alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ár

Ár er tímaeining, sem miðast við göngu jarðar kringum sólina. Hvarfár er tíminn milli sólstaða og er hið náttúrulega árstíðaár. Sólár er umferðartími jarðar miðað við fastastjörnurnar og er 365,25636 dagar, en (gregorískt) almanaksár er 365,2425 dagar að meðaltali.

Vegna þess að árið er um það bil fjórðungi degi lengra en sem nemur heilum dögum ársins, er tímatalið hannað þannig að eitt ár er að jafnaði 365 dagar, nema að bætt er við aukadegi fjórða hvert ár (þegar ártalið er deilanlegt með tölunni 4). Þetta fjórða ár nefnist hlaupár og bætist aukadagurinn við febrúarmánuð. Undantekning er síðustu ár alda en þau eru ekki hlaupár, nema þegar talan 400 gengur upp í ártalinu, t.d. var árið 2000 hlaupár, en ekki árið 1900.

Árinu er enn fremur skipt upp í tólf mánuði, sem hafa misjafna lengd; ýmist 30 eða 31 sólarhringur, nema annar mánuður ársins, febrúar, hann hefur 28 daga, en 29 þegar hlaupár er.

Uppruni orðsins 
Orðið ár er einkum notað sem tímaeining, 365 dagar eða 12 mánuðir, en þýddi líka að fornu góðæri og ársæld. Þá blótuðu menn til árs og friðar, eins og segir í fornum bókum. Ár er sama orð og år í dönsku og sænsku, year á ensku og skylt hornus í latínu sem merkir ársgamall. Í eldgamalli slavnesku var orðið jara notað í merkingunni vor. Af því mætti ætla að ár sé leitt af stofni sem annars vegar merkti tími, hins vegar ársæld.

Tengt efni 
 Mánuðir
 Hátíðisdagar á Íslandi
 Listi yfir hátíðardaga Íslensku þjóðkirkjunnar
 Hátíðisdagar
 Lögbundnir frídagar
 Dagatal

Heimildir 
 Almanaksskýringar (Þorsteinn Sæmundsson) (Sótt 19. apríl 2007)

Tímaeiningar
Alfræðirit

Alfræðirit er uppsláttar- eða uppflettirit sem ætlað er að gefa yfirlit yfir alla þekkingu og tækni mannkyns almennt eða á tilteknum sérsviðum. Þegar alfræðirit er gefið út í bókaformi og efnisorðum raðað í stafrófsröð kallast það einnig alfræðiorðabók vegna hliðstæðunnar við orðabók.

Tengt efni 
 Íslenska alfræðiorðabókin A-Ö

Tenglar 
 Alfræðibækur fyrr og nú; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991
IUPAC-nafnakerfið

IUPAC-nafnakerfið er kerfisbundin leið til að gefa lífrænum efnasamböndum nöfn sem kallast IUPAC-heiti. Í því er reynt að gefa hverju efni nafn sem segir ótvírætt til um byggingarformúlu þess. Nafnakerfið notast við fjölda for- og viðskeyta og inn í heitin er skeytt nöfnum og staðsetningu virkra hópa.

Forskeyti 
Notast er við ákveðin forskeyti háð fjölda efniseinda. Notuð eru tvö mismunandi forskeyti, eftir því hvort við er átt fjölda kolefnisatóma eða annarra efniseinda.

Alkanar 
Beinkeðjualkanar hafa viðskeytið -an. Einfaldasti alkaninn er þannig metan, CH4. Hringlaga alkanar hafa einnig forskeytið sýkló-; þannig er C4H8 sýklóbútan.

Greindar alkankeðjur eru meðhöndlaðar sem beinar keðjur með alkýlhópum tengdum. Sem forskeyti er tala þess kolefnis sem alkýlhópurinn tengist við, og á eftir fylgir stofn sá sem á við fjölda atóma í alkýlhópnum. Hann ber viðskeytið -ýl, og er skeytt á grunnnafn keðjunnar. Þannig verður (CH3)2CHCH3, ísóbútan, að 2-metýlprópan, þar sem CH3, metýl, tengist á annað kolefni lengstu kolefnakeðjunnar, sem hefur þrjú atóm. Þar sem ekki getur verið til annað en 2-metýlprópan (1-metýlprópan væri bútan), má sleppa tölunni; þannig verður það einfaldlega metýlprópan.

Komi upp vafi varðandi tölugjöf, hvað varðar þann enda sem talið er frá, þá er alltaf talið þannig að virkir hópar fái sem lægst tölugildi.

Séu fleiri en einn sams konar hópur eru tölurnar aðgreindar með kommum, og dí-, trí-, tetra-, o.s.frv. bætt framan á heiti hans. Þannig verður C(CH3)4 að 2,2 dímetýlprópan. Ef hóparnir eru mismunandi er þeim raðað í stafrófsröð, og þeir aðskildir með kommu.

Flóknari hópar fá nafn sem lýsir byggingu þeirra, og eru númeraðir frá tengipunkti sínum. Þannig er 4-(1-metýlprópýl)oktan oktankeðja með própýlhóp tengdan við fjórða kolefnið, en metýlhópur er tengdur við kolefnið sem næst er meginkeðjunni.

Alkenar og alkýnar 
Alkenar bera nöfn meginkeðjunnar, með viðskeytið -en, og innskeytta tölu sem gefur til kynna staðsetningu tvítengisins. CH2=CHCH2CH3 er bút-1-en. Ekki er þörf á tölum í eten og própen, þar sem enginn vafi er á staðsetningu tvítengis í þeim. Aftur er lægsta tala notuð.

Ef tvítengi eru fleiri, breytist viðskeytið í -díen, -tríen, o.s.frv.: CH2=CHCH=CH2 er búta-1,3-díen.

Alkýnar nota sama kerfi, með viðskeytinu -ýn.

Efnafræði
Pýþagórískur þríhyrningur

Pýþagórískur þríhyrningur er rétthyrndur þríhyrningur þar sem allar hliðarlengdirnar eru jákvæðar heiltölur.

Minnsti pýþagóríski þríhyrningurinn hefur hliðarlengdirnar 3, 4, og 5. Wacław Sierpiński sannaði að til væru óendanlega margir slíkir þríhyrningar.

Þegar hliðarlengdir í pýþagórískum þríhyrningi eru skráðar sem þrívítt hnit, eins og (3,4,5) er það kallað pýþagórísk þrennd. Að sjálfsögðu er ein slík fyrir sérhvern pýþagórískan þríhyrning og öfugt. Til eru margar aðferðir til þess að finna slíkar þrenndir. Hér verður einni slíkri aðferð lýst:

Hugsum okkur rétthyrndan þríhyrning með hliðarnar a, b og c, þar sem a og b eru skammhliðarnar og c er þá langhliðin. Veljum nú tvær ósamþættar oddatölur, köllum þær p og q og látum þá stærri vera p, þ. e. p>q. Setjum svo a=pq, og b=(p2-q2)/2. Þá er c=(p2+q2)/2, eins og auðvelt er að finna með Pýþagórasarreglu og algebru.

Ef við látum p og q vera minnstu mögulegu oddatölur, sem uppfylla skilyrðin, 3 og 1, þá fáum við a=3, b=4 og c=5. Með 5 og 1 fást gildin a=5, b=12 og c=13. Með 5 og 3 fæst a=15, b=8 og c=17. Með 7 og 1 fást gildin a=7, b=24 og c=25. Hér eru komnar 4 mismunandi Pýþagórískar þrenndir, sem eru (3,4,5), (5,12,13), (15,8,17) og (7,24,25). Augljóslega er hægt að halda þessu áfram í hið óendanlega og fá alltaf nýja þrennd. Eitt dæmi enn: p=25, q=9 gefur a=225, b=(625-81)/2=272 og c=(625+81)/2=353. Þess vegna er (225,272,353) Pýþagórísk þrennd og þríhyrningur með þessar hliðarlengdir er því rétthyrndur.

stærðfræði

no:Pythagoras’ læresetning#Pytagoreiske tripler
Öld

Öld er hundrað ára tímabil. Venjan er samkvæmt gregóríska tímatalinu að kalla tímabilið frá og með árinu 100*n+1 til og með ársins 100*n+100 (n+1)-tu öldina. Þannig var fyrsta öldin árin 1 til og með 100 og 20. öldin árin 1901 til og með 2000.

Tímatal á vesturlöndum notast yfirleitt við hið svokallaða Anno Domini kerfi, þar sem fæðingarár Krists er kallað 1. árið eftir Krist og eru þá árin talin eins og dagar mánaðarins. Árið þar á undan kallast árið 1 fyrir Krist. Þetta er skýringin á venjunni að ofan. Þetta þykir óheppilegt kerfi í sumum tilfellum í vísindum. Því notast vísindin stundum við svokallað stjörnufræðitímatal þar sem árið 0 kemur í stað ársins 1 f.Kr. og áfram er haldið með neikvæðum tölum aftur í fortíðina. 
Tímaeiningar
Eldfjöll Íslands

Eldfjöll Íslands eru u.þ.b. 130 talsins, en 18 hafa gosið á sögulegum tíma, þ.e. eftir um árið 900. Einungis nokkur eldfjöll gjósa reglulega, til dæmis Hekla eða Krafla og Grímsvötn. </onlyinclude>

Tengt efni 
Listi yfir eldfjöll Íslands
Eldgosaannáll Íslands
Jarðfræði Íslands

Tenglar
  Jarðvísindastofnun, HÍ: Eldstöðvar á Íslandi 
 Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir. „Hverjar eru helstu gerðir eldstöðva?“ Vísindavefurinn, 4. maí 2005. Sótt 17. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=4983.
  Vísindavefurinn: Hvaða eldfjall er elst á Íslandi?
 Ármann Höskuldsson. „Af hverju eru sum eldfjöll á Íslandi virk en önnur ekki?“ Vísindavefurinn, 7. október 2005. Sótt 17. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=5316.
 Sigurður Steinþórsson. „Hvaða eldfjall hefur gosið mest?“ Vísindavefurinn, 24. ágúst 2001. Sótt 17. nóvember 2015. http://visindavefur.is/svar.php?id=1844.
 Thor Thordarson, Ármann Höskuldsson: Postglacial volcanism in Iceland (2008) (pdf-skjal)
  T. Thordarson, G. Larsen: Volcanism in Iceland in historical time. Volcano types, eruption styles and eruptive history. (2006) (pdf-skjal)
 Eldfjallavefsjá 

 
Jarðfræði Íslands
Forritunarmál

Forritunarmál er mál sem nota má til að lýsa forriti sem stýrir tölvum. Áður en tölvan getur keyrt forritið þarf að þýða það yfir á vélamál viðkomandi tölvu. Upphaflega voru tölvur forritaðar með vélamáli sem er einfaldlega listi yfir aðgerðir sem örgjörvi tölvunar á að keyra. Þannig þurfti að umskrifa forrit ef átti að keyra það á nýrri tölvu með ólíkum örgjörva. Með hærrastigs-málum nægir að þýða forritið að nýju.

Flokkun forritunarmála 
Forritunarmál eru flokkuð niður eftir því hversu mikið forritarinn þarf að hugsa langt niður á vélamál - til einföldunar má segja að skiptingin fari eftir flækjustigi forritunarmálsins.

Flokkunin er þannig:

 Fjórðu kynslóðar mál
 Hátæknimál
 Smalamál
 Vélamál

Eins og flokkunin gefur til kynna er vélamálsflokkurinn líkur vélamáli, smalamálið líkast smalamáli og svo framvegis.

Þau forritunarmál sem eru vinsælust eru hátæknimál og fjórðu kynslóðar málin, enda er mun auðveldara að smíða stór og milli-stór forrit í þeim en í hinum málunum, en auk þess er C einnig vinsælt.

Tengt efni 
 Listi yfir forritunarmál

 
Tölvur
Snæfellsnes

Snæfellsnes er langt nes á Vesturlandi á milli Faxaflóa að sunnan og Breiðafjarðar að norðan. Fjallgarður liggur eftir nesinu endilöngu en hæsta fjallið á nesinu er Snæfellsjökull (1446 m) sem er eldkeila. Snæfellsjökull er frægur fyrir meinta dulræna krafta sem í honum eru sagðir búa og fyrir að vera upphafsstaður ævintýra söguhetjanna í bókinni Leyndardómar Snæfellsjökuls eftir Jules Verne.

Byggð er nokkur meðfram ströndum nessins og nokkrir þéttbýliskjarnar á norðurströnd þess, þeir eru Stykkishólmur, Grundarfjörður, Ólafsvík, Rif og Hellissandur, talið frá austri til vesturs, en allt eru þetta þorp og bæir sem byggja afkomu sína að mestu á sjávarútvegi. Að sunnanverðu eru tveir smábæir, Arnarstapi og Hellnar. Vestan á nesinu var á árum áður útróðrarstöð í Dritvík og svo þorpið Beruvík, sem hefur verið í eyði í marga áratugi.

Tenglar 
 Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull
 

 
Skagar Íslands
Þórsmörk

Þórsmörk er svæði norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls. Þórsmörk afmarkast af Mýrdalsjökli í austri, Krossá í suðri og Markarfljóti og Þröngá í norðri. Nafn sitt dregur Þórsmörk af germanska guðinum Þór en í Landnámabók segir að Ásbjörn Reyrketilsson hafi numið land í Þórsmörk og helgað landnám sitt Þór. Blaðmosar, burknar og birkitré vaxa þar og er gróðurfarið mjög fjölbreytt. Meginástæða gróðursældar í Þórsmörk er sú að svæðið er náttúrulega varið fyrir búfé af torfærum ám og jöklum. Bændur úr Fljótshlíð og undan Eyjafjöllum ráku fé á Þórsmörk til beitar bæði sumar og vetur og stunduðu þeir einnig skógarhögg á svæðinu. Voru skógar mjög illa farnir af beit á Þórsmörk og nærliggjandi afréttum í byrjun 20 aldar og í kjölfar Kötlugoss 1918 var Þórsmörk beitarfriðuð og falin Skógrækt ríkisins til umsjónar. Árið 1990 stækkaði beitarfriðlandið með samningum Landgræðslu ríkisins við vestur Eyfellinga en þeir höfðu rekið fé á Almenninga. Birkiskógar hafa sáð sér út yfir stór svæði í Þórsmörk við friðunaraðgerðir Skógræktar ríkisins og Landgræðslunnar.

Krossá rennur niður Krossárdal og skilur Þórsmörk frá Goðalandi í mörgum kvíslum. Krossá er jökulá og er því mjög köld og breytir sér oft. Yfirferð getur verið hættuleg og hafa nokkur banaslys orðið í ánni. Brú hefur verið gerð fyrir fótgangendur.

Veðurfarið er gott og hlýtt, betra en gengur og gerist á Suðurlandi vegna hárra fjalla sem umkringja svæðið og vernda það fyrir úrkomuskýjum. 

Þórsmörk er mjög vinsæl meðal útivistarfólks og þar er fjöldi gönguleiða. Það er til dæmis mögulegt að ganga á jökulinn, ganga hinn þekkta Laugaveg til Landmannalauga eða þá að ganga í Stakkholtsgjána eða um Fimmvörðuháls til Skóga. Einnig eru ákaflega fjölbreyttar styttri gönguleiðir innan svæðisins og mætti þar sem dæmi nefna göngu í Litla Enda, Stóra Enda eða á Valahnúk eða úr Langadal í Húsadal.

Tengt efni 

 Guðrúnartungur

Tilvísanir

Tenglar 

 
 Slyppugil; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
 Eftirleit í Þórsmerkur óbyggðum; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1941
 Eftirleit í Þórsmerkur óbyggðum; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1941
 Nótt í óbyggðum; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
 Þórsmörk göngukort (PDF)

Suðurland
Ferðamennska á Íslandi
Skógar á Íslandi
Húsavík

Fyrir víkina á Austfjörðum, sjá Húsavík í Víkum. Fyrir aðra staði má sjá aðgreiningarsíðuna.

 
Húsavík er þéttbýli við Skjálfanda í sveitarfélaginu Norðurþingi í Suður-Þingeyjarsýslu. Íbúar voru 2383 árið 2021. Sjávarútvegur, verslun og ferðaþjónusta eru þar mikilvægustu atvinnuvegir. 

Húsavík kemur fyrst fyrir í Landnámu þar er er nefndur Garðar Svavarsson, sænskur víkingur. Hann dvaldi á Húsavík einn vetur árið 870. Kaupfélagið á Húsavík var stofnað árið 1882 og var það elsta á landinu.  Á meðal merkilegra mannvirkja á Húsavík er Húsavíkurkirkja sem er frá fyrri hluta 20. aldar. Hvalaskoðun er mikilvæg undirgrein ferðaþjónustunnar í dag á Húsavík.

Landafræði 
Húsavík er við austanverðan Skálfandaflóa. Austan megin við bæinn stendum Húsavíkurfjall 417 metra hátt. Frá Húsavík má sjá Kinnafjöll hinum megin við flóann. Oft má sjá Flatey frá bænum og ef skyggnið er gott sést til Grímseyjar.

Menntastofnanir
Framhaldsskólinn á Húsavík.
Borgarhólsskóli

Samgöngur
Húsavíkurflugvöllur er suður af bænum.
Strætisvagnar Strætó bs. eru með ferðir til og frá Akureyri um leið 79 flesta daga vikunnar.

Hátíðir
Mærudagar eru haldnir ár hvert síðustu helgi fyrir Verslunarmannahelgi.

Íþróttafélög
ÍF Völsungur

Söfn
Safnahúsið á Húsavík
Hvalasafnið á Húsavík
Könnunarsögusafnið

Eurovision-safnið

Matsölustaðir 

 N1
 Olís
 Grill 66
 Salka
 Naustið
 Gamli baukur
 Fosshótel
 Pizzakofinn

Tenglar 
 Visit Húsavík 
 Heimasíða Norðurþings
 „Húsavík“; grein í Verkamanninum 1968

Fyrirtæki og stofnanir á Húsavík
 Hvalasafnið
 Skarpur - þingeyskur fréttamiðill 
 Norðursigling - stærsta hvalaskoðunarfyrirtæki landsins
 Borgarhólsskóli - grunnskólinn á staðnum
 Framhaldsskólinn á Húsavík (FSH)
 Keldan - félagsmiðstöð grunnskólanema. 
 NEF - Nemendafélag Framhaldsskólans á Húsvík. 
 Þekkingarsetur Þingeyinga 
 640.is - Fréttaveita í Norðurþingi

Myndasafn

Tilvísanir

Húsavík
Norðurþing
Aðsetur sýslumanna á Íslandi
Fyrrum sveitarfélög Íslands
Suður-Þingeyjarsýsla
Íslensk sjávarþorp
Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði

Þetta er listi yfir handhafa Nóbelsverðlaunanna í læknis- og lífeðlisfræði. Karólínska stofnunin í Stokkhólmi útdeilir verðlaununum.

Athugasemdir við töflu
A. Nöfnin eru stafsett á þann hátt sem Nóbelnefndin gerir á síðu sinni, nobelprize.org.

B. Þjóðerni er gefið upp í samræmi við það sem fram kemur á síðu Nóbelnefndarinnar, nobelprize.org. Ekki er sjálfgefið að uppgefið þjóðerni sé það sama og upprunaland eða veitandi ríkisborgararéttar.

Heimildir

Nóbelsverðlaun
Listar um líffræði
Líffræði
21. öldin

21. öldin er tímabilið frá byrjun ársins 2001 til enda ársins 2100.

Ár 21. aldar 

21. öldin
20. öldin

20. öldin er öld sem hófst 1. janúar 1901 og lauk 31. desember árið 2000.  Þetta var tíunda og síðasta öld 2. árþúsundsins. 20. öldin er stundum flokkuð sem hluti síðnýaldar. Stundum er sagt að nútímasaga endi og samtímasaga hefjist um miðja þessa öld, eða þá að eftirnútími hefjist nokkuð eftir miðja 20. öld. 

Á 20. öld áttu sér stað nokkrir heimssögulegir viðburðir. Meðal þeirra eru Fyrri heimsstyrjöldin, Seinni heimsstyrjöldin, Spænska veikin, beislun kjarnorku, upphaf geimkönnunar, uppgangur þjóðernisstefnu og afnýlenduvæðing, Kalda stríðið, uppgangur alþjóðastofnana og hnattvæðing með nýrri flutninga- og samskiptatækni, aukning mannfjölda á heimsvísu ásamt aukinni meðvitund um hnignun lífríkisins og útdauða tegunda. Á síðari hluta aldarinnar átti sér stað stafræn bylting sem var undirstaða tækniframfara á mörgum sviðum, meðal annars menningar, samskipta, læknavísinda og erfðavísinda.

Á 20. öld áttu sér stað miklar breytingar á heimsskipaninni með falli nýlenduveldanna og uppgangi risavelda. Á sama tíma fjölgaði mannkyni ört sem leiddi til ofnýtingar náttúruauðlinda, aukinnar skógeyðingar, vatnsskorts, vistkerfishruns, fjöldaútdauða, hnattrænnar hlýnunar og hækkandi sjávarborðs. Meðalhiti á jörðinni hefur hækkað um 0,8°C frá 1880 og tveir þriðju hlutar þeirrar hækkunar áttu sér stað eftir 1975. 

Tvær heimsstyrjaldir, Kalda stríðið og hnattvæðingin sköpuðu heim þar sem mannkyn er í meiri innbyrðis tengslum en nokkru sinni fyrr í mannkynssögunni. Alþjóðalög, alþjóðastofnanir eins og Sameinuðu þjóðirnar og alþjóðlegt hjálparstarf eru afleiðing þessa nýja veruleika. Samkeppni Bandaríkjanna og Sovétríkjanna á síðari hluta aldarinnar skapaði spennu um allan heim og ótta við kjarnorkustyrjöld. Sovétríkin leystust upp undir lok aldarinnar. Í kjölfarið jók Alþýðulýðveldið Kína vægi sitt verulega á alþjóðavettvangi og Evrópusambandið fékk aukið hlutverk í Evrópu. 

Árið 1804 er talið að mannfjöldi á jörðinni hafi náð 1 milljarði. Árið 1927 náði hann 2 milljörðum. Árið 1999 hafði mannfjöldinn náð 6 milljörðum. Á sama tíma bötnuðu lífskjör verulega. Læsi á heimsvísu náði 80%. Heimsátök í útrýmingu sjúkdóma sem ollu dauða fleiri manna en allar styrjaldir og náttúruhamfarir samanlagt skiluðu undraverðum árangri. Bólusótt var til að mynda útrýmt um 1980. Alþjóðleg verslun með matvæli og bætt tækni í landbúnaði umbyltu næringarástandi á stórum svæðum. Fram á 19. öld voru lífslíkur víðast hvar um 30 ár; Á 20. öld náðu lífslíkur fólks á heimsvísu yfir 40 ár og yfir 70 ár hjá helmingi mannkyns.

Ár og áratugir

20. öldin
1903

Árið 1903 (MCMIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Í ársbyrjun - Blaðið Ingólfur hefur göngu sína. Fyrsti ritstjóri þess er Bjarni Jónsson frá Vogi.
 22. febrúar - Fríkirkjan í Reykjavík vígð.
 18. apríl - Húsið Glasgow í Reykjavík brennur til kaldra kola.
 Um sumarið - Lög sett á Alþingi um leynilegar kosningar og hlutfallskosningar til bæjarstjórna.
 Knattspyrnufélag Vestmannaeyja var stofnað
 Bæjarstjórn Reykjavíkur byrjar að halda fundi sína í Góðtemplarahúsinu. 
 Kvikmyndasýningar hefjast í Iðnó.
 Skipið Orient frá Reykjavík ferst með 22 manna áhöfn.

Fædd

 30. júlí - Anna Borg, íslensk leikkona (d. 1963).

Dáin

Erlendis 
 Ódagsett - Danska þingið samþykkti að ráðherra Íslands skyldi búa á Íslandi
 26. apríl - Knattspyrnufélagið Atlético Madrid er stofnað á Spáni.
 3. október - Danakonungur samþykkti ákvörðun danska þingsins um heimastjórn á Íslandi

Fædd
 22. febrúar - Frank Plumpton Ramsey, breskur stærðfræðingur, hagfræðingur og heimspekingur (d. 1930).

Dáin

Nóbelsverðlaunin 
 Eðlisfræði - Antoine Henri Becquerel
 Efnafræði - Svante August Arrhenius
 Læknisfræði - Niels Ryberg Finsen
 Bókmenntir - Bjørnstjerne Martinus Bjørnson
 Friðarverðlaun - Sir Sir William Randal Cremer

1903
Póstnúmer

Póstnúmer eru notuð til að auðvelda sendingu pósts, sérstaklega til annarra hluta bæjar eða utanbæjar. Þau eru notuð víðs vegar um jörðina.

Tengt efni 
 Listi yfir íslensk póstnúmer

Staðnúmer
Póstur
19. öldin

19. öldin er öld sem hófst 1. janúar 1801 og lauk 31. desember árið 1900. 19. öldin er stundum talin til síðnýaldar. Nútímasaga hefst í upphafi 19. aldar.

Á 19. öld urðu bæði miklar samfélagsbreytingar og tækniframfarir. Þrælahald var afnumið víðast hvar í heiminum, þótt það kostaði oft átök, eins og Þrælastríðið í Bandaríkjunum. Fyrri iðnbyltingin og Síðari iðnbyltingin höfðu í för með sér framleiðniaukningu, fólksfjölgun og þéttbýlisvæðingu, auk þess að valda byltingu í flutningum. Vaxandi vandamál borgarlífs kölluðu á umbætur í löggæslu, eldvörnum, lýðheilsu, hreinlæti og sóttvörnum.

Íslömsku púðurveldin leystust upp meðan heimsvaldastefna Evrópuríkjanna varð til þess að megnið af Suður-Asíu, Suðaustur-Asíu og nær öll Afríka komst undir stjórn þeirra. Mörg eldri heimsveldi féllu á þessari öld, eins og Mógúlveldið, Spænska heimsveldið, Súlúveldið, Fyrra franska keisaraveldið og Heilaga rómverska ríkið; meðan önnur heimsveldi risu sem hæst, eins og Breska heimsveldið, Rússneska keisaradæmið, Bandaríkin, Þýska keisaraveldið, Síðara franska keisaraveldið, Konungsríkið Ítalía og Meiji-veldið í Japan. Sérstaklega Breska heimsveldið var óskorað hnattrænt risaveldi eftir sigur þess í Napóleonsstyrjöldunum 1815. Á sama tíma juku rússneskir bandamenn þeirra völd sín um alla Asíu. Tjingveldið í Kína átti í kreppu á sama tíma vegna innrása Japana, ásælni Evrópuveldanna og uppreisna innanlands.

Í Evrópu hnignaði Tyrkjaveldi á sama tíma og uppgangur lýðræðisafla og þjóðernishyggju leiddi til byltinganna 1848. Tvö ný þjóðríki, Þýskaland og Ítalía, urðu til við upplausn Heilaga rómverska ríkisins. Grikkir fengu sjálfstæði frá Tyrkjaveldi eftir vopnaða baráttu 1830 og á næstu árum öðluðust fleiri lönd Balkanskagans sjálfstæði sem var staðfest eftir ósigur Tyrkjaveldis í stríði Rússlands og Tyrkjaveldis 1878. 

Á Indlandsskaga hnignaði innlendum ríkjum og vaxandi óánægja með yfirráð Breska Austur-Indíafélagsins leiddi til uppreisnar árið 1857 og upplausnar félagsins. Breska krúnan tók þá við völdum á skaganum. Auk Indlands lagði Breska heimsveldið undir sig stór svæði í Kanada, Ástralíu og Suður-Afríku. Undir lok aldarinnar var fimmtungur alls lands á jörðinni og fjórðungur mannfjöldans undir stjórn þess. Bretar flýttu fyrir hnattvæðingu með því að framfylgja breskum friði (Pax Britannica) um allan heim og með því að byggja upp hnattrænt flutningsnet gufuskipa og járnbrauta. Á 19. öld urðu framfarir í rafmagnstækni undirstaða fjölda nýrra uppfinninga sem höfðu mikil áhrif á daglegt líf fólks, eins og ritsímans, ljósaperunnar og plötuspilarans. Sprengihreyfillinn var fundinn upp á síðari hluta aldarinnar og fyrstu bifreiðarnar litu dagsins ljós.

Ár og áratugir

Tenglar 
 

19. öldin
Apríl

Apríl eða aprílmánuður er fjórði mánuður ársins og er nafnið komið af latneska orðinu aprilis. Í mánuðinum eru 30 dagar.

Orðsifjar 
Mánaðarheitið apríl er komið úr latínu og heitir þar Aprilis. Á Ítalíu fóru blóm að springa út í apríl, en sagnorðið aperio í latínu merkir einmitt: opna.

Hátíðis og tyllidagar 
 Aprílgabbsdagur (1. apríl)
 Pálmasunnudagur (gæti verið í mars)
 Skírdagur (gæti verið í mars)
 Föstudagurinn langi (gæti verið í mars)
 Páskadagur (gæti verið í mars)
 2. í páskum (gæti verið í mars)
 Sumardagurinn fyrsti (fimmtudagurinn sem ber upp á 19.-25. apríl)

Apríl
UTC

Máltími (einnig UTC eða samræmdur alþjóðlegur tími) er tímakvarði sem er eins og GMT að öðru leyti en því að UTC byggir á tímamælingu með atómklukku, þar sem GMT á hinn bóginn reiknar tímann með stjarnfræðilegum hætti. Þegar nauðsyn krefur er skotið inn aukasekúndu(m) í lok mánaðar og verður klukkan þá 23:59:60 (og áfram ef þörf krefur) áður en hún verður 00:00:00. Slíkri aukasekúndu var síðast bætt inn 30. júní 2012. Þessi leiðrétting stafar af því að snúningur jarðar verður í sífellu hægari og lengjast því GMT-sekúndur stöðugt, en atómklukkusekúndur eru óbreytilegar.
Skammstöfunin UTC er alþjóðleg og var hugsuð sem málamiðlun á milli frönsku (Temps universel coordonné, TUC) og ensku (Coordinated Universal Time, CUT).

Tímabelti jarðar eru skilgreind sem jákvæð (austur) og neikvæð (vestur) hliðrun frá UTC.

Neðanmálsgreinar 

Tímakvarðar

fi:Aikajärjestelmä#UTC
Heiltölur

Heiltölur (sem er stytting á heilar tölur) er talnamengi, sem samanstendur af náttúrulegum tölum (1, 2, 3, 4, ... ), samlagningarandhverfum þeirra (-1, -2, -3, -4, ... ) auk tölunnar núll. Mengi þetta er táknað með stafnum  og stendur stafurinn fyrir „Zahlen“ sem á þýsku þýðir „tölur“.

Heiltölumengið er á sama hátt og mengi náttúrulegra talna lokað mengi við samlagningu og margföldun en ólíkt því náttúrulega er það einnig lokað við frádrátt sökum þess að það inniheldur neikvæðar heilar tölur. Það er hins vegar ekki lokað við deilingu.

Tengt efni 

 Hnit (stærðfræði)

Tenglar 
 

Talnamengi í stærðfræði
870

Árið 870 (DCCCLXX í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Landnám hófst á Íslandi samkvæmt Íslendingabók. Þó er hefð að miða við 874 sem er það ártal sem Landnáma tiltekur.
 Stóri heiðingjaherinn réðist inn í Austur-Anglíu og stofnaði Danalög.
 Arabar náðu Möltu frá Sikiley.

Fædd

Dáin 

870
861-870