alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Listi yfir hagfræðinga

Listi yfir hagfræðinga.

16. öld 

 Martín de Azpilcueta * 1491

17. öldin 
 Jean-Baptiste Colbert * 1619 - kaupauðgisstefna

18. öldin 
 John Law * 1671
Richard Cantillon * 1680
François Quesnay * 1694 - fyrsta efnahagslega hringrásarkenningin
 Adam Smith * 1723 - „Ósýnilega höndin“
 Pedro Rodríguez de Campomanes * 1723
Jean-Baptiste Say * 1767 - lögmál Says
 David Ricardo * 1772 - kenning um hlutfallslega yfirburði

19. öldin 
 Luigi Bodio * 1840 - Statistique internationale des caisses d'épargne
 Eugen von Böhm-Bawerk
 Antoine-Augustine Cournot
 Hermann Heinrich Gossen
 William Stanley Jevons - stofnandi Cambridge-skólans
Friedrich Engels
 Karl Marx * 1818 og Friedrich Engels * 1820 - Marxismi
 Carl Menger - stofnandi Austurríska skólans
 Marie Esprit Léon Walras * 1834 - stofnandi Lausanne-skólans, almennt jafnvægi
 Friedrich von Wieser

20. öldin 
 Irving Fisher - peningamagnskenningar, framlög til nýklassískrar hagfræði og nytjakenninga.
Kenneth Arrow - mæli fyrir áhættuóbeitun, saman með John W. Pratt, því líka kallað Arrow/Pratt-mæli
 George A. Akerlof – andstætt úrval hjá ósamhverfum upplýsingum, ( )
 John Richard Hicks – uppbótspróf, sama með Nicholas Kaldor
 Arthur Cecil Pigou - grænn skattur (Pigou-skattur)
 Robert Solow – kenning um efnahagsþróun (Solow-módel)
 Lenin - módel skipulagðs markaðars
 Nikolai Iwanowitsch Bucharin – hagkerfi eftir Marx
 Gary Stanley Becker – beiting hagfræðinnar á öllum lífssviðum, nýklassísk
 Karl Bücher - sögu efnahagskerfna
 Ronald Harry Coase - Um eðli fyrirtækja (tilverun viðskiptakostnaðs), lögmál Coase, stofnandi nýra stofnanahagfræðis
 Luigi Einaudi - ítalskur hagfræðingur
 Milton Friedman – stofnandi af monetarismi
 John Kenneth Galbraith - samkepnisstjórnun, The Concept of Countervailing Power
 Silvio Gesell – stofnandi frjálsa markaðskerfisins - Nátúrulegt hagkerfið í Frjálsland og Frjálspeningar; Hið úrdregna opinbera
 Friedrich Hayek - The constitution of liberty, framþróunarhagfræði (sjálfkrafa skipulag, kenning um að ekki sé hægt að koma kunnáttuna á miðstýringu)
 Michael Jensen - stofnanahagfræði (umbóðskenning)
  Lord John Maynard Keynes – stofnandi af keynesianismi, eftirspurnarvænta efnahagsstjórn
 Ludwig von Mises - gagnrýnandi sósíalisma
 Robert Mundell – þróun hagsveiflu-módels og kenningarlegt verk um myntbandalag
 John Nash - stofnandi Nash-jafnvægið
 Piero Sraffa - kenning afurðaverðmætisins, gagnrýni kenningu jaðarnotagildisins
 Joseph Alois Schumpeter - Theory of economic development, hagsveiflukenning
 Vilfredo Pareto - stofnandi Pareto-hagkvæmisins
 Franz Oppenheimer - meðstofnandi félagslega markaðskerfisins, eðli kaupfélags
 Amartya Sen - velferðahagfræði
 Oliver Williamson - Markets and Hierarchies, The Economic Institutions of Capitalism, stofnanahagfræði (kenning um fyrirtæki)
 George Stigler - Chicago School of Antitrust, hann sýnir raunvísindalega að nútímalegur frjáls markaður er í virkri samkeppni en gagnrýnindi ætla viðukenna.
 
Hagfræðingar
Hagfræðingar
Tölt

Tölt er fjórtakta gangtegund sem lýsir sér þannig að alltaf er einn fótur sem nemur við jörðina með jöfnu millibili sem leiðir til þess að engin „högg“ eru á ganginum. Knapinn situr rólegur í hnakknum og „líður“ hreinlega áfram. Töltið er sviflaus gangtegund því hestur á tölti hefur til skiptis einn fót eða tvo fætur á jörðu í einu. Þegar að tölt er riðið mjög hægt geta þrír fætur verið á jörðu í einu (þrístuðningur á tölti). Töltið getur verið þó nokkuð hraðskreitt og kallast þá yfirferðartölt.

Afbrigði tölts (tölt skiptist í þrennt) 

 brokktölt er þegar hesturinn spyrnir vinstra afturfæti, þá hægra framfæti, þá hægra afturfæti og síðan vinstra framfæti. 
 hreinatölt (fetgangstölt) er sömu spor og við fetgang, en hraðari („hlaup-fetgangur), hesturinn spyrnir vinstra afturfæti, þá vinstra framfæti, þá hægra afturfæti og loks hægra framfæti.
 skeiðtölt er þegar hesturinn spyrnir vinstra afturfæti, svífur svo, þá hægra afturfæti, síðan hægra framfæti og svífur. 

Íslenski hesturinn
Gangtegundir hesta

en:Ambling#Tölt
Skeið (gangtegund)

Skeið er tvítakta gangur með svifi milli þess að hliðstæðir fætur (hægri- og vinstri fætur) snerta jörðu. Skeið er nokkuð hröð gangtegund og er mest notuð í keppnum, s.s. skeiðkappgreinum og gæðinga-flokki (oft kallaður A-flokkur gæðinga). Miklir skeiðhestar kallast oft vekringar og er þeim lagt á skeið.

Gangtegundir hesta
Íslenski hesturinn
Míkrónesía (ríki)

Sambandsríki Míkrónesíu er eyríki í Suður-Kyrrahafi. Eyjarnar liggja norðaustan við Papúa Nýju-Gíneu, sunnan við Gvam og Maríanaeyjar, vestan við Nárú og Marshalleyjar og austan við Palá og Filippseyjar. Ríkið er í sérstöku sambandi við Bandaríkin. Fylkin eru (frá vestri til austurs): Yap, Chuuk, Pohnpei og Kosrae. Þau ná yfir samtals um 607 eyjar sem dreifast yfir meira en 2.600.000 ferkílómetra svæði í Kyrrahafi, rétt norðan við miðbaug. Höfuðborgin er Palikír á Pohnpei en stærsta borgin er Weno á Chuuk-rifi með um 14 þúsund íbúa.

Hvert fylki er með eina höfuðeyju og öll nema Kosrae eru með fjölda af smáeyjum og hringrifum í kring. Ríkið nær yfir hluta Karlseyja innan Míkrónesíu sem nær yfir þúsundir eyja sem margar eru undir stjórn annarra ríkja. 

Fylkin voru áður hluti af Kyrrahafseyjaverndarsvæðinu í umsjá Bandaríkjanna frá 1946. Þau tóku upp stjórnarskrá 1979 og fengu sjálfstæði 1986 með sérstökum samningi um samband við Bandaríkin. Eyjarnar eru mjög háðar fjárhagsaðstoð frá Bandaríkjunum.

Landfræði 

Sambandsríkið Míkrónesía nær yfir 607 eyjar sem teygja sig í 2.900 km yfir Karólínueyjar austan við Filippseyjar. Samanlagt landsvæði eyjanna er 702 km2.

Eyjarnar skiptast í fjögur fylki, Yap, Chuuk (sem hét Truk fram að janúar 1990), Pohnpei (kallað Ponape til 1984) og Kosrae (áður Kusaie). Hver stjarna á fána Míkrónesíu stendur fyrir eitt þessara fylkja. Höfuðborgin, Palikir, er á Pohnpei.

Stjórnmál

Stjórnsýslueiningar 

Sambandsríkið er myndað úr fjórum fylkjum:

Fylkin skiptast svo í sveitarfélög.

Efnahagslíf 
Undirstaða efnahagslífs Míkrónesíu er aðallega sjálfsþurftarbúskapur og fiskveiðar. Fáar vinnanlegar námur eru á eyjunum, fyrir utan hágæðafosfat. Línuveiði á túnfiski hefur líka verið stunduð af kínverskum skipum undir lok 20. aldar. Talið er að hægt væri að þróa ferðaþjónustu á eyjunum, en fjarlægð þeirra og skortur á innviðum stendur í veginum. Fjárhagsaðstoð frá Bandaríkjunum er helsta tekjulind eyjanna. Bandaríkin hétu því að fjárfesta 1,3 milljörðum dala í eyjunum milli 1986 og 2001. Þegar samningurinn var endurnýjaður 2004 hétu Bandaríkin 110 milljónum dala í þróunaraðstoð til 2023. CIA World Factbook lýsir þessari miklu fjárhagsaðstoð sem helsta áhættuþætti sem eyjarnar standa frammi fyrir.

Tilvísanir 

Míkrónesía
Hastings Banda

Dr. Hastings Kamuzu Banda (14. maí 1906 - 25. nóvember 1997) var fyrsti forseti og fyrrum einræðisherra í Malaví.

Hastings Banda nam lækningar við Meharry Medical College í Tennessee og seinna við Edinborgar-háskóla til að öðlast lækningaréttar í breskum nýlendum. Við heimkomuna til Nyasalands (nú Malaví) fór hann í framboð gegn sambandsríki Ródesíu og Nýasalands (Central African Federation) og steypti því af stóli. Sambandsríkið lognaðist svo út af árið 1963. Malaví hlaut síðan sjálfstæði árið 1964. Hastings sjálfur valdi nafnið Malaví, en það kom upp frá kortalestri hans þar sem hann fann Maravi-vatn.

Hastings varð forsætisráðherra landsins 1. febrúar 1963, forseti landsins 1966 og útnefndi sig loks „Forseta til lífstíðar“ árið 1971. Hann ríkti fram að dánardegi 25. nóvember 1997 en þá lést hann á sjúkrahúsi í Suður-Afríku.

Forsetar Malaví
Þorgerður Ingólfsdóttir

Þorgerður Ingólfsdóttir (fædd 5. nóvember 1943) er tónlistarkennari og kórstjóri. Hún stofnaði Kór Menntaskólans við Hamrahlíð árið 1967 og Hamrahlíðarkórinn árið 1982.

Þorgerður lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1963, tón­mennta­kenn­ara­prófi frá Tón­list­ar­skól­an­um í Reykja­vík og nam tón­vís­indi og kór­stjórn á meist­ara­stigi við Uni­versity of Ill­in­o­is í Banda­ríkj­un­um. Hún hef­ur einnig stundað tón­list­ar­nám í Aust­ur­ríki, Bretlandi, Ísra­el, Nor­egi og Sviss og nam auk þess guðfræði við Há­skóla Íslands. 

Þorgerður hefur haldið tónleika víða um heim með Hamrahlíðarkórunum og hefur lagt ríka áherslu á að kynna íslenska tónlist. Hún var aðalstjórnandi æskukórsins Radda Evrópu sem var viðamesta samstarfsverkefni menningarborga Evrópu árið 2000. Kórinn hélt tónleika um alla Evrópu og frumflutti m.a. tónverkið „...which was the son of“ eftir eistneska tónskáldið Arvo Pärt en verkið er tileinkað Þorgerði.

Hún hefur hlotið margvíslega viðurkenningu fyrir störf sín og list þ.á m. riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu árið 1985 og stórriddarakross konunglegu norsku heiðursorðuna. Árið 2018 var Þorgerður útnefnd heiðursborgari Reykjavíkurborgar. Þorgerður hefur tekið þátt í alþjóðlegu samstarfi á sviði tónlistar og situr í ráðgjafanefnd Europa Cantat kórahátíðarinnar, hún á sæti í dómnefnd Ólympíuleikanna í kórtónlist og er fulltrúi Íslands í norrænu tónlistarnefndinni, Nomus.

Fjölmörg tónskáld, bæði íslensk og erlend hafa samið verk fyrir Þorgerði og kórana hennar sem hafa frumflutt yfir 100 ný verk. Fyrr- og núverandi meðlimir telja nú eitthvað um 2000 manns.

Tilvísanir 
Íslenskir tónlistarmenn
Tónlistarkennarar
Íslenskar konur
Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík

Íslenskir kórstjórar
Piparhólmi

Piparhólmi (danska: Peberholm, sænska: Pepparholm) er manngerð eyja á Eyrarsundi, rétt sunnan við Salthólma. Eyjan tilheyrir danska sveitarfélaginu Tårnby. Gerð hennar hófst 1995 og var hluti af framkvæmdum við Eyrarsundsbrúna sem kom á járnbrautar- og vegasambandi á milli Kaupmannahafnar í Danmörku og Málmeyjar í Svíþjóð. Brúarsporðurinn Danmerkurmegin er á eynni og þaðan liggja svo akvegur og járnbraut í jarðgöngum yfir á Amager. Eyjan er u.þ.b. 4 kílómetra löng og 200-500 metra breið.

Í upphaflegum hugmyndum um brúarsmíðina var gert ráð fyrir því að leggja veginn annaðhvort um Salthólma eða á landfyllingum við þá eyju en það þótti ekki umhverfislega verjandi þar sem Salthólmi er að hluta til ósnortið land og mikilvægt verndarsvæði fugla. Piparhólmi sjálfur er svo náttúrufræðitilraun en engu grasi né öðrum plöntutegundum var komið fyrir þar í framkvæmdunum heldur á plöntu- og dýralíf að festa þar rætur upp á eigið eindæmi undir nánu eftirliti vísindamanna. Til þess að vernda þetta eru allar mannaferðir á eynni, aðrar en á veginum og járnbrautinni, háðar ströngum takmörkunum. Í dag hafa margar sjaldgæfar plöntur, og jafnvel nokkrar sem taldar voru útdauðar, numið þar land. Talið er að fræ sumra þeirra kunni að hafa legið í dvala í jarðveginum sem notaður var í eyna, en hann var fenginn af botni Eyrarsunds.

Tengill 
Loftmynd á Google Maps

Danskar eyjar
Eyrarsund
Manngerðar eyjar
Ludwig van Beethoven

Ludwig van Beethoven (skírður 17. desember 1770 – 26. mars 1827) var þýskt gullaldartónskáld sem bjó mestan hluta ævi sinnar í Vín, Austurríki. Hann var í fararbroddi umskiptatímabils sígildrar tónlistar og rómantíkur. Beethoven nýtur almennt mikils álits og er af mörgum talinn einn af helstu tónskáldum af vestrænum sið. Orðspor hans hefur blásið í brjóst tónskálda, tónlistarmanna og áheyranda sem lifðu hann. Á meðal þekktustu verka hans eru; fimmta, níunda og sjötta sínfónían auk píanóverksins Fyrir Elísu, „Pathétique“–sónötunnar og Tunglskinssónötunnar.

Beethoven fæddist í Bonn, Þýskalandi. Faðir hans hét Johann van Beethoven (1740–1792) og var af flæmskum ættum. Móðir hans hét Magdalena Keverich van Beethoven (1744–1787). Þar til fyrir skömmu var fæðingardagur hans álitinn vera 16. desember sökum þess að hann var skírður 17. desember og börn á þeim tíma voru oftast skírð degi eftir fæðingu. Nútíma fræðimennska getur hinsvegar ekki fallist á slíka ályktun. Fyrsti tónlistarkennari Beethoven var faðir hans.

Tónverk

Tenglar 

 LudwigFan.com - The Ludwig van Beethoven Educational Fanpage  - Auðlind gagna fyrir nemendur, kennara og tónlistaráhugamenn.
 Ludwig Van Beethoven: Record Hall 
 All About Beethoven 
 Beethoven Sheet Music  - Tónverk í almannaeign. 
 Ludwig van Beethoven: A Musical Titan 
 Project Gutenberg - Works of Beethoven
 Beethoven's Heiligenstadt Testament 
 Piano Society.com - Beethoven
 Beethoven's Sheet Music  by Mutopia Project
 Beethoven Haus Bonn, stórt saft af sögulegum og nýjum gögnum tengdum Beethoven.
 PianoParadise - Beethoven ævisaga ásamt ókeypis mp3 upptökum.
 Beethoven Website, ævisaga Beethoven, myndir o.fl.
 Beethoven - A Character Study eftir George Alexander Fischer, 1905, frá Gutenberg verkefninu
 CBC News: Hair analysis says Beethoven died of lead poisoning
 , þar sem Neil Munro leikur Beethoven
 , þar sem Gary Oldman leikur Beethoven
 Piano Sonatas n. 22, 27  MP3 Creative Commons Recording

Beethoven
Þýsk tónskáld
Franska Pólýnesía

Franska Pólýnesía (franska Polynésie française, tahítíska Porinehia Farani) er franskt yfirráðasvæði í Suður-Kyrrahafi. Frönsku Pólýnesíu tilheyra nokkrir pólýnesískir eyjaklasar. Frægasta eyjan er Tahítí í Félagseyjaklasanum. Hún er líka fjölmennasta eyjan og þar er höfuðborgin, Papeete. Clipperton-eyja er ekki hluti af eyjaklasanum en var stjórnsýslulegur hluti Frönsku Pólýnesíu til ársins 2007.

Eyjaklasarnir sem mynda Frönsku Pólýnesíu eru Markgreifaeyjar, Félagseyjar, Tuamotueyjar, Gambier-eyjar, Ástraleyjar og Basseyjar. Fyrstu eyjarnar sem Pólýnesar settust að á voru Markgreifaeyjar og Félagseyjar. Ferdinand Magellan sá eyjuna Puka-Puka árið 1521 en landkönnun Evrópumanna hófst ekki fyrr en á 18. öld. Trúboð mótmælenda hófst undir lok 18. aldar og voru franskir kaþólskir trúboðar reknir frá Tahítí árið 1836. Það varð til þess að Frakkar sendu herskip til eyjarinnar og lýstu yfir stofnun fransks verndarsvæðis árið 1842. Árið 1946 voru eyjarnar gerðar að frönsku yfirráðasvæði og íbúar fengu franskan ríkisborgararétt. Frakkar hafa stundað tilraunir með kjarnorkusprengjur á eyjunum frá árinu 1962. Árið 1977 fengu eyjarnar takmarkaða heimastjórn.

Þótt eyjarnar séu með eigið þing og ríkisstjórn eru þær ekki í frjálsu sambandi við Frakkland líkt og Cookseyjar. Frakkland hefur yfirumsjón með dómskerfi, menntakerfi, lögreglu og vörnum eyjanna. Helsta útflutningsvara eyjanna er svört perla. Ferðaþjónusta og vinna fyrir franska herinn eru mikilvægar atvinnugreinar.

Stjórnsýslueiningar
Franska Pólýnesía var franskt handanhafssvæði (territoire d'outre-mer) frá 1946 til 2003. Árið 2004 var landið gert að handanhafslandi (pays d'outre-mer au sein de la République).

Landinu er skipt í fimm stjórnsýslueiningar sem aftur deilast í 48 sveitarfélög: 
 Kulborðseyjar (Îles du Vent) - höfuðstaður: Papeete.
 Ástraleyjar (Îles Australes) - höfuðstaður: Mataura.
 Tuamotu- og Gambier-eyjar (Îles Tuamotu-Gambier) - höfuðstaður: Rangiroa.
 Hléborðseyjar (Îles Sous-le-Vent) - höfuðstaður: Uturoa.
 Markgreifaeyjar (Îles Marquises) - höfuðstaður: Taiohae.

Efnahagslíf
Gjaldmiðill Frönsku Pólýnesíu er kyrrahafsfranki sem er festur við evruna á genginu 1:0.00838. Verg landsframleiðsla á mann árið 2008 var um 27.000 dalir sem er lægra en á Havaí, Ástralíu, Nýja-Sjálandi og Nýju-Kaledóníu, en hærra en í öllum öðrum sjálfstæðum eyríkjum í Kyrrahafi. 

Hagkerfi Frönsku Pólýnesíu er tiltölulega þróað og byggist aðallega á innflutningi, ferðaþjónustu og fjárhagsaðstoð frá Frakklandi. Ferðaþjónusta er mjög þróuð á stærstu eyjunum. Helstu landbúnaðarvörur eru kókoshneta (kopra), grænmeti og ávextir. Landið flytur út vanillu í hæsta gæðaflokki, nónaldinsafa og hinar frægu svörtu tahítísku perlur sem námu 55% af heildarverðmæti útflutnings árið 2008. 

Sjávarbotninn við Frönsku Pólýnesíu er auðugur af verðmætum málmum sem ekki eru nýttir.

Árið 2008 var heildarverðmæti útflutnings 0,2 milljarðar dala en innflutnings 2,2 milljarðar dala. 

Franska Pólýnesía
Heimskaut

Heimskaut eru þeir staðir á yfirborði hnattar, til dæmis stjörnu, reikistjörnu eða tungls, þar sem skurðpunktur er við möndul hnattarins. Þessir skurðpunktar eru alltaf tveir og kenndir við norður og suður. Í kringum heimskaut reikistjarna fellur ljós sólstjörnu á yfirborðið með þrengra horni en það gerir nær miðbaug sem veldur meiri dreifingu ljóssins og minni upphitun yfirborðsins. Á þeim reikistjörnum sem hafa talsverðan möndulhalla nýtur sólar mismikið á heimskautunum eftir því hvar á sporbaugi sínum um sólstjörnuna reikistjarnan er stödd. Það veldur árstíðum sem hafa miklar hitasveiflur í för með sér. Í sólkerfinu eru jörðin og Mars bestu dæmin um reikistjörnur þar sem árstíða nýtur við.

Sjá einnig 
 Norðurheimskautið
 Suðurheimskautið

Jörðin 
 Heimskautaloftslag
 Norðurheimskautssvæðið
 Suðurheimskautssvæðið

Landafræðihugtök
Froskar

Froskur getur líka átt við Froskur (sprengja).
{{Taxobox
| color = pink 
| name = Froskar
| image = Frog on bough.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = Froskur
| regnum = Dýraríki (Animalia)
| phylum = Seildýr (Chordata)
| classis = Froskdýr (Amphibia)
| ordo = Froskar (Anura)
| authority = Constantine S. Rafinesque-Schmaltz (1815)
| subdivision_ranks = Ættir
| subdivision =
 Archaeobatrachia
 Mesobatrachia
 Neobatrachia
}}
Froskar (fræðiheiti: Anura) eru ættbálkur seildýra í froskdýraflokknum sem inniheldur froska og körtur, þó hægt sé að greina milli froska og karta hefur sú aðgreining enga vísindalega stöðu.

Froskungi nefnist halakarta og er fótalaus með hala og ytri tálkn í fyrstu.

 Ættir 
Til eru um 5.070 ættir froska sem venja er að skipta í þrjá undirættbálka:
 Archaeobatrachia - 4 ættir, 6 ættkvíslir, 28 tegundir
 Ascaphidae Bombinatoridae Kringiltungur (Discoglossidae)
 Leiopelmatidae Mesobatrachia - 6 ættir, 20 ættkvíslir, 168 tegundir
 Megophryidae Skóflufroskar (Pelobatidae)
 Pelodytidae Ginfroskar (Pipidae)
 Rhinophrynidae Scaphiopodidae Neobatrachia - 19 ættir, 310 ættkvíslir, 4688 tegundir
 Allophrynidae Arthroleptidae Brachycephalidae Körtuætt (Bufonidae)
 Centrolenidae Craugastoridae Dendrobatidae Heleophrynidae Hemisotidae Lauffroskar (Hylidae)
 Hyperoliidae Leptodactylidae Mantellidae Microhylidae Myobatrachidae Nasikabatrachidae Froskaætt (Ranidae)
 Rhacophoridae Rhinodermatidae Sooglossidae''
Foobar2000

foobar2000 er ókeypis tónlistarspilari fyrir Windows stýrikerfi búinn til af Peter Pawlowski. Viðmót forritsins er afar einfalt að gerð. Helsti kostur foobar2000 er að forritið er afar auðvelt að laga að eigin þörfum. Hægt er að fá úrval viðbæta fyrir forritið sem auðvelda meðferð tónlistarskráa, breytingar á þeim og flokkun.

Útværir tenglar 
 Aðalsíða - foobar2000.org
 Spjallsíða - Almenn umræða og aðstoð
 Wiki - Samvinnuverkefni um leiðbeiningar fyrir hugbúnaðinn
 Official Plugins
 #foobar2000 on Freenode - Almenn umræða og aðstoð

Ókeypis hugbúnaður
Tónlistarhugbúnaður
Tómatur

Tómatur (mjög sjaldan nefnt rauðaldin) er ber tómatplöntu (fræðiheiti: Solanum lycopersicum) sem er einær jurt af náttskuggaætt. Tómatplantan verður að jafnaði 1-3 m há. Þótt tómatar séu ber sé litið til grasafræðinnar og þar af leiðandi undirflokkur ávaxta, eru þeir einnig flokkaðir sem grænmeti í næringarfræðinni.

Tómatur er fjölær klifurjurt en er oftast ræktaður sem einær. Eins eru til afbrigði sem mynda litla runna í stað þess að klifra upp. Lítil hár á stilknum hjálpa við klifur og geta myndað rót ef þau komast í snertingu við raka.

Saga 
Ekki er vitað hvenær menn hófu að rækta tómata en elstu merki um slíka ræktun eru frá Mið-Ameríku um 500 f.Kr.

Á Íslandi
Tómataræktun hófst á Íslandi í fyrstu gróðurhúsunum sem reist voru og hituð með jarðhita. Árið 1925 birtust fréttir af tómataræktun í stórum stíl í gróðurhúsi Bjarna Ásgeirssonar á Reykjum í Mosfellssveit. Ræktunin þótti gefast vel vegna sumarbirtunnar. Árið 1938 var áætlað að landsframleiðslan næði 40 tonnum. Árið 2011 var tómatuppskeran á Íslandi rúm 1600 tonn.

Ræktun 
Tómatar eru ræktaðir um allan heim vegna ávaxtanna. Þúsundir kvæma eru afurð aldalangrar valræktunar en geta tómata til að mynda ný afbrigði átti stóran þátt í vinsældum þeirra í upphafi. Ræktaðir tómatar geta verið frá 5 mm berjum að steikartómötum sem eru 10 cm í þvermál. Flest kvæmin gefa af sér rauð aldin um 5-6 cm í þvermál en til eru afbrigði með grænum, gulum, appelsínugulum, fjólubláum og svörtum aldinum. 

Kína er stærsti tómataframleiðandi heims en þar á eftir koma Bandaríkin, Indland og Tyrkland.

Um orðið „tómatur“ 
Orðið tómatur er komið úr nahúatl en á því máli heitir ávöxturinn xitomatl. Elstu merki um ræktun hans eru frá Mexíkó um 500 f.Kr. Tómaturinn kom fyrst til Evrópu frá ríki Asteka með Spánverjum sem hófu ræktun hans um 1540. Honum er fyrst lýst í ítölsku grasafræðiriti Pietro Andrea Mattioli árið 1544 og þá kallaður pomo d'oro „gullepli“, en undir því nafni gekk ávöxturinn víða fyrst í stað. Af þeim sökum halda menn að tómatafbrigðið sem Evrópubúar kynntust fyrst hafi verið gult. Reynt var að nefna tómatinn á íslensku rauðaldin, en það nýyrði festist ekki við hann.

Tilvísanir

Tengill 

Ber
Grænmeti
Náttskuggaætt
Sígræn jurt

Sígræn jurt er í grasafræði jurt sem heldur laufum sínum allan ársins hring, jurtir sem halda ekki laufunum allan ársins hring kallast sumargrænar.

Grasafræði
Sumargræn jurt

Sumargræn jurt er í grasafræði jurt sem heldur ekki laufskrúða sínum allan ársins hring, jurtir sem halda laufunum allan ársins hring kallast svo sígrænar. Tré sem eru sumargræn kallast lauftré.

Grasafræði
Kol

Kol er svart eða brúnt  setberg sem aðallega samanstendur af kolefni auk annarra efna, þar á meðal helst vetni og brennisteini.

Kol er jarðefnaeldsneyti sem oft er tengt iðnbyltingunni, en hefur verið notað í gegnum mannkynssöguna og er enn í dag mesta uppspretta raforku á jörðinnni.

Not kola sem eldsneytis veldur slæmum heilsuáfrifum og dauðföllum (jafn óðum, en líka spáð í framtíðinni vegna fyrirsjánlegra umhverfisáhrifa þá). T.d. beint í námavinnslunni sem er hættuleg neðanjarðar, en líka óbeint við bruna á kolum.

Kolavinnsla er, síðan 1983, mest í Kína (48% af heimsframleiðslunni) en þar á eftir koma Bandaríkin, Indland, Evrópusambandið og Ástralía. Ástralía var (2010) mesti útflytjandinn (27% af útflutningi) svo Indónesia (26%), en Japan stærsti innflytjandinn (18%) svo Kína (17%). Kol er að langmestu leyti notuð til eldsneytis í því landi sem þau eru unnin.

Hið minnsta 40% af rafmagni í heiminum er framleitt með kolum og 30% af rafmagni Bandaríkjanna árið 2016 (notkun fer minnkandi; kolum skipt út fyrir t.d. ódýrt jarðgas). En notkun er hverfandi (síðustu áratugi) á Íslandi (í nokkrum tilgangi á hvers konar kolum), að því undanskyldu að kolagrill eru notuð hér eins og annars staðar í þó svo að gasgrill séu sennilega algengari.

Í raforkuveri í Danmörku sem brennir kolum hefur náðst yfir 47% nýtni.

Tengt efni 
 Brúnkol
 Linkol
 Lífkol
 Ljósagas
 Kolanám
 Kox
 Steinkol
 Viðarkol

 
Eldsneyti
Hollensku Antillaeyjar

Hollensku Antillaeyjar, Hollensku Antillur, Nederlandse Antillen eða Antia Hulandes áður Hollensku Vestur-Indíur eru tveir eyjaklasar í Litlu-Antillaeyjum sem voru sjálfstjórnarsvæði undir Hollenska konungdæminu. Stjórn eyjanna var leyst upp árið 2010 í kjölfar atkvæðagreiðslna um það hver ætti að vera staða hverrar eyjar. Þrjár fjölmennustu eyjarnar, Arúba, Curaçao og Sint Maarten urðu sérstök lönd innan hollenska konungdæmisins með heimastjórn, en Bonaire, Sint Eustatius og Saba kusu að gerast sérstök sveitarfélög í Hollandi.

Hollenskar nýlendur