alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
1375

Árið 1375 (MCCCLXXV í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Veturinn var harður, kallaður Hvalavetur, og búpeningur að falli kominn á langaföstu. Norðlendingar hétu þá á Guðmund biskup góða að gefa eina alin af hverju hundraði og senda í páfagarð. Batnaði þá tíðin og enginn fjárfellir varð.
 Árnesingaskrá fyrri eða Skálholtssamþykkt gerð í Skálholti af bestu mönnum og almúga. Þar var meðal annars kveðið á um að Íslendingar vildu engar utanstefningar hafa af hálfu konungsvaldsins og þess krafist að lögmenn og sýslumenn skyldu vera íslenskir menn.

Fædd

Dáin
 Þorgautur Jónsson, hirðstjóri.
 Andrés Gíslason úr Mörk, hirðstjóri, drukknaði á leið til landsins frá Noregi.
 Skúli Þórðarson sýslumaður, drukknaði á leið til landsins frá Noregi.

Erlendis 
 Október - Margrét Valdimarsdóttir varð ríkisstjóri Danmerkur við lát föður síns, Valdimars atterdag. Næsta vor varð svo fimm ára sonur hennar, Ólafur Hákonarson konungur Danmerkur. Hann varð konungur Noregs 1380.
 Hundrað ára stríðið: Englendingar glötuðu svo miklu landi í hendur Frakka að þeir héldu aðeins eftir strandbæjunum Calais, Bordeaux og Bayonne.

Fædd
 (líklega) - Gozewijn Comhaer, Skálholtsbiskup (d. 1447).

Dáin
 24. október - Valdimar atterdag, Danakonungur.
 21. desember - Giovanni Boccaccio, ítalskur rithöfundur (f. 1313).

1375
1371-1380
Friðrik 5. kjörfursti

Friðrik 5. (16. ágúst 1596 – 29. nóvember 1632) kjörfursti í Pfalz og konungur Bæheims var erfingi Friðriks 4. kjörfursta í Pfalz í hinu Heilaga rómverska ríki og tók við af föður sínum árið 1610. Árið 1619 var hann kjörinn konungur í Bæheimi á kjörþingi þar sem meirihluti þátttakenda var mótmælendatrúar, en Friðrik var kalvínisti. 

Þegar Friðrik tók við konungdæmi í Bæheimi, sneru stuðningsmenn hans við honum baki, þar sem þeim þótti hann hafa yfirgefið varðstöðu sína í Pfalz við Rínarfljót gegn Spánverjum sem ætluðu sér innrás í Holland. Hann ríkti sem konungur eitt ár í Bæheimi og var krýndur haustið eftir, en tapaði landinu til Ferdinands af Styrju aðeins tveimur mánuðum síðar í orrustunni við Hvítufjöll 1620, og síðar einnig Pfalz sem herir keisarans unnu árið 1622 með fulltingi Spánverja. Hann neyddist því til að flýja í útlegð til Hollands og eyddi þar síðustu árum sínum í Haag við að afla stuðnings við kröfu sína um konungdóm í Bæheimi. 

Friðrik var giftur Elísabetu Stúart, dóttur Jakobs 6. Skotakonungs og systurdóttur Kristjáns 4. Danakonungs. Elsti sonur þeirra, Karl Lúðvík 1., varð kjörfursti í Pfalz og ríkti yfir stærstum hluta þess sem áður voru lönd föður hans eftir Vestfalíufriðinn 1648.

Þrjátíu ára stríðið
Konungar Bæheims
Wittelsbach-ætt
Kjörfurstar Pfalz
Friðrik 5. Danakonungur

Friðrik 5. (31. mars 1723 – 13. janúar 1766) var konungur Danmerkur frá 1746. Faðir hans, Kristján 6. var þunglyndur og trúhneigður og Friðrik ólst upp á ströngu píetísku heimili. Friðrik hneigðist hins vegar til lífsins lystisemda svo mjög að faðir hans íhugaði að svipta hann sjálfsforræði. Hann átti við alkóhólisma að stríða þannig að stjórn ríkisins var öll í höndum ráðherra í leyndarráði konungs og yfirhirðmarskálksins, Moltkes greifa. 

Hann stofnaði konunglegu dönsku listaakademíuna í Kaupmannahöfn 1754.

Danakonungar
Bæheimur

Bæheimur (tékkneska Čechy, þýska Böhmen) er hluti Tékklands og nær yfir um tvo þriðju hluta landsins (hinir hlutarnir eru Mæri og Slésía). Bæheimur var áður sérstakt konungsríki með Prag sem höfuðborg og hluti af hinu Heilaga rómverska ríki.

Tékkland
Adelaide

Adelaide er höfuðstaður og stærsta borg Ástralska héraðsins Suður-Ástralíu. Hún stendur á Fleurieuskaga og er fimmta stærsta borg Ástralíu. Borgin er sjávarborg á eystri strönd St. Vincent hafsins og fjallsins Lofty Ranges. Dreifbýli borgarinnar nær 20km frá ströndinni að rætum fjallsins. Áætlaður íbúarfjöldi borgarinnar er meiri en 1,28 milljónir.

Borgin er nefnd til heiðurs drottningunni Adelaide sem var kona Konungsins Vilhjálms IV sem stofnaði borgina árið 1836 fyrir nýlenda frjálsra Breta í Ástralíu. Ofurstinn Vilhjálmur Light hannaði borgina og valdi henni stað við ánna Torrens á svæði sem að Kaurna ættbálkurinn bjó áður á.

Borgin er þekkt fyrir margar hátíðir, íþróttaviðburði, mat, vín, menningu og langar strendur. Hún hefur háa einkunn í lífsgæði fyrir það að vera á topp 10 lista í úttekt The Economist.

Heimildir 

Borgir í Ástralíu
Snæfellsjökull

Snæfellsjökull (1.446 m) er smár jökull vestast á Snæfellsnesi og sá eini á því. Undir Snæfellsjökli er virk eldstöð (eldkeila) sem hefur myndast við mörg gos, síðast fyrir um 1.750 árum. Rekja má gossögu hans 700 þúsund ár aftur í tímann og flest gosin í toppgígnum hafa ýmist verið sprengigos eða hraungos. Frá ísaldarlokum hefur gosið yfir 20 sinnum í og við jökulinn og voru þrjú gosanna mikill þeytigos, fyrir 8000 árum, 4000 árum og 1750 árum. Háahraun heitir lítil tota af síðast nefnda hrauninu og hylur mestalla suðurhlíð Snæfellsjökuls. Hægt er að sjá fjallið frá Reykjavík, Reykjanesi og stórum hluta Vesturlands á sólríkum dögum.

Flatarmál Snæfellsjökuls er 11 km2 og hann er 1446 m hár en jökullinn minnkaði um helming á síðustu öld. Gígskálin er um 200 m djúp, hæsti hluti jökulsins er suður- og austurbarmur hennar. Hæst bera jökulþúfurnar þrjár; syðst og vestust er Vesturþúfa (1442 m), nokkru norðar og austar Miðþúfa (1446 m) en fyrir norðan og austan hana er Norðurþúfa (1390 m). Frá Reykjavík sjást Miðþúfa og Vesturþúfa. Glöggskyggnir þykjast sjá að jökullinn hafi hopa hratt undanfarin áratug svo að greina megi gígskálina þar sem hún liggur undir jökultoppnum.

Snæfellsjökull er sögusvið bókarinnar Leyndardómar Snæfellsjökuls eftir Jules Verne, en söguhetjan ferðast að miðju jarðarinnar frá jöklinum. Einnig gerist skáldsagan Kristnihald undir Jökli, eftir Halldór Laxness, á þessum slóðum.

Þjóðgarður
Snæfellsjökull er hluti af þjóðgarðinum Snæfellsjökli sem stofnaður var 28. júní árið 2001.
Á 20 ára þjóðgarðsins var hann stækkaður um 9% og er nú 183 ferkílómetrar.

Nálægir staðir 
 Ölkelda, Djúpalónssandur, Lóndrangar, Dritvík, Hólahólar, Kirkjufell, Saxhóll, Staðarstaður, Ytri Tunga, Gatklettur, Bárðarlaug, Arnarstapi, Hellnar,  Ingjaldshóll, Fiskibyrgi, Stapafell, Sönghellir.

Tilvísanir

Tenglar 
 Vefsjá Þjóðgarðsins Snæfellsjökulls 
 Upplýsingar um Þjóðgarðinn Snæfellsjökul á heimasíðu Umhverfisstofnunar
 
  Vísindavefurinn: Hvað eru miklar líkur á því að Snæfellsjökull gjósi? Svar: Páll Einarsson, prófessor í jarðeðlisfræði við HÍ
  Haraldur Sigurðsson: Þúfurnar á Snæfellsjökli. Vulkan. Blog 

Eldstöðvakerfi á Íslandi
Jöklar á Íslandi
Íslenskir þjóðgarðar
Eldkeilur
Fjöll á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Megineldstöðvar á Íslandi
Eldstöðvar undir jökli
Snæfellsnes
Hjálmar Árnason

Hjálmar Árnason (fæddur 15. nóvember 1950) er fyrrverandi þingmaður Framsóknarflokksins og skólameistari. Árin 1995-2003 var hann þingmaður Reykjaneskjördæmis og 2003-2007 fyrir Suðurkjördæmi.

Hjálmar varð stúdent frá MH 1970 og er með kennarapróf frá KHÍ (1979), BA próf í íslensku frá HÍ (1982) og gráðu í skólastjórnun frá Kanada (1990). Hjálmar hefur starfað sem kennari í bæði grunn- og framhaldsskólum og var skólameistari Fjölbrautaskóla Suðurnesja 1985 - 1995. Fyrir utan skóla og stjórnmálastörf hefur Hjálmar verið viðriðinn sjómennsku, fjölmiðlun og löggæslustörf.

Eftir að hafa lent í þriðja sæti í prófkjöri Framsóknarflokksins fyrir Suðurkjördæmi á eftir Guðna Ágústssyni og Bjarna Harðarsyni tilkynnti Hjálmar 21. janúar 2007 að hann myndi hætta í stjórnmálum að kjörtímabilinu loknu. Síðan hefur Hjálmar verið framkvæmdastjóri Keilis á Ásbrú.

Tengill 
 Heimasíða Hjálmars
 Æviágrip á vef Alþingis

Fyrrum Alþingismenn

Þingmenn Framsóknarflokksins
Íslenskir skólameistarar
Tantal

Tantal er frumefni með efnatáknið Ta og sætistöluna 73 í lotukerfinu. 
Tantal er sjaldgæfur, harður, blágrár, gljáandi hliðarmálmur sem er mjög tæringarþolinn og finnst í málmgrýtinu tantalít. Tantal er notað í skurðlækningaáhöld og í ígræðslur vegna þess að líkamsvökvar verka ekki á það. Tantal er nefnt eftir Tantalosi í grískri goðafræði

Almennir eiginleikar 
Tantal er grár, þungur, þjáll og gríðarlega harður málmur. Hann er auðvinnanlegur, mjög sýruþolinn og einnig góður hita- og rafleiðari. Við hitastig undir 150 °C er tantal næstum algerlega ónæmt gegn efnaskaða, meira að segja af völdum hins mjög svo tærandi kóngavatns. Einu sýrurnar sem verka á það eru flúorsýra og aðrar sýrublöndur sem innihalda flúorjónir og laust brennisteinsþríoxíð. Aðeins volfram og renín hafa hærra bræðslumark (3290 K). Tantal hefur einnig mestu rafrýmd allra efna, miðað við rúmmál og er þar af leiðandi mikið notað í þétta.

Notkun 
Tantal er einkum notað, í duftformi, í framleiðslu á rafíhlutum, aðallega tantalþéttum, sem eru mjög smáir miðað við rafrýmd. Sökum þessara stærðar- og þyngdaryfirburða, eru þessir þéttar gríðarlega mikið notaðir í farsíma, símboða, einkatölvur og raftæki farartækja.

Tantal er einnig notað til að framleiða ýmiss konar málmblöndur sem eru sterkar og hafa hátt bræðslumark og mikinn sveigjanleika. Blandað við aðra málma er það einnig notað í karbíðverkfæri til málmsmíða og í framleiðslu á ofurmálmblöndum í þotuhreyfla, hluti í efnavinnslu, kjarnorkuofna og hluta í flugskeyti. Það er sveigjanlegt og er hægt að draga það í fíngerðan vír sem notaður er sem glóðarþráður fyrir uppgufunarmálma eins og ál.

Sökum þess að það er algerlega ónæmt gagnvart líkamsvökvum og veldur ekki ertingu, er það víða notað í framleiðslu á skurðlækningaáhöldum. Tantaloxíð er notað til að framleiða gler með háan brotstuðul fyrir myndavélalinsur.

Frumefni
Hliðarmálmar
Hljómskálagarðurinn

Hljómskálagarðurinn er lystigarður í miðborg Reykjavíkur nefndur er eftir Hljómskálanum sem í honum stendur. Hluti Tjarnarinnar er einnig innan garðsins. Í Hljómskálagarðinum eru nokkrar styttur, þeirra á meðal stytta af Jónasi Hallgrímssyni, sem áður stóð við Lækjargötu og önnur af Bertel Thorvaldsen en sú stóð upprunalega á Austurvelli. Aðstaða er í garðinum til þess að grilla og leiksvæði fyrir börn.

Upphaf hljómskálagarðsins var árið 1901 þegar tekið var frá land fyrir garðinn. Árið 1908 var sett fram fyrstu tillögur um útlit garðsins og sex árum síðar voru fyrstu trén í garðinum gróðursett. Hljómskálinn var byggður 1923 og garðurinn hlýtur nafn sitt af honum. Hljómskálinn er jafnframt fyrsta hús landsins sérstaklega byggt fyrir tónlist og fyrsti hljóðfæraskóli landsins var starfræktur í skálanum 1922.

Á hátíðisdögum eins og 17. júní og Menningarnótt hafa verið haldnir tónleikar í garðinum.

Aðdragandi og fyrstu tillögur 

Einar Helgason garðyrkjufræðingur hafði frumkvæði að því árið 1901 að boða til fundar í Hótel Íslandi um málefni Tjarnarsvæðisins. Þar var samþykkt að skora á bæjarstjórnina að tryggja að ekkert yrði gert til að spilla fyrir að gerður yrði skemmtistígur og lystigarður umhverfis Tjörnina. Slíkar hugmyndir höfðu þá verið settar fram í ræðu og riti næstu ár á undan. Viðbrögð bæjarstjórnar voru á þá leið að banna gerð mannvirkja meðfram þeim hlutum Tjarnarbakkans sem óbyggðir væru. Ekki treysti bærinn sér til að setja fjármagn í lystigarðsgerð að sinni, en að slíkt kæmi til greina síðar.

Sumarið 1908 dvaldist í Reykjavík danskur húsameistari, Fr. Kiörboe að nafni, en hann starfaði við byggingu Safnahússins. Kynni tókust með honum og Knud Zimsen bæjarverkfræðingi og unnu þeir saman uppdrætti að skemmtigarði við suðurenda Tjarnarinnar.

Tillögur þeirra félaga gerðu ráð fyrir að garðurinn næði yfir nokkurn veginn það svæði sem síðar varð, en að auki vildu þeir útbúa landfyllingu við norðvestanverðan Skothúsveg. Þar skyldi rísa garðskáli með veitingasölu og bátabryggju. Með austur- og vesturjaðri garðsins átti að gróðursetja tré og reisa steinveggi þeim til skjóls. Milli veggjanna skyldu svo rísa litlir torfkofar með sætum.

Á grunni þessarra hugmynda skilgreindi bæjarstjórn lóð fyrir lystigarð snemma árs 1909. Lítið varð þó úr framkvæmdum að sinni.

Eitt og annað 
 Árið 1956 kom til tals að byggja 100 fermetra neðanjarðarsalerni í Hljómskálagarðinum. Það komst þó aldrei til framkvæmda. 
 Jóhannes Kjarval var mjög á móti byggingu Hljómskálans vegna þess að hann sagði að skálinn myndi skyggja á fjallið Keili.
Garðurinn var tónlistarstaður átaksins Inspired by Iceland, þann 1. júlí 2010.

Tilvísanir 

Miðborg Reykjavíkur
Skrúðgarðar í Reykjavík
Skrúðgarðar á Íslandi
Almenningsgarðar á Íslandi
Fáni Ástralíu

Fáni Ástralíu er þjóðfáni Ástralíu, hann er blár með fána Bretlands í efri stangarreit eins og margir fánar fyrrverandi nýlendna Breta (sem er kallað Blái hakafáninn (enska: Blue Ensign)). Í neðri stangarreit er sjöarma stjarna, Samveldisstjarnan, þar sem 6 armanna tákna upprunaleg fylki Ástralíu en sá sjöundi svæðin og fylki sem kunna að verða til í framtíðinni. Á hinum helming fánans er svo tákn fyrir suðurkrossinn. Fáninn var sameining fjögurra svipaðra vinningstillagna í hönnunarkeppni þjóðfána 
fyrir Ástralíu árið 1901 þegar hún sameinaðist í eitt ríki. Fáninn varð þó ekki opinber þjóðfáni fyrr en árið 1953.

Fleiri fánar en þessi eru opinberir fánar Ástralíu, alls eru þeir 26. Þeirra á meðal er fáni frumbyggja Ástralíu og fáni Torressunds eyjaskeggja.

Ástralía
Ástralía
Kóngavatn

Kóngavatn (latína: aqua regia) er gríðarlega tærandi, rjúkandi gulur vökvi. Það er blandað úr einum hluta saltpéturssýru á móti þremur hlutum saltsýru. Það er eitt af fáum virkum efnum sem geta leyst upp gull og platínu. Dregur það nafnið af þessum eiginleika sínum að geta leyst upp eðalmálma (konunglega málma). Sumir málmar, eins og til dæmis tantal og aðrir álíka óvirkir málmar, standast þó snertingu við það. Kóngavatn er notað í ætingu og sumar rannsóknaraðferðir. Kóngavatn hefur ekki langan líftíma og þarf því að blanda það rétt fyrir notkun.

Saga 

Persneski gullgerðarmaðurinn Jabir Ibn Hayyan (Geber) uppgötvaði fyrstur manna saltsýru í kringum árið 800 með því að blanda matarsalti saman við brennisteinssýru. Uppgötvun Jabirs á gulluppleysandi kóngavatni ýtti undir átak gullgerðarmanna í leit þeirra að viskusteininum.

Ferli 
Kóngavatn leysir upp gull, jafnvel þótt hvorug sýran, sem það er myndað úr, geri það ein og sér. Þetta kemur til af því að hvor sýran vinnur sitt verkið. Saltpéturssýra er öflugur oxari, sem reyndar leysir upp örlítið magn (næstum ómælanlegt) af gulli, sem þá myndar gulljón. Úr saltsýrunni fæst ofgnótt klórjóna, sem bindast við gulljónirnar og minnka þannig magn þeirra í lausninni. Þetta gerir saltpéturssýrunni kleift að halda áfram oxuninni, þar til að allt gullið hefur verið leyst upp eða þar til allar klórjónir saltsýrunnar hafa bundist við gulljón.

Efnajafna þessa ferlis er:
Au + 3NO3- + 6H+ → Au3+ + 3NO2↑ + 3H2O
Au3+ + 4Cl- → AuCl4-

Tenglar 
 Chemistry Comes Alive! Aqua Regia
 The Columbia Encyclopedia: Aqua Regia 

Sýrur
Shoemaker-Levy 9

Shoemaker-Levy 9 (formlega kölluð D/1993) var halastjarna sem rakst í nokkrum brotum á reikistjörnuna Júpíter á milli 16. júlí 1994 og 22. júli 2004,

Halastjörnur
Thích Quảng Đức

Thích Quảng Đức (1897 – 11. júní 1963 í Saigon í Víetnam) (quốc ngữ: Thích Quảng Đức; Chữ Nôm: 釋廣德) var búddamunkur frá Huế í Víetnam sem framdi sjálfsmorð með sjálfsíkveikju á miðdegi 11. júní 1963 á fjölförnum gatnamótum í Saigon í Víetnam til að mótmæla kúguninni sem búddistar þurftu að þola undir stjórn forsætisráðherra landsins, Ngô Đình Diệm, sem var kaþólskrar trúar. Forsetafrú hans, Ngô Đình Nhu, hafði það að segja um atburðinn að hún myndi klappa sæji hún aðra „munkagrillsýningu“, þessi ummæli urðu til þess að hún fékk viðurnefnið „drekakonan“.

Ástæður fyrir sjálfsíkveikjunni 
Thích Quảng Đức hafði undirbúið sig fyrir sjálfsíkveikjuna með hugleiðslu um nokkurra vikna skeið og útskýrt ástæðurnar fyrir henni í bréfum til búddistasamfélagsins og ríkisstjórnar Suður-Víetnam. Í þessum bréfum útskýrði hann löngun sína til að vekja athygli á kúgun búddasamfélagsins af hálfu ríkisstjórnar Ngô Đình Diệm. Í bréfi til ríkisstjórnarinnar hafði hann beðið hana að:

 Afnema bannið á búddistafánanum.
 Veita búddisma sömu réttarstöðu og kaþólskri trú.
 Hætta að hafa búddista í haldi.
 Veita búddamunkum og nunnum rétt til að iðka og boða trú sína.
 Veita fjölskyldum fórnarlambanna bætur og refsa þeim sem báru ábyrgð á dauða þeirra.

Ríkisstjórnin varð ekki við þessum beiðnum, sem varð til þess að Thích Quảng Đức framdi sjálfsíkveikju sína. Eftir dauða hans var hann brenndur og sagt er að hjarta hans hafi ekki viljað brenna, fyrir vikið er það talið heilagt.

Áhrif í menningu 
Árið 1992 notaði rokkhljómsveitin Rage Against The Machine myndina á umslagi samnefndri frumraunar þeirra.

Heimildir

Tenglar 
 Búddaklaustur tileinkað Thích Quảng Đức
 Myndir af Thích Quảng Đức 

Dauðsföll af völdum sjálfsmorða
Víetnamskir búddamunkar
Mohs kvarði

Mohs kvarðinn flokkar efni eftir viðnámi þeirra við að vera rispað af harðara efni. Þessi kvarði var búinn til af steindafræðingnum Friedrich Mohs og er eitt af nokkrum skilgreiningum á hörku í raunvísindum.

Mohs byggði kvarðann á tíu auðfáanlegum steintegundum. Efni eru staðsett á kvarðann með því að finna harðasta efnið sem að þau geta rispað.

Taflan hér fyrir neðan sýnir samanburð við reyndarhörku mælt með hörkumæli. Mohs kvarðinn er einfaldur raðarkvarði, því að kórundum er í reynd tvisvar sinnum harðari en tópas og demantur fjórum sinnum harðari en það, þrátt fyrir að þessi efni koma hvert á eftir öðru á Mohs kvarðanum.

Raunvísindi
Steindafræði

de:Härte#Härteprüfung nach Mohs
Guð

Guð er yfirnáttúruleg vera, sem oft er æðsta vera í trúarbrögðum og jafnvel almáttug. Helstu kenningarnar um guð eru: eingyðistrú, fjölgyðistrú, frumgyðistrú og algyðistrú. Eingyðistrú gerir ráð fyrir einum guði, sem oftast er almáttugur og skapari veraldar; dæmi um þetta er kristni. Fjölgyðistrú getur haft fjöldann allan af guðum og sinna þeir jafnan mismunandi hlutverkum (frjósemisguð eða stríðsguð t.d.) og hafa valdaskipti og jafnvel yfirguð, dæmi um þetta er ásatrú. Frumgyðistrú telur guð vera afl eða kraft af einhverju tagi, stundum frumhreyfil sem kemur gangverki heimsins af stað. Dæmi um þetta er guðshugmynd Aristótelesar. Algyðistrú er sú kenning að guð sé allt og sé alls staðar, dæmi um þetta er hindúasiður. 

Íslenska þjóðkirkjan játar trú á heilaga þrenningu: Föðurinn, son hans Jesú Krist, og heilagan anda, sem biblían fjallar um.

Orðsifjar og notkun í íslensku 
Orðið guð er bæði til í hvorugkyni og karlkyni í íslensku og er notað bæði sem sér- og samnafn. Goð og guð eru náskyld hugtök, goð er þó oftar notað um guðlegar verur í fjölgyðistrú, til dæmis í ásatrú. Upphaflega skildust þessar tvær myndir að vegna hljóðvarps.

Guðfræðihugtök
Trúarbrögð
Taugafruma

Taugafrumur (eða taugungar) eru þær frumur taugakerfisins sem flytja taugaboð. Aðalhlutar taugafrumu eru þrír: griplur, taugabolur og taugasími.

Taugaboð 
Griplur taugafrumu taka við boðum frá öðrum taugafrumum. Slík boð geta verið bæði örvandi og hamlandi. Ef fruman nær örvunarþröskuldi verður svokölluð boðspenna í frumunni, það er rafboð berast niður eftir símanum að taugaendum hennar. Í taugaendunum eru svokallaðar símahirslur sem innihalda taugaboðefni. Við rafboðin springa símahirslurnar og taugaboðefnin berast á næstu taugamót, það er þar sem taugafruman mætir annarri taugafrumu. Þessi taugaboðefni geta svo annað hvort hamlað eða örvað seinni frumuna, allt eftir gerð taugaviðtaka þeirra. 

Taugakerfið
Taugavísindi
Jón Laxdal (leikari)

Jón Laxdal Halldórsson (7. júní 1933 - 15. maí 2005) var leikari og leikstjóri.

Jón fæddist á Ísafirði. Hann var tólfta barn Halldórs Friðgeirs Sigurðssonar frá Arnardal og Svanfríðar Albertsdóttur frá Ísafirði. Hann lærði við leiklistarskóla Þjóðleikshússins og Max-Reinhardt-Seminar í Vín.

Jón Laxdal lék m.a. Garðar Hólm í Brekkukotsannál (1972) og bóndann Steinar í Paradísarheimt, sem báðar voru gerðar eftir skáldsögum Halldórs Laxness. Jón rak eigið leikhús í Kaiserstuhl í Sviss sín síðustu ár.

Árið 1980 var hann sæmdur riddarakrossi hinnar íslensku Fálkaorðu fyrir leiklistarstörf af Vigdísi Finnbogadóttur.

Árið 2001 komu út endurminningar hans, Lífið lék við mig, sem skráðar voru af Haraldi Jóhannssyni.

Heimildir

Tenglar 
 Jón Laxdal í návígi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1983
 Jón Laxdal Halldórsson; minningargrein í Morgunblaðinu 2005
 Vinnuaginn er mjög strangur; viðtal í Vikunni 1971
 "Ég vona að það fari ekki með mig eins og konsertinn hans Garðars Hólm í Báruhúsinu"; viðtal í Tímanum 1971
 ''Jón Laxdal leikur hér eftir 16 ára útivist; grein í Tímanum 1972
 Ferill á IMDB.com

Íslenskir leikarar
Afréttur

Afréttur er heiðarland notað til að beita búfé að sumri, svo sem sauðfé og hrossum. Þessi svæði eru friðuð fyrir beit á vetrum, vorum og seinnipart hausts og er það gert með því að smala afréttinn. Smalamenn kallast fjallmenn sunnan heiða en gangnamenn norðan heiða. 

Á Íslandi eru flestir afréttir inni á miðhálendinu en einnig eru afréttir milli dala og fjarða á Norður- og Vesturlandi.
Sums staðar á Norðurlandi er orðið haft í kvenkyni og talað um afréttina. Það á til að mynda við Sveinsstaðaafrétt í Skíðadal.

Afréttir
Íslenskur landbúnaður
Miðheimar

Miðheimar er íslenskt veffyrirtæki sem hét upphaflega centrum.is. Það var fyrsta almenna internetveitan á Íslandi og sú fyrsta sem bauð uppá SLIP-aðgang fyrir vefinn. Guðmundur Ragnar Guðmundsson og Róbert Viðar Bjarnason stofnuðu centrum.is árið 1993 en þá voru fyrir Íslenska menntanetið og netaðgangur á vegum Hafró og Háskóla Íslands. Þjónustan byggðist á einni Linuxtölvu (Slackware Linux á 25 MHz 486 með 4 MB vinnsluminni). Tenging við umheimin var með innhringibeini (e. dial-up router) sem keyrði á 9600 bit á sekúndur. Innhringing var á tveimur mótöldum með 1200 eða 2400 bita hraða (plús þjöppun). Árið 1994 tók fyrirtækið Miðheimar yfir reksturinn.

Íslensk veffyrirtæki
Heimsminjaskrá UNESCO

Heimsminjaskrá UNESCO er skrá yfir staði (t.d. skógur, fjall, stöðuvatn, eyðimörk, bygging eða borg) sem hafa verið útnefndir heimsminjar innan alþjóðlegrar heimsminjaáætlunar UNESCO (International World Heritage Programme). Tilgangur skrárinnar er varðveisla staða sem teljast sérstaklega merkilegir frá menningarlegu og/eða náttúrufræðilegu sjónarmiði og eru taldir hluti af menningararfi mannkyns. Áætluninni var hleypt af stokkunum af UNESCO 16. nóvember 1972. Skráin innihélt 1007 staði um allan heim árið 2014. Hún hefur verið gagnrýnd fyrir að vera mjög Evrópumiðuð og eins fyrir hið stranga verndunarsjónarmið sem liggur henni til grundvallar og er skilyrði fyrir að staður sé tekinn á listann. Þetta síðasta atriði leiddi til stofnunar Lista UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf árið 2008.

190 lönd hafa undirritað samninginn um verndun menningar- og náttúruarfleifðar heimsins. Hann er því einn viðteknasti alþjóðasamningur heims. Aðildarríkin tilnefna atriði á heimsminjaskrána og tilnefningar eru metnar af Alþjóðaráði um minnisvarða og sögustaði (ICOMOS) og Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum (IUCN). Þessir aðilar mæla síðan með tilnefningum við Heimsminjaráðið skipað fulltrúum 21 aðildarlands sem kjörnir eru af allsherjarþingi UNESCO.

Listar yfir heimsminjar 
 Listi yfir heimsminjar í Afríku
 Listi yfir heimsminjar í Ameríku
 Listi yfir heimsminjar í Asíu og Eyjaálfu
 Listi yfir heimsminjar í Evrópu
 Listi yfir heimsminjar á Norðurlöndum
 Listi yfir heimsminjar sem eru í hættu

Tenglar 
 Heimasíða skrárinnar
Tónlistarfræði

Tónlistarfræði snýst í meginatriðum um athugun á tónverkum. Tónfræðingar spyrja sig spurninga á borð við, hvað er tónlist? og hvaða áhrif hefur hún á okkur? Undirgreinar tónlistarfræðinnar eru t.d. dýratónlistarfræði þar sem hljóð dýra og söngur fugla til að mynd eru rannsökuð.
Tónlistarfræði er oft ruglað saman við Tónfræði, sem einbeitir sér að venjum við skrift og lýsingu tónlistar.

Tónlist