alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
The Other Economic Summit

The Other Economic Summit (TOES) voru toppfundir sem að áttu að þjóna því hlutverki að vera gagnrýnir á hina árlegu G7 toppfundi. Fyrsti fundurinn var haldinn 1984 og komu þar saman hagfræðingar, umhverfisverndarsinnar og aðrir sem létu sig mál samfélagsins varða. TOES varð á endanum einnig nafn yfir ýmsa svipaða fundi sem haldnir voru á næstu tveimur áratugum.

TOES toppfundirnir 

Fyrsti fundurinn var haldinn 1984 og var skipulagður af samtökunum New Economics Foundation og Right Livelyhodd Awards. Stefnan var tekin á að koma fram með aðra valkosti í þróunar og umhverfismálum. Tilgangur fundana var að sýna fram á að hagkerfi heimsins gætu verið skipulögð a betri hátt. Fundirnir voru einnig gagnrýnir á G7 toppfundina fyrir að þeir gerðu sér upp að vera málsvari allra jarðarbúa. TOES krafðist þess að hagstjórn heimsins lyti frekar lýðræðislegri stjórn og stungið var upp á því að G-7 fundunum yrði skipt út fyrir fulltrúaskipað hagfræðiráð innan sameinuðu þjóðana.

TOES voru haldnir frá 1985-1987 í Bretlandi þar sem að sendinefnd var skipuð til þess að fara þangað sem að G7 toppfundurinn var haldin. Frá 1988 þegar var haldin TOES hefur hann verið haldin í sömu borg og G7 fundurinn var haldin. Fundirnir voru haldnir í eftirfarandi borgum; Houston (1990), Denver (1997), Birmingham (1998), Warwick (2000), Brunswick (2004).

References

Stjórnmálafundir
Fjarskoðun

Fjarskoðun gengur út á að öðlast upplýsingar um fjarlægja hluti með því að skynja tilveru þeirra með huganum einum saman. Rannsóknir sýna fram á að fjarskoðun virki ekki, og því er hún flokkuð undir gervivísindi.

Fjarskoðun varð vinsæl í Bandaríkjunum á 10. áratugnum eftir að leynileg skjöl um tilraunir bandarískra stjórnvalda með þennan mátt voru gerðar opinberar. Hafði ætlunin veri ðað nýta þetta dulræna fyrirbrigði í hernaðartilgangi, en bundið var enda á rannsóknarverkefnið árið 1995 þar sem það skilaði ekki árangri.

Sjá einnig 
 Skyggnigáfa

Gervivísindi
Hugarskynjun

Hugarskynjun (stundum kallað sjötta skilningarvitið) kallast það þegar upplýsingar eru fengnar frá umheiminum með huganum einum saman en ekki með skilningarvitunum (augum, eyrum, snertingu, og þess háttar).  

Hugtakið er notað til að lýsa yfirnáttúrulegum hlutum líkt og dulspeki, fjarskoðun, og skyggnigáfu. 

Skynjun
Mölnlycke

Mölnlycke er bær í Suðvestur-Svíþjóð og er úthverfi Gautaborgar. Íbúafjöldi í Mölnlycke var 15.608 árið 2010. Bærinn tilheyrir sveitarfélaginu Härryda.

Neðanmálsgreinar

Tenglar 

Gautaborg
Nálastungur

Nálastungulækningar er aðferð þar sem nálum er stungið í ákveðna punkta á húðinni. Nálastungur eru ekki byggðar á vísindalegri þekkingu og hafa ekki sýnt fram á að þær hafi lækningamátt. Nálastungur flokkast því undir gervivísindi.

Þó að nálastungur hafi eitthvað verið notaðar í Kína til forna var það Maó Zedong, leiðtogi Kína, sem gerði nálastungur vinsælar á ný árið 1949 til að skapa nýjan sameiginlega menningargrunn í Kína og til að draga úr álagi á heilbrigðiskerfið.

Tilvísanir 

Gervivísindi
Kínversk menning
Læknisfræði
Þorsteinn Már Baldvinsson

Þorsteinn Már Baldvinsson (f. 7. október 1952 á Akureyri) er forstjóri útgerðarfyrirtækisins Samherja og fyrrverandi stjórnarformaður Glitnis.

Þorsteinn varð stúdent frá Menntaskólanum á Akureyri 1973 og fékk skipstjórnarréttindi frá Stýrimannaskólanum 1974. Árið 1980 útskrifaðist hann sem skipaverkfræðingur frá Norges Tekniske Högskole. Hann keypti Samherja ásamt frændum sínum, bræðrunum Þorsteini Vilhelmssyni skipstjóra og Kristjáni Vilhelmssyni vélstjóra, árið 1983 og hefur verið forstjóri félagsins síðan. Kristján er framkvæmdastjóri útgerðarsviðs en Þorsteinn Vilhelmsson klauf sig út úr fyrirtækinu eftir harðar deilur. Samherji varð með tímanum stærsta útgerðarfyrirtæki landsins og eitt hinna stærstu í Norður-Evrópu.

Þorsteinn Már varð stjórnarformaður Glitnis á árinu 2008. Hann var nokkuð áberandi í upphafi bankahrunsins sama haust, þegar Seðlabankinn yfirtók Glitni, en Þorsteinn var mjög ósáttur við þá atburðarás og sagði meðal annars í viðtölum að það hefðu verið stærstu mistök lífs síns að leita til Davíðs Oddssonar seðlabankastjóra. Sagt var að Þorsteinn hefði verið því mjög mótfallinn þegar Davíð var ráðinn ritstjóri Morgunblaðsins árið 2009, en Þorsteinn er einn af eigendum blaðsins.

Í nóvember árið 2019 birti WikiLeaks fjölda skjala og tölvupósta sem gáfu til kynna að Samherji hefði greitt milljónir króna í mútufé til stjórnmálamanna og embættismanna í Namibíu í skiptum fyrir aðgang að fiskveiðikvóta á miðum Namibíu. Sama dag staðhæfði Jóhannes Stefánsson, fyrrum starfsmaður Samherja í Namibíu, í viðtali í þættinum Kveiki á Ríkisútvarpinu, að Þorsteinn Már hefði skipað mútugreiðslurnar. Þorsteinn Már steig tímabundið til hliðar þann 14. nóvember sem forstjóri fyrirtækisins þegar innri rannsókn hófst á ætluðum brotum þess og Björgólfur Jóhanns­son tók við til bráðabirgða.

Heimildir 
 
 

Tilvísanir

Íslenskir verkfræðingar
Íslenskir útgerðarmenn
Öryggisklemma

Öryggisklemma er hugtak innan alþjóðasamskipta sem fellur undir stjórnmálafræði og leitast við að skýra hegðun ríkja við óvissuástand. Inntak öryggisklemmunnar er sú staðreynd að á milli landa ríkir stjórnleysi, þ.e. að ekkert yfirþjóðlegt yfirvald er til staðar til þess að tryggja frið. Hugtakið er nátengt kenningunni um valdajafnvægi í alþjóðasamskiptum.

Öryggisklemman felst í því að jafnvel þegar tiltekið ríki vill auka öryggi sitt með því að bæta varnir sínar. Þá getur það haft þau áhrif á nágrannaríki að þau óttast um eigið öryggi, og þannig leitt af stað vopnakapphlaupi og skapað spennu ríkjanna á milli. 

Öryggisklemma er því staða sem kemur upp vegna óttans sem vaknar sökum þeirrar óvissu sem ríkir milli landa um ásetning annarra í garð hinna og viðheldur óttanum, svo lengi sem þetta ástand ríkir.

Dæmi 
Til að lýsa hugtakinu nánar skulum við líta á tvö ríki; ríki A og ríki B. Ríki A ákveður að auka varnarmátt sinn af þeim sökum að það óttast um öryggi sitt gagnvart ríki B. Í slíkum aðstæðum eykur ríki A öryggi sitt með varnarmætti í því skyni að halda ríki B frá með fælingarmætti. Ríki B gæti þó litið svo á að þar sem ríki A sé búið að koma sér upp meiri varnargetu, þá sé það þar með orðin ákveðin ógn við ríki B, sem þar af leiðandi bætir við varnarmátt sinn. Þegar ríki B bætir við varnararmátt sinn, lítur ríki A svo á að það þurfi að bæta enn frekar við varnararmátt sinn og svo koll af kolli þar til komin er upp sú staða að ríkin tvö eiga í vopnakapplaupi, þ.e. öryggisklemma hefur myndast og lokaniðurstaðan verður að öryggi allra er ógnað.

Heimildir 
 Snyder. Glenn, H. (Jul., 1984). „The security Dilemma in Alliance Politcs“. World Politics 36 (4): 461-495. The Johns Hopkins University Press. Sótt 11. febrúar 2010 af http://www.jstor.org/stable/2010183?seq=1
 Tang, Shiping. (2008). Fear in International Politics: Two Positions. International Studies Association.

Alþjóðasamskipti
Sóknarhyggja

Sóknarhyggja er kenning í alþjóðasamskiptum innan raunhyggju um að ríki séu í eðli sínu árásargjörn, þar sem maðurinn hafi óseðjandi þrá eftir völdum eða drottnun og/eða orðstír eða vegsemd. Samkvæmt hugmyndum um sóknarhyggju ættu öll ríki að nýta hvert það tækifæri sem þau fá til útþenslu og landvinninga til að auka vald sitt og þar með öryggi gagnvart öðum löndum. Þar sem sóknarhyggjan leggur til að ríki þurfi ávallt að gera ráð fyrir illviljuðum ásetningi annarra ríkja, eru öll stríð fyrirbyggjandi stríð. Þar sem öll ríki séu mögulegir andstæðingar, þá sé eina leiðin til þess að ríki geti búið við öryggi, sú að útrýma hugsanlegum samkeppnisaðilum og verða heimsveldi eða í það minnsta ná svæðisbundinni forystu eða yfirburðastöðu.

Alþjóðasamskipti

pl:Realizm strukturalny#Realizm strukturalny ofensywny
Varnarhyggja

Varnarhyggja er kenning í alþjóðasamskiptum innan raunhyggju um að stríð séu í flestum tilvikum óskynsamleg og hafi nær ávallt óhagstæðar afleiðingar fyrir ríki. Í fyrsta lagi vegna þess að það sem talið er vera undirliggjandi forsenda fyrir stríðinu getur reynst vera röng eða óréttmætt. Í öðru lagi, getur það haft í för með séð diplómatískan kostnað að koma af stað stríði án þess að hafa afdráttarlausar sannanir um að hitt ríkið hafi ætlað að gera árás. Það getur haft í för með sér þær afleiðingar að önnur ríki muni ekki mynda bandalög með því, þar sem litið verði á það sem óáreiðanlegt og ógnandi. Í þriðja lagi gerir varnarhyggjan ráð fyrir að vörn hafi kosti umfram sókn og því sé betra fyrir ríki að verjast fremur en að leggja í sókn, í þágu öryggis.

Þrátt fyrir að varnarhyggjukenningar séu ólíkar að upplagi hafna þær allar þeirri hugmynd að ríki séu í eðli sínu árásargjörn. Það er í raun út frá þeirri grunnforsendu sem kenningarnar geta hafnað því að öll ríki hafi ávallt illan ásetning og þurfa þar af leiðandi ekki að vera í stöðugri sókn. Engu að síður þurfa lönd þó að byggja upp varnir sínar gagnvart öðrum löndum og í sumum tilvikum getur það leitt til öryggisklemmu.

Alþjóðasamskipti
Hraunhitaveita

Hraunhitaveita er hitaveita sem nýtir varmaorku úr hrauni sem er að kólna til upphitunar húsa.

Hraunhitaveitan í Vestmannaeyjum
Hraunhitaveita var sett upp í Vestmannaeyjum eftir að Heimaeyjargosinu lauk. Í ársbyrjun 1974 setti Sveinbjörn Jónsson upp einfaldan varmaskipti á Eldfellshrauni og lét kalt vatn renna í gegnum hann. Vatnið hitnaði í hrauninu og var leitt inn á hitakerfi húss. Seinni hluta vetrar 1974 var sett upp tilraunahitaveita í Gufugili sem hitaði upp 25 hús auk sjúkrahússins. Árin 1977-78 voru flest hús í Vestmanneyjum tengd hraunhitaveitunni. Eftir því sem hraunið kólnaði varð að virkja ný svæði. Árið 1988 var hætt að nota hraunhitaveituna.

Heimild
 Hraunhitaveitan (Hitaveita Suðurnesja)

Tenglar 
 Hraunhitaveita í Eyjum?; grein í Tímanum 1973 

Orka
Nektardans

Nektardans er það þegar einstaklingur, oftast kona, dansar og fer úr fötunum til að skemmta karlmönnum og/eða konum. Nektardans þykir sumstaðar vera klámfenginn og var bannaður á Íslandi þann 23. mars 2010.

Tengt efni 
 Klámvæðing
 Súludansmey
 Velsæmi

Tilvísanir

Tenglar 
 Saga nektardans á Íslandi; grein í DV 2002
 Nektardans tíðkast um allan bæ; grein í Fréttablaðinu 2006
 14 ára nektardansmær; grein í Tímanum 1959
 Nektardansinn bannaður; grein í Tímanum 1959
Peterborough

Peterborough (borið fram  eða ) er borg og þéttbýli í Austur-Englandi. Árið 2017 voru íbúar um það bil 199.000 manns. Borgin er í sögulegu sýslunni Cambridgeshire. Miðpunktur borgarinnar, ráðhúsið, liggur 121 km fyrir norðan Charing Cross í London. Áin Nene rennur gegnum borgina og þaðan til sjávar í Norðursjóinn um 48 km til norðausturs. Járnbraut tengir Peterborough öðrum stöðum í Austur-Englandi.

Landsvæði
Peterborough liggur á sléttu landssvæði og nokkrir punktar í borginni eru fyrir neðan sjávarmálið. Svæðið sem heitir „the Fens“ á ensku liggur austurlega. Peterborough liggur að Northamptonshire og Rutland í vestri, Lincolnshire í norðri og Cambridgeshire í suðri og austri.

Söguágrip
Mannabyggð á svæðinu hófst fyrir löngu, áður en bronsöldin hófst. Það eru sönnunargögn til þess sem má sjást á Flag Fen fornleifasvæðinu sem liggur eystra. Á þessu svæði má líka finna rómverskar rústir og fornminjar. Við komu Engilsaxa var klaustur stofnað, sem hét á þessum tíma Medeshamstede. Það heitir Dómkirkjan í Peterborough nú á dögum. Á 19. öld stækkaði íbúatala mikið við byggingu járnbrauta og Peterborough varð iðnaðarmiðstöð. Á þessum tíma var borgin sérstaklega þekkt fyrir framleiðslu múrsteina.

Upp úr seinni heimsstyrjöldinni var stækkun borgarinnar takmarkuð þar til hún varð New Town í sjöunda áratugnum. Íbúum fjölgar aftur og miðborgin er núna í endurreisn. Eins og í öðrum borgum á Bretlandi hefur iðnaðarstörfum fækkað vegna nýrra fjármála- og útdreifingarstarfa.

Íþróttir
Knattspyrnulið borgarinnar er Peterborough United, stofnað 1934.

Heimildir 

 

Borgir á Bretlandi
Borgir á Englandi
Ormur

Ormar eru hópur nokkura fjarskyldra dýra sem hafa sívalningslaga búk og enga útlimi. Dæmi um dýr sem kallaðir eru ormar eru liðormar (svo sem ánamaðkurinn), þráðormar, flatormar, og stundum maðkar.

Líffræði
Generación del 27

Generación del 27 (íslenska: Kynslóð 27) er kynslóð skálda og rithöfunda kennd við árið 1927 en um það leyti komu fram mörg ung skáld og rithöfundar á Spáni. Í spænskri bókmenntasögu tíðkast það talsvert að kenna skáldakynslóðir við tiltekin ártöl - oft er þá miðað við árið sem flest þeirra koma fram einna fyrst. Kynslóðin næst á undan kynslóðinni frá 1927 er þannig til dæmis kennd við árið 1898. Fræg skáld af 27-kynslóðinni er t.d. Federico García Lorca, Vicente Aleixandre og Pedro Salinas.

Spænskar bókmenntir
Durham

Durham (borið fram , á staðnum ) er borg í Norðaustur-Englandi. Hún liggur í Durham-sýslu sem er líka borgarstjórnarsvæðið. Durham er höfuðborg sýslunnar. Hún liggur 21 km sunnan við Sunderland. Áin Wear rennur gegnum Durham og myndar stóra árbugðu sem skiptir borginni. Það er stór viktoríönsk járnbrauturbrú sem sést á leið inn í borgina. Heitið Durham er upprunnið úr fornensku orði dun, sem þýðir „hóll“ og fornnorrænu orði holme sem þýðir „eyja“. Íbúarnir voru um 42.939 manns árið 2001.

Borgin liggur á hæðóttu landasvæði er talið er að hún sé byggð á sjö sögulegum hóllum. Dómkirkja stendur á hæsta hólnum og má sjást frá öllum punktum í borginni. Miklir skógar á árbökkunum umkringja borgina. Durham er vel þekkt fyrir dómkirkjuna sína sem byggð var af Normönnum og kastalann sinn sem byggður var á 11. öld. Háskólinn í Durham er í borginni en hann var stofnaður var á 19. öld. Stórt fangelsi liggur að miðborginni.

Sönnunargögn benda til þess að svæðið hafi verið byggt á frá árinu 2000 f.Kr. Munkar stofnuðu nútímaborgina um árið 995 e.Kr. Iðnbyltingin hafði ekki mikil áhrif á borgina en hún var samt vel þekkt fyrir teppaframleiðslu og vefnað.

Heimildir 

 

Borgir á Bretlandi
Lancaster

Lancaster (borið fram   eða ) er borg í Norðvestur-Englandi. Hún er höfuðborg sýslunnar Lancashire og liggur við ána Lune. Íbúar eru um 52.000 manns í borginni (2001) og 143.500 á þéttbýlissvæðinu. Nokkrir bæir liggja á þéttbýlasvæðinu, eins og Morecambe.

Heitið Lancashire er upprunnið úr heiti borgarinnar. Borgin hefur löngu verið viðskipta-, menningar- og menntunarmiðstöð. Hún er tengd breska konungsveldinu; Lancaster-ættin var grein enska konungsveldsins. Elísabet 2. á nokkrar landareignir í hertogadæminu Lancaster og hún er sjálf hertogi af Lancaster. Lancaster varð opinber borg árið 1937 vegna „langvarandi tengsla við konungsveldið“.

Aðalbygging borgarinnar er kastallinn í Lancaster.

Heimildir 

 

Borgir á Bretlandi
Borgir á Englandi
Lancashire
Vatnsfjörður (Barðaströnd)

Vatnsfjörður er um níu kílómetra langur fjörður og friðland í Barðastrandarsýslu á Vestfjarðakjálkanum sunnanverðum. Hann er vestasti fjörðurinn á suðurströnd Vestfjarða. Þar er hótelið Flókalundur.

Hrafna-Flóki tók land við Vatnsfjörð og  nefndi landið Ísland. Landnáma segir frá að Flóki og fylgdarmenn hans hafi tekið land við Vatnsfjörð á Barðaströnd og verið þar að veiðum en ekki hugsað um að heyja til vetursins og því hafi kvikfé þeirra dáið. Vorið eftir hafi verið kalt en þá hafi Flóki gengið upp á fjall og séð norður yfir fjöllin fjörð fullan af hafísum og því nefnt landið Ísland.

Dalurinn inn af Vatnsfirði er svo aftur kenndur við vatnið og heitir Vatnsdalur. Vatnið sjálft er síðan hringnefni og heitir Vatnsdalsvatn. Áin sem í það fellur heitir Vatnsdalsá og var stærsta og vatnsmesta áin í gömlu Vestur-Barðastrandarsýslu, en er semsagt stærsta áin um nokkurt svæði. Engin göngubrú eða brú yfirleitt er yfir Vatnsdalsá og verður ekki yfir hana komist hæglega fótgangandi nema þegar rennsli er með minnsta móti.

Austur-Barðastrandarsýsla
Firðir á Íslandi
Vaxtabætur

Vaxtabætur eru opinber stuðningur við þá sem skulda vegna húsnæðiskaupa. Þeir sem greiða vaxtagjöld af lánum vegna kaupa eða byggingar á íbúðarhúsnæði til eigin nota eiga rétt á vaxtabótum og sama á við um þá sem keypt hafa eignarhlut í almennri kaupleiguíbúð. Vaxtabætur ákvarðast samkvæmt upplýsingum á skattframtali. Þeir sem notið hafa frystingu lána eiga ekki rétt á vaxtabótum.

Tenglar 
 Vaxtabætur; af Rsk.is
 Reikna vaxtabætur (reiknivél); af Ríkisskattstjóra.is
 Útreikningar vaxtabóta; grein í DV 1996
 Vaxtabætur og skuldajöfnun; grein í Morgunblaðinu 2002
 Skuldajöfnun vaxtabóta; grein í Morgunblaðinu 2002
Melkot

Melkot var einn síðasti torfbærinn í Reykjavík og var rifinn árið 1915. Bær þessi stór í útsuðurhorni lóðar ráðherrabústaðarins við Tjarnargötu, en taldist þó meðan hann stóð til Suðurgötunnar. Melkot er fyrirmynd Halldórs Laxness að Brekkukoti í Brekkukotsannáli. 

Árið 1915 voru uppi bollaleggingar um það að endurbyggja Melkot. Þar bjuggu þá Magnús Einarsson sjómaður og Guðrún Klængsdóttir kona hans. Guðjón Helgason, bóndi í Laxnesi, faðir Halldórs Laxness, sem var náskyldur Magnúsi í Melkoti, hafði þá í huga að byggja þar upp og setjast þar að. En af því varð þó ekki. Melkot var rifið og síðan hefur ekki verið byggt á lóðinni. Mun Halldór hafa verið vel kunnugt í Melkoti og jafnvel búið þar um skeið hjá Magnúsi frænda sinum.

Tengt efni 
 Brekkukotsannáll
 Litla-Brekka við Þormóðsstaðaveg.

Tenglar 
 Mannlíf í Melkoti; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1992

Tjarnargata
Torfbæir í Reykjavík
Horfnar byggingar í Reykjavík
1030

Árið 1030 (MXXX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Klaustur stofnað á Bæ í Borgarfirði af Hróðólfi hinum enska. Hann stofnaði einnig prestaskóla þar. Hann yfirgaf Ísland 1049 og munu klaustrið og skólinn þá hafa lagst af.
 Grettir Ásmundarson synti Drangeyjarsund.

Fædd

Dáin
 29. júlí - Þormóður Bersason Kolbrúnarskáld féll í Stiklastaðaorrustu.
 Skafti Þóroddsson, íslenskur lögsögumaður.
 Bersi Skáld-Torfuson, íslenskt skáld.

Erlendis 
 29. júlí - Stiklastaðabardagi var háður í Norður-Þrændalögum. Þar féll Ólafur Noregskonungur þegar hann reyndi að ná Noregi aftur undir sig eftir að hafa verið hrakinn úr landi 1028 af Knúti ríka.
 Knútur ríki setti ungan son sinn, Svein Alfífuson, sem konung í Noregi.
 Borgirnar Tartu í Eistlandi og Kaunas í Litháen stofnaðar.

Fædd

Dáin
 29. júlí - Ólafur Haraldsson digri, Noregskonungur (f. 995).

1030
1021-1030
Carlisle

Carlisle (borið fram , á staðnum ) er borg í Norðvestur-Englandi og höfuðborg sýslunnar Cumbria. Hún er aðalborg þéttbýlissvæðsins Carlisle. Borgin liggur við samrennsli ánna Eden, Caldew og Peterill, 16 km sunnan Skotlands. Hún er stærsta þéttbýlið í Cumbria og er stjórnunarmiðstöð borgarinnar og sýslunnar. Frá og með 2011 voru íbúar um 75.300 manns í borginni og 107.000 á þéttbýlissvæðinu.

Carlisle var upprunalega höfuðborg sýslunnar Cumberland og var stofnuð af Rómverjum sem vörn fyrir Hadríanusarmúrinn. Á miðöldum varð borgin mikilvægur varnarstaður vegna nálægðar við konungsríkið Skotland. Árið 1092 byggði William Rufus kastalann í Carlisle sem var einu sinni fangelsi fyrir Maríu Skotadrottning. Nú á dögum hýsir kastalinn minjasafn. Carlisle varð biskupsdæmi árið 1122 og þá var byggð dómkirkjan í Carlisle.

Við komu textílframleiðslu á tímum iðnbyltingarinnar breytist Carlisle mikið, hún varð þéttbyggð iðnaðarborg. Staðsetning borgarinnar gerði henni kleift að þróast og stækka. Hún varð mikilvæg járnbrautarborg. Sjö járnbrautarstjórnendur deila lestarstöðinni í borginni.

Hún er stundum nefnd Border City á ensku og er helsta menningar-, viðskipta- og iðnaðarmiðstöð sýslunnar. Háskólinn í Cumbria er staddur þar og eru þar nokkur minjasöfn að auki.

Heimildir 

 

Borgir á Bretlandi
Borgir á Englandi
Hadríanusarmúrinn

Hadríanusarmúrinn (enska: Hadrian’s Wall, latína: Vallum Aelium) er varnargarður úr grjóti og torfi sem Rómverjar létu reisa þvert yfir Norður-England. Verkið var hafið árið 122 e.Kr. á ríkisárum Hadríanusar keisara. Hann var annar af tveimur fyrstu varnargörðum sem reistur var í Stóra-Bretlandi, hinn er Antonínusarmúrinn sem liggur þvert yfir Skotland. Hadríanusarmúrinn er þekktari af því rústir hans eru heillegri.

Talið er að múrinn hafi verið reistur til þess að afmarka landamæri Rómaveldis í Stóra-Bretlandi, þ.e. Brittaníu, og veita vörn gegn árásum þjóðflokka norðan hans. Bygging múrsins bætti efnahag manna í landamærahéruðunum og stuðlaði að friðsamlegra ástandi, enda var hann einhver tryggustu landamæri Evrópu á þeim tíma.

Múrinn var um 120 kílómetrar á lengd en þykkt og hæð var misjöfn og fór eftir efnivið og aðstæðum á hverjum stað. Sumstaðar var hann gerður úr tilhöggnu grjóti, annars staðar úr torfi. Hæðin var frá 3,5 metrum upp í fimm til sex metra og múrinn var allt að sex metrar á þykkt en þó víðast hvar mun mjórri. Virkisgrafir voru meðfram honum og á honum eða við hann voru um 80 litlir virkisturnar þar sem rómverskar herdeildir höfðu aðsetur og fylgdust með mannaferðum.

Megnið af múrnum stendur enn í dag og er hann heillegastur um miðbikið en allt fram á 20. öld var þó tekið grjót úr honum til að nota í önnur mannvirki. Göngu- og hjólastígur liggur meðfram honum mestöllum. Hann er helsti ferðamannastaður í Norður-Englandi og þar kallar fólk hann Roman Wall eða the Wall. Hadríanusarmúrinn var skráður á heimsminjaskrá UNESCO árið 1987. Samkvæmt English Heritage, samtökum sem stjórna varðveislu sögustaða í Englandi, er hann „mikilvægasta rómverska minnismerkið í Bretlandi“.

Heimildir 

 

Saga Englands
Múrar
Gjálpargosið

Gjálpargosið var eldgos í Gjálp undir Vatnajökli og hófst að kvöldi 30. september 1996. Gjálpargosið var einstætt í sinni röð þar sem jarðvísindamönnum gafst í fyrsta sinn tækifæri á að fylgjast með átökum elds og íss og myndun móbergsfjalls inni í stórum
jökli. Gosið stóð í 13 daga og þeim dögum bráðnuðu um 3 rúmkílómetrar íss. Á meðan myndaðist allt að 350 m hár og 6-7 km langur móbergshryggur inni í jöklinum. Volgt bræðsluvatn rann frá gosstöðvunum og safnaðist fyrir í Grímsvötnum þar til þau hlupu 4.-6. nóvember. Jökulhlaupið náði 45.000 m3/sek. þegar mest stóð á.

Tenglar 
 Gosið í Gjálp; grein af Mbl.is 23. nóvember, 1997
 Ísinn á Grímsvötnum lyftist; grein af Mbl.is 4. okt. 1996

Eldgos á Íslandi
1996
Aðalsteinn Englandskonungur

Aðalsteinn Englandskonungur betur þekktur sem Aðalsteinn hinn sigursæli (um 895 – 27. október 939) var konungur á Englandi á árunum 925 – 939. Hann var sonur Játvarðar eldri, sem var konungur 899 – 924, og sonarsonur Alfreðs mikla. Hann var ekki krýndur fyrr en 4. september 925, meira en ári eftir að faðir hans dó. Hugsanlega var Elfward hálfbróðir hans konungur á milli þeirra en hann dó fáeinum vikum á eftir föðurnum.

Aðalsteinn hafði sigur í miklum bardaga við Ólaf Skotakonung árið 937, sem Egill Skallagrímsson og Þórólfur bróðir hans tóku þátt í. Sá bardagi er talinn einn hinn merkasti í sögu Englands því að það var í raun þá fyrst sem Englendingar börðust sem ein þjóð gegn innrásarliði Kelta og norrænna víkinga. Um orustuna er til kvæði á fornensku: Orustan við Brunanborg.

Aðalsteinn Englandskonungur var sá sem fóstraði Hákon, son Haralds hárfagra. Aðalsteinn leyfði Eiríki blóðöxi að setjast að í Englandi, eftir að hann var hrakinn úr landi í Noregi.

Aðalsteinn var ókvæntur og erfði Játmundur bróðir hans kórónuna eftir hans dag.

Konungar Englands
939

939 (CMXXXIX í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Um 14. júlí - Stefán VIII varð páfi.
 27. október - Játmundur 1. varð konungur Englands.
 Egill Skallagrímsson giftist Ásgerði Bjarnardóttur, ekkju Þórólfs bróður síns.
 Márar á Spáni missa Madrid úr höndum sér.
 Víetnam fær sjálfstæði frá Kína.

Fædd 
 Romanus 2., keisari í Býsans.

Dáin  
 13. júlí - Leó VII páfi.
 27. október - Aðalsteinn sigursæli, konungur Englands (f. um 895).

939
931-940
Jón hrak

Jón hrak  var íslensk þjóðsagnapersóna sem var sagður hafa verið óbótamaður í lifandi lífi, en eftir dauða hans var hann lagður þversum í gröf við Skriðuklaustur (suður-norður). Var hann jarðaður þannig til þess að hann lægi kyrr og gerði engum mein. Hans er samt hvergi getið í kirkjubókum. Fræg vísa segir frá Jóni hrak, sem er þannig:  

Kalt er við kórbak,
kúrir þar Jón hrak. 
Ýtar snúa austur og vestur
allir, nema Jón hrak,
allir, nema Jón hrak. 

Stephan G. Stephansson orti um Jón hrak, heilt kvæði. Þar segir til dæmis: 

Kirkjubækur þar um þegja -
þó er fyrst af Jóni að segja,
hann skaust inn í ættir landsins
utanveltu hjónabandsins.

Íslenskar þjóðsögur
Íslenskar þjóðsagnapersónur