alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Blóðörn

Að rista blóðörn var aftökuaðferð sem er þekkt úr íslenskum fornritum. Í Þætti af Ragnars sonum er því lýst hvernig synir Ragnars loðbrókar hefndu hans með því að drepa Ella konung.Létu þeir nú rista örn á baki Ellu og skera síðan rifin öll frá hryggnum með sverði, svo að þar voru lungun út dregin.Svipaða lýsingu er að finna í Orkneyinga sögu þar sem Torf-Einar lætur drepa Hálfdan hálegg, son Haralds hárfagra. Þar virðist drápið vera blóðfórn.Þar fundu þeir Hálfdan hálegg, og lét Einar rista örn á baki honum með sverði, og skera rifin öll frá hryggnum og draga þar út lungun, og gaf hann Óðni til sigurs sér.Í Haralds sögu hárfagra segir einnig frá því þegar Einar jarl drepur Hálfdán hálegg. Hálfdán hafði myrt föður Einars. Síðan hafði Hálfdán ráðist inn í Orkneyjar og rekið Einar frá völdum.Þá gekk Einar jarl til Hálfdanar. Hann reist örn á baki honum við þeima hætti að hann lagði sverði á hol við hrygginn og reist rifin öll ofan á lendar, dró þar út lungun. Var það bani Hálfdanar.
Refsingar
Fornaldarsögur
Víkingaöld
Victoria (sjónvarpsþáttur)

Victoria eru breskir sjónvarpsþættir sem hófu göngu sína haustið 2016 á ITV. Þættirnir fjalla um Viktoríu Bretadrottingu sem leikin er af Jennu Coleman en þeir hefjast þegar Vilhjálmur 4. Bretakonungur deyr og hin 18 ára gamla frænka hans Viktoría tekur við bresku krúnunni. Tvær seríur af Victoriu hafa komið út og er sú þriðja væntanleg. Þættirnir hafa notið þó nokkurra vinsælda bæði í Bretlandi og víðar um heim.

Söguþráður
Fyrsta sería fjallar um fyrstu árin í valdatíð Viktoríu Bretlandsdrottingar. Viktoría er aðeins 18 ára þegar frændi hennar Vilhjálmur 4. Bretakonungur deyr og hún þarf að taka við krúnunni. Það er ekki auðvelt fyrir unga stúlku að taka við slíkri ábyrgð en hún nýtur þó dyggrar leiðsagnar frá forsætisráðherranum Melbourne lávarði. Viktoría kynnist síðar Alberti prins og fjalla þættirnir náið um tilhugalíf þeirra sem endar í hjónabandi.
Önnur sería fjallar síðan um áframhaldandi líf Viktoríu þar sem hún er gift og orðin þriggja barna móðir. Hún berst við það að samræma fjölskyldulífið og drottingarhlutverkið sem getur tekur sinn toll.

Hlutverk
Jenna Coleman sem Viktoría Bretadrottning
Tom Huges sem Albert prins
Peter Bowles sem Hertoginn af Wellington
Catherine Flemming sem Hertogaynjan af Kent, móðir Viktoríu
Daniela Holtz sem Lehzen barónessa, fóstra Viktoríu
Nell Hudson sem ungfrú Skerrett, þerna 
Ferdinand Kingsley sem Charles Elmé Francatelli, kokkur Viktoríu
Tommy Knight sem Archibald Brodie, þjónn
Nigel Lindsay sem Sir Robert Peel, forsætisráðherra frá 1841-46
Eve Myles sem frú Jenkins, þerna
David Oakes sem Ernest prins, bróðir Alberts
Paul Rhys sem Sir John Conroy
Adrian Schiller sem Hr. Penge, bryti
Peter Firth sem Ernest Augustus kongungurinn af Hannover
Alex Jennings sem Leopold 1. af Belgíu
Rufus Sewell sem Melbourne lávarður, forsætisráðherra frá 1835-41
Bebe Cave sem Wilhelmina coke
Margaret Clunie sem Hertogaynjan af Sutherland
Tilly Steele sem ungfrú Cleary, þerna
Leo Suter sem Edward Drummond, einkaritari Sir Robert Peel
Jordan Waller sem Alfred Paget lávarður, æðsti fylgdar-/aðstoðarmaður Viktoríu
Anna Wilson-Jones sem lafði Portman
Diana Rigg sem Hertogaynjan af Buccleuch

Heimildir 

Breskir sjónvarpsþættir
Fjórða krossferðin

Fjórða krossferðin (1202–04) var vestur-evrópskur hernaðarleiðangur sem Innósentíus 3. páfi skipulagði til þess að heimta Jerúsalem úr höndum múslima með innrás í gegnum Egyptaland. Þess í stað leiddu atburðir til þess að krossfararnir settust um borgina Konstantínópel, höfuðborg hins kristna Býsansríkis.

Í janúar árið 1203 gerðu leiðtogar krossfaranna, á leið sinni til Jerúsalem, samkomulag við austrómverska prinsinn Alexios Angelos um að koma við í Konstantínópel og koma föður hans, Ísak 2. Angelos keisara, sem hafði verið steypt af stóli, aftur til valda. Ætlun krossfaranna var að halda síðan áfram til landsins helga með fjár- og herstuðningi Býsansmanna. Þann 23. júní 1203 kom meirihluti krossfaraflotans til Konstantínópel.

Í ágúst 1203 var Alexios Angelos svo krýndur meðkeisari austrómverska ríkisins með stuðningi krossfaranna, eftir nokkur átök fyrir utan borgina. Í janúar árið eftir var honum hins vegar steypt af stóli í uppreisn í Konstantínópel. Krossfararnir gátu því ekki innheimt launin sem Angelos hafði lofað þeim, og þegar hann var myrtur, þann 8. febrúar 1204, ákváðu krossfararnir, að undirlagi Feneyinga undir stjórn hins níræða Enrico Dandolo hertoga, að leggja borgina undir sig. Í apríl 1204 hertóku krossfararnir borgina og létu greipar sópa. Þeir settu síðan á fót nýtt latneskt keisaraveldi og skiptu öðrum hlutum Býsansríkisins á milli sín.

Býsansmenn héldu nokkrum hlutum veldis síns, þar á meðal Níkeu, Trebizond og Epírus. Þeim tókst að endingu að endurheimta Konstantínópel árið 1261. Fjórða krossferðin er talin einn helsti viðburðurinn í kirkjusundrunginni milli rétttrúnaðarkirkjunnar og rómversk-kaþólsku kirkjunnar. Hún flýtti einnig fyrir hrörnun austrómverska ríkisins og kristni í Miðausturlöndum.

Heimild 
 

Krossferðirnar
Austrómverska keisaradæmið
Kúrland

Kúrland er heiti á sögulegu héraði sem nú er vestasti hluti Lettlands. Höfuðstaður Kúrlands er borgin Liepāja sem er þriðja stærsta borg Lettlands. Héruðin Semgallía og Selónía eru stundum talin með sem hlutar Kúrlands þar sem þau heyrðu eitt sinn undir sama hertoga. Landið dregur nafn sitt af Kúrum sem voru ein af þeim heiðnu Eystrasaltsþjóðum sem Sverðbræður lögðu undir sig og sneru til kristni á miðöldum. Sverðbræðrareglan varð síðar hluti af Þýsku riddurunum. Á tímum Pólsk-litháíska samveldisins voru Kúrland og Semgallía frá 1561 til 1795 sjálfstætt hertogadæmi innan samveldisins og þegar landið gekk til Rússneska keisaradæmisins varð það Kúrlandshérað. Eftir að Lettland hlaut sjálfstæði frá Sovétríkjunum er Kúrland ekki sérstakt stjórnsýsluumdæmi en þó sérstakt skipulagsumdæmi. Íbúar eru rúmlega 300.000.
Saga Lettlands
Fyrrum Evrópuríki
Tunnuöl

Tunnuöl er bjór sem er fenginn beint úr öltunnu, hefur hvorki verið síaður né gerilsneyddur og inniheldur ekki viðbætta kolsýru. Bresku samtökin Campaign for Real Ale (CAMRA) hafa notað hugtakið „raunverulegt öl“ („real ale“) yfir þennan bjór frá því þau hófu baráttu fyrir endurvakningu hans 1971. Tunnuöl er flatara og hefur mýkra bragð en hefðbundinn kolsýrður bjór, en getur annars verið nánast hvaða bjórtegund sem er.

Ólíkt „grænum“ bjór sem er fenginn beint úr fyrsta gerjunartanki eða gilkeri er tunnuöli hellt úr gerjunaríláti á tunnu eftir að gerjun er að mestu lokið. Gersetið sem myndast í öltunnunni er því lítið og verður eftir á botninum þegar bjórnum er hellt um krana eða dælt upp með bullu. Þetta er ólíkt því sem gerist þegar hefðbundnum bjór er dælt úr bjórkút með gasi (kolsýru eða blöndu kolsýru og nítrógens) en þá tæmist kúturinn alveg. Eftir umhellingu er tunnan látin hvíla um stund í rekka eða á gólfi áður en farið er að hella eða dæla úr henni til að bjórinn verði tærari. Á þeim tíma heldur kolsýra áfram að myndast í bjórnum við gerjun.

Á börum er tunnuöli yfirleitt dælt upp úr tunnum sem geymdar eru undir bargólfinu í kjallara með einföldum bulludælum. Stundum eru sérstakir stútar á dælunum þar sem hægt er að stilla hversu mikið bjórinn freyðir í glasinu og þar með hversu mikill „haus“ kemur á bjórinn.

Tengt efni
 Kranabjór

Bjór
Fjallaþyrnir

Fjallaþyrnir (fræðiheiti: Crataegus altaica) er tegund af þyrnaættkvísl. Hann er stundum talinn
samnefni af C. wattiana. Crataegus altaica var. villosa er talið samnefni af Crataegus maximowiczii.

Rósaætt
Edward Smith-Stanley, jarl af Derby

Edward George Geoffrey Smith-Stanley, 14. jarlinn af Derby (29. mars 1799 – 23. október 1869) var breskur stjórnmálamaður sem var þrisvar forsætisráðherra Bretlands. Hann var formaður breska Íhaldsflokksins lengur en nokkur annar, í um 22 ár. Til ársins 1834 var hann kallaður Edward Stanley og Stanley lávarður frá 1834 til 1851. Hann er einn af fjórum breskum forsætisráðherrum sem hafa gegnt embættinu í þrjú eða fleiri aðskilin skipti. Hann var þó aðeins forsætisráðherra í þrjú ár og 280 daga samtals.

Ríkisstjórnir
Derby stofnaði minnihlutaríkisstjórn í febrúar árið 1852 eftir að Viggaríkistjórn Russell lávarðar sprakk. Í stjórninni var Derby forsætisráðherra og Benjamin Disraeli var fjármálaráðherra. Ríkisstjórnin var kölluð „Hver? Hver?-stjórnin“ (Who? Who? ministry) því Derby neyddist til þess að ráða fjölmarga nýja og óreynda menn í hana vegna klofnings innan Íhaldsflokksins. Þegar nöfn ríkisstjórnarmeðlimanna voru lesin upp á lávarðadeild breska þingsins kallaði hinn aldurhnigni og heyrnarsljói Wellington lávarður hvað eftir annað: „Hver? Hver?“ Ríkisstjórnin entist ekki lengur en til desember sama árs, því þegar Disraeli kynnti fyrstu fjárlög sín fyrir þinginu reyndust þau svo óvinsæl að vantrauststillaga var strax samþykkt gegn stjórninni.

Derby stofnaði nýja minnihlutastjórn árið 1858 eftir að ríkisstjórn Palmerstons lávarðar hrundi. Disraeli varð aftur fjármálaráðherra. Þessi ríkisstjórn batt enda á yfirráð Austur-Indíafélagsins á Indlandi og færði Indland undir bein yfirráð Bretlands. Líkt og fyrsta ríkisstjórn Derby var þessi stjórn skammlíf og önnur vantrauststillaga var samþykkt gegn henni eftir eitt ár.

Derby varð forsætisráðherra í þriðja og síðasta sinn árið 1866 eftir að önnur ríkisstjórn Russell lávarðar hrundi. Árið 1867 kom ríkisstjórnin á umbótum í kosningakerfinu sem gaf mörgum nýjum kjósendum kosningarétt. Snemma næsta ár settist Derby í helgan stein af heilsufarsástæðum og Disraeli tók við sem forsætisráðherra. Disraeli var áhrifamaður í öllum ríkisstjórnum Derby og er oft talinn hafa ráðið meiru í þeim en Derby.

Tilvísanir

Breskir jarlar
Forsætisráðherrar Bretlands
Leiðtogar breska Íhaldsflokksins
Hrafnþyrnir

Hrafnþyrnir (fræðiheiti: Crataegus chlorosarca) er asísk tegund af þyrnaættkvísl með svörtum berjum. Þrátt fyrir að vera harðgerður á köldum svæðum, er hann sjaldan ræktaður. Á Akureyri hefur hann reynst vel.

Tilvísanir 

Rósaætt
Hervarar saga og Heiðreks

Hervarar saga og Heiðreks er ein af fornaldarsögum Norðurlanda. Sagan snýst um galdrasverðið Tyrfing og áhrif þess á þá sem það eignast. Helstu söguhetjurnar eru Hervör og sonur hennar Heiðrekur konungur.

Sagan inniheldur Gátur gestumblinda. Þar kemur Óðinn í dulargervi til Heiðreks konungs og takast þeir á í gátukeppni. Í lokagátunni er spurt hvað Óðinn hafi hvíslað að Baldri áður en lík hans var brennt. Þá áttar Heiðrekur sig á að þarna er Óðinn sjálfur kominn og heggur til hans en Óðinn bregður sér í valslíki og flaug á brott. Eftir þetta leggur Óðinn það á Heiðrek að hann muni verða drepinn af þrælum sínum og það gengur eftir.

Sagan hafði meðal annars mikil áhrif á skrif J. R. R. Tolkien.

Heimild
 Hervararsaga og Heiðreks (baekur.is) 

Fornaldarsögur
Síberíuþyrnir

Síberíuþyrnir (fræðiheiti: Crataegus sanguinea) er tegund af þyrnum sem er ættuð frá suður Síberíu, Mongólía, og nyrst í Kína. Hann er víða ræktaður vegna ætra rauðra berja sinna. Berin er hægt að éta bæði hrá og elduð. Úr þeim er gerð sulta, hlaup og eru einnig niðursoðin. Að auki er tegundin ræktuð til skrauts. Blómin eru smá, hvít og í klasa. Þau eru með hræ-lykt.

Stærsta lifandi eintak af tegundinni er í Volunteer Park, Seattle, Washington.

Ræktun á Íslandi 
Talinn harðger, a.m.k. á norðurlandi, og eru víða til limgerði af honum. Kelur lítið.

Myndir

Tilvísanir

Ytri tenglar 
 Crataegus sanguinea information from Plants for a Future

Rósaætt
Fabiano Caruana

Fabiano Luigi Caruana (Miami, 30 júlí 1992) er skákspilari með ríkisborgararétt í hvort tveggja BNA og Ítalíu.

Er sá yngsti ítali til að hafa náð stórmeistaratitli sem hann gerði árið 2007 þegar hann var 14 ára, 11 mánaða og 20 daga.
Er númer tvö á heimslistanum.

Hefur tekið ítalíutitilinn 4 sinnum (2007, 2008, 2010, 2011) og Bandaríkjatitilinn 1 sinni (2016).
Adrian Hasler

Adrian Hasler (f. 11. febrúar 1964) er fyrrum forsætisráðherra Liechtenstein fyrir borgaralega framfaraflokkinn.

Forsætisráðherrar Liechtenstein
Castelgerundo

Castelgerundo er sveitarfélag í Langbarðalandi. Það var myndað árið 2018 með sameiningu sveitarfélaganna Cavacurta og Camairago.

Íbúar eru um  1.489. (2018)

Tilvísanir 

Langbarðaland
Rúnar Freyr Þórhallsson

Rúnar Freyr Þórhallsson (f. 17. apríl 1993) er íslenskur knattspyrnumaður sem leikur á miðjunni fyrir Huginn á Seyðisfirði í Íslensku 2. deildinni. Hann þykir einstaklega góður í föstum leikatriðum og sem duglegur leikmaður. Rúnar hefur spilað 139 leiki fyrir Huginn og skorað 13 mörk.

Tilvísanir

Íslenskir knattspyrnumenn
Vignir Fannar Víkingsson

Vignir Fannar Víkingsson (f. 6. mars 1991) er fyrrum íslenskur knattspyrnumaður sem lék sem sóknarsinnaður miðjumaður fyrir Ægir í Íslensku 3. deildinni og síðar Stokkseyri í Íslensku 4. deildinni. Hann þykir hafa einstaklega góða sýn og les leikinn vel og var hann mikilvægur í föstum leikatriðum og langskotum fyrir bæði lið. Vignir spilaði 15 leiki fyrir Ægi og 2 leiki fyrir Stokkseyri.

Vignir hætti að stunda knattspyrnu vegna skóla og fluttninga til Akureyrar þar sem hann leggur stund á Sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri. Aldrei er samt að vita hvort eða hvenær hann tekur skónna af hillunni. 

Í dag býr hann á Patreksfirði og þar er ekkert knattspyrnulið.

Tilvísanir

Íslenskir knattspyrnumenn
Davíð Arnar Sigvaldason

Davíð Arnar Sigvaldason (f. 29. apríl 1994) er íslenskur knattspyrnumaður sem lék síðast sem markvörður fyrir Elliða í árbænum í Íslensku 4. deildinni. Davíð ólst upp hjá Fylki og spilaði með þeim allan sinn yngriflokkaferil. Davíð hefur spilað 7 leiki fyrir Elliða. Þrátt fyrir að hafa spilað lítið af deildarleikjum síðustu ár þá hefur hann æft með Fylki á veturna og núna síðast Magna frá Grenivík

Tilvísanir

Íslenskir knattspyrnumenn
Ramí

Ramí eða kínagras (fræðiheiti: Boehmeria nivea) er blómjurt af netluætt (Urticaceae), ættuð frá Austur-Asíu. Ramí er fjölær jurt sem verður 1-2.5 m að hæð. Blöðin er hjartalaga 6-12 sm breið og hvít á neðra borði.

Ræktun

Úr ramí hafa í meira en 6000 ár verið unnar jurtatrefjar til fatagerðar. Basttrefjar úr jurtinni eru unnar úr innri hluta barkar. Ramí uppskera er vanalega þrisvar á ári. Stönglar eru klipptir þegar þeir eru um 2 m háir, öll laufblöð skorin af og basttrefjarnar flysjaðar af með sérstökum hnífum og síðan látnar þorna. Fá má af einum hektara lands um 3.4 til 4.5 tonn af þurrkuðum stilkum. Það verður svo eftir vinnslu að um 1.2 tonnum af bastrefjum. Vinnsla á stilkunum fer þannig fram að fyrst er ytri börkurinn fjarlægður. Síðan er innri börkurinn skrapaður af með sérstökum hnífum og trefjarnar þvegnar og þurrkaðar og baðaðar í sterkju til að vinna það efni sem spunnið er úr.

Saga
Ramí hefur frá fornu fari verið ræktað í Kína og bændur nýtt trefjarnar til að vefa fatnað. Ramí hefur hugsanlega verið notað til að vefja inn egypskar múmíur. Það er erfitt að greina hvort um hör eða ramí er að ræða í klæði sem finnst í fornminjum en þar sem ramí er bakteríuhamlandi þá er líklegt að það hafi þótt heppilegt í múmíuvafninga. 

Ramí var notað í fatnað sem hentaði heitu loftslagi. Ræktun á ramí hófst í Brasilíu kringum 1930 og náði hámarki um  1971 en hefur síðan dregist saman og aðrar tegundir eins og sojabaunir verið ræktaðar í staðinn og gerviefni notuð í vefnað.

Eiginleikar
Ramí er afar sterkt náttúrulegt trefjaefni. Það er jafnvel ennþá sterkara blautt en þurrt. Ramítrefjar hafa sérstaka eiginleika til að halda lögun sinni og vera slétt en ekki krumpað og ramí minnir á silki. Það er ekki eins endingarmikið og aðrar trefjar og er vanalega blandað öðrum trefjum eins og baðmull eða ull. Ramí hefur svipaða eiginleika og lín hvað varðar rakadrægni, þéttleika og efnisuppbyggingu. Ramí tekur ekki eins vel við lit og baðmull. Ramí efni er lítið teygjanlegt og getur brotnað ef það er brotið oft í sömu brot.

Netluætt
Sigríður Eiríksdóttir

Sigríður Eiríksdóttir (16. júní 1894 – 23. mars 1986) var íslensk hjúkrunarkona og formaður Félags íslenskra hjúkrunarkvenna í 36 ár. Hún var jafnframt formaður Hjúkrunarfélags Líknar frá 1931 til 1956 og var fyrst Íslendinga formaður Samvinnu hjúkrunarfræðinga á Norðurlöndunum (SSN). 

Sigríður lauk hjúkrunarnámi í Kaupmannahöfn árið 1921 og stundaði framhaldsnám í Hróarskeldu og Vín. Í nóvember 1922 hóf Sigríður störf hjá Líkn. Fyrstu tvö árin við bæjarhjúkrun og eftir það sem hjúkrunarkona Berklavarnarstöðvarinnar. Árið 1924 fór Sigríður til Kaupmannahafnar á vegum Líknar til þess að kynna sér berklavarnarstöðvar. 

Sigríður vann í mörg ár sem stundakennari í heilsufræði og hjúkrun við Kvennaskólann í Reykjavík og Húsmæðraskólann. Hún var einnig varabæjarfulltrúi í Reykjavík á árunum 1950-1954 og fulltrúi í Heimsfriðarráðinu. Hún hlaut ýmis verðlaun og viðurkenningar á ferli sínum, m.a. Florence Nightingale-orðuna, heiðursmerki Alþjóða Rauða krossins, og riddarakross hinnar íslensku fálkaorðu.

Eiginmaður Sigríðar var Finnbogi Rútur Þorvaldsson (22. janúar 1891 - 6. janúar 1973) prófessor í verkfræði við Háskóla Íslands. 

Sigríður og Finnbogi Rútur eignuðust tvö börn, Vigdísi Finnbogadóttur, fv. forseta Íslands, f. 15. apríl 1930 og Þorvald Finnbogason, stúdent, f. 21. desember 1931, d. 2. ágúst 1952

Tilvísanir

Heimildir 
Lýður Björnsson, Saga Hjúkrunarskóla Íslands 1931-1986. (Reykjavík, 1990)

Margrét Guðmundsdóttir, Verðir heilbrigðinnar. Hjúkrunarfélagið Líkn 1915-1935. Söguspegill. Afmælisrit Árbæjarsafns. Ritstjóri Helgi M. Sigurðsson. (Reykjavík,1992). bls. 258-279.

Íslenskir hjúkrunarfræðingar
Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Íslenskar konur
Múmía

Múmía er varðveittur líkami eða hluti af líkama löngu dáins fólks eða dýra þar sem húð og líffæri hafa verið varðveitt með sérstökum efnum eða varðveist í  miklum kulda, afar þurru lofti eða lofttæmi þannig að rotnun stöðvast ef múmía er varðveitt í köldu og þurru rými. Stundum er hugtakið múmía skilgreind þannig að eingöngu er átt við lík sem hafa verið meðhönduð með efnum  í þeim tilgangi að varðveita líkamann.  Stundum er  múmía hefur einnig verið notað um lík fólks og dýra  sem hafa þornað upp og varðveist vegna aðstæðna í náttúrunni. 

Fjölmargar múmíur hafa fundist frá Egyptalandi hinu forna. Yfir ein milljón dýramúmía hafa fundist í Egyptalandi og þar á meðal kattamúmíur og múmíur af hinum heilaga Íbis fugli. Einnig hafa varðveist múmíur frá löndum þar sem loftslag er mjög þurrt. Elsta múmían sem fundist hefur er mannshöfuð sem talið er 6000 ára en það fannst árið 1936 í Suður-Ameríku.

Greftrunarsiðir
Geldæxlun

Geldæxlun er heitið á náttúrulegri, ókynjaðri fjölgun.
Í grasafræði heitir það Apomixis,
hjá dýrum heitir það partenogenesis.

Hjá plöntum
Vanalega gerist það með að þroskuð fræ án frjóvgunar.
Afkvæmið verður því í raun klónn af móðurplöntunni, með sömu erfðaeiginleika fyrir utan (yfirleitt) smávægilegar stökkbreytingar.

Dæmi um plöntur sem fjölga sér með geldæxlun:

 Döggblöðkur - Alchemilla (t.d. Maríustakkur Alchemilla vulgaris)
 Silfurreynir (Sorbus x intermedia)
 Fífill - Taraxacum (t.d. Túnfífill Taraxacum vulgare)
 Undafífill - Hieracium

Hjá dýrum
Hjá dýrum er geldæxlun helst þekkt hjá skordýrum, liðdýrum, fiskum og krabbadýrum. Til dæmis eru flestar blaðlúsategundir með 6 til 7 ættliði sem myndast með geldæxlun.
Einnig er vinsæl fiskibúrategund af krabba þannig.

Tilvísun

Líffræði
John Russell, jarl af Russell

John Russell, fyrsti jarlinn af Russell (18. ágúst 1792 – 28. maí 1878) var breskur stjórnmálamaður úr röðum Vigga og síðar Frjálslynda flokksins sem var tvisvar forsætisráðherra Bretlands snemma á Viktoríutímanum.

Russell var úr einni voldugustu aðalsfjölskyldu Bretlands. Hann erfði þó jarlsnafnbót sína ekki því hann var yngri sonur foreldra sinna, heldur fékk hann hana frá Viktoríu drottningu í laun fyrir þjónustu við krúnuna.

Russell var afi Bertrands Russell.

Æviágrip
Russell gekk á neðri deild breska þingsins árið 1813 fyrir Vigga. Sem leiðtogi stjórnarandstöðunnar árið 1845 lýsti Russell yfir stuðningi sínum við að nema úr gildi kornlögin svokölluðu, verndartoll á innfluttu korni til Bretlandseyja, og neyddi Robert Peel forsætisráðherra til að fylgja fordæmi sínu. Þar sem Íhaldsflokkurinn var klofinn út af málinu sagði Peel af sér árið 1845 og Russell tók við embætti forsætisráðherra.

Þegar Russell tók við embætti geisaði hræðileg hungursneyð á Írlandi og ríkisstjórn Russell tókst ekki að hafa hemil á henni. Flokkur Vigga aðhylltist frjálsan markað og lítil ríkisafskipti og því neitaði Russell að setja hömlur á útflutning matar frá Írlandi til Englands. Hann hætti einnig við hjálparstarfsemi sem ríkisstjórn Peel hafði komið á fót til að berjast við hungursneyðina í trú um að markaðurinn myndi sjá Írum fyrir mat. Á ríkisstjórnartíð Russell svalt um það bil ein milljón Íra til dauða og um milljón Írar í viðbót neyddust til þess að flýja land.

Fyrri ráðherratíð Russell lauk eftir þingkosningar árið 1852, þar sem enginn flokkur náði hreinum meirihluta og Jarlinn af Derby var loks fenginn til að mynda minnihlutastjórn. Stjórn Derby var ekki langlíf og féll saman síðar sama ár. Jarlinn af Aberdeen var fenginn til að leiða minnihlutastjórn Vigga og Russell tók við embætti utanríkisráðherra. Sem utanríkisráðherra bar Russell, ásamt Palmerston lávarði og í óþökk forsætisráðherrans, ábyrgð á því að Bretar gengu inn í Krímstríðið árið 1854 með Frökkum og Tyrkjum á móti Rússum. Eftir ýmsar hrakfarir og fjölda dauðsfalla úr sjúkdómum í byrjun stríðsins snerist almenningsálit gegn þátttöku Breta í stríðinu og vantrauststillaga var samþykkt gegn Aberdeen.

Palmerston myndaði nýja stjórn og Russell varð í fyrstu áfram utanríkisráðherra. Palmerston lést skyndilega árið 1865 og Russell varð þannig forsætisráðherra á ný. Seinni ráðherratíð hans var stutt og árangurslítil. Russell vildi víkka kosningaréttinn en tókst það ekki, heldur áttu Íhaldsstjórnir Derby lávarðar og Benjamin Disraeli eftir að inna það verk að hendi. Árið 1866 varð klofningur innan flokksins til þess að ríkisstjórn Russell féll. Russell gegndi aldrei framar opinberu embætti.

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Bretlands
Utanríkisráðherrar Bretlands
Breskir jarlar
George Hamilton-Gordon, jarl af Aberdeen

George Hamilton-Gordon, fjórði jarlinn af Aberdeen (28. janúar 1784 – 14. desember 1860), kallaður Haddo lávarður frá 1791 til 1801, var breskur stjórnmálamaður, erindreki og óðalseigandi sem var forsætisráðherra Bretlands frá 1852 til 1855 í samsteypustjórn Peelíta (klofningsflokks innan Íhaldsflokksins sem studdu hugmyndafræði Roberts Peel) og Vigga, með stuðningi róttæklinga og Íra. Ríkisstjórn Aberdeen var full af voldugum og sjálfstæðum stjórnmálamönnum sem Aberdeen tókst ekki að hafa stjórn á. Þótt Aberdeen hafi reynt að koma í veg fyrir það leiddi ríkisstjórn hans Bretland inn í Krímstríðið og féll þegar almenningsálit snerist gegn stríðinu. Aberdeen dró sig úr stjórnmálum eftir þetta.

Ferill Aberdeen hafði einkennst af átökum í utanríkismálum en reynsla hans í þeim efnum kom ekki í veg fyrir að Bretland yrði dregið inn í Krímstríðið. Einkalíf hans enkenndist af dauða beggja foreldra hans þegar hann var ellefu ára og fyrstu eiginkonu hans eftir sjö ára hjónaband. Dætur hans dóu einnig ungar og samband hans við syni hans var erfitt. Áður en Aberdeen kvæntist hafði hann ferðast mikið um Evrópu, þar á meðal til Grikklands, og hafði mikinn áhuga á fornum menningum og á fornleifafræði. Þegar hann sneri aftur til Bretlands árið 1805 varði hann stundum sínum í að bæta aðstæðurnar á skoskum óðalseignum sínum.

Eftir að kona hans dó árið 1812 varð Aberdeen ríkiserindreki og fékk nær samstundis yfirráð yfir mikilvægu sendiráði í Vín þegar hann var enn á þrítugsaldri. Hann kleif hratt upp metorðastigann og varð utanríkisráðherra í ríkisstjórn Wellingtons hertoga árið 1828 þrátt fyrir „nærri því forkastanlegt reynsluleysi í opinberum störfum“. Hann gegndi embættinu í tvö ár og varð síðar aftur utanríkisráðherra í ríkisstjórn Roberts Peel árið 1841. Þrátt fyrir þetta þótti Aberdeen afspyrnu lélegur ræðumaður og þótti auk þess hafa „fýlulegt, vandræðalegt og kaldhæðið yfirbragð“.

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Bretlands
Utanríkisráðherrar Bretlands
Breskir jarlar
Skoskir stjórnmálamenn