alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
9

Árið 9 (IX í rómverskum tölum) var í gregoríanska tímatalinu almennt ár sem byrjaði á þriðjudegi.

Atburðir 

 Illyría er gerð að skattlandi eftir að uppreisn hefur verið kveðin niður.
 Rínarfljót er gert að landamærum milli Rómaveldis og germanskra þjóða eftir ósigur Rómverja gegn Hermanni í Varusarbardaganum.
 Pannónía beygir sig undir rómversk yfirráð.

Fædd 
 18. nóvember - Vespasíanus, rómverskur keisari (d. 79).

Dáin 
 Publius Quinctilius Varus, rómverskur landstjóri í Germaníu.

9
1-10

als:0er#Johr 9
Colosseum

Colosseum (einnig ritað Coliseum), upprunalega Flavíanska hringleikahúsið (latína: Amphitheatrum Flavium), er stærsta hringleikahúsið sem byggt var í Rómaveldi. Það gat upprunalega tekið við 50.000 manns í sæti og var notað fyrir bardaga skylmingaþræla og annarra svipaðra skemmtana. Colosseum var byggt á árunum 72 til 80, það var Vespasíanus sem lét hefja byggingu þess en sonur hans Títus var kominn til valda þegar húsið kláraðist. Það var notað til ársins 217 þegar það skemmdist þegar það varð fyrir eldingu. Það var ekki gert upp fyrr en árið 238 en eftir það var það notað til ársins 524. Hætt var að sýna bardaga skylmingaþræla stuttu eftir að kristni varð ríkistrú en húsið var enn notað fyrir ýmsar aðrar skemmtanir. Á miðöldum átti Colosseum mjög erfiða tíma en þá skemmdist húsið mikið í jarðskjálftum, var notað sem virki og kirkja reist í hluta þess. Þar að auki var mikið af steinunum sem byggingin er gerð úr teknir til að byggja nýjar byggingar, til dæmis fór mikið af marmaranum í Péturskirkjuna. Á síðari tímum hefur Colosseum, eða það sem eftir er af því, orðið eins konar tákn fyrir borgina og hið forna Rómaveldi.

Byggingar í Róm
Rómverskar byggingar
Friður

''Þessi síða fjallar um hugtakið frið. Einnig er til mannsnafnið Friður

Friður er ástand laust við átök. Oftast er þá um stríðsátök að ræða, og friður er í þeim skilningi andheiti stríðs. En einnig er vísað til friðar sem ástands þar sem læti og persónuleg átök eru ekki til staðar, og er þá samheiti kyrrðar. Enn ein merkingin vísar til hugarástands þar sem einstaklingur á ekki í innri átökum eða efasemdum, og er þá talað um innri frið.

Tengt efni 
 Friðarsinni
 Heimsfriður

Mannleg samskipti
Pákur

Pákur (ketiltrommur eða ketilbumbur) eru slagverkshljóðfæri af þeirri gerð sem gefa frá sér einn tiltekinn tón. Sjaldan er talað um eina páku vegna þess að alltaf er leikið á tvær eða fleiri pákur saman. Páka er koparskál sem skinn er strengt yfir. Oftast er hægt að strekkja á skinninu með fótstigi og stilla þannig tónhæð hverrar páku. Á pákur er leikið með sérstakri gerð af kjuðum, pákukjuðum. Þeir eru með mjúkt höfuð, oft með trékjarna og feltfóðri, handfangið er vanalega úr viði. Mismunandi kjuðar eru notaðir, jafnvel í sama verki, til að ná fram mismunandi tónblæ úr hljóðfærinu. Pákur þróuðust út frá trumbum, sem voru notaðar í hernaði, og urðu fast hljóðfæri í hljómsveitum á 16. öld og hafa verið það síðan. Algengast er að notaðar séu tvær pákur, önnur stillt á grunntón en hin á fortón tóntegundarinnar sem verkið er í. Frá því á rómantíska tímabilinu (og raunar að einhverju leyti fyrr) hefur þeim þó farið fjölgandi og venjulegt er orðið að hafa fjórar pákur í hveri hljómsveit. Þó það sé mjög sjaldgæft hafa verið samin nokkur verk fyrir pákur og hljómsveit, til dæmis samdi Philip Glass árið 2000 konsert fyrir tvo pákuleikara og hljómsveit, þar sem hvor pákuleikari notar sjö pákur.

Slagverkshljóðfæri
Guðfinna Jónsdóttir

Guðfinna Jónsdóttir (f. 1899 að Arnarvatni í Mývatnssveit - d. 1946) var íslenskt ljóðskáld. Þegar hún var sjö ára flutti hún ásamt fjölskyldu sinni að Hömrum í Reykjadal, bæinn sem hún kenndi sig við eftir að hún tók að birta ljóð sín. Fyrstu kvæði hennar sem vöktu athygli komu út í safnritinu Þingeysk ljóð árið 1940. Árið eftir kom fyrsta ljóðabók hennar út en árið 1945 sendi hún frá sér aðra ljóðabók. Þessar bækur voru Ljóð sem kom út 1941 en sú seinni hlaut heitið Ný ljóð. Ári eftir útkomu seinni bókarinnar, eða 1946, lést Guðfinna á Kristneshæli af völdum tæringar (berkla). Úrval ljóða skáldkonunnar frá Hömrum kom út 1972 og heitir Ljóðabók. Kristján Karlsson valdi ljóðin í þá útgáfu og skrifaði inngang að henni.

Skáldferill 
Guðfinna var komin yfir fertugt þegar hún tók að birta ljóð sín. Framan af ævi hafði önnur listgrein átt hug hennar allan en það var tónlistin. Guðfinna lærði snemma á orgel og var meðal annars í læri hjá Sigfúsi Einarssyni og Páli Ísólfssyni. Hún var talin í hópi fremstu orgelleikara landsins og kenndi söng og orgelleik bæði á Laugum og á Húsavík um skeið. 

Guðfinna missti báðar systur sínar úr berklum og glímdi sjálf við þann sjúkdóm stóran hluta ævi sinnar. Þegar heilsan hindraði það að hún gæti setið við orgelið og sinnt því sem stóð huga hennar næst sneri hún sér að ljóðlistinni og lagði í hana alla sína krafta og vitsmuni. Eitt megineinkenni ljóða hennar er næm tilfinning fyrir hljómfalli. Tregatónninn leikur þar víða undir en þó lýsa kvæði hennar af æðruleysi gagnvart dauðanum og bjartsýnni trú á að hún muni ná að uppfylla drauma sína á öðrum stað.

Flest kvæði Guðfinnu voru ort eftir nýrómantískri hefð en sum eru þó greinilega af raunsæislegum toga. Algengustu yrkisefni hennar eru nánasta umhverfi hennar heima á Hömrum en náttúrumyndirnar notar hún gjarnan til að koma einhverjum djúpstæðari boðskap á framfæri en fegurð náttúrunnar. Skáldagyðja Guðfinnu er þó greinilega staðsett í náttúrunni og þangað leitar hún andagiftar og svara í sambandi við æðri rök lífsins. Eftir því sem líður á hinn stutta skáldferil hennar verða brostnar vonir og togstreitan á milli skyldu og langana æ fyrirferðarmeira viðfangsefni í kvæðum hennar.

Í kvæðum Guðfinnu af raunsæislegum toga yrkir hún gjarnan um þá sem minna mega sín. Þessi kvæði hennar teljast tæplega pólitísk en samúðin með þeim sem hafa orðið undir í lífinu er greinileg svo og réttlætiskennd skáldkonunnar.

Íslensk ljóðskáld
JJ72

JJ72 var indie rokk hljómsveit frá Dublin á Írlandi.
Hún hefur gefið út tvær breiðskífur.

Breiðskífur og smáskífur

Breiðskífur
 JJ72 (ágúst 2000) #16 UK
 I To Sky (2002) #20 UK

Smáskífur
 Pillows (endurskýrt Oxygen) (vor 1999) 
 October Swimmer (nóvember 1999)
 Snow (febrúar 2000)
 Long Way South (maí 2000) #68 UK
 Oxygen (ágúst 2000) #23 UK
 October Swimmer (október 2000) #29 UK
 Snow (janúar 2001) #21 UK
 Formulae (september 2002) #28 UK
 Always And Forever (febrúar 2003) #42 UK
 She's Gone (júní 2005)
 Coming Home (ágúst 2005) #52 UK

Írskar hljómsveitir
Orrustan við Actíum

Orrustan við Actíum var sjóorrusta milli herja Octavianusar annars vegar og Marcusar Antoniusar og Kleópötru, drottningar Egyptalands, hins vegar. Orrustan var háð 2. september árið 31 f.Kr. skammt frá rómversku nýlendunni Actíum á norðvestanverðu Grikklandi við Jónahaf. Fyrir flota Octavianusar fór Marcus Vipsanius Agrippa en Antonius stjórnaði sjálfur flota þeirra Kleópötru. Floti Octavianusar hafði sigur. Í kjölfarið varð Octavíanus valdamesti maður Rómar, hlaut titilinn princeps Augustus og varð fyrsti keisari Rómaveldis. Af þessum sökum eru endalok lýðveldistímans í Róm stundum miðuð við þessa orrustu.

Orrustan við Actíum var síðasta mikla sjóorrustan í fornöld.

Actium 31 f.Kr.
Orrustur í fornöld
Orrustur
Actium 31 f.Kr.
31 f.Kr.
Her

Her er skiplagður hópur vopnaðra manna, hermanna, sem hlotið hafa þjálfun í vopnaburði og eru reiðubúnir fyrir bardaga.

Forsögulegir herir voru líklega myndaðir af mönnum með steina og tréspjót, en í gegnum tíðina hefur vopnabúnaður þróast mikið. Dæmi um þróun vopna er þegar herir tóku í notkun hesta, járnsverð, boga og örvar, umsátursvopn, framhlaðninga og önnur skotvopn. 

Fastaher, stofnher eða stöðuher er her sem er skipaður atvinnuhermönnum, en her sem gætir hertekins svæðis nefnist setulið.

Nútímaher skiptist í landher, flota og flugher og innan herja er ákveðin tignarröð (sjá stöðuheiti í hernaði). Vopnuð átök herja nefnast skærur, stríð eða styrjöld, en styrjöld á einkum við um meiriháttar og langvinn vopnuð átök milli þjóðríkja. Herdómstóll fer með mál hermanna og fanga en um dómstólinn gilda herlög. Genfarsáttmálinn fjallar m.a. um meðferð stríðsfanga.

Tengt efni 
 Deildaskipan herja
 Stöðuheiti í hernaði

Hernaður
Hermaður

Hermaður er maður sem hefur hlotið þjálfun í vopnaburði og hermennsku og gegnir herþjónustu hjá her. Hermenn undir vopnum klæðast einkennisbúningi og lúta heraga. Ef hermaður brýtur af sér meðan hann gegnir herþjónustu er hann dæmdur af herdómstól. Hermaður í herþjónustu, sem deyr í vopnuðum átökum á vígvelli, er sagður hafa fallið. Skæruliðar eru bardagamenn utan viðurkenndra herja og eiga í vopnuðum átökum við her eða aðra skæruliðahópa. Stríðsmaður er heiti yfir bardagamann ættbálks, t.d. indiána eða zulumanna.

Stríðsfangar njóta verndar genfarsáttmála. Málaliðar, þ.e. hermenn sem taka þátt í hernaði gegn greiðslu, sem teknir eru til fanga á vígvelli teljast ekki stríðsfangar og njóta því ekki verndar genfarsáttmála. Bandaríski herinn telur liðsmenn Al-Kaída ekki skæruliða heldur hryðjuverkamenn og fangar úr þeirra röðum teljast „ólöglegir bardagamenn“ sem njóta ekki verndar genfarsáttmála.

Dæmi eru um að hermenn og skæruliðar herji gegn sameiginlegum óvini eins og í Víetamstríðinu. 
Hermaður, sem hefur hætt hermensku kallast uppgjafahermaður.

Hernaður
Stríð

fr:Militaire#Fonctions dans l'armée
Útvarp

Útvarp eða hljóðvarp er tækni sem notast við útvarpsbylgjur til að miðla upplýsingum þráðlaust. Orðið getur einnig átt við stofnun eða félag sem miðlar upplýsingum þannig, til dæmis Ríkisútvarpið. 

Í daglegri notkun er algengt að orðið útvarp sé notað um útvarpsviðtæki. Slíkt tæki getur tekið við hljóðvarpsútsendingum á ýmsum bylgjulengdum og kóðunartækni. Algengt er að útvarpstæki geti tekið við FM, AM, stuttbylgjuútsendingum og langbylgjuútsendingum.

Útvarpstækni er einnig notuð við sjónvarpsútsendingar.

Tengt efni
Listi yfir útvarpsstöðvar á Íslandi

Útvarp
Díana (gyðja)

Díana var veiðigyðja í rómverskri goðafræði. Hún samsvaraði grísku gyðjunni Artemis. Díana var tvíburasystir Apollons. Þau fæddust á eynni Delos. Rómverjar töldu Díönu vera dóttur Júpíters og Latonu.

Rómverskar gyðjur
Veiðigyðjur
Veður

Veður eru hvers kyns fyrirbrigði, sem verða í lofthjúpum, einkum jarðar. Yfirleitt á veður við skammtímafyrirbrigði í veðrahvolfi jarðar, sem sjaldan vara lengur en nokkra daga. Fyrirbrigði í lofthjúpnum sem vara langan tíma nefnast loftslag eða veðurfar. Veðurfræði er vísindagrein sem fjallar um veður og veðurfar og þeir sem hana stunda nefnast veðurfræðingar.

Veðurfyrirbrigði eiga oftast rætur sínar að rekja til hitamismunar á mismunandi stöðum á hnettinum, sem orsakast meðal annars af því að svæði nálægt miðbaug fá meiri orku frá sólinni en svæði sem eru nær heimskautunum. Önnur orsök hitamismunar á jörðinni er að mismunandi yfirborð, svo sem úthöf, skóglendi og jöklar, drekka í sig mismikið ljós og hitna því mismikið þegar sólin skín á þá. Vatnsgufa gegnir lykilhlutberki í veðri jarðar, en þegar hún þéttist myndast vatnsdropar eða ískristallar sem mynda skýin, sem sum gefa úrkomu.

Mismunandi hiti veldur því að heitara eða kaldara loft rís eða sekkur. Þegar heitt loft þenst út og lyftist upp vegna minni eðlisþyngdar, sogast kaldara loft inn í staðinn, sem veldur vindum á yfirborðinu. Vegna svigkrafts leitar loft til hægri við vindstefnu á norðurhveli, en til vinstri á suðurhveli. Veðrakerfi, s.s. hæðir og lægðir, myndast vegna samspils þrýstikrafts og svigkrafts. Fellibyljir eru víðáttumiklar og öflugar lægðir sem myndast yfir hafi í hitabeltinu. Skýstrokkar eru litlar, en mjög krappar lægðir sem geta myndast hvar sem er, en eru afar sjaldgæfar eftir því sem nær dregur heimskautum.

Gerðar eru veðurathuganir á veðurathugunarstöðvum víða um heim, sem eru ýmist mannaðar eða sjálfvirkar. Veðurstofa Íslands framkvæmir veðurathuganir og fylgist með og spáir fyrir veðri á Íslandi og umhverfi þess. Alþjóða veðurfræðistofnunin er alþjóðleg stofnun á svið veðurfræði og skyldra greina.

Sjá einnig 
 Veðurmet á Íslandi
 Veðursögn

Veðurfræði
Loftslag

Loftslag eða veðurfar eru þeir eiginleikar veðurs sem eru einkennandi fyrir lengri tímabil, og er þá oft miðað við 30 ár. Nákvæmari skilgreining tekur til tölfræðilegra eiginleika veðurs, svo sem breytinga á milli daga og ára. Milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar skilgreinir loftslag á eftirfarandi hátt:

 Loftslag í þröngum skilningi er yfirleitt skilgreint sem „meðaltalsveður“, eða á nákvæmari máta sem tölfræðileg lýsing (sem tekur til meðaltals og breytileika) á viðeigandi stærðum og eiginleikum yfir lengra tímabil, sem getur varað frá mánuðum til þúsunda eða milljóna ára. Hefðbundið viðmiðunartímabil er 30 ár, eins og það er skilgreint af stofnuninni World Meteorological Organization. Viðeigandi eiginleikar eru oftast yfirborðshitastig, úrkoma og vindur. Loftslag í víðari skilningi er, auk tölfræðilegrar lýsingar, almennt ástand veðurfarskerfisins.

Loftslag og veður 
Veður lýsir loftslagsfyrirbrigðum yfir skemmri tíma, en loftslag lýsir uppsöfnuðu veðri á tilteknum stað. Engu að síður eru mörkin á milli veðurs og loftslags ekki skýr, og geta farið eftir samhengi. Þegar hugmyndir um að aðskilja hugtökin loftslag og veður komu fyrst upp, voru loftslagsbreytingar ekki vel þekktar, svo 30 ára meðaltal var talið ríflegt til að lýsa varanlegum eiginleikum. Nú er ljóst að loftslagsbreytingar yfir lengri tíma geta átt sér stað, til dæmis vegna gróðurhúsaáhrifa.

Á Veðurstofu Íslands eru m.a. gerðar loftslagsrannsóknir og geymdar skrár um veðurfar á Íslandi.

Heimildir 

Loftslag
Leikfang

Leikfang er hlutur sem notaður er við leik barna, fullorðinna, eða gæludýra. Ótal tegundir af leikföngum eru framleidd til að skemmta og stytta mönnum (og dýrum) stundir. Leikföng eru þó ekki alltaf sérhönnuð sem leikföng. Til dæmis finnst mörgum börnum gaman að leika sér að pottum og pönnum, og fyrr á tímum léku íslensk börn sér að legg og skel. 

Leikföng hafa tíðkast frá öræfa alda, og fundist hafa litlir vagnar og önnur leikföng sem eru að minnsta kosti 3.500 ára gömul. Eins er til í dæminu að hlutir sem líta út eins og leikföng séu eingöngu framleiddir til að prýða hillur og verða strax að nokkurskonar safngripum.

Tenglar 
 Leikfangaval; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1955

Leikföng
Leikur

Leikur getur átt við annaðhvort um þá athöfn þegar börn (og í sumum tilfellum fullorðnir) leika sér á óskipulagðan hátt, eða um tiltekið samsafn reglna sem lýsa því hvernig einstaklingur eða hópur á að hegða sér í dægradvöl. Leikur getur líka verið samheiti yfir spil.

Óskipulagður leikur 
Börn, fullorðnir og dýr stytta sér oft stundir með því að leika sér á óskipulagðan hátt. Hægt er að leika sér með bolta, bíla og önnnur leikföng, og stundum án allra hjálpartækja.

Leikur með leikreglum 
Ýmsir leikir, svo sem brennó og snú snú, eru afmarkaðir af tilteknum reglum, sem segja til um það hvernig einstaklingarnir sem taka þátt í leiknum mega haga sér, og stundum einnig um það hver vinnur eða tapar. Oft er erfitt að segja til um það hvort leikir með leikreglum eru íþróttir, spil, eða hvorugt af þessu.

Tölvuleikur 
Á við um þegar leikið er í tölvu, oftast þá eftir leikreglum. Þá er bæði hægt að spila í leikjatölvu eða forritanlegri tölvu. Hægt er að ná í leiki af netinu eða af geisladiskum og sambærilegum gagnageymslum.

Tengt efni 
 Listi yfir leiki barna
 Tölvuleikur

Leikir
Kjölur

Kjölur getur átt við eftirfarandi:

 Kjölur á skipi eða bát, er sá hluti skrokksins, sem teygir sig stafna á milli og ristir dýpst. 
 Kjölur bakbrúnin sem tengir saman spjöldin á bók. 
 Kjöl, fjallveginn milli Biskupstungna og Húnaþings.
 Golfklúbbinn Kjöl í Mosfellsbæ.

Tengt efni
Kjölbátur
Kjölfar
Malavískur kvatsja

Kvatsja er gjaldmiðillinn í Malaví. Kvatsjann tók við af malavíska pundinu árið 1971 í hlutfallinu 1 pund = 2 kvatsja. Kvatsja skiptist í 100 tambala. Kvatsja merkir „sólarupprás“ á Bemba-málinu en tambala merkir „hani“ á Níandja.

Kvatsja-seðlarnir eru prentaðir sem 5, 10, 20, 50, 100. 200 og 500 kvatsja á meðan klinkið er 1, 2, 5, 10, 20 og 50 tambala og 1 kvatsja. Seðlabanki Malaví (Reserve Bank of Malawi) sér um útgáfu peninganna.

Tengill 

 Myndir af kvatsja-seðlum 

Malaví
Afrískir gjaldmiðlar
Dvína (Norður-Dvína)

Dvína eða Norður-Dvína (rús. Severnaya Dvina) er á í Norður-Rússlandi, Evrópuhlutanum. Hún er um 750 kílómetra löng og myndast við samruna ánna Sukhona og Yuk í grennd við Veliki Ustyug. Þaðan rennur áin norður, framhjá borginni Kotlas, síðan í norðaustur og tæmist út í Dvínaflóa, sem er flói inn úr Hvítahafi nálægt borginni Arkhangelsk. Áin er skipgeng og tengist siglingaleiðum á Volgu um Sukhona ána og einnig með skipaskurðum. Ekki má rugla saman Norður-Dvínu og Vestur-Dvínu, sem er talsvert stærri á í Vestur-Rússlandi, Hvítarússlandi og Lettlandi.

Tengill 
Norður-Dvína

Ár í Rússlandi
Dvína (Vestur-Dvína)

Dvína eða Vestur-Dvína (rússneska: Zapadnaya Dvina) er á í Vestur-Rússlandi, Hvíta-Rússlandi og Lettlandi. Hún er um 1020 kílómetra löng og kemur upp í Valdaihæðum. Þaðan rennur áin suður, síðan vestur og loks norður og tæmist í Rígaflóa við Ríga, höfuðborg Lettlands. Áin er skipgeng að mestu ofantil (þ.e. í rússneska hlutanum) en vegna fossa og virkjana er hún aðeins að litlu leyti skipgeng neðar. Skurðir tengja ána við árnar Berezina og Dnjepr. Ekki má rugla saman Vestur-Dvínu og Norður-Dvínu, sem er talsvert minni á í Norður-Rússlandi.

Tengill 
 Vestur-Dvína
 Dvína í Lettlandi (Ferðaheimur)

Ár í Rússlandi
Neva

Neva er á í Norðvestur-Rússlandi. Hún er stutt, aðeins 74 kílómetrar að lengd. Hún er samt mikilvæg fyrir skipasamgöngur í Rússlandi, því hún rennur úr Ladogavatni og tæmist í Finnska flóa, sem gengur inn úr Eystrasalti. Skipaskurðir tengja hana við Volgu og Hvítahafið. Við árósana er Sankti Pétursborg.

Tengill 
 Neva

Ár í Rússlandi
Dnjepr

Dnjepr (Dnjepur eða Danparfljót, úkraínska: Дніпро, Dnípro) er fljót í Rússlandi, Hvíta-Rússlandi og Úkraínu, eitt hinna lengstu Evrópu, um 2285 kílómetrar á lengd. Fljótið á upptök sín vestur af Moskvu, rennur síðan til vesturs og suðurs uns það fellur í Svartahaf um 120 kílómetra austan við hafnarborgina Odessa. Mjög margar virkjanir eru í fljótinu, yfir 300 raforkuver og margar miklar stíflur. Fljótið er skipgengt að mestu í tíu mánuði á ári, en leggur í tvo mánuði á veturna. Dnjepr er mikilvæg samgönguæð í austanverðri Evrópu. Við hana standa til dæmis borgirnar Kænugarður, Dnípro-borg, Zaporízjzja, Kherson í Úkraínu.

Ár í Rússlandi
Ár í Úkraínu
Dvína

Dvína getur átt við tvær ár í Evrópu:

 Dvína (Vestur-Dvína), sem rennur í gegn um Rússland, Hvíta-Rússland, Lettland og út í Rígaflóa. 
 Dvína (Norður-Dvína), sem rennur í gegn um Rússland og út í Hvítahaf.

Tengt efni
 Dvina
Don

Don (Tanakvísl eða Vanakvísl) er stórfljót í sunnanverðu Rússlandi, 1930 kílómetra langt. Það kemur upp suðaustur af Tula og rennur fyrst til suðausturs en svo til suðvesturs og tæmist í Asóvshaf. Frá beygjunni á fljótinu er styst á milli Don og Volgu og er þar skipaskurður, sem tengir þessi tvö stórfljót saman, 105 kílómetra langur. Stærsta borg við ána er Rostov-na-Donu og er aðalhafnarborgin. Fljótið rennur um frjósamar lendur þar sem ræktað er korn og timbur, einnig eru þar grafin kol úr jörðu. Hægt er að sigla hafskipum til Rostov og fljótaprömmum nálægt 1400 kílómetra upp eftir ánni, sem er því mikilvæg flutningaleið. Áin hefur verið verslunarleið síðan á dögum Skýþa.

Til forna hét áin Tanaís og er til dæmis rætt um hana undir því nafni í Ynglinga sögu í Heimskringlu, ásamt þeim nöfnum sem hún var nefnd af norrænu fólki:

Úr norðri frá fjöllum þeim, er fyrir utan eru byggð alla, fellur á um Svíþjóð, sú er að réttu heitir Tanais; hún var forðum kölluð Tanakvísl eða Vanakvísl; hún kemur til sjávar inn í Svartahaf. Í Vanakvíslum var þá kallað Vanaland eða Vanaheimur. Sú á skilur heimsþriðjungana; heitir fyrir austan Asía en fyrir vestan Evrópa
Ár í Rússlandi
Volga

Volga er stórfljót í Rússlandi, lengsta á Evrópu og mesta siglingaleið innanlands í Rússlandi. Áin kemur upp í Valdaihæðum, sem eru landsvæði á milli Novgorod og Moskvu, og rennur 3700 kílómetra í meginstefnur austur og suður, þar til hún tæmist í Kaspíahaf. Vatnasvið árinnar er nálægt þriðjungi af Evrópuhluta Rússlands. Rússar tala oft um Volgu sem móður Rússlands og er það lýsandi fyrir mikilvægi árinnar. Hún er lygn og breið (10 kílómetrar á breidd sums staðar). Um ána fer nálægt helmingi allra flutninga á ám og vötnum í Rússlandi. Upp eftir ánni er flutt korn, byggingavörur, salt, fiskur og kavíar, en niður er aðallega siglt með timbur.

Upptök árinnar í Valdaihæðum eru í aðeins 226 metra hæð yfir sjó og vegna þessarar litlu fallhæðar verður áin mjög lygn og straumhraði er lítill. Frá Volgograd til Kaspíahafs (síðustu 480 kílómetrana) er áin dálítið undir sjávarmáli, því að yfirborðsflötur Kaspíahafs er lægri en meðalflötur sjávar. Við ósana eru víðáttumiklir óshólmar (delta), sem eru myndaðir úr framburði árinnar. Efst í óshólmunum er hafnarborgin Astrakhan. Áin rennur meðfram eða í gegnum fjölda borga og má sem dæmi nefna Uljanovsk, Samara, Saratov og Volgograd. Helstu hafnarborgir við ána eru Tver, Nizhny Novgorod, Kazan, Samara, Volgograd, Astrakhan, Saratov, Yaroslavl og Rybinsk. Áin er skipgeng meginhluta ársins en ís getur valdið vandræðum á veturna og vatnsþurrð síðsumars.   

Ár í Rússlandi
Lúða

Lúða (hefur verið nefnd fjölmörgum nöfnum, sem dæmi flyðra, heilagfiski, spraka eða stórlúða) (fræðiheiti: Hippoglossus hippoglossus) er langlífur flatfiskur af flyðruætt. Útbreiðslusvæði lúðu er bæði á grunn- og djúpslóð í Norður-Atlantshafi. Hún er algengust í norðanverðu Noregshafi, við Færeyjar og Ísland og meðfram ströndum Nýfundnalands og Nova Scotia. Lúðan  getur orðið allt að 35 – 40 ára gömul. Lúða og Kyrrahafslúða eru stærstu tegundir flatfiska og geta orðið allt að 3 - 4 m langar. Stærsta lúðan sem veiðst hefur við Ísland var 365 cm og 266 kg.

Lífshættir 
Lúður eru seinkynþroska, hængar verða að meðaltali kynþroska 8 ára og um 90–110 sm, en hrygnur að jafnaði 12 ára og 120–130 sm. Talið að hrygningartími lúðu við Ísland sé frá mars til maí og  að lúðan hrygni djúpt suður af Íslandi á allt að 1000 m dýpi. Egg og seiði eru sviflæg í 6–7 mánuði.  Líklegt er talið að egg færist upp á við í sjónum eftir hrygningu og að seiðin berist með Atlantsstraumnum upp að suðurströnd Íslands. Ungviðið sest á botn þegar það er um 3–4 sm að lengd og eru uppeldisstöðvar lúðunnar á grunnsævi nálægt ströndu til dæmis í  Faxaflóa. Lúðan heldur sig á uppeldisstöðvum  þar til hún er orðin 3–5 ára en þá fer hún í dýpri sjó í leit að fæðu. Lúðan ferðast langar leiðir, sérstaklega áður en hún verður kynþroska. Merkingar hafa sýnt að lúður  ferðast allt frá 500 km og upp í meira en 3 000 km. Lúðan yfirgefur hrygningarsvæði eftir hrygningu á vorin í ætisleit og ganga sumar hrygnur þá á grunnmið. Á haustin og í vetrarbyrjun leitar lúðan aftur á hrygningarsvæðin.

Lúðuveiðar við Ísland 
Lúða hefur verið veidd í Norður-Atlantshafi í meira en tvær aldir og sums staðar hefur stofninum verið útrýmt. Lúða hefur einnig verið ofveidd við Ísland. Lúðuafli er nú í sögulegu lágmarki, hann var 630 tonn árið 2005. Mestur var afli Íslendinga árið 1951 eða 2364 tonn. Langlífum fiskum sem verða kynþroska seint á lífsleiðinni eins og lúðan er sérlega hætt við ofveiði. Lúðan sem veiðist nú á Íslandsmiðum er að mestu ókynþroska fiskur, veiddur sem meðafli í öðrum veiðum.

Lúðuveiðar voru stundaðar fyrir utan Vestfirði árin 1884-1898 af Bandaríkjamönnum. Lúðan var veidd á línu, flökuð og söltuð í tunnur. Lúðan sem var veidd á Íslandsmiðum var stór og oft var veiðin mikil. Seinna fóru fleiri þjóðir að veiða lúðu við Ísland og þá einnig með botnvörpu og seinna með dragnót. Sóknin var mikil og aflinn hríðféll.

Lúður eftir stærð 
Lúður eru á íslensku nefndar hinum ýmsu nöfnum eftir stærð. Og oft á mismunandi hátt einnig eftir landshlutum. Á suðurnesjum er minnsta lúða kölluð lok, næst lóa, þá smálúða, þá stofnlúða, þá flakandi lúða, þá stórflyðra og stærst allra alfiskisflyðra. Smálúður undir stofnlúðustærð eru á Vestfjörðunum nefndar lóur, en á Norðurfjörðunum lok.

Lúðueldi 
Lúðueldi var stundað á Íslandi frá 1997 og var áætlað tæp 196 tonn árið 2006 en hefur nú lagst af.

Heimildir 
 
 
 

Flyðruætt