İsmet İnönü

İsmet İnönü (24. september 1884 – 25. desember 1973) var tyrkneskur herforingi og stjórnmálamaður sem var annar forseti lýðveldisins Tyrklands og þrisvar sinnum forsætisráðherra landsins.

Æviágrip
İsmet İnönü fæddist undir nafninu Mústafa İsmet í borginni İzmir í Tyrkjaveldi. Eftir grunnskólanám útskrifaðist hann árið 1903 úr hernaðarverkfræðiskóla í Istanbúl og hóf þjónustu í tyrkneska hernum. Í Balkanstríðunum var İsmet gerður höfuðsmaður stórskotaliðs í hernum og þegar fyrri heimsstyrjöldin braust út tók hann þátt í vörn Tyrkja gegn innrás Breta á Gallipoli-skaga. İsmet hlaut ofurstatign fyrir þjónustu sína í stríðinu.

Tyrkir voru gersigraðir í styrjöldinni og soldáninn Mehmed 6. neyddist til að samþykkja afar auðmýkjandi friðarskilmála þar sem Tyrkir létu af hendi mikið landflæmi til bandamanna. Þegar yfirmaður İsmets úr styrjöldinni, Mústafa Kemal, blés til uppreisnar gegn soldáninum til að koma í veg fyrir að farið yrði eftir friðarskilmálunum var İsmet fljótur að ganga til liðs við hann og þjóðher hans í Ankara. Vinskapur tókst með Kemal og İsmet og sá fyrrnefndi fól İsmet yfirstjórn uppreisnarhersins.

Þjóðher Kemals háði stríð bæði gegn soldáninum og gegn innrásarher Grikkja, sem vildu sjá til þess að Tyrkir létu af hendi það landsvæði sem kveðið hafði verið á um í friðarsamningnum. Her undir stjórn İsmets vann í stríðinu tvær orrustur við bæinn İnönü sem hægðu á framsókn Grikkja inn í Tyrkland. Þegar nafnalögum í Tyrklandi var breytt árið 1934 tók İsmet upp ættarnafnið İnönü eftir bænum þar sem hann hafði unnið þessar orrustur.

Árið 1923 tókst herjum Kemals að vinna bug á óvinum sínum og hrekja innrásarherina út úr Tyrklandi. Í kjölfarið var İnönü sendur til að semja við bandamenn um nýja, hagstæðari friðarskilmála á ráðstefnu í Lausanne í Sviss. İsmet varð frægur fyrir frammistöðu sína á ráðstefnunni, þar sem hann neitaði að hlusta á kröfur breska samningamannsins Curzons lávarðar og slökkti á heyrnartólum sínum á meðan Curzon ávítaði hann. 

Eftir að nýir friðarsamningar höfðu verið undirritaðir lýsti Kemal yfir stofnun lýðveldis í Tyrklandi og varð sjálfur fyrsti forseti þess. İsmet varð forsætisráðherra Tyrklands og gegndi því embætti (að undanskyldum nokkrum mánuðum árin 1924 og 1925) þar til Kemal lést árið 1938. İsmet İnönü var þá kjörinn til að taka við af honum og gerast nýr forseti. 

Seinni heimsstyrjöldin hófst árið eftir að İnönü settist á forsetastól og bæði bandamenn og Öxulveldin reyndu að fá Tyrki í lið með sér. Þjóðverjar sendu fyrrum kanslarann Franz von Papen til að semja við İnönü en höfðu ekki erindi sem erfiði. İnönü viðhélt hlutleysi Tyrklands mestallt stríðið en þann 25. febrúar 1945 tók hann loks beina afstöðu með bandamönnum og lýsti yfir stríði gegn Þýskalandi og Japan.

Á forsetatíð İnönü hafði flokksræði verið við lýði í Tyrklandi og lítið sem ekkert eiginlegt lýðræði. Eftir seinni heimsstyrjöldina jukust kröfur um lýðræði og İnönü lét því undan þrýstingi um að halda frjálsar kosningar árið 1950. Í þeim kosningum bað flokkur İnönü, Lýðveldisflokkur alþýðunnar, ósigur gegn stjórnarandstöðunni. İnönü sætti sig við ósigurinn og veik því úr forsetaembætti fyrir keppinauti sínum, Celâl Bayar. Hann hætti þó ekki afskiptum af tyrkneskum stjórnmálum heldur var hann áfram formaður Lýðveldisflokksins og leiðtogi stjórnarandstöðunnar næstu tíu árin. İnönü tókst að komast til valda á ný eftir kosningar árið 1961 og varð forsætisráðherra Tyrklands til ársins 1965.

İnönü lést úr hjartaáfalli árið 1973, þá 89 ára að aldri.

Tilvísanir

Forsetar Tyrklands
Forsætisráðherrar Tyrklands
Herforingjar í fyrri heimsstyrjöldinni
Leiðtogar Kalda stríðsins
Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni