alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Barry Nettles

Barry Lee Nettles var bandarískur körfuknattleiksmaður sem lék með Njarðvík í efstu deild karla á áttunda áratugnum. Hann var einn af fyrstu erlendu leikmönnunum til að spila með íslensku félagsliði í körfuknattleik.

Körfuknattleiksferill
Nettles stundaði nám við Collegeville-Trappe menntaskólann í Pennsylvaníu áður en hann kom til Íslands. Hann kom hingað til lands sem skiptinemi á vegum nemendaskipta Þjóðkirkjunnar, ICYE, og hóf fljótlega að æfa með Njarðvík. Hann var einn af bestu leikmönnum Njarðvíkur og einn af stigahæstu leikmönnum deildarinnar. 14. febrúar tryggði hann Njarðvík 1 stigs sigur á Körfuknattleiksfélag Reykjavíkur (KFR) er hann skoraði úr tveimur vítum þegar 4 sekúndur voru eftir af leik liðanna.

Njarðvík endaði jafnt að stigum og KFR í 4-5. sæti og spiluðu liðin því aukaleik um hvort þeirra myndi enda í fjórða sæti og mæta ÍR í undanúrslitunum um Íslandsmeistaratitilinn. KFR sigraði leikinn örugglega, 78-64, þrátt fyrir 26 stig frá Nettles.

Nettles átti sinn besta leik fyrir Njarðvík í bikarkeppninni í júlí á móti KR er hann skoraði 37 stig í 60-79 tapi Njarðvíkinga.

Hann gekk aftur til liðs við Njarðvík haustið 1972 Hann lék í fyrsta leik liðsins á Íslandsmótinu á móti Þór Akureyri þann 2. desember þar sem hann skoraði 9 stig. Nettles hélt fljótlega eftir þetta til Bandaríkjanna í jólafrí en kom ekki aftur til landsins eftir áramót eins og búist hafði verið við.

Tölfræði á Íslandi

Tónlist
Nettles samdi nokkra texta á plötu Magnúsar Sigmundssonar og Jóhanns Helgasonar er kom út árið 1972.

Heimildir

Bandarískir körfuknattleiksmenn
Leikmenn Úrvalsdeildar karla í körfuknattleik
George Armstrong Custer

George Armstrong Custer (5. desember 1839 – 25. júní 1876) var bandarískur herforingi og riddaraliðsforingi sem barðist í þrælastríðinu og Indíánastríðunum. Custer ólst upp í Michigan og Ohio og gekk í bandaríska hernaðarháskólann í West Point árið 1857. Hann útskrifaðist þaðan með lægstu einkunn í sínum bekk árið 1861. Þegar bandaríska borgarastyrjöldin braust út var Custer kvaddur í sambandsher norðurríkjanna.

Custer gat sér góðan orðstír í stríðinu. Hann tók þátt í fyrsta meiriháttar bardaganum, fyrstu orrustunni við Bull Run, þann 21. júlí árið 1861, nærri Washington. Custer komst í kynni við marga mikilvægustu foringja stríðsins og sannaði að hann var mjög hæfur riddaraliðsforingi. Custer var gerður að fylkishershöfðingja þegar hann var 23 ára, tæpri viku fyrir orrustuna við Gettysburg, þar sem Custer leiddi sjálfur riddaraliðssveitir sem komu í veg fyrir að riddaraliðssveitir Suðurríkjanna kæmu aftan að sambandshernum. Custer særðist í orrustunni við Culpeper-dómshúsið í Virginíu þann 13. september 1863. Árið 1864 var Custer sæmdur annarri stjörnu og gerður stórhershöfðingi. Í lok Appomatox-herfararinnar var Custer viðstaddur þegar Robert E. Lee hershöfðingi gafst upp fyrir Ulysses S. Grant hershöfðingja sambandshersins þann 9. apríl 1865.

Eftir þrælastríðið var Custer áfram hershöfðingi í sjálfboðaher Bandaríkjanna þar til hann var leystur upp í febrúar 1866. Hann gerðist kapteinn í hernum á ný en var sæmdur tign lautinant-ofursta í sjöundu riddaraliðssveitinni í júlí árið 1866. Árið 1867 var Custer sendur vestur á bóginn til að berjast í bandarísku Indíánastríðunum. Þann 25. júní árið 1876 barðist Custer í orrustunni við Little Bighorn gegn bandalagi Indíána undir stjórn höfðingjanna Sitjandi Nauts og Óða Hests. Í orrustunni bað Custer afgerandi ósigur og var drepinn ásamt öllu herliði sínu, þar á meðal tveimur bræðrum sínum. Orrustan varð fræg í bandarískri menningu og þjóðarvitund og er oft kölluð „síðasta barátta Custers“ (Custer's Last Stand) í daglegu tali.

Eftir dauða sinn var Custer lofsamaður og lyft upp á stall sem þjóðhetju sem lét lífið fyrir föðurland sitt. Í seinni tíð hefur farið að bera meira á gagnrýni á aðferðir Custers og bent hefur verið á fjölmörg meint hernaðarmistök sem hann gerði í aðdraganda orrustunnar við Little Bighorn.

Tilvísanir

Bandarískir herforingjar
Demókratar
Herforingjar í þrælastríðinu
Sæmi Rokk Pálsson

Sæmi Rokk Pálsson (fæddur 31. júlí 1936 og skírður Sæmundur Pálsson) er fyrrum lögreglumaður á Seltjarnarnesi, byggingameistari, leikari og dansari.

Nafnbreytingar 
Hann var þekktur sem Sæmi rokk á listamannsferli sínum. Árið 2014 samþykkti Mannanafnanefnd tillögu hans um eiginnafnið Sæmi. 

Árið 2017 samþykkti nefndin svo tillöguna um Rokk sem millinafn.

Í júlí 2018 tilkynnti hann nafnskipti og myndi nú heita Sæmi Rokk Pálsson.

Heimildir 

Íslenskir dansarar
Vallabhbhai Patel

Vallabhbhai Jhaverbhai Patel (31. október 1875 – 15. desember 1950), oft kallaður Sardar Patel, var fyrsti varaforsætisráðherra Indlands. Hann var málafærslumaður og hátt settur stjórnmálamaður í indverska Þjóðarráðsflokknum. Patel lék lykilhlutverk í sjálfstæðisbaráttu Indverja, stofnun indverska lýðveldisins og sameiningu Indlands í samhæfða og sjálfstæða þjóð. Á Indlandi er hann oft einfaldlega kallaður Sardar, sem þýðir „höfðingi“ á hindí, úrdú og persknesku. Patel var einnig í reynd yfirforingi Indlandshers á meðan skipulagi var komið á í hinu nýsjálfstæða Indlandi og í stríði Indlands og Pakistan árið 1947.

Patel var fæddur og uppalinn í landsbyggð Gújarat. Hann átti fyrir sér farsælan feril sem lögfræðingur. Patel leiddi mótmæli í anda borgaralegrar óhlýðni meðal íbúa Kheda, Borsad og Bardoli gegn yfirráðum Breta á Indlandi. Hann komst til metorða innan indverska Þjóðarráðsflokksins og skipulagði kosningaherferðir flokksins árin 1934 og 1937.

Eftir sjálfstæði Indlands varð Patel fyrsti innanríkisráðherra og varaforsætisráðherra og skipulagði hjálparaðgerðir fyrir flóttamenn sem höfðu yfirgefið heimili sín vegna skiptingar Indlands og Pakistan. Patel sá um að sameina ýmis héröð sem Bretar höfðu skilið eftir í umsjá Indlands og gera úr þeim samheldna þjóð. Auk héraða þar sem Bretar höfðu haft bein yfirráð voru eftir um 565 furstadæmi með heimastjórn sem Bretar höfðu ljáð Indverjum með sjálfstæðissáttmála þeirra árið 1947. Patel hótaði því að beita hervaldi og tókst þannig að sannfæra langflest furstadæmin að ganga til liðs við indverska lýðveldið. Vegna óbilgirni sinnar í sameiningu Indlands fékk Patel viðurnefnið „járnmaður Indlands“. Hann er einnig kallaður „verndardýrlingur indverskrar stjórnsýslu“ þar sem hann stofnaði flestar ríkisþjónustustofnanir Indlands. Hann hefur einnig verið kallaður „sameinari Indlands“.

Árið 2014 lýsti indverska ríkisstjórnin yfir stofnun árlegs hátíðardags á afmælisdegi Patel, þjóðareiningardeginum. Í október árið 2018 var vígð 182 metra há stytta af Patel í heimafylki hans, Gújarat. Styttan er hæsta stytta í heimi.

Tilvísanir

Indverskir stjórnmálamenn
Innanríkisráðherrar Indlands
Hrossavemba

Hrossavembur (fræðiheiti: Gasterophilus intestinalis) eru tegund flugna sem tilheyra vembuættkvísl (Gastrophilidae). Lirfa vembunar lifir sníkjulífi í iðrum spendýra. Hrossavemban leggst eingöngu á hesta, flugan verpir eggjum sínum á feld hestsins og þegar hesturinn sleikir feldinn berast egginn ofan í meltingarveginn þar sem lirfurnar klekjast út og koma sér fyrir í iðrum hans, stundum í hundruðatali.

Flugan er um 1,6 cm, öll brún og loðin, augun stór og rauð. Vængirnir eru dökkflekkóttir. Fullvaxin hrossavemba tekur enga næringu til sín og hefur það eina hlutverk að eðla sig, kvendýrið límir síðan egg sín á herðakamb eða bringu hrossa (einnig asna). Eggin eru vel sýnileg og eru hestamenn sem þekkja til fljótir að sjá eggin og fjarlægja þau, með að þvo hestin upp úr steinolíu, ef eggin eru ekki tekin komast eggin ofan í maga hestsins þegar hann sleikir sig.

Myndir

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Vemba

Vembur  einnig innýflafluga (fræðiheiti: Gasterophilus) eru sníkjuflugur sem valda lirfuóværu í iðrum dýra. Vembur eru ættkvísl sem tilheyra ætt brimsuflugna. Flugurnar eru stórar, eru flestar í heitum löndum, en eru einnig þekktar á Íslandi. Af vembum er Hrossavemban algengust á norðurlöndum, en hún þekkist um alla Evrópu.

Tilvísanir

Skordýr
Sníkjuflugur
Meindýr
Lirfuóværa

Lirfuóværa (myiasis) er fyrst og fremst hitabeltissjúkdómur sem orsakast af flugnalirfum sem lifa sníkjulífi í hryggdýrum. Sjúkdómurinn er vel þekktur í mönnum en einnig algengt vandamál í húsdýrum. Lirfuóværu má skipta í þrjá flokka:

 Í fyrsta lagi eru tilfelli þar sem hýsill er nauðsynlegur hluti af lífsferli flugunnar. Þar eru algengastar lirfur brimsuflugna (Oestridae) og flugunar C. anthropophaga (stundum köllum mangó fluga). 
 Í öðru lagi eru tilfelli þegar flugur sem þurfa almennt ekki hýsil, verpa í veiklaða húð eða sár. Stundum er notast við þennan eiginleika þegar langvinn sár eru smituð af lirfum viljandi í lækningaskyni. Þar éta lirfur dautt hold og gefa frá sér bakteríudrepandi efni. 
 Í þriðja lagi geta egg flugna sem almennt smita ekki hýsil borist með óbeinum hætti í meltingarveg, kynfæri eða þvagfæri og valdið þar einkennum. Síðasttalda afbrigðið er einnig kallað sýndarlirfuóværa (pseudomyiasis). Ein þekkt ástæða er meðal annars húsflugan (Musca domestica) sem finnst í nær öllum heimshlutum.

Heimildir 
Dagur Ingi Jónsson, Erling Ólafsson, Magnús Gottfreðsson. Tilfelli mánaðarins: Óboðinn gestur frá Afríku. Læknablaðið. 98. árgangur (11.tbl.) 2012
Meindýr
Fjósabrimsa

Fjósabrimsa (fræðiheiti: Dermotobia hominis) er ein af nokkrum tegundum sníkjuflugna sem valda lirfuóværu í mönnum og kallast brimsur. Fjósabrimsan fer mest á nautgripi en á það til að fara á menn líka, hunda, ketti, svín og fleiri húsdýr og getur í raun farið á öll þau sömu dýr sem moskítóflugan sækir í. Ýmsar leiðir hafa verið viðhafðar til að losna við lirfur þessarar tegundar. Stundum eru þær kreistar út sem getur verið erfitt og sárt vegna þessa að lirfan er með brodda sem vísa aftur og virka sem akkeri. Þá er oft reynt að loka fyrir opið þannig að lirfan neyðist út til að anda og þá er hægt að taka hana, jafnframt verður lirfan við þetta sljó af súrefnisskorti og getur jafnvel dáið. Nú á dögum er þó oftast skorið á kýlið og lirfan tekin þannig út.

Fullorðin fluga er um 15mm að lengd og minnir á stóra maðkaflugu. Hún hefur gul- eða brúnleitan haus og lappir. Fjósabrimsan hefur það sérkenni að hún verpir ekki sjálf á hýsil sinn, heldur notar hún aðrar tegundir af flugum sem sjúga blóð sem burðardýr, líkt og moskítófluguna, fangar og verpir eggjum sínum á þær. Þegar burðardýrið sest svo á menn eða nautgripi til að sjúga blóð þá skríður örsmá lirfan úr egginu á húð hins eiginlega hýsils og grefur sin inn í hana.

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Brimsur
Meindýr
Kirkjubokka

Kirkjubokka (fræðiheiti: Protophormia terraenovae) er flugutegund sem var fyrst lýst af Robineau-Desvoidy 1830.  Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Kirkjubokka finnst víðast á norðurhveli og þá á Íslandi nær öllu.

Myndir

Tilvísanir 

Skordýr

Maðkaflugnaætt
Skordýr á Íslandi
Hræbokka

Hræbokka (fræðiheiti: Cynomya mortuorum) er flugutegund sem var fyrst lýst af Carl von Linné 1761.  Engar undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Kirkjubokka finnst víðast á norðurhveli nema á Norður-Ameríku og þá á Íslandi nær öllu.

Myndir

Tilvísanir 

Skordýr

Maðkaflugnaætt
Skordýr á Íslandi
Brimsa

Brimsuflugur  (fræðiheiti: Oestridae) er ætt sníkjuflugna sem verpa á lifandi spendýr, en lirfur þeirra eru þekktar fyrir að valda lirfuóværu í holdi eða iðrum dýra. Lirfur þeirra grafa sig inn í líkama hýsilsins með ýmsum hætti og valda oft mikilli þjáningu og að lokum dauða. Sú ættkvísl brimsa sem herjar einvörðungu á iður dýra eru kallaðar Vembur. Fjósabrimsan (Dermotobia hominis) er eina tegundin af brimsum sem þekkt er fyrir að markvisst leggjast á mannfólk sem og húsdýr.

Brimsur eru alræmdir skaðvaldar en þær útbreiddustu eru: 

 Fjósabrimsa
 Rádýrabrimsa
 Fjárbrimsa
 Uxabrimsa
 Hérabrimsa

Flokkun
Tvívængjur, Diptera
Flugur, Brachycera
Cyclorrhapha
Schizophora
Calyptratae
 Yfirættin Oestroidea 
 Ættin Brimsur (Oestridae)
"Húðbrimsur" 
 Undirættin Oestromyiinae  – lifir á nagdýrum og múshérum. Engar tegundir í Norður Evrópu
 Undirættin Hypodermatinae – lifir á klaufdýrum
 Ættkvíslin Hypoderma Latreille, 1818
Hypoderma (=Oedemagena) tarandi (Linnaeus, 1758)  - lifir á hreindýrum
  Uxabrimsa, Hypoderma bovis (Linnaeus, 1758)  – lifir á nautgripum, nú mjög sjaldgæf.
  Hypoderma lineatum (Villers, 1789)  – lifir á nautgripum, nú mjög sjaldgæf.
 Hypoderma diana Brauer, 1858  – lifir á hjartardýrum, sérstaklega rádýrum, finnst einnig á gemsum, sauðfé og antilópum.
 Ættkvíslin Oestroderma
 Ættkvíslin Oestromyia
 6 aðrar ættkvíslir á heimsvísu
 "Nasabrimsur" 
 Undirættin Cephenemyiinae
 Ættkvíslin Cephenemyia
Cephenemyia trompe – á hreindýrum, í nösum og koki.
  Cephenemyia ulrichii – á elg
 Rádýrabrimsa, Cephenemyia stimulator – leggst á rádýr.
 Undirættin Oestrinae – lirfurnar eru í nösum og koki hýsilsins.
 Ættkvíslin Oestrus
Fjárbrimsa, Oestrus ovis. Lirfurnar eru í nösum fjár. Eggjunum er erpt í eða við nasir hýsinlsins, og lirfurnar skríða á áfangastað.
 7 aðrar ættkvíslir á heimsvísu
 "Magabrimsur" eða vembur
 Undirættin Gasterophilinae  – sníkir á hestum, ösnum, sebra og nashyrningum og er með lirfustigið í maga og þörmum hýslanna.
 Vembuættkvíslin Gasterophilus – átta tegundir sem lifa á hestum og ösnum og tvær á sebrahestum
Hrossavemba, Gasterophilus intestinalis
 Gasterophilus haemorrhoidalis
 Gasterophilus inermis
 Gasterophilus nasalis
 Ættkvíslin Gyrostigma Brauer  – 3 tegundir á nashyrningum
 Gyrostigma rhinocerontis (Hope)  – á afríkönskum nashyrningategundum 
 Gyrostigma conjugens Enderlein – á svörtum nashyrningum 
 Gyrostigma sumatrensis Baruer – á súmatranashyrningum
 Undirættin Cobboldiinae  – á fílum
 Ættkvíslin Cobboldia Brauer  – 4 núlifandi og 1 líklega útdauð tegund
 Cobboldia russanovi Grunin  – líklega útdauð þar sem hún lifði á loðfílum
 Ættkvíslin Neocuterebra
 Ættkvíslin Ruttenia

Tilvísanir 

Brimsur
Sníkjudýr
Meindýr
Curtis Carter

Curtis "Trukkurinn" Carter (fæddur s.1950) var bandarískur körfuknattleiksmaður sem gerði garðinn frægan með KR tímabilið 1975-1976. Hann og Jimmy Rogers, sem samdi við Ármann sama haust, voru fyrstu erlendu atvinnumennirnir í körfubolta hér á landi. Koma þeirra hleypti nýju lífi í körfuboltann á Íslandi en tilþrif þeirra og litríkir persónuleikar juku áhugan og umfjöllun á körfuboltans og voru þeir tíðir gestir á blaðsíðum dagblaða landsins.

Ferill á Íslandi
Carter, sem var valinn af Phoenix Suns í NBA nýliðavalinu árið 1971, gekk til liðs við KR haustið 1975, 25 ára að aldri, eftir að hafa spilaði í Mexíkó og Svíþjóð tímabilin á undan, og vakti strax mikla athygli fyrir kraftmiklar troðslur. Þann 11. nóvember, í leik á milli KR og Vals, fékk hann viðvörun og seinna tæknivillu fyrir að troða boltanum ítrekað í körfuna, eitthvað sem var ekki leyft samkvæmt reglunum á þeim tíma. Menn höfðu einnig áhyggjur af því að víravirkið sem hélt körfunum í loftinu myndi ekki þola troðslur hans til lengdar.

Fyrsti leikurinn á milli Carter og Rogers var 16. desember og var beðið með mikilli eftirvæntingu. Leikurinn olli ekki vonbrigðum, var æsispennandi og endaði 85-81 Ármanni í vil. En þegar einungis 54 sekúndur voru eftir af leiknum, og staðan jöfn 81-81, þá lenti Carter saman við Rogers og sló hann hnefahöggi í gólfið. Ljósmyndari Dagblaðsins náði mynd af högginu og endaði það á forsíðu blaðsins daginn eftir ásamt því sem fyrirsögnin á frétt Þjóðviljas hljóðaði "Jimmy vann einvígið — Trukkur hnefaleikana". 
Báðir leikmennirnir fengu eins leikja bann fyrir slagsmálin frá aganefnd KKÍ og var hótað með 6 leikja banni ef þeir fengju aðra brottvísun. Dómurinn var talsvert gagnrýndur, bæði þar sem hann þótti of stuttur auk þess að hótunin um 6 leikja bann fyrir annað brot, sem myndi líklegast enda feril þeirra hér á landi, átti bara við um þá en ekki aðra leikmenn. Töldu menn hætta á að andstæðingar þeirra myndu reyna að æsa þá upp í tilraun til að fá dómarana til að vísa þeim af velli.

Í lok tímabilsins var það Rogers sem stóð á toppnum en Ármann tryggði sér Íslandsmeistaratitilinn eftir að hafa sigrað KR í síðasta leik tímabilsins á meðan KR endaði í þriðja sæti, á eftir ÍR í öðru sæti. Carter stóð hins vegar uppi sem stigakóngur deildarinnar með nýju deildarmeti, 451 stigi í 13 leikjum, en á eftir honum fylgdu Rogers með 365 stig og Kristján Ágústsson hjá Snæfelli með 337 stig.

Tölfræði í efstu deild

Afrek
Stigakóngur efstu deildar karla: 1976

Heimildir

Ytri tenglar
Upplýsingar á realgm.com

Bandarískir körfuknattleiksmenn
Leikmenn Úrvalsdeildar karla í körfuknattleik
Phoenix Suns

Phoenix Suns er körfuboltalið frá Phoenix í Arisóna sem spilar í NBA deildinni. Liðið hefur fjórum komist í úrslit NBA en aldrei unnið titil. Liðið komst í úrslit NBA árið 2021 gegn Milwaukee Bucks en tapaði 2-4.

Þekktir leikmenn
Kevin Johnson
Charles Barkley
Kurt Rambis
Dan Majerle
Steve Nash
Jason Kidd
Shaquille O'Neal
Chris Paul
Devin Booker

Bandarísk körfuknattleiksfélög
NBA
Stofnað 1968
Hólmsá (Reykjavík)

Hólmsá er á við Reykjavík. Upptök Hólmsár eru við Elliðakotsbrekkur og áin rennur í Elliðavatn og heitir þá Bugða. Árið 1887 var fyrst byggð brú á Hólmsá á þjóðveginum austur fyrir fjall. Sú brú sem  var 18 álna löng, tók af í vetrarflóði 1888. Afrennsli
Selvatns heitir einungis Ós og fellur um Gljúfur og Elliðakotsmýrar í Hólmsá, þar sem heitir Óskjaftur.

Hólmsá rennur fyrir norðan við bæinnn Gunnarshólma  undir Hólmsábrú suður um Heiðartagl. Þar fellur kvíslin Ármótakvísl úr Hólmsá í Suðurá en Hólmsá  norðan við bæinn Hólm. Áin heitir Hólmsá þangað til hún er til móts við Baldurshaga en þá heitir hún ýmist Hólmsá eða Bugða. Vegagerð ríkisins brúaði Hólmsá árið 1926 og lagði veg frá Suðurlandsvegi í Rauðhóla.

Heimildir 
 Morgunblaðið, 143. tölublað (29.06.1967), Bls. 4
 Suðurlandsvegur frá Hólmsá ofan Reykjavíkur að Hveragerði

Ár á Íslandi
Landafræði Reykjavíkur
Gasterophilus pecorum

Gasterophilus pecorum er tegund af flugum  í ættkvíslinni Gasterophilus sem sníkir á hestum og öðrum dýrum af hestaætt.

G. pecorum er alvarlegt vandamál í hestategundum á eyðimerkursteppum í Xinjiang, Kína, þar sem hún er ríkjandi brimsutegund á svæðinu. 
í Kalamaili Nature Reserve, Kína, er G. pecorum verulegt vandamál í heilsu Przewalskihestsins, sem hefur verið endurfluttur þangað.

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Gasterophilus haemorrhoidalis

Gasterophilus haemorrhoidalis er tegund af flugum í ættkvíslinni Gasterophilus sem verpir á vörum og í kring um munn hesta múldýra og asna, en einnig hreindýra.

Í Equidae, festir lirfan á þriðja stigi sig við maga, en einnig við endaþarm, stundum mikill fjöldi.  Mikil sýking getur valdið endaþarms "prolapse" í folum og múldýrum in foals and mules.

Í hreindýrum vaxa lirfurnar í nasaholum og hálsi og er hnerrað út að vori.

Hún sníkir ekki á mönnum.

Ytri tenglar
GNWT - Environment and Natural Resources 'Nose Bot' page

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Rádýrabrimsa

Rádýrabrimsa (fræðiheiti: Cephenemyia stimulator) er tegund sníkjuflugna af brimsuætt. Flugan finnst víða um skóga Mið-Evrópu, en þekktist ekki á Norðurlöndum. Rádýrabrimsan er lík hunangsflugu að stærð og útliti, brúnloðin. Hún verpir á granir rádýra og lirfurnar skríða inn um nasirnar. Á löngum tíma holgrafa lirfur hennar  nefhol, gómfyllur eða hálsvefi, grafa sig síðan út eða er hóstað út og púpa sig á jörðinni í hrufóttu hylki.

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Fjárbrimsa

Fjárbrimsa (fræðiheiti: Oestrus ovis) er tegund sníkjuflugna af brimsuætt. Fjárbrimsan líkt og rádýrabrimsan verpir á granir klaufdýra, en fjárbrimsan herjar einkum á sauðkindur. Lirfur hennar skríða inn um nasirnar og setjast að þar. Þessi fluga þekkist vel á norðulöndum og er illræmt meindýr á sauðfjárstofnum.

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Skófalús

Skófalús (fræðiheiti: Liposcelis silvarum) er sníkjudýr um 1mm að lengd sem býr í Evrópu, á trjáberki og í fuglshreiðrum. Skófalúsin er vængjalaus og lifir á skófum og smásveppum.

Tilvísanir
Gasterophilus nasalis

Gasterophilus nasalis er flugutegund sem var fyrst lýst af Carl von Linné 1758.  Tegundin finnst á norðurlöndunum. Engin undirtegund er skráð í Catalogue of Life.

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Gasterophilus nigricornis

Gasterophilus nigricornis er flugutegund sem var fyrst lýst af Friedrich Hermann Loew 1863.  Engin undirtegund er skráð í Catalogue of Life.

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Gasterophilus inermis

Gasterophilus inermis er flugutegund sem var fyrst lýst af Brauer, 1858.  Engin undirtegund er skráð í Catalogue of Life.

Útbreiðslusvæði tegundarinnar er í Illinois.

Tilvísanir 

Skordýr
Sníkjudýr
Meindýr
Mendelevín

Mendelevín er frumefni sem ekki finnst í náttúrunni og hefur sætistöluna 101. Er geislavirkur málmur.

Mendeleveín var fyrst búið til á rannsóknarstofu 1955 með því að skjóta saman einsteinín og alfa ögnum og er þessi sama aðferð notuð til að búa það til í dag.

Vegna þess hve seinlegt er að búa til mendelevín og hversu skammur helmingunartíminn er hafa ekki fundist nein not fyrir það fyrir utan vísindarannsóknir.
Getúlio Vargas

Getúlio Dornelles Vargas (19. apríl 1882 – 24. ágúst 1954) var brasilískur lögfræðingur og stjórnmálamaður sem gegndi embætti forseta Brasilíu á tveimur tímabilum. Fyrri forsetatíð hans var frá 1930–1945, en á þeim tíma var hann starfsforseti frá 1930–1934, forseti frá 1934–1937 og einræðisherra frá 1937–1945. Eftir að Vargas var steypt af stóli árið 1945 tókst honum að snúa aftur til valda sem lýðræðislega kjörinn forseti árið 1951. Hann sat í embætti þar til hann framdi sjálfsmorð árið 1954. Vargas var forseti í 18 ár, lengur en nokkur annar forseti Brasilíu og næstlengst allra brasilískra þjóðhöfðingja á eftir Pedro 2. keisara. Vargas aðhylltist þjóðernishyggju, iðnvæðingu, miðstýringu, samfélagsvelferð og lýðhyggju. Vegna þessara stefnumála var Vargas kallaður „faðir hinna fátæku“. Vargas var í hópi popúlista á borð við Lázaro Cárdenas og Juan Perón sem komust til valda í Rómönsku Ameríku á fjórða áratuginum með því að leggja áherslu á þjóðernishyggju og samfélagsumbætur. Hann var í senn stuðningsmaður verkamannaréttinda og svarinn andkommúnisti.

Vargas komst fyrst til valda með hjálp pólitískra utangarðsmanna og almennra hermanna í byltingu árið 1930 sem gerð var í kjölfar ósigurs hans í kosningum fyrr sama ár. Með valdatöku Vargas leið gamla brasilíska lýðveldið undir lok og með því pólitísk yfirráð ríkra landeigenda og kaffiræktarbaróna frá São Paulo. Vargas tókst að vinna sigur í kosningum árið 1934 og notfærði sér hræðslu við kommúnistabyltingu til þess að setja árið 1937 á fót samráðssinnaða alræðisstjórn sem hann kallaði „nýja ríkið“. Ríkisstjórn hans sótti innblástur til fasistastjórna Salazars í Portúgal og Mussolini á Ítalíu. Vargas náði brátt mjög sterku persónufylgi meðal áhagenda stjórnarinnar og byggði upp sterka áróðursmaskínu í kringum persónu sína.

Vargas vildi breyta Brasilíu úr plantekruhagkerfi í iðnaðarveldi undir umsjón ríkisvaldsins. Hann léði innlendum iðnaði hjálparhönd með því að setja upp verndartolla og með því að fjárfesta í ýmsum iðnaðarinnviðum. Vargas ríkisvæddi olíu-, námu-, salt- og bílaiðnaðinn. Stefnumál hans mótuðu efnahag Brasilíu í marga áratugi, bæði á valdatíðum vinstrimanna eins og João Goulart og hægrisinnuðu herstjórnarinnar sem réð frá 1964 til 1985. Endi var bundinn á verndarhyggju Vargas á tíunda ártuginum með frjálslyndisumbótum Fernando Collor de Mello og Fernando Henrique Cardoso.

Vegna aukinna krafa um lýðræði í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar sagði Vargas af sér árið 1945 og José Linhares tók við forsetaembættinu. Vargas var þó nógu vinsæll meðal Brasilíumanna til að vinna sigur í forsetakosningum og komst aftur til valda árið 1951. Á seinni embættistíð sinni glímdi Vargas við þunglyndi vegna aukinna pólitískra deilna og gagnrýni á aðferðum hans. Hann framdi sjálfsmorð í ágúst árið 1954 með því að skjóta sig í bringuna með skammbyssu. Vargas var fyrsti brasilíski forsetinn sem sótti stuðning til alþýðunnar og er gjarnan talinn áhrifamesti brasilíski stjórnmálamaður tuttugustu aldarinnar.

Tilvísanir

Forsetar Brasilíu
Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni
Dauðsföll af völdum sjálfsmorða