alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Græn líftækni

Græn líftækni fjallar um notkun líftækni í landbúnaði. Hér má nefna dæmi á borð við kynbætur plöntuyrkja í frumuræktum og erfðabreytingu plöntuyrkja til að auka þol þeirra gegn ákveðnu umhverfisáreiti (t.d. þurrki eða ágangi skordýra). Einnig er hægt að nota erfðabreytingu til framleiðniaukningar í landbúnaði. Með erfðatækni er hægt að flytja erfðaefni úr einni lífveru yfir í aðra sem verður þá erfðabreytt. Meðal algengra erfðabreyttra nytjaplantna má nefna ýmis yrki af tómötum og maís. Þannig er fyrirtækjum kleift að lækka framleiðslukostnað. Það þýðir að vörur verða ódýrari og hægt að svara eftirspurn með fljótari hætti en áður. Ekki er mikið um einhvers konar erfðabreytingar á jurtum eða matvælum á Íslandi og ekki hafa verið sett nein sérstök lög um innflutning þeirra. Bandaríkin standa fremst hvað þetta varðar. Íslenskir bændur hafa frekar staðið að hefðbundnum kynbótum jurta.

Heimildir

Tenglar

Líftækni
Kynbætur

Kynbætur () er þegar stýrð blöndun erfðaefnis mikið skyldra lífvera á sér stað yfir margar kynslóðir.

Heimildir 

Líftækni
Grá líftækni

Grá líftækni er líftækni sem fjallar um förgun úrgangs, svo sem skólps og sorps, með aðstoð lífvera. Tveggja þrepa skólphreinsun, þar sem stýrt bakteríuþýði brýtur niður ýmis næringarefni í skólpi, er dæmi um gráa líftækni. Ísland hefur staðið framarlega í framleiðslu metans úr sorpi.  Fyrirtæki sækjast í nýjar leiðir við förgun sorps og hafa einnig hafið moltugerð úr sorpi. Þá eru hitakærar örverur notaðar við niðurbrot lífræns úrgangs við loftháðar aðstæður.

Heimildir

Tenglar

Líftækni
Universal Product Code

Universal Product Code (e. alhliða vörunúmer) er tegund strikamerkis sem notuð er víða í Bandaríkjunum, Kanada og Bretlandi til að fylgjast með vörum í verslunum. Kerfið var fundið upp árið 1970 af George Laurer sem starfaði hjá IBM og var útkoma rannsóknarverkefnis. UPC-kerfið var tekið í notkun árið 1973. Skannað var sá fyrsta vara með UPC-númeri á kassa í stórmarkaði í Bandaríkjunum 26. júní 1974 (enda þótt hefðu nokkrar verslanir UPC-skannar á bakvið verslunina á undan þessu).

UPC-númer samanstendur af tólf tölum, það eru engir bókstafir eða rittákn í kóðunni. Það eru ýmsar tegundir UPC, viðbótarbókstafur eftir á bókstöfunum UPC benda á númerstegund. Til dæmis er UPC-A almennasta tegund UPC.

Strikamerki

hu:UPC
ja:バーコード#統一商品コード
George J. Laurer

George J. Laurer (23. september 1925 - 5. desember 2019) þróaði Universal Product Code-kerfið árið 1973. Hann var verkfræðingur hjá IBM og var bað til að finna upp mynstrið notað fyrir Universal Product Code. Hann hætti störfum árið 1987 og hann hélt 25 einkaleyfi. Hann bjó  í Norður-Karólínu þegar hann lést.

Bandarískir uppfinningamenn
Strikamerki
Starfsmenn IBM
Skanni

Skanni er inntakstæki sem skannar myndir, prentaðan eða handskrifaðan texta eða hluti og umbreytir þeim í stafrænum myndum. Skannar eru notaðir í heimilum og skrifstofum til að setja á stafrænt form myndir og skjöl og setja þær í skráageymslu. Er líka hægt að skanna hluti með þrívíddarskönnum fyrir iðnhönnun og ýmislegt. Fyrsti skanni var fundinn upp árið 1957 af Russell Kirsch og var tromluskanni.

Nútímaskannar nota ljósflögur (CCD) til að ná myndum. Með hugbúnaði er hægt að umbreyta myndunum í breytanlegum texta, þessi aðferð kallast ljóskennsl stafa (OCR). Margir skannar eru hannaðir til að skanna A4 og A3 pappírsstærðirnar. Margir skannar geta líka skannað skyggnur með sérhæfðu millistykki.

Í dag eru sjálfstæðir skannar sjaldgæfari, yfirleitt eru skannar hluti fjölnotatækja.

Inntakstæki
Texti

Texti getur átt við:

 Ósníðaðan texta
 Söngtexta
 Textaskrá
 Þýðingatexta

Tengt efni

 TEXT
 TXT
Sacharias Jansen

Sacharias Jansen (1588 – 1628) var hollenskur sjóntækjafræðingur best þekktur fyrir að finna upp fyrstu smásjána. Hann hefur einnig verið orðaður við fyrsta sjónaukann. Jansen, var samhliða sjóntækjafræðinni farandsölumaður hann var ekki allur þar sem hann var séður og var talin viðriðin við ýmsar falsanir á ferlinum.

Það er almennt talið að Jansen hafi búið til fyrstu a almennu smásjána árið 1595. En þar sem Jansen var afskaplega ungur á þessum tíma þá er talið víst að faðir hans hafi verið hin raunverulegi uppfinningarmaður smásjárinnar. Fyrsta smásjáinn var fær um að stækka 9x og voru gæðin ekki hin ákjósanlegustu.

Þó svo að þessi fyrsta smásjá hafi ekki hlotið neinn fram svona fyrst um sinn sem tæki fyrir vísindamenn, þá flaug fiskisagan og hugmyndafræðin að baki smásjárinnar dreifðist um alla Evrópu. Það leiða ekki á löngu þar til tækjasmiðir í Evrópu voru farnir að smíða mun fullkomnari og betri smásjár.

Neðanmálsgreinar 

Hollenskir uppfinningamenn
Fjölnotatæki

Fjölnotatæki er tæki til heimilis- og skrifstofunota sem sameinar hlutverk margra tækja í einu. Fjölnotatæki samanstanda af sumum eða öllum eftirfarandi eiginda, þ.e. að geta:

 Ljóstritað
 Prentað út
 Sent og fengið símbréf
 Sent og fengið tölvupóst
 Skannað

Fjölnotatæki geta yfirleitt prentað ljósmyndir beint úr minniskorti með minniskortalesara eða USB-tengingu við ljósmyndavél. Hlutverk ljósritunarvéla næst með skanna sem getur prentað beint úr prentaranum. Þessi skanni getur líka sett á stafrænt form myndir til notkunar á tölvu. Fjölnotatæki sem geta sent símbréf tengjast beint við símalínu.

Fjölnotatæki eru fáanleg í mörgum stærðum til ólíkra nota, til dæmis eru fjölnotatæki sem notuð eru á skrifstofu almennt stór og hönnuð til þyngri notkunar. Almennir geislaprentarar eru yfirleitt hannaðir til heimilisnota en almennir bleksprautur eru minni og hannaðir til léttari notkunar.

Fjölnotatæki eru framleidd af mörgum ólíkum framleiðendum, eins og:
 Brother
 Canon
 Epson 
 Hewlett-Packard 
 Kodak
 Konica Minolta
 Lexmark  
 Xerox

Skrifstofubúnaður
Tölvuprentarar
Sammala.is

Sammala.is var undirskriftasöfnun áhugamanna til stuðning umsóknar Íslands um inngöngu í ESB í aðdraganda kosninga 2009.

Yfirlýsing undirskriftasöfnunarinnar var:

Tengill
 Vefsíða undirskriftasöfnunarinnar 

Undirskriftasöfnun
USB

Universal Serial Bus (USB) er í tölvufræði tengibraut til að tengja jaðartæki við tölvur. USB-tengibraut var hönnuð til að auðvelda tengingu tækja við tölvur og gera gangþjál skipti möguleg (það er að segja notandi þarf ekki að endurræsa tölvuna áður en hann tengir tækið og eftir að hann aftengir það). USB-tækni er alhliða og alls staðar nálæg. Hún getur tengt allar tegundir tækja, eins og tölvumýs, lyklaborð, lófatölvur, leikjastýri, stýripinni, skanna, stafrænar ljósmyndavélar, prentara, fjölspilara, vasaminni og harða diska. 

Fyrir mörg tæki er USB stöðluð tenging. Frá og með 2008 eru 2 milljarðar USB-tækja seldir árlega og 6 milljarðar hafa verið seldir fram að þessu. USB-staðallinn var kynntur í fyrsta sinn árið 1994.

Tengibrautir
USB
Lífvirk efni

Lífvirk efni eru efni eða efnasambönd sem hafa e-h mælanleg áhrif á efni eða efnaferla. Þessi efni geta haft heilsubætandi áhrif eða draga úr áhættu á ákv. sjúkdómum. Lífvirk efni geta virkað bæði á menn og dýr.
Papýrus

Papýrus (úr grísku: πάπυρος, papyros) eru þunn blöð, lík pappír (sem dregur nafn sitt af honum), unnin úr stönglum papýrusreyrs (Cyperus papyrus) sem í fornöld var algeng votlendisplanta í Nílarósum. Forn-Egyptar notuðu þennan reyr til skipasmíða, til að vefa úr mottur og til að framleiða papýrus. Papýrus var aðalritmiðill Egypta og notaður bæði fyrir stutt skilaboð og áletranir og fyrir lengri bókmenntaverk og skrár. Lengri papýrushandritum var rúllað upp á kefli, en papýrusinn skemmist ef hann er brotinn saman. Papýrusinn er einfaldur og ódýr í framleiðslu þar sem nóg er af reyr, en hann er aftur á móti viðkvæmur fyrir bæði of miklum raka og of miklum þurrki. Papýrus og bókfell voru notuð sem ritmiðlar samhliða í eitt og hálft árþúsund, en á miðöldum varð bókfellið ofan á. 

Egyptaland hið forna
Handrit
Papýrusfræði
Fremri-Kot

Fremri-Kot er innsta býli í Norðurárdal við rætur Öxnadalsheiðar. Áður nefndist býlið Hökustaðir og er þess getið í Landnámabók, þar sem Örreksheiði upp frá Hökustöðum er sögð kennd við landnámsmanninn Þorbrand örrek. Örnefnið Örreksheiði er nú óþekkt. 

Hökustaða er einnig getið í Sturlungu því þangað kom Eyjólfur ofsi Þorsteinsson með lið sitt á leið til Flugumýrarbrennu haustið 1253 og setti þar gæslumenn svo ekki bærist njósn þaðan um komu brennumanna. Þorgils skarði Böðvarsson kom líka við þar á leið til bardagans á Þveráreyrum 1255. Líklega breyttust nöfn Hökustaða og Þorbrandsstaða ekki í Fremri-Kot og Ytri-Kot fyrr en á 16. eða 17. öld, hugsanlega í kjölfar skriðufalla sem gætu hafa lagt jarðirnar í eyði um skeið.

Mikil skriðuföll urðu svo í Norðurárdal 6. júlí 1954  eftir stórrigningar sem gengið höfðu yfir sólarhringinn á undan. Margar skriður féllu þá á land Fremri-Kota, eyðilögðu stærstan hluta túnsins og eyddu fjárhúsi og hlöðu, hesthúsi og haughúsi. Mikill hluti þjóðvegarins eyðilagðist einnig og Valagilsá, sem rennur á landamerkjum Kota og Silfrastaðaafréttar, sópaði af sér brúnni og ruddi burt varnargarði. Húsfreyjan á Fremri-Kotum var ein heima með fimm ung börn og ætlaði hún að leita skjóls með þau í fjárhúsinu, sem hún taldi á öruggari stað en bæjarhúsið, og var komin með þau út á hlað en þá kom mikil skriða sem staðnæmdist rétt ofan við íbúðarhúsið og skemmdist það ekki, en fjárhúsið sópaðist burtu.

Systkinin og skáldin Ólína Jónasdóttir (1885-1956), Hallgrímur Jónasson (1894-1991) kennari og Frímann Ágúst Jónasson (1901-1988) skólastjóri voru alin upp á Fremri-Kotum og kennd við bæinn.

Heimildir  
 
 
 Hjalti Pálsson (ritstj.): Byggðasaga Skagafjarðar IV. bindi. Akrahreppur. Sögufélag Skagfirðinga, 2007. ISBN 978-9979-861-15-7}

Akrahreppur
Íslenskir bæir
Skagafjarðarsýsla
Jón Bragi Bjarnason

Jón Bragi Bjarnason (15. ágúst 1948 - 3. janúar 2011) var doktor í lífefnafræði og prófessor í þeirri grein við Háskóla Íslands. Hann var um tíma stjórnarformaður Raunvísindastofnunar Háskólans. Jón Bragi stofnaði og rak fyrirtækið Ensímtækni ehf. sem framleiddi snyrtivörur undir merkinu Dr. Bragi og notaði í þær virk ensmím úr sjávarfangi.

Heimildir 

Íslenskir lífefnafræðingar
Sjávarútvegur

Sjávarútvegur er hugtak sem erfitt er að skilgreina á einn hátt. Orðið fisheries er oft notað yfir sjávarútveg í enskumælandi löndum og  sjávarútvegsfræðingar kalla sig gjarnan fisheries scientists á  ensku. Þó á hugtakið fishing industry líklega betur við. Sjávarútvegur snýst ekki bara um fiskveiðar. Hann er í raun allt ferlið frá  rannsóknum á umhverfi auðlindarinnar, þ.e. hafinu og allt þar til afurðin er komin á disk  neytenda á innlendum eða  alþjóðlegum mörkuðum. Aðalmarkmið sjávarútvegs er því ekki að veiða  fisk, heldur að selja fiskafurðir.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Sjávarútvegur á Íslandi
Sindurefni

Sindurefni eru atóm eða sameindir sem hafa eina eða fleiri óparaðar rafeindir og eru þess vegna mjög hvarfgjarnir. Mikilvægasti radikalinn í efnahvörfum andrúmslofts jarðar er OH radikalinn sem tekur þátt í mörgum hvörfum.

Tilvísanir

Heimildir 
 vanLoon, Gary W. og Stephen J. Duffy. (2005). Environmental Chemistry: A Global Perspective (Oxford: Oxford University Press).
Ætihvönn

Ætihvönn, erkihvönn, englahvönn, englarót, höfuðhvönn eða einfaldlega hvönn (fræðiheiti: Angelica archangelica eða Archangelica officinalis) er tvíær jurt af sveipjurtaætt. Fyrra árið vaxa aðeins blöð, en seinna árið nær holur stofninn allt að tveggja metra hæð. 

Ætihvönn hefur örvandi áhrif á ónæmiskerfið og er mjög virk gegn veirum. Breytileiki í virkni plantna eftir vaxtarstöðum hefur verið rannsakaður. Rannsóknir sýna að hvannalauf hafa aðra virkni en fræ. Einnig hefur virkni efna úr íslenskum lækningajurtum verið borin saman við erlendar náttúruvörur úr sams konar jurtum sem vaxa á suðlægari slóðum. Virkni íslensku jurtanna hefur reynst mun meiri. Þetta staðfestir tiltrú manna á íslenskum lækningajurtum frá víkingatímanum.

Heimildir 

Hvannir
Lækningajurtir
Grænmeti
Brún líftækni

Brún líftækni eða umhverfislíftækni er beiting líftæknilegra aðferða við verndun og hreinsun umhverfis. Lífhreinsun er það ferli þegar örverur (þörungar, sveppir og bakteríur) eru notaðar til þess að brjóta niður og breyta spilliefnum í efni sem eru hættuminni eða hættulaus. Í öllum tilfellum eru notuð náttúruleg efnahvörf örvera, bæði hefðbundin og óhefðbundin. Lífhreinsun er notuð meðal annars þegar um mengunarslys er að ræða.

Heimildir

Tenglar 

Bio Teach Journal 
Environmental Biotechnology

Líftækni
Fordismi

Fordismi er hugmyndafræði fjöldaframleiðslunnar. Hún er nefnd eftir Henry Ford. Fordismi einkennist af færibandinu sem olli því að framleiðslan gekk hraðar og fjöldaframleiðslu staðlaðrar vöru fyrir fjöldamarkað.

Framleiðsla
Iðnaður
Havering (borgarhluti)

Havering (enska: London Borough of Havering) er borgarhluti í Austur-London á Englandi, og er hluti ytri London. Höfuðborg borgarhlutans er Romford, og aðrar aðalborgirnar eru Hornchurch, Upminster og Rainham. Borgarhlutinn er úthverfasvæði með mörg hús og miklar víðáttur. Ólíkur þeim er Romford stór bær með margar verslanir og næturlíf. Havering nær niður við Thames-ána og er svæði í endurþróun. Árið 2012 var hann með mannfjölda 239.733 manna í 93.200 heimilum. Flatarmál borgarhlutans er 111,4 ferkílómetrar. Hann var stofnaður árið 1965.

Efnahagskreppan á Íslandi hafði áhrif á borgarhlutann því hann var með 12,5 milljónum breskra punda hjá íslenskum bönkum.

Nokkur hverfi á svæðinu eru:

 Ardleigh Green
 Chase Cross
 Collier Row
 Elm Park
 Emerson Park
 Gidea Park
 Harold Hill
 Harold Wood
 Havering-atte-Bower
 Hornchurch
 North Ockendon
 Rainham
 Romford
 Upminster
 Wennington

Heimildir 

Borgarhlutar í London
Havering
Hvít líftækni

Hvít líftækni eða iðnaðarlíftækni er svið innan líftækninnar sem snýr að iðnaði. Í hvítri líftækni eru notaðar lifandi frumur eins og mygla, gersveppir eða bakteríur, eða ensím þeirra, til að framleiða hinar ýmsu afurðir. Frumurnar eru því notaðar sem lífrænar efnasmiðjur og geta ýmist verið náttúrlegar („villigerð“) eða erfðabreyttar. Meðal afurða sem framleiddar eru með aðferðum hvítrar líftækni má nefna ýmis sýklalyf, vítamín, bóluefni og prótein til lækninga, auk ensíma til iðnaðar- eða heimilisnota, svo sem í þvottaefni.

Efni framleidd úr endurnýjanlegum hráefnum eða lífmassa er annað dæmi um hvíta líftækni. Lífmassi eins og mjölvi, sellulósi, grænmetisolía og landbúnaðarúrgangur er notaður til að framleiða efnasambönd, plast sem brotnar niður í náttúrunni, nýja trefjar og lífrænt eldsneyti ásamt fleiru. Ensím eru notuð í öllum þessum tilfellum í framleiðsluferlinu.

Etanól, til dæmis, er endurnýjanlegt eldsneyti sem er framleitt úr lífmassa. Það hefur mikla möguleika á að koma í staðinn fyrir jarðefnaeldsneyti. Þetta mun hafa hlutlaus áhrif á gróðurhúsaáhrifin og getur lagt margt af mörkum við að draga úr hlýnun jarðar. Hvít líftækni getur hjálpað til við að tryggja að komandi kynslóðum sé ekki stefnt í hættu með þeim umhverfisvandamálum sem steðja að okkur í dag.

Heimildir

Tenglar 

 Industrial Biotechnology  er ritrýnt tímarit á sviði hvítrar líftækni.

Líftækni
Borgarhlutar í London

Borgarhlutarnir í London eru þau 32 stjórnarsvæði í stóru Lundúnasvæðinu. Innri London samanstendur af tólf borgarhlutum og Lundúnaborginni, ytri London er með hina tuttugu borgarhluta. Borgarhlutunum er stjórnað af bæjarstjórnum sem eru kosnar til fjögurra ára. Þeir eru raunverulega yfirvöld sem sjá um bæjarþjónustu á svæðinu eins og skóla, félagsþjónustu, sorphreinsun og vegi.

Borgarhlutakerfið var skapað árið 1963 og var tekið í notkun þann 1. apríl 1965 með sköpun stórs Lundúnasvæðisins.

Kort 

Borgarhlutar í London
Arðgreiðsla

Arðgreiðslur eru tekjur sem menn hafa af hlutabréfum sem þeir eiga í fyrirtækjum. Ef fyrirtæki eru rekin með hagnaði er þessi hagnaður eða hluti hans greiddur út til eigenda fyrirtækjanna og þá verða til tekjur sem kallast arðgreiðslur.

Hagfræði
Fangamark

Fangamark er upphafsstafir nafns, nokkurs konar nafntákn. Fangamark manns sem nefnist Guðmundur Sigurðsson er G.S, og fangamark Ólafs Kjartans Guðmundssonar er Ó.K.G.. Fyrirtæki nota sumhver fangamark, eins og til dæmis KEA sem er fangamark Kaupfélag Eyfirðinga sem er staðsett á Akureyri, en með því að sleppa punktunum verður stundum til eiginlegt fyrirtækjanafn. 

Fangamark er oftast notað sem stytting á eiginnafni, til dæmis þegar menn gera sér skrautleg einkennismerki, svo sem stimpil eða límmiða til að merkja til dæmis bækur sínar með (Ex Libris) og sumir listamenn nota það til undirritunar verka sinna, til dæmis málverka. 

Orðið fangamark er ekki talið tengjast orðinu fangi á neinn hátt, heldur orðinu fang í merkingunni veiði, fengur, afli. Fang er í eignarfalli fleirtölu fanga. Talið er að fangamark sé þannig tilkomið, að menn hafi merkt aflaföng, svo sem reka, hval eða annað úr sjó, með upphafsstöfum sínum, og þannig hafi orðið fangamark orðið til. Samheitið eignarmark er til dæmis stundum notað þegar menn nota fangamark sitt til að merkja sér eign sína. Eignarmark getur þó einnig verið einfalt tákn, sem þarf ekki að tengjast fangamarki viðkomandi á neinn hátt. Er það oft kallað búmark.

Tengt efni 
 Dulnefni
 Upphafsstafur
Lýðræðishreyfingin

Lýðræðishreyfingin er stjórnmálahreyfing sem var stofnuð 1998 og bauð í fyrsta skipti fram til Alþingiskosninganna 2009 og fékk þá 0,6% atkvæða.

Íslensk stjórnmál
Alþingiskosningar 2009
Jón Ásbergsson

Jón Ólafur Ásbergsson (f. 31. maí 1950 á Ísafirði) er fyrrverandi framkvæmdastjóri Íslandsstofu. Foreldrar hans voru Hólmfríður Sólveig Jónsdóttir og Sigurmar Ásberg Sigurðsson, sýslumaður og síðar borgarfógeti. Kona Jóns er María Dagsdóttir hjúkrunarfræðingur og eiga þau þrjá syni.

Eftir stúdentspróf (MR 1969) hóf Jón nám í viðskiptafræði í Háskóla Íslands og lauk því 1974. Hann stundaði nám í University of Arkansas í eitt ár á námstímanum. Hann hóf störf sem framkvæmdastjóri Loðskinns á Sauðárkróki, síðan framkvæmdastjóri Hagkaups hf. og eftir það framkvæmdastjóri Útflutningsráðs. Hann var formaður skólanefndar Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra, varaþingmaður um skeið, var í stjórn Stjórnunarfélags Íslands, var stjórnarformaður Íslensku óperunnar og hefur gegnt fleiri trúnaðarstörfum. Jón var sæmdur riddarakrossi Hinnar íslensku fálkaorðu fyrir störf í þágu íslensks atvinnulífs og útflutnings á árinu 2010.

Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Útlendingahatur

Útlendingahatur er að vera illa við eða óttast útlendinga eða fólk sem er mjög ólíkt manni sjálfum. Útlendingahatur getur átt við ótta við fólk frá öðrum löndum, annarri menningu, öðrum menningarkima, eða fólk sem aðhyllist önnur trúarbrögð. Nýir innflytjendur eru oft fórnarlömb útlendingahaturs en hópar sem hafa verið í landinu í langan tíma geta líka verið fórnarlömb þess. Það er að segja að þetta fólk sé hópur sem þykir ekki hluti þjóðfélagsins. Útlendingahatur getur einnig verið óbeit á menningartáknum og áhrifum af annarri menningu. Einangrunarstefna er tengd við útlendingahatur en er ekki svo lýst.

Tengt efni 
 Rasismi
 Aporofobia
 Kynþáttahyggja
 Einangrunarstefna
 Þjóðernishyggja

Samfélagið
Urður Verðandi Skuld (fyrirtæki)

Urður Verðandi Skuld er líftæknifyrirtæki, stofnað 1998, sem leggur stund á rannsóknir á sviði krabbameins. Í janúar 2006 tók deCODE fyrirtækið yfir en rekur það áfram í rannsóknum á sviði krabbameins.

Neðanmálsgreinar 

Íslensk fyrirtæki
Vlastimil Hort

Vlastimil Hort (f. 12. janúar 1944) er tékkneskur stórmeistari í skák. Hann var einn af sterkustu skákmönnum heims á 7. og 8. áratugnum og var oft orðaður við heimsmeistarakeppnina en tókst aldrei að keppa um heimsmeistaratitilinn.

Hort er einkum frægur fyrir að hafa, í undankeppni fyrir heimsmeistarakeppnina í Reykjavík árið 1977 gefið andstæðingi sínum, Boris Spasskí, hvíldardaga sína svo Spasskí næði að jafna sig af veikindum í stað þess að krefjast vinnings. Hann tapaði svo fyrir Spasskí á mótinu. Hann setti heimsmet í fjöltefli við sama tækifæri á Seltjarnarnesi 24. apríl þegar hann keppti við 550 manns á rúmum sólarhring.

Tékkneskir skákmenn
GIMP

GIMP (stendur nú fyrir GNU Image Manipulation Program en áður General Image Manipulation Program) er frjálst myndvinnsluforrit fyrir rastamyndir á borð við stafrænar ljósmyndir. Þróun forritsins hófst árið 1995 að undirlagi Spencer Kimball og Peter Mattis. Það er núna hluti af GNOME-verkefninu. Til eru útgáfur GIMP fyrir ýmis stýrikerfi s.s. Linux, Unix, Windows og Mac OS X.

Myndvinnsluforrit
Frjáls hugbúnaður
Rastamynd

Rastamynd eða punktamynd er gagnagrind sem inniheldur fylki af pixlum eða lituðum dílum sem saman mynda stafræna tvívíða mynd á tölvuskjá eða pappír. Rastamyndir eru geymdar í myndaskrám í nokkrum ólíkum myndasniðum. Þau algengustu eru JPEG, GIF, TIFF, RAW, PNG og BMP. Andstæða rastamyndar er vigurmynd eða línuteikning sem geymir upplýsingar um línur og form fremur en punkta.

Í rastamynd hefur hver punktur, eins og hann er í skjáminni tölvunnar, ákveðna litadýpt sem er skilgreind sem sá fjöldi bita sem inniheldur upplýsingar um litinn. Í átta bita mynd eru átta bitar sem innihalda upplýsingar um lit punktsins og myndin í heild getur þannig innihaldið 255 mismunandi litatóna.

Rastamyndir eru háðar skjáupplausn. Ef þær eru stækkaðar verða þær pixlaðar og missa gæði. 

Algeng myndvinnsluforrit til að vinna með rastamyndir eru Adobe Photoshop og GIMP. Flest myndvinnsluforrit nota RGB-litakerfið en sum styðja líka önnur litakerfi á borð við CMYK fyrir prentvélar.

Myndvinnsla
Stafræn ljósmyndun
Vigurmynd

Vigurmynd eða línuteikning er tölvuskrá sem inniheldur upplýsingar um þau grunnform (punkta, línur, boglínur og marghyrninga) sem mynda eina tvívíða mynd. Vigurmyndir eru þannig ólíkar rastamyndum þar sem hver punktur myndarinnar er geymdur í fylki. Með talsverðri einföldun má segja að í myndvinnslu með tölvu séu vigurmyndir oftast notaðar fyrir teikningar en rastamyndir fyrir ljósmyndir. 

Andstætt rastamynd sem tapar gæðum (verður pixluð) við stækkun, er hægt að stækka og teygja vigurmynd að vild án þess að gæðin minnki. 

Dæmi um algeng teikniforrit til að vinna með vigumyndir eru Adobe Illustrator, Adobe Flash, Inkscape og CorelDRAW. Algeng myndasnið fyrir vigurmyndir eru CGM, EPS, SVG, PDF og SWF.

Myndvinnsla
Samruni (málfræði)

Samruni (fræðiheiti: contaminatio) er það þegar tvennskonar orðalag (orðatiltæki, föst orðasambönd og einstök orð) blandast saman, einkum vegna svipaðrar merkingar. Með öðrum orðum þá slengir líku saman. Varast ber að rugla saman nykruðu máli og samruna. 

Samruni er oftast ekki talinn til fyrirmyndar, enda merki um versanandi málvitund eða alltént ruglanda. Gísli Jónsson, íslenskufræðingur, sagði þó einu sinni að samrunar væru misleiðinlegir, og yrði stundum úr þessu spélegt tal. „En stundum hefur venjan helgað sumar gerðir samruna, þær sem einhvern tíma hafa verið hlægilegar“.  Þó er það ekki merki um að samruni sé orðið viðurkennt mál að hann þyki fyndinn. 

 Dæmi:
?Dropinn sem fyllir mælinn
 Dropinn sem holar steininn + Kornið sem fyllir mælinn

?Hafa vaðið fyrir neðan nefið
Hafa munninn fyrir neðan nefið + hafa vaðið fyrir neðan sig. 

?Skáka einhverjum við
Skáka einhverjum + slá einhverjum við

?Reka endahnútinn á eitthvað
Reka smiðshöggið á eitthvað - binda endahnútinn á eitthvað

?Líta við (í merkingunni koma við einhvers staðar, ekki í merkingunni að líta um öxl)
Líta inn + koma við

?Grandvaralaus
Grandalaus + andvaralaus

?Snauðugur
Snauður + auðugur

?Reka að feigðarósi
Láta reka á reiðanum + fljóta sofandi að feigðarósi.

Tilvísanir 

Málfræði
SVG

SVG (stendur fyrir Scalable Vector Graphics eða „stækkanlegar vigurmyndir“) er stafrænt myndasnið fyrir vigurmyndir (bæði stillimyndir og hreyfimyndir) sem notast við XML-staðalinn. SVG er opinn staðall þróaður af W3C frá árinu 1999. Þar sem SVG-skjöl eru XML-skjöl er hægt að breyta þeim með hvaða XML-ritli sem er eða venjulegum textaritli en algengast er að notast við teikniforrit sem styðja SVG-sniðið á borð við Adobe Illustrator og Inkscape. Hægt er að skrifta SVG-myndir með ECMAScript til að gera þær gagnvirkar og hreyfa þær til. 

SVG er hannað með það fyrir augum að nýtast við vefhönnun og flestir nútímavafrar eru með innbyggðan stuðning fyrir sniðið (mikilvæg undantekning er Internet Explorer sem þarf íforrit til að sýna SVG-myndir). Skjáborðsumhverfið GNOME hefur stutt SVG (í gegnum GTK+ og Cairo) frá 2005.

Myndasnið
W3C-staðlar
XML-mál
Myndvinnsla