alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Öfgahægristefna

Öfgahægristefna er pólitískt hugtak sem er haft er um pólitík sem iðkuð er yst á hægri væng stjórnmála. Hugtakið kom fram á áttunda og níunda áratug 20. aldar til samsvörunar við þá stefnu á vinstri væng stjórnmála sem nefnd hefur verið öfgavinstristefna og fram kom í byrjun áttunda áratugarins og var til dæmis fylgifiskur ýmissa hryðjuverkasamtaka á þeim árum. Öfgahægristefna hefur verið notað af stjórnmálaskýrendum til að útskýra pólitískt landslag, stundum á nokkuð óvísindlegan hátt.

Öfgahægristefnu er jafnan spyrnt saman við forgangshyggju, sem er sú trú að það verði alltaf til forréttindahópar sem koma til vegna andlegrar getu, skólagöngu og/eða ríkidæma. Öfgahægristefna er jafnan hlynnt aðskilnaði að einhverju leyti og að meirimáttar hafi alltaf vinninginn yfir minnimáttar. Öfgahægristefnur hafa oft sterk tengsl við valdboðshyggju, fæðingarrétt, kynþáttahyggju og útlendingahatur í einhverri mynd. 

Þær stefnur sem oftast er spyrnt saman við öfgahægristefnur eru fasismi, nasismi og öfgaþjóðernisstefna, öfgastefnur trúarbragða og pólitísk fortíðarþrá.

Heimildir

Tengt efni 
 Öfgavinstristefna

Stjórnmálastefnur
Duggals leiðsla

Duggals leiðsla er norræn þýðing frá 13. öld á einu þekktasta riti úr flokki leiðslubókmennta. Duggals leiðsla var sennilega rituð í Regensburg í Þýskalandi af írskum munki að nafni Marcus.

Dugglas leiðsla er norræn þýðing frá 13. öld á latnesku riti, Visio Tnugdali, einu kunnasta og útbreiddasta verki leiðslubókmennta frá miðöldum, en svo kallast þær bókmenntir sem lýsa því sem ber fyrir menn í leiðslu eða draumsýn - einkum í öðrum heimi. Sagt er að írskur munkur, Marcus að nafni, sett það saman um miðja 12. öld. Á annað hundrað handrit hafa varðveist af Visio Tnugdali og að auki eru til þýðingar á miðensku, flæmsku og írsku svo nokkrar séu nefndar. Duggals leiðsla hefur það einkum sér til ágætis að vera elst þýðinga á þjóðtungu, hefur sennilega verið snúið á ríkisstjórnarárum Hákonar gamla og líklega að forsögn hans. Mörg handrit eru til af Duggals leiðslu og öll íslensk.

Tengt efni 
 Leiðslubókmenntir

Tilvísanir

Tenglar 
 „Duggals leiðsla“; grein af Arnastofnun.is 
 „Gefur út Duggals leiðslu“; grein í Morgunblaðinu 1984
Skautafélag Akureyrar

Skautafélag Akureyrar er íslenskt skautafélag. Félagið var stofnað 1. janúar 1937. Félagið hefur það að markmiði að efla skautaíþróttina og hefur rekið Skautahöllina á Akureyri síðan um áramótin 1999-2000. Þrjár deildir eru starfræktar innan félagsins; íshokkídeild, listhlaupadeild og krulludeild.

Íshokkí

Meistaraflokkur karla
Karlalið félagsins í Íshokkí, sem kennt er við Víkinga, leikur í rauðum búningum og spilar heimaleiki sína í Skautahöllinni á Akureyri. Félagið leikur í íslandsmóti karla í íshokki og er nítjánfaldur sigurvegari í þeirri keppni eftir að hafa unnið 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2008, 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016 og 2018.

Meistaraflokkur kvenna
Kvennalið félagsins er einnig afar sigursælt en það hefur unnið flesta Íslandsmeistaratitlana sem spilað hefur verið um frá stofnun kvenna deildarinnnar árið 2001. SA Ásynjur hefur unnið íslandsmeistaratitilinn 16 sinnum á meðan SA Ynjur, U-20 lið SA, vann íslandsmeistaratitilinn árið 2017.

Tenglar
 Skautahöllin á Akureyri

Íslensk skautafélög
Íslensk íshokkífélög
Skautafélagið Björninn

Skautafélagið Fjölnir/Björninn er íslenskt skautafélag. Félagið var stofnað 22. nóvember 1990 en var sameinað með Fjölni árið 2019. Íshokkílið félagsins leikur í hvítum búningum og spilar heimaleiki sína á Skautasvellinu í Egilshöll. Félagið leikur í Íslandsmóti karla í íshokkí.

Íþróttabandalag Reykjavíkur

Íslensk skautafélög
Íslensk íshokkífélög
Egilshöll

Egilshöll er 24.000 fermetra íþrótta-, tónleika- og kvikmyndahöll í Grafarvogi, Reykjavík. Hún geymir 10.800 fermetra knattspyrnusal, auk skautahallar og skotævingarsvæðis. Skautahöll hennar er heimavöllur Ísknattleiksfélagsins Bjarnarins.

Fyrstu tónleikar í Egilshöll voru með Metallica 4. júlí 2004. 18 þúsund miðar seldust á tónleikana og upphitunarhljómsveitir voru Brain Police og Mínus. Sumarið 2005 var knattspyrnusalur Egilshallarinnar nýttur í fimm stórtónleika; Placido Domingo 14. mars, Iron Maiden 7. júní með 10.000 áhorfendur og loks tónlistarhátíðin Reykjavík Rocks. Reykjavík Rocks samanstóð af tónleikum Duran Duran 30. júní með 12 þúsund gestum og tónleikum Foo Fighters og Queens of the Stone Age 5. júlí.

Í mars 2010 gerðu Sambíóin samning um leigu á kvikmyndarhúsi Egilshallarinnar til 30 ára.

Tónleikar

Sjá einnig 
 Listi yfir knattspyrnuhús á Íslandi

Tilvísanir

Íslensk íþróttamannvirki
Tætifall

Hakkafall eða tætifall er reiknirit sem breytir gögnum (sem nefnast lyklar) af mismunandi stærðum og gerðum í gildi sem nefnist tætigildi þar sem hver gögn skila alltaf sama gildi — nefnist þetta ferli tæting. Almennt vandamál er árekstur þar sem tveir lyklar skila sama tætigildinu.

Tengt efni
 Dulmálshakkafall
 Prófsumma

Tilvísanir

 *
Fordómar

Fordómar er þær skoðanir og viðhorf sem hver og einn kemur með að tilteknu máli áður en viðkomandi hefur kynnt sér málið til hlítar, og þær hugmyndir sem fólk gerir sér um einhvern hlut að óreyndu eða lítt reyndu. Samsetning íslenska orðsins skýrir merkingu þess, „fyrirfram 

Fordómahugtakið felur gjarnan í sér neikvæðar skírskotanir, þar er meiningin að neikvætt viðhorf einhvers til manna eða málefna byggi á takmarkaðri þekkingu eða reynslu á því sem dæmt er um og sé þar af leiðandi ónákvæmt eða rangt. Neikvæðir fordómar eru fyrirbæri sem sjá má á öllum sviðum samfélagsins, hjá öllum hópum þess og hjá fólki á öllum aldri, og fela þeir í sér hugsunarferli sem kann að leiða til mismununar, til dæmis á grundvelli kyns, kynþáttar, aldurs, fötlunar eða annars slíks. Jákvæðir fordómar eru jákvæðar hugmyndir sem fólk gefur sér fyrirfram um annað fólk eða fyrirbæri og kunna að reynast jafn rangar (eða réttar) og neikvæðir fordómar. Hugmyndir nútímans um fordóma hvíla á stoðum kenninga upplýsingastefnunnar, svo sem hugmynda prússneska heimspekingsins Immanuels Kant um upplýsingu og um mennska dómgreind.

Tengt efni 

 Gagnrýnin hugsun
 Staðalímyndir

Félagsfræði
Sálfræði
Þekkingarfræði
Mannfræði
Forvirkar rannsóknarheimildir

Forvirkar rannsóknarheimildir eru lagaheimildir til að rannsaka glæpi sem ekki hafa verið framdir en gætu verið það að mati yfirvalda. Ekki eru heimildir fyrir slíku í íslenskum lögum. Helstu talsmenn forvirkra rannsóknarheimilda á Íslandi eru Ögmundur Jónasson, Björn Bjarnason, Ragna Árnadóttir og Siv Friðleifsdóttir. Forvirkar rannsóknarheimildir fela í sér persónunjósnir og hleranir án dómsúrskurðar. Athæfi sem forvirkar rannsóknarheimildir er beitt gegn þarf ekki að vera refsivert. Forvirkar rannsóknarheimildir beinast gegn fólki með tilteknar skoðanir, svo sem náttúruverndarsinnum, og fela í sér að fylgst væri sérstaklega með skoðunum sem fólk tjáir, en á heimasíðu Björns segir til dæmis: 

„Ögmundur Jónasson innanríkisráðherra hefur rætt um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu án þess að þær eigi að snúa að hópum af pólitískum toga. Undir þá skilgreiningu falla umhverfis- og náttúruverndarsinnar og ýmsir hryðjuverkahópar. Þá segist ódæðismaðurinn í Ósló og Útey vinna að pólitísku markmiði með fjöldamorðinu. Ef fylgst hefði verið með vefsíðu hans hefði kannski mátt greina hvað fyrir honum vakti. Hann hafði hins vegar aldrei komist í kast við lögin og lá ekki undir grun þrátt fyrir öfgafullar skoðanir.“

Þann fjórtánda febrúar 2011 lagði hópur níu þingmanna fram þingsályktunartillögu um að innanríkisráðherra legði fram frumvarp um forvirkar rannsóknarheimildir.

Tilvísanir 

Löggæsla
Ökuskírteini

Ökuskírteini eða ökuleyfi er skírteini sem er staðfesting á því að einstaklingur megi keyra vélknúið ökutæki eins og mótorhjól, bíl, vörubíl eða áætlunarbifreið á opinberum vegi. Lög um hverjir fá ökuskírteni eru mismunandi eftir löndum. Í sumum löndum er ökuskírteni gefið út eftir að viðkomandi hefur náð ökuprófi á meðan í öðrum löndum þarf viðkomandi ökuskírteni áður en hann hefur akstur.

Saga 
Fyrsta ökuskírtenið var útgefið til frumkvöðuls nútímabílsins, Karl Benz. Vegna þess hávaða og mengunar sem sjálfrennireið hans olli í þýsku borginni Mannheim óskaði Benz eftir og fékk skírteni frá yfirvöldum að hann mætti keyra bílinn á opinberum vegum.

Fyrsta landið sem gerði kröfu um ökuskírteni var Prússland 29. september 1903. Sambandið Dampfkesselüberwachungsverein var yfirumsjónaraðili prófanna sem gengu megnmegnis út á vélfræðilega þekkingu. 1910 setti Þýska ríkistjórnin upp ökuréttinda kerfi sem varð síðar fyrirmynd annara landa. Önnur lönd Evrópu innleiddu ökupróf á tuttugustu öldinni fram til 1977 þegar Belgar voru síðastir evrópuþjóða að innleiða slíkt kerfi.

Í Bandaríkjunum var New York fyrsta borgin til að innleiða ökuréttndi fyrir atvinnubílstjóra 1. ágúst 1910. Þremur árum síðar varð New Jersey fyrsta fylki Bandaríkjanna sem innleiddi ökupróf fyrir alla ökumenn.

Ökuréttindi 

Í fjölda landa þurfa atvinnuökumenn sérstök ökuskírteni. Í Bandaríkjum, Nýja Sjálandi og sumum ríkjum Kanada eru sérstök skírteni fyrir leigubílstjóra. Í Indlandi er atvinnu ökuskírteni gilt í 5 ár á meðan almennt ökuskírteni gildir í 20 ár. Í Bretlandi þarf sérstakt ökuskírteni fyrir að keyra bíl með sæti fyrir fleiri en 8 manns eða sem er þyngri en 3.500 kíló.

Í Evrópusambandinu og EES-löndum (þar með talið Íslandi) eru ökuskírtenum skipt í grunnflokka eftir gerð ökutækis. Mótorhjól eru í A-flokki, bílar í B-flokki, vörubílar í C-flokki og áætlunarbifreiðar í D-flokki. Undir þessum flokkum eru undirflokkar eftir afli, sætafjölda og þyngd ökutækjanna.

Heimild

Tilvísanir 

Akstur
Farartæki
Evrópuvegur

Evrópuvegur er vegakerfi sem tengir lönd Evrópu saman. Veghaldari þeirra er Efnahagsnefnd Sameinuðu þjóðana í Evrópu (UNECE). Vegirnir eru númeraðir frá E 1 og uppeftir.

Í flestum löndum eru vegirnir merktir með grænum vegvísum. Undantekningin er Bretland þar sem vegirnir eru merktir sem M-vegir.

Veganúmer 
Vegirnir eru merktir með fernhyrndu skilti með grænum bakgrunn, hvítum ramma og texta. Misjafnt er eftir löndum hvort vegirnir séu merktir sem þjóðvegir og evrópuvegir eða aðeins evrópuvegir. Vegnúmer aðalvega hafa tvö tölustafi og tengibrautir hafa þrjá tölustafi.

Ísland 
Ísland hefur ekki gerst aðili að vegakerfinu og því er enga Evrópuvegi að finna á Íslandi. Hinsvegar hefur Evrópusambandið skilgreint sitt eigið kerfi af Evrópuvegum sem kallast Trans-European road network (TERN) og Ísland hefur fengið aðild að því.

Vegir
Alþjóðleg vegakerfi
Dóri Jónsson

Páll Theodór Sveinsson, þekktur sem Dóri Jónsson, (9. nóvember 1901 – 11. febrúar 1962) var íslenskur rithöfundur, sem skrifaði nokkrar bækur ætlaðar börnum og unglingum.

Páll Theodór Sveinsson fæddist 9. nóvember árið 1901 á Kirkjubóli í Önundarfirði. Hann lauk kennaraprófi 1929 og varð sama ár kennari við Barnaskóla Hafnarfjarðar, síðar Lækjarskóla. Hann var yfirkennari við skólann frá árinu 1955. Hann skrifaði nokkrar sögur ætlaðar börnum og unglingum og kaus að gefa þær út undir höfundarnafninu „Dóri Jónsson“. Þekktust bóka hans er líklegast Hafið hugann dregur sem kom út árið 1954.

Páll var kvæntur Þórunni Helgadóttur frá Melshúsum í Hafnarfirði (17. september 1903 – 3. ágúst 1965).

Helstu ritverk  
Páll samdi fjórar frumsamdar barna- og unglingabækur auk ýmissa greina og sagna í blöðum.

Skáldsögur (barna- og unglingabækur)
 Vaskir drengir (1950)
 Áslákur í álögum (1952)
 Hafið hugann dregur (1954)
 Kátir voru krakkar (1956)

Þýddar sögur (barnabækur)
 Pési og Maja (höf. Barbara King) (1944)
 Óli sjómaður (höf. Olof Linek) (1948)

Íslenskir rithöfundar
Ökupróf

Ökupróf er próf sem notað er til að prófa í hæfni einhvers að keyra vélknúið ökutæki. Ökupróf eru ólík í mismunandi löndum en oft þarf að ná prófinu áður en manni er gefið ökuskírteini. Í flestum löndum samstendur ökupróf af tveimur hlutum: bóklegt próf og verklegt próf. Á Íslandi þarf að taka bóklega prófið fyrst. Það skiptist í tvo hluta sem hafa 15 spurningar hvor um sig. Til þess að ná prófinu þarf að hafa í mesta lagi 7 röng og ósvöruð svör. Í verklegu prófi er akstursmat og lagt mat á þekkingu ökumanns á búnaði bílsins.

Heimildir 

Akstur
Ammóníumnítrat

Ammóníumnítrat er salt úr ammóníaki og saltpéturssýru, með efnaformúluna NH4NO3. Efnið er uppistaðan í áburðinum Kjarna. Efnið er eld- og sprenigfimt og flokkast sums staðar sem „sprengiefni“.

Tenglar 
 Leiðbeiningar um geymslu ammóníumnítrats
 

Efnafræði
Hellismannasaga

Hellismannasaga er þjóðsögn um útilegumenn sem höfðust við í Surtshelli. Jón Árnason, þjóðsagnasafnari, færði söguna í letur. Sagan á að líkindum rætur í sögn Landnámabókar um drap átján Hellismanna á Hellisfitjum við Norðlingafljót. Önnur Hellismannasaga er til og var hún gefin út í fornritaútgáfu Guðna Jónssonar. Sagan er þó ekki fornsaga í venjulegum skilningi þess orðs, því Gísli Konráðsson, sagnaritari, samdi hana á fyrra helmingi 19. aldar. Sögu sína byggir hann á fornritunum, einkum Landnámu og þjóðsögu hliðstæðri þeirri sem Jón Árnason skráði síðar.

Tilvísanir 

Þjóðsagnir
Íslendingasögur
Gunnar Smári Egilsson

Gunnar Smári Egilsson (f. 11. janúar 1961) er íslenskur blaðamaður, útgefandi og ritstjóri. Hann var einn af stofnendum Fréttablaðsins og vikublaðanna Eintaks og Morgunpóstsins ásamt því að ritstýra vikublaðinu Pressunni. Auk þess var hann einn af stofnendum og útgefendum Nyhedsavisen sem gefið var út í Danmörku að fyrirmynd Fréttablaðsins og einn af eigendum og ritstjóri Fréttatímans. 

Gunnar Smári hefur fengist við ýmis önnur störf og var meðal annars framkvæmdarstjóri SÁÁ um tíma. Gunnar stofnaði árið 2017 nýjan stjórnmálaflokk;  Sósíalistaflokk Íslands.

Íslenskir blaðamenn
Íslenskir ritstjórar
Fréttablaðið
Fréttatíminn
Útey

Útey (norska: Utøya) er eyja í Tyrifjarðarvatni (Tyrifjorden) í suðurhluta Noregs, nánar 
tiltekið í Buskerudfylki (Biskupsruð). Útey er skógivaxin eyja, 10,6 hektarar að stærð og er í um 500 hundruð metra fjarlægð frá meginlandinu þar sem styðst er í land. Eyjan er í eigu Æskulýðsfélags Verkamannaflokksins í Noregi (Arbeidaranes Ungdomsfylking). Á eynni eru nokkur stór rjóður sem sum hafa verið notuð sem tjaldstæði gesta eða sem svæði til íþróttaiðkana.

Þann 22. júlí árið 2011 voru 69 manns, aðallega unglingar, skotnir til bana á eynni í hryðjuverkaárás hægriöfgamannsins Anders Behring Breivik, sem var dulbúinn sem lögreglumaður.

Tenglar 
 „Norrænt mót Jafnaðarmanna á Útey í Noregi“; grein í Alþýðublaðinu 1966

Norskar eyjar
Benjamín H. J. Eiríksson

Benjamín H. J. Eiríksson (fæddur 19. október 1910, dáinn 23. júlí 2000) var íslenskur hagfræðingur.

Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1932 og stundaði nám í Friðriks-Vilhjálms-háskólanum í Berlín 1932–1933, þar sem hann varð vitni að valdatöku nasista. Hann stundaði síðan nám í Uppsölum í Svíþjóð 1933–1935 og í leynilegum flokksskóla, Vesturskólanum í Moskvu 1935–1936. Hann lauk hagfræðiprófi frá Stokkhólmsháskóla 1938, þar sem einn kennari hans var Gunnar Myrdal. Benjamín starfaði næstu ár á Íslandi. Hann hafði gengið í kommúnistaflokkinn og síðan í Sósíalistaflokkinn, en sagði sig úr honum 1939 til að mótmæla fylgispekt flokksins við Ráðstjórnarríkin undir stjórn Stalíns. 

Benjamín stundaði framhaldsnám í hagfræði í Minnesota-háskóla í Minneapolis 1942–1944, þar sem einn kennari hans var George Stigler, og Harvard-háskóla í Cambridge, Massachusetts 1944–1946, þar sem einn kennari hans var Joseph Schumpeter. Eftir doktorspróf frá Harvard-háskóla gerðist hann starfsmaður Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, en sneri til Íslands 1951 og gerðist ráðunautur ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. Hann var bankastjóri Framkvæmdabanka Íslands 1953–1965, þegar hann dró sig í hlé af heilsufarsástæðum. 

Eftir Benjamín liggja margar greinar, ritgerðir og álitsgerðum, og var nokkrum þeirra safnað saman í Rit 1938–1965, sem kom út á áttræðisafmæli hans 1990. Prófessor Hannes H. Gissurarson skrifaði ævisögu hans, sem kom út 1996.

Heimildir 
Benjamín H. J. Eiríksson, 1990. Rit 1938–1965. Reykjavík: Stofnun Jóns Þorlákssonar.

Hannes H. Gissurarson, 1996. Benjamín H. J. Eiríksson í stormum sinna tíða. Reykjavík: Bókafélagið.

Neðanmálsgreinar

Tenglar 

 

Íslenskir hagfræðingar
Háskólinn í Basel

Háskólinn í Basel (þýska: Universität Basel) er opinber rannsóknarháskóli í Basel í Sviss og er talinn meðal bestu háskóla landsins. Skólinn var stofnaður árið 1460. Á tólfta þúsund nemendur stunda nám við skólann.

Tenglar 

 Vefsíða Háskólans í Basel
Háskólinn í Zürich

Háskólinn í Zürich (þýska: Universität Zürich), oft nefndur UZH, er rannsóknaháskóli í Zürich í Sviss og stærsti háskóli landsins með yfir 25 þúsund nemendur. Skólinn var stofnaður árið 1833 með sameiningu guðfræði-, laga- og læknaskóla en um leið var stofnuð heimspekideild við skólann. Í dag eru deildir skólans flokkaðar í hugvísindasvið, hagfræðisvið, náttúruvísindasvið, læknaskóla, lagaskóla, guðfræðiskóla og dýralækningaskóla. Á fjórða þúsund kennarar og sérfræðingar starfa við skólann og á nítjánda þúsund nemendur stunda þar nám, þar af rúmlega sex þúsund framhaldsnemar.

Tenglar 

Vefsíða Háskólans í Zürich
Persaveldi

Persaveldi, einnig nefnt Akkamenídaríkið (persneska: هخامنشیان, unipers: Haxâmanešiyan, IPA: [haχɒmaneʃijɒn]) var veldi Akkamenída, sem réðu ríkjum frá um 559 f.Kr. til um 330 f.Kr. Það var fyrsta persneska stórveldið, arftaki Medaveldisins og náði yfir mestan hluta Stór-Íranssvæðisins, frá Indusdal í austri til Þrakíu og Makedóníu við norðausturmörk Grikklands í vestri, þegar það var stærst. Á hátindi sínum náði ríkið yfir Íran, Írak, Sýrland, Jórdaníu, Palestínu, Egyptaland, Lýdíu, Litlu-Asíu, Anatólíu (Tyrkland) Þrakíu og yfir svæði, sem í dag eru Pakistan og Afganistan allt að Aralvatni og Kaspíahafi í norðri. Um 1 milljón manna bjó innan marka þess þegar það var fjölmennast. Trúarbrögð og siður Persa höfðu mikil áhrif langt út fyrir endimörk Persaveldis og má greina meðal annars hjá Grikkjum og Kínverjum. Persaveldi leystist upp árið 330 f.Kr. í kjölfar ósigra Persa gegn Alexander mikla.

Saga 
Persar áttu uppruna sinn í suðvesturhluta írönsku hásléttanna, austur af Tígris-fljóti og norðan Persaflóa. Þeir nefndu sig Parsa og upphaflegt yfirráðasvæði sitt Parsua en í dag heitir það Fars. Frá þessu svæði kom Kýros mikli, sem sigraði Meda, Lýdíuveldið og Babýlóna og greiddi þannig götuna fyrir frekari landvinninga í Egyptalandi og Litlu Asíu. Hann stofnaði ríkið árið 550 f.Kr.

Persar komust í kynni við Grikki undir lok 6. aldar f.Kr. þegar þeir sigruðu Lýdíuríki og náðu í kjölfarið yfirráðum yfir grískum borgríkjum í Jóníu við strönd Eyjahafs. Grísku borgríkin gerðu uppreisn árið 499 f.Kr. Stuðningur grískra borgríkja á meginlandi Grikklands við uppreisnarríkin í Jóníu leiddi til Persastríðanna, sem stöðvuðu útþenslu Persa í vestri. Árið 490 f.Kr. gerði Dareios Persakonungur tilraun til að leggja meginland Grikklands undir sig en beið ósigur fyrir töluvert fámennara liði Grikkja í orrustunni við Maraþon. Tíu árum síðar reyndi Xerxes sonur hans, sem tekið hafði við ríki Persa að föður sínum látnum, að gera öflugri innrás á meginland Grikklands. Lítill flokkur spartverskra hermanna auk annarra Grikkja tafði framsókn Persa suður við Laugaskörð en beið á endanum ósigur. Persar biðu hins vegar mikinn ósigur í sjóorrustu við Salamis árið 480 f.Kr. og aftur á landi í orrustunni við Plataju ári síðar. Þar með var tilraun Xerxesar til landvinninga í Grikklandi hrundið.

Konungar Akkæmenída

Óstaðfestir 
 Akkæmenes frá Persíu
Vitnisburð í áletrunum fyrir þessa konunga er ekki hægt að staðfesta og eru þeir stundum taldir uppspuni Dareiosar I
 Ariaramnes frá Persíu, sonur Teispesar og samkonungur Kýrosar I
 Arsames frá Persíu, sonur Ariaramnesar og samkonungur Kambýsesar I

Staðfestir 

Snemma á valdatíð Artaxerxess II (árið 399 f.Kr.) misstu Persar yfirráðin yfir Egyptalandi en náðu aftur yfirráðunum 57 árum síðar — árið 342 f.Kr. — þegar Artaxerxes III sigrar Egypta.

Neðanmálsgreinar

Tengt efni 
 Heródótos
 Persastríð

 
Saga Persíu
Egyptaland hið forna
Grikkland hið forna
Fyrrum Evrópuríki
Fyrrum Asíuríki
Fyrrum Afríkuríki

ca:Dinastia Aquemènida
eo:Aĥemenida dinastio
hy:Աքեմենյաններ
it:Dinastia achemenide
sh:Perzijsko Veliko Kraljevstvo
Lambda-reikningur

Lambda-reikningur (einnig ritað λ-reikningur) er formlegt kerfi innan stærðfræðilegrar rökfræði og tölvunarfræði sem skilgreinir fallaskilgreiningar, fallabeytingu og endurkvæmni.

Tengt efni 
 CAR og CDR
 Common Lisp
 Haskell-forritunarmálið
 Lambda (λ) — ellefti bókstafurinn í gríska stafrófinu
 Lisp
 Ótagskiptur lambda-reikningur
 Tagskiptur lambda-reikningur

Tilvísanir
Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk

Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk er íslensk konungasaga, sem Oddur Snorrason munkur á Þingeyrum samdi á latínu um 1200, en er varðveitt í íslenskri þýðingu sem gerð var skömmu síðar. Latneska gerðin er glötuð, og er erfitt að meta hversu nákvæm íslenska þýðingin er. Oddur notaði helgisögur sem fyrirmynd, og lýsir Ólafi sem postula Norðmanna. 

Sagan er varðveitt í tveimur heillegum handritum, og broti af því þriðja, og virðist sagan nánast heil ef þau eru lögð saman. Oddur notaði ritaðar heimildir, svo sem eftir Sæmund fróða og Ara fróða, einnig Acta sanctorum in Selio (Þátt af Seljumönnum) og hugsanlega Historia de Antiquitate Regum Norwagiensium, en hann bætir við miklu efni. Í formála lýsir Oddur markmiðum sínum með ritun sögunnar. 

Snorri Sturluson notaði Ólafs sögu Odds, þegar hann samdi Heimskringlu, og það gerði einnig höfundur Ólafs sögu Tryggvasonar hinnar mestu.

Margt bendir til að Ólafs saga Odds hafi markað nokkur tímamót í íslenskum bókmenntum að því leyti, að hún hafi verið ein fyrsta ítarlega sagan sem fjallaði um einn Noregskonung.

Útgáfur og þýðingar 
 Jacob Reenhielm (útg.): Saga Om K. Oloff Tryggwaszon i Norrege . . . Sammanskrefwen på gammal Swenska eller Gothiska, af Odde Munck, Uppsala 1691. — Texti á íslensku, sænsku og latínu. Skýringar Reenhielms í bókarlok voru skrifaðar 1683 (á latínu).
 Carl Christian Rafn og Finnur Magnússon (útg.): Fornmanna sögur X, Kaupmannahöfn 1835, 217–376.
 Peter Andreas Munch (útg.): Saga Olafs konungs Tryggvasunar. Christiania 1853.  —  
 Peter Groth (útg.): Det Arnamagnæanske Haandskrift 310 qvarto. Christiania 1895. —  
 Finnur Jónsson (útg.): Saga Óláfs Tryggvasonar, af Oddr Snorrason, Kbh. 1932. — Vandlega unnin útgáfa, texti allra handritanna prentaður. 
 Ólafur Halldórsson (útg.): Færeyinga saga. Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk Snorrason, Reykjavík, Hið íslenska fornritafélag 2006. — Íslensk fornrit 25. Fræðileg útgáfa fyrir almenning. 
Þýðingar
 Enska: Theodore M. Andersson (þýð.): The Saga of Olaf Tryggvason. Cornell University Press, Ithaca NY 2003. ISBN 0-8014-4149-8 — Með gagnlegum formála.
 Sagan hefur einnig verið þýdd á latínu og sænsku (sjá útgáfu Reenhielms 1691), dönsku (sjá Oldnordiske sagaer X) og nýnorsku (þýð. Magnus Rindal, 1977).

Heimildir 
 Útgáfa Ólafs Halldórssonar af sögunni.
 Sverrir Tómasson o.fl.: Íslensk bókmenntasaga I, Mál og menning, Rvík 1992, 454–457.  
 Margaret Clunies Ross: Old Icelandic Literature and Society. Cambridge University Press, Cambridge 2000. ISBN 0-521-63112-2 
 Johannes Hoops: Reallexikon der germanischen Altertumskunde: Band 22. Walter de Gruyter 2003. ISBN 3-11-017351-4

Tenglar 
 Kong Olaf Tryggvesons Saga, Christiania 1853. — Af nb.no.

Konungasögur
Íslenskar fornbókmenntir
Saga Noregs
Sólgleraugu

Sólgleraugu eru gleraugu með lituðu gleri, notuð til að deyfa birtu frá sterku sólarljósi. Þau eru einnig notuð sem tískuskart eða til að hylja augu og í sumum tilfellum jafnvel glóðaraugu fyrir öðrum. Sum sólgleraugu vernda augun gegn útfjólublárri geislun sem getur skaðað sjónhimnuna.

Tengt efni 
 Jöklagleraugu
 Laxagleraugu

Tengt efni 
 „Góð sólgleraugu verja fyrir útfjólubláum geislum“; grein í Morgunblaðinu 1993
 „Spegill sálarinnar“; grein í Eintaki 1994

Gleraugu