alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Robert Walser

Robert Walser (f. 15. apríl 1878, d. 25. desember 1956) var þýskumælandi svissneskur rithöfundur. Walser hafði áhrif á marga rithöfunda, þar á meðal Robert Musil, Hermann Hesse, Stefan Zweig, Walter Benjamin og Franz Kafka. Fleyg eru orð Hermann Hesse sem sagði " Heimurinn væri betri ef Robert Walser ætti hundrað þúsund lesendur". Walser dáði Heinrich von Kleist og var fyrir áhrifum frá þeim brotakennda frásagnarmáta sem einkennir Kleist. Frans Kafka var aðdáandi Walser og varð fyrir svo miklum árhifum af stílbrögðum hans  að fyrsta bók Kafla Betrachtung var kölluð "stæling á Robert Walser". Walser hefur verið kallaður týndi hlekkurinn milli Kleist og Kafka.

Walser var alla tíð fátækur og sá fyrir sér með að skrifa smásögur, pistla og ritgerðir í dagblöð og tímarit í Prag, Berlín og Zurich. Hann bjó lengst af í Sviss. Walser skrifaði sína fyrstu bók 26 ára gamall en þá starfaði hann í banka í Zurich. Það var bókin Ritgerðir Fritz Kochers. Walser flutti síðar til Berlínar og gekk þar um hríð í þjónaskóla en sneri sér svo að skáldskap og samdi sögurnar Geschwister Tanner, Der Gehiilfe og Jakob von Gunten. Walser flutti svo til Biel í Sviss og síðar til Bern. Hann samdi stutta prósatexta en bjó við kröpp kjör og gerðist einrænn og undarlegur og lagðist inn á geðveikrahæli árið 1929 og bjó þar til æviloka.
Skáldsagan Jakob von Gunten kom út í íslenskri þýðingu  Níels Rúnars Gíslasonar árið 2017.

Ritverk

Schneewittchen, 1901, 
Fritz Kochers Aufsätze, 1904 
Geschwister Tanner, 1907 
Der Gehülfe, 1908 
Poetenleben, 1908 
Jakob von Gunten, 1909 
Gedichte, 1909
Kleine Dichtungen, 1914 
Prosastücke, 1916
Der Spaziergang, 1917 
Kleine Prosa, 1917
Poetenleben, 1917 
Komödie, 1919
Seeland, 1920 
"Ophelia", 1924
Die Rose, 1925 
Der Räuber, 1925 (veröffentlicht 1978) 
Große Welt, kleine Welt, 1937
Dichterbildnisse, 1947
Dichtungen in Prosa, 1953
Robert Walser – Briefe, 1979
Geschichten, 1985 
Der Spaziergang. Prosastücke und Kleine Prosa., 1985 
Aufsätze, 1985 
Bedenkliche Geschichten. Prosa aus der Berliner Zeit 1906-1912, 1985 
Träumen. Prosa aus der Bieler Zeit 1913-1920, 1985 
Die Gedichte, 1986 
Komödie. Märchenspiele und szenische Dichtung, 1986 
Wenn Schwache sich für stark halten. Prosa aus der Berner Zeit 1921-1925, 1986 
Zarte Zeilen. Prosa aus der Berner Zeit 1926, 1986 
Es war einmal. Prosa aus der Berner Zeit 1927-1928, 1986 
Für die Katz. Prosa aus der Berner Zeit 1928-1933, 1986 
Aus dem Bleistiftgebiet Band 1. Mikrogramme 1924/25, 1985 
Aus dem Bleistiftgebiet Band 2. Mikrogramme 1924/25, 1985 
Aus dem Bleistiftgebiet Band 3. Räuber-Roman, Felix-Szenen, 1986 
Aus dem Bleistiftgebiet Band 4. Mikrogramme 1926/27, 1990 
Aus dem Bleistiftgebiet Band 5. Mikrogramme 1925/33, 2000 
Aus dem Bleistiftgebiet Band 6. Mikrogramme 1925/33, 2000 
Unsere Stadt. Texte über Biel., 2002 
Feuer. Unbekannte Prosa und Gedichte., 2003 
 Tiefer Winter. Geschichten von der Weihnacht und vom Schneien. Hg. v. Margit Gigerl, Livia Knüsel u. Reto Sorg. Frankfurt: Insel Taschenbuch Verlag 2007 (it; 3326),

Heimildir 
 Sérrit um Robert Walser, Bjartur og frú Emilía: Ttímarit um bókmenntir og leiklist, Nr. 19 (01.04.1995)

Walser, Robert
Robert Musil

Robert Musil (f. 6. nóvember 1880 d. 15. apríl 1942) var austurískur rithöfundur. Ófullgerð skáldsaga hans Maður án mannkosta (á þýsku Der Mann ohne Eigenschaften)  er talin meðal  mikilvægastu og áhrifaríkastu nútíma skáldverka.

Tenglar 

 Vefur um Robert Musil eftir J. van Beers 
 Vefur fyrir bókmenntasafn Robert Musil
 "Exhuming Robert Musil: A Fresh Look at The Man Without Qualities  eftir Ted Gioia 
 Verk eftir Robert Musil  á Project Gutenberg

Austurrískir rithöfundar
Nelson Rockefeller

Nelson Aldrich Rockefeller (8. júlí 1908 – 26. janúar 1979) var bandarískur stjórnmála- og viðskiptamaður. Hann var 41. varaforseti Bandaríkjanna frá 1974 til 1977 í forsetatíð Geralds Ford. Áður sat hann sem 49. ríkisstjóri New York-fylkis. Nelson Rockefeller var af hinni auðugu Rockefeller-ætt og var sonarsonur auðkýfingsins Johns D. Rockefeller.

Tilvísanir

Bandarískir athafnamenn
Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1960
Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 1964
Fylkisstjórar New York
Repúblikanar
Varaforsetar Bandaríkjanna
William A. Wheeler

William Almon Wheeler (30. júní 1819 - 4. júní 1887) var bandarískur stjórnmálamaður og lögfræðingur. Hann starfaði sem fulltrúi Bandaríkjanna frá New York-fylki á fulltrúadeild Bandaríkjaþings frá 1861 til 1863 og 1869 til 1877. Hann var 19. varaforseti Bandaríkjanna frá 1877 til 1881.

Wheeler var fæddur í Malone í New York og starfaði sem lögfræðingur eftir að hafa farið í háskólann í Vermont. Eftir að hafa þjónað í ýmsum staðbundnum stöðum, vann hann kosningar til ríkisstjórnar New York. Hann starfaði í þinginu frá 1861 til 1863 og frá 1869 til 1877. Hann var alfarið virtur fyrir heiðarleika sinn og neitaði launahækkuninni eftir að þing samþykkti 1873 greiðslugreiðslu sem hann átti á móti.

Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn
Varaforsetar Bandaríkjanna
Kólombó

Kólombó (කොළඹ eða Kolamba á singalísku; கொழும்பு eða Koḻumpu á tamílsku) er efnahagsleg höfuðborg og stærsta borg Srí Lanka. Samkvæmt Brookings-stofnuninni búa um 5,6 milljónir manna á stórborgarsvæðinu. og 752.993 manns í borginni sjálfri. Borgin er efnahagskjarni eyjunnar og vinsæll ferðamannastaður. Borgin er staðsett á vesturströnd eyjunnar og er nærri stærra Kólombó-svæðinu þar sem Srí Jajevardenepúra, stjórnsýsluleg höfuðborg landsins, er einnig staðsett. Oft er talað um Kólombó sem höfuðborg landsins þar sem Srí Jajevardenepúra er innan stórborgarsvæðisins og í reynd úthverfi Kólombó. Kólombó er einnig stjórnsýsluhöfuðborg vesturhéraðs Srí Lanka og höfuðborg Kólombó-héraðs. Kólombó er lifandi borg þar sem finna má blöndu af nútímalífi, byggingum frá nýlendutímanum og eldri rústir. Kólombó var talin stjórsýsluleg höfuðborg Srí Lanka til ársins 1982.

Vegna mikillar hafnar borgarinnar og hentugrar staðsetningar hennar þekktu fornir kaupmenn Kólombó fyrir 2.000 árum. Kólombó varð höfuðborg eyjunnar þegar Srí Lanka féll undir stjórn breska heimsveldisins árið 1815 og varð áfram höfuðborg landsins þegar Srí Lanka hlaut sjálfstæði árið 1948. Árið 1978 var Srí Jajevardenepúra gerð að stjórnsýslulegri höfuðborg en Kólombó var áfram talin efnahagsleg höfuðborg landsins.

Tilvísanir

Höfuðborgir í Asíu
Borgir í Srí Lanka
Súesdeilan

Súesdeilan, þriggjaveldainnrásin, Kadesh-aðgerðin eða Sínaí-stríðið var innrás Ísraels, Bretlands og Frakklands í Egyptaland árið 1956. Markmið innrásarríkjanna var að endurheimta völd vesturveldanna á Súesskurðinum og hrekja Gamal Abdel Nasser forseta Egyptalands, sem hafði þá nýlega þjóðnýtt skurðinn, frá völdum. Eftir að átökin hófust beittu Bandaríkin, Sovétríkin og Sameinuðu þjóðirnar þrýstingi á innrásarríkin til að stöðva innrásina. Þessi atburðarás var mikil auðmýking fyrir Breta og Frakka og styrkti mjög stöðu Nassers.

Þann 29. október réðust Ísraelsmenn inn á yfirráðasvæði Egypta á Sínaískaga. Bretar og Frakkar sendu sameiginlega úrslitakosti til beggja aðila um að hætta átökum nærri Súesskurði. Þann 5. nóvember lentu breskir og franskir fallhlífaliðar við Súesskurðinn. Egypski herinn var sigraður en tókst þó að loka ferð allra kaupskipa um skurðinn. Það varð síðar ljóst að innrás Ísraelsmanna og árás Breta og Frakka sem fylgdi í kjölfarið höfðu verið skipulagðar fyrirfram af ríkjunum þremur.

Bandamennirnir þrír náðu flestum hernaðarmarkmiðum sínum en skurðurinn var nú ónothæfur. Stjórnmálaþrýstingur frá Bandaríkjunum og Sovétríkjunum leiddi til þess að bandamenn drógu herafla sína burt úr Egyptalandi. Dwight D. Eisenhower Bandaríkjaforseti hafði varað Bretland gegn því að gera innrás og hótaði nú alvarlegum efnahagsrefsingum gegn Bretum með því að selja skuldabréf sem Bandaríkjastjórn átti í breskum pundum. Sagnfræðingar telja Súesdeiluna almennt marka endalok Bretlands sem heimsveldis.  Súesskurðurinn var lokaður frá október 1956 fram í mars 1957. Ísraelsmönnum tókst að ná fram sumum markmiðum sínum, eins og að tryggja siglingarétt Ísraelsmanna í gegnum Tíransund, sem Egyptar höfðu lokað fyrir þeim frá árinu 1950.

Vegna átakanna stofnuðu Sameinuðu þjóðirnar sérsveit friðargæslusveita Sameinuðu þjóðanna (UNEF) til þess að standa vörð um landamæri Egyptalands og Ísraels. Anthony Eden forsætisráðherra Bretlands sagði af sér, Lester B. Pearson utanríkisráðherra Kanada vann friðarverðlaun Nóbels og Sovétríkin fengu hugsanlega kjark til þess að ráðast inn í Ungverjaland.

Tilvísanir

Deilur araba og Ísraela
Kalda stríðið
Stríð á 20. öld
1956
Saga Egyptalands
Saga Ísraels
Saga Bretlands
Saga Frakklands
Þyrilsnælda

Þyrilsnælda er lítið leikfang sem er samsett úr tveimur eða þremur hringjum og kúlulegu í miðjunni. Það varð mjög vinsælt árið 2017.

Leikföng
Barnaveiki

Barnaveiki (diptheria) er smitsjúkdómur af völdum bakteríunnar Corynebacterium diphtheriae. Einkenni geta verið mild eða mjög alvarleg og koma fram 2 til 5 dögum eftir sýkingu. Einkennin koma fram smám saman og byrja sem hálsbólga og hiti. Í alvarlegum tilfellum myndast grá eða hvít skán í kokinu. Þessi skán getur valdið erfiðleikum við öndun og sjúklingar fá ljótan hósta. Hálseitlarnir (stundum ranglega kallaðir hálskirtlar) þrútna út vegna bólgunnar. Í alvarlegustu tilfellum breiðist bakterían út og leiðir af sér bólgu í hjartavöðvanum, bólgu í taugum, nýrnavandamála, og storknunarvandmála.

Sjúkdómurinn er mjög smitandi og getur smitast með snertingu eða í gegnum loft. Sumir hafa bakteríuna í sér án þess að fá sýkingu.

Sjúkdómurinn var algengur í börnum hér áður fyrr, en eftir að tekið var að bólusetja börn gegn honum 1941 eru einungis nokkur þúsund tilfelli á ári í heiminum öllum. Bóluefnið fyrir barnaveiki er gefið ásamt bóluefninu fyrir stífkrampa og kíghósta. Til að fá fram góða vörn er bólusett þrisvar eða fjórum sinnum í æsku og svo aftur á 10 ára fresti eftir það.

Tenglar 

 Barnaveiki. Embætti landlæknis.

Barnasjúkdómar
Homo Faber

Homo Faber er skáldsaga eftir svissneska rithöfundinn Max Frisch. Sagan var fyrst gefin út í Þýskalandi árið 1957. Sagan er frásögn í fyrstu persónu og söguhetjan Walter Faber er farsæll verkfræðingur sem ferðast um Evrópu og Suður-Ameríku á vegum UNESCO. Heimsmynd hans sem byggir á rökfræði, líkindareikningi og tækni er skoruð á hólm gegnum röð ótrúlegra tilviljana. Þegar tilviljanir og fortíð hans koma saman þá kvarnast upp úr tæknihyggju hans og hann neyðist til að skoða líf sitt í nýju og framandi ljósi. Sögupersónan Homo Faber er tæknivera sem afneitar tilfinningum, gróanda og frósemi og lítur á manneskjuna sem nokkurs konar vél. Undirtitill bókarinnar er skýrsla, skýrsla sem Walter Faber skrifar um líf sitt. Þessari skýrslu er skipt i tvo kafla og er hver kafli skrifaður í brotum sem ekki eru í tímaröð og líkjast dagbókarbrotum.

Bókin kom út 1987 í íslenskri þýðingu Ástráðs Eysteinssonar og Eysteins Þorvaldssonar.

Heimildir 
 Ingunn Ásdísardóttir, Tæknimaðurinn orðinn íslenskur, Helgarpósturinn, (10.12.1987)
Bókaárið 1957
Kim Dae-jung

Kim Dae-jung (6. janúar 1924 – 18. ágúst 2009) var forseti Suður-Kóreu frá 1998 til 2003. Hann vann friðarverðlaun Nóbels árið 2000 fyrir hina svokölluðu „Sólskinsstefnu“ sína í utanríkismálum gagnvart Norður-Kóreu sem vann að því að koma á sáttum milli ríkjanna tveggja. Sólskinsstefnan byggðist að nokkru leyti á „austurstefnu“ Willy Brandt, kanslara Vestur-Þýskalands, í samskiptum við Austur-Þýskaland. Kim er eini Kóreumaðurinn sem hefur unnið til Nóbelsverðlauna.

Kim hafði lengi verið forystumaður stjórnarandstöðunnar og talsmaður fyrir lýðræðisumbótum í Suður-Kóreu. Hann byrjaði stjórnmálaferil sinn á sjötta áratugnum og var kjörinn á þing árið 1961. Hann komst þó ekki á þing fyrr en tveimur árum síðar því að þremur dögum eftir kosningarnar rændi Park Chung-hee völdum í Suður-Kóreu og tók sér einræðisvald. Kim vakti fyrst verulega athygli tíu árum síðar þegar hann sigraði Park nærri því í forsetakosningum þrátt fyrir að einræðisstjórnin beitti stórtæku kosningasvindli.

Eftir að Park kom á herlögum flúði Kim til útlegðar í Japan. Árið 1973 slapp Kim naumlega með líf sitt þegar leyniþjónusta Parks reyndi að koma honum fyrir kattarnef. Kim sneri aftur til Suður-Kóreu eftir dauða Parks en var handtekinn og yfirgaf Suður-Kóreu á ný eftir að hafa afplánað tveggja og hálfs árs fangavist. Hann sneri endanlega heim árið 1985 og var kjörinn forseti árið 1997.

Kim hefur verið kallaður „Nelson Mandela Suður-Kóreu“.

Tilvísanir

Forsetar Suður-Kóreu
Handhafar friðarverðlauna Nóbels
Kanadaösp

Kanadaösp (fræðiheiti: Populus × canadensis, er náttúrulegur blendingur Populus nigra og Populus deltoides.

Tilvísanir

 Verzeichniss Auslandischer Baume und Stauden des Lustschlosses Weissenstein 81.  1785

Víðisætt
Lauftré
Aspir
Philippe Coutinho

Philippe Coutinho Correia (fæddur 12. júní 1992) er brasilískur knattspyrnumaður sem spilar fyrir Aston Villa á láni frá FC Barcelona og brasilíska landsliðið. Hann spilar sem framsækinn miðjumaður eða vængmaður. Coutinho er snöggur, fimur, fær í langskotum og að skjóta með báðum fótum.

Coutinho er fæddur í Rio de Janeiro og hóf ferilinn í æsku með liðinu Vasco da Gama. Hann sýndi af sér einstaka hæfileika og árið 2008 skrifaði hann undir samning við Inter Milan. Þar átti hann erfitt uppdráttar og var lánaður til spænska liðsins Espanyol árið 2012. Í byrjun árs 2013 var hann hins vegar seldur til enska liðsins Liverpool F.C.. Þar dvaldi hann í um 5 ár og blómstraði. 

Árið 2018 gerði hann samning við FC Barcelona sem gerði hann að þriðja dýrasta leikmanni heims. Hlutirnir gengu ekki alveg upp hjá Barcelona og hann fór á lán til Bayern München og Aston Villa meðan hann var samningsbundinn liðinu.

Coutinho kom inn sem varamaður í fyrsta leik sínum með Aston Villa og átti mark og stoðsendingu þegar Villa átti endurkomu gegn Manchester United í 2-2 jafntefli.

Brasilískir knattspyrnumenn
Fólk fætt árið 1992
Kljásteinavefstaður

Kljásteinavefstaður er vefstaður þar sem uppistöður eru hengdar í steina með gati í. Allt frá steinöld hafa slíkir vefstaðir þar sem ofið er með höföldum verið til. Kljásteinarnir hafa varðveist. Í Jeríkó hafa fundist sjö þúsund ára gamlir kljásteinar. Á víkingaöld klæddust menn fatnaði sem ofinn var í kljásteinavefstað.

Í fornu ljóði Darraðarljóð sem fjallar um Brjánsbardaga er myndlíking um vef sem ofinn er úr görnum manna og harðkléaður manna höfðum (mannahöfuð höfð fyrir kljásteina, kléa).

Sjá einnig 
 Vefstóll
 Kljásteinn

Heimildir 

 Hildur Hákonardóttir, Elizabeth Johnsten, Marta Klove Juuhl, Randi Andersen (ritstj.), Atle Ove Martinussen (ritstj.), The Warp-Weighted loom, Kljásteinavefstaðurinn, Oppstadsveven, Museumsentret i Hordaland, 2016
 Oppstadveven – ein tusenårig vevtradisjon
 Elsa Guðjónssen, Um vefstóla og vefara á Íslandi á 18. og 19. öld, Árbók Hins íslenzka fornleifafélags,(01.01.1993), Blaðsíða 5
Virgil van Dijk

Virgil van Dijk (fæddur 8. júlí, 1991 í Breda, Hollandi) er hollenskur knattspyrnumaður sem spilar sem miðvörður með Liverpool FC og hollenska landsliðinu.
Van Dijk hóf ferilinn með Willem II og FC Groningen í heimalandinu, flutti sig til Skotlands árið 2013 og spilaði með Glasgow Celtic. Árið 2014 skoraði van Dijk tvívegis gegn KR í forkeppni UEFA meistaradeildarinnar. Árið 2015 hélt hann til Southampton FC og í lok árs 2017 til Liverpool. Hann skoraði sigurmarkið í sínum fyrsta leik fyrir Liverpool gegn Everton í FA-bikarnum 6. janúar, 2018. 
Van Dijk spilaði alla leiki í Premier League fyrir Liverpool 2 leiktíðir í röð, 2018-2019 & 2019-2020 og átti stóran þátt í bikurum  liðsins í Meistaradeild Evrópu 2019 og Englandsmeistaratitlinum 2020. 

Árið 2019 var hann í öðru sæti í Balon d'or eða Gullknettinum á eftir Lionel Messi.

Móðir Van Dijks er frá Súrínam en faðir hans hollenskur. Hann er 193 sentimetrar að hæð.

Heimild

Hollenskir knattspyrnumenn
Fólk fætt árið 1991
Rella

Rella  eða vindrella er skrautlegt leikfang með litlum hreyflum sem snúast í vindi. Það var fyrr á tímum gert þannig að tréspaði lék laus á skapti sem snerist ótt og títt mót vindi. Gjarnan var hlaupið með relluna til að fá meiri vind í spaðann.

Tengd efni 
 Þeytispjald

Heimildir 
 Leikfangarella úr tré (sarpur.is)

Leikföng
Grænlenja

Grænlenja (Nothofagus betuloides) er tré ættað frá suður Patagóníu.

Árið 1769 safnaði Sir Joseph Banks eintaki af tegundinni í Tierra del Fuego í fyrstu ferð James Cooks.

Útbreiðsla
Grænlenja vex frá suður Chile og suður Argentína (40°S) til Tierra del Fuego (56°S). Hún finnst frá sjávarmáli til 500m yfir sjávarmáli.

Lýsing
Þetta er sígrænt tré sem verður 25 m á hæð með súlulaga vöxt. Í náttúrulegu umhverfi sínu þarf það að þola kalda vetur og svöl sumur. Eintök frá suðlægum skógum þola niður að - 20°C}.

Ræktun
Það þrífst í Skotlandi. Trjám sem hefur verið plantað í Færeyjum, sem voru flutt beint frá suðlægustu útbreiðslustöðum þess í Eldlandi, hafa reynst mjög harðgerð.

Viðurinn hefur fallegt mynstur, er bleikleitur, harður og svolítið þungur, og notaður í húsgögn og byggingar.

Tilvísanir

Donoso, C. 2005. Árboles nativos de Chile. Guía de reconocimiento. Edición 4. Marisa Cuneo Ediciones, Valdivia, Chile. 136p.
Hoffmann, Adriana. 1998. Flora Silvestre de Chile, Zona Central. Edición 4. Fundación Claudio Gay, Santiago. 254p.
Rodríguez, R. &  Quezada, M. 2003. Fagaceae. En C. Marticorena y R. Rodríguez [eds.], Flora de Chile Vol. 2(2), pp 64–76. Universidad de Concepción, Concepción.

Beykiætt
Rubia peregrina

Rubia peregrina er möðrutegund sem var lýst af Carl von Linné.

Samkvæmt Catalogue of Life og Dyntaxa hún í möðruættkvísl. Tegundin hefur ekki fundist í Svíþjóð. Engir undirtegundir eru skráðar í Catalogue of Life.

Heimildir 

Möðruætt
James Callaghan

Leonard James Callaghan, Callaghan barón af Cardiff (27. mars 1912 – 26. mars 2005), oft kallaður Jim Callaghan, var forsætisráðherra Bretlands úr Verkamannaflokknum frá 1976 til 1980. Callaghan er enn þann dag í dag eini breski stjórnmálamaðurinn sem hefur gegnt öllum fjórum „stóru“ stjórnmálaembættum ríkissins: Hann var fjármálaráðherra (1964–1967), innanríkisráðherra (1967–1970) og utanríkisráðherra (1974–1976) áður en hann varð forsætisráðherra. Sem forsætisráðherra vann hann nokkra sigra en hans er þó aðallega minnst fyrir hinn svokallaða „vetur rauna vorra“ (Winter of Discontent) 1978–79. Á mjög köldum vetri leiddu deilur hans við stéttarfélög til stórfelldra verkfalla sem öngruðu mjög alþýðuna og leiddu til þess að hann bað ósigur gegn Margaret Thatcher í næstu kosningum.

Þegar Callaghan steig á neðri deild breska þingsins árið 1945 heyrði hann til vinstri væng flokksins. Callaghan færðist smám saman til hægri en var áfram þekktur sem „varðmaður tauhúfunnar“ þar sem hann þótti beita sér fyrir sterkum tengslum milli Verkamannaflokksins og stéttarfélaga. Embættistíð Callaghans sem fjármálaráðherra var stormasamt tímabil í breskum efnahag og einkenndist af neikvæðum viðskiptajöfnuði. Árið 1967 var breska pundið gengisfellt. Callaghan gerðist þá innanríkisráðherra. Hann sendi breska herinn til að styðja lögregluna í Norður-Írlandi að beiðni norður-írsku ríkisstjórnarinnar.

Þegar Verkamenn töpuðu í þingkosningunum árið 1970 varð Callaghan virkur í stjórnarandstöðu. Eftir að Verkamenn komust í ríkisstjórn á ný árið 1974 gerðist hann utanríkisráðherra, samdi um nýja skilmála að inngöngu Bretlands í evrópska efnahagsbandalagið og studdi áframhaldandi aðild að því í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1975. Þegar Harold Wilson forsætisráðherra sagði af sér árið 1976 sigraði Callaghan fimm aðra frambjóðendur og gerðist eftirmaður hans. Verkamenn höfðu þegar glatað naumum meirihluta sínum á neðri deild þingsins þegar hann varð forsætisráðherra og frekari ósigrar í kosningum neyddu Callaghan til þess að semja við smærri flokka eins og Frjálslynda flokkinn um stjórnarsamstarf frá 1977 til 1978. Deilur við stóriðju og verkföll á „vetri rauna vorra“ árið 1978 gerðu ríkisstjórn Callaghans óvinsæla og ósigur hans í þjóðaratkvæðagreiðslu um valddreifingu í Skotlandi árið 1979 leiddi til þess að vantrausti var lýst yfir á ríkisstjórn hans. Þetta leiddi til þess að Callaghan beið ósigur í þingkosningum árið 1979.

Callaghan var áfram formaður Verkamannaflokksins fram í nóvember 1980 og kom á umbótum í formannskjöri flokksins. Síðan steig hann til hliðar úr stjórnmálum og fékk síðar aðalsnafnbót sem Callaghan barón af Cardiff. Callaghan dó árið 2005 og var þá elstur allra forsætisráðherra Bretlands.

Heimild
 

Breskir barónar
Fjármálaráðherrar Bretlands
Forsetar evrópska ráðsins
Forsætisráðherrar Bretlands
Innanríkisráðherrar Bretlands
Leiðtogar breska Verkamannaflokksins
Leiðtogar Kalda stríðsins
Utanríkisráðherrar Bretlands
Bill Fagerbakke

William Mark Fagerbakke (fæddur 4 október 1957) er bandarískur leikari. Hann er röddin fyrir Pétur Krossfisk í teiknimyndaseríunni Svampur Sveinsson á ensku, Michael Dauber Dybinski í sjónvarpsþáttinum Coach, og Marshall Eriksen’s faðir Marvin í How I Met Your Mother.

Bandarískir leikarar
Jules Grévy

François-Judith-Paul Grévy (15. ágúst 1807 – 9. september 1891), yfirleitt kallaður Jules Grévy, var franskur stjórnmálamaður sem var forseti Frakklands frá 30. janúar 1879 til 2. desember 1887. Þar áður hafði hann setið á franska fulltrúaþinginu. Forverar Grévy í forsetaembættinu höfðu verið konungssinnar sem reyndu án árangurs að endurreisa franska konungdæmið og Grévy var því fyrsti forseti Frakklands sem studdi lýðveldið heils hugar.

Æviágrip
Jules Grévy fæddist inn í fjölskyldu lýðveldissinna. Hann var lögmenntaður og vann sem lögfræðingur í París. Stjórnmálaferill hann hófst í frönsku byltingunni árið 1848 sem steypti af stóli Loðvík Filippusi Frakkakonungi og varð til stofnunar hins stuttlífa annars franska lýðveldis. Grévy varð hluti af stjórnarskrárnefnd nýja lýðveldisins og mælti gegn því að til yrði forsetaembætti sem kosið yrði um í almennum kosningum þar sem hann vildi ekki að völd lýðveldisins söfnuðust saman í höndum eins leiðtoga. Eftir valdarán Louis-Napoléons Bonaparte forseta árið 1851 var Grévy fangelsaður en síðan sleppt. Hann varð gagnrýnandi Napóleons III á tímum hins endurreista franska keisaraveldis.

Þegar keisaraveldið leið undir lok árið 1870 vegna ósigurs Frakka gegn Prússum í fransk-prússneska stríðinu, sem Grévy hafði mótmælt, steig Grévy aftur inn á svið stjórnmálanna. Í febrúar sama ár var hann kjörinn forseti franska þjóðþingsins. Hann varð síðan forseti fulltrúaþingsins frá 8. mars 1876 og gerðist leiðtogi hófsamra lýðveldissinna eftir dauða Adolphe Thiers árið 1877. Hann bauð sig fram í forsetakosningum árið 1873 en tapaði fyrir Patrice de Mac Mahon. 

MacMahon sagði af sér þann 30. janúar 1879 eftir að hafa neitað að skrifa undir uppsögn nokkurra hershöfðingja. Sama dag kaus þingið Jules Grévy sem forseta með 563 atkvæðum. Í ræðu sinni fyrir þinginu tilkynnti Grévy að hann myndi aldrei fara gegn vilja þjóðarinnar og frábað sér rétt forsetans til að leysa upp þing. Í reynd setti túlkun Grévy á forsetaembættinu fordæmi fyrir þingræði í Frakklandi sem eftirmenn hans áttu eftir að fylgja allt fram að stofnun fimmta lýðveldisins árið 1958, sem kom á blöndu af þingræði og forsetaræði. Stjórnarskrárbreytingar voru gerðar í samræmi við þessar hugmyndir, auk annarra viðbóta: Þjóðhátíðardagur Frakklands var settur þann 14. júlí og La Marseillaise gert að þjóðsöngi. Élysée-höllin var formlega gerð að aðsetri þjóðhöfðingjans.

Árið 1887 kom alvarlegt hneykslismál upp í ríkisstjórn Grévy: Tengdasonur forsetans var sakaður um að selja útnefningar til frönsku heiðursorðunnar gegn reiðufé.  Grévy neitaði í fyrstu að segja af sér vegna málsins en lét loks til leiðast og lét af forsetaembættinu þann 2. desember. Málið gróf undan trú Frakka á lýðveldinu og jók hættu á valdaráni stuðningsmanna Georges Ernest Boulanger hershöfðingja.

Tilvísanir

Forsetar Frakklands