Philadelphia

Philadelphia er sjötta stærsta borg Bandaríkjanna og stærsta borg Pennsylvaníu. Frá árinu 1854 hafa borgarmörkin verið þau sömu og sýslumörk Philadelphiasýslu og frá 1952 hafa borgar- og sýsluyfirvöld spannað yfir sama landsvæðið, en samt sem áður er sýslan enn til sem sérstakt svæði í Pennsylvaníu. Íbúafjöldi borgarinnar 2019 var áætlaður tæpar 1,6 milljónir. Á stórborgarsvæðinu búa 6,1 milljón. Í borginni er þriðji stærsti miðbæjarkjarni Bandaríkjanna, á eftir New York og Chicago. Philadelphia er næststærsta borgin á austurströnd Bandaríkjanna á eftir New York.

Stórborgarsvæði Philadelphiu er það fjórða stærsta í Bandaríkjunum samkvæmt núverandi opinberri skilgreiningu en á svæðinu búa um 6,1 milljónir manna. Samkvæmt öðrum skilgreiningum er stórborgarsvæði Philadelphiu það sjötta stærsta á eftir stórborgarsvæði San Francisco og Washington-Baltimore. Philadelphia er helsta borgin á stórborgarsvæði Delawaredals.

Philadelphia er ein elsta borg Bandaríkjanna og ein sú þýðingamesta í sögu landsins. Á 18. öld var borgin um skamma hríð önnur höfuðborg landsins og fjölmennasta borgin. Á þeim tíma var hún mikilvægari en bæði Boston og New York-borg í stjórnmálum og viðskiptum en Benjamin Franklin átti mikinn þátt í að gera borgina að mikilvægri miðstöð stjórnmála, viðskipta og menntunar.

Fram til ársins 1854, þegar borgarmörkin urðu þau sömu og sýslumörk Philadelphiu sýslu, afmarkaðist borgin af South Street, Vine Street, Delaware fljóti og Schuylkillánni. Með stækkun borgarinnar bættust við þau svæði sem í dag eru Vestur-Philadelphia, Suður-Philadelphia, Norður-Philadelphia og Norðaustur-Philadelphia sem og Þýska hverfið og mörg smærri hverfi.

Philadelphia er einnig einn stærsti háskólabær Bandaríkjanna en í borginni búa um 120.000 háskólanemar, sem stunda nám í háskólum innan borgarmarkanna, en um 300.000 nemendur stunda nám á stórborgarsvæðinu.

Landafræði og veðurfar

Landafræði 

Samkvæmt bandarísku hagstofunni United States Census Bureau þekur borgin 369,4 km² (142,6 mi²). Þar af eru 349,9 km² (135,1 mi²) þurrlendi og 19,6 km² (7,6 mi²) undir vatni, en það eru 5,29% alls svæðisins. Helstu vatnsföllin eru Delaware-fljót, Schuylkill-áin, Cobbs Creek, Wissahickon Creek og Pennypack Creek.

Lægsti punktur innan borgarmarkanna er 3 m (10 fet) yfir sjávarmáli, nærri Fort Mifflin í Suðvestur-Philadelphia þar sem Delaware- og Schuylkill-árnar mætast. Hæsti punkturinn er í Chestnut Hill, 132 m (432 fet) yfir sjávarmáli, nærri Evergreen Place, rétt norðan og vestan við Evergreen Avenue.

Veðurfar 
Veðurfar er temprað með fjórum árstíðum. Sumrin eru heit og rök, einkum í júlí og ágúst. Haust og vor eru venjulega mild. Úrkoma er að mestu jöfn árið um kring, með um sex til níu rigningardaga á mánuði, að meðaltali um 1068 mm (42 tommur) á ári. Vetur geta verið kaldir en sjaldan fer hitinn niður fyrir -10 °C. Snjókoma er afar breytileg. Sumir vetur eru snjóþungir en aðra snjóar lítið. Í miðborginni og úthverfum borgarinnar í New Jersey snjóar venjulega lítið en norðan og vestan við stórborgarsvæðið snjóar meira. Meðalhitinn í janúar er milli -4 °C (25 °F) og 4 °C (39 °F). Í júlí er meðalhitinn milli 21 °C (70 °F) og 30 °C (86 °F) en þegar hitabylgjur skella á um sumur getur hitinn hæglega náð 35 °C (95 °F). Mesti kuldi sem skráður hefur verið var -22 °C (-7 °F) árið 1984 en mesti hiti sem skráður hefur verið var 40 °C (104 °F) árið 1966. Snemma hausts og seint um vetur er venjulega þurrasti tíminn. Febrúar er úrkomuminnsti mánuðurinn með 69,8 mm (2,74 tommur) úrkomu. Sumrin eru venjulega rök og úrkomumikil en úrkoma er mest í júlí með 111,5 mm (4,39 tommur) úrkoma.

Skýjakljúfar 
 

Hæstu byggingar borgarinnar eru:

Hagkerfi 
Hagkerfi Philadelphiu byggir einkum á framleiðslu, matvælaiðnaði og fjármálaþjónustu. Í borginni er starfrækt kauphöll sem er elsta kauphöll Bandaríkjanna.

Fólk og menning

Lýðfræði

Matur 
Philadelphia er þekkt fyrir samlokur, sem kallast „cheesesteaks“ og eru gjarnan kenndar við borgina, þ.e. Philadelphia cheesesteak eða einfaldlega Philly cheesesteak.

Fjölmiðlar

Prentmiðlar 
Í Philadelphiu eru gefin út tvö stór dagblöð, Philadelphia Inquirer og Philadelphia Daily News. Einnig koma út vikuleg blöð, þ.á m. Philadelphia Business Journal, Philadelphia Weekly, Philadelphia City Paper, South Philly Review og Philadelphia Gay News. Philadelphia Magazine er tímarit sem kemur út mánaðarlega.

Söfn og áhugaverðir staðir 

 30th Street Station
 Academy of Natural Sciences
 Afro-American Historical and Cultural Museum
 Atwater-Kent Municipal Museum
 Awbury Arboretum
 Barnes Foundation
 Betsy Ross House
 Boathouse Row
 Cathedral-Basilica of Sts. Peter and Paul
 Centennial Arboretum
 Clark Park Í Vestur Philadelphiu, þar er að finna einu þekktu styttuna af Jonathan Swift í heiminum.
 Eastern State Penitentiary
 Edgar Allan Poe National Historic Site
 Elfreth's Alley
 Fairmount Park
 Fairmount Water Works
 Fort Mifflin
 Franklin Institute
 Gloria Dei National Historic Site, elsta kirkjan í fylkinu, byggð árið 1700
 Kimmel Center for the Performing Arts, aðsetur Philadelphia Orchestra

 Liberty Bell & Independence Hall
 LOVE Park
 Mummers Museum
 Mütter Museum (safn með hvers kyns læknisfræðilegum og meinafræðilegum undrum)
 National Constitution Center
 New Alhambra Sports and Entertainment Center
 One Liberty Place
 Penn's Landing
 Philadelphia City Hall
 Philadelphia Doll Musuem
 Italian market
 Philadelphia Museum of Art
 Philadelphia Zoo
 Please Touch Museum
 Reading Terminal Market
 Rittenhouse Square
 Rodin Museum (stærsta safn af verkum Auguste Rodin utan Frakklands)
 Rosenbach Museum & Library
 SEPTA Museum
 South Street
 University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology
 Wagner Free Institute of Science
 Walnut Street Theatre, elsta starfandi leikhús í Bandaríkjunum
 Wanamaker organ, næststærsta nothæfa orgel veraldar

Íþróttir

Glæpir 
Líkt og í mörgum bandarískum borgum jukust glæpir í Philadelphiu jafnt og þétt á árunum eftir síðari heimsstyrjöldina. Morðtíðni náði hámarki árið 1990 með 503 morð, með 31,5 morð á 100.000 íbúa. Mestallan tíunda áratug 20. aldar voru framin að meðaltali um 400 morð á ári í borginni. Árið 2002 náði morðtíðni í borginni lágmarki með 288 morð en árið 2005 hafði fjöldi morða aftur náð 380, með 25,85 morð á 100.000 á íbúa.

Menntun

Almenningsskólar 
Skólakerfi borgarinnar heitir School District of Philadelphia og þjónar það öllum hverfum borgarinnar. Í öllum skólum borgarinnar klæðast nemendur skólabúningum.

Einkaskólar 
Í Philadelphiu eru fjölmargir kaþólskir einkaskólar.

Æðri menntun

Flugvellir 
Tveir flugvellir þjóna Philadelphiu, Philadelphia International Airport (PHL) og Northeast Philadelphia Airport (PNE), og eru þeir báðir innan borgarmarkanna (PHL teygir sig út fyrir borgarmörkin). PHL þjónar jafnt innanlandsflugi sem utanlandsflugi en PNE þjónar smærri flugáætlunum einstaklinga og fyrirtækja.

Philadelphia í kvikmyndum 
 Rocky (1976)
 Trading Places (1983)
 Witness (1985)
 Mannequin (1987)
 Philadelphia (1993)
 12 Monkeys (1995)
 The Sixth Sense (1999)
 Unbreakable (2000)
 National Treasure (2004)
 In Her Shoes (2005)

Philadelphia í bókmenntum 
 Vísindaskáldsagan Epsilon eftir John J. Rust gerist að mestu leyti í Philadelphiu

Neðanmálsgreinar

Heimild

Tenglar 
 Opinber vefsíða Philadelphiu-borgar
 Philadelphia Chamber of Commerce 
 Center City District
 Philly.com

Borgir í Pennsylvaníu