorni.

Neðanmálsgreinar

Tenglar 
 Glacier Guides, Fjallafélagið og Íslenskir Fjallaleiðsögumenn ásamt mörgum öðrum bjóða göngur á Hvannadalshnjúk í fylgd fjallaleiðsögumanna.

Tilvísanir 

Suðausturland
Eldkeilur
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Fjöll á Íslandi
Vatnajökull
Vatnajökulsþjóðgarður
Eldfjallaaska

Eldfjallaaska er mjög fín aska samsett úr grjóti og steinefnum minna en 2 millimetrar í þvermál sem komið hefur upp úr gíg eldstöðvar. Eldfjallaaska verður til þegar steinar og bergkvika mölna í eldgosi.

Eldfjallafræði
Eldkeila

Eldkeila er hátt, keilulaga eldfjall, úr storknuðu hrauni og gjósku. Þessi fjöll eru brött því hraunið sem myndaði þau var seigfljótandi og harðnaði því skammt frá gígnum. Sé hraunið þunnfljótandi verður keilan flatari og kallast þá dyngja.

Lögun
Það er stórt, keilulaga fjall með gíg á efsta tindi, sem samsvarar nákvæmlega þeirri mynd sem mörgum kemur í hug þegar talað er um eldfjall.

Hugtakið eldkeila er haft um hring- eða sporöskjulagað, uppmjótt eldfjall. Gos í eldkeilum eru tíð og stundum langvinn.

Staðsetning
Mörg eldfjöll af þessu tagi eru til í heiminum og meirihluti þeirra er á flekaskilum þar sem stórir jarðskorpuflekar rekast á og annar fer undir hinn. Dæmi um slíkt er eldfjallið Fuji í Japan.

Vegna þessa eru mjög margar eldkeilur í kringum Kyrrahaf, í Alasku, í Andesfjöllum og í Indónesíu, á Eldhringnum.

Á Íslandi rekur jarðskorpuflekana hins vegar hvorn frá öðrum og þar eru því ekki margar eldkeilur til. Þær finnast þó og þekktastar þeirra eru Snæfellsjökull, Öræfajökull og Eyjafjallajökull. Og svo er Hekla að þróast úr eldhrygg í átt til eldkeilu, eins og goshegðun hennar sýnir, en hún er enn mjög ungt eldfjall .

Eldgosin

Eldkeilur hlaðast aðallega upp úr misþykkum gjóskulögum og hraunum. Eldgosin eru ýmis sprengigos, blandgos (gjóska og hraunrennsli) eða hraungos. Algengt er að þar finnist bergtegundir úr þróaðri kviku eins og andesítog rýólít.

Eldgos í eldkeilum eru stundum í toppgíg. En líka er algengt að hliðarsprungur opnist, auk þess sem gosið getur utan megineldstöðvanna, úti í eldstöðvakerfum þeirra. Stundum storknar gasríkt hraunið í gígnum og myndar tappa eða svokallaða hraungúla í gosrásinni. Þegar tapparnir springa, æða eldský eða gusthlaup niður hlíðarnar og geta orðið mörgum að bana. Það gerðist t.d. í eldgosinu við Krakatá í Indónesíu árið 1883.

Tengill
Hvernig verða eldkeilur til - Vísindavefur

Tilvísanir 

Eldkeila

Eldkeilur
Ólympusfjall

Ólympusfjall eða Ólympsfjall er heiti sem m.a. er notað yfir eftirfarandi fjöll:

 Ólympusfjall í Grikklandi, aðsetur guðanna í grískri goðafræði
 Ólympusfjall á reikistjörnunni Mars, hæsta fjall sólkerfisins.
Ólympusfjall (Mars)

Ólympusfjall eða Ólympsfjall (latína: Olympus Mons) er 24 km há dyngja á Mars, staðsett á Þarsis-svæðinu. Það er hæsta fjall reikistjörnunnar og jafnframt hæsta fjall sólkerfisins og þar með hæsta fjall sem vitað er um. Fjallið er um 540 km í þvermál og er því stærra að flatarmáli en Ísland. Í toppi þess er sigdæld, sem er um 85 km löng og 60 km breið. Hún er nálægt 3 km á dýpt og í henni eru gígar eldfjallsins, 6 að tölu.

Ólympusfjall nær þó aðeins 25 km yfir meðalhæð yfirborðs Mars, þar sem það stendur í 2 km djúpri dæld, það er afmarkað af virkisbrekku sem er allt að 6 km há, en hún á sér enga líka meðal dyngja Mars.

Árið 2004 tók Mars Express geimfarið myndir af hrauni á fjallinu sem var aðeins 2 milljóna ára gamalt, sem gefur til kynna að eldfjallið gæti enn verið virkt.

Hawaiieyjar eru dæmi um dyngjur af svipaðri stærðargráðu, en stærð Ólympusfjalls orsakast líklega af því að á Mars eru ekki jarðflekar, og jarðskorpan var þar með föst á ákveðnum stað yfir heitum reit og hið mikla hraun sem kom upp dreifðist ekki yfir stærra svæði.

Tenglar 

 Ítarlegar upplýsingar um Ólympusfjall á Stjörnufræðivefnum 
 Þrívíddarmynd af Ólympusfjalli 

Þarsisfjöllin
Dyngjur
Virkisbrekka

Virkisbrekka er í jarðfræði breytingarsvæði (oftast klettaveggur) milli tveggja svæða sem felur í sér hæðarmismun á skömmu svæði. Virkisbrekkur eru oftast umbreytingarsvæði úr einni gerð setbergs í aðra gerð setbergs af öðrum aldri og samsetningu, virkisbrekkur geta einnig myndast á misgengi þegar hluti jarðskorpunnar lyftist yfir annan.

Landslagsþættir
Sigketill

Askja vísar hingað. Fyrir fjallið, sjá Askja (fjall). Fyrir aðrar merkingar má sjá aðgreiningarsíðuna.
Sigketill eða (gos)askja er dæld á fjalli sem getur myndast við ýmsar aðstæður, oftast myndast þeir þegar eldfjallið fellur saman sökum holrúms sem myndast hefur undir því við tæmingu kvikuþróar þess, en þeir geta einnig myndast við sprengingar í eldfjallinu eða jafnvel við rof eins og í talið er að sigketillinn á Caldera de Taburiente á La Palma eyju í Kanaríeyjaklasanum hafi myndast. Í sigkötlum er oft að finna vatn.
Geimferðastofnun Bandaríkjanna

Geimferðastofnun Bandaríkjanna (enska National Aeronautics and Space Administration; skammstöfun NASA) er geimferðastofnun stofnuð árið 1958. Hún ber ábyrgð á geimferðaáætlun Bandaríkjanna og lofthjúpsrannsóknum.

Tenglar 
 Vefsíða Geimferðastofnunar Bandaríkjanna

Neðanmálsgreinar
Gervigígur

Gervigígur er náttúrufyrirbæri sem líkist eldgígi en er án gosrásar. Gervigígar myndast þegar hraun rennur yfir votan jarðveg á borð við mýri eða grunnt stöðuvatn. Vatnið nær að lokast inni í eða undir hrauninu og skapa mikinn gufuþrýsting. Að lokum springur hraunþekjan og eftir verður gíglaga hóll. Gervigígar standa gjarnan margir saman í þyrpingum. 

Þekktir eru gervigígarnir í Mývatni sem mynduðust þegar Laxárhraun yngra rann fyrir rúmum 2000 árum. Stærstur gervigíganna við Mývatn er Geitey sem nær 30 m hæð yfir vatnsborðið. Rauðhólar ofan við Reykjavík er annað dæmi um gervígíga en þeir mynduðust þegar Leitahraun rann yfir votlendi fyrir um 5200 árum
Gervigígar hafa einnig fundist á Mars og þykir það benda til þess að þar hafi eitt sinn runnið vatn.

Tengt efni
Rauðhólar
Skútustaðagígar

Heimildir 
 
 
 

Gervigígar
Eldfjallafræði
Marinerdalirnir

Marinerdalirnir eru feiknastórt gljúfrakerfi sem tegir sig eftir miðbaug Mars, þeir eru staðsettir austan við Þarsis-svæðið og teigja sig frá dalakerfi sem kallast Noctis Labyrinthus í vestri til austurs.

Landafræði 
Gljúfrin eru 4.500 km löng, 200 km breið og 11 km djúp. Gljúfrakerfið er það lengsta í sólkerfinu.

Orðsifjar 
Marinerdalirnir heita í höfuðið á Mariner áætluninni, en geimfarið Mariner 9 sem var hluti af þeirri áætlun uppgvötaði þá 1972.

Gljúfur
Mars (reikistjarna)
Þarsis

Þarsis er hálendi á reikistjörnunni Mars staðsett vestan við Valles Marineris gljúfrin. Á því er Þarsisbungan en á henni eru staðsett nokkur stærstu fjöll sólkerfisins.

Landafræði 
Þarsisbungan nær allt að 10 km hæð og er um 30 milljón km² að flatarmáli

Tenglar 

 Stjörnufræðivefurinn: Þarsisbungan
Þarsisfjöllin

Þarsisfjöllin eru dyngjur á Þarsis-svæðinu á reikistjörnunni Mars, þær eru, frá norðaustri til suðvesturs: Ascraeusfjall, Pavonisfjall, Arsiafjall og Ólympusfjall.
Ascraeusfjall

Ascraeusfjall er rúmlega 11 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, það er nyrst Þarsisfjallana á Þarsis-svæðinu. Fyrir sunnan það er Pavonisfjall og sunnan við það er Arsiafjall, stærsta eldfjall í sólkerfinu, Ólympusfjall, er norðaustan við það.

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Ascraeusfjall 

Þarsisfjöllin
Pavonisfjall

Pavonisfjall er um það bil 7 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, það stendur mitt á milli Ascraeusfjalls til norðurs og Arsiafjalls til suðurs, stærsta eldfjall í sólkerfinu, Ólympusfjall, er norðvestan við það.

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Pavonisfjall 

Þarsisfjöllin
Arsiafjall

Arsiafjall er rúmlega 9 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, norðan við það er Pavonisfjall og norðan við það er Ascraeusfjall. Stærsta eldfjall í sólkerfinu, Ólympusfjall, er norðvestan við það.

Á Arsiafjalli er um 110 km breiður sigketill. Fjallið er næststærsta eldfjall heims að rúmtaki á eftir Ólympusfjalli.

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Arsiafjall 

Þarsisfjöllin
Sigkatlar