alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Cowlesít

Cowlesít er steind sem myndar kúlulaga hvirfingar.

Lýsingar 
Cowlesít myndar gráa eða hvíta, mjög litla blaðlaga, afar þunna kristala er enda í oddi. Lengd er innan við einn mm. Gler- og skelplötugljái.

 Efnasamsetning: CaAl2Si2O8 • 4H2O
 Kristalgerð: Mónóklín
 Harka: 2
 Eðlisþyngd: 2,12-2,28
 Kleyfni: Ógreinileg

Útbreiðsla 
Cowlesít finnst í ólivínbasalti, þá helst með levyni. Það er sjaldgæft á Íslandi og fáir fundarstaðir þekktir, finnast við Mjódalsá í Borgarfirði.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Steindir
Stilbít

Stilbít er margbreytilegt að útliti.

Lýsing 
Stilbít myndar frekar plötulaga kristala er vaxa út í horn til enda. Það kemur fyrir sem þyrping af jafnhliða sexhyrndum kristölum. Stilbít er mjólkurhvítt en líka glær,hálfglær og líka lituð afbrigði sem geta verið rauðbrún eða grænlit. Það er bæði með glergljáa og skelplötugljáa. Eru 1-2 cm langir en geta verið allt að 5-10 cm á lengd.

 Efnasamsetning: NaCa2Al5Si13O36 • 14H2O
 Kristalgerð: mónóklín, rombísk
 Harka: 3½-4
 Eðlisþyngd: 2,12-2,21
 Kleyfni: góð

Útbreiðsla 
Algengust zeólíta. Finnst í holufylltu basalti. Á Íslandi er það einnig að finna í þóleiíti neðarlega í blágrýtisfjöllunum á Austfjörðum.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Heulandít

Heulandít myndar plötulaga kristala.

Lýsing 
Hálfglært, stundum glært í nýopnuðum holum, ekki oft rauðleitt. Myndar allþykkt trapisulaga kristalbúnt með afsneidd horn er koma í klösum eða þyrpingum. Er 0,5-2 cm á stærð. Þekkt á löguninni.

Efnasamsetning: (Na,Ca)2-3Al3(Al,Si)2Si13O36 • 12H2O
Kristalgerð:mónóklín
Harka: 3½-4
Eðlisþyngd: 2,1-2,29
Kleyfni: góð

Útbreiðsla 
Með algengustu zeólítum og er oft í samfloti með stilbíti. Finnst í þóleiti, mest neðarlega í blágrýtisfjöllum. Finnst vel á Austfjörðum á Íslandi.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Epistilbít

Epistilbít er frekar fágætt steinefni.

Lýsing 
Epistilbít myndar þrístrenda, aflanga og frekar þykka hvíta eða glæra og oft rauðleit eða grænleit kristala er þynnast til jaðranna. Myndar oft tvíbura verður tígullaga í mynd. Kristalstærð 0,5-1 cm, fundist allt að 3 cm hér á landi. Kristallarnir oft samvaxnir og mynda klasa eða knippi.

 Efnasamsetning: CaAl2Si6O16 • 5H2O
 Kristalgerð: mónóklín
 Harka: 4-4½
 Eðlisþyngd: 2,22-2,68
 Kleyfni: góð

Útbreiðsla
Fágætt, finnst í þóleiíti neðarlega í blágrýtisfjöllum. Helstu fundarstaðir á Íslandi eru Austfirðir, Vesturland í Hvalfirði og Borgarfirði

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Levyn

Levyn  tilheyrir flokki zeólíta.

Lýsing 
Myndar glæra eða hvíta, þunna kristala með sexhyrndum útlínum og glergljáa. Levyn þekkist best á því að kristallarnir standa óreglulega og upp á rönd í holunum. Tvíburavöxtur algengur. 

 Efnasamsetning: (Ca,Na2,K2)Al2Si4O12 • 6H2O
 Kristalgerð: hexagónal
 Harka: 4-4½
 Eðlisþyngd: 2,09-2,16
 Kleyfni: óregluleg

Útbreiðsla 
Algengt í ólivínbasalti og þá í kabasít-thomsonít-belti blágrýtisfjallanna. Oft eitt og sér í holum.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Yugawaralít

Yugawaralít er fágætt og fundarstaðir fáir á Íslandi.

Lýsing 
Myndar glæra, oft hvíta, þunna kristala. Kristalar oft smáir en oft einn cm á stærð, þá ílangar plötur og með glergljáa

 Efnasamsetning: CaAl2Si6O16 • 4H2O
 Kristalgerð: mónóklín
 Harka: 4½
 Eðlisþyngd: 2,19-2,25
 Kleyfni: greinileg á tvo vegu

Útbreiðsla 
Yugawaralít finnst í vel ummynduðu andesíti og þóleiíti í jarðinum á fornum jarðhitakerfum. Það hefur fundist í Hvalfirði.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Eríonít

Eríonít er bergtegund, í flokknum Zeolítar. Erónít er þráðótt og þétt samvaxnið í knippi.

Lýsing
Mynda liðótta flata þræði sveigjanlega og mjúka viðkomu. Hvítt með skelplötugljáa.  Oft 2-3 cm á lengd. 

Efnasamsetning: (K2,Ca,Na2)2Al4Si14O36 • 15H2O
Kristalgerð: hexagónal
Harka: 4
Eðlisþyngd: 2,02-2,13
Kleyfni: ógreinileg

Útbreiðsla
Sjaldgæft, finnst í þóleiíti og ólivínbasalti á blágrýtissvæðum. Þekkt á Tröllaskaga Austfjörðum og við Hvalfjörð.

Heimild
Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson, 1999, Íslenska Steinabókin, 2.prentun, ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Kabasít

Kabasít er steind og tilheyrir zeólítum.

Lýsing 
Kabasít myndar næstum teningslaga kristalla sem oft eru hvítir eða glærir. Gjarnan samvaxnir (tvíburar), glergljái. Litur getur einnig verið gulbrúnn eða roðalitaður. Oftast nokkrir mm að stærð en geta verið allt að 1,5 cm. Geta komið fyrir í mismunandi formum eftir því hvaða hliðar á samvöxnum kristölum koma fram. 

 Efnasamsetning: CaAl2Si4O12 • 6H2O
 Kristalgerð: tríklín
 Harka: 4½
 Eðlisþyngd: 1,97-2,20
 Kleyfni: greinileg á þrjá vegu

Útbreiðsla 
Algengast allra zeólíta á Íslandi. Einkennissteind efsta zeólítabeltisins.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Analsím

Analsím er algengt og auðþekkjanlegt á kristalforminu og sterkum glergljáa.

Lýsing 
Analsím finnst sem aðskildir kristalar eða liggja saman í klösum. Stærðin 0,2-0,5 cm. 

 Efnasamsetning: NaAlSi2O6 • H2O
 Kristalgerð: kúbísk
 Harka: 5-5½
 Eðlisþyngd: 2,22-2,63
 Kleyfni: ógreinileg

Útbreiðsla 
Algeng og finnst í ólivínbasalti. Finnst sem analsímbelti í blágrýtisfjöllunum á Íslandi.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Apófyllít

Apófyllít er flokkur steinda sem tilheyrir Zeólítum.

Lýsing 
Apófyllít myndar ferstrenda kristala með afsneiddum hornum. Algengasta stærðin er um 1-2 cm en þó hafa fundist miklu stærri. Finnst einnig sem flögur. Hefur glergljáa og skelplötugljáa. Glært, hvítt, oft grænleitt, gulleit eða rauðleitt. Myndar staka kristala eða þyrpingar.

 Efnasamsetning: KFCa4Si8O20 • 8H2O
 Kristalgerð: tetragónal
 Harka: 4½-5
 Eðlisþyngd: 2,33-2,37
 Kleyfni: mjög góð á einn veg

Útbreiðsla 
Algengt með zeólítum í ólivínbasalti. Finnst í öllum zeólítabeltunum.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Gýrólít

Gýrólít frekar sjaldgæft

Lýsing 
Myndar blaðlaga sexstrenda kristala. Hvítt með silki-eða glergljáa. Vex í knippum eða hnúðum. Stærð 0,5-1 cm. 

 Efnasamsetning: NaCa16(Si23Al)O60(OH)5 • 15H2O
 Kristalgerð: trígónal
 Harka: 3-4
 Eðlisþyngd: 2,3
 Kleyfni: mjög góð á einn veg

Útbreiðsla 
Finnst í ólivínbasalti eftir að kemur niður í mesólít-skólesít-beltið

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Ranakollar

Ranakollur er skriðdýrstegund sem er eingöngu til á Nýja Sjálandi. Hún tilheyrir ætt þar sem hún er eina núlifandi tegundin. Á miðlífsöld mátti finna tegundir ættarinnar bæði á landi og í sjó og voru þær bæði skordýraætur og jurtaætur.

Ranakollar hafa verið friðaðir síðan 1985. Þeir eru 60 cm löng næturdýr. Þeir halda virkni þótt líkamshiti þeirra fari allt niður í 6 °C en nota sólina til að hækka líkamshitann á daginn. Lifa einkum á hryggleysingjum og einstaka smáhryggdýrum. Hafa tvær tannraðir í efra gómi. Lifa í holum þá gjarnan gömlum sjófuglaholum.

Heimildir 

Skriðdýr
Hallgrímur Scheving

Hallgrímur Scheving (13. júlí 1781 – 31. desember 1861) var fræðimaður og kennari í Bessastaðaskóla. Hann var talinn einn mesti menntamaður Íslendinga á sinni tíð og hafði mikil áhrif á Jónas Hallgrímsson, Konráð Gíslason og aðra Fjölnismenn og fylgjendur þeirra.

Hallgrímur var fæddur á Grenjaðarstað í Aðaldal, sonur séra Hannesar Scheving Lárussonar og konu hans Snælaugar (Snjálaugar) Hallgrímsdóttur. Hann gekk í Hólaskóla og var í síðasta stúdentahópnum sem útskrifaðist þaðan vorið 1802, en síðan var skólinn lagður niður. Hann fór svo til háskólanáms í Kaupmannahöfn, lærði málfræði og lauk doktorsprófi í fornmálum. Árið 1810 fór hann að kenna við Bessastaðaskóla og kenndi þar latínu í 36 ár og svo í fjögur ár eftir að skólinn var fluttur til Reykjavíkur 1846.

Hallgrímur og Bjarni Thorarensen voru skólabræður í Kaupmannahöfn og miklir áhugamenn um íslenska tungu, málfræði og fornnorræn fræði. Á Bessastöðum vann Hallgrímur að orðasöfnun og hafði oft nemendur skólans sem skrifara, þar á meðal Konráð Gíslason og Skafta Tímóteus Stefánsson. Hann safnaði bæði orðum úr fornmáli og samtímamáli, svo og málsháttum og fleiru. Hann mun hafa haft í hyggju að semja stóra orðabók. Hún kom þó aldrei út, en hins vegar nýttust orðasöfn hans seinni tíma fræðimönnum. Hann var líka áhugasamur um náttúruvísindi. Þeir Sveinbjörn Egilsson kenndu samtímis við skólann áratugum saman og höfðu mótandi áhrif á unga menntamenn á fyrri hluta 19. aldar.

Hallgrímur varð yfirkennari í Lærða skólanum þegar skólinn flutti til Reykjavíkur 1846. Hann hætti kennslu 1850 og dó í Reykjavík á gamlársdag 1861.

Heimildir 
 
 

Íslenskir kennarar
Íslenskir málfræðingar
Breiðbogi

Breiðbogi eða gleiðbogi er heiti ferils, eins keilusniðanna, sem myndar tvo aðskilda óendanlega ferla, sem eru spegilmyndir hvors annars. 

Almenn jafna fyrir breiðboga er á forminu

þar sem a og b eru rauntölur og  og  eru hnit miðjupunkts breiðbogans.

Algengt dæmi um breiðboga er umhverfan, þ.e. fallið y = 1/x, sem er sýnt á mynd hér til hægri. Þessi jafna fæst með  breytuskiptum í almennu jöfnunni og snúningi um 45°.

Rúmfræði
Hannes Bjarnason

Hannes Bjarnason (14. janúar 1777 – 9. nóvember 1838) var prestur og skáld í Skagafirði. Hann var fæddur í Djúpadal í Blönduhlíð, sonur Bjarna Eiríkssonar og konu hans Sigríðar Jónsdóttur en afi hans var Mera-Eiríkur Bjarnason, ættfaðir Djúpadalsættar. Hann varð stúdent frá Hólaskóla 1801 og var í næstsíðasta árgangi sem þaðan var útskrifaður. Hannes sótti á næstu árum um ýmis prestsembætti en fékk ekki og var talið að það mætti að einhverju leyti rekja til vísnagerðar hans og orðbragðs. Hann kvæntist Sigríði Jónsdóttur frá Litla-Dunhaga í Hörgárdal og bjuggu þau á ýmsum jörðum í austanverðum Skagafirði við fremur þröngan kost. Hannes varð loks prestur á Ríp í Hegranesi 1829 og gegndi því embætti til dauðdags.

Bróðurdóttir Hannesar var Efemía Benediktsdóttir, kona Gísla Konráðssonar sagnaritara, og voru þeir Hannes og Gísli vinir og ortu saman, meðal annars Andrarímur, sem komu út 1834 og urðu mjög vinsælar. Hannes orti líka Rímur af Skanderbeg epirótarkappa, þjóðhetju Albana (1861) og Rímur af Hálfdani konungi gamla og sonum hans (1878). Hann orti einnig fjölmargar lausavísur, ekki allar mjög prestslegar, sem urðu fleygar.

Heimildir

Tenglar 
 
 

Skagafjörður
Íslensk skáld
Hjaltadalsá

Hjaltadalsá er í Hjaltadal í Skagafirði. Hún á upptök í Hjaltadalsjökli og rennur eftir endilöngum dalnum og falla þar til hennar margar þverár og lækir. Neðan til er mikið um flúðir og smáfossa í ánni og hún er víða straumhörð og ströng. Spölkorn neðan við bæinn Sleitustaði renna Hjaltadalsá og Kolka saman og heitir áin eftir það Kolka til sjávar. Hjaltadalsá er oft jökulskotin en Kolka þó mun oftar og meira og er oft mikill litarmunur á ánum þar sem þær renna saman.

Hjaltadalsá er veiðiá (eins og Kolka). Þar veiðist einkum sjóbleikja og stöku sinnum lax. Stangaveiðifélag Reykjavíkur er með árnar og er hægt að kaupa veiðileyfi.

Einkennistölur 
 Dragá með jökulþætti (einkum úr Héðinsá)
 Lengd: 33 km
 Rennslismælir: Nr. 51, við gömlu brúna hjá Gálga, utan við Neðra-Ás
 Mælitímabil: 1956–2004
 Vatnasvið ofan mælis: 303 km², vatnasvið alls: 306 km²
 Meðalrennsli: 9,87 m³/s
 Hámarksrennsli: 124 m³/s, (12. júní 1999, augnabliksrennsli)
 Helstu þverár: Að austan: Víðinesá, Hofsá, Héðinsá og Heiðará. Að vestan: Suðurá, Grjótá, Hvammsá, Nautabúsá og Skúfsstaðaá.

Tenglar 
 Vefsíða SVFR 
 Openstreetmap Hjaltadalsá

Skagafjörður
Ár á Íslandi
Miklavatn (Skagafirði)

Miklavatn í Borgarsveit er stöðuvatn í Skagafirði, skammt fyrir innan botn fjarðarins að vestanverðu. Vatnið er aflangt, liggur samhliða Vestari-Héraðsvötnum og mjókkar heldur til norðurs. Úr norðurendanum er afrennsli í Vötnin. Það kallast Víkin og þar norðan við er suðurendi Alexandersflugvallar. 

Umhverfis Miklavatn er víðlent votlendi með miklu fuglalífi og var það friðlýst 1977. Umferð um svæðið er bönnuð frá 15. maí til 15. júlí ár hvert. Svæðið er á skrá BirdLife International um alþjóðlega mikilvæg fuglasvæði.

Heimildir 
 Hallgrímur Jónasson: Árbók Ferðafélags Íslands. Skagafjörður. Ferðafélag Íslands, 1946.
 
 Guðrún Á. Jónsdóttir, Kristín Ágústsdóttir, Gróðurfar í Friðlandinu við Miklavatn í Skagafirði (2004), Náttúrustofa Austurlands 
 Náttúra Skagafjarðar (Sólrún Harðardóttir 2018)

Friðlýst svæði á Íslandi
Stöðuvötn á Íslandi
Skagafjörður
Tumi Kolbeinsson

Tumi Kolbeinsson (d. 1184) var íslenskur goðorðsmaður á 12. öld. Hann var af ætt Ásbirninga, óskilgetinn sonur Kolbeins Arnórssonar (d. 1166), en móðir hans er óþekkt. Hann bjó í Ási í Hegranesi og var sagður mikill höfðingi. Hálfbróðir hans var Arnór, faðir Kolbeins kaldaljóss og afi Brands Kolbeinssonar.

Fyrri kona hans hét Guðrún Þórisdóttir og áttu þau eina dóttur, Sigríði, sem fyrst giftist Ingimundi Þorgeirssyni presti en skildi við hann og giftist Sigurði Ormssyni Svínfellingi. Síðari kona Tuma var Þuríður, dóttir Gissurar Hallssonar af ætt Haukdæla, og áttu þau saman börnin Kolbein, Halldóru, Arnór og Álfheiði. Eftir lát Tuma giftist Þuríður Sigurði Ormssyni, sem þá var orðinn ekkjumaður, og bjuggu þau í Svínafelli en Þuríður gekk að síðustu í klaustur. Hún er sögð hafa dáið 1225.

Ásbirningar
Skagafjörður
Heyr, himna smiður

Heyr, himna smiður er sálmur eftir Kolbein Tumason, oftast talinn ortur rétt fyrir Víðinesbardaga haustið 1208, þar sem Kolbeinn féll, en þó kann að vera að hann sé ortur eitthvað fyrr. Þetta er elsti varðveitti sálmur Norðurlanda og er nú oftast sunginn við lag sem Þorkell Sigurbjörnsson tónskáld gerði við hann. Einnig er lag eftir Sigvalda Kaldalóns sem er sungið við þennan texta. 

Sálmurinn er þrjú erindi, er enn í íslensku sálmabókinni og er oft sungin, ekki síst við jarðarfarir.

Kolbeinn var andstæðingur Guðmundar Arasonar biskups og klerka hans en var um leið mikill trúmaður og virðist hafa verið ágætlega menntaður. Texti sálmsins er hátíðlegur og skáldlegur en um leið tiltölulega auðskilinn nútímafólki þótt einstök orð og líkingar þurfi skýringa við.

Heyr, himna smiður,
hvers skáldið biður,
komi mjúk til mín
miskunnin þín.
Því heit eg á þig,
þú hefur skaptan mig,
ég er þrællinn þinn,
þú ert Drottinn minn.

Guð, heit eg á þig,
að græðir mig,
minnst, mildingur, mín,
mest þurfum þín.
Ryð þú, röðla gramur,
ríklyndur og framur,
hölds hverri sorg
úr hjartaborg.

Gæt, mildingur, mín,
mest þurfum þín
helzt hverja stund
á hölda grund.
Set, meyjar mögur,
máls efni fögur,
öll er hjálp af þér,
í hjarta mér.

- Kolbeinn Tumason

Tilurð lags Þorkels 
Þorkell Sigurbjörnsson tónskáld samdi lag við sálminn vorið 1972. Hann sat þá í nefnd með dr. Róberti Abraham Ottóssyni hljómsveitarstjóra og skólastjóra Tónlistarskóla Reykjavíkur. Þorkell sagði Róbert hafa orðið tíðrætt um sálm Kolbeins Tumasonar. „Það var orðið seinfært heim eftir þennan fund – upp Öskjuhlíðina – bílar að renna og spóla o.s.frv. Þá varð lagið til í mínum huga, (seinasta hendingin fyrst),“ sagði Þorkell. „Þegar ég komst svo heim í Kópavog, var ekkert annað eftir en að hripa þessar nótur á blað. … Nokkrum dögum seinna sýndi ég dr. Róbert þessar nótur. Hann varð svo glaður, að hann hreinritaði með sinni listaskrift lagið og sendi til organista og söngstjóra.“

Tengt efni 
 Sálmabók íslensku þjóðkirkjunnar
 Rafsálmar Kirkjunetsins

Tilvísanir 

Ljóð
Sálmar
Ufsakristur

Ufsakristur er einn af dýrgripum Þjóðminjasafn Íslands og svo nefndur vegna þess að hann er fenginn frá Ufsakirkju í Svarfaðardal. Ufsakristur er talinn elsta kristsmynd sem varðveitt er á Íslandi, þó erfitt sé að fullyrða um slíkt. Gripurin er talinn íslensk smíð frá því um 1200, og er einn af sjö lykilgripum Þjóðminjasafnsins.

Ufsakristur kom til Þjóðminjasafnsins eftir að Ufsakirkja fauk og eyðilagðist í kirkjurokinu mikla aldamótaárið 1900. Þegar ný kirkja var byggð voru gripir hennar endurnýaðir og með biskupsráði voru nokkrir munir hennar seldir Forngripasafninu m.a. til að standa straum af byggingarkostnaði. Þessir gripir þóttu þá allt eins eiga heima á safni og í kirkju. 

Ufsakristur er skorinn úr birki og hefur áður verið róða á róðukrossi sem nú er glataður.  Hann er í rómönskum stíl, teinréttur með arma teygða beint út til hliðanna, með lendaklæði, sítt hár og kórónu. Ufsakristur hefur verið málaður, enda má enn greina smávegis leifar af málningunni. Eftirmynd af gripnum er til sýnis á byggðasafninu á Hvoli á Dalvík.

Tengt efni 
 Húsavíkurkristur

Heimildir

Tenglar 
 Lykilgripir þjóðminjasafnsins; af Natmus.is
Till Lindemann

Till Lindemann (fæddur 3. janúar 1963 í Leipzig, Austur-Þýskalandi) er söngvari þýsku hljómsveitarinnar Rammstein. Árið 2015 gaf hann út fyrstu sólóplötuna Skills in pills sem hann vann með sænska upptökustjóranum og þungarokkaranum Peter Tägtgren úr Hypocrisy/Pain. Þeir endurtóku leikinn með plötunni F & M.

Sólóplötur
Skills in pills (2015)
F & M (2019)

Lindemann, Till
Okenít

Okenít er steind í zeólítaflokknum.

Lýsing 
Okenít er hvítt, sjaldan glært með daufum gler- eða skelplötugljáa. Þráðlaga, mynda þétta fyllingu og daufu geislótt mynstri. Stundum finnast það smáar kúlur með örfínum nálum og minna baðmullarhnoða. Stærð nokkrir cm. 

 Efnasamsetning: Ca10Si18O46 • 18H2O
 Kristalgerð: tríklín
 Harka: 4½-5
 Eðlisþyngd: 2,3
 Kleyfni: góð á einn veg

Útbreiðsla 
Okenít finnst í ólivínbasalti þá neðst í blágrýtisfjöllunum. Einnig að finnast með apófyllíti.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Taumasít

Taumasít er steind í zeólítaflokknum.

Lýsing 
Taumasít er hvítt og litlaust, gler- og skelplötugljáa. Þráðóttir kristalar, þéttur ógreinilegur geislóttur massi. Vatnsríkt og hefur lága eðlisþyngd. 

 Efnasamsetning: Ca6Al2(SO4)3(OH)12 • 26H2O
 Kristalgerð: trígónal
 Harka: 3½
 Eðlisþyngd≈ 1,9
 Kleyfni: ógreinileg

Útbreiðsla 
Fágætt en má finna með apófyllíti, okeníti, mesólíti og skólesíti í ólivínbasalti. Á Íslandi hefur það fundist í sýnum úr Hvalfirði.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Reyerít

Reyerít er steind í zeólítaflokknum.

Lýsing 
Reyerít er hvítt, matt. Með gler- eða daufan skelplötugljáa. Blaðlaga og kristallarnir mynda smáar flögur. Fljótt að molna niður. 

 Efnasamsetning: (Na,K)2Ca14(Si,Al)24O58(OH)8 • 6H2O
 Kristalgerð: hexagónal
 Harka: 3½-4½
 Eðlisþyngd: 2,54-2,58
 Kleyfni: góð á einn veg

Útbreiðsla 
Fágætt, þó að finna í holufylltu basalti í analsím- og mesólít-skólesít beltunum. Má finna í samfloti við gýrólít og analsím.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Íslendinga saga

Sjá Íslendingasögur fyrir greinina um þann hóp sagna sem fjalla um atburði 9., 10., og 11. aldar. Íslendinga saga er ekki hluti af Íslendingasögunum.
Íslendinga saga er stærsta verkið í Sturlungu og er nær helmingur safnritsins. Þar segir frá atburðum sem gerðust á Íslandi á árunum 1183-1262, einhverjum mestu umbrotatímum Íslandssögunnar. 

Sturla Þórðarson er meginhöfundur verksins og kann að hafa skrifað það allt. Hann var sjálfur náskyldur eða tengdur mörgum af helstu persónum sögunnar og tók þátt í ýmsum stórviðburðum tímabilsins. Þrátt fyrir það þykir honum takast merkilega vel að halda hlutlægni í frásögn sinni. Frásögnin þykir einnig mjög raunsæ, lýsingar á bardögum og öðrum örlagaviðburðum eru ekki fegraðar, heldur er tilgangsleysi ofbeldis og voðaverka látið koma skýrt fram og samúðin er með þeim sem tapar, hvort sem það eru frændur Sturlu eða óvinir. Því þykir sagan yfirleitt trúverðug heimild um íslenskt samfélag og sögu á 13. öld.

Sturlungaöld
Sagnfræði
Ilvaít

Ilvaít er steind í zeólítaflokknum.

Lýsing 
Svart með daufan málmgljáa. Ílangar, smá rákótta strendinga eða kubblaga flötunga. Stærð 2-4 mm kristallar. 

 Efnasamsetning: CaFe3OSi2O7(OH)
 Kristalagerð: rombísk
 Harka: 5½-6
 Eðlisþyngd: 3,8-4,1
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Ílavít er nauðafágætt á Íslandi, aðeins er vitað um það á tveimur stöðum í Hvalfirði þar sem það finnst í vel ummynduðu þóleiítbasalti.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Bergtegundir
Bergkristall

Bergkristall er kvarssteinn.

Lýsing 
Bergkristall er kristallað afbrigði af kvarsi. Hann er litlaus, gegnsær og hefur oft vel formaða sexhliða pýramída í oddinn. Kristalsúlan oftast hvít- eða gráleit en oddurinn gegnsær. Stærðin er misjöfn, allt frá því að vera innan við mm og upp í tugi cm. Stærstu bergkristallar sem fundist hafa hérlendis eru 10-20 cm að lengd.
Ametýst er litað afbrigði af bergkristal sem mikið er notað sem skrautsteinn og í skartgripi. Ametýst er sjaldgæft á Íslandi. Önnur litarafbrigði af bergkristal eru reykkvars og sítrín.

 Efnasamsetning: SiO2
 Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
 Harka: 7
 Eðlisþyngd: 2,65
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Bergkristal má finna sem holufyllingu neðst í hraunlagastafla og sem sprungufylling í háhitakerfum. Finnst djúpt í rofnum megineldstöðvum og sem sprungufylling inni í og við jaðra á djúpbergsinnskotum. Bergkristall finnst víða um land en hann er þó mun algengari í hinum eldri hluta berglagastaflans en þeim yngri.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2
 Þorleifur Einarsson (1994) Myndun og mótun lands: Jarðfræði. ISBN 9979-3-0263-1

Steindir
Sítrín

Sítrín er kvarssteinn.

Lýsing 
Sítrín er gulleitt afbrigði af kvarsi. Smágert og hálfgegnsætt á Íslandi. Liturinn er vegna járnhydroxíðs. 

 Efnasamsetning: SiO2
 Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
 Harka: 7
 Eðlisþyngd: 2,65
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Mjög sjaldgæft en finnst sem holufylling í grennd við djúpbergsinnskot. Þegar það hitnar myndast ametýst gulleitt. Talið að sítrín fái gula litinn frá hitanum frá innskotum.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
en:Quartz#Citrine
Ametýst

Ametýst (ametyst eða blákvars) er bláleitt afbrigði af kvarsi.

Lýsing 
Ametýst er fjólublátt afbrigði af kvarsi en líkist annars bergkristal í kristalbyggingu. Gegnsæir eða hálfgegnsæir kristallar. Stærð 15-20 cm á lengd, 4-5 cm breidd. 

 Efnasamsetning: SiO2
 Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
 Harka: 7
 Eðlisþyngd: 2,65
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Finnst sem sprungu- og holufylling í vel ummynduðu storkubergi. Á Íslandi má finna ametýst í Hornafirði, Lóni, Borgarfirði eystra og Gerpi.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir
Reykkvars

Reykkvars er kvarssteinn.

Lýsing 
Reykkvars er mó-og brúnleitt afbrigði af kvarsi. Liturinn talinn stafa áli í kristalgerðinni eða vegna áhrifa af geislaverkum efnum. 

 Efnasamsetnign: SiO2
 Kristalgerð: trígónal (hexagónal)
 Harka: 7
 Eðlisþyngd: 2,65
 Kleyfni: engin

Útbreiðsla 
Reykkvars finnst sem holu- eða sprungufylling í djúpbergi.

Heimild 
 Kristján Sæmundsson og Einar Gunnlaugsson (1999) Íslenska steinabókin. ISBN 9979-3-1856-2

Steindir