alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Matthildur keisaraynja

Matthildur keisaraynja (um 7. febrúar 1102 – 10. september 1167) gerði tilkall til ensku krúnunnar á tímabili sem kallað er stjórnleysið í Englandi. Hún var dóttir Hinriks 1. Hún var trúlofuð Hinriki 5. keisara átta ára gömul og flutti þá til Þýskalands. Þau giftust síðan þegar hún varð tólf ára og fjórtán ára var hún orðin fullgildur þátttakandi í stjórn keisaradæmisins með manni sínum. Þetta var á tíma skrýðingardeilunnar milli keisarans og páfans í Róm. Þau áttu engin börn og Hinrik lést árið 1125. Faðir hennar átti þá engan karlkyns erfingja þar sem bróðir hennar, William Adelin, hafði farist með Hvíta skipinu 1120. Hann ákvað því að gera Matthildi að erfingja sínum. Í kjölfarið var hún gift Geoffrey af Anjou. Árið 1133 eignaðist hún son sem síðar varð Hinrik 2. Þegar Hinrik 1. dó 1135 áttu þau Geoffrey í átökum við konungsherinn vegna yfirráða í Normandí. Stefán af Blois, systursonur Hinriks 1., hélt þá til Englands og tók völdin. Matthildur og Geoffrey héldu landsvæði í suðurhluta Normandí og gerðu áfram tilkall til krúnunnar. Borgarastyrjöld hófst síðan í Englandi 1138 þegar hálfbróðir Matthildar, Róbert af Gloucester, lýsti Stefáni stríði á hendur. Árið eftir gerðu Matthildur og Geoffrey innrás í England og næstu ár börðust þau Stefán um völdin í Englandi og Normandí. Geoffrey lést árið 1151 og 1153 var samið um frið með þeim skilmálum að Hinrik, sonur Matthildar, viðurkenndi Stefán sem konung gegn því að Hinrik yrði ríkisarfi. Eftir lát Stefáns 1154 tók Hinrik því við völdum sem fyrsti Englandskonungur af Plantagenet-ætt. Matthildur bjó eftir það í Normandí þar sem hún tók virkan þátt í stjórn ríkisins. Hún lést árið 1167.

Drottningar Englands
Hertogaynjur Normandí
Heilagar rómverskar keisaraynjur
Brim hf.

Fyrir félagið sem hét Brim hf. frá 2005-2018, sjá Útgerðarfélag Reykjavíkur. Fyrir millinafnið, sjá Brim (millinafn).
Brim hf. (áður þekkt sem HB Grandi) er íslenskt sjávarútvegsfyrirtæki með höfuðstöðvar í Reykjavík. Fyrirtækið er eitt það stærsta á sviði fiskveiða og fiskvinnslu á Íslandi. Brim rekur líka fiskvinnslu á Akranesi og Vopnafirði. 

Sjávarútvegsfyrirtækið Grandi hf. var stofnað 8. nóvember 1985 með sameiningu Ísbjarnarins og Bæjarútgerðar Reykjavíkur (stofnuð 1934). „HB“ var bætt við nafnið þegar fyrirtækið yfirtók Harald Böðvarsson hf. á Akranesi árið 2004. Nafninu var breytt í Brim árið 2019.

Tilvísanir 

Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki
Ibn Sád

Abdulaziz (arabíska: عبد العزيز بن عبد الرحمن آل سعود‎, ‘Abd al-‘Azīz ibn ‘Abd ar-Raḥman Āl Sa‘ūd; 15. janúar 1876 – 9. nóvember 1953), þekktari utan arabaheimsins sem Ibn Sád, var fyrsti konungur Sádí-Arabíu sem er þriðja ríki Sáda.

Hann fæddist í Ríad, sonur Abdul Rahman bin Faisal sem var síðasti emír Nejd. Árið 1890 lögðu Rasídar Ríad undir sig og fjölskylda Ibn Sád hraktist í útlegð. Árið 1902 tókst Ibn Sád að leggja Ríad aftur undir sig með litlum hópi skæruliða. Rasídar óskuðu þá eftir aðstoð frá Tyrkjaveldi sem sendu herlið til Nejd. Sádar hófu þá skæruhernað gegn her Tyrkja. Árið 1912 lagði hann Najd og austurströnd Arabíuskagans undir sig. Hann átti þátt í að stofna vopnaða bræðralagið Ikhwan sem var stefnt gegn ættbálkasamfélögum bedúína í anda Wahhabisma. Ibn Sád nýtti sér að Bretar hófu að styðja uppreisn araba gegn Tyrkjaveldi í Fyrri heimsstyrjöld og fékk frá þeim bæði nútímavopn og fé sem hann í kjölfarið notaði til að leggja ríki Rasída, emíratið Jabal Shammar, undir Nejd. Við þetta tvöfaldaðist ríki Ibn Sád. Árið 1925 lagði hann síðan Mekka og konungsríkið Hejaz undir sig. Nú voru Ikhwan-liðar orðnir honum andsnúnir vegna bandalags hans við Breta en hann gjörsigraði þá í orrustunni við Sabilla 1930. Þann 23. september 1932 sameinaði Ibn Sád konungsríkin Nejd og Hejaz og Sádí-Arabía varð til. 

Hið nýja ríki Ibn Sád byggðist á hugmyndafræði Muhammad ibn Abd al-Wahhab sem meðal annars fól í sér að loka á hefðbundnar pílagrímaslóðir til Mekka og Medína. Olía uppgötvaðist í Sádí-Arabíu árið 1938 og gerði það að verkum að efnahagur ríkisins blómstraði og mikilvægi þess á alþjóðavettvangi stórjókst. Auður konungsfjölskyldunnar jókst líka og óhóflegt líferni auk árása á pílagríma sköpuðu aukna spennu innanlands. Eftir að hann lést 1953 tók elsti eftirlifandi sonur hans, Sád, við völdum. 

Á Valentínusardegi árið 1945 átti Ibn Sád leynilegan fund með Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseta um borð í herskipinu USS Quincy í hinu svokallaða Mikla Beiskavatni í Súesskurðinum í Egyptalandi. Á fundinum gerðu þeir Roosevelt og Ibn Sád með sér samkomulag um bandalag sem fæli í sér að Bandaríkin stæðu vörð um öryggi Sádi-Arabíu í skiptum fyrir greiðan aðgang að olíulindum konungsríkisins. Samkomulag leiðtoganna tveggja varð grunnurinn að langvarandi bandalagi sem ríkir enn á milli Bandaríkjanna og Sádi-Arabíu og hefur mikil áhrif á utanríkisstefnur beggja ríkjanna.

Ibn Sád átti 22 eiginkonur og 45 syni, þar af 36 sem lifðu til fullorðinsára. Allir konungar Sádí-Arabíu eftir hans dag hafa verið synir hans.

Tilvísanir

Konungar Sádí-Arabíu
Sád-ætt
Leiðtogar Kalda stríðsins
Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni
Hejaz

Hejaz (arabíska: الحجاز‎ al-Ḥiǧāz) er hérað sem nær yfir vesturströnd núverandi Sádí-Arabíu. Vestan við það er Rauðahaf, Jórdanía fyrir norðan og sádíarabísku héruðin Najd austan megin og Asir sunnan megin. Höfuðstaður héraðsins er Jeddah en innan þess eru líka helgu borgirnar Mekka og Medína. Héraðið er það fjölmennasta í Sádí-Arabíu. Hejazarabíska er skyld egypskri arabísku. Héraðið var sjálfstætt konungsríki frá 1916 til 1925 þegar Ibn Sád lagði það undir sig og Konungsríkið Hejaz og Nejd, sem síðar varð Sádí-Arabía, varð til. 

Héruð Sádí-Arabíu
Luna 21

Luna 21 var ómannað geimfar sem Sovétríkin sendu til tunglsins frá Bajkonurgeimferðastöðinni 8. janúar 1973. Það var hluti af Lunaáætluninni. Geimfarið lenti í Le Monnier-gígnum á tunglinu 14. janúar. Það bar tunglbílinn Lunokod 2 sem ók 42 km eftir yfirborði tunglsins, tók myndir og rannsakaði jarðveg. Þann 9. maí valt bíllinn ofaní gíg og ryk þakti sólarrafhlöður hans. Þann 3. júní var því lýst yfir að verkefninu væri lokið.

Lunaáætlunin
Tunglför
Geimferðir 1973
Sígaunabaróninn

Sígaunabaróninn (þýska: Der Zigeunerbaron) er óperetta í þremur þáttum eftir Johann Strauss yngri sem var frumflutt í Theater an der Wien í Vínarborg 24. október 1885. Líbrettó óperunnar var saminn af Ignaz Schnitzer og byggði á sögunni „Sáffi“ eftir ungverska rithöfundinn Mór Jókai. 

Óperur eftir Johann Strauss yngri
Óperur frá 1885
Íslenska óperan

Íslenska óperan er íslensk sjálfseignarstofnun sem setur upp óperur. Stofnunin varð til upp úr samnefndum félagsskap sem myndaður var að undirlagi Garðars Cortes um uppsetningu óperunnar I Pagliacci í Háskólabíói 10. mars 1979. Árið 1980 fékk óperan hluta af arfi Sigurliða Kristjánssonar kaupmanns og konu hans Helgu Jónsdóttur eftir lát hennar. Íslenska óperan var formlega stofnuð 3. október það ár. Þá var húsnæði Gamla bíós keypt og því breytt svo það hentaði til óperusýninga. Fyrsta óperan sem sett var upp eftir það var Sígaunabaróninn 9. janúar 1982.

Árið 2011 flutti Íslenska óperan sig í tónlistarhúsið Hörpuna við Reykjavíkurhöfn.

Tenglar
 Vefur Íslensku óperunnar

Íslenskir tónlistarmenn
Íslenskar sjálfseignarstofnanir
Gallsteinar

Gallsteinar eru steinar úr kólesteróli eða galllitarefni sem myndast einkum í gallblöðrunni. Þeir geta verið örsmáir eða nokkurra sm stórir. Gallsteinar sem festast í gallgangi eða briskistilgangi orsaka gallsteinakast. Gallsteinar eru til staðar hjá 10 -20 % Vesturlandabúa og er það talið tengjast lífsstíl og matarvenjum.

Heimildir 
 
 Gallsteinar og gallblöðrubólga
Kólesteról

Kólesteról er fituefni í líkamanum. Efnið tilheyrir flokkinum sterólum (umbreyttra stera). Lifrin framleiðir það kólesteról sem þarf fyrir starfsemi líkamans en kólesteról kemur einnig beint úr fæðu. Hátt  kólesteról í blóði er talið áhættuvaldur í hjarta- og æðasjúkdómum. Talið er að neysla á mettaðri fitu hækki magn kólesteróls í blóði.

Heimildir 
 
 Há blóðfita 

Fituefni
Sterar
Mettuð fita

Mettuð fita er þríglýseríð sem inniheldur eingöngu mettaðar fítusýrur. Það eru fitusýrur með engum tvítengjum. Hvert kolefnisatóm er tengt fjórum öðrum atómum og bindistaðir þess mattaðir. Mettuð fita er  aðallega í afurðum landdýra. Matvæli með hátt hlutfall mettaðrar fitu eru meðal annars rjómi, ostur, smjör, tólg, mör, svínafeiti og feitt kjöt.

Fituefni
Skírt smjör

Skírt smjör  er smjör sem hefur verið unnið þannig að  þurrefni og  vatn hafa verið fjarlægð og  smjörfitan ein er eftir. Skírt smjör hefur  mun hærra brennslumark en venjulegt smjör og hentar mun betur til steikingar.

Heimildir 

 Matur og menning lb. 45
 Skírt smjör 

Matvæli
Mjólkurafurðir
Sólaldin

Sólaldin eða papaya er ávöxtur trésins Carica papaya. Sólaldin er upprunnið í Suður-Ameríku en er nú ræktað víða. Aldinið er perulaga og gulgrænt að lit en aldinkjötið er gulleitt eða rauðgult. Í kjarnanum eru ógrynni af fræjum umlukin slímkenndu efni. Í óþroskuðu sólaldini er hvítleitur vökvi sem inniheldur efnið papain en í því efni er ensím sem leysir upp prótein.

Ávextir
Stjörnuávöxtur

Stjörnuávöxtur eða carambola er ávöxtur sem upprunninn er frá Srí Lanka og Mólukkaeyjum. Stjörnuávöxtur hefur verið ræktaður í Asíu um þúsundir ára. Nafnið er tilkomið vegna þess að ef hann er skorinn þversum í sneiðar þá myndast fimmhyrnd stjarna.

Ávextir
Mangó

Mangó er ávöxtur mangótrésins og  kemur upprunalega frá Indlandi. Mangó hefur verið ræktað í meira en 6000 ár. Aldinhýðið er þunnt og getur verið grænt, gult eða rauðleitt. Aldinkjötið er appelsínugult. Það er sætt, safaríkt og ilmandi. Innst er stór steinn.

Mangó er notað á ýmsan hátt í matargerð en algengt er að búa til sultu (mangó-chutney) sem borin er fram með indverskum mat.

Ávextir
Valgerður Hafstað

Valgerður Birna Árnadóttir Hafstað (1. júní 1930 – 9. mars 2011) var íslenskur myndlistarmaður.

Valgerður fæddist í Vík í Skagafirði 1. júní 1930 en lést í Reykjavík 9. mars 2011. Foreldrar hennar voru Árni Hafstað bóndi í Vík í Skafafirði og kona hans Ingibjörg Sigurðardóttir. Valgerður lærði myndlist við Akademi for fri og merkantil kunst í Kaupmannahöfn og Myndlista- og handíðaskólann í Reykjavík en fór til frekara náms í París árið 1951 ásamt vinkonu sinni Guðmundu Andrésdóttur. Þar lærði hún málun og mósaík við Académie de la Grande Chaumière og Atelier Severini og eftir það gerð steindra glugga í Atelier Barrilet.

Í Frakklandi kynntist hún eiginmanni sínum, André Énard myndlistarmanni (15. október 1926 – 28. júlí 2010), og bjuggu þau lengi í Saulx Marcais, smáþorpi skammt utan við París. Árið 1974 fluttu þau til New York þar sem þau stunduðu kennslu samhliða listmálun. Þau dvöldu á víxl í Frakklandi og New York um árabil en settust loks alfarið að vestra. Þau eignuðust þrjá syni: Árna Olivier (1960), Grím André (1962) og Halldór Yves (1964). 

Eftir Valgerði liggur fjöldi málverka, einnig nokkrar mósaikmyndir, brúður og listvefnaður. Sem málari fyllti Valgerður hóp abstraktlistamanna. Málverk eftir hana eru á listasöfnum bæði vestanhafs og austan sem og á Íslandi. Steindir gluggar eftir hana eru í kirkjunni á Tjörn í Svarfaðardal og veggskreytingar í Héraðsskólanum í Varmahlíð.

Valgerður hélt bæði einkasýningar og tók þátt í samsýningum hér á landi, í Bandaríkjunum og Evrópu. Fyrsta myndlistarsýning Valgerðar var samsýning hennar og Gerðar Helgadóttur árið 1957 í Galerie La Rouge í París.

Heimildir 
 Íslensk listasaga frá síðari hluta 19. aldar til upphafs 21. aldar. Ritstjóri, Ólafur Kvaran. Listasafn Íslands og Forlagið 2011.

Íslenskir myndlistarmenn

Íslenskar konur
Ölgerðin Óðinn

Ölgerðin Óðinn var íslensk bruggverksmiðja sem var stofnuð snemma árs 1944 með það að markmiði að framleiða léttöl og aðra svaladrykki. Stofnandi fyrirtækisins var athafnamaðurinn Herluf Clausen og auglýsti fyrirtækið eftir starfsfólki í marsmánuði sama ár. Engar auglýsingar finnast í blöðum um framleiðsluafurðir fyrirtækisins og er óljóst hvort það hóf framleiðslu yfirhöfuð.

Tengt efni
 Bjór á Íslandi

Íslensk brugghús
Norræn hönnun

Norræn hönnun kom fram á sjöunda áratugnum í Norðurlöndunum, það er að segja Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og á Íslandi. Þessi hönnunarstíll einkennist af einfaldleika, naumhyggju og góðum notagildum.

Lunning-verðlaunin, sem voru fyrst veitt framúrskarandi norrænum hönnuðum á árunum 1951 til 1970, gengu lykilhlutverki í að gera norræna hönnun að viðurkenndri söluvöru og skilgreindi einkenni hennar. Frá 2006 hafa samnorræn hönnunarverðlaun verið veitt en þau heita Forum AID Award.

Hugtakið um að fallegir og nytsamlegir hverdagshlutir eigi að vera á verði sem allir, ekki bara auðugt fólk, eiga efni á er undirstöðuatriði í þróun módernismans og funkisstílsins. Norræn hönnun frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar er líklegast fullkomnasta framkvæmd þessa hugtaks. Hugmyndafræðilegi uppruni þess var tilkoma sérstakrar norrænnar jafnaðarstefnu á sjöunda áratugnum auk gnægðar nýrra ódýra efna og framleiðsluaðferða. Í skandinavískri hönnun er notað mikið af formpressuðum viði, plasti, raf- eða glerungshúðuðu áli og pressuðu stáli.

Norræn hönnun hefur verið umræðuefni á mörgum málfundum, sýningum og markaðssetningarherferðum á síðustu 50 árum, en margar af lýðræðislegum hönnunarreglunum sem voru mikilvægar í hreyfingunni hafa staðist og endurspeglast í nútímalegri skandinavískri og alþjóðlegri hönnun.

Fyrirtæki 
Meðal helstu norrænu hönnunarhúsanna eru:
 Arabia — Finnland
 Bang & Olufsen — Danmörk
 BoConcept — Danmörk
 Design House Stockholm — Svíþjóð
 Electrolux — Svíþjóð
 Georg Jensen — Danmörk
 Iittala — Finnland
 IKEA — Svíþjóð
 Kvadrat — Danmörk
 Marimekko — Finnland
 Orrefors — Svíþjóð
 Royal Copenhagen — Danmörk
 Stokke AS — Noregur
 Variér Furniture AS — Noregur

Norðurlönd
Hönnun
Smygl

Smygl er varningur af hvaða tagi sem vera skal sem fluttur er á milli landa með ólöglegum hætti. Algengt er að fíkniefnum sé smyglað og jafnvel fólki. Sá sem stundar smygl kallast smyglari.

Glæpir
The Prodigy

The Prodigy er ensk raftónlistar-hljómsveit sem var stofnuð árið 1990 í Braintree, Essex í England af Liam Howlett.

Hljómsveitin naut mikilla vinsælda með lögunum "Firestarter" og "Breathe" (1996)  af plötunni Fat of the Land. Árið 2019 svipti einn meðlima hljómsveitarinnar, Keith Flint, sig lífi.

Sveitin hefur spilað nokkrum sinnum á Íslandi.

Meðlimir
Liam Howlett – hljómborð, hljómgervlar og ýmis rafhljóð (1990–)
Maxim Reality – MC, beatbox, söngur (1990–)

Tónleikameðlimir
Leo Crabtree – trommur og ásláttur (2008–)
Olly Burden – gítar (2017–)

Fyrrum meðlimir
Keith Flint – dans og söngur (1990–2019; dó 2019)
Leeroy Thornhill – dans og hljómborð á tónleikum (1990–2000)
Sharky – dans (1990–1991)

Fyrrum tónleikameðlimir
Jim Davies – gítar (1995–1996, 2002–2004)
Gizz Butt – gítar (1996–1999)
Kieron Pepper – trommur, ásláttur og gítar (1997–2007)
Alli MacInnes – gítar (2001–2002)
Rob Holliday – gítar og bassi (2005–2006, 2008–2017)
Paul "The Rev" Mayers – gítar (2007)
Neil "Snell" Eldridge – trommur og ásláttur  (2007)
Brian Fairbairn – trommur og ásláttur (2007)
Ben Weinman – gítar, bassi (2017)

Breiðskífur
Experience (1992)
Music for the Jilted Generation (1994)
The Fat of the Land (1997)
Always Outnumbered, Never Outgunned (2004)
Invaders Must Die (2009)
The Day Is My Enemy (2015)
No Tourists (2018)

Tenglar 
 Heimasíða The Prodigy

Enskar hljómsveitir
Sleði

Sleði er landfarartæki með sléttum botni eða fest á slétta lárétta teina sem fara áfram með að renna eftir yfirborði. Flestir sleðar eru ætlaðir til vetrarferða til að renna eftir yfirborði með lítið viðnám eins og ís og snjó. Sleðar hafa einnig verið notaðir á annars konar yfirborði svo sem leir. Heysleðar voru notaðir til að flytja hey frá votlendi yfir á þurrt land og úr þýfi yfir á slétt land. Sleðar eru notaðir bæði til að flytja fólk og varning.
 
Börn renndu sér áður á magasleðum eða skíðasleðum úr tré með meiðum úr málmi en núna á sleðum úr plasti (snjóþotum). Magasleðar eru lágir sleðar til að liggja á maganum á og voru úr viði með járnmeiðum, stundum með festri sætisgrind. Skíðasleðar eða sparksleðar  eru með sæti að framan og löngum meiðum og getur annar spyrnt sleðanum áfram. Það tíðkaðist að setja tólg á meiðana til að sleðinn færi hraðar.

Tenglar 
  Mynd frá 1895-1900 af fólki á hestasleða við Vesturgötu 2 í Reykjavík
 Mynd frá 1866-1900 af tveim piltum sem draga sleða upp Bakarabrekkuna (Bankastræti)
 Mynd af sparksleða (stígasleði) með sæti.
 Gripur mánaðarins Sparksleði 
 Fágætur safngripur á útkjálka Íslands

Farartæki
Magasleði

Magasleði er sleði úr tré með járnmeiðum undir. Oft er hann með stýringu fremst og er band dregið í gegn. Hægt er að sitja á sleðanum eða liggja á maganum og fara þannig niður brekkur með höfuðið fremst. Sleðanum er stýrt með að hreyfa rá sem er fremst eða toga í spotta sem tengd er við rána. Magasleðar henta ekki vel í lausamjöll.

Samuel Leeds Allen fékk einkaleyfi á að framleiða magasleða árið 1889 og seldi í leikfangadeildum stórversluna.

Dæmi um magasleða

Tenglar 
About Paricon, Inc. 
 Yfirlit yfir hönnun 
U.S. Patent 408,681
Upplýsingar um  Samuel L. Allen
The Story of the Flexible Flyer
Vélsleði

Vélsleði er vélknúinn sleði til að nota í snjó. Oft er orðið snjósleði notað yfir slíkt farartæki.

Tenglar 
 Landsamband íslenskra vélsleðamanna

Farartæki
Skíðasleði

Skíðasleði eða sparksleði er lítill sleði sem samanstendur af stól sem festur er á sveiganlega járnmeiða sem koma aftur úr sleðanum sem nemur tvisvar sinum lengd stólsins. Sleðanum er ýtt áfram eins með því að sparka á jörðina með fætinum. Það er handfang fest efst á stólinn.

Sparksleði fyrir fullorðna er um 2 m langur og 400 mm breiður. Meiðarnir eru um 5 mm breiðir. Handfangið er um 900 mm frá jörðu. Sá sem sparkar sleðanum getur stýrt honum. Í sætinu getur verið farþegi eða farangur. Sparksleðar geta líka verið dregnir áfram af hundum. Sparksleði hentar vel í vel pökkuðum snjó en í lausamjöll eru sérstök breið plastskíði sett undir sleðann. Ef yfirborðið er sérstaklega hált eins og á svelli þá má ná meiri hraða og spyrnu ef sá sem knýr sleðann er með  mannbrodda undir skóm. Hægt er að ná 15 - 20 km hraða á klukkustund á jafnsléttu.

Sparksleðar er algengir í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, sérstaklega þar sem vegir eru ekki sand- eða saltbornir. Slíkir sleðar henta vel á ísilögðum vötnum. Á sumum gerðum sparksleða eru hjól sem breyta sleðanum í göngustoð að sumri til. Slíkir sleðar eru sérstaklega vinsælir hjá eldra fólki.

Saga sparksleða
Fyrst er getið um sparksleða í dagblaði í Norður-Svíþjóð um 1870. Sparksleðar frá því tímabili voru með ósveigjanlegum meiðum og mjög þungir. Um 1900 byrjaði sænska fyrirtækið Orsaparken að framleiða sleða með mun sveigjanlegri teinum og urðu þeir útbreiddir í Finnlandi, Svíþjóð og Noregi.

Hraðakeppni 

Á árunum 1890 til 1910 var hraðakeppni á sparksleðum vinsæl vetraríþrótt, sérstaklega í Svíþjóð. Sparksleðakeppnir voru stór viðburður í Norrænu leikunum sem sem voru undanfari Vetrarólympíuleikanna. Um 1990 varð sparksleðakeppni aftur  íþróttagrein í Finnlandi. Keppnisbrautin er allt að 100 km löng og vanalegur hraði keppenda er um 30 km á klukkustund. Oft eru sparksleðakeppnir haldnar á sama tíma og hraðakeppnir á skautum á ís og nota þá sparksleðarnir sömu slóðir og skautakeppendurnir.
Finnska fyrirtækið ESLA hefur fjöldaframleitt léttan sparksleða og fyrirtækið Kickbike hefur einnig framleitt slíkan sleða.

Í Kanada hefur sparksleða verið breytt þannig að hann henti til hundaíþrótta, sleði sem einn til þrír hundar draga. Slíkir hundasleðar eru mun minni og léttari en hefðbundnir hundasleðar

Í Noregi er árleg sparksleðakeppni haldin í Geilo.

Ítarefni
 Sparkstöttingar by Göran Rosander; Stockholm; Nordiska Museet; 1995; ISBN 91-7108-385-5

Tenglar

Grein um ESLA sparksleða
Grein um sparksleða 
Kickbike framleiðandi sparksleða 
Kicksled Handbook from Finland  (1200 kB)
Spark or Kicksled (23 kB)
Safn í Svíþjóð, fyrsta þekkta greinin um sparksleða 
Saga sparksleða Nordøsterdalsmuseet 

Vetraríþróttir
Farartæki
Þríhjól

Þríhjól er fótstigið farartæki með þremur hjólum. Þríhjól er notað af börnum jafnt sem fullorðnum vegna þess að slík hjól eru stöðugri en hefðbundin reiðhjól. Í Bandaríkjunum og Kanada nota eldri borgarar þríhjól til útivistar og hreyfingar og til að fara í verslunir. Í Asíu og Afríku eru þríhjól sem kallast pedicabs notuð til að ferja farþega. Þríhjól eru einnig notuð til að flytja vörur og varning. Mannknúin þríhjól eru fótstigin eða knúin með handafli. Vélknúin  þríhjól geta verið með bensínvél eða rafknúin.

Árið 1655 eða 1680 var smíðaður þríhjólastóll fyrir fatlaðan þýskan mann Stephan Farffler. Hann var áhugamaður um fuglaskoðun og hann gat búið til farartæki sem var handstýrt. Árið 1789 þróuðu Frakkarnir Blanchard og Maguier þríhjól.

Breskur uppfinningamaður Denis Johnson að nafni fékk árið 1818 einkaleyfi á þríhjólahönnun. Árið 1876 þróaði James Starley Coventry Lever þríhjól sem var handknúið og með tveimur litlum hjólum á hægri hlið og einu stóru á vinstri hlið. Árið 1877 þróaði Starley nýtt farartæki sem hann kallaði Coventry Rotary og var það með keðju. Þessi farartæki Starley's urðu til þess að þríhjól komust í tísku og árið 1879 voru tuttugu gerðir af hjólum með þremur hjólum eða fleiri og árið 1884 voru yfir  120 mismunandi gerðir framleiddar af  20 aðilum. Fyrsta þríhjólið með stýri að framan var framleitt í Leicester árið 1881 og kom á markað árið 1882 og kostaði þá 18 pund. Sama fyrirtæki framleiddi þá þríhjól sem hægt var að fella saman. Þríhjól voru notuð af hjólreiðafólki sem ekki átti gott með að nota reiðhjólin sem þá voru með risastórum hjólum svo sem konur í síðum flaksandi kjólum.

Myndasafn 

Farartæki
 
Gerðir reiðhjóla
Hjólreiðar
Hjólataxi

Hjólataxi er fótknúið þríhjól til að flytja fólk gegn greiðslu. Slík farartæki eru algeng í Asíu og Afríku og kallast þar pedicabs. Slík farartæki eru einnig oft í boði að hjóla með ferðamenn um miðbæ evrópskra borga.

Myndasafn 

Farartæki
Hjólreiðar
Conrad Vernon

Conrad Vernon IV er bandarískur gamanleikari.

Tenglar
 

Vernon, Conrad
Jim Meskimen

James Ross "Jim" Meskimen (f. 10. september 1959) er bandarískur leikari.

Tenglar
 

Bandarískir leikarar
Mannbroddar

Mannbroddar eru  broddar úr stáli sem festir eru neðan á skó eða stígvél til að ná betra gripi í mikilli hálku og snjó.

Fótabúnaður
Lúsitanía

Lúsitanía (latína: Lusitania) var rómverskt skattland sem náði yfir það sem nú er Portúgal, auk spænska héraðsins Extremadúra og Salamanca-sýslu. Það var nefnt eftir lúsitönum sem töluðu lúsitönsku og börðust gegn Rómverjum á 2. öld f.Kr. Höfuðborg landsins var Emerita Augusta (nú Mérida á Spáni). Upphaflega var Lúsitanía hluti af skattlandinu Hispania Ulterior en varð að sérstöku skattlandi við upphaf keisaradæmisins.

Rómversk skattlönd
Saga Portúgals
Lífhimna

Lífhimna (fræðiheiti Peritoneum) er hála sem umlykur kviðarhol og myndar sekk utan um líffærin. Lífhimnan er tvöföld og skiptist í veggskinu (peritoneum parietale) sem klæðir iðravegg og iðraskinu (peritoneum viscerale) sem klæðir líffærin.

Líkamshlutar
Lífhimnubólga

Lífhimnubólga (fræðiheiti Peritonitis) er bólga í lífhimnunni sem umlykur líffærin í kviðarholi. Það eru til tvær gerðir af lífhimnubólgu. Fyrsta stigs lífhimnubólga er þegar sýking kemur frá blóði og eitlum í lífhimnu en þessi tegund er sjaldgæf og flestir sem sýkjast af fyrsta stigs lífhimnubólgu eru fólk með lifrarsjúkdóma eins og skorpulifur og fólk með nýrnasjúkdóma. Annars stigs lífhimnubólga er þegar bakteríur eða ensím komast í lífhimnu úr meltingarvegi eða gallgöngum. Getur hún verið banvæn. Af þekktum einstaklingum sem látist hafa af völdum lífhimnubólgu má nefna Harry Houdini, Rudolph Valentino, Stefaníu Guðmundsdóttur og Jón páfa 23. sem var páfi 1958-63.

Heimild 
 

Bólga
Anne Haney

Anne Ryan (Thomas) Haney (4. mars 1934 – 26. maí 2001) var bandarískur leikari.

Tenglar
 

Haney, Anne
Heimild

Heimild er texti af einhverju tagi (getur líka verið munnleg heimild, mynd, tónlist eða annars konar efni) sem gefur upplýsingar um tiltekið rannsóknarefni. Dæmi um heimildir eru skjöl, bréf, handrit og viðtöl. Að geta heimilda er krafa sem gerð er til ýmissa tegunda rita, eins og vísindarita og skólaritgerða, lögfræðirita og (stundum) blaðagreina.

Í fræðilegum skrifum er mikilvægt að greina á milli frumheimilda og eftirheimilda. Gildi heimildar fyrir tiltekið rannsóknarefni er metið með skipulegri heimildarýni.

Sagnfræði
Rannsóknir
Blaðamennska