alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Le Pony Express

Le Pony Express eftir belgíska teiknarann Morris (Maurice de Bevere) og höfundana Jean Léturgie og Xavier Fauche er 59. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1988 og hefur ekki verið gefin út í íslenskri þýðingu.

Söguþráður 

Póstsamgöngur eru mikið vandamál í Villta Vestrinu þar sem það tekur póstvagna 30 daga að ferðast milli Sacramento í Kaliforníu í vestri og St. Joseph í Missouri í austri. Ríkisstjórnin heitir því 50.000 dollara verðlaunum hverjum þeim sem finnur leið til að koma póstinum milli staða á innan við tíu dögum. Athafnamaðurinn William H. Russell grípur tækifærið og kemur á fót hraðpóstþjónustu sem ætlað er að uppfylla skilyrðin. Hugmynd hans er að ráða bestu knapa landsins til að flytja póstinn á hestbaki á innan við tíu dögum þótt vegalengdin milli Sacramento og St. Joseph sé tæpir 3000 km. Áform Russell falla hins vegar í grýttan jarðveg hjá Kyrrahafsjárnbrautarfélaginu, enda mun félagið hreppa verðlaunaféð verði skilyrðum ríkisstjórnarinnar ekki fullnægt innan sex mánaða. Russell ræður Lukku Láka til starfa sem knapa hjá hraðpóstþjónustunni og eftir stranga þjálfun leggur Lukku Láki af stað í fyrstu póstferðina frá Sacramento til St. Joseph þann 3. apríl 1860. Útsendarar Kyrrahafsjárnbrautarinnar fylgja í humátt á eftir, staðráðnir í að koma í veg fyrir að pósturinn skili sér innan 10 daga.

Fróðleiksmolar 

 Hraðpóstþjónustunni (e. Pony Express) var komið á fót árið 1860 til að tryggja greiðari póstflutninga milli vestur- og austurstrandar Bandaríkjanna. Er framtakið sveipað miklum ævintýraljóma í sögu Villta Vestursins, enda var pósturinn fluttur milli Kaliforníu og Missouri eins og lýst er í bókinni, þ.e. á hestbaki um tæplega 3000 km veg yfir Sléttuna miklu og Klettafjöllin. Þótt Hraðpóstþjónustan hafi stytt verulega þann tíma sem póstflutningarnir tóku eða úr 30 dögum í um 10 daga reyndist verkefnið fjárhagslega óarðbært og lagði fyrirtækið upp laupana rúmu ári síðar þegar ritsíminn varð að veruleika.
 Margar raunverulegar persónur, sem komu við sögu Hraðpóstþjónustunnar, birtast á síðum bókarinnar. Er þar helst að nefna frumkvöðulinn William H. Russell (1812-1872), einn af stofnendum Hraðpóstþjónustunnar, og nokkra af frægustu knöpum félagsins eins og William F. Cody (1846-1917), Billy Richardson (1834-1867) og Johnny Fry (1840-1863). Margar minna þekktar persónur koma einnig við sögu, t.d. W. Shattuck, borgarstjóri Sacramento á árunum 1859-1862, og Edson nokkur Cody sem gerði misheppnaða tilraun til að flytja póst með múlösnum frá Sacramento til Salt Lake City árið 1852.
 Fangelsisstjórinn í sögunni hafði birst áður í bókinni Ríkisbubbinn Rattati.
 Le Pony Express er síðasta Lukku Láka bókin sem kom út undir merkjum útgáfufélagsins Dargaud.

Lukku Láki
Myndasögur
Vietnam Airlines

Vietnam Airlines er víetnamskt flugfélag með höfuðstöðvar í Hanoi og er landssamtök víetnamskra flugfélaga. Flugfélagið rekur sögu sína aftur til ársins 1956 þegar Vietnam Aviation var stofnað. 

Vietnam Airlines flýgur frá Tan Son Nhat-flugvellinum í Ho Chi Minh-borg‎ og Noi Bai-flugvellinum í Hanoi. Vietnam Airlines flýgur til ýmissa áfangastaða í Asíu og Evrópu.

Tenglar 
 Heimasíða

Víetnam
Catherine Booth

Catherine Booth (17. janúar 1829 – 4. október 1890) var annar stofnenda Hjálpræðishersins en hún lagði grunn að hreyfingunni með manni sínum  William Booth. Hún hefur vegna áhrifa sinna  verður kölluð móðir Hjálpræðishersins. Catherine fæddist í  Ashbourne, Derbyshire á Englandi. Foreldrar hennar, John Mumford og Sarah Milward voru meþódistar. Faðir hennar var prédikari og vann við vagnagerð. Fjölskylda hennar flutti til Boston, Lincolnshire og síðar til  Brixton í London. Catherine var alvörugefin og næm og trúhneigð. Sagt er að hún hafi lesið alla Biblíuna átta sinnum áður en hún varð 12 ára.

Hjálpræðisherinn
Beinagrindaherinn

Beinagrindaherinn var dreifður hópur aðallega í Suður-Englandi sem barðist gegn og reyndi að trufla mótmælagöngur Hjálpræðishersins þar sem Hjálpræðisherinn barðist gegn áfengisneyslu. 

Eigendur brugghúsa greiddu hópi flækinga sérstaklega fyrir að trufla samkomur Hjálpræðishersins. Þegar þessum tveimur hópum laust saman urðu oft róstur og dóu nokkrir liðsmenn Hjálpræðishersins en margir særðust.

Tengill 
  Blood and Fire Through and Through An Astrological Perspective on The Salvation Army 

Mótmæli
Hjálpræðisherinn
Sigurbjörn Sveinsson

Sigurbjörn Sveinsson ( 19. október 1878 - 2. febrúar 1950) var barnakennari og barnabókahöfundur. Hann var fæddur og uppalinn í Kóngsgarði í Bólstaðarhlíðarhreppi, Austur-Húnavatnssýslu. Hann samdi fyrstu frumsömdu íslensku barnabókina en það var bókin Bernskan sem kom út árið 1907. Hann samdi margar barna- og unglingabækur, leikrit og ljóð og meðan þeirra eru Bernskan, Geislar, Margföldunartaflan og Æskudraumar. 

Sigurbjörn samdi barnaleikritið Glókollur sem sýnt var í Þjóðleikhúsinu 1972. Hann þýddi einnig marga sálma og ljóð. 
Sigurbjörn starfaði hjá Hjálpræðishernum á Ísafirði eftir aldamótin 1900 en stundaði skósmíði á Akureyri á árunum fyrir 1908. Hann var svo barnakennari í Reykjavík til ársins 1919 en þá fluttist hann til Vestmannaeyja.
Sigurbjörn var barnakennari í Vestmannaeyjum frá 1919 til 1932. Hann kenndi einnig ensku og hljóðfæraleik í einkatímum. 

Sigurbjörn hefur verið nefndur skáld Hjálpræðishersins. Hann samdi sálminn Þú vínviður hreini en sá sálmur er titill fyrstu bókar um stúlkuna Sölku Völku eftir Halldór Laxness.

Heimildir 
 Sigurbjörn Sveinsson, Vorið, 3. Tölublað (01.09.1966), Blaðsíða 97
 Sigurbjörn Sveinsson (Heimaslóð)
 Hvort sem þú í hendi hefur (upptaka, ljóð eftir Sigurbjörn)
 Ein í svölum aftanblænum (upptaka, ljóð eftir Sigurbjörn)

Íslenskir rithöfundar
Hjálpræðisherinn
Meþódismi

Meþódismi eða meþódistahreyfingin er kristileg siðbótahreyfing meðal mótmælenda sem sækja innblástur í líf og skrif  John Wesley. George Whitefield og  Charles Wesley bróðir John Wesley voru einnig áhrifamiklir forustumenn hreyfingarinnar. Hreyfingin spratt upp með vakningu innan ensku kirkjunnar á 19. öld og varð sérstök aðskilin kirkja eftir dauða Wesleys. Hreyfingin breiddist út með trúboði um Breska heimsveldið og Bandaríki Norður-Ameríku og víðar. Árið 2013 voru meþódistar um 80 milljónir. Stærsta kirkja meþódisar er United Methodist Church og eru innan hennar um 14 milljónir. Meþódistasöfnuðir á Norðurlöndunum tilheyra þeirri kirkju.

Kristni
Mótmælendatrú
Tamarind

Tamarind (fræðiheiti: Tamarindus indica) er tré af ertublómaætt sem gefur af sér æta belgi sem eru notaðir víða í afrískri, karabískri og asískri matargerð. Nafnið er úr arabísku og merkir „Indlandsdaðla“. Tréð er þó upprunnið í hitabelti Afríku.

Tilvísanir

Ertublómaætt
Matjurtir
Wall-E

Wall-E er bandarísk teiknimynd frá 2008. Hún var framleidd af Pixar, gefin út af Walt Disney og leikstýrð af Andrew Staton. Sagan fylgir vélmenni sem heitir Wall-E, sem er hannaður til að hreinsa upp yfirgefna jörð sem er full af rusli, í fjarlægri framtíð. Hann verður ástfanginn af öðru vélmenni, sem heitir Eve, sem hefur einnig ákveðið verkefni. Hann fylgir henni út í geim í ævintýri sem breytir örlögum þeirra og mannkyns. Bæði vélmennin hafa frjálsan vilja og tilfinningar sem eru svipaðar mönnum, sem þróast enn frekar eftir því sem líður á myndina.

Eftir að hafa leikstýrt Finding Nemo fannst Stanton að Pixar hafði líkt eftir neðansjávar eðlisfræði á trúanlegan hátt og var viljugur að leikstýra mynd sem gerðist að mestu í geimnum. Wall-E hefur takmarkaða viðræðu í byrjun; margar persónana hafa ekki rödd, en tjá sig með líkamstjáningu og vélmennahljóðum. 

Wall-E fékk Golden Globe verðlaunin 2008 fyrir bestu kvikmyndina, Hugo verðlaunin 2009 fyrir bestu dramamyndina, Nebula verðlaunin fyrir besta handritið og Saturn verðlaunin fyrir bestu teiknimyndina. Auk þess fékk myndin  óskarsverðlaun fyrir bestu teiknimyndina og var tilnefnd í fimm öðrum flokkum.

Heimildir

Tilvísanir

Tenglar 

Bandarískar teiknimyndir
Kvikmyndir frumsýndar 2008
Disney-kvikmyndir
DoS-árás

DoS-árás (e. Denial of Service) er netárás sem gerð er á tölvu eða tölvunet í því augnamiði að lama þjónustu  og gera ómögulegt fyrir venjulega notendur að nýta sér þjónustuna eins og að trufla og taka úr sambandi vefþjóna. 

Dreifð DoS-árás (DDoS) er gerð þannig að upphaf árásar kemur úr mörgum áttum, oft frá þúsundum mismunandi IP talna.  Bankar, kreditkortafyrirtæki og stjórnsýsla þjóðríkja sem dæmi eru oft skotspónn slíkra árása. Tilgangur slíkra árása getur meðal annars verið hefnd, fjárkúgun eða aktífismi.

Tenglar 
 Vegið úr launsátri (Advania) 
 Anonymous ræðst á fimm ráðuneytissíður vegna hvalveiða Íslendinga (skoðað 29. nóvember 2015)

Netöryggi
Netárásir
Arthur Rackham

Arthur Rackham (19. september 1867 – 6. september 1939) var breskur teiknari. Hann myndskreytti margar bækur og ævintýri.

Nokkrar myndir eftir Art hur Rackham

Fólk fætt árið 1867
Fólk dáið árið 1939
Sórey

Sórey  (danska: Sorø) er bær á Sjálandi í Danmörku. Munkaklaustur  var sett þar á stofn í skógi vöxnu svæði við Sóreyjarvatn af föður og föðurbróður Absalons erkibiskups. Þetta klaustur var voldugt og ríkt og mikið fræðasetur. Þar var um margar aldir menntasetur og riddaraskóli, Háskólinn í Sórey.

Íbúar eru um 8000 (2018).

Bæir í Danmörku
Wiltshire

Wiltshire (skammstafað Wilts) er sýsla á Suðvestur-Englandi á Bretlandi. Höfuðborg Wiltshire er Trowbridge.

Sýslur á Englandi
Sviðnur

Sviðnur eru eyjar í Inneyjum á Breiðafirði. Þær liggja 3-4 kílometra í hásuður frá Bæjarey í Skáleyjum. Bæjareyjan er lítil og úteyjar einnig. Bær sem þar stóð brann árið 1956 og hafa eyjarnar síðan verið í eyði. Talið er að eyjarnar hafi hlotið nafn af eldi sem þar hafi verið kveiktur i kjarri, og þá ef til vill brunnið (sviðnað) meira en til var ætlast.

Breiðafjarðareyjar‎
Guðmundur Í. Guðmundsson

Guðmundur Ívarsson Guðmundsson (17. júlí 1909 – 19. desember 1987) var íslenskur alþingismaður og ráðherra. Hann sat á þingi 1942–1949 og 1952–1965 fyrir Alþýðuflokkinn. Utanríkisráðherra frá 1956 – 1958 og 1959–1965 og utanríkis- og fjármálaráðherra frá 1959–1965. Á tímabili gengdi hann einnig varaformennsku í Alþýðuflokknum.

Tenglar 
  Æviágrip á vef Alþingis

Fyrrum Alþingismenn
Íslenskir stjórnmálamenn
Utanríkisráðherrar Íslands
Fjármálaráðherrar Íslands
Þingmenn Alþýðuflokksins
Varaformenn Alþýðuflokksins

Íslenskir sendiherrar
Fjórðungsalda

Fjórðungsalda er dyngjulaga móbergsfjall á Sprengisandi nálægt Sprengisandsleið. Hún er merkileg fyrir þær sakir að vera það fjall sem kemst næst því að vera á miðju landsins. Fjallið er 972 metra hátt og rís um 200 m yfir umhverfi sitt. Af kolli þess er gott útsýni í allar áttir. 

Fjórðungsalda er á vatnaskilum milli Skjálfandafljóts og Þjórsár og þar með á vatnaskilum Norður-og Suðurlands. Hún er um milljón ára gömul. Fjórðungsvatn, sem er allstórt stöðuvatn, liggur í sveig vestan og norðan undir öldunni.

Tilvísanir

Fjöll á Íslandi
Hálendi Íslands
LAMP

LAMP er hugbúnaðarstæða sem er algeng á netþjónum. Skammstöfunin stendur fyrir Linux (stýrikerfi), Apache (vefþjónn), MySQL (gagnaþjónn) og PHP, Perl eða Python (vefforritunarmál). Allir hlutar stæðunnar eru frjáls hugbúnaður. WAMP er hugbúnaðarstæða þar sem sami miðbúnaður keyrir á netþjóni með Windows-stýrikerfi.

Frjáls hugbúnaður
Netþjónshugbúnaður
Alþjóðlegur dagur friðar

Alþjóðlegur dagur friðar er dagur tileinkaður heimsfriði sem haldinn er hátíðlegur 21. september ár hvert. Dagurinn var tekinn upp af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og var fyrst haldinn hátíðlegur árið 1982.

Alþjóðadagar Sameinuðu þjóðanna
Ísraelsher

Ísraelsher (hebreska: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, bókstl. „varnarher Ísraels“) er her Ísraels og skiptist í landher, flugher og flota. Yfirmaður heraflans heyrir undir varnarmálaráðherra Ísraels. 

Herinn var upphaflega stofnaður af David Ben-Gurion árið 1948. Kjarninn í honum kom úr vopnuðum uppreisnar og hryðjuverkahópum gyðinga í Palestínu: Haganah, Irgun og Lehi. Frá stofnun hefur herinn tekið þátt í fjölda styrjalda og býr því yfir einu reyndasta herliði heims. Upphaflega átti Ísraelsher í samstarfi við Frakka um kaup á hergögnum og þjálfun en frá Sex daga stríðinu 1967 hafa Bandaríkin átt í víðtæku hernaðarsamstarfi við Ísrael. 

Herskylda er almenn í Ísrael frá 18 ára aldri. Karlmenn eru þrjú ár í hernum en konur tvö ár.

Ólögmæt dráp 

Ísraelsher hefur margoft verið ásakaður um ólögmæt morð Palestínumanna. Ísraelsher hefur svarað mótmælum Palestínumanna með skothríð. Í Mars árið 2018 byrjuðu svokölluðu Mótmælin miklu fyrir endurkomu(e.Great March of Return). Þann 27.desember sama ár var Ísraelsher búinn að drepa samtals 215 Palestínubúa. Af þeim voru fjörutíu og sjö börn, fjórir sjúkraliðar og tveir blaðamenn. Mótmælin gengu út á að Palestínumenn heimta að fá að snúa aftur til landsins sem hersveitir Síonista hröktu forfeður þeirra frá árið 1948.  

Ísraelsher hefur orð á sér fyrir að ráðast á palestínska skóla. Árið 2014 réðst Ísraelsher á þrjá grunnskóla með stuttu millibili. Árásirnar tóku líf 45 manns, 17 af þeim voru börn. Ísraelsher vissi að þeir væru að ráðast á skóla og að fjöldi af fólki væri að nota þá sem skýli.  „Við vorum að undirbúa brottför og ég var að hafa fjölskylduna tilbúna. Ég var fyrir utan hliðið að bíða eftir leigubíl til að sækja okkur og fara til Jabalya. Allt í einu gerðist það,og ég heyrði í sprengingum. Ég fór inn  [í skólagarðinn] og sá mikið af særðu fólki og marga aðra drepna. Ég sá 10 börn, og á milli 50 og 60 mannfalla. Ég trúði ekki að þetta væri raunverulegt. Öllum blæddi og líkamar þeirra voru fullir af sprengjubrotum.“ Eftirlifandi árásar á grunnskóla.

Handtökur barna 
Á hverju ári handtekur og lögsækir ísraelsher á bilinu 500 til 700 börn. Algengasta ákæran gagnvart börnunum er að kasta steinum.  Saknæmisaldurinn fyrir Palestínubúa undir hernámi er 12 ára. Samt sem áður hefur ísraelsher handtekið ennþá yngri börn. Ísraelskir mættu í tilteknu atviki í Palestínskan grunnskóla og handtóku Zein Idris, 9 ára dreng. Þeir ásökuðu drenginn um að kasta steinum í ísraelska landnema í Hebron. Einn af hermönnunum sagði að aldur drengsins skipti ekki máli vegna þess að hann hafi kastað steinum.

Heimildir 

Ísrael
Herir
CNN

CNN (stendur fyrir Cable News Network) er bandarísk sjónvarpsstöð sem sendir út um gervihnött og kapalkerfi. Stöðin er í eigu Turner Broadcasting System sem er innan Time Warner-samstæðunnar. CNN var fyrsta fréttastöðin í Bandaríkjunum og sú fyrsta sem sendi út fréttir allan sólarhringinn. Stöðin hóf útsendingar 1. júní 1980.

Bandarískar sjónvarpsstöðvar
Herskylda

Herskylda er þegnskylduvinna í herþjónustu. Í löndum þar sem er almenn herskylda er yfirleitt aðeins átt við karlmenn á vissum aldri. Herskylda hefur verið til í einhverri mynd frá því í fornöld en almenn herskylda á rætur að rekja til Frönsku byltingarinnar þar sem hún lagði grunn að stórum og öflugum her Frakka. Í kjölfarið var herskylda á friðartímum tekin upp víða í Evrópu þar sem karlmenn á tilteknum aldri gegndu herþjónustu í 1-8 ár og urðu síðan hluti af varaliði sem hægt var að kalla út á ófriðartímum. 

Herskylda er umdeild og margir neita henni, til dæmis af samviskuástæðum, pólitískum ástæðum eða trúarlegum ástæðum. Í sumum löndum er boðið upp á borgaralega þjónustu í stað herþjónustu. Með aukinni tæknivæðingu herja hefur tilhneigingin verið sú að leggja almenna herskyldu af og treysta þess í stað á atvinnuhermenn og sjálfboðaliða. Í sumum löndum (t.d. Sviss, Ísrael og Íran) er almenn herskylda mikilvægur grundvöllur samfélagslegra áhrifa hersins.

Almenn herskylda fyrir konur er meðal annars við lýði í Bólivíu, Erítreu, Ísrael, Mósambík, Norður-Kóreu og Tsjad. Frá árinu 2015 gildir herskylda fyrir konur í Noregi, einu NATO-landa og Evrópulanda. Þar er þó hægt að neita herþjónustu án nokkurra afleiðinga.

Tilvísanir

Hernaður
Subaru

Subaru er japanskur bílaframleiðandi. Subaru bílarnir eru þekktir fyrir að vera fjórhjóladrifnir með háu og lágu drifi, millikassa (framdrif og fjórhjóladrif) og með Boxervél.

Japanskir bifreiðaframleiðendur
Beygla

Beygla (jiddíska: בײגל beygl‎, pólska: bajgiel) er brauð sem rekur uppruna sinn til Póllands, yfirleitt kringlótt með gati í miðjunni, sem er soðið í stuttan tíma og svo bakað. Brauðið er þétt og seigt að innan en brúnt, glansandi og stundum stökkt að utan. Fræ svo sem birkifræ, sólblómafræ eða sesamfræ eru oft sett ofan á. Stundum er sett gróft salt ofan á og til eru ólíkar tegundir af beygludeigi. 

Uppruni beyglunnar er svolítið dularfullur, en vitað er að gyðingar í Austur-Evrópu hafi borðað þær frá 17. öld. Fyrsta umtalið um beyglur var árið 1610, í reglugerðum gyðingasamfélagsins í Kraká.

Brauð
Pólsk matargerð
Sotos heilkenni

Sotos heilkenni er litningafrávik sem stafar af breytingum á geni (NSD1) á litningi 5 (5q35). Sotos heilkennið einkennist meðal annars af því að ummál höfuðs er stórt (Cerebral gigantism), námserfiðleikum og hröðum hæðarvexti. Einkenninu var fyrst lýst árið 1964 af barnalækninum Juan Sotos en árið 2002 sýndu rannsóknir hvaða genabreytingar ollu heilkenninu. Heilkennið er sjaldgæft en er talið vangreint og hugsanlega er tíðni þess 1 af um 5000 börnum.

Heimildir 
 Sotos heilkenni (Greiningarmiðstöð)
 Sotossyndrom.dk (danskur vefur um Sotos heilkenni) 
 Sotos Syndrome Support Association
  Sotos Syndrome parents guide (Childgrowthfoundation) 
 teikning af barni með Sotos heilkenni
Oddur Björnsson (f. 1865)

Oddur Björnsson (18. júlí 1865 – 5. júlí 1945) var íslenskur prentari sem starfaði fyrst í Kaupmannahöfn og síðar á Akureyri þar sem hann rak Prentsmiðju Odds Björnssonar. Hann var gerður að heiðursborgara Akureyrarbæjar 1935.

Oddur lærði prentiðn í Ísafoldarprentsmiðju í Reykjavík og hélt síðan til framhaldsnáms í Kaupmannahöfn. Þar hóf hann útgáfu á ritröðinni Bókasafn alþýðu þar sem meðal annars komu út Sögur herlæknisins eftir Zacharias Topelius í þýðingu Matthíasar Jochumssonar og Þyrnar eftir Þorstein Erlingsson. Í Kaupmannahöfn æfði hann hnefaleika og kenndi Jóhannesi Jósefssyni íþróttina eftir að hann fluttist til Akureyrar.

Árið 1901 flutti hann til Akureyrar og stofnaði þar prentsmiðju. Þar prentaði gaf meðal annars út þjóðsagnasafn árið 1906. Hann ánafnaði Akureyrarbæ bókasafn sitt eftir dauða sinn. 

Heiðursborgarar Akureyrar
Íslenskir prentarar
Baldvin Björnsson

Baldvin Björnsson (1. maí 1879 – 24. júlí 1945) var íslenskur listmálari og gullsmiður. Hann er fyrsti íslenski listmálarinn sem fékkst við abstraktlist meðan hann dvaldi í Berlín frá 1901 til 1914. 

Baldvin var sonur Sigríðar Þorláksdóttur og Björns Árnasonar gullsmiðs. Hann lærði gullsmíði hjá föður sínum á Ísafirði og flutti síðan til Kaupmannahafnar til að fullnema sig í iðninni. Eftir það hélt hann til Berlínar þar sem hann vann í þrettán ár hjá gullsmíðaverkstæði. Þar giftist hann Mörthu Clöru Bemme (síðar Björnsson). Þau eignuðust þrjá syni, Hauk kaupmann (1906), einn af stofnendum Kommúnistaflokks Íslands, Harald Stein kaupmann (1910) og Björn Theodor listfræðing (1922). Þau Martha fluttu til Íslands þegar Fyrri heimsstyrjöld braust út.

Tenglar
 Verk eftir Baldvin Björnsson úr safneign Listasafns Íslands

Íslenskir gullsmiðir
Íslenskir myndlistarmenn
Sikileyska

Sikileyska (sicilianu) er rómanskt mál talað á Sikiley og eyjunum þar í kring á Ítalíu. Það er líka talað í suður- og miðhlutum Kalabríu, í suðurhlutum Apúlía, Salentó og Kampanía. UNESCO og Evrópusambandið viðurkenna sikileysku sem minnihlutamál. Sumir halda því fram að sikileyska sé elst rómanskra mála, en flestir málfræðingar eru ekki þeirrar skoðunar. Eins og öll önnur rómönsk mál á sikileyska rætur sínar að rekja til latínu.

Meirihluti Sikileyinga talar sikileysku, auk þeirra sem hafa flutt frá Sikiley til annarra landa. Fjölda mælenda er að finna í Bandaríkjunum, Kanada, Ástralíu og Argentínu. Málið er hvergi opinbert, jafnvel á Sikiley, og engin málnefnd er til sem kveður á um notkun þess. Hvatt hefur verið til kennslu á sikileysku í öllum skólum á eyjunni en þessar tilraunir hafa ekki náð árangri. 

Mörg önnur tungumál hafa haft áhrif á sikileysku í gegnum tímann vegna stærðar eyjunnar miðað við aðrar eyjur í Miðjarðarhafinu og staðsetningar hennar. Elstu áhrifin má rekja til tíma Indóevrópumanna og merki um þau má ennþá finna í málinu í dag. Gríska, arabíska, normannafranska, katalónska og spænska hafa allar haft áhrif á sikileysku.

Sikileyska hefur nokkur sérstök einkenni sem greina hana frá öðrum rómönskm málum, t.d. er fjöldi samhljóða í málinu sem er ekki að finna annars staðar í ætt rómanskra mála. Mörg orð sem byrjuðu á -i í latínu hafa misst það í framstöðu, en það gerðist ekki í ítölsku, t.d. mpurtanti (í. importante „mikilvægur“) og ntirissanti (í. interessante „áhugaverður“). Ólíkt ítölsku er bara ein sögn yfir „að hafa“: aviri. Það er líka margir hættir og tíðir sagna sem eru notaðir öðruvísi en í ítölsku.

Rómönsk tungumál
Phyllostachys aureosulcata

Phyllostachys aureosulcata,  gulgrópar bambus, er harðgerður skriðull bambus með áberandi gula gróp í stönglunum sem er oft ræktaður til skrauts.

Lýsing
Þessi bambus getur náð 9m hæð með stönglum sem ná um 4 sm. í ummál.
 Á svæðum þar sem meðal lágmarkshiti er yfir -15°C, getur hann náð 14m hæð, með ummál að 6,5 sm. Aðalform tegundarinnar hefur dökkgræna stöngla með gulri gróp. Brumhlífar stönglanna eru fjólugrænar oft með gulri rönd. Neðri hlutar stönglanna eiga til að svigna í sikksakk.

Útbreiðsla
Þessi bambus vex á svæðum frá heittempruðu belti til tempraðs beltis og þolir lágan vetrarhita betur en flestir aðrir bambusar, verandi einn af harðgerðustu bambusunum í ættkvíslinni Phyllostachys. Utan náttúrulegs útbreiðslusvæðis tegundarinnar og og þar sem kaldasti mánuður hefur meðalhita neðan -4°C (25°F), eru laufin ekki sígræn og geta gulnað og fallið. 

Á svæðum með verulega köldum vetrum (USDA svæði 4 eða kaldari) í nyrðri hluta Bandaríkjanna, norður Asíu, og öðrum köldum svæðum, deyr allur yfirvöxtur ef hiti helst undir -18°C (0°F) í lengri tíma  en mun vaxa upp aftur að vori upp í 1,8 til 2,4m, jafnvel þó hiti hafi farið niður í -34°C (-30°F).  

Phyllostachys aureosulcata er algengur bambus í Bandaríkjunum, Evrópu, Asíu og hlutum Ástralíu. Í Kína er hann ræktaður í Bejing og héröðunum  Henan, Jiangsu og Zhejiang.

Notkun
Rætaður aðallega til skrauts, er þessi tegund ein sú besta til framleiðslu á ætum bambussprotum, laus við óþægilegt bragð jafnvel hrár. Kröftug útbreiðsla, með uppréttan vöxt sem er góður í gerði.

Heimildir

Phyllostachys
Bambus