alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Rafsegulgeislun

Rafsegulgeislun eða rafsegulbylgjur (stundum kallað ljós) eru bylgjur í rafsegulsviðinu sem ferðast gegnum rúmið og bera með sér orku. Rafsegulgeislun inniheldur útvarpsbylgjur, örbylgjur, innrautt ljós, sýnilegt ljós, útfjólublátt ljós, röntgengeislun og gammageislun. 

Snúið er að lýsa því hvað rafsegulgeislun er. Hægt er að lýsa hegðun rafsegulgeislunar á tvo vegu: 

 Lýsa má rafsegulgeislun sem bylgjum, samtaka sveiflum í bæði segulsviði og rafsviði líkt og nafnið gefur til kynna. Þessar samtaka sveiflur sveiflast hornrétt hvor á aðra og þvert á þá stefnu sem bylgjurnar ferðast í.
 Líka má líta á rafsegulgeislun sem eindir sem streyma um sem litlir orkuskammtar. Ljós fylgir lögmálum skammtafræðinnar.

Báðar þessar leiðir eru rétt leið til að lýsa hegðun rafsegulbylgja. Þetta er hið torskilda tvíeðli ljóss.

Rafsegulgeislun verður til þegar frumeindir (atóm) losar frá sér orku. Þegar frumeind tekur í sig orku veldur það því að ein eða fleiri rafeind í frumeindinni hækkar um orkuþrep. Þegar rafeindin dettur aftur niður um orkuþrep myndast rafsegulgeislun. Sú gerð rafsegulgeislunar sem myndast fer eftir frumeind og magni orku, og hún getur verið í formi hita, ljóss, eða annars konar rafsegulgeislunar.

Rafsegulgeislun þarf ekki efni til að berast um í (ólíkt hljóðbylgjum).

Rafsegulrófið

Hraði rafsegulbylgja 
Í tómarúmi ferðast rafsegulbylgjur með ljóshraða, en þegar þær ferðast í gegnum efni rekast þær á efnið og ferðast því hægar. Hraðinn er háður eiginleikum umhverfisins og má lýsa með rafsvörunarstuðli () og segulsvörunarstuðli ().

Í tómarúmi er raf- og segulsvörunarstuðlarnir:  og .

Ljóshraðinm í tómarúmi er því: . Þegar ljós ferðast í efni stækka þessir stuðlar og því verður ljóshraðin minni.

Tenglar 

Ítarlegar upplýsingar um rafsegulgeislun á Stjörnufræðivefnum
Ítarlegar upplýsingar um ljósið á Stjörnufræðivefnum

Tengt efni 
 Kandela, grunneiningin fyrir ljósstyrk

Geislun
Rafsegulfræði
Ragnheiður Jónsdóttir

Ragnheiður „yngri“ Jónsdóttir (f. 1646, d. 1715) var prófastsdóttir úr Vatnsfirði, dóttir séra Jóns Arasonar (f. 1606, d. 1673) og Hólmfríðar Sigurðardóttur konu hans. 

Ragnheiður var ein tólf systkina og varð eiginkona tveggja biskupa á Hólum. Hún var þriðja kona (1674) Gísla Þorlákssonar og seinni kona Einars Þorsteinssonar (1696) en hann varð bráðkvaddur eftir aðeins eins mánaðar hjónaband. Ragnheiður þótti einn besti kvenkostur á Íslandi á sinni tíð og var mikilvirk hannyrðakona. Eftir að Ragnheiður varð ekkja, og fluttist frá Hólum, bjó hún langa hríð á Gröf á Höfðaströnd með Odd digra bróðir sinn sem ráðsmann. Ragnheiður tók nemendur í hannyrðanám, bæði meðan hún var biskupsfrú á Hólum 1674 til 1684, og einnig meðan hún bjó á Gröf.

Myndir af Ragnheiði prýða íslenska 5000 króna seðilinn. Reynt var að finna myndefni sem tengdist íslenskum konum og framlagi þeirra þegar kvennafrídagurinn var nýafstaðinn og kona, Vigdís Finnbogadóttir, orðin forseti Íslands og var Ragnheiður ein af þeim konum í Íslandssögunni sem heimildir eru um. Á framhlið seðilsins  er Ragnheiður og fyrri maður hennar Gísli Þorláksson biskup ásamt tveimur fyrri konum Gísla.  Á bakhlið seðilsins er Ragnheiður ásamt tveimur stúlkum við hannyrðir og til hliðar er fangamark úr sjónabók Ragnheiðar. 

Stórt barokkmálverk sem Ragnheiður lét gera og sem varðveitt er á Þjóðminjasafninu  er grunnurinn að mannamyndunum. Á seðlinum sést hún sitja í stól með kistusæti sem hún átti og nú er varðveittur í Þjóðminjasafninu, einnig heldur hún á sjónabók sem er til á safninu. Einnig er stuðst við  og altarisklæði úr Laufáskirkju sem talið er hennar verk og með hennar fangamarki. Sjónabók, stóll, tvær fatakistur, trafaöskjur, að minstakosti tvö bréf og handskrifuð sálmabók merkt Ragnheiði hafa varðveist.

Heimildir 

Ragnheiður Jónsdóttir
Ragnheiður Jónsdóttir
Ragnheiður Jónsdóttir

Íslendingar á 17. öld
Íslenskar konur á 17. öld
Íslendingar á 18. öld
Íslenskar konur á 18. öld
Gísli Þorláksson

Gísli Þorláksson (f. 11. nóvember 1631, d. 22. júlí 1684) var Hólabiskup frá 1657 til dauðadags 1684, eða í 27 ár.

Foreldrar: Þorlákur Skúlason biskup á Hólum og Kristín Gísladóttir kona hans. Gísli fæddist á Hólum og ólst þar upp. Hann brautskráðist úr Hólaskóla 1649 og fór utan sama haust. Skráður í  Kaupmannahafnarháskóla 3. desember 1649. Kom aftur til landsins 1652, var skólameistari á Hólum 1654–1656. Eftir fráfall föður síns var hann kosinn biskup á  prestastefnu 21. apríl 1656, aðeins 24 ára. Fór utan um sumarið og var vígður 10. maí 1657. Kom að Hólum 7. júlí sama ár og var biskup til dauðadags, 1684, þá 52 ára. 

Gísli var friðsamur maður, lítillátur, örlátur og vel látinn, en þótti hvorki mikill lærdómsmaður né hafa háar gáfur. Var og reynslulítill þegar hann tók við embætti, en naut ætternis síns. Fyrri hluta biskupsferils síns stóð hann nokkuð í skugga Brynjólfs Sveinssonar biskups í Skálholti, sem var atkvæðameiri maður. Gísli átti um tíma í hörðum deilum við Jón Eggertsson á Ökrum og fleiri. 

Gísli er einna kunnastur fyrir áhuga sinn á myndlist. Hann hafði lengi í þjónustu sinni Guðmund Guðmundsson bíld frá Bjarnastaðahlíð. Eru til mörg verk sem Guðmundur vann fyrir Gísla og Ragnheiði Jónsdóttur þriðju konu hans. Þekktast þeirra er skírnarsárinn í Hóladómkirkju, frá 1674.

Ritstörf: Húspostilla 1–2 (Gísla-postilla), Hólum 1667–1670, að nokkru þýdd. Þýddi einnig spurningakver handa börnum, Examen Catheceticum, Hólum 1674. Orti latínukvæði til Runólfs Jónssonar 1651. Hafði umsjón með prentsmiðjunni á Hólum og lét prenta þar rúmlega 40 bækur. Þekktust þeirra er frumútgáfa Passíusálma Hallgríms Péturssonar 1666. 

Árið eftir að Gísli dó, 1685, var prentuð önnur útgáfa Gísla-postillu, og einnig Kristileg líkpredikun Gísla Thorlákssonar eftir Þorstein Gunnarsson. Voru það síðustu bækur prentaðar á Hólum á 17. öld, áður en prentsmiðjan var flutt suður í Skálholt.

Í Þjóðskjalasafni Íslands eru nokkrar skjalabækur Gísla, m.a. bréfabók hans (óheil) og prestastefnubók, prentaðar 1983: Prestastefnudómar og bréfabók Gísla biskups Þorlákssonar. 

Gísli var þríkvæntur: 
 Kona 1 (gift 1658): Gróa Þorleifsdóttir (um 1633 – 14. janúar 1660), dóttir Þorleifs Magnússonar sýslumanns á Hlíðarenda. 
 Kona 2 (1664): Ingibjörg Benediktsdóttir (2. maí 1636 – 24. janúar 1673), dóttir Benedikts Halldórssonar sýslumanns á Reynistað. 
 Kona 3 (1674): Ragnheiður yngri Jónsdóttir (1646 – 10. apríl 1715), dóttir Jóns Arasonar prests í Vatnsfirði. 
Gísli var barnlaus með öllum konum sínum.

Heimildir
Páll Eggert Ólason: Íslenskar æviskrár II.
Sigurður Líndal (ritstj.): Saga Íslands VII.

Hólabiskupar

Íslendingar á 17. öld
Þórðarhellir

Þórðarhellir er í austanverðri Reykjarneshyrnu í Árneshreppi á Ströndum, rúmlega klukkutíma gang frá bænum Litlu-Ávík, 2-3 km. Þórðarhellir er undir háu hamrabelti og frá honum er brött 20-30 metra grjótskriða niður að sjó. Fjaran veit nokkurn veginn í austur og er fyrir opnu hafi. Skammt fyrir utan Þórðarhelli ganga forvaðar í sjó fram, svonefnt Landskegg, og er sú leið ófær undir Reykjarneshyrnu til bæjarins Reykjarness. Hyrnan er einnig ókleif úr þessari átt. Eina færa leiðin að Þórðarhelli er gönguleiðin sem liggur frá Litlu-Ávík, þræða verður fjárgötur í bröttum skriðum og klöngrast um stórgrýti niðri í víkum.

Þórðarhellir er 10,5 metrar á breidd og 12 metrar á lengd. Mesta hæð hans er 3,10 metrar. Hann er hæstur til suðausturs en lækkar mjög til jaðranna. Mynni Þórðarhellis er mjög lágt og frekar mjótt og verður að skríða grjótskriðu niður á við til að komast inn í hellinn. Leifar af hleðslu, hægra megin þegar komið er inn í hellinn voru sýnilegar í lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. Nú sjást engin óræk merki um mannvist í hellinum.

Sagnir herma að Þórðarhellir sé gamalt útilegubæli og tvennum sögum fer af því hvaða Þórð hellirinn er kenndur við. Segja sumar sögur að hann sé kenndur við Þórð galdramann Guðbrandsson, bónda á Munaðarnesi, sem brenndur var fyrir galdra 1654. Þjóðsaga segir að hann hafi sloppið úr brennunni og leitað til bóndans í Litlu-Ávík sem hafi leynt honum í hellinum. 

Önnur munnmæli herma að hellirinn dragi nafn af Þórði sakamanni sem leyndist í hellinum um hríð. Ástir tókust með honum og heimasætunni á Litlu-Ávík og flutti hún í hellinn til hans og ól honum barn. Bóndinn í Litlu-Ávík brást ókvæða við þegar hann frétti hvar dóttir hans hélt til og fór með lið manna í hellinn og nam stúlkuna og barnið á brott. Veittust mennirnir að Þórði en hann varðist þeim ofan af klettasyllu í Hyrnunni og kastaði í þá grjóti. Sagt var að bóndinn hefði látist af áverkum af völdum Þórðar.

Tenglar
 Vestfjarðavefurinn - Þórðarhellir

Hellar á Íslandi
Strandir
Hið íslenska Biblíufélag

Hið íslenska Biblíufélag er félag sem var stofnað 10. júlí 1815 til að vinna að útgáfu og útbreiðslu Biblíunnar á Íslandi. Félagið var stofnað fyrir tilstuðlan ensks manns, Ebenezer Henderson, sem hér var á ferð um þær mundir að tilhlutan hins volduga enska biblíufélags. Félagið er elsta starfandi félag á Íslandi.

Tenglar
 Heimasíða félagsins

Þýðing
Biblíufélög
Kirkjan á Íslandi
Haglél

Haglél, hagl eða él er tegund úrkomu, sem fellur úr éljaskýjum og er glærar eða mattar og oft harðar ískúlur, 5 til 50 mm að þvermáli. Í einstaka tilfellum eru höglin svo stór að þau valda tjóni á mannvirkjum og gróðri og jafnvel fólki. Þetta geta verið snjóél, slydduél eða haglél. Él myndast í óstöðugu lofti og þeim fylgja stundum þrumur og eldingar.

Orð tengd hagléli 
 bleikihagl er él með hálfgagnsæjum haglkornum sem átti að boða lin.
 gráp gamalt orð haft um haglél. 
 grjónabylur er hagl, él (á norðaustan).
 hagldropi haglkorn.
 haglsteinn haglkorn. 
 hegla - það heglir - það fellur hagl. 
 snæhagl hagl, 2-5 mm í þvermál.

Sjá einning 
Rigning 
Regnskúr

Úrkoma
Snjór
Johann Wolfgang von Goethe

Johann Wolfgang von Goethe (28. ágúst 1749 – 22. mars 1832) var þýskur rithöfundur, ljóðskáld, dramatúrg, vísindamaður og heimspekingur sem skrifaði meðal annars leikritið Fást, skáldsöguna Raunir Werthers unga og Zur Farbenlehre um litafræði. Hann var hluti af þýsku bókmenntahreyfingunni Sturm und Drang við upphaf rómantíska tímabilsins. Goethe átti ríkan þátt í að koma rómantísku hreyfingunni á legg og hafði mikil áhrif á hana. Með orðum George Eliot var Goethe „stærsti andi þýskrar ritlistar ... og hinn síðasti sanni heimsmaður á þessari jörðu“. Meðal verka Goethes eru umdeildar vísindakenningar sem hafa verið bæði heimspekingum og listamönnum innblástur og jafnvel raunvísindamönnum, en hugmyndir hans um plöntur og þróun dýra voru þróaðar áfram af náttúrufræðingum, þeirra á meðal var Charles Darwin. Ein virtasta menningarstofnun heims, Goethe-Institut, heitir eftir honum en hún hefur það hlutverk að breiða þýska menningu út um heimsbyggðina.

Tenglar 
 Johann Wolfgang von Goethe; grein í Eimreiðinni 1896
 Goethe og konurnar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1999
 Frú von Goethe - fáfróð en fýsileg; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981
 Goethe húsið í Frankfurt; grein í Morgunblaðinu 1956
Ljóð eftir Goethe
 „Þrjú kvæði“; birtust í Skírni 1913

Þýskir vísindamenn
Þýskir rithöfundar
Þýsk leikskáld
Þýsk skáld
Þýskt aðalsfólk
Austfirðir

Austfirðir er samheiti fjarða á vogskorinni austurströnd Íslands. Austfirðir eru taldir frá Glettingi að Eystrahorni: Húsavík, Loðmundarfjörður, Seyðisfjörður, Mjóifjörður, Norðfjörður, Hellisfjörður, Viðfjörður, Sandvík, Vöðlavík, Eskifjörður (sem gengur inn úr Reyðarfirði), Reyðarfjörður, Fáskrúðsfjörður, Stöðvarfjörður, Breiðdalsvík, Berufjörður, Hamarsfjörður, Álftafjörður. Austasti tangi Austfjarða er Gerpir og er hann á milli Sandvíkur og Vöðlavíkur. Í Sandvík var austasta byggð á Íslandi fram á 20. öld.

Austurland
Firðir á Íslandi
Einhliða einangrun Japan

Einhliða einangrun Japan (japanska: 鎖国, Sakoku) hófst árið 1641 og stóð í tvær aldir, eða til 1853. Einangrunin var uppistaða í utanríkisstefnu Tokugawa-stjórnarinnar á Jedótímabilinu. Dauðarefsing lá við því að koma til Japans eða fara frá Japan. Dauðarefsing við því að yfirgefa Japan var ekki aflögð fyrr en á Meiji-tímabilinu. 

Undantekning á reglunni var verslun Hollendinga á Dejima-eyju í Nagasaki. Í Nagasaki fóru og fram viðskipti við Kína og á Tsushima-svæðinu í Nagasaki fóru fram viðskipti við Kóreumenn. Kóreumenn stunduðu og viðskipti á Ryukyu-eyju við suðvestanverða Kyushu. Til viðbótar sendu kaupsýslumennirnir reglulega sendinefndir til sjógunsins í Jedó. 

Einangruninni var framfylgt svo stjórnin gæti haft hemil á samskiptum við önnur ríki. Síðar var hún notuð til að verja japanskar auðlindir fyrir ágangi útlendinga og takmarka útflutning á japönskum málmum.

Saga Japans
Þórarinn Eldjárn

Þórarinn Eldjárn (fæddur 22. ágúst 1949 í Reykjavík) er íslenskt skáld og rithöfundur. Hann er þekktur fyrir ljóð sem leika sér með hið hefðbundna ljóðaform og hnyttnar ljóðabækur fyrir börn sem systir hans Sigrún Eldjárn myndskreytir oft.

Ævi 
Foreldrar Þórarins eru Kristján Eldjárn, forseti Íslands 1968–1980, og Halldóra Ingólfsdóttir.

Þórarinn lærði bókmenntir og heimspeki við Háskólann í Lundi í Svíþjóð frá 1969–1972, íslensku við Háskóla Íslands 1972–1973, bókmenntir í Lundi 1973–1975 og lauk þaðan bakkalárprófi vorið 1975. Þórarinn var búsettur í Stokkhólmi á árunum 1975–79. Frá árinu 1975 hefur hann starfað sem rithöfundur og þýðandi og hefur sent frá sér fjölda ljóðabóka, smásagna og skáldsagna. Auk þess hefur hann þýtt mikið úr Norðurlandamálum og ensku, meðal annars rit eftir Göran Tunström, Lísu í Undralandi eftir Lewis Carroll, og leikrit eftir William Shakespeare.  

Þórarinn hefur sent frá sér nokkrar ljóðabækur fyrir börn í samstarfi við systur sína, myndlistarkonuna Sigrúnu Eldjárn, og hafa þær hlotið fjölmargar viðurkenningar. Verk eftir Þórarin hafa verið þýdd á Norðurlandamál og skáldsaga hans, Brotahöfuð á fleiri mál. 

Þjóðþekkt er ljóðið „Á íslensku má alltaf finna svar“ sem Þórarinn skrifaði fyrir íslenskuátak Mjólkursamsölunnar árið 1994. 

Hann var útnefndur Borgarlistamaður Reykjavíkur árið 2008. 

Þórarinn Eldjárn er kvæntur Unni Ólafsdóttur veðurfræðingi. Synir þeirra: Kristján Eldjárn gítarleikari (1972-2002), Ólafur Eldjárn (1975-1998), Úlfur Eldjárn tónskáld, Ari Eldjárn uppistandari og Halldór Eldjárn raftónlistarmanður í sveitinni Sykri.

Verk Þórarins

 1974 – Kvæði
 1978 – Disneyrímur
 1979 – Erindi
 1981 – Gleymmérei. Meðhöfundur Sigrún Eldjárn
 1981 – Ofsögum sagt
 1982 – Jólasveinaheimilið: vettvangskönnun. Meðhöfundur Brian Pilkington
 1983 – Kyrr Kjör
 1984 – Ydd
 1985 – Margsaga
 1988 – Skuggabox
 1991 – Óðfluga
 1991 – Ort
 1991 – Hin háfleyga moldvarpa
 1992 – Ó fyrir framan
 1992 – Kvæði og sögur
 1992 – Heimskringla
 1994 – Ég man: 480 glefsur úr gamalli nútíð
 1996 – Gullregn úr ljóðum Þórarins Eldjárn
 1996 – Brotahöfuð
 1997 – Halastjarna
 1998 – Sérðu það sem ég sé
 2001 – Grannmeti og átvextir
 2001 – Síðasta rannsóknaræfingin og fleiri harmsögur
 2002 – Eins og vax
 2003 – Snorra saga
 2004 – Baróninn
 2005 – Hættir og mörk
 2006 – Á dýrabaki
 2007 – Fjöllin verða að duga
 2008 – Kvæðasafn
 2009 – Alltaf sama sagan
 2010 – Vísnafýsn
 2012 – Hér liggur skáld
 2014 – Tautar og taular
 2019 - Til í að vera til
 2021 - Rím og roms
 2021 - Umfjöllun
 2022 - Allt og sumt

Þýðingar 

 Lér konungur eftir William Shakespeare (2010)
 Makbeð eftir William Shakespeare (2012)
 Jónsmessunæturdraumur eftir William Shakespeare (2019)

Þýdd verk 
Á esperanto
 Opinskánandinn (La malkasxantino), smásaga, í La Tradukisto, dudekunua numero, 12. novembro 1995, í þýðingu  esperantohópsins á Laugarvatni (Kristjáns Eiríkssonar, Hilmars Bragasonar og Óskars Ólafssonar).

Tengt efni 
 Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi

Tilvísanir 

Íslensk skáld
Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Trúleysingjar
Meiji-tímabilið

Meiji-tímabilið var tímabil umbyltingar í japönsku þjóðlífi. Japanskeisari tók völdin í sínar hendur. Mutsuhito, síðar Meiji keisari, keisari hinnar upplýstu stjórnar, ríkti frá 1867 til 1912. Tímabilið hófst á Meiji-byltingunni (明治維新, Meiji-ishin) sem átti sér stað á árunum 1866-1869, þ.e. meðan andspyrna Sjogúnstjórnarinnar og íhaldsmanna var brotin á bak aftur. Byltingin var hvati að iðnvæðingu Japans.

Ryoma, sjálfur frá Shikoku, fékk til samstarfs við sig Takamori, frá Kyushu, og Takayoshi, frá vestur-Honshu, og settu þeir sig upp á móti veldi Sjogúnstjórnarinnar. Meiji umbæturnar hófust eftir komu Matthew C. Perry og svörtu skipanna 8. júlí 1853. Perry neyddi Sjóguninn til að skrifa undir friðar- og vináttu samning 31. mars 1854, samningurinn batt enda á einhliða einangrun Japans, sem leiddi svo til undirritunar Harris-samkomulagsins um vinskap og viðskipti 29. júlí 1858. Hvorttveggja keisarinn og Sjóguninn voru andvígir opnun Japan.

Áhrifamenn í upphafi Meiji-tímabilsins:

 Sakamoto Ryoma (1836-1876)
 Okubo Toshimichi (1830-1878)
 Kido Takayoshi (1833-1877)
 Saigo Takamori (1827-1877)
 Iwakura Tomomi (1825-1883)
 Ito Hirobumi (1841-1909)
 Kuroda Kiyotaka (1840-1900)
 Matsukata Masayoshi (1835-1924)
 Oyama Iwao (1842-1916)
 Saigo Tsugumichi (1843-1902)
 Yamagata Aritomo (1838-1922)
 Inoue Kaoru (1835-1915)
 Saionji Kinmochi (1849-1940)
 

Saga Japans
Sjónabók

Sjónabók var teiknuð bók með uppdráttum - útrennslum sem einnig voru nefndar svo -  til að sauma, vefa og prjóna eftir. Varðveist hafa níu handrit sjónabóka frá 17. öld til seinni hluta 19. aldar, sjö eru í Þjóðminjasafni Íslands, eitt í einkaeign á Íslandi og eitt í Þjóðminjasafni Dana í Kaupmannahöfn en auk þess hafa varðveist fáeinir stakir uppdrættir á  blöðum og innan um annað efni í handritum og í einu tilviki á spássíu í handriti heilagra manna sagna frá 14. öld. Meðal sjónabóka sem hafa varðveist er sjónabók Ragnheiðar Jónsdóttur og sjónabók Jóns Einarssonar í Skaftafelli sem uppi var á 18. öld.

Heimildir 
 Handíðir horfinnar aldar, Elsa E. Guðjónsson tók saman, 1994
 Íslenzk sjónabók : gömul munstur í nýjum búningi eftir Elsu E. Guðjónsson, 1964

Sjónabók
Strá

Strá er blómberandi stilkur grasa (af grasaætt Poaceae) og stara (Cyperaceae). Strá grasa eru hol að innan og hafa hné en strá stara eru fyllt. Sum eru þrístrend. Hálmur er strá af þresktu korni, kornstrá. 

Starir
Grasaætt
Mary Wollstonecraft

Mary Wollstonecraft (27. apríl 1759 – 10. september 1797) var breskur rithöfundur, kvenréttindafrömuður og heimspekingur. Hún var gift rithöfundinum og fríþenkjaranum William Godwin og átti með honum dóttirina Mary Wollstonecraft Godwin sem síðar varð Mary Shelley þegar hún giftist skáldinu Percy Bysshe Shelley. Wollstonecraft var þeirrar skoðunar (sem þá var alls ekki almenn) að konur hefðu jafna skynsemi á við menn og ættu þar með að njóta sömu réttinda.

Í dag er Mary Wollstonecraft þekkt sem ein stofnenda femínískrar heimspeki og er oft vitnað í bæði líf hennar og verk í fræðinni. Á stutta ferli hennar skrifaði hún bækur, greinar, ferðabækur, sögubók um frönsku byltinguna og eina barnabók. Þekktasta verk Mary Wollstonecraft er Til varnar réttindum konunnar (A Vindication of the Rights of Woman) þar sem hún fjallar um að ástæður þess að konur virðist óæðri körlum séu í raun skortur á menntun og bendir því á nauðsyn þess að drengir og stúlkur hljóti sömu menntun. Bókin átti að vera andsvar við Émile eftir Jean-Jacques Rousseau. 

Eftir að Wollstonecraft féll frá birti ekkill hennar minnissögu um líf hennar sem upplýsti um óhefðbundin lífsstíl hennar og um leið eyðilagði orðstír hennar og varði það í næstum heila öld. Hinsvegar, þegar femíníska byltingin við aldamótin 1900 hófst fóru skoðanir og barátta Wollstonecraft fyrir réttindum kvenna og gagnrýni á hefðbundna "kvenmennsku" að verða æ mikilvægari í umræðunni

Wollstonecraft lést aðeins ellefu dögum eftir að hafa fætt seinni dóttur sína, Mary Shelley, sem seinna varð heimsfræg fyrir bækur sínar og sérstaklega fyrir bók sína Frankenstein sem er gjarnan talin hafa verið sú fyrsta í flokki vísindaskáldsagna.

Verk 
 Thoughts on the education of daughters (1786)
 The Female Reader (1789)
 A Vindication of the Rights of Men (1790)
 A Vindication of the Rights of Woman (1792)
 Historical and Moral View of the Origin and Progress of the French Revolution (1794)
 Letters Written During a Short Residence in Sweden, Norway, and Denmark (1796)

Tenglar 
 

Wollstonecraft, Mary
Wollstonecraft, Mary
Breskar kvenréttindakonur
Baskaland

Baskaland (Baskneska: Euskal Herria) er einnig heiti á landsvæði sem nær yfir Baskahéruð á Spáni og hluta af franska stjórnarsvæðinu Nýja-Akvitanía (franska: Nouvelle-Aquitaine).

Baskaland (spænska: País Vasco; baskneska: Euskadi) er spænskt sjálfstjórnarsvæði á Norður-Spáni. Höfuðstaður þess er Vitoria-Gasteiz. Aðrar stórar borgir eru Bilbo (spænska: Bilbao) og Donostia (spænska: San Sebastián). 

Baskaland skiptist í héruðin: Álava-hérað, Biscay-hérað og Gipuzkoa-hérað.

Tengill 
 Baskar; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1967
 Í baskalandi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1954

Spænsk sjálfstjórnarsvæði

Baskar
Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna

Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna er yfirlýsing um það sem telja skuli mannréttindi, þ.e. réttindi allra einstaklinga, sem samþykkt var af Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 10. desember 1948. Einn aðalhvatamaðurinn að gerð yfirlýsingarinnar, Eleanor Roosevelt, kallaði hana Magna Carta alls mannkyns. Yfirlýsingin var skrifuð í kjölfar Síðari heimsstyrjaldarinnar þar sem ýmsir töldu Stofnskrá Sameinuðu þjóðanna ekki nægilega sterka sem viðbrögð við hörmungum styrjaldarinnar og glæpum nasista. 

Mannréttindayfirlýsingin lýsir markmiðum og er ekki lagalega bindandi, enda ekki undirrituð sem slík af neinum. Hins vegar hefur hún virkað mjög sterkt sem tæki til að þrýsta á ríki að virða hana og bæta löggjöf til samræmis við hana. Þá eru all margir alþjóðasáttmálar byggðir á yfirlýsingunni

Tengill
 Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna í fullri lengd á íslensku

Siðfræði
Mannréttindi
Alþjóðaréttur
Heimsmarkmiðin
Sameinuðu þjóðirnar
Syd Barrett

Roger Keith „Syd“ Barrett (6. janúar 1946 – 7. júlí 2006) var enskur söngvari, lagahöfundur, gítarleikari og listamaður. Þekktastur var hann fyrir að hafa verið einn af stofnmeðlimum rokkhljómsveitarinnar Pink Floyd. Hann var þó ekki virkur sem tónlistarmaður nema í nokkur ár en dró sig svo út úr sviðsljósinu og hafði lítil samskipti við umheiminn frá því á 8. áratugnum til dánardags. Þrátt fyrir það hafa bæði lagasmíðar hans og sérstæður söngstíll reynst mikill áhrifavaldur annarra tónlistarmanna.

Enskir tónlistarmenn
Pink Floyd
Blantyre (Malaví)

Blantyre er fjölmennasta borg Malaví með um það bil 745.400 íbúa (2013). Blantyre er höfuðborg Blantyre-héraðs auk þess sem konungshöllin og hæstiréttur landsins er í borginni.

Borgin er nefnd eftir Blantyre í Skotlandi eftir heimabæ David Livingstone sem kannaði svæðið.

Bæir í Malaví
Monkey Bay

Monkey Bay eða Apaflói er bær í Malaví sem stendur við suðurenda Malaví-vatns. Borgin hefur rúmlega 10 þúsund íbúa (1998) og er í Mangochi-héraði. Í bænum er sjúkrahús þar sem læknanemar, meðal annars frá Íslandi, vinna sjálfboðaliðastarf.

Bæir í Malaví
Æðarkóngur

Æðarkóngur (fræðiheiti: Somateria spectabilis) er stór sjóönd sem verpir á norðurhveli jarðar á Norðurslóðum við strandir Norðaustur-Evrópu, Norður-Ameríku og Asíu. Hreiður æðarkóngs er fóðrað með dúni en það er á túndru nálægt sjó. Kollan verpir 4 til 6 eggjum. Æðarkóngur fer á veturna suður á bóginn til Noregs og austurhluta Kanada þar sem fuglarnir safnast saman í stóra hópa við sjávarsíðuna. Æðarkóngur lifir á kræklingum og lindýrum úr sjó. 

Æðarkóngur er minni en æðarfugl og er auðþekktur á því að blikinn er svartur með hvíta bringu og marglitt höfuð. Kollan, æðardrottning, er brún á lit.

Heimildir

Tenglar 
 Æðarkóngurinn; grein í Tímanum 1956

Tilvísanir 

Æðarfuglar
Seyðisfjarðarhreppur

Seyðisfjarðarhreppur var hreppur í Seyðisfirði á Austfjörðum. Heyrði hann undir Norður-Múlasýslu.

Á 19. öld óx upp útgerðarbær í botni fjarðarins. Fékk hann kaupstaðarréttindi sem Seyðisfjarðarkaupstaður í ársbyrjum 1895 og var skilinn frá hreppnum.

Hinn 1. apríl 1990 sameinaðist Seyðisfjarðarhreppur Seyðisfjarðarkaupstað á ný, að þessu sinni undir merkjum kaupstaðarins.

Fyrrum sveitarfélög á Austurlandi
Æðarfuglar

Æðarfuglar (fræðiheiti: Somateria) eru ættkvísl sjóanda og telur þrjár tegundir fugla sem allar verpa á norðurhveli.

Tegundir
 Æðarfugl eða æður (Somateria mollissima)
 Gleraugnaæður (Somateria fischeri)
 Æðarkóngur (Somateria spectabilis)

Æðarfuglar