alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kantarella

Kantarella  (fræðiheiti: Cantharellus cibarius) er rifsveppur og ætisveppur af skiptingu kólfsveppa sem myndar svepparót með ýmsum tegundum trjáa og finnst bæði í lauf- og barrskógum. Hann er mjög eftirsóttur matsveppur vegna bragðsins. Vegna þess hve hann er sérkennilegur í útliti er erfitt að rugla honum saman við aðrar (eitraðar) tegundir. 

Kantarell er eini rifsveppurinn af þeim sem eru með greinilegan hatt og staf sem vex á Íslandi. Sveppurinn er 2-5 sm á breidd og er í fyrstu hvelfdur en verður flatari og oft trektlaga og egggulur á lit. Stafur sveppsins er stuttur og smábreikkar upp. Rifin eða garðarnir liggja eins og geislar neðan á hattinum. Þau eru 1-3 mm. Sveppurinn er allur rauðgulur eða egggulur. Hold sveppsins er seigt og ilmur hans minnir á apríkósur. Sveppurinn vex í skóglendi. Kantarell sveppur fannst fyrst á Íslandii árið 1961. Kantarell  er einn eftirsóttasti matsveppurinn vegna bragðsins og þess að hann er algengur en líka vegna þess að hann er auðþekktur og ekki hætta á að taka eitursveppi í misgripum. Skordýr herja lítt á sveppinn og auðvelt er að flytja hann án þess að hann skemmist og auðvelt að þurrka hann og geyma lengi.

Tilvísanir 

Kólfsveppir
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Gilsfjörður

Gilsfjörður er fjörður sem skilur milli Vestfjarða og Vesturlands við norðanverðan botn Breiðarfjarðar. Hann gengur til austurs inn úr Breiðafirði og nær til Akureyja milli Tjaldaness og Króksfjarðarness. Á háfjöru myndast miklar leirur í firðinum með ál í miðju. Fuglalíf er mikið. Brú var sett yfir Gilsfjörð árið 1997 og stytti hún leiðina milli sunnanverðra Vestfjarða og Vesturlands um 14 km. Vegur sem lagður var við mynni Gilsfjarðar í tengslum við brúna breytti firðinum í sjávarlón. Lónið er 33 ferkílómetrar.

Við sunnanverðan Gilsfjörð gengur Ólafsdalur inn í landið til suðausturs. Þar stofnaði Torfi Bjarnason fyrsta búnaðarskólann á Íslandi, Búnaðarskóla Vesturamtsins, árið 1880 og starfaði hann til ársins 1907. Upp úr botni fjarðarins liggur vegur um Steinadalsheiði yfir í Kollafjörð á Ströndum. Hann er aðeins opinn á sumrin en var aðalleiðin til Hólmavíkur og Stranda á árabilinu 1933-1948. 

Líkt og margir firðir aðrir er Gilsfjörður sagður hafa fengið nafn af þeim er þar nam land en það var Gils, sem tíðum var kallaður skeiðarnef og bjó á Kleifum.

Jarðir 
 Gilsfjarðarbrekka — í eyði
 Gilsfjarðamúli — í eyði
 Garpsdalur — í byggð
 Ólafsdalur — óvíst
 Gróustaðir — í byggð
 Kleifar — var tvíbýli er nú sumarhús
 Gullfoss — eyðibýli, heitir eftir samnefndum fossi

Firðir á Íslandi
Vestfirðir
Selfoss (foss)

Selfoss er foss í Jökulsá á Fjöllum nokkur hundruð metrum sunnan við Dettifoss. Fossinn er 10 metra hár en mjög breiður.

Suður-Þingeyjarsýsla
Fossar á Íslandi
Vatnajökulsþjóðgarður
Berserkjasveppur

Berserkjasveppur (fræðiheiti: Amanita muscaria) er sveppur af ættkvísl reifasveppa. Hann hefur mjög einkennandi útlit með rauðan hatt sem hefur hvítar doppur og hvítan beinan stilk. Berserkjasveppur verður stór; hatturinn nær allt að 30 sm í þvermál. Hvítu flekkirnir á hattinum eru leifar af hvítri himnu sem þekur allan sveppinn þegar hann er mjög ungur. 

Berserkjaveppur er eitraður og inniheldur nokkur geðvirk efni. Sjaldgæft  er að fólk deyi af neyslu hans en jafnvel lítið magn veldur meltingartruflunum, sljóleika, skapsveiflum og ofskynjunum. Magn eiturefna í sveppnum er þó mjög mismunandi eftir stöðum og árstíma. 

Íslenska heitið er dregið af þeirri hugmynd að víkingar hafi étið sveppinn áður en þeir fóru í bardaga til að ganga berserksgang. Þessi sögn kemur fyrst fram í grein eftir sænska prestinn Samuel Ödmann árið 1784 þar sem hann reynir að útskýra berserki og berserksgang í anda upplýsingarinnar. Engar eldri heimildir geta hins vegar um slíka notkun meðal norrænna manna og verður að teljast afar ólíklegt miðað við þekkt áhrif af neyslu hans að menn hafi verið til stórræða í orustu eftir að hafa innbyrt berserkjasvepp.

Á Íslandi 
Á Íslandi er berserkjasveppur algengastur á norðurlandi í Eyjafirði, við Ásbyrgi og Mývatn. Hann finnst þó mun víðar í birkiskógum og við fjalldrapa, meðal annars í Heiðmörk við Reykjavík og á Fljótsdalshéraði á austurlandi.

Íslenskt heiti sitt fékk sveppurinn fyrst í kennslubók Stefáns Stefánssonar, Plönturnar: kennslubók í grasafræði, sem kom fyrst út 1913 og er þar sagður vera erlendur sveppur. Sveppurinn fannst raunar ekki á Íslandi að neinu ráði fyrr en undir miðja 20. öld. Sem dæmi má nefna að það þótti talsvert fréttnæmt þegar tveir slíkir fundust árið 1959, annar í Vaglaskógi en hinn við Bjarkarlund í Reykhólasveit.

Heimildir 

Reifasveppir
Eitursveppir
Sveppir á Íslandi
Vallhnúfa

Vallhnúfa (fræðiheiti: Camarophyllus pratensis) er fremur lítill ætisveppur sem vex í graslendi. Hatturinn verður allt að 7 sm breiður. Hún er ljósbrún með ljósan, fremur stuttan, staf og fanir og engan kraga. Hún er algeng um allt Ísland.

Tilvísanir 

Vaxfönungaætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Loðglætingur

Loðglætingur eða loðmylkingur (fræðiheiti: Lactarius torminosus) er sveppur af Hnefluætt sem vex einkum í birkiskógum. Hatturinn er allt að 12 sm í þvermál, ljós með rauðbleikum hringjum og dæld í miðjunni. Hatturinn er loðinn, einkum á ungum sveppum. Stafurinn er fremur stuttur og hvítur og holdið stökkt. Ef fanirnar eru brotnar rennur úr þeim hvítur vökvi sem er mjög beiskur og veldur uppköstum þannig að þessi sveppur er aldrei borðaður hrár. Þessi vökvi gerir það líka að verkum að skordýr halda sig frá honum.

Á Íslandi er þessi sveppur algengur um allt land og finnst helst í námunda við birki. Hann er matsveppur í Finnlandi og Rússlandi þar sem hann er matreiddur á ákveðinn hátt en á flestum öðrum stöðum er hann talinn eitraður.

Tilvísanir 

Hnefluætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Gráknipplingur

Gráknipplingur  (fræðiheiti: Lyophyllum connatum), einnig ritað gráknypplingur, eða gráspyrða er sveppur sem vex í stórum þéttum klösum í mold og sandi á skurðbökkum, í ýmis konar uppgröftum og við rotnandi trjáboli. Gráknipplingur er algengur um allt land og kemur upp í miklu magni.

Gráknipplingur var lengi vel talinn vera góður ætisveppur en er nú talinn varasamur, meðal annars vegna efna sem hafa áhrif á fósturþroskun. Sveppurinn sýnir antabuseinkenni þegar hans er neytt með áfengi.

Árið 2009 tókst vísindamönnum í fyrsta sinn að rækta gráknippling á æti.

Lýsing
Hatturinn er nokkuð stór, 2-10 sm í þvermál, hann er fyrst lítillega hvelfdur en síðar verður hann flatur að ofan. Stafurinn er hvítur eða ljósgrár og hettan er gráhvít.

Fanir gráknipplings eru alstafa eða niðurstafa, fyrst hvítar en seinna gulleitar eða brúleintar og litast með járnsúlfati. Lyktin af sveppnum er sérkennileg og minnir á ost eða súrdeig.

Tilvísanir

Riddarasveppsætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Túnkempa

Túnkempa (fræðiheiti: Agaricus campestris) er ætisveppur sem er algengt að finna í gömlum túnum. Hann er líka fjöldaframleiddur í svepparækt. Hann er hvítur á lit og reglulegur í lögun með stuttan, breiðan staf. Ungir sveppir eru kúlulaga en hattbarðið réttir sig smám saman upp með aldrinum og verður allt að 10 sm í þvermál. Holdið er hvítt og þétt. Túnkempa er matreidd bæði soðinn, steiktur og hrár.

Tilvísanir 

Kempuætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Skurðknipplingur

Skurðknipplingur eða klumbuspyrða (fræðiheiti: Lyophyllum fumosum) er ætisveppur sem vex í stórum klösum í skurðbökkum og uppgröftum. Hatturinn er reykbrúnn og stafurinn og fanirnar grágul. Hatturinn er lítið hvelfdur og hattbarðið bylgjað. Hann verður allt að 12 sm í þvermál.

Tilvísanir 

Riddarasveppsætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Mókempa

Mókempa (fræðiheiti: Agaricus arvensis) er eftirsóttur ætisveppur sem vex í graslendi og móum. Hann er hvítur eða gulhvítur á litinn og gulnar ef þrýst er á hann. Holdið er hvítt og þétt í sér. Hatturinn er kúlulaga í fyrstu en verður á endanum flatur og getur orðið 15 sm í þvermál.

Tilvísanir 

Kempuætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Lummusveppur

Lummusveppur (fræðiheiti: Paxillus involutus) er eitraður sveppur sem til skamms tíma var þó álitinn góður matsveppur. Rannsóknir hafa leitt í ljós að eitrið safnast fyrir í líkamanum á lengri tíma og getur leitt til dauða. Þótt hann tilheyri flokki pípusveppa er hann með fanir undir hattinum. Hatturinn er fremur stór með niðurbeygðu hattbarði og dæld í miðju, og getur orðið 12 sm í þvermál, grábrúnn á litinn og dökknar við snertingu. Stafurinn er stuttur og boginn. Holdið er gult.

Tenglar 

Eitursveppir
Pípusveppir
Rauðhetta (sveppur)

Rauðhetta eða reyðilubbi (fræðiheiti: Leccinum testaceoscabrum eða Leccinum versipelle) er eftirsóttur matsveppur en getur þó stundum valdið ofnæmi. Hann myndar svepparót með birki og fjalldrapa. Hatturinn verður allt að 20 sm breiður og er rauður eða appelsínugulur á litinn en dofnar með aldrinum. Stafurinn er langur (allt að 15 sm) og breiður og breikkar niður, hvítur á lit með svörtum doppum.

Tilvísanir 

Pípusveppaætt
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Móhnefla

Móhnefla (fræðiheiti: Russula xerampelina) er ætisveppur af hnefluætt. Stafurinn er hvítur og breiður en hatturinn dökkur. Hatturinn getur verið mjög mismunandi á litinn, allt frá dökkrauðum yfir í gulbrúnan. Holdið er stökkt. Hatturinn verður allt að 12 sm í þvermál og stafurinn allt að 8 sm langur. Hún vex í móum og skóglendi.

Tilvísanir 

Hnefluætt
Ætisveppir
Svepprót

Svepprót (fræðiheiti: Mycorrhiza) myndast við samlífi svepps og jurtar. Samlífið á sér stað við ræturnar þar sem einstakir sveppþræðir úr mýsli svepps leggja rætur hýsilsins undir sig. Svepprótin hjálpar hýslinum við upptöku næringarefna úr jarðveginum með því að auka mikið við rótarkerfið. Sérstaklega á þetta við um upptöku óuppleysts fosfórs. Á móti fær sveppurinn aðgang að stöðugu framboði sykra sem eru afurð ljóstillífunar plöntunnar (sveppir ljóstillífa ekki). Talið er að svepprótin geti einnig verið mikilvæg til að flytja sykrur, plöntuhormón og vítamín milli einstaklinga af ólíkum tegundum í jurtasamfélögum eins og t.d. skógi. Einnig er talið að svepprótin verji rætur plöntunnar fyrir skaðlegum sveppum.

Sveppir
Samlífi
Skjálfandi

Skjálfandi er flói á norðurströnd Íslands og liggur á milli Tjörness og Flateyjarskaga. Í flóann renna tvö stór vatnsföll, Laxá í Aðaldal sem er víðfræg laxveiðiá og Skjálfandafljót, jökulfljót sem kemur úr Vatnajökli.

Á austurströnd flóans er kaupstaðurinn Húsavík en þaðan er vinsælt að fara í hvalaskoðunarferðir út á flóann enda er hvalagengd mikil þar. Við botn flóans eru miklir sandflákar en að vestanverðu gnæfa Víknafjöll, allt að 1100 metra há. 

Við mynni flóans að vestanverðu liggur Flatey á Skjálfanda, en þar var umtalsverð byggð. Eyjan fór í eyði árið 1967. Austan megin við Skjálfanda er eyjan Lundey.

Skjálfandi
Firðir á Íslandi
Arctic Monkeys

Arctic Monkeys er hljómsveit sem kemur frá Sheffield á Englandi, þeir spila aðallega svokallað Indie-rokk og var stofnuð árið 2002. Frumraun þeirra, Whatever people say I am, that's what I'm not, hefur vakið mikla athygli og seldist hann hraðar en nokkur annar diskur í Englandi frá upphafi. Diskurinn fékk Mercury-verðlaunin 2006 og einnig verðlaun fyrir besta Breska bandið á BRIT-verðlaununum árið 2006.

Önnur plata Arctic Monkeys kom út 23. Apríl 2007 og heitir "Favourite Worst Nightmare".

Bandið hefur sankað að sér verðlaunum frá því að fyrsta smáskífa þeirra kom út, þeir fengu til dæmis verðlaun á BRIT-award 2008 fyrir besta Breska bandið og hafa líka verið tilnefndir til Grammy-verðlauna.

Fyrsta smáskífan þeirra "I Bet You Look Good on the Dancefloor" varð á toppi vinsældarlistans UK Singles Chart.

Meðlimir 
 Alex Turner: Textasmiður, söngvari og gítarleikari
 Jamie Cook: Gítarleikari
 Nick O'Malley: Bassaleikari, hljóp tímabundið í skarðið fyrir Andy Nicholson sem hætti svo.
 Matthew Helders: Trommuleikari.

Breskar hljómsveitir
Gróprent

Gróprent er mikilvægt greiningartæki til að greina sveppategundir. Gróprent er gert með því að skera gróhirslu sveppsins (yfirleitt hattinn) af og leggja hana á blað sem er hálft hvítt og hálft í dökkum lit (eða bara hvítt). Oft er glas lagt yfir til að sveppurinn þorni síður. Þetta er skilið eftir yfir nótt. Þegar gróhirslan er tekin upp ættu gróin að sjást greinilega á pappírnum. Litur þeirra gefur mikilvæga vísbendingu um það af hvaða tegund sveppurinn er og einnig er hægt að flytja þau yfir á glerþynnu til rannsóknar í smásjá.

Sveppir
Æxlihnúður

Æxlihnúður sveppa eða sveppaldin er fjölfruma vefur sem heldur uppi grósekkjum eins og kólfum og öskum. Æxlihnúðurinn er hluti af æxlunarskeiði sveppa. Aðrir hlutar lífskeiðs þeirra einkennast af vexti mýslisins.

Ef gróin þroskast í kólfum er æxlihnúðurinn kallaður kólfhirsla (basidioma), en ef þau þroskast í grósekkjum er hann kallaður askhirsla (ascoma).

Sveppir
Bob Dylan

Robert Allen Zimmerman, þekktastur sem Bob Dylan (fæddur 24. maí 1941) er bandarískur tónlistarmaður.

Robert Allen Zimmerman fæddist inn í gyðingafjölskyldu sem var búsett í Duluth, Minnesota. Hann breytti síðar nafni sínu í Bob Dylan. Dylan sagði frá því seinna að það hafi verið vegna áhrifa frá velska ljóðskáldinu Dylan Thomas. Bob Dylan er söngvari, tónlistarmaður, lagahöfundur og skáld. Hann hefur haft mikil áhrif á tónlist seinustu 5 áratuga. Hann er þekktur fyrir texta sína á fyrri hluta feril síns, en þeir fjölluðu flestir um stjórnmál, þjóðfélagsádeilu, sálfræði og bækur sem hafa haft áhrif á hann. Dylan kemur fram á tónleikum með gítar, munnhörpu og hljómborð ásamt ýmsum tónlistarmönnum. Hann hefur unnið sér inn fjölda verðlauna og viðurkenninga, þar á meðal nokkur Grammy verðlaun og var tekinn inn í Rock and Roll frægðarhöllina (Hall of Fame). Hann var á lista Time Magazine yfir 100 mestu áhrifavalda 20. aldarinnar.

Breiðskífur
The Freewheelin' Bob Dylan (1963)
The Times They Are a-Changin' (1964)
Another Side of Bob Dylan (1964)
Bringing It All Back Home (1965)
Highway 61 Revisited (1965)
Blonde on Blonde (1966)
John Wesley Harding (1967)
Nashville Skyline (1969)
Self Portrait (1970)
New Morning (1970)
Pat Garrett & Billy the Kid (1973)
Dylan (1973)
Planet Waves (1974)
Blood on the Tracks (1975)
The Basement Tapes (1975)
Desire (1976)
Street Legal (1978)
Slow Train Coming (1979)
Saved (1980)
Shot of Love (1981)
Infidels (1983)
Empire Burlesque (1985)
Knocked Out Loaded (1986)
Down in the Groove (1988)
Oh Mercy (1989)
Under the Red Sky (1990)
Good as I Been to You (1992)
World Gone Wrong (1993)
Time Out of Mind (1997)
"Love and Theft" (2001)
Modern Times (2006)
Together Through Life (2009)
Christmas in the Heart (2009)
Tempest (2012)
Shadows in the Night (2015)
Fallen Angels (2016)
Triplicate (2017)
Rough and Rowdy Days (2020)

Tengill 
 Bob Dylan; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966

Dylan, Bob
Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels
Gróbeður

Gróbeður (latína: hymenium) sveppa er sá hluti æxlihnúðsins þar sem frumurnar þróast í grósekki eða grókylfur sem mynda gró. Hjá sumum tegundum þróast allar frumurnar í grósekki eða grókylfur en hjá öðrum verður til nokkuð af geldfrumum. Að auki eru stundum til staðar sérstakleg áberandi geldfrumur sem nefnast þumlur.

Staðsetning gróbeðsins er venjulega fyrsta einkennið sem litið er til við flokkun og greiningu sveppa. Hér fyrir neðan eru nokkur dæmi um þær ólíku tegundir gróbeða sem finnast hjá hinum stóru kólfsveppum og asksveppum.

Hjá hattsveppum er gróbeðurinn á lóðréttum hliðum fananna. Hjá pípusveppum er hann geymdur í svampkenndu lagi af lóðréttum pípum. Hjá gorkúlum er hann innvortis. Hjá bikarsveppum er hann inni í skálinni.

Skýringarmyndir sem sýna mismunandi gróbeði:

Sveppir
Rotvera

Rotvera er lífvera sem fær næringu úr dauðu lífrænu efni, venjulega rotnandi plöntu- eða dýraleifum, með því að taka upp uppleysanleg efnasambönd. Þar sem rotverur geta ekki búið sér til næringu sjálfar eru þær álitnar ein gerð af ófrumbjarga lífverum. Rotverur eru margir sveppir (aðrir en samlífisverur), gerlar og frumdýr.

Grasafræði
Sveppafræði
Örverufræði
Sveppaeitrun

Sveppaeitrun eru eitrunareinkenni sem stafa af eitruðum efnasamböndum sem er að finna í sveppum. Eitrið er aukaafurð efnaskiptaferla sveppsins. Venjulega stafar sveppaeitrun af því að einhver ruglar eitruðum svepp saman við ætisvepp og innbyrðir hann. Vegna þess hve eitursveppir líkjast oft ætisveppum stafar ruglingurinn af rangri greiningu á sveppnum. Jafnvel reynt sveppatínslufólk verður fyrir sveppaeitrun.

Einkenni 
Alvarleg einkenni koma ekki alltaf fram strax eftir neyslu sveppsins og oft ekki fyrr en eitrið ræðst á nýrun, nokkrum mínútum eða klukkustundum síðar. Í sjaldgæfum tilfellum koma einkenni sem leiða til dauða ekki fram fyrr en nokkrum dögum eftir neyslu. Dæmigerð einkenni eru:
 Svefnhöfgi
 Höfuðverkur
 Svimi
 Kaldur sviti
 Uppköst
 Mikill magaverkur
 Gula
 Mikill niðurgangur
Ef meðferð við eitruninni hefst fljótt er venjulega hægt að komast hjá alvarlegri einkennum, eins og dauða, ef um mjög eitraðan svepp er að ræða.

Eitursveppir 
Þrír banvænustu sveppirnir sem til eru eru af ættkvísl reifasveppa (Amanita): grænserkur (A. phalloides), Amanita virosa og Amanita verna; og tveir eru af ættkvísl kögursveppa (Cortinarius): Cortinarius rubellus og Cortinarius orellanus. Þessar tegundir valda flestum dauðsföllum.

Tenglar 
 

 
Eiturefnafræði

it:Micotossine
Brúnastaðir

Brúnastaðir er bær í Flóanum sem stendur efst í Hraungerðishreppi, nú Flóahreppi, þar sem Hvítá fellur með Hestfjalli. Við bæinn rennur Flóaáveitan inn um flóðgátt aðalskurðarins og rennur vatnið um víðfeðmi Flóans. Á Brúnastöðum er blandaður búskapur og stunduð vélaútgerð. 

Brúnastaðir hafa alið af sér tvo alþingismenn, Ágúst Þorvaldsson og son hans Guðna Ágústsson, sem báðir voru þingmenn Framsóknarflokksins.

Íslenskir bæir
Flóahreppur
Syðri-Völlur

Syðri-Völlur er bær í Flóahreppi. Árið 2006 greindist þar riða og var það í fyrsta sinn sem riða greinist í kindum í Flóanum.

Íslenskir bæir
Flóahreppur
Jeremy Bentham

Jeremy Bentham (15. febrúar 1748 – 6. júní 1832) var enskur lögfræðingur, heimspekingur umbótamaður og afkastamikill rithöfundur. Faðir hans og föðurfaðir voru lögfræðingar og lögmenn (og gott ef ekki dómarar) og hann fór þessa sömu leið í menntun sinni en starfaði þó lítið sem ekkert við það þar sem hann tók stóran arf ungur og vann nær ekkert á sinni æfi. Hann var róttækur hugsuður og frumkvöðull í réttarheimspeki í hinum enskumælandi heimi. Hann er þekktastur fyrir að vera málsvari nytjastefnu í siðfræði. 

Bentham var nokkuð áhrifamikill hugsuður, bæði vegna eigin skrifa og ekki síður í gegnum skrif nemenda og fylgjenda sinna víða um heim. Meðal þeirra var James Mill, en sonur hans, John Stuart Mill, er frægasti málsvari nytjastefnu í siðfræði; og Robert Owen, sem varð síðar upphafsmaður sósíalisma).

Bentham studdi persónufrelsi einstaklinga og athafnafrelsi og frjálst hagkerfi. Hann var einnig hlynntur aðskilnaði ríkis og kirkju, studdi málfrelsi, jafnrétti kynjanna, réttindi dýra, afnám þrælahalds og líkamsrefsinga (einnig í uppeldi barna), réttinn til skilnaðar, frjálsa verslun og viðurkenningu samkynhneigðar. Hann reit ennfremur grein gegn skattlagningu fjármagnstekna en hvort hans persónulega staða hafi þar haft hliðrun á dóm hans skal ósagt látið.

Tengill 

 Ritverk Jeremy Bentham

Bentham, Jeremy
Bentham, Jeremy
Bentham, Jeremy
Bentham, Jeremy
Bentham, Jeremy
Strandfura

Strandfura eða miðjarðarhafsfura (fræðiheiti: Pinus pinaster) er fura sem vex við Miðjarðarhaf.

Tilvísanir

Furur
Barrtré
Mýsli

Mýsli (latína: mycelium) er sá hluti svepps sem er net sveppþráða, yfirleitt neðanjarðar, í mold eða öðru efni. Hattur og stafur svepps eru æxlihnúður vissra tegunda sveppa og bera gróhirslur þeirra. Æxlihnúðurinn er líka myndaður úr sveppþráðum en er aðgreindur frá mýslinu. Mýslið vex stöðugt áfram ár eftir ár út frá miðju þannig að eldri hlutinn deyr og mýslið myndar hring. Æxlihnúðurinn sprettur hins vegar upp úr mýslinu á nokkrum dögum eða vikum á sumri og hausti. Þar sem æxlihnúðarnir spretta í reglulegan hring er það kallað nornabaugur.

Tengt efni 
 Svepprót
 Mygla

Sveppir
Gró

Gró eru kynfrumur í kynlausri æxlun sem geta dreifst og geymst um lengri tíma við óhagstæðar umhverfisaðstæður. Þegar aðstæður eru hagstæðar geta gróin myndað nýjan einstakling með jafnskiptingu (mítósu). Gró eru hluti af lífskeiði margra jurta, þörunga, sveppa og sumra frumdýra. Gró asksveppa kallast askgró.

Plöntur
Sveppir
Sveppahattur

Sveppahattur (pileus) er hattur á æxlihnúði ýmissa tegunda sveppa eins og hattsveppa, pípusveppa og einnig sumra sáldsveppa, gaddasveppa (eins og gulbrodda) og asksveppa. Hjá sveppum með aðrar tegundir gróhirsla eru skilin milli hattsins og afgangsins af kólfinum ekki eins greinileg. Gróhirslur með hatt eru venjulega með einhvers konar gróbeð, eins og fanir, pípur eða brodda.

Lögun hattsins er mikilvægt atriði við greiningu sveppa:
  Keilulaga
  Hvelfdur
  Dældaður
  Flatur
  Trektlaga
  Klukkulaga
  Kúlulaga
  Hnýfður
  Naflalaga
  Óreglulegur

Sveppir

ja:キノコの部位#傘
Gróhirsla

Gróhirsla (latína sporangium) er líffæri á sveppum eða jurtum sem framleiðir og geymir gró. Gróhirslur finnast hjá dulfrævingum, berfrævingum, burknum, mosa, þörungum og sveppum.

Plöntur
Sveppir
Stafur (sveppur)

Stafur á svepp er heiti á stilknum sem ber uppi sveppahattinn. Líkt og allir vefir sveppsins, nema vefirnir í gróbeðnum, er stafurinn gerður úr ófrjóum sveppþráðum. 

Kostirnir við að bera gróbeðinn uppi með staf eru þeir að með meiri hæð geta gróin dreifst lengra. Margir sveppir eru þó ekki með staf, s.s. bikarsveppir, gorkúlur og sótsveppir. 
 
Oft er stafurinn mikilvægur til að greina sveppinn rétt. Eiginleikar sem horft er til eru meðal annars:
 Áferð (trefjóttur, stökkur, harður, seigur, stinnur o.s.frv.)
 Hvort hann er með leifar af fanhulu (eins og hring eða kraga) eða slíður (skálarlaga himnu við rótina).
 Hvort stafir margra sveppa vaxa saman við rótina
 Stærð og lögun
 Hvort stafurinn nái ofaní jörðina og myndi þar eins konar rót.

Til að geta greint alla eiginleika stafsins er mikilvægt að tína sveppinn með því að losa hann eða grafa upp, en ekki skera hann.

Skýringarmyndir sem sýna helstu einkenni stafsins.

Sveppir

ja:キノコの部位#柄
Ljóðlist

Ljóðlist er listgrein þar sem megináhersla er lögð á uppsetningu og hrynjandi tungumál, heldur en efnislegt innihald textans og fegurð tungumálsins getur fengið að njóta sín. Verk sem samin eru af ljóðskáldum nefnast ljóð.

Ljóðlist á sér langa sögu og eldri tilraunir til skilgreiningar (t.d. í verkum Aristótelesar) fjölluðu aðallega um framburð í leikritum, sem oft voru flutt í bundnu máli. Áhersla á hrynjandi og rím óx og var mikilvægur þáttur í skilgreiningu ljóðlistar á miðöldum. Frá miðri 20. öldinni hefur skilgreiningin verið útvíkkuð talsvert og skáldskapur í óbundnu máli getur fallið undir skilgreininguna að því gefnu að áhersla sé lögð á fagurfræði málsins.

Þótt skilgreiningin á ljóðum og ljóðlist hafi verið útvíkkuð í seinni tíð eru þó enn til afbrigði ljóðlistar sem lúta mjög ströngum bragfræðilegum reglum. Dæmi um það eru íslenska ferskeytlan og japanska ljóðformið haiku.

Skilgreining á ljóði 
Guðmundur Finnbogason sagði: Ljóð er það, sem vér finnum, að er ljóð! Hannes Pétursson segir svo um ljóð og kvæði í Bókmenntum: 
„Engin afmörkuð skilgreining er til, sem greini ljóð frá kvæði, og eru orðin notuð jöfnum höndum (t.d. ástarljóð, ástarkvæði, erfiljóð, erfikvæði), enda þótt þess gæti í seinni tíð að tengja ljóð fremur en kvæði við bundið mál, sem þykir ljóðrænt (lyrískt); einnig hefur komizt á að nota ljóð í samsetningunum óbundið ljóð og prósaljóð, þ.e. um ljóðrænt efni, sem hlítir ekki bragreglum. Þó eru þessi mörk ekki heldur glögg, því að bæði er talað um atómljóð og atómkvæði. Í fornu máli merkti ljóð erindi, og kemur orðið fyrir í heitum kvæða um ólík efni og undir ólíkum háttum, sbr. Hyndluljóð (undir fornyrðingslagi) og Sólarljóð (undir ljóðahætti)."

Tenglar 

 „Fyrstu nútímaljóðin“, Lesbók Morgunblaðsins 1968
 „Líf ljóðsins, 1. grein“, Lesbók Morgunblaðsins 1963
 „Líf ljóðsins, 2. grein: Samhengið í íslenzkum bókmenntum“, Lesbók Morgunblaðsins 1963
 „Bundið mál, tjaslað og laust“, Lesbók Morgunblaðsins 1958
 „Loksins dautt“, Lesbók Morgunblaðsins 1990

 
Bókmenntaform
Bókmenntagreinar
Bragfræði