alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Rúten

Rúten (einnig rúteníum, rúþen eða rúþeníum) er frumefni með efnatáknið Ru og er númer 44 í lotukerfinu. 
Þetta er sjaldgæfur hliðarmálmur í platínuflokknum, finnst í tengslum við platínugrýti og er notaður sem hvati í sumum platínumálmblöndum.

Almenn einkenni 
Rúten er fjölgildur, harður, hvítur málmur sem tilheyrir platínuflokknum. Það hefur fjórar kristalsgerðir, tærist ekki við stofuhita, en oxast með sprengikrafti. Rúten leysist upp í bráðnum alkalímálmum, er ónæmt fyrir sýru en ekki halógenum við hátt hitastig eða hýdroxíðum. Í smáum skömmtum getur rúþen aukuð hörku platínu og palladíns. Tæringarþol títans eykst merkjanlega ef bætt er við rúteni í litlu magni.

Hægt er að málmhúða þennan málm með annaðhvort raffellingu eða sundurliðingu við hita. Ein rúten-mólybden málmblanda hefur fundist sem að er ofurleiðandi við 10.6 K. Oxunarstig rútens 
eru á bilinu +1 til +8. -2 er einnig þekkt. Algengustu oxunarstigin eru +2, +3 og +4.

Notkun 
Rúten er notað í platínu- og palladínmálmblöndur sökum góðra herðunareiginleika sinna, sem að svo eru notaðar til að framleiða gríðarlega slitþolna raftengla. 0.1% af rúten í títanblöndu eykur styrk þess hundraðfalt.

Rúten er einnig fjölhæfur hvati: Hægt er að kljúfa vetnissúlfíð með ljósi með því að nota vatnslausn af CdS hlöðnum af rútenoxíði. Þetta klofnunarferli getur verið nytsamlegt til að afnema H2S úr öðrum efnum í olíuhreinsistöðvum og í öðrum iðnaðarferlum.

Sum rútensambönd gleypa ljós yfir allt sjánlega litrófið og eru nú mikið rannsökuð í alls kyns hugsanlega sólarorkutækni.

Frumefni
Hliðarmálmar
Platínuflokkur
Núllbaugur

Núllbaugur (einnig Greenwich-núllbaugur, Greenwich-baugur eða grunnbaugur lengdar) er sá lengdarbaugur sem allir aðrir lengdarbaugar jarðarinnar eru miðaðir við, hann hefur lengdargráðuna 0 og liggur í gegnum Royal Greenwich Observatory í Greenwich á Englandi. Daglínan (sem er ekki bein eins og núllbaugurinn) er svo staðsett í námunda við 180. lengdargráðu.

Saga 
Fyrir lengdargráður er engin náttúruleg miðlína til, líkt og miðbaugur fyrir breiddargráðurnar, þannig að velja þurfti þann viðmiðunarpunkt. Breskir landfræðingar og vísindamenn völdu að nota Greenwich, en aðrir völdu ýmsa punkta víðs vegar um jörðina, þar á meðal Ferro, Róm, Kaupmannahöfn, Jerúsalem, St. Pétursborg, Písa, París og Philadelphiu. Árið 1884 var, að frumkvæði Chester A. Arthurs forseta Bandaríkjanna, haldin alþjóðleg núllbaugsráðstefna þar sem meðal annars var ákveðið að öll lönd heims skyldu nota Greenwich sem núllbaug. San Domingo (nú Dóminíska lýðveldið) greiddi atkvæði gegn ályktuninni og Frakkland og Brasílía sátu hjá. Frakkland tók ekki upp Greenwich-núllbaug fyrr en 1911.

Heimildir 

Tímabelti
Landmælingar
Alþjóðlega núllbaugsráðstefnan

Alþjóðlega núllbaugsráðstefnan (enska: International Meridian Conference) var ráðstefna sem haldin var í október 1884 í Washington, D.C. í Bandaríkjunum að frumkvæði forseta Bandaríkjanna Chester A. Arthur til að ákveða hver ætti að vera núllbaugur jarðarinnar, niðurstaðan m.a. var sú að Greenwich-núllbaugurinn skyldi tekinn upp sem alþjóðlegur núllbaugur.

Alþjóðlegar ráðstefnur
Daglínan

Daglínan er ímynduð hlykkjótt lína á yfirborði jarðar sem liggur að mestu um ±180 lengdargráðu, hún liggur á móti núllbaugi. Vestan daglínunnar og austan hennar er sitt hvor dagurinn. Ef vestan hennar er 1. janúar á tilteknu ári, þá er 31. desember ársins á undan austan hennar. Því gætu farþegar skemmtiferðaskips sem sigldi frá vestri til austurs fagnað sömu áramótunum tvisvar. Hins vegar gætu farþegar annars skemmtiferðaskips, sem sigldi í vestur, alfarið misst af þessum sömu áramótum.

Tímabelti
Andes-fjöll

Andesfjöll (spænska: Cordillera de los Andes, Quechua: Anti eða Antis) eru um 7500 km langur og 500 km breiður fjallgarður sem liggur eftir vesturhluta Suður-Ameríku, meðalhæð hans er 4000 m. Hæsta fjallið er Aconcagua (6962 m)

Fjallgarðar
Klettafjöll

Klettafjöllin eru um 4800 km langur fjallgarður. Þau liggja frá Bresku Kólumbíu í Kanada í norðri til Nýju Mexíkó í Bandaríkjunum í suðri. Hæsti tindur þeirra er Mount Elbert í Colorado sem nær 4401 m.h.y.s. Hæsti tindur Kanadaklettafjalla er Mount Robson í Bresku Kólumbíu, 3954 m.

Gróður
Meðal barrtrjáa sem þar vaxa eru hvítgreni, blágreni, broddgreni, fjallaþinur, degli, fjallaþöll og stafafura. Lauftré eru m.a. balsamösp, nöturösp, elri og víðitegundir.

Dýralíf
Allmörg spendýr lifa í eða við fjöllin: Grábirnir, svartbirnir, úlfar, múrmeldýr, íkornar, múshéra, stórhyrninga, klettafjallageitur, elgir og hjartardýr. Af fuglum má nefna skallaerni, rjúpur, himbrima, marga spörfugla og endur.

Þjóðgarðar
Kanadamegin eru m.a. þjóðgarðarnir Jasper, Banff, Yoho-þjóðgarðurinn, Waterton Lakes-þjóðgarðurinn og Kootenay-þjóðgarðurinn. Í Bandaríkjunum eru m.a. Yellowstone, Rocky Mountain National Park, Glacier National Park og Grand Teton-þjóðgarðurinn. Þar er takmörkuð bygging mannvirkja.

Fjallgarðar
Fjöll í Bandaríkjunum
Fjöll í Kanada
Alpafjöll

Alpafjöll eða Alparnir (nefnd Mundíufjöll til forna eða Fjall) eru fjallgarður sem teygir sig um 1200 kílómetra frá Austurríki og Slóveníu í austri um Ítalíu, Sviss, Liechtenstein og Þýskaland til Frakklands í vestri. 

Hæsta fjall Alpanna er Hvítfjall (f. Mont Blanc, í. Monte Bianco), 4809 m hátt, á landamærum Frakklands og Ítalíu. Alparnir eru fellingafjöll, það er fjöll sem orðið hafa til þegar tveir (eða fleiri) jarðflekar rákust saman.

Gróður og dýralíf
Laufskógar ná upp í 1200-1500 metra hæð. Þar fyrir ofan má finna tré eins  og fjallafuru, lindifuru og evrópulerki sem vaxa hátt í 2000-2400 meta hæð. Ofan þeirrar hæðar má finna fjallatúndru. Jöklasóley er meðal blómplantna sem finnast í háfjöllunum, í allt að 4000 metra hæð. 

Alpasteingeit er það spendýr sem lifir hæst uppi. Múrmeldýr lifa ofan trjálínu. Í Austur-Ölpunum lifa enn brúnbirnir. Gullörn og gammar eru stærstu fuglategundirnar.

Hæstu fjöll Alpanna 

 Mont Blanc (4 809 m)
 Monte Rosa (4 634 m)
 Dom (4 545 m) 
 Weisshorn (4 506 m)
 Matterhorn (4 478 m)
 Grand Combin (4 314 m)
 Finsteraarhorn (4 273 m)
 Aletschhorn (4 193 m)
 Barre des Écrins (4 102 m)
 Gran Paradiso (4 061 m)

Tengt efni
Júlísku Alparnir
Svissnesku Alparnir
Dólómítafjöll

Alpafjöll
Fjallgarðar í Evrópu
Appalasíufjöll

Appalasíufjöll (enska: Appalachian Mountains) eru fjallgarður í Norður-Ameríku sem liggur frá Nýfundnalandi og Labrador í Kanada til Alabama í Bandaríkjunum. Hæsta fjall fjallgarðsins er Mt. Mitchell í Norður-Karólínu, 2.040 metra hátt. Þessi fjallakeðja er sú elsta í Norður- Ameríku.

Fjallgarðar
Fjöll í Bandaríkjunum
Kákasusfjöll

Kákasusfjöll eru fjallgarður milli Svartahafs og Kaspíahafs. Þau eru venjulega álitin suðausturmörk Evrópu.
Lönd sem hafa fjöllin innan landamæra sinna eru: Rússland, Georgía, Armenía og Azerbaijan.

Fjöllin skiptast í stærri Kákasus-fjöll að norðan og minni Kákasus-fjöll að sunnan en það eru láglendi og dalir á milli þeirra. Elbrus-fjall 5,642 metrar að hæð, er hæsta fjall Evrópu. Berg í fjöllunum má rekja til Krítartímabilsins og Júra-tímabilsins og urðu fjöllin til við árekstur Arabíu-jarðflekans og Evrasíu-jarðflekans. Svæðið er enn virkt jarðskjálftasvæði.

Í hlíðum fjallanna eru skógar og má nefna eik, hlyn, greni, furu og þin. Nordmannsþinur vex til að mynda við fjöllin.

Fjallgarðar
Himalajafjöll

Himalajafjöll eru fjallgarður í Asíu, sem liggur frá austri til vesturs og er hæsti fjallgarður heims. Þau aðskilja Indlandsskaga frá Tíbesku hásléttunni og ná yfir fimm lönd, Pakistan, Indland, Kína, Bútan og Nepal.

Jarðsaga 
Himalajafellingin hóf að myndast fyrir um 40-50 milljónum ára þegar Indlandsflekinn, á hraðri ferð í norður, klessti upp í Evrasíuflekann. Fyrir um 40-37 milljónum ára hófst lokun Teþyshafsins norðan og austan við Indlandsflekann en upplyfting á Himalajafjöllunum hófst fyrir um 35-33 milljónum ára. Stór hluti lyftingar Himalajafjallanna hefur átt sér stað á síðustu 10 milljónum ára og lyftingin í dag er mikil, um 5-10 mm á ári, en Indlandsflekann rekur enn um 5 cm á ári til norðurs.

Myndun Himalajafjallanna hefur haft gífurleg áhrif á loftslag á jörðinni. Í Mið-Asíu hefur orðið til regnskuggi vegna þeirra og loftslag orðið þurrt meginlandsloftslag.

Tengt efni

Fjöll yfir 8000 metra hæð

 
Fjallgarðar
Suðvestur-Asía

Suðvestur-Asía er heiti á suðvesturhluta Asíu og nær yfir Mið-Austurlönd meðal annars. Reynt hefur verið að taka hugtakið í notkun í staðinn fyrir heitið „Mið-Austurlönd“ þar sem það þykir of Evrópumiðað, en eins og er eru hugtökin ekki samheiti. Vestur-Asía er almennt notað yfir þetta svæði þegar talað er um fornleifar og sögu þess.

Eftirtalin lönd eru almennt talin hluti af Suðvestur-Asíu:
 Armenía
 Aserbaídsjan
 Barein
 Egyptaland
 Georgía
 Heimastjórnarsvæði Palestínumanna
 Íran
 Írak
 Ísrael
 Jemen
 Jórdanía
 Katar
 Kúveit
 Kýpur
 Líbanon
 Óman
 Sameinuðu arabísku furstadæmin
 Sádí-Arabía
 Sýrland
 Tyrkland (Anatólíuhlutinn)

Anatólía, Arabía, Austurlönd nær og Mesópótamía eru allt hlutar Suðvestur-Asíu.

Suðvestur-Asía
Anatólía

Anatólía, Anatólíuskaginn (grísku: ανατολή, rísandi sól eða austur) eða Litla-Asía (latínu: Asia Minor) er stór skagi í Suðvestur-Asíu sem í dag samsvarar Asíuhluta Tyrklands.

Margar þjóðir og þjóðflokkar hafa sest að í Anatólíu eða lagt hana undir sig í gegnum tíðina. Elstu menningarsamfélög á svæðinu eru frá nýsteinöld (Katal Hújúk). Bygging Tróju hófst á nýsteinöld en hélt áfram á járnöld. Helstu þjóðir sem hafa búið á Anatólíuskaganum eru Hattar, Lúvar, Hittítar, Frýgverjar, Kimmerar, Lýdíumenn, Persar, Keltar, Túbalar, Moskar, Grikkir, Pelasgar, Armenar, Rómverjar, Gotar, Kúrdar, Býsansmenn og Seljúktyrkir.

Í dag tala flestir íbúar skagans tyrknesku, en stór hópur talar kúrdísku.

Tengt efni 

 Austurlönd nær
 Býsans
 Jónía
 Grikkland
 Mesópótamía
 Mið-Austurlönd
 Tyrkland

Anatólía
Suðvestur-Asía
Persneska

Persneska er tungumál sem talað er í Íran, Tadsíkistan, Afganistan, Úsbekistan, vesturhluta Pakistan, Barein og víðar. Yfir 75 milljónir manna hafa persnesku að móðurmáli. Persneska tilheyrir indó-evrópsku málaættinni. Persneska hefur verið rituð með arabísku letri (með viðbótartáknum) frá því þeir lentu undir yfirráðum Araba og tóku upp Múhammeðstrú á 7. öld. Fyrir þann tíma var persneska rituð með svonefndu palaví-stafrófi (sem þeir fundu upp sjálfir) og enn áður með nokkurskonar fleygrúnum.

Nafnið persneska vísar til Persíu, sem er eldra heiti á Íran.

Málfræði 
Sagnorð enda á -an í nafnhætti svo sem omúctan (læra), porsídan (spyrja) tarsídan (hrella) og er þátíð mynduð með brottekngingu -an endingarinnar. Sagnorð beyjast í persónum og tölum og eru endingar reglulegar; 3.p.flt. -nd, 2.p.flt. -it, 1.p.et -im. 3 persóna et. er endingarlaus öfugt við fleirtöluna í íslensku.

Það eru engin málfræðileg kyn.

Hljóðfræði 
Mikið er af rödduðum blísturhljóðum, setum, errið er hringlandi og jafnan raddað þótt það liggi eftir sérhljóð og undan hörðu lokhljóði, kokmælt hróflað franskt -r er algengt. Mörg orð enda á -h. Ennfremur errendingar án forliggjandi sérhljóða algengar (sr, br, pr). Höggmæli.

Fornmál
Indóírönsk tungumál
Tungumál í Afganistan
Tungumál í Íran
Tungumál í Tadsíkistan
Tungumál í Úsbekistan
Tungumál í Pakistan
Ástralasía

Ástralasía er svæði innan Eyjaálfu sem inniheldur Ástralíu, Nýja Sjáland, Nýju Gíneu og margar smærri eyjar á svæðinu sem flestar tilheyra austurhluta Indónesíu. Nafnið var upprunalega smíðað af Charles de Brosses í bókinni Histoire des navigations aux terres australes (1756). Hann fékk það frá latínunni yfir suður-Asíu (en hluta svæðisins má telja hvort sem heldur til Eyjaálfu eða Asíu) og aðgreindi svæðið frá Pólýnesíu og suðausturhluta Kyrrahafsins (Magellanica). Ástralasía er stundum notað sem nafn á Ástralíu og Nýja Sjálandi saman, þar sem ekkert orð er til yfir þau tvö lönd ein.

Frá stjórnmálalegu og menningarlegu sjónarmiði er hugtakið ansi merkingarlítið, þar sem að þó að Ástralía og Nýja Sjáland séu bæði nokkuð rík og aðallega enskumælandi og að mörgu leyti mjög lík, eiga þau lítið sameiginlegt með öðrum löndum á svæðinu. Hugtakið er óvinsælt á Nýja Sjálandi út af áherslunni sem það þykir leggja á Ástralíu og virðist gefa í skyn að svæðið sé í Asíu. Í staðin er notað hugtakið Eyjaálfa, þó merking þess sé þó nokkuð ólík. Ástralía jafnvel oft ekki talin hluti af Eyjaálfu, þegar orðið er notað á þennan hátt. 

Frá líffræðilegu sjónarmiði, hins vegar, er Ástralasía mjög ákveðið svæði með sameiginlega þróunarsögu og margar plöntu- og dýrategundir sem hvergi finnast annars staðar, sumar sem finnast um allt svæðið, aðrar takmarkaðar við ákveðna hluta Ástralasíu en með sameiginlega forfeður.

Líffræðilega aðskilnaðarlínan frá Asíu er Wallacelínan (nefnd eftir Alfred Russel Wallace, breskan náttúrufræðing), sem er mörk flekanna tveggja. Súlavesí og Lombok eru austanmegin við línuna, Ástralasíumegin, en Borneó og Balí vestanmegin, Asíumegin.

Áður hefur Ástralía verið notað sem nafn á sameiginlegum liðum Ástralíu og Nýja Sjálands. Til dæmis var þetta gert árið 1905 þegar löndin tvö sameinuðu bestu tennisleikmenn sína til að keppa til Davis bikarsins og á Ólympíuleikunum árin 1908 og 1912.

Eyjaálfa
Aljútaeyjar

Aljútaeyjar (enska: Aleutian islands, Tanam Unangaaeru á aleut-tungu og ef til vill komið úr tjúktísku af aliat, sem þýðir „eyja“) er röð 14 eldfjallaeyja og 55 smærri eyja sem mynda eyjahrygg í norður-Kyrrahafi og ná um 1900 km vestur frá vestasta hluta Alaska að Kamsjatkaskaga. Mestur hluti hryggsins telst til bandaríska fylkisins Alaska en allra vestasti hlutinn tilheyrir Rússlandi. Eyjarnar mynda hluta af Eldhringnum í Kyrrahafi og marka skil Kyrrahafs og Beringshafs. Eyjarnar má skilgreina bæði sem hluta Norður-Ameríku og Asíu. Þær eru um 17,7 ferkílómetrar að stærð. Íbúar eyjaklasans voru um 8000 manns árið 2000. Fyrir 1867 voru eyjarnar þekktar sem Katrínar-eyjaklasinn þegar Rússar voru þar áhrifamiklir. Í seinni heimstyrjöld réðust Japanir á eyjarnar Attu og Kiska og héldu þeim í rúmt ár.

Aljútaeyjar skiptast í 4 eyjaklasa:
Refaeyjar (the Fox Islands)
Eyjar hinna fjögurra fjalla (Islands of Four Mountains)
Andreanof-eyjar
Rottueyjar (Rat Islands)
Næreyjar (Near Islands)

57 eldfjöll eru á eyjunum. Hæsta fjallið er Makushi-eldfjallið á Unalaska-eyju. Fuglalíf er ríkulegt á eyjunum en spendýr eins og nautgripir, hreindýr og refir hafa verið flutt inn af mönnum. Sárafá tré eru á eyjunum en þau vaxa ekki hátt vegna sterkra vindstrengja.

Heimild

 

Bandarískar eyjar
Rússneskar eyjar
Alaska
Indóevrópsk tungumál

Indóevrópsk tungumál eru ætt 443 tungumála og mállýskna sem um þrír milljarðar manna tala. Þessari málaætt tilheyra flest tungumál Evrópu og Vestur-Asíu, sem tilheyra sömu ættkvísl. Nútímamál sem tilheyra þessari ætt eru t.d. bengalska, enska, franska, þýska, hindí, persneska, portúgalska, rússneska og spænska (hvert með fleiri en 100 milljón málhafa). Íslenska er einnig indóevrópskt tungumál.

Ættkvíslir 
 Anatólísk tungumál (elsta greinin, þekkt dæmi frá 18. öld f.Kr., þekktast er tungumál Hittíta, hittitíska).
 Indóírönsk tungumál (komin af sameiginlegri rót, frumindóírönsku).
 Indóarísk tungumál (þar á meðal sanskrít, dæmi til frá 2. árþúsundi f.Kr.).
 Írönsk tungumál (dæmi frá 1000 f.Kr., hér á meðal avestanska og persneska).
 Gríska (brotakenndar heimildir á mýkensku frá 14. öld f.Kr.; Hómerskviður eru frá 8. öld f.Kr.).
 Ítalísk tungumál (þar á meðal latína og afkomendur hennar: rómönsku málin, frá 1. árþúsundi f.Kr.).
 Keltnesk tungumál (til eru gaulverskar áletranir frá 6. öld f.Kr.; fornírskir textar eru frá 6. öld e.Kr.).
 Germönsk tungumál (þar á meðal íslenska; elstu rúnaristur frá því á 2. öld, en fyrstu heilu textarnir á gotnesku frá 4. öld).
 Armenska (elstu dæmi frá 5. öld).
 Tokkarísk tungumál (útdauð mál Tokkara, elstu dæmi frá því snemma á 6. öld).
 Baltóslavnesk tungumál (þar sem margir telja þau komin af sameiginlegri rót, en aðrir telja þau jafn-óskyld og aðrar ættkvíslir indó-evrópskra mála).
 Slavnesk tungumál (elstu dæmi um fornkirkjuslavnesku frá 9. öld).
 Baltnesk tungumál (elstu dæmi frá 14. öld, en varðveita furðulega marga þætti úr frumindóevrópsku).
 Albanska (dæmi frá 16. öld; stungið hefur verið upp á tengslum við illyrísku, þrakversku og dakísku).

Auk þessara hefðbundnu tíu greina sem hér eru taldar eru nokkur útdauð tungumál sem lítið er vitað um.
 Illyrísk tungumál
 Venetíska
 Messapíska
 Frýgverska
 Paíóníska
 Þrakverska
 Dakíska
 Forn-makedónska

Satem-mál og Kentum-mál 
Indó-evrópskum tungumálum er oft skipt í satem-mál og kentum-mál eftir því hvernig uppgómmæltu hljóðin þróuðust. Hægt er að sjá muninn á því hvort fyrsta hljóðið í orðinu yfir „hundrað“ er með lokhljóð (t.d. latína: centum) eða önghljóð (t.d. hindí: satám). Almennt séð eru „austrænu“ málin (slavnesku og indó-írönsku málin) satem-mál, en „vestrænu“ málin (germönsku, ítölsku og keltnesku málin) eru kentum-mál. Satem-kentum mállýskumörkin skilja að annars náskyld mál eins og grísku (kentum) og armensku (satem).

Ættar dreifing 

 
Tungumálaættir
Austurlönd nær

Austurlönd nær er almennt notað sem heiti á svæði í Suðvestur-Asíu sem nær yfir botn Miðjarðarhafs (Ísrael, Jórdaníu, Sýrland og Líbanon), Anatólíu (í Tyrklandi) og Mesópótamíu (Írak og austurhluti Sýrlands) og írönsku hásléttuna (í Íran). 

Þótt Egyptaland sé að stærstum hluta í Norður-Afríku, er það almennt talið hluti austurlanda nær.

Þetta svæði skarast að stórum hluta við það svæði sem kallað er Mið-Austurlönd.

Austurlönd nær
Ródín

Ródín er frumefni með efnatáknið Rh og sætistöluna 45 í lotukerfinu. 
Þetta er sjaldgæfur silfurhvítur, harður hliðarmálmur í platínuflokknum, finnst í platínugrýti og er notaður málmblendi með platínu og sem hvati.

Almenn einkenni 
Ródín er harður, silfurhvítur og endingargóður málmur með háan endurvarpsstuðul. Ef það er smám saman kælt niður úr glóandi heitu ástandi, breytist það í snertingu við súrefni í seskíoxíð, sem breytist svo við hækkandi hitastig aftur yfir í málminn. Ródín hefur bæði hærra bræðslumark og lægri eðlismassa en platína. Það er ónæmt gagnvart öllum sýrum nema kóngavatni, sem leysir það upp.

Notkun 
Aðalnot þessa frumefnis er sem málmblendisefni til að herða platínu og palladín. Þessar málmblöndur eru notaðar í bræðsluofnavöf, fóðringar í glertrefjaframleiðslu, snertispennunema, rafskaut fyrir kerti í flugvélar og í deiglur fyrir rannsóknastofur. Önnur not;
 Það er notað sem snertuefni í rafmagnstækjum sökum lítils viðnáms og mikils tæringarþols.
 Rafhúðað ródín er gríðarlega hart og notað í ljóstæki.
 Það er notað í skartgripi og skreytingar.
 Það er einnig nytsamlegt sem hvati í mörgum iðnaðarferlum. Það er til dæmis notað í hvarfakúta í bíla og í hvetjandi karbónýlun tréspírituss við framleiðslu á edikssýru með Monsanto-ferlinu.

Frumefni
Hliðarmálmar
Platínuflokkur
Mið-Asía

Mið-Asía er stórt landlukt svæði í Asíu. Svæðið er ekki skýrt afmarkað og ýmsar skilgreiningar notaðar. Á þessu svæði hafa lifað hirðingjaþjóðir og saga þess tengist náið Silkiveginum.

Almennt er að telja Úsbekistan, Túrkmenistan, Tadsíkistan, Kirgistan og Kasakstan til Mið-Asíu. Þetta er sú skilgreining sem notuð var af leiðtogum þessara ríkja skömmu eftir að þau fengu sjálfstæði frá Sovétríkjunum.

Rétt fyrir fall Sovétríkjanna gaf UNESCO út mun víðari skilgreiningu á Mið-Asíu sem byggist á náttúru og veðurfari. Samkvæmt henni tilheyra Mið-Asíu, auk fyrrgreindra ríkja, vesturhluti Kína, Púnjabhérað, norðurhlutar Indlands og Pakistans, norðausturhluti Írans, Afganistan og Rússland sunnan við barrskógabeltið.

Mið-Asía
Jafngild þyngd

Jafngildismassi (eða jafngild þyngd) er atómmassi frumefnis eða efnahóps deilt með gildinu sem það hefur í efnasambandi. 

Sem dæmi, vetni, með atómmassann 1,00794 og gildi 1, hefur jafngildismassa upp á 1,00794. Súrefni hefur atómmassa upp á 15,9994 og gildið 2 og hefur þess vegna jafngildismassann 7,9997.

Frumefni geta tekið á sig mismunandi jafngildismassa eftir efnasambandi. Til dæmis járn (atómmassi 55,845) hefur jafngilda þyngd 27,9225 ef það er tvígilt í efnasambandinu, en 18,615 ef það er þrígilt.

Hægt er að reikna jafngildismassa fyrir fleiri efni en frumefni. Sem dæmi, karbónat-efnahópurinn (CO3) hefur samanlagðan atómmassa 76,0083 og er tvígilt í efnasamböndum, þannig að jafngildismassi þess er 38,00415.

Efnafræðihugtök

en:Equivalent weight
Efnaflokkur

Efnaflokkur er flokkur frumefna sem deila með sér svipuðum efnis- og efnafræðilegum einkennum sem breytast stig af stigi frá öðrum enda flokksins til hins.

Efnaflokkar voru uppgötvaðir áður en lotukerfið var búið til, en í því eru efni flokkuð eftir efnafræðilegum eiginleikum.

Sumir efnaflokkar svara nákvæmlega til flokka í lotukerfinu. Þessu veldur sameiginleg frumeindarsvigrúmsstaða.

Efnaflokkar lotukerfisins eru:

Tengt efni 
 Myntmálmur (Lotukerfisflokkur 11)
 Eðalmálmur
 Grunnmálmur
 Platínuflokkur

Lotukerfið
Efnaflokkar
Hliðarmálmur

Hliðarmálmar eru 38 frumefni í flokki 3 til 12 í lotukerfinu. Eins og allir málmar, eru hliðarmálmar þjálir og sveigjanlegir, og leiða rafmagn og hita. Meðal þess sem er áhugavert við hliðarmálma er að gildisrafeindir þeirra (þær rafeindir sem tengjast við önnur frumefni) eru fyrir hendi í fleiri en einu rafeindahveli. Þetta er ástæðan fyrir því að þessi efni hafa oft mörg almenn oxunarstig. Þrjú frumefni eru eftirtektarverðust í hliðarmálmafjölskyldunni: járn, kóbolt og nikkel. Það eru einu þekktu frumefnin sem gefa frá sér segulsvið.

Hliðarmálmar
Efnaflokkar
Melanesía

Melanesía (komið úr grísku: „svartar eyjar“) er svæði í Eyjaálfu sem nær vestur frá Kyrrahafi að Arafurahafi fyrir norðan og norð-austan Ástralasíu. Hugtakið var upprunalega notað af Jules Dumont d'Urville árið 1823 til að aðgreina þjóðernislega og landfræðilega kynþátt og hóp eyja frá Pólýnesíu og Míkrónesíu. Í dag er kynþáttagreining d'Urvilles talin röng þar sem hún tekur ekki tillit til menningarlegrar, tungumálalegrar og erfðafræðilegrar fjölbreytni og í dag er hugtakið aðeins notað sem hentugur landfræðilegur merkimiði. Þar að auki nota Fídjíeyjar, Papúa Nýja Gínea, Salómonseyjar, Vanúatú og Nýja Kaledónía (sem er franskt yfirráðasvæði) heitið til að lýsa sér því það endurspeglar sameiginlega sögu þeirra sem nýlendna og stöðu í heiminum.

Eftirfarandi eyjar eru venjulega taldar til Melanesíu: 

 Fídjieyjar
 Mólúkkaeyjar
 Nýja-Kaledónía
 Papúa Nýja-Gínea
 Salómonseyjar
 Vanúatú
 Torressundseyjar

Eyjar með blandaða forsögu sem hægt er að telja til Melanesíu, en er þó ekki alltaf gert eru meðal annars:
 Nárú
 Tímor
 Tonga
 Maluku Utara
 Flóres
 Súmba

Eyjaálfa
Míkrónesía (svæði)

Míkrónesía (komið frá grísku orðunum μικρόν = lítið og νησί = eyja) er svæði sem telst til Eyjaálfu og er í Kyrrahafi. Fyrir vestan svæðið eru Filippseyjar, Indónesía fyrir suðvestan, Melanesía og Papúa Nýja-Gínea fyrir sunnan og Pólýnesía fyrir suðaustan og austan. Míkrónesía samanstendur af hundruðum lítilla eyja á stóru svæði í vesturhluta Kyrrahafs. 

Míkrónesía skiptist í fimm sjálfstæð ríki og þrjú yfirráðasvæði:

 Gvam (undir stjórn Bandaríkjanna)
 Kíribatí
 Marshalleyjar
 Palá
 Nárú
 Norður-Maríanaeyjar (undir stjórn Bandaríkjanna)
 Sambandsríki Míkrónesíu (oftast einfaldlega kallað Míkrónesía)
 Wake-eyja (undir stjórn Bandaríkjanna)

Eyjaálfa

bcl:Maykronisya