alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Jakuxi

Jakuxi (Bos grunniens) er síðhærð nautgripategund sem gerð hefur verið að húsdýri í Himalajafjöllum, Mið-Asíu og á Tíbesku hásléttunni. Jak eða yak er úr tíbesku og vísar til karldýrsins, en á öðrum málum er það notað um bæði kyn. 

Jakuxi er náskyldur villijakuxa (Bos mutus) eða undirtegund af sömu tegund. Litur þeirra greinir á milli, jakuxinn er yfirleitt ljósari og með fleiri litaafbrigði en villijakuxinn sem er dökkleitur. Jakuxi er líklega skyldur vísundi.

Karldýrin verða 350-580 kg og kvendýrin 225-255 kg. Kýrnar bera á tveggja ára fresti, 3-4 ára í fyrsta sinn. Kálfarnir verða sjálfstæðir eftir rúmt ár af uppeldi. Jakuxar verða eitthvað meira en tvítugir að aldri. 

Menn hafa notað jakuxa sem hús- og burðardýr í þúsundir ára og nota tað hans sem eldsneyti. Mjólk hans er kölluð chhurpi á nepölsku. Smjör úr henni er notað í te sem Tíbetar drekka og sem ljósmeti á lampa. Jakuxar koma við sögu í hátíðahöldum í Tíbet og nýlega í hópíþróttum eins og póló.

Jakuxar þrífast ekki á láglendi og verða úrvinda ef hitinn fer yfir 15 gráður.

Heimild

Nautgripir
Klaufdýr
Ormurinn langi

Ormurinn langi (færeyska: Ormurin langi) er danskvæði eftir Jens Christian Djurhuus (1773-1853), bónda við Sjógv í Kollafirði í Færeyjum. Kvæðið fjallar um Ólaf Tryggvason Noregskonung.
Le Ranch maudit

Le Ranch maudit (ísl. Reimleikar á búgarðinum) eftir teiknarana Morris og Michel Janvier og höfundana Claude Guylouis, Jean Léturgie og Xavier Fauche er 56. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1986 og hefur ekki komið út á íslensku.

Söguþráður 

Bókin hefur að geyma fjórar styttri sögur um Lukku Láka. Í titilsögunni (Le Ranch maudit) eftir Claude Guylouis (pennaheiti þremenninganna Patrick Cauvin, Guy Vidal og Jean-Louis Robert) aðstoðar Lukku Láki eldri konu, Miss Bluemarket, við kaup á gömlum búgarði. Þegar hún flytur inn fara undarlegir atburðir að gerast og hana fer að gruna að reimt sé í húsinu. Önnur sagan (La bonne aventure) eftir Jean Léturgie og Xavier Fauche fjallar um bandítta sem reynir að hafa fé af fólki með því að þykjast vera spákona. Þriðja sagan (La statue) eftir Claude Guylouis gerist í bæ við rætur Rushmore-fjalls í Suður-Dakóta þar sem bæjarstjórinn fær þekktasta myndhöggvara Villta Vestursins til að gera höggmynd af Lukku Láka. Í fjórðu sögunni (Le flume) eftir Jean Léturgie segir frá raunum verkfræðings sem smíðað hefur trjábolarennibraut fyrir sögunarmyllu og glímu hans við óprúttinn keppinaut.

Fróðleiksmolar 

 Le Ranch maudit var teiknuð af franska teiknaranum Michel Janvier undir handleiðslu Morris. Janvier átti síðar eftir að teikna nokkrar bækur í bókaflokknum um hundinn Rattata sem hóf göngu sína árið 1987.
 Í sögunni Le Ranch maudit ber nokkuð á skopstælingum af frægu fólki; breska kvikmyndaleikaranum Christopher Lee (1922-2015), bandaríska háðfuglinum Groucho Marx (1890-1977), franska listamanninum Serge Gainsbourg (1928-1991) og leikstjóranum Alfred Hitchcock (1899-1980) sem hér birtist öðru sinni í hlutverki barþjóns (fyrra skiptið var í bókinni Póstvagninn). Í sögunni er skírskotað til einnar af hans frægustu kvikmyndum, Psycho.
 Bókin fékk víða arfaslaka dóma, t.d. á vefmiðlinum Pipeline Comics. 

Lukku Láki
Myndasögur
Pripps

Pripps var sænskur drykkjaframleiðandi sem er nú aðeins til sem vörumerki í eigu Carlsberg Sverige. Brugghúsið var stofnað af Johan Albrecht Pripp í Gautaborg árið 1828. Fyrirtækið varð hlutafélag 1879. Árið 1928 sameinaðist það brugghúsinu J. W. Lyckholm & co. (stofnað 1880) og varð AB Pripp & Lyckholm. Næstu áratugi sameinaðist félagið ýmsum bruggverksmiðjum en hélt alltaf Pripps-nafninu. Á 6. áratugnum hóf Pripps framleiðslu á drykkjum frá The Coca-Cola Company. Á 7. áratugnum flutti það höfuðstöðvar sínar til Stokkhólms. Árið 1993 keypti Volvo fyrirtækið og 1995 var það sameinað Ringnes Bryggeri í eigu norska fyrirtækisins Orkla. Volvo seldi hlut sinn til Orkla árið 1997. Árið 2000 keypti danski drykkjaframleiðandinn Carlsberg fyrirtækið og stofnaði Carlsberg Sverige en hélt Pripps-nafninu sem vörumerki. 

Þekktasti drykkur Pripps er lagerbjórinn Pripps Blå sem kom fyrst á markað 1959.

Sænskar bruggverksmiðjur
Swissair

Swissair var svissneskt flugfélag sem varð til við samruna Balair og Ad Astra Aero árið 1931. Höfuðstöðvar flugfélagsins voru á Zürich-flugvelli og í Kloten. Lengst af á 20. öld var flugfélagið eitt af þeim stærstu í heimi. Dýr útþenslustefna á síðari hluta 10. áratugarins og síðan niðursveifla í kjölfar hryðjuverkanna 11. september 2001 urðu til þess að félagið varð gjaldþrota 31. mars árið 2002. Fyrrum starfsmenn fyrirtækisins stofnuðu Swiss International Air Lines sem Lufthansa tók yfir árið 2005.

Svissnesk flugfélög
Indónesíuher

Indónesíuher er her Indónesíu og skiptist í landher, flota og flugher. Tæplega 400.000 manns eru í hernum. Upphaflega var herinn stofnaður sem skæruliðaher í Sjálfstæðisstríði Indónesíu 5. október árið 1945. Sumir foringjar hins nýstofnaða hers höfðu fengið herþjálfun í Konunglega hollenska Austur-Indíahernum, þar á meðal Suharto og Nasution. Eftir að sjálfstæðisstríðinu lauk 1949 fékkst herinn aðallega við að berja niður aðskilnaðarhreyfingar víðs vegar í ríkinu. Malasíuátökin brutust út 1962 vegna andstöðu Indónesíu við stofnun Malasíu. Undir stjórn Suhartos tók herinn þátt í hinum blóðugu hreinsunum 1965-1966 þar sem áætlað er að hálf milljón manna hafi verið drepin. Suharto varð starfandi forseti 1967 um leið og fyrri forseti, Sukarno, var settur í stofufangelsi. Ný skipan Suhartos hófst þegar þingið gerði hann að forseta árið 1968. Í Nýju skipaninni fékk herinn aukið pólitískt hlutverk. Fram að þessu hafði Indónesíuher notið stuðnings frá Sovétríkjunum. Eftir fall Sukarnos varð landið hlutlaust í Kalda stríðinu en færðist samt nær Vesturblokkinni. Árið 1975 gerði Indónesíuher innrás í Portúgölsku Tímor. Næstu ár var Indónesíuher einkum notaður til að berjast gegn aðskilnaðarhreyfingum þar og í Aceh-héraði. Blóðbaðið í Santa Cruz þar sem hermenn skutu 250 mótmælendur til bana á Austur-Tímor skaðaði orðspor hersins á alþjóðavettvangi og varð til þess að Bandaríkin skáru á fjárframlög til þjálfunar hermanna Indónesíu. Endalok Kalda stríðsins og fall Suhartos 1998 leiddu til umbóta hjá hernum. Lögregla Indónesíu var skilin frá hernum árið 2000. Eftir flóðbylgjuna í Indlandshafi 2004 endurreistu Bandaríkin hernaðarleg tengsl við Indónesíu að fullu.

Herir
Indónesía
Chronicle

Chronicle voru breskir sjónvarpsþættir sem voru sýndir á BBC Two frá 1966 til 1991. Umfjöllunarefni þáttanna voru fornleifar og ráðgátur þeim tengdar. Meðal kynna í þáttunum voru Magnus Magnusson, John Julius Norwich og Henry Lincoln. Þrír þættir Lincoln um ráðgátuna um Rennes-le-Château á 8. áratugnum urðu grunnurinn að bókinni The Holy Blood and the Holy Grail sem gerði kenninguna um afkomendur Krists heimsþekkta. 

BBC
Breskir sjónvarpsþættir
BBC Two

BBC Two er önnur sjónvarpsstöð breska ríkisútvarpsins BBC. Tilgangur stöðvarinnar var upphaflega að senda út „alvarlegra“ efni um listir og menningu og metnaðarfulla leikna sjónvarpsþætti. Stöðin hóf útsendingar 20. apríl 1964 undir heitinu BBC2 og var þá þriðja breska sjónvarpsstöðin á eftir BBC One og ITV. Stöðin hóf útsendingar í lit, fyrst evrópskra sjónvarpsstöðva, 1. júlí 1967. Meðal þekktra sjónvarpsþátta sem voru fyrst sýndir á BBC Two eru Ég, Kládíus (1976), Hótel Tindastóll (1975-1979), Já ráðherra (1980-1988), Lífið á jörðinni (1979), Norðlendingar (1996) og Top Gear (1978-).

BBC
Breskar sjónvarpsstöðvar
Ólafur liljurós

Ólafur liljurós er sagnadans eða danskvæði sem er til í ýmsum útgáfum víða um Norðurlönd. Kvæðið segir frá riddaranum Ólafi sem hittir álfkonu á ferð sinni. Álfkonan freistar hans með gjöfum en þegar hann vill ekki þýðast hana ýmist slær hún hann, stingur eða kastar á hann bölvun. Ólafur ríður heim og deyr skömmu síðar. Kvæðið kemur fyrir í handritum frá 16. og 17. öld. Á dönsku er það þekktast undir nafninu „Elveskud“, á norsku heitir það „Olav Liljekrans“, á færeysku „Ólavur Riddararós“ og á sænsku „Herr Olof och älvorna“. Hliðstæð kvæði þar sem riddarans er freistað af hafmeyju eru ýmsar útgáfur af „Clerk Colvill“ í Bretlandi og „Ritter Peter von Stauffenberg und die Meerfeye“ í Þýskalandi.

Elsta danska útgáfan er í kvæðahandritinu Karen Brahes folio frá 1583. Á Íslandi kemur kvæðið fyrir í Kvæðabók séra Gissurar Sveinssonar frá 1665. Á sænsku kemur kvæðið fyrir í kvæðasafni sem Erich Sparrman skrifaði upp eftir Ingierd Gunnarsdotter árið 1678.

Útfærslur
 Elverskud er kantata eftir Niels W. Gade frá 1854.
 Ólafur liljurós er ballett eftir Jórunni Viðar frá 1952.
 Ballaðan um Ólaf Liljurós er 35 mínútna kvikmynd eftir Rósku og Manrico Pavolettoni frá 1977.

Íslensk kvæði
Dönsk kvæði
Færeysk kvæði
Sænsk kvæði
Norsk kvæði
Sagnadansar
Vallarakvæði

Vallarakvæði (Þorkelsdætrakvæði eða Systrakvæði) er sagnadans eða danskvæði sem er þekkt víða um Norðurlönd. Kvæðið segir frá tveimur dætrum Þorkels sem mæta förumanni (vallara). Hann biður þær um að giftast sér en þær segjast heldur vilja láta lífið. Hann drepur þær þá, tekur af þeim skrautklæði (eða skartgripi) og grefur síðan líkin. Eftir ódæðið kemur hann að húsi Þorkels þar sem hann biður þriðju dótturina um að hleypa sér inn og freistar hennar með klæðunum af systrum hennar. Hún þekkir aftur klæðin og vekur föður sinn sem drepur vallarann. Kvæðið er þekkt í Svíþjóð sem „Per Tyrssons döttrar i Vänge“ eða „Töres döttrar i Wänge“, á norsku sem „Torjusdøtrene“ og á dönsku sem „Truelses døttre“. Svipuð kvæði er að finna á Bretlandseyjum, til dæmis „Babylon“ eða „The Bonnie Banks o Fordie“ þar sem morðinginn eða morðingjarnir reynast vera bræður meyjanna. 

Vallarakvæði hefur verið dansað og sungið af þjóðdansafélaginu Vefaranum í gegnum tíðina.

Útfærslur
 Jómfrúarlækurinn (Jomfrukällan) er kvikmynd eftir Ingmar Bergman frá 1960.
 The Last House on the Left er endurgerð Wes Craven á kvikmynd Bergmans frá 1972.

Íslensk kvæði
Norsk kvæði
Sænsk kvæði
Færeysk kvæði
Egg, Inc.

Egg, Inc is er tölvuleikur fyrir snjalltæki. Leikurinn sen er  smellileikur er til á  Android and iOS tæki. Markmið leiksins er að spilari reki eggjabú með sem mestum hagnaði.

Leikframvinda byggir á því að spilari smellir á rauðan hnapp með smámynd og útlínumynd af hænu. Þegar smellt er á hnappinn breytist hann í rauða slá. Þegar smellt er á slána þá er  kjúklingasvermi er hleypt út úr útungunarstöð og kjúklingahópar fara á stjá en  það þarf að hýsa þá, alla á heilnæmu fæði og hirða egg. Það sem fæst fyrir sölu eggja má svo nota til að bæta við búið og búa í haginn til framtíðar svo sem með að setja fé  í rannsóknir sem auka verðmæti eggja og stytta framleiðslutíma. Einnig má auka gróða hæsnabúss með því að byggja verksmiðjubú með  stærri hænsnahúsum og stærri sendiferðabílum til eggjaflutninga og reisa  fleiri kornsíló.

Sumar rannsóknir eru greiddar með gulleggjum. Á nokkurra mínútna fresti keyrir hvítur sendibíll framhjá og afsetur pakka af peningum, því meiri eftir því sem búið er stærra og framleiðir verðmætari egg. Drónar eru á sveimi og ef smellt er á þá þá gefa þeir peninga og stöku sinnum gullegg. Þegar eggjabúið verður nógu verðmætt þá getur spilari uppfært og farið að framleiða og selja verðmætari egg.

Einn valkostur er orðstír (e. prestige). Ef það er valið þá endurstillist framgangan en með orðstír þá vinnast svokölluð sálaregg sem hvert um sig eykur hagnað býlisins um 10%.

Í leiknum eru ýmis konar egg og eru þau mismunandi og bætast fleiri tegundir við:
 mataregg (e. edible eggs)
 ofurfæðisegg (e. superfood egg)
 læknisegg (e. medical egg)
 eldflaugaregg (e. rocked fuel egg)
 ofurefnisegg (e. super material egg)
 samrunaegg (e. fusion egg)
 skammtaegg (e. quantum egg)
 ódáinsegg (e. immortality egg)
 tachyon ofurhraða egg (e. tahcyon egg)
 gravitonegg (e. graviton egg)
 dilithium orkukristalaegg (e. dilithium egg, dilithium voru orkukristallar í Starwar heiminum.)
 sjáanda egg (e. prodigy egg)
 jarðsköpunaregg (e. terraform egg)

Tenglar 
  Egg, Inc. is the FarmVille of Idle Clickers 
 Why Egg, Inc is the new gold standard for idle game monetization

Smellileikir
Tölvuleikir
Barnaby ræður gátuna

Barnaby ræður gátuna (enska: Midsomer Murders) eru sakamálaþættir í fullri lengd (90-100 mínútur) sem hafa verið sýndir á bresku sjónvarpsstöðinni ITV frá árinu 1997. Þeir byggja á bókaröð Caroline Graham um Barnaby lögregluforingja sem Anthony Horowitz skrifaði fyrstu handritin upp úr. Núverandi aðalsöguhetja er John Barnaby, leikinn af Neil Dudgeon, en fyrstu þrettán þáttaraðirnar var aðalpersónan Tom Barnaby, leikinn af John Nettles.

Allir þættirnir ganga út á morðmál sem koma upp í fallegum og friðsælum þorpum skálduðu sýslunnar Midsomer. Innblásturinn að sögusviðinu er að hluta frá Somerset-sýslu í Suðvestur-Englandi, sérstaklega bænum Midsomer Norton. Aðeins tveir þættir gerast annars staðar: í Brighton (75) og Kaupmannahöfn (100). Mikilvægur hluti af sögunum er andstæðan milli hins friðsæla sögusviðs og hryllilegu morðanna sem þar eiga sér stað. Svartur húmor einkennir þættina.

Í apríl 2021 höfðu 128 þættir verið sýndir í samtals 22 þáttaröðum.

Breskir sakamálaþættir
ITV
Vikurbreyskja

Vikurbreyskja eða öræfaostur (fræðiheiti: Stereocaulon arcticum) er runnflétta sem vex á mold, vikrum söndum eða sandorpnum hraunum. Hún er mjög algeng um allt land.

Grening og útlit 
Yfirborð vikurbreyskju er greinótt og þétt alsett þalvörtum með dökkri laut í miðju. Aðeins hraunbreyskja hefur svipaðar þalvörtur og vikurbreyskjan. Þalvörtur vikurbreyskju eru þó aðeins bústnari og innihalda Nostoc-bakteríur en þalvörtur hraunbreyskju innihalda Stigonema.

Erfitt getur verið að greina vikurbreyskju frá hraunbreyskju en oft er hægt að treysta á undirlagið þar sem vikurbreyskjan vex á vikrum og söndum en hraunbreyskja nánast alltaf á föstu undirlagi, til dæmis hrauni eða bergi.

Efnafræði 
Vikurbreyskja inniheldur efni sem flúrljóma í útfjólubláu ljósi og verður því sjálflýsandi í bílljósi.

Vikurbreyskja inniheldur fléttuefnin atranórin, stictinsýru og norstictinsýru.

Þalsvörun vikurbreyskju er K+ gul, C-, KC- og P+ laxagul.

Tilvísanir 

Breyskjuætt
Fléttur
Roslin

Roslin (áður skrifað Rosslyn eða Roslyn) er þorp í Midlothian í Skotlandi rétt sunnan við Edinborg. Þorpið stendur í Roslindal á norðvesturbakka árinnar Lothian Esk. Orrustan um Roslin var mikilvæg orrusta í Fyrsta sjálfstæðisstríði Skota árið 1303. Þá hafði Sinclair-ætt gert þorpið að heimabæ sínum. Roslinkastali var reistur af þeim frá 14. öld. Árið 1446 lét William Sinclair, 1. jarl af Katanesi reisa Rosslyn-kapellu við kastalann. Dalurinn, kastalinn og kapellan urðu vinsælir áfangastaðir ferðamanna á 19. öld. Kastalinn er enn í eigu jarlsins af Rosslyn sem nú er Peter St Clair-Erskine.

Roslinstofnunin, rannsóknarstofnun í líffræði þar sem kindin Dollý var klónuð árið 1996, var áður staðsett í þorpinu en flutti árið 2011 til Edinborgar.

Þorp í Skotlandi
Midlothian
Grábreyskja

Grábreyskja (fræðiheiti: Stereocaulon alpinum) er tegund fléttna af breyskjuætt. Hún er algeng um allt land á láglendi og upp til fjalla en vex helst í mólendi og grónum hlíðum.

Grábreyskja myndar greinar með gráum þalvörtum. Þalvörturnar snúa yfirleitt í sömu átt á greinnni þannig. Askhirslur vantar oft en þær eru brúnleitar, nokkuð stórar og endastæðar. Grábreyskja líkist mjög dílbreyskju en greinist frá henni á því að grábreyskja hefur bláþörunga af ættkvíslinni Nostoc en dílbreyskja af ætt Stigonema.

Tilvísanir

Breyskjuætt
Loðbreyskja

Loðbreyskja (fræðiheiti: Stereocaulon tomentosum) er tegund runnfléttna af breyskjuætt. Hún finnst í mólendi um allt land.

Hún líkist grábreyskju nokkuð í útliti en askhirslur loðbreyskju eru mun minni og hliðstæðar á greinum en askhirslur grábreyskju eru endastæðar og stórar. Loðbreyskja er mun sjaldgæfari á Íslandi en grábreyskja.

Tilvísanir 

Breyskjuætt
Hraufubreyskja

Hraufubreyskja (fræðiheiti: Stereocaulon uliginosum) er tegund runnfléttna af breyskjuætt. Hún líkist grábreyskju og loðbreyskju í útliti en þekkist á hnöttóttum hraufum á endum greina.

Tilvísanir 

Breyskjuætt
Smellileikur

Smellileikur  er tölvuleikur þar sem leikframvinda felst í að spilarinn geri einfalda hluti eins og smella margoft á snertiskjá til að fá þá leikmynt eða þau verðmæti sem notuð er í leiknum. Það geta verið hlutir eða færni sem eykur möguleika og hraða við að fá hluti. Vanalegt er að stig eða afkoma spilara í slíkum leik byggist á tímatengdum tekjum sem birtast myndrænt eins og byggingar svo sem verksmiðjur eða bóndabýli. Í sumum smellileikjum þurfa spilarar að safna margs konar myntum til að fara í gengum leikinn. Stundum heldur leikurinn áfram í tíma þannig að spilarinn þarf ekki einu sinni að smella. Smellileikir urðu vinsælir árið 2013 með leiknum Cookie Clicker en eldri leikir eins og Cow Clicker og Candy Box voru byggðir á sama grunni. Árið 2015 fóru slíkir leikir að sjást á Steam leikjaveitunni.

Tilvísanir 

Tölvuleikir eftir tegund
Smellileikir

Tölvuleikir
Textaleikur

Textaleikur er tölvuleikur þar sem texti og bókstafir eru notaðir í stað mynda. Textaleikir voru vinsælt form af gagnvirkum bókmenntum í kringum 1980.

Tölvuleikir eftir tegund
Textaleikir

Tölvuleikir
Mosafrikja

Mosafrikja (fræðiheiti: Lepraria neglecta) er tegund fléttna af breyskjuætt. Mosafrikja vex víða á Íslandi en finnst yfirleitt á holtasóta (Andreaea rupestris) eða öðrum mosategundum sem vaxa á bergi. Mosafrikja fjölgar sér með hraufukornum eins og aðrar frikjur.

Tilvísanir

Breyskjuætt
Diskfléttubálkur

Diskfléttubálkur, litskófarbálkur eða Törgubálkur (latína: Lecanorales) er ættbálkur sveppa sem tilheyra flokki diskfléttna undir asksveppum. Margir sveppir af ættbálknum mynda fléttur. Í ættbálkinum eru 26 ættir, 269 ættkvíslir og 5695 tegundir.

Ættir

Aphanopsidaceae
Biatorellaceae
Brigantiaeaceae - Kirnuætt
Calycidiaceae
Catillariaceae - Glyðruætt
Cladoniaceae - Bikarfléttuætt
Crocyniaceae
Dactylosporaceae
Ectolechiaceae
Gypsoplacaceae
Haematommataceae
Helocarpaceae
Lecanoraceae - Törguætt
Megalariaceae
Miltideaceae
Mycoblastaceae
Parmeliaceae - Litskófarætt
Pilocarpaceae - Kúpuætt
Psoraceae - Slytruætt
Ramalinaceae - Strýætt
Scoliosporaceae - Gelgjuætt
Sphaerophoraceae - Krækluætt
Stereocaulaceae - Breyskjuætt
Tephromelataceae - Þekjuætt
Vezdaeaceae

Tilvísanir

Fléttur
Hnyðlur

Hnyðlur (latína: cephalodium) er vefjagerð í fléttum sem geymir blábakteríur. Hnyðlur myndast á fléttum sem lifa í þríbýli, þannig að sveppur, grænþörungur og blábakteríur lifa saman.

Tilvísanir

Fléttur
Margrét Guðnadóttir

Margrét Guðmunda Guðnadóttir (f. 7. júlí 1929, d. 2. janúar 2018) var læknir og veirufræðingur og fyrst kvenna til að gegna embætti prófessors við Háskóla Íslands.

Ferill 
Margrét lauk stúdentsprófi frá stærðfræðideild Menntaskólans í Reykjavík vorið 1949. Um haustið hóf hún nám í læknisfræði við Háskóla Íslands og útskrifaðist þaðan vorið 1956. Sumrin 1954 og 1955 vann hún á Tilraunastöðinni á Keldum við lungnabólgurannsóknir og að athugunum í sambandi við útbreiðslu á inflúensufaraldri. Eftir útskrift úr læknadeildinni vorið 1956 vann hún eitt ár á Keldum. Fyrsta verkefnið hennar var að kortleggja útbreiðslu mænusóttarfaraldurs sem skall á haustið 1955 á Íslandi. Þetta var liður í því að undirbúa bólusetningu gegn mænusótt sumarið 1957.

Sumarið 1957 fór Margrét á vegum Keldna til Bretlands og Bandaríkjanna í sex mánaða sérfræðinám í veirufræði. Í Bretlandi var hún í námi við Central Public Health Laboratory í London, London School of Hygiene og í Bandaríkjunum við Communicable Disease Center í Montgomery í Alabama. Í kjölfarið fór hún í tveggja ára (1958-1960) framhaldsnám í veirufræði við Yale háskóla í New Haven í Connecticut. Þar lagði hún stund á rannsóknir á mænusótt og greiningu á veirusóttum í fólki. Á árunum 1960-1969 starfaði Margrét sem sérfræðingur í veirufræði við Tilraunastöðina á Keldum þar sem hún rannsakaði visnu og mæðiveiki og ýmsa sjúkdóma í fólki. Árið 1969 tók hún við prófessorsembætti í sýklafræði við Læknadeild Háskóla Íslands og varð þar með fyrsta konan til að gegna prófessorsembætti við skólann. Á þessum tíma voru konur hvorki dósentar né lektorar en um níu konur voru stundakennarar/aukakennarar. Margrét gegndi stöðu prófessors í 30 ár, til ársins 1999 er hún lét af störfum vegna aldurs. Árið 1974 setti Margrét á laggirnar Rannsóknastofu Háskólans í veirufræði við Landspítalann og var forstöðumaður hennar til ársins 1994.

Þann 10. nóvember 2011, á aldarafmæli Háskóla Íslands, var Margrét sæmd heiðursdoktorsnafnbót við Læknadeild skólans fyrir framlag sitt til veirufræðinnar og greiningu veirusýkinga. Hún var einnig heiðursfélagi í Hinu íslenska náttúrufræðifélagi.

Margrét rannsakaði m.a. hæggenga veirusjúkdóma í sauðfé, eðli visnu-mæðiveikisýkingar og bóluefni við henni og skrifaði fjölda greina í innlend og erlend rit.

Sonardóttir Margrétar er Hildur Guðnadóttir sem hlaut meðal annars Óskarsverðlaun fyrir kvikmyndatónlist.

Heimildir

Íslenskir vísindamenn
Prófessorar við Háskóla Íslands
Íslenskir læknar
Fólk fætt árið 1929
Fólk dáið árið 2018
Kakapó

Kakapó, kakapúi eða öldurpáfi (Strigops habroptilus) er stór ófleygur páfagaukur sem er einlendur á Nýja-Sjálandi og er í útrýmingarhættu. Nafnið er tilkomið úr tungumáli Maóra,  kākā (páfagaukur) + pō (nótt); næturpáfagaukur. Kakapó eru eina ófleyga páfagaukategundin.

Lýsing
Kakapóar eru með stóran gogg og klær og eru skærgrænir að lit. Þeir eru þyngstu páfagaukar sem fyrirfinnast og geta orðið 3,5 kíló. Fuglarnir eru virkir á nóttunni og nærast á jurtum. Þeir eru með góða klifurgetu og nýta sér það í trjám. Vængirnir nýtast þá til svifflugs til jarðar. Kakapóar höfðu þróast til að fela sig fyrir ránfuglum en höfðu litlar varnir þegar spendýr fluttust til eyjanna fyrir tilstuðlan manna. Þeir eru langlífir og eru meðallífslíkur 95 ár en mest verða þeir 120 ára.

Nýsjálensku funglarnir kaka og kea eru skyldir og taldir af sömu ætt; Strigopidae.

Nútímasaga og verndun
Útbreiðsla þeirra var víða á Nýja-Sjálandi en með veiðum Maóra og ekki síst með tilkomu Evrópubúa varð stofninn æ fámennari. Í byrjun 20. aldar varð stofninn útdauður á Norðureyju. Aðgerðir til varðveislu á kakapóum hófust í lok 19. aldar en þær fóru um þúfur vegna tilkomu rándýra (rottur, kettir og hreysikettir).

Á 8. áratug 20. aldar var orðið óvíst um ástand stofnsins en frá 1974-1976 fundust 16 fuglar, allt karlkyns. Árið 1977 fundust nokkrir tugir á Stewart-eyju. Umfangsmiklar aðgerðir hófust árið 1989 til verndunar á kakapóum en þá voru 65 einstaklingar fluttir á smáeyjar undan suðurströnd Suðureyju. Um 155 einstaklingar fyrirfundust árið 2016.

Tengill
Vísindavefur: Hvað getið þið sagt mér um dýralíf Nýja-Sjálands?

Heimild

Tilvísanir

Páfagaukar
Dýralíf Nýja-Sjálands
Tegundir í útrýmingarhættu
Aicardi-Goutieres heilkenni

Aicardi–Goutières heilkenni (AGS) er alvarlegur en afar sjaldgæfur meðfæddur sjúkdómur sem veldur í flestum tilvikum heilakvilla (e. encephalopathy) í frumbernsku. Einstaklingar með AGS lifa oft með fjölfötlun en með góðum stuðningi geta átt hamingjusamt líf.

Heimildir 

heilkenni
Nýsjálandskárí

Kauri (Agathis australis) er tré sem einlent er á Norðurey Nýja-Sjálands. Það er barrtré af ætt Araucariaceae og ættkvísl Agathis.

Tréð er það stærsta á Nýja-Sjálandi að rúmmáli (en ekki hæð) en það getur náð allt að 50 metra hæð. Trén geta yfirleitt náð meira en 600 ára aldri en sjaldnar yfir 1000 árum. Kauri er talið fornt og rekja ættir sínar til Júra-tímabils. Lauf eru mjó; 1cm að þvermáli og 3-7cm að lengd. Skógar með Kauri-trjám eru einungis 5% af því sem þeir voru árið 1820 en skógareldar og timburvinnsla í þeim minnkuðu útbreiðslu þeirra.

Heimild

Tré á Nýja-Sjálandi
Barrtré