alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Dóná

Dóná (eða Dyná) (þýska Donau, slóvakíska Dunaj, ungverska Duna, króatíska Dunav, búlgarska og serbneska Дунав, úkraínska Дунай) er næstlengsta fljót Evrópu á eftir Volgu.

Upptök fljótsins eru í Svartaskógi í Suður-Þýskalandi, þar sem árnar Brigach og Breg koma saman við Donaueschingen, og rennur Dóná í suðaustur eina 2850 km leið að Svartahafi um Dónárósa í Rúmeníu.

Dóná er mikilvæg siglingaleið og myndaði lengst af landamæri Rómaveldis til norðurs og austurs. Áin rennur meðfram eða gegnum tíu ríki: Þýskaland, Austurríki, Slóvakíu, Ungverjaland, Króatíu, Serbíu, Búlgaríu, Rúmeníu, Moldóvu og Úkraínu. Áin rennur meðal annars í gegnum þessar borgir:

 Ulm - Þýskalandi
 Regensburg - Þýskalandi
 Passau - Þýskalandi
 Linz - Austurríki
 Vín - Austurríki
 Bratislava - Slóvakíu
 Búdapest - Ungverjalandi
 Vukovar - Króatíu
 Novi Sad - Serbíu
 Belgrad - Serbíu
 Rúse - Búlgaríu
 Braila - Rúmeníu
 Galati - Rúmeníu

¨

Fljót í Þýskalandi
Fljót í Serbíu
Fljót í Ungverjalandi
Fljót í Króatíu
Fljót í Búlgaríu
Fljót í Slóvakíu
Fljót í Rúmeníu
Fljót í Austurríki
Dónárósar

Dónárósar (rúmenska: Delta Dunării) eru ósar Dónár í héraðinu Dobrogea í Rúmeníu og Odessa Oblast í Úkraínu. Ósarnir eru stærstu varðveittu árósar í Evrópu, 3446 km² að flatarmáli.

Landafræði 
Á hverju ári stækka ósarnir um 40 metra út í Svartahaf vegna framburðar fljótsins. Nærri borginni Tulcea greinist fljótið í þrjár ár áður en það rennur út í hafið: Chilia, Sulina og Sfantu Gheorghe en margar smærri greinar skipta ósunum upp í sef, mýrar og skóga, sem sum hver fara undir vatn vor og haust.

Um 44 km utan við ósana er Snákeyja sem tilheyrir Úkraínu, en Rúmenía gerir tilkall til.

Árið 2004 hóf Úkraína að skipuleggja skipaskurð frá Svartahafi til Úkraínska hluta ósanna. Evrópusambandið krafðist þess að verkefninu yrði hætt þar sem það gæti skaðað lífríki vatnsins. Rúmenía hefur hótað að kæra Úkraínu fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag.

Lífríki 
Í ósunum lifa um 1200 plöntutegundir, 300 fuglategundir auk 45 tegunda ferskvatnsfiska í ám og vötnum. Að auki verpa þar milljónir farfugla frá Evrópu, Miðjarðarhafssvæðinu, Asíu og Afríku.

Dónárósar eru á heimsminjaskrá UNESCO frá 1991. Meira en tveir þriðju hlutar ósanna eru stranglega verndað svæði.

Menning 
Um 15.000 manns búa í árósunum. Flestir lifa af fiskveiðum með hefðbundum kajökum úr viði. Í ósunum er samfélag lippóvana, fylgjenda Gamla siðar í rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni sem flýðu þangað undan trúarofsóknum í Rússlandi árið 1772. Höfuðstaður lippóvana í árósunum er bærinn Vilkovo í úkraínska hlutanum.

Tenglar 
 www.deltadunarii.ro 
 Fuglar Dónárósa 
 Dónárósar: Myndasafn 

Árósar
Heimsminjar
Rúmenía
Úkraína
Jamie Hewlett

Jamie Christopher Hewlett (f. 3. apríl 1968) er breskur myndasöguhöfundur, einna þekktastur fyrir að hafa teiknað Tank Girl og Gorillaz.

Tank Girl birtist fyrst sem röð í tímaritinu Deadline árið 1988. Sögurnar voru skrifaðar af Alan Martin og síðar Peter Milligan. Hewlett teiknaði síðar fyrir breska myndasögublaðið 2000AD, meðal annars söguna Hewligans Haircut ásamt Milligan.

Árið 1999 skapaði hann persónur fyrir sýndarhljómsveitina Gorillaz, sem þeir Damon Albarn úr Blur bjuggu til.

Breskir myndasöguhöfundar
Silfurskotta

Silfurskotta (fræðiheiti: Lepisma saccharina) er skordýr af kögurskottuættbálki. Tegundin er sú eina í Lepisma ættkvíslinni. Almennt er litið á silfurskottur sem meindýr þó þær hafi engin áhrif á heilsu manna og skemmdirnar sem þær valdi á híbýlum þeirra séu hverfandi. Fullvaxnar silfurskottur eru á milli 7–12 mm langar og er nafn þeirra dregið af silfurgráum litnum.

Líffærafræði 
Silfurskottur eru lítil, ljósfælin, ófleyg skordýr sem eru meðal manna þekktasta tegund Kögurskottna ættbálksins, þau nærast einkum á plöntuafurðum, kolvetnum, sykri og sterkju og eru nú algengastar í híbýlum manna, en lifðu áður fyrr í laufhrúgum, trjáberki eða í litlum rifum.

 
Meindýr
Peter Melander

Peter Melander greifi af Holzappel (17. maí 1585 – 17. maí 1648) var hershöfðingi yfir sameinuðum her keisara hins heilaga rómverska keisaradæmis og kaþólska bandalagsins frá árinu 1647 þar til hann lést af sárum sínum í Ágsborg eftir orrustu gegn herjum Frakka og Svía, undir stjórn Carls Gustavs Wrangel og Turenne, nálægt Zusmarshausen.

Melander var af kalvínistafjölskyldu frá Hessen og hóf feril sinn í þjónustu Hollands. Síðar varð hann herforingi yfir her Vilhjálms V af Hesse-Cassel og vann sigra á herjum kaþólska bandalagsins 1634. 1640 lét hann af stjórn hersins, gekk í þjónustu keisarans og varð herforingi 1642. Í júlí 1647 tók hann við yfirstjórn keisarahersins af Matthias Gallas og hélt til Bæheims. Eftir að bæverski herinn yfirgaf hann vegna deilna milli hans og Gronsfelds herforingja í her kaþólska bandalagsins, sneri hann aftur í átt til Dónár þar sem hann mætti fransk-sænska hernum í orrustu þar sem hann særðist til ólífis.

Herforingjar í þrjátíu ára stríðinu
Þýskir herforingjar
Friðrik af Óraníu

Friðrik Hinrik af Óraníu (29. janúar 1584 – 14. mars 1647) var yngsta barn Vilhjálms þögla og fæddist í Delft í suðurhluta Hollands sex mánuðum áður en faðir hans var myrtur. Hann tók við stjórn Hollands af bróður sínum Mórits af Nassau 1625.

Friðrik vann nokkra mikilvæga sigra á her spænsku Niðurlanda þegar hann hertók Hertogenbosch 1629, Maastricht 1632, Breda 1637, Sas van Gent 1644 og Hulst 1645. Síðustu æviár sín rauf hann bandalag sitt við Frakkland og samdi um frið við Spánverja. Veikindi hans komu þó í veg fyrir að friðarsamkomulagið, sem batt endi á áttatíu ára stríðið milli Spánar og Hollands, yrði undirritað fyrr en í Münster í ársbyrjun 1648, eftir lát hans.
Óraníufurstar
Óraníuættin
Þrjátíu ára stríðið
Ríkisstjórar Hollands
Súlur

Súlur er fjall í Eyjafirði.

Eyjafjörður
Fjöll á Íslandi
Halldór Blöndal

Halldór Blöndal (fæddur þann 24. ágúst, 1938) var forseti Alþingis frá árinu 1999 til ársins 2005 og fyrrum landbúnaðar- og samgönguráðherra. Hann gegndi þingmennsku fyrir Sjálfstæðisflokkinn í 28 ár, á árunum 1979-2007. Halldór var samgönguráðherra í átta ár, frá 1991 til 1999, meðan landsmenn farsímavæddust og tengdust internetinu. Á árunum 1991-1995 var hann hvort tveggja landbúnaðar- og samgönguráðherra. Á vorþingi, að loknum Alþingiskosningum 1999, var hann kjörinn forseti Alþingis.
Hann beitti sér fyrir gerð og samþykkt langtíma áætlunar í vegamálum, lagði niður Ríkisskip og breytti Pósti og Síma í tvö hlutafélög. Halldór útskrifaðist frá Menntaskólanum á Akureyri 1959, hvar hann hafði ritstýrt Gambra og skólablaðinu Muninn. Halldór sat í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna 1965-1969 og í fjölda ára í miðstjórn Sjálfstæðisflokksins.

Heimild
 

Forsetar Alþingis
Landbúnaðarráðherrar Íslands
Samgönguráðherrar Íslands
Fyrrum Alþingismenn
Þingmenn Sjálfstæðisflokksins
Handhafar stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Klaus Rifbjerg

Klaus Rifbjerg (15. desember 1931 – 4. apríl 2015) var danskur rithöfundur sem ólst upp á Amager í Kaupmannahöfn. Hann notar æsku sína sem efnivið í margar bækur sínar. Með Amagerdigte sem kom út árið 1965 gerðist hann þátttakandi í þeirri einföldu ljóða- og skáldsagnagerð sem réði ríkjum á 7. og 8. áratugnum. Þekktasta verk hans er líklega þroskasagan Den kroniske uskyld frá 1958. Edward Fleming gerði kvikmynd eftir bókinni árið 1985. Bókin var lengi vel vinsælt lesefni í dönskunámi. Auk þessara bóka hefur Rifbjerg gefið út yfir 120 ljóða- og smásagnasöfn, skáldsögur, leikrit, söngleiki, kvikmyndahandrit o.s.frv.

Klaus Rifbjerg er kunnur sem ötull málsvari dönskunnar. Hann fékk árið 1967 gullna lárviðarkransinn („De gyldne laurbær“), og 1970 fékk hann bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs.

Hann stýrði um skeið bókaforlaginu Gyldendals forlag. Hann bjó á Spáni á efri árum. Hann lést í Kaupmannahöfn.

Rifbjerg, Klaus
Rifbjerg, Klaus

Handhafar Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs
Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs eru ein fimm verðlauna sem Norðurlandaráð veitir árlega. Verðlaunin eru veitt einu bókmenntaverki skrifuðu á máli eins Norðurlandanna. Verðlaunin geta hlotið skáldsögur, leikverk, ljóðabækur, smásögur eða ritgerðir. Verðlaunin voru sett á fót árið 1962 og er úthlutað af Norðurlandaráði á hverju ári. Upphaflega voru verðlaunin 50.000 danskar krónur en frá 1995 hafa þau verið 350.000 danskar krónur. Valið fer þannig fram að Danmörk, Finnland, Ísland, Noregur og Svíþjóð tilnefnir hvert tvö verk. Frá 1985 hafa Færeyjar, Grænland og samíska málsvæðið tilnefnt eitt verk hvert og árið 2011 öðluðust Álandseyjar sama rétt. Fyrsti Færeyingurinn sem fékk verðlaunin var William Heinesen árið 1965, en hann var þá tilnefndur fyrir Danmörku. Nils-Aslak Valkeapää hefur einn Sama fengið verðlaunin, árið 1991.

Tilkynnt er um sigurverk verðlaunanna og þau afhent á Norðurlandaráðsþingi.

Íslenskir rithöfundar hafa átta sinnum hlotið verðlaunin, síðast Auður Ava Ólafsdóttir árið 2018 fyrir skáldsöguna Ör.

Verðlaunahafar

Tengt efni:
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Danmörku
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Finnlandi
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Færeyjum
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Grænlandi
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Noregi
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Svíþjóð
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá samíska málsvæðinu

Tenglar 
 Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs
 Facebook-síða Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs

 
Bókmenntaverðlaun
Diego Velázquez

Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (6. júní 1599 – 6. ágúst 1660), venjulega kallaður Diego Velázquez, var spænskur listamaður og hirðmálari Filippusar IV í Madríd. Velázquez var framúrskarandi portrettmálari, og er talinn einn fremsti listamaður barrokktímans.

Þekktasta verk hans, hópmyndin Las Meninas, er af mörgum álitin fullkomnasta og flóknasta mannamynd vestrænnar myndlistar. Franski heimspekingurinn Michel Foucault taldi verkið marka tímamót í sögu Vesturlanda þar sem það gerir áhorfandann að aðalpersónu verksins.

Velázquez hefur haft mikil áhrif til okkar daga. Hægt er að greina áhrif hans í verkum Francisco Goya og Édouard Manet. Þekktir 20. aldar listamenn eins og Pablo Picasso og Francis Bacon hafa gert eigin útgáfur af verkum hans.

Tenglar 
 Vefmyndasafn

Listasaga
Spænskir listamenn
Volfram

Volfram (stundum skrifað wolfram) eða þungsteinn er frumefni með efnatáknið W og sætistöluna 74 í lotukerfinu. 
Volfram er mjög harður hliðarmálmur, stálgrár eða hvítur. Volfram er að finna í nokkrum steintegundum, þar á meðal volframíti og scheelíti, og er markvert vegna magnaðra efniseiginleika sinna. Í hreinu formi er það aðallega notað í raffræðilegum tilgangi, en mörg efnasambönd og málmblöndur þess eru víða notuð (einkum í glóðarþræði í ljósaperur og í framúrstefnulegar ofurmálmblöndur).

Almennir eiginleikar 
Litur hreins volframs er frá stálgráu yfir í tinhvítt og það er harður málmur. Hægt er að saga það í sundur með járnsög ef það er mjög hreint (í óhreinu formi er það stökkt og erfitt í vinnslu) en að öðru leyti er það unnið með því að móta, teygja eða pressa það. Þetta frumefni hefur hæsta bræðslumark (3422 °C), lægsta gufuþrýsting og hæsta togþol, við hitastig yfir 1650 °C, allra málma. Viðnám þess gegn tæringu er framúrskarandi, eingöngu ólífrænar sýrur vinna á því, og þá aðeins lítillega. Volfram myndar verndandi oxíð við snertingu við loft. Þegar volframi er blandað í litlum mæli við stál, eykur það styrk stálsins verulega.

Notkun 
Volfram er málmur sem er víða notaður. Mest er hann notaður í volframkarbíð (W2C) í sindruðum harðmálmum. Sindraðir harðmálmar eru slitþolin efni sem notuð eru í málmiðnaði, námugreftri, olíu- og byggingariðnaði. Volfram er einnig mikið notað í glóðarþræði í ljósaperur og útvarpslampa, og sömuleiðis rafskaut, vegna þess að hægt er að draga það í fíngerðan vír með hátt bræðslumark. 

Önnur not:
 Harka og þéttleiki þess málms gerir hann tilvalinn í þungmálmblöndur sem notaðar eru í vígbúnað, varmagleypa, lóð og mótvægi.
 Mikill þéttleiki gerir það tilvalið í gerð pílna og er stundum allt að 80% af efnisinnihaldi.
 Stál í háhraðatæki eru oft blönduð með volframi og volframstál inniheldur allt að 18% volfram.
 Ofurmálmblöndur sem innihalda þennan málm eru notaðar í túrbínublöð, stáláhöld, og slitþolna hluti og húðanir.
 Volframefnablöndur eru notaðar í stað blýs í byssukúlur.
 Volframefnasambönd eru notuð í hvata, ólífræn litarefni, og volframtvísúlfíð í háhitaþolna smurningu sem er stöðug upp að 500 °C.
 Í gler-málm þéttingar, vegna þess hversu svipuð varmaþensla þess er og hjá gleri. 

Frumefni
Hliðarmálmar
Heimskort

Heimskort er kort af yfirborði jarðarinnar gert með einhvers konar kortavörpun.

Tengt efni 
 Kortavörpun
 Stjörnukort
 Tímabelti

Tenglar 

 Hæðarmyndir af heiminum
 Heimskort á hvolfi

Jörðin
Landmælingar
Kort

fi:Maa#Maailmankartta
Vestur-Afríka

Vestur-Afríka er hluti Afríku sem markast af Suður-Atlantshafi, eða öllu heldur Gíneuflóa, í suðri og vestri og Sahara í norðri, og telur venjulega eftirfarandi lönd:
 Benín
 Búrkína Fasó
 Fílabeinsströndin
 Gambía
 Gana
 Gínea
 Gínea-Bissá
 Líbería
 Malí
 Níger
 Nígería
 Senegal
 Síerra Leóne
 Tógó

Að auki eru Kamerún, Grænhöfðaeyjar, Tsjad, Kongó, Miðbaugs-Gínea, Gabon, Máritanía, Saó Tóme og Prinsípe og Vestur-Sahara oft talin hlutar Vestur-Afríku.

Á þessu svæði hafa komið upp söguleg afrísk stórveldi, eins og Malíveldið, Songhæ og Ganaveldið.

Vestur-Afríka
Vesturbyggð

Vesturbyggð er sveitarfélag á sunnanverðum Vestfjörðum. Það varð til 11. júní 1994 við sameiningu fjögurra sveitarfélaga: Barðastrandarhrepps, Rauðasandshrepps, Bíldudalshrepps og Patrekshrepps. Sameiningartillagan var felld  í kosningum á Tálknafirði og eru nú tvö sveitarfélög á sunnanverðum Vestfjörðum, Tálknafjarðarhreppur og Vesturbyggð. Sveitarfélagið nær yfir alla suðurfirði Vestfjarða frá Arnarfirði að Kjálkafirði, að Tálknafirði undanskildum.

Til Vesturbyggðar teljast byggðakjarnarnir Birkimelur á Barðaströnd, Bíldudalur og Patreksfjörður og sveitirnar Barðaströnd, Breiðavík, Hænuvík, Ketildalir, Látrar, Rauðisandur og Suðurfirðir. Fyrrum voru sex hreppar á suðursvæði Vestfjarða: Barðastrandahreppur, Ketildalahreppur, Patrekshreppur, Rauðasandshreppur, Suðurfjarðahreppur og Tálknafjarðarhreppur.
1599

Árið 1599 (MDXCIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Guðsorðabókin Eintal sálarinnar í þýðingu Arngríms Jónssonar lærða var prentuð á Hólum. Hún var endurprentuð fimm sinnum og hafði mikil áhrif.
 Leikmannabiblían var prentuð á Hólum. Af henni eru nú aðeins til tvö eintök í heiminum.

Fædd
 Magnús Arason, sýslumaður á Reykhólum (d. 1655).

Dáin

Opinberar aftökur 
 Ónafngreindri konu drekkt hjá Bakkarholti í Ölfusi, fyrir blóðskömm. Hún var sögð hafa fallið með tveimur bræðrum.

Erlendis 
 24. júlí - Sigmundur 3. Svíakonungur settur af og föðurbróðir hans, Karl hertogi, varð ríkisstjóri.
 21. september - Leikritið Júlíus Sesar eftir William Shakespeare frumsýnt í Globe-leikhúsinu í London, sem var reist þetta sama ár.
 Danski stjörnufræðingurinn Tycho Brahe lenti í deilum við Kristján 4. Danakonung og flutti til Prag.
 Hollenski könnuðurinn Dirck Gerritz Pomp uppgötvaði Suður-Hjaltlandseyjar og var það fyrsta landsvæðið sem fannst af þeim sem teljast til Antarktíku.
 Hollenskur kaupskipafloti kom heim til Amsterdam með 30 tonn af pipar og 12 tonn af negul og múskati.

Fædd
 13. febrúar - Alexander 7. páfi (d. 1667).
 22. mars - Antoon van Dyck, flæmskur listmálari (d. 1641).
 25. apríl - Oliver Cromwell, enskur einvaldur (d. 1658).
 6. júní – Diego Velázquez, spænskur listmálari (d. 1660).
 11. nóvember - María Eleónóra af Brandenborg, drottning Svíþjóðar, kona Gústafs 2. Adólfs.
 Robert Blake, enskur flotaforingi (d. 1657).

Dáin
 13. janúar - Edmund Spenser, enskt skáld (f. 1552).

Tilvísanir 

1599
1591-1600
1546

Árið 1546 (MDXLVI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Landskjálfti um fardaga, mestur í Ölfusi, Hús hrundu víða. Allt Hjallahverfi hrapaði.
 Tómas Eiríksson varð ábóti í Munkaþverárklaustri.

Fædd

Dáin.
 Jón Finnbogason, príor í Möðruvallaklaustri.
 Pétur Pálsson, ábóti í Munkaþverárklaustri.

Erlendis 
Fædd
 14. desember – Tycho Brahe, danskur stjörnufræðingur (d. 1601).

Dáin
 18. febrúar – Martin Luther, þýskur guðfræðingur og munkur (f. 1483).

1546
1541-1550
1550

Árið 1550 (MDL í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Jón Arason Hólabiskup fó í Skálholt, lét grafa upp lík Gissurar Einarssonar biskups (d. 1548) og dysja utangarðs.
 Jón og synir hans fóru um Skálholtsbiskupsdæmi og þvinga marga helstu leiðtoga siðaskiptamanna til undirgefni.
 Daði Guðmundsson í Snóksdal handtók Jón Arason og syni hans á Sauðafelli.

Fædd
 Ragnheiður Eggertsdóttir, húsfreyja í Saurbæ á Rauðasandi (d. 1642).

Dáin
 Sigvarður Halldórsson, síðasti ábóti í Þykkvabæjarklaustri og biskupsefni kaþólskra manna.

Opinberar aftökur
 7. nóvember – Jón Arason, biskup á Hólum (f. 1484), hálshöggvinn í Skálholti.
 7. nóvember - Ari Jónsson, lögmaður (f. um 1510), hálshöggvinn í Skálholti.
 7. nóvember - Björn Jónsson, prestur á Melstað (f. 1506), hálshöggvinn í Skálholti.

Erlendis 
 22. febrúar - Júlíus III varð páfi.
 21. júlí - Júlíus III veitti jesúítareglunni fulla viðurkenningu.
 5. október - Pedro de Valdivia stofnaði borgina Concepción í Chile.
 Biblían kom út í danskri þýðingu í fyrsta sinn.
 Gústaf Vasa Svíakonungur stofnaði Helsinki (Helsingfors).

Fædd
 27. júní - Karl 9. Frakkakonungur (d. 1574).
 17. september - Páll V páfi (d. 1621).
 4. október - Karl 9. Svíakonungur (d. 1611).
 6. október - Karin Månsdóttir Svíadrottning, kona Eiríks 14. (d. 1612)
 6. desember - Orazio Vecchi, ítalskt tónskáld (d. 1605).
 John Napier, skoskur stærðfræðingur (d. 1617).

Dáin
 7. mars - Vilhjálmur 4., hertogi af Bæjaralandi (f. 1493).

Tilvísanir 

1550
1541-1550
1541

Árið 1541 (MDXLI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 2. júní – Christoffer Huitfeldt hirðstjóri, handtekur Ögmund Pálsson biskup fyrir morðið á Diðrik af Minden.

Fædd

Dáin
 13. júlí(?) – Ögmundur Pálsson, biskup í Skálholti.

Erlendis 
 Þriðji og síðasti könnunarleiðangur Jacques Cartier til Kanada.

Fædd

Dáin

1541
1541-1550
Jarðskjálfti

Jarðskjálfti er titringur eða hristingur í skorpu jarðar. Upptök jarðskjálfta verða oftast á flekamótum eða flekaskilum. Við jarðskjálfta losnar spenna sem myndast vegna núnings milli jarðskorpufleka. Þessi spenna getur hafa verið að safnast upp í hundruð ára en losnar á einu augnabliki með fyrrgreindum afleiðingum.

Einkenni 
Á jörðu verða jarðskjálftar á hverjum degi, þó svo að við tökum ekkert eftir þeim. Þetta er mjög eðlilegt vegna jarðskorpuhreyfinga, einkum á mótum tveggja jarðskorpufleka. Meirihluti allra jarðskjálfta eru litlir og valda engu tjóni en aðrir eru stærri og í kjölfar þeirra geta fylgt margir smærri skjálftar, svokallaðir eftirskjálftar. Jarðskjálftum fylgir hinn kunnuglegi titringur auk þess sem sprungur geta komið í jörðina og mannvirki geta skemmst eða jafnvel hrunið, flóðbylgjur geta farið af stað og skriðuföll bæði í sjó og á landi geta farið af stað. 

Flestum stórum skjálftum fylgja fyrirskjálftar og eftirskjálftar. Þetta er vegna spennunar sem byggist upp í skorpuflekanum og sú spenna hefur einmitt tilhneigingu til að hrinda af stað skjálftahrinu sem byggist upp af fyrir- og eftirskjálftum. 
Þar sem allir flekar tengjast saman utan um jörðina geta jarðskjálftar á einum stað hrundið af stað keðjuverkun sem hægt er að sjá um allan hnöttinn.

Manngerðir skjálftar 
Jarðskjálftar geta orðið af manna völdum vegna sprenginga eða vökvabrots.

Sjá einnig 
Jarðskjálftafræði
Jarðskjálftakvarðar
Suðurlandsskjálfti
Jarðskjálftar á Íslandi

Nokkrir af jarðskjálftum 21. aldarinnar 
 12. maí 2008 - Jarðskjálftinn í Sichuan 2008
 29. maí 2008 - Jarðskjálftinn 29. maí 2008

Tenglar

Almennir tenglar 
 Jarðskjálftar á Íslandi síðustu 48 klukkustundir; af vef Veðurstofu Íslands
 Allt Ísland - jarðskjálftar síðustu 48 klst. (jarðskjálftakort); af vef Veðurstofu Íslands

Vísindavefurinn

Greinar úr blöðum 
 Jarðskjálftasvæðin; 1. grein í Morgunblaðinu 1998
 Stóru skjálftarnir; 2. grein í Morgunblaðinu 1998
 Dropinn sem holar steininn; 3. grein í Morgunblaðinu 1998
 Mestu jarðskjálftar á fyrri helmingi þessarar aldar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1956
 Jarðskjálftar og húsbyggingar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1961
 Axarfjarðarskjálftinn með snörpustu kippum er hér koma; grein í Morgunblaðinu 1976
 Að búa á jarðskjálftasvæði; grein í Morgunblaðinu 1971
 Hægt er að spá fyrir um jarðskjálfta - en er mjög kostnaðarsamt; grein í Morgunblaðinu 1976
 Gott eigum við íslendingar, en... (pistlar um jarðskjálfta); grein í Morgunblaðinu 1940
 Jarðskjálftar og Kröfluvirkjun; grein í Morgunblaðinu 1976
Monróvía

Monróvía er höfuðborg Líberíu. Áætlaður íbúafjöldi borgarinnar er 465.000. Borgin er hafnarborg sem stendur á nesi, milli Atlantshafsins og Mesuardoár. Borgin heitir eftir 5. forseta Bandaríkjanna James Monroe.

Líbería
Stanley Kubrick

Stanley Kubrick (26. júlí 1928 – 7. mars 1999) var bandarískur kvikmyndaleikstjóri. Myndir hans eru taldar hafa markað tímamót í kvikmyndasögu 20. aldar. Notkun hans á klassískri tónlist í myndum sínum einkenndi stíl hans. Meðal þekktustu mynda hans eru Dr. Strangelove (1964), 2001: A Space Odyssey (1968) og A Clockwork Orange (1971).

Tenglar 
 Síðasti risinn; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999
 Leikstjóri aldarinnar; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999

Kvikmyndaskýrsla 
Stuttar heimildarmyndir
 Day of the Fight (1951)
 Flying Padre (1951)
 The Seafarers (1953)

Kvikmyndir

Kubrick, Stanley
Skjálftamiðja

Skjálftamiðja jarðskjálfta er sá punktur á yfirborði jarðar sem er beint fyrir ofan upptök hans.

Jarðskjálftafræði
Sahara

Sahara er önnur stærsta eyðimörk heims (á eftir Suðurskautslandinu) og nær yfir 9.000.000 km² svæði, eða allan norðurhluta Afríku. Hitinn í eyðimörkinni getur náð 57°C yfir daginn og farið undir frostmark á nóttunni. Sahara er um 2,5 milljón ára gömul. Nafnið kemur frá arabíska orðinu yfir eyðimörk; صحراء ().
Sahara skiptist milli landanna Marokkó, Túnis, Alsír, Líbíu, Vestur-Sahara, Máritaníu, Malí, Níger, Tjad, Egyptalands og Súdan. Hún nær samfellt 4.000 km frá Atlantshafi í vestri að Rauðahafi í austri, ef Nílardalur er undanskilinn. Frá Miðjarðarhafi og Atlasfjöllum í norðri þangað sem hún mætir sléttunum í Mið-Afríku eru 2000 km. Þar verða skilin milli eyðimerkur og gróðurlendis smám saman ógreinilegri.

Á þessu svæði, sem þekur 27% af álfunni, búa um 2,5 milljónir manna með ólíka menningu, bændur, hirðingjar, veiðimenn og safnarar. Helstu þjóðarbrotin eru Túaregar, Saravar, Márar, Tíbúfólkið, Núbíumenn og Kanúrífólkið. Helstu borgir eru Núaksjott í Máritaníu, Algeirsborg í Alsír, Timbúktú í Malí, Agadez í Níger, Ghat í Líbíu og Faya í Tjad.

Í Sahara er víða að finna vatn í jörðu, og þar er fjölbreytt dýralíf.

Tengt efni 
 Saharaverslunin

Tenglar 
 Í eyðimörkinni miklu Sahara; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955
 Eyðimerkurþjóð - Landnám inni í miðri Sahara; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954
 Vísindavefurinn - Hvernig er dýralífið í Sahara?

Sahara
Landlukt land

Land telst landlukt ef það hefur ekki strandlengju að sjó. Í heiminum eru 44 landlukt lönd, og þar af eru tvö, Úsbekistan (í mið-Asíu) og Liechtenstein (í vestur-Evrópu), tvílandlukt, það er að segja, að öll lönd, sem að þeim liggja, eru landlukt. Það fyrrnefnda er stærra, en stærsta landlukta landið er Kasakstan (líka í mið-Asíu). Hið minnsta er Vatíkanið (í vestur-Evrópu). Nokkur fleiri eru með takmarkaða viðurkenningu, t.d. Kósovó í suðaustur-Evrópu.

Landlukt lönd

Lönd með takmarkaða viðurkenningu 
 Artsak-lýðveldið
 Kósovó
 Suður-Ossetía
 Transnistría

Neðanmálsgreinar 
  Liggur að Kaspíahafi sem inniheldur ekki ferskvatn  Liggur að Aralvatni sem er ekki ferskvatn

 
Landafræðihugtök
Atlasfjöll

Atlasfjöll eru 2400 km langur fjallgarður í norðvesturhluta Afríku sem liggur meðfram ströndum Marokkó, Alsír og Túnis, og skilur Atlantshafið og Miðjarðarhafið frá Sahara-eyðimörkinni. Gíbraltarhöfði er hluti fjallgarðsins. Hæsti tindurinn er Jbel Toubkal (4167 m) í suðvesturhluta Marokkó. Í Atlasfjöllum búa aðallega berbar og arabar. Atlasfjöllin eru fellingafjöll sem mynduðust við árekstur Afríkuflekans og Norður-Ameríkuflekans fyrir 66,5-1,8 milljónum ára.

Tengill 

Fjallgarðar
Landafræði Afríku
Fjöll í Marokkó
Fjöll í Alsír
Fjöll í Túnis