alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Emiliano Zapata

Emiliano Zapata Salazar (8. ágúst 1879 – 10. apríl 1919) var lykilmaður í mexíkósku byltingunni sem braust út árið 1910, sem var beint að þáverandi forseta landsins Porfirio Díaz. Zapata stjórnaði afar mikilvægri herfylkingu sem kallaði sig „Frelsisher suðursins“ (spænska: Ejército Libertador del Sur) í mexíkósku byltingunni.

Uppeldi 
Foreldrar Emiliano Zapata voru þau Gabriela Zapata og Cleofas Salazar. Hann var afar fátækur frá barnæsku, þannig að hann hafði mikla innsýn í harðindin sem fylgdu sveitarlífinu á þessum tíma í Mexíkó. Hann fékk takmarkaða menntun frá kennara sínum, Emilio Vara. Emilio Zapata þurfti að sjá um fjölskyldu sína þegar faðir hans dó þegar Zapata var aðeins 23 ára.

Ferill 
Eftir að Porfirio Díaz komst til valda 1876, varð mexíkóska stjórnmála- og fjármálakerfið enn spilltara en áður og tekjuójöfnuður enn meiri, með stóraeignamenn sem réðu yfir stórum hluta landsins en ýtt minni bændum og verkamönnum í skuldaþrældóm. Zapata var einn af lykilmönnunum í baráttunni á móti þessu ranglæti. Árið 1909 var fundur kallaður af öldungum Anenecuilco í Morelos ríki, sem var ráð sem stóð í að reyna berjast fyrir rétti bæjarbúa. Zapata var kjörinn forystumaður ráðsins vegna vinsælda sinna en var aðeins þrítugur. 

Árið 1910 byrjaði byltingin af alvöru. Áður en hún braust út hafði Francisco I. Madero boðið sig fram í forsetakostningum á móti Días en tapað og verið sendur í útlegð. Hann barðist gegn Díaz úr útlegð og boðaði byltingu gegn honum. Zapata leit á þetta sem tækifæri, þar sem Madero var að vissu leiti með svipaðar hugsjónir og Zapata. Þegar herinn hans Zapata náðu Cuautla 19. maí 1911 varð það ljóst stjórn Díaz var að þrotum komin. Madero varð síðan forseti. Zapata líkaði hins vegar ekki hvernig Madero hélt mörgum stefnumálum Diaz óbreyttum, einkum það sem snéri að stórum landareignum. Flestir Mexíkóbúar voru óánægir og entist Madero aðeins í forsetaembætti í þrjú ár, en þá rændi hershöfðinginn Victoriano Huerta völdum og lét myrða Madero. 

Zapata barðist fyrir réttindum fátæks fólks alveg til dauðadags. Hann var myrtur í tilræði sem var skipulagt af hershöfðingjanum Pablo González að undirlagi Venustiano Carranza forseta en hann og Zapata höfðu barist hvor gegn öðrum í byltingunni.

Heimildir 
 
 
 

Mexíkóskir byltingarmenn
Listi yfir CSI: Crime Scene Investigation (12. þáttaröð)

Ellefta þáttaröðin af CSI: Crime Scene Investigation var frumsýnd 21. september 2011 og sýndir voru 22 þættir.

Framleiðsla 
Þátturinn var færður yfir á miðvikudaga til klukkan 22, eftir Criminal Minds.

Leikaraskipti 
Laurence Fishburne endurnýjaði ekki samninginn sinn og var skiptur út fyrir Ted Danson sem leikur D.B. Russell, yfirmann næturvaktarinnar. Leikkonan Elisabeth Harnois bættist einnig við sem Morgan Brody, dóttir Conrad Ecklie.. 
Leikkonan Marg Helgenberger yfirgaf þáttinn 25. janúar 2012 en í stað hennar kom leikkonan Elisabeth Shue sem Julie Finlay.

Aðalleikarar 
 Ted Danson sem D.B. Russell
 Marg Helgenberger sem Catherine Willows (Þættir 1-12)
 Elisabeth Shue sem Julie „Finn“ Finlay (Þættir 14-22)
 George Eads sem Nick Stokes
 Jorja Fox sem Sara Sidle
 Eric Szmanda sem Greg Sanders
 Robert David Hall sem Al Robbins
 Wallace Langham sem David Hodges
 David Berman sem David Phillips
 Elisabeth Harnois sem Morgan Brody
 Paul Guilfoyle sem Jim Brass

Aukaleikarar 
 Marc Vann sem Conrad Ecklie (öll serían)
 Jon Wellner sem Henry Andrews (öll serían)
 Larry M. Mitchell sem lögreglumaðurinn Mitchell (öll serían)
 Arhcie Kao sem Archie Johnson
 Alex Carter sem Lou Vartann
 Enrique Murciano sem Carlos Moreno

Þættir

Tilvísanir

Heimild 
 
 
 Tólfta þáttaröðin af CSI: Crime Scene Investigation á CBS sjónvarpsstöðinni 

CSI: Crime Scene Investigation
Pareto-hagkvæmni

Pareto-hagkvæmni eða Pareto-kjörstaða er hugtak úr hagfræði sem einnig má heimfæra á verkfræði. Hugtakið er nefnt eftir Vilfredo Pareto (1848 – 1923), en hann var ítalskur hagfræðingur sem notaði hugtakið í verkum sínum um hagfræðilega hagkvæmni (e. economic efficiency) og tekjudreifingu (e. income distribution). Samkvæmt efnahagslegri úthlutun Pareto-hagkvæmni getur enginn einn aðili hagnast án þess að nokkur annar einstaklingur tapi á móti. Pareto-framför (e. Pareto improvement) verður þegar breyting á upphaflegum úthlutunum nytja meðal nokkra einstaklinga verður til þess að enginn einstaklingur tapi þó svo að einhver annar hagnist. Úthlutun er skilgreind sem Pareto-hagkvæm þegar ekki er hægt að bæta hana frekar með Pareto-framförum.

Hugtakið í stuttu máli 
Það er alþjóðlega viðurkennt að forðast eigi niðurstöður sem ekki eru Pareto-hagkvæmar og þess vegna er Pareto-hagkvæmni mikilvægur mælikvarði til að meta hagkerfi og opinber stefnumál. Ef efnahagsleg úthlutun hagkerfis er ekki Pareto-hagkvæm er möguleiki fyrir Pareto-framförum, Pareto-hagkvæmni eykst með: endurúthlutun þar sem í það minnsta einn þátttakandi getur náð efnahagslegum framförum án þess að minnka velsæld annars. Hins vegar er mikilvægt að muna að breyting frá óhagkvæmri úthlutun til hagkvæmrar er ekki endilega Pareto-framför. Í raun er það svo að ef tryggja á að enginn skuli tapa með breytingum sem ætlað er að ná Parteto-hagkvæmni gæti það leitt til endurgjalds fyrir einn eða fleiri þátttakendur. Sem dæmi má nefna, ef breyting á efnahagsstefnu leiðir til útrýmingar á einkasölumarkaði og sá markaður verður að hagkvæmari samkeppnismarkaður, mun einkasalinn tapa. Hins vegar mun aukin hagkvæmni vega upp á móti tapi einkasalans. Þetta þýðir að tap einkasalans vegur upp á móti þeim hagnaði sem aðrir í hagkerfinu njóta og því kallast þetta Pareto-framför.

Heimild 
 

Hagfræði
Henry Lee Lucas

Henry Lee Lucas (23. ágúst 1936 – 13. mars 2001) var einn af umdeildustu raðmorðingjum 20. aldarinnar. Hann er talinn hafa átt þátt í allt að 350 morðum.  Hann átti góðvin að nafni Ottis Toole sem er talinn hafa hjálpað honum í öllum hans morðum.

Æska og uppvöxtur 
Henry Lee Lucas fæddist í Blacksburg í Virginíu inn í mjög erfiða fjölskyldu. Faðir hans hét Anderson Lucas. Hann missti báða fætur sína í lestarslysi þegar Henry var 4 ára gamall. Móðir hans, Viola Dixon Vaughn vann sem vændiskona og lét Henry oft horfa á hana stunda samfarir við hina ýmsu kúnna. Hún klæddi hann oft í kvenmannsföt og kom illa fram við hann. Faðir hans hét Anderson Lucas. Hann missti báða fætur sína í lestarslysi þegar Henry var 4 ára gamall. Þegar Henry Lee var í sjötta bekk flúði hann að heiman. Hann snéri aftur nokkrum árum seinna og myrti móður sína. Hann sat inni í einungis 10 ár. Hann flakkaði síðan um suðurríki Bandaríkjanna og fór frá starfi til starfs. Hann kynntist manni að nafni Ottis Toole sem varð mjög góður og traustur vinur hans. Ottis átti litla frænku sem hét Frieda. Henry átti í sterku ástarsambandi við hana.

Morðin og seinustu árin 
Henry Lee Lucas skar móður sína á háls. Hún lést úr hjartaáfalli seinna þann dag. Henry fékk 20-40 ára dóm en slapp út eftir 10 vegna góðar hegðunar. Eftir það flakkaði hann um Suðurríkin ásamt góðvini sínum Ottis Toole og myrti að vild. Hann var handtekinn 11 júní 1983. Réttarhöldin yfir honum voru mjög löng vegna fjölda játninga hans. Að lokum var hann dæmdur fyrir 11 morð og fékk þrefaldan dauðadóm fyrir verk sín. Hann lést 13 mars 2001 úr hjartabilun.

Bandarískir raðmorðingjar
Árni Múli Jónasson

Árni Múli Jónasson (fæddur 1959) var bæjarstjóri Akraness frá 29. júlí 2010 til 7. nóvember 2012. 

Árni Múli er lögfræðingur að mennt, með meistarapróf í alþjóðlegum mannréttindalögum frá Háskólanum í Lundi í Svíþjóð. Hann er kvæntur Arnheiði Helgadóttur sérkennara og eiga þau fjögur börn. Árni Múli starfaði sem fiskistofustjóri frá árinu 2009 en áður var hann meðal annars lögfræðingur hjá umboðsmanni Alþingis, skrifstofustjóri í sjávarútvegsráðuneytinu og aðstoðarfiskistofustjóri þar til hann tók við starfi fiskistofustjóra.

Árni Múli leiddi lista Bjartrar framtíðar í Norðvesturkjördæmi í Alþingiskosningunum 2013 og skipaði annað sætið á lista Sósíalistaflokksins í sama kjördæmi í kosningunum 2021.

Bæjarstjórar Akraness
Íslenskir lögfræðingar
Íslenskir stjórnmálamenn
Stafrófsmorðin

Stafrófsmorðin (e. Alphabet murders) áttu sér stað á árunum 1971–1973 í Rochester í New York ríki. Fórnarlömbin voru í öllum þremur tilvikunum ungar stelpur. Allar voru þær myrtar á sama hátt; fyrst var þeim nauðgað og síðan voru þær kyrktar. Ástæðan fyrir því að þessi morð voru kölluð stafrófsmorðin var sú að fornafn og eftirnafn stúlknanna byrjuðu á sama staf og að morðinginn skildi líkin eftir í bæjum sem byrjuðu á sama staf og nöfn fórnarlambanna, til dæmis fannst Carmen Colon nálægt bænum Chili, Wanda Walkowicz fannst í Webster og svo framvegis.

Fórnarlömb 
Fyrsta fórnarlambið Carmen Colon hvarf 16. nóvember 1971. Hún var 11 ára. Tveimur dögum síðar fannst hún 12 mílum frá staðnum þar sem að hún sást síðast. Líkið var illa leikið, það var búið að berja hana, nauðga henni, kyrkja hana með berum höndum og líkaminn var allur þakinn sárum. Seinna kom í ljós að vegfarendur höfðu séð hálf nakta 11 ára stelpu hlaupandi undan bláum bíl og ekkert var gert.

Sautján mánuðum síðar hvarf Wanda Walkowicz. Hún var líka 11 ára gömul. Hún hafði verið send út í búð að kaupa matvörur. Hún fannst daginn eftir í almenningsgarði í Webster þar sem búið var að nauðga henni og kyrkja með belti. DNA-sýni fannst á líkama hennar. Vitni höfðu séð unga rauðhærða stelpu sem passar við lýsingu Wöndu tekna upp í brúnan bíl. Það bar hins vegar ekki saman við bílinn sem Carmen var tekin upp í. 

Michelle Maenza, 10 ára, hvarf 26. nóvember 1973. Hún hafði síðast sést fyrir utan heimili sitt. Hún fannst tveimur dögum síðar í vegarkanti. Vitni hafði séð Michelle uppi í bíl fyrir utan skyndibitastað og sást maður stíga upp í bílinn með poka fullann af mat. Þessi frásögn passar við krufningarskýrslur Maenza en það síðasta sem hún borðaði var hamborgari.

Rannsókn 
Hundruð manna voru yfirheyrð en morðinginn náðist aldrei. Nokkrir hafa verið grunaðir í gegnum árin og var [hver?] meðal annars sem þarfnaðist frekari rannsóknar. Hann fyrirfór sér sex vikum eftir síðasta morðið. Árið 2007 var nafn hans hreinsað með erfðaefnisrannsóknum. Einnig var frændi Carmen Colon grunaður um morðin þar til hann fyrirfór sér árið 1991. Annar grunaður var íssali í Rochester. Síðar kom á daginn að hann og frændi hans frömdu svokölluðu Hillside Strangler morð á árunum 1977–1978. Hann er enn þann dag í dag grunaður um morðin fyrir þær sakir að bílinn hans sást á tveimur af þeim stöðum þar sem morðin voru framin.							

Árið 2011 var hinn 77 ára Joseph Naso frá New York handtekinn í Reno í Nevada fyrir morð á árunum 1977. Fórnarlömb hans voru meðal annars Pamela Parsons og Carmen Colon (ekki sú fyrirnefnda). Öll fórnarlömb hans áttu það sameiginlegt að vera vændiskonur og hafa sama staf sem byrjunarstaf í fornafni og eftirnafni. Hann hélt nauðgunardagbók og sagði meðal annars frá dauða stúlku í „skóginum í Buffalo“, en þá er hugsanlega verið að vitna í svæði í uppsýslum New York. Naso var ljósmyndari að atvinnu og ferðaðist oft á milli New York og Kaliforníu áratugum saman. Naso sagði meðal annars „í mínum menningarheimi er nauðgun það sama og að sofa hjá“.

Bandarískir raðmorðingjar
Listi yfir CSI:Miami (10. þáttaröð)

Tíunda þáttaröðin af CSI: Miami var frumsýnd 25. september 2011 og sýndir voru 19 þættir.

Framleiðsla 
Tilkynnt var 1. febrúar 2012 af CBS að tíunda þáttaröðin af CSI: Miami myndi aðeins hafa nítján þætti svo hægt væri að gera pláss fyrir frumsýningu þáttarins NYC 22. Þann 13. maí 2012, var tilkynnt af CBS að báðum seríunum hafi verið aflýst.

Aðalleikarar 
 David Caruso sem Horatio Caine
 Emily Procter sem Calleigh Duquesne
 Jonathan Togo sem Ryan Wolfe
 Rex Linn sem Frank Tripp
 Eva LaRue sem Natalia Boa Vista
 Omar Benson Miller sem Walter Simmons
 Adam Rodríguez sem Eric Delko

Aukaleikarar 
 Christian Clemenson sem dr. Tom Loman (öll serían)

Þættir

Tilvísanir

Heimild 
 
 
 Tíunda þáttaröð CSI: Miami á CBS sjónvarpsstöðinni

Bandarískir sjónvarpsþættir
Einungur

Einungur (eða hálfgrúpa með hlutleysu) er algebrumynstur í hreinni algebru sem hefur eina tengna tvístæða aðgerð og hlutleysu. Einungur telst víxlinn ef aðgerðin er víxlin.

Náttúrulegu tölurnar mynda til dæmis víxlinn einung undir samlagningu (þar sem núll er hlutleysan) og margföldun (þar sem einn er hlutleysan), þar sem a + (b + c) er það sama og (a + b) + c og a + 0 = 0 + a = a fyrir allar náttúrulegar tölur a, b, c.

Skilgreining 
Einungur er mengi S og tvístæð aðgerð (táknuð með •) sem fullnægja eftirfarandi frumsendum:

 Lokun Fyrir öll a, b í S, þá er a • b í S.
 Tengni Fyrir öll a, b og c í S þá er (a • b) • c það sama og a • (b • c).
 Hlutleysa Til er e í S þannig að e • a = a • e = a fyrir öll a í S.

Tengt efni 
 Grúpa

Tilvísanir 

Hálfgrúpufræði
Ríkjafræði
Algebrumynstur
Mýrarskeiðið síðara

Mýrarskeiðið síðara er síðasta veðurfarsskeið hólósentímabilsins. Það hófst fyrir um 2500 árum og stendur enn yfir. Meðalhiti á þessu tímabili er enn eilítið lægri en á birkiskeiðinu síðara og mýrarskeiðinu fyrra. Á þessu tímabili hefur hiti sveiflast með miklum áhrifum á dýra- og jurtalíf sem óbeint hefur haft áhrif á þróun siðmenningar. Síðustu tvær aldir þessa tímabils með síaukinni iðnvæðingu hafa athafnir mannsins haft áhrif á loftslagsbreytingar með stórauknum útblæstri gróðurhúsalofttegunda. 

Hólósentímabilið
Fornloftslagsfræði
Mannöld

Mannöld eða mannskepnutímabilið er óformlegt heiti á tímabili í jarðsögunni þar sem áhrif athafna mannsins eru greinileg. Formlegt heiti á yfirstandandi jarðsögutímabili er hólósen sem hófst fyrir 10.000 árum síðan. Sumir fræðimenn hafa stungið upp á notkun þessa heitis yfir tímann sem nær frá upphafi iðnbyltingarinnar fyrir um 200 árum síðan sem þá myndi marka endalok hólósentímabilsins en aðrir vilja staðsetja upphaf mannaldar fyrir 8.000 árum síðan þegar landbúnaðarbyltingin hófst og enn aðrir fyrir 2000 árum síðan sem nær þá nokkurn veginn saman við síðasta skeið hólósentímabilsins, mýrarskeiðið síðara.

Hólósentímabilið
Umhverfið
Mannkynssaga
Listi yfir CSI:NY (8. þáttaröð)

Áttunda þáttaröðin af CSI: NY var frumsýnd 23. september 2011 og sýndir voru 18 þættir.

Aðalleikarar 
 Gary Sinise sem Mac Taylor
 Sela Ward sem Jo Danville
 Carmine Giovinazzo sem Danny Messer
 Anna Belknap sem Lindsay Messer
 Robert Joy sem Sid Hammerback
 A.J. Buckley sem Adam Ross
 Hill Harper sem Sheldon Hawkes
 Eddie Cahill sem Don Flack

Þættir

Tilvísanir

Heimild 
 
 
 Áttunda þáttaröð CSI: NY á CBS sjónvarpsstöðinni

Bandarískir sjónvarpsþættir
Fantasía 2000

Fantasía 2000 (enska: Fantasia 2000) er bandarísk Disney-kvikmynd frá árinu 1999 sem er framhaldsmynd kvikmyndarinnar Fantasía. Myndin var framleidd af Walt Disney Feature Animation og gefin út hjá Buena Vista Distribution.

Tengill 
 

Bandarískar kvikmyndir
Disney-kvikmyndir
Kvikmyndir frumsýndar 1999
Hnykkhöfðar

Hnykkhöfðar (fræðiheiti: Kinorhyncha) eru fylking hryggleysingja. Hnykkhöfðar ganga oft undir enska heitinu mud dragons sem þýðir „drulludrekar“. Hnykkhöfðar eru skilgreindir sem ormlaga sjávarlífverur.
Innan fylkingarinnar eru þekktar 150 tegundir dýra. Þessi dýr voru fyrst uppgötvuð undan norður strönd Frakklands. Dýrin hafa fundist allt frá nyrstu hlutum Grænlands til Suðurskautslandsins. Því verður að teljast líklegt að dýr af þessari tegund finnist við Ísland.

Dýrin lifa á sjávarbotn, á sandströndum og við árósa, og allt niður á 5000 – 8000 metra dýpi á sand-eða moldarbotnimosa og jafnvel á svampdýrum. Ekki eru til neinir steingerðir hnykkhöfðar og því er lítið vitað um þróunarsögu fylkingarinnar en talið er að hnykkhöfðar hafi þróast út frá flatormum (e. free-living primitive flatworms).

Líffræði 
Hnykkhöfðar eru mjög smáir eða innan við 1 millimetri og hafa enga útlimi. Búkurinn er langur, aflíðandi og skiptist í 9 lög hjá ungviðinu en 11 lög hjá fullvaxta dýri. Búkurinn er sveigjanlegur og getur lífveran dregið hausinn inn í búkinn. Flestir hnykkhöfðar eru gulbrúnir að lit og falla oftast vel inn í umhverfið. Búkurinn hefur nokkra hryggi og hausinn samanstendur af allt að sjö hringlaga hryggjum. Hnykkhöfðar eru ósyntir en þeir nota hryggina til hreyfinga á milli staða. Hnykkhöfðar geta dregið sjó inn í höfuð sitt. Þeir nota þessa auknu þyngd til þess að halda sér við botninn og hjálpar það þeim til þess að geta skriðið. Maðkamæður (priapulida) eru systurfylking hnykkhöfða en í þeirri fylkingu má finna merkileg dýr á við typpaorminn. Hnykkhöfðar nærast á kísilþörungum og lífrænum efnum sem finnast í drullu. Lífveran er útbúin litlum burstum sem gefa henni tilfinningu fyrir snertingu.

Hryggleysingjar
Hnykkhöfðar
Föstudagurinn þrettándi

Föstudagurinn þrettándi er eins og nafnið gefur til kynna föstudagur. Þessi föstudagur er hins vegar kallaður föstudagurinn þrettándi því hann ber upp á 13. mánaðardag viðkomandi mánuðs. Föstudagurinn þrettándi á engan sérstakan fastan dag á árinu.

Hjátrú 
Samkvæmt hjátrú eru slæmir atburðir líklegri til að gerast þegar þrettánda dag mánaðar ber upp á föstudegi. Líku er farið með ýmsa aðra hjátrú á tölunni 13. Svo djúpt hefur þessi hjátrú rist að tryggingafélög gátu greint hærri tíðni slysa og óhappa á þessum degi. Ekki telja þó helstu vísindamenn að það stafi af því að dagurinn sé í raun  óheilladagur, heldur að hjátrúarfullt fólk sé einum of stressað þennan dag.

Dagatal
Hjátrú
Beykir

Beykir er handverksmaður sem býr til og gerir við tunnur og önnur ávöl ílát sem gerð eru úr spýtum sem haldið er saman með tré eða málmi. 

Handavinna
Deccan-flæðibasaltið

Deccan-flæðibasaltið (eða Deccan-tröppurnar) er stórt flæðibasaltsvæði sem staðsett er á Deccan-sléttunni við mitt-vestanvert Indland (á milli 17°-24°N, 73°-74°A) og er eitt af stærstu eldvirknisvæðum jarðar. Svæðið er samsett úr fjölda hraunlaga sem eru samanlagt yfir 2000 m þykk og ná yfir 500.000 km2 svæði. Rúmmál hraunanna er um 512.000 km3. Tröppunafnið Í Deccan-tröppurnar (Deccan traps) er komið úr sænsku og vísar til þess að hraunlögin mynda klettabelti sem eru eins og þrep eða tröppur í fjallahlíðum og landslagi svæðisins.

Saga 

Deccan-basaltið myndaðist á tímabili mikillar eldvirkni fyrir 60 – 68 milljónum ára í lok Krítartímabilsins. Mesta eldvirknin var fyrir 65 milljónum ára nálægt því svæði þar sem borgin Mumbai er í dag. Ákafasta eldvirknitímabilið hefur hugsanlega varað í tæplega 30 þúsund ár.

Upprunalega svæðið sem hraunlögin þöktu er áætlað hafa verið um 1,5 milljónir km2 eða um helmingur Indlands. Deccan-basaltsvæðið hefur minnkað að umfangi vegna rofs og flekahreyfinga. Núverandi kannað svæði er um 512.000 km2.

Áhrifa eldgosa á loftslag og lífríki 
Losun gosgufa út í andrúmsloftið, þá sérstaklega brennisteinsdíoxíðs á meðan á eldgosunum stóð olli loftlagsbreytingum og líklegt að hitastig hafi fallið um 2°C. 

Vegna stærðar og umfangs eldvirkninnar á svæðinu töldu vísindamenn að gastegundirnar sem mynduðust í gosunum höfðu haft áhrif á fjöldaútdauðann á mörkum Krítar og Tertíer sem meðal annars þurrkaði út risaeðlur af yfirborði jarðar. Skyndileg kólnun af völdum brennisteinsgastegunda sem losnuðu við eldgosin gæti hafa átt talsverðan þátt í fjöldaútdauðanum. Hins vegar er samstaða um það í vísindasamfélaginu að fjöldaútdauðinn hafi orðið af völdum árekstar loftsteins eða halastjörnu við jörðina og er Chicxulub-gígurinn í Mið-Ameríku talin vera gígurinn sem myndaðist við áreksturinn.

Sambærileg flæðibasaltsvæði og Deccan svæðið eru til víðar um hnöttin, t.d Síberíuflæðibasaltið (Siberian Traps).

Landafræði Indlands
Flæðibasaltsvæði
Wojciech Szczęsny

Wojciech Tomasz Szczęsny (fæddur 18. apríl 1990 í Varsjá) er pólskur knattspyrnumaður sem spilar sem markvörður hjá Juventus FC. 

Hann spilaði upp yngri flokka Agrykola Warszawa og síðar Legia Warszawa þar til hann skrifaði undir hjá Arsenal þegar hann var 16 ára gamall árið 2006.

Tenglar

90minut.pl

Szczęsny, Wojciech Tomasz
Santi Cazorla

Santiago Cazorla Gonzáles (fæddur 13. desember 1984) er spænskur jafnfættur knattspyrnumaður sem spilar með Al Sadd Cazorla er fjölhæfur leikmaður, sem getur spilað sem leikstjórnandi á miðjunni, sem og á báðum vængjum vallarins.

Ferill 
Santi Cazorla byrjaði átta ára gamall að æfa með Covadonga en færði sig í Oviedo fjórum árum síðar. Þegar hann var 19 ára árið 2003, var hann seldur til Villarreal, þar sem hann spilaði við mjög góðan orðstír til ársins 2011 þar sem hann stoppaði í millitíðinni í eitt ár hjá Recreativo árið 2006. 

Árið 2011 skrifaði Cazorla svo undir samning hjá Malaga, sem keyptu hann á 23 milljónir evra, en neyddust til að selja hann ári síðar vegna fjárhagsvandræða til Arsenal á 16 milljónir evra.

Cazorla, Santi
Hinriksnjóli

Hinriksnjóli (fræðiheiti: Chenopodium bonus-henricus) er fjölær jurtkennd blómstrandi jurt sem er algeng í Mið- og Suður-Evrópu. Hinriksnjóla var áður fyrr algengt að rækta sem grænmeti. Ungir sprotar og laufin eru yfirleitt soðin. Jurtin verður 400-800 cm á hæð, laufin eru stór og þríhyrnd. 

Skrauthalaætt
Fjölært grænmeti
Bjarnarlaukur

Bjarnarlaukur (fræðiheiti: Allium ursinum) er villtur ættingi graslauks sem er algengur í Evrópu og Asíu. Heitið er dregið af því að birnir voru taldir sólgnir í laukana. Bjarnarlaukur vex í botni laufskóga og getur myndað gróðurþekju sem angar svipað og hvítlaukur. Laufin eru notuð sem grænmeti. Fyrir utan lyktina svipar þeim mjög til blaða lilju vallarins, einnig Arum maculatum, Veratrum viride eða Veratrum album sem eru allar eitraðar. Blómin eru hvít og stjörnulaga og sitja í klasa efst á þrístrendum blómstilk.

Tilvísanir 

Laukar
Fjölært grænmeti
Skeppa

Skeppa eða skeffa er gömul mælieining fyrir rúmmál þurrvöru. Ein skeppa er 17,4 lítrar, tvær skeppur eru fjórðungur (34,7 L) og átta skeppur eru ein tunna (139 L). Rúgur var oft mældur í skeppum.

Mælieiningar
Grasaferð

Grasaferðir voru ferðir sem farnar voru til að tína fjallagrös. Um miðja 19. öld tíðkaðist að farnar voru á hverju sumri ferðir frá bæjum á grasafjall og var grasahálftunnan af vel vinsuðum grösum talin álíka matur og skeppa af rúgi til grauta.

Heimild 
 Búnaðarhættir, klæðnaður, venjur o. fl. um miðja 19. öld.

Íslensk menning
Gunilla Bergström

Gunilla Elisabet Dukure Bergström (fædd 3. júlí 1942 í Gautaborg; látin 25. ágúst 2021 í Stokkhólmi) var sænskur rithöfundur og myndskreytir. Hún er þekktust fyrir barnabækur sínar um Einar Áskel.

Sænskir rithöfundar
Treblinka

Treblinka er lítill bær í Masóvíu í Austur-Póllandi. Þar voru reknar næststærstu útrýmingarbúðir nasista í seinni heimstyrjöldinni á eftir Auschwitz. Áætlað er að á milli 800- og 900 þúsund manns hafi verið myrtir þar. Líkin voru í fyrstu einfaldlega grafin en þegar ljóst var að Sovétmenn myndu ná yfirráðum þar innan langs var ákveðið að grafa öll líkin upp og brenna til að fela betur hvað gert hafði verið.

Saga Póllands
Seinni heimsstyrjöldin
Masóvía (hérað)

Masóvía (pólska województwo mazowieckie) er hérað í Austur-Póllandi. Það var stofnað þann 1. janúar 1999 við sameiningu nokkurra eldri héraða. Stærstu borgirnar í héraðinu eru Varsjá, Radom, Płock, Siedlce og Ostrołęka. Höfuðborg héraðsins, Varsjá, er líka höfuðborg Póllands. Árið 2011 voru íbúar héraðsins 5.492.000 samtals. Flatarmál héraðsins er 35.566 ferkílómetrar.

Héruð í Póllandi

ms:Wilayah Mazowsze
Ermland-Masúría (hérað)

Ermland-Masúría (pólska: województwo warmińsko-mazurskie) er hérað í Norður-Póllandi. Það var stofnað þann 1. janúar 1999 við sameiningu nokkurra eldri héraða. Stærsta borgin í héraðinu og höfuðborg þess er Olsztyn. Árið 2019 voru íbúar héraðsins 1.425.967 samtals. Flatarmál héraðsins er 24.192 ferkílómetrar.

Héruð í Póllandi
Kujavíska-Pommern (hérað)

Kujavíska-Pommern (pólska: województwo kujawsko-pomorskie) er hérað í Mið-Póllandi. Það var stofnað þann 1. janúar 1999 við sameiningu nokkurra eldri héraða. Stærstu borgirnar í héraðinu og sameiginlegu höfuðborgir þess eru Bydgoszcz og Toruń. Árið 2011 voru íbúar héraðsins 2.072.000 samtals. Flatarmál héraðsins er 17.969 ferkílómetrar.

Héruð í Póllandi
Litla-Pólland (hérað)

Litla-Pólland (pólska: województwo małopolskie) er hérað í Suður-Póllandi. Það var stofnað þann 1. janúar 1999 við sameiningu nokkurra eldri héraða. Stærsta borgin í héraðinu og höfuðborg þess er Kraká. Árið 2011 voru íbúar héraðsins 3.406.000 samtals. Flatarmál héraðsins er 15.108 ferkílómetrar.

Héruð í Póllandi