alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Rúm (eðlisfræði)

Rúm (e. space) er óendanlegt þrívítt svið þar sem hlutir og atburðir hafa afstæða staðsetningu og stefnu. Það er sá hluti tilverunnar sem við skynjum að hægt sé að hreyfast í.

Í eðlisfræði er rúm sameinað tímanum til að skapa hið fjórvíða samfellda tímarúm.

Eðlisfræði
Kossageit

Kossageit (impetigo) er bakteríusýking í ystu lögum húðarinnar. Algengasta gerð kossageitar byrjar sem rautt sár eða blöðrur nærri munni eða nefi sem rofna svo. Úr þeim kemur gröftur og eftir stendur gulleitt hrúður. Eftir hrúðrið kemur fram rauður blettur sem grær alveg án þess að skilja eftir ör. Kossageit veldur ekki sársauka, en hún getur valdið kláða. Með snertingu getur kossageitin smitast yfir á önnur svæði líkamans.
Sjaldgæfari birtingarmynd kossageitar er á hand- eða fótleggjum, eða hjá ungabörnum sem vökvafylltar blöðrur.

Kossageit orsakast oftast af bakteríunni Staphylococcus aureus og stundum Streptococcus pyogenes. Fólk losnar vanalega af kossageit af sjálfu sér, en líka er hægt að nota sýkladrepandi krem eða lyf.

Kossageit smitast auðveldlega með snertingu.

Tenglar 
 Kossageit. Embætti landlæknis.

Heimildir

Smitsjúkdómar
Húðsjúkdómar
Cronartium ribicola

Cronartium ribicola  er ryðsveppategund í ættinni Cronartiaceae, sem er sníkill á fimm nála furum. C. ribicola er ættuð frá Kína en hefur breiðst út til Norður-Ameríku. Sumar evrópskar og asískar furur (t.d. Balkanfura, lindifura og Himalajafura) eru að mestu ónæmar fyrir sýkinni, enda hafi þróast með sveppinum.

Tilvísanir

Ytri tenglar 
 Don't Move Firewood - Gallery of Pests: White Pine Blister Rust
 forestpathology.org
 Dorena Genetic Resource Center 
 The Sugar Pine Foundation
 The Whitebark Pine Ecosystem Foundation
 Species Profile- White Pine Blister Rust (Cronartium ribicola) , National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library. Lists general information and resources for White Pine Blister Rust.

Ryðsveppir
Plöntusjúkdómar
Langvinn lungnateppa

Langvinn lungnateppa (orðið merkir hindrun á loftflæði til lungna sem endist lengi; enskt heiti: chronic obstructive pulmonary disease, COPD) er samheiti yfir lungnasjúkdóma sem valda langtíma öndunarerfiðleikum og skertu loftflæði til lungna (þetta kallast teppusjúkdómar). Sjúklingar eiga erfitt með að anda og hósta upp slími. Langvinn lungnateppa er algengur sjúkdómur sem dregur marga til dauða. Sjúkdómurinn er viðvarandi og fer vanalega sífellt versnandi.

Langvinn berkjubólga, lungnaþemba, og astmi á lokastigi eru eldri hugtök yfir það sem nú flokkast undir langvinna lungnateppu.

Helsta orsök langvinnrar lungnateppu eru reykingar. Aðrir minni áhættuþættir eru svifryksmengun og erfðaþættir. Eftir að lungun hafa verið lengi í snertingu við ertandi efnin í reyk byrja þau að mynda bólguviðbragð sem þrengir að lungnapípunum og brýtur niður lungnavefinn.

Tenglar 

 Langvinn lungnateppa – Upplýsingar fyrir sjúklinga og aðstandendur.  Landspítalinn.
 Hvað getið þið sagt mér um langvinna lungnateppu? Hulda Þórisdóttir. Vísindavefurinn, 2006 .

öndunarfærasjúkdómar
Ytraholt

Ytraholt í Svarfaðardal var bújörð í vestanverðum dalnum um 2 km framan við Dalvík. Bæjarins er getið strax í Svarfdæla sögu og þar var búið fram á 9. áratug tuttugustu aldar er hefðbundinn búskapur lagðist af. Síðustu ábúendur voru bræðurnir Garðar og Valtýr Jóhannessynir. Þeir þóttu sérlundaðir nokkuð og búskaparlag þeirra sérstakt. Enn eru sagðar sögur af þeim í Svarfaðardal. Dalvíkurhreppur keypti jörðina af þeim bræðrum og nú er hún í eigu Dalvíkurbyggðar. Um tíma var rekið mikið loðdýrabú á landareigninni. Reksturinn gekk vel til að byrja með en lenti síðan í þroti. Þá keypti Hestamannafélagið Hringur húsin til hagsbóta fyrir félagsmenn sína. Þar heitir nú Hringsholt.

Svarfaðardalur
Dalvíkurbyggð
Íslenskir bæir
Trientalis

Trientalis er lítil ættkvísl blóma. Krónublöðin eru oftast fimm til sjö, en geta verið þrjú og upp í níu á blóminu. Rælturnar eru hnýðiskennd. Þær eru ættaðar frá Norður-Ameríku og norðurhluta Evrasíu. Trientalis þýðir á latínu "einn þriðji", sem er of talið vera vísun á hæð plantnanna.
Ættkvíslinni var lýst af Carolus Linnaeus í Species Plantarum 1: 344. 1753.. Einkennistegundin er: Trientalis europaea L.

Tegundir:
Trientalis borealis
Trientalis europaea (samnefni Trientalis arctica) - Sjöstjarna
Trientalis latifolia

Tilvísanir

Ytri tenglar
Jepson Manual Treatment
Flora of China - Trientalis
Virtuella floran

Maríulykilsætt
Yitzhak Shamir

Yitzhak Shamir (22. október 1915 – 30. júní 2012) var ísraelskur stjórnmálamaður sem var sjöundi forsætisráðherra Ísraels. Hann var forsætisráðherra í tvö skipti, árin 1983–84 og 1986–1992. Fyrir stofnun Ísraelsríkis var Shamir leiðtogi síonísku skæruliðasamtakanna Lehi. Eftir að Ísrael var stofnað vann Shamir hjá leyniþjónustunni Mossad frá 1955 til 1965. Hann varð síðar meðlimur á ísraelska þinginu, forseti þingsins og utanríkisráðherra.

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Ísraels
Pinus strobiformis

Pinus strobiformis er meðalstór fura sem er ættuð frá suðvestur Bandaríkjunum og Mexíkó. Hún er vanalega hálendisfura sem vex með öðrum barrtrjám (í hálendisskógi).

Lýsing
Pinus strobiformis er beinvaxið, grannt tré, að 30 m hátt og 1m í þvermál.  Börkurinn er sléttur og silfurgrár á ungum trjám, sprunginn og rauðbrúnn eða dökk grábrúnn.  Greinarnar eru víðar og uppsveigðar.  Smágreinarnar eru grannar, föl-rauðbrúnar, verða svo gráar eða grábrúnar.  Brumin eru sporbaugótt, rauðbrún og klístruð. Barrnálarnar eru fimm saman í búnti, stundum fjögur, útsveigð til uppsveigð, 4–9 sm löng (sjaldan 10), 0.6-1.0 mm í þvermál, bein, lítið eitt undin, sveigjanleg, dökkgræn til blágræn, ög haldast í 3 til 5 ár.  Efra borðið (snýr að stofni) er áberandi ljósara vegna áberandi hvítrar loftaugarákar.  Neðra borðið (snýr frá stofni) er án áberandi ráka.  Jaðrarnir eru hvassir og fínsagtenntir.  Hvert nálabúnt er með skammæju blaðslíðri, 1.5-2.0 sm langt.

Könglarnir eru mjög stórir, 16–50 sm langir og 9–11 sm breiðir, og eru með skeljar sem eru með einkennandi útstæða eða aftursveigða totu. Fræin eru stór, með mjög stuttum væng; þeim er dreift aðallega af fuglum, sérstaklega Aphelocoma wollweberi. Þetta er mjög þurrkþolið tré en fleiri tré vaxa á rakari og svalari stöðum með Pinus hartwegii og Pinus rudis.

Útbreiðsla
Pinus strobiformis finns á fjallendum svæðum í Arizona, suðvestur Colorado, New Mexico, og vestur Texas.  Flestar fururnar eru í Mexíkó, í Sierra Madre Occidental fjöllumí norður Mexíkó, frá stutt sunnan við landamæri Bandaríkjanna og Mexíkó suður í gegn um Chihuahua og Durango til Jalisco.   Hún vex sjaldan í hreinum skógum, en yfirleitt með öðrum innfæddum tegundum, svo sem sveigfuru (Pinus flexilis), gulfuru (P. ponderosa), broddgreni (Picea pungens), nöturösp (Populus tremuloides), hvítþin (Abies concolor), degli (Pseudotsuga menziesii), og blágreni (Picea engelmannii).

Nytjar
Pinus strobiformis hefur verið ræktuð sem jólatré, skjólbelti, eða til skrauts. Hún er notuð í stað sandfuru á þurrari svæðum.  Hægt er að nota hana í húsgögn, en lítið annað.  Fræin hafa verið notuð af indíánum frá upphafi vega til nú í suðvestur Bandaríkjunum.

Tilvísanir

Ytri tenglar
Pinus strobiformis cone pics; compare also Pinus reflexa and Pinus flexilis (scroll ¼ way down page)
http://www.pinetum.org/articles/Pinus/PNstylesiiFrankis2009.pdf
http://www.coloradotrees.org/feature_trees/pine_sw.php 

Furur
Barrtré
Pinus hartwegii

Pinus hartwegii er furutegund ættuð frá fjöllum Mexíkó og Mið-Ameríku austur til Hondúras. Hún er nefnd eftir Karl Theodor Hartweg, sem uppgötvaði hana 1838.

Útbreiðsla
Pinus hartwegii er tegund hátt til fjalla, í 2.500–4.300 m hæð. Hún myndar trjálínu á flestum hærri fjöllum Mexíkó. Hún vex bæði í Sierra Madre Occidental og Sierra Madre Oriental (fjallakeðjunum) (29°N) frá Chihuahua ríki og Nuevo León (26°N) til hæstu tinda í fjöllum El Salvador til landamæra Hondúras (15°N). Í Sierra Madre Occidental eru veturnir mjög þurrir og mikið regntímabil á sumrin, með stöðugum frostum frá október til mars.

Þessi fura fær sjalda eða ekki þann dvergvöxt eða krækluvöxt sem annars einkennir tré hátt til fjalla (við skógarmörk). Jafnvel við trjálínu verður tréð ekki fyrir skaða af kulda og skaraveðri sem verður í þeirri hæð. Þess vegna hefur Pinus hartwegii verið rannsökuð sem þróunarfræðilega einstök tegund við trjálínu.

Lýsing
Pinus hartwegii er sígrænt tré sem nær 20–30 m hæð með breiða og rúnnaða krónu. Börkurinn er þykkur, dökkgrábrúnn og hreistraður eða sprunginn. Dökkgrænar barrnálarnar eru fimm (einstaka sinnum fjórar) í búnti, 10–20 sm langar og 1,2–1,5 mm gildar, langlíft blaðslíðrið 1,5–2 sm langt.

Könglarnir eru egglaga, 6–13 sm langir, svartir eða mjög dökkfjólubláir, opnast við þroska að vori 5–7 sm breiðir. Fræin eru vængjuð, 5–6 mm löng með 1,5–2,5 sm væng. Frjóvgun er síðla vors, og þroskast könglarnir 20–22 mánuðum síðar.

Hún er náskyld Pinus montezumae, er frábrugðin henni með styttra barri, svörtum (ekki brúnum) og minni könglum; hún tekur við af Pinus montezumae hærra til fjalla, og blandast henni oft þar sem útbreiðslan skarast í miðjum hlíðum.

Tilvísanir

 Earle, Christopher J., ed. (2018). "Pinus hartwegii". The Gymnosperm Database.

Furur
Barrtré
Annie Besant

Annie Besant (1. október 1847 – 20. september 1933) var breskur sósíalisti, guðspekingur, baráttumaður fyrir kvenfrelsi, rithöfundur og fyrirlesari.
Hún skrifaði bækur og var talsmaður breska guðspekifélagsins. 

Árið 1877 var Annie og vinur hennar Charles Bradlaugh lögsótt en þau höfðu þá gefið út bók um takmörkun barneigna eftir Charles Knowlton. Dómsmálið  og umtal kringum það gerði þau fræg og var Bradlaugh kosinn á þing árið 1880. Annie tók virkan þátt í verkalýðsbaráttu svo sem Bloody Sunday árið 1887 og  verkfalli eldspýtnastúlkna árið 1888. Annie var ræðumaður fyrir bæði Fabian félagið og marxíska jafnaðarmenn. 

Árið 1890 kynntist Annie Helenu Blavatsky og gekk í guðspekifélag sem Helena stýrði og helgaði sig eftir það andlegum málum. Hún varð talsmaður samtakanna og þekktur fyrirlesari. Hún fór til Indlands á vegum samtakanna og vann þar að því að koma upp skólum og stofnunum. Hún var frímúrari í frímúrarareglu þar sem bæði voru konur og karlar og stofnaði margar frímúraradeildir í ríkjum innan Breska Heimsveldisins. Hún tók virkan þátt í indverskum stjórnmálum og studdi heimastjórn þar. Hún var kjörin forseti indverska Þjóðarráðsflokksins árið 1917.  Annie fluttist til Bandaríkjanna með kjörson sinn Jiddu Krishnamurti.

Fjölskylda Annie tilheyrði miðstétt og var af írskum uppruna. Faðir hennar dó þegar hún var fimm ára. Móðir hennar rak heimavist fyrir drengi við Harrow skólann og gat ekki séð um Annie.  Annie var send í fóstur til vinkonu móður sinnar Ellen Marryat. Árið 1867 giftist hún prestinum Frank Besant. Þau eignuðust tvö börn. Þau skildu árið 1873.

Tenglar

 Annie Besant,Jólablað félagsins Stjarnan í austri., 1. Tölublað (24.12.1915), Blaðsíða 12
Annie Besant's Quest for Truth: Christianity, Secularism, and New Age Thought
Annie Besant's Multifaceted Personality. A Biographical Sketch
Thought power, its control and culture Cornell University Library Historical Monographs Collection.
Annie Besant Biography at varanasi.org.in
 William Thomas Stead, “Character Sketch: October of Mrs. Annie Besant” 349-367 in Review of Reviews IV:22, October 1891.

Breskir guðspekingar
Breskar kvenréttindakonur
Hálseitlar

Hálseitlar (stundum nefnt eitlur, kverkeitlur, eða hálskirtlar) eru eitlar í hálsi og koki. Þeir eru hluti af sogæðakerfinu og ónæmiskerfinu. Hlutverk þeirra er að kynna framandi efni fyrir ónæmisfrumunum sem búa í eitlunum, ónæmisfrumurnar geta þá ræst ónæmissvar ef þær halda að efnið geti verið sýkill. Þar sem hálseitlarnir sjá þau framandi efni sem við öndum að okkur og kyngjum er algengt að sýking komist í þá og að þeir verði bólgnir.

Bólga í hálseitlum kallast hálseitlabólga og er undirflokkur hálsbólgu. Hálseitlar verða oft bólgnir og þrútna við kvef vegna veirusýkingar, streptókokka-sýkingu, einkirningasótt, barnaveiki og fleiri sýkingar. 

Hjá þeim sem fá endurteknar hálseitlasýkingar er mögulegt að fjarlægja eitlana. Aðgerðin kallast hálseitlataka (eða hálskirtlataka). Hálseitlataka er mjög umdeild aðgerð þar sem ávinningurinn er oft vægur eða skammvinnur, aðgerðin er ekki áhættulaus, og vísbendingar eru um að aðgerðin leiði til verra ónæmiskerfis, sér í lagi hjá börnum. Vegna þessa er hálseitlataka ekki jafn algeng og hér áður fyrr.

Hálseitlar eru oft nefndir hálskirtlar, en mælst er gegn þeirri notkun þar sem þetta eru eitlar (hluti ónæmiskerfisins) en ekki kirtlar (líffæri sem seyta efni).

Heimildir 

Líkamshlutar
Golden State Warriors

Golden State Warriors er körfuboltalið frá Kaliforníu sem spilar í NBA deildinni. Liðið var stofnað árið 1946 í borginni Philadelphia og fluttist milli fylkja árið 1962; til Kaliforníu. Fyrst til San Francisco og svo til Oakland. Liðið flutti árið 2019 aftur til San Francisco. Golden State er í 3. sæti yfir flesta unna titla í NBA ásamt 7 talsins.

Wilt Chamberlain sem talinn er einn besti körfuknattleiksmaður allra tíma spilaði með liðinu árin 1959–1965.

Frá um 2014 hefur liðið verið á sigurbraut og unnið þrjá titla og sett met yfir sigra í NBA yfir eitt tímabil (73 sigrar á móti 9 töpum.). Warriors mætti Cleveland Cavaliers fjögur ár í röð 2015-2018 en Cleveland sigraði aðeins einu sinni (2016). Liðið tapaði fyrir Toronto Raptors 2-4 í úrslitum 2019. Árið 2022 mætti Golden State svo Boston Celtics í úrslitum og vann sinn 4. titil á 7 árum.

Meðal þekktra leikmanna í liðsins síðustu ár eru Stephen Curry, Kevin Durant, Draymond Green og Klay Thompson.

Heimild

 

Bandarísk körfuknattleiksfélög
NBA
Pinus matthewsii

Pinus matthewsii er útdauð tegund af barrtrjám í þallarætt.  Tegundin þekkist eingöngu frá Plíósen-jarðlögum sem hafa rofnað hjá Ch’ijee’s Bluff við Porcupine River nálægt Old Crow í Júkon í Kanada.

Pinus matthewsii var lýst út frá þremur steingervingum af kvenkönglum sem allir fundust við Ch’ijee’s Bluff locality, númer HH228. Þessi fundarstaður er í Bluefish Basin og talinn ein besta heimild um Plíósen og snemm-Pleistocene í norðvestur Norður-Ameríku.  Bluefish og hin nærliggjandi Old Crow dæld voru hluti af íslausu  Beringian refugium í Norður-Ameríku, þar sem áar nútíma tegunda furu í undirdeildinni Contortae voru. Þessi undirdeild er talin hafa breiðst út frá svæðinu ("refugium") í tegundirnar P. contorta og P. banksiana. Allir könglarnir fundust í "basal "unit 1"" hluta Ch’ijee’s Bluff.  Unit 1 samanstendur af sandi, möl og leir, en ar talin hafa verið skógarbotn sem hafi skyndilega lent undir árframburði.

Könglarnir eru frá 3,4 til 4.4 sm að lengd og 2,8 til 3,4 sm að breidd.  Þó að almennt útlit og bygging köngla P. matthewsii sé sambærileg við nútíma tegundina Pinus banksiana, þá er einnig eftirtektarverður munur. Aflangir könglar P. banksiana eru með ósamhverfðan aftursveigðan grunn, meðan að P. matthewsii er með samhverfan og egglaga. Könglum P. matthewsii og P. contorta svipar einnig saman í byggingu, hinsvegar er samsetning einkenna sem finnast í P. matthewsii hvergi finnanleg í nokkurri undirtegund P. contorta.

Svipað P. contorta, þá voru fræin í P. matthewsii smá og með löngum væng.

Tilvísanir

Furur
Barrtré
Útdauðar tegundir
Pinus clausa

Pinus clausa er tegund af furu einlend í suðvestur Bandaríkjunum.

Útbreiðsla
Tegundin finnst á tvemur aðskildum svæðum, annað er þvert yfir Flórídaskaga, og hitt er í vestur Flórída að strönd Alabama. Það eru 200 km á milli svæðanna (frá Apalachicola til Cedar Key).

Hún er að mestu einangruð við ófrjóan jarðveg, verulega gegndræpum og sendnum, þar sem samkeppni frá hávaxnari tegundum takmarkast vegna erfiðra skilyrða; heit sólin, mjög  þurrir hvítir sandar, og algengir árstíðabundnir þurrkar.

Lýsing
Pinus clausa er lágvaxið, oft runnkennt tré, frá 5 til 10 m hátt, einstaka sinnum að 21 m.

Barrnálarnar eru tvær saman, 5 til 10 sm langar, og könglarnir eru 3 til 8 sm langir.

Yfir mestan hluta svæðis hennar, er hún aðlöguð villieldum, haldast könglarnir lokaðir í mörg ár (clausa = lokað), þangað til skógareldar drepa fullvaxin tré og opna könglana. Þeir sá þá í nýsviðinn jarðveginn. Sumir stofnar tegundarinnar opna könglana við þroska svo dreifing er ekki háð skógarbruna.

Nytjar
Pinus clausa skógar eru mikilvægur hluti Flórída-runnabúsvæða. Þetta er ein af fáum tegundum skjóltrjáa sem getur vaxið í þurrum, sendnum og heitum svæðum án aðstoðar.

Þrátt fyrir að þéttar greinarnar geri tegundina óhæfa í timburframleiðslu, þá er hún oft nýtt í viðarmassa.

Tilvísanir

Ytri tenglar
Pinus clausa.  USDA PLANTS.
Pinus clausa. Flora of North America.

Furur
Barrtré
Cleveland Cavaliers

The Cleveland Cavaliers (gælunafn: Cavs) er körfuboltalið frá Cleveland, Ohio sem spilar í NBA deildinni. Liðið var stofnað árið 1970 ásamt Portland Trail Blazers og Buffalo Braves þegar deildin var stækkuð.

Liðið hefur unnið Austurdeildina nokkrum sinnum (fyrst 1976) og NBA-meistaratitil einu sinni; árið 2016 þegar Lebron James var í fararbroddi fyrir liðið. Cavs unnu Golden State Warriors 4-3 eftir að hafa verið 1-3 undir.

Heimild

 

Bandarísk körfuknattleiksfélög
NBA
San Antonio Spurs

San Antonio Spurs  er körfuboltalið frá San Antonio, Texas sem spilar í NBA deildinni. Liðið var stofnað árið 1967 í Dallas og hefur unnið til 5 NBA-meistaratitla.

Meðal þekktra leikmanna liðsins hafa verið: David Robinson, Tim Duncan, Tony Parker og Manu Ginóbili.

Heimild

 

Bandarísk körfuknattleiksfélög
NBA
Pinus teocote

Pinus teocote er tegund barrtrjáa í þallarætt.
Hún er einlend í Mexíkó. Hún verður 20–30 m há og 75 sm í þvermál. Bolurinn er beinn og krónan þétt. Barrnálarnar eru 3 saman og 10 til 15 sm langar með 20mm löngu langlífu blaðslíðri.
Hún vex í 1500 til 3000 m hæð. Meginhluti úrkomu á búsvæði hennar kemur að sumarlagi.

Viðurinn er hvít-gulleitur, í meðallagi að gæðum. Trjákvoðan er notuð í framleiðslu á terpentínu.

Tilvísanir

 Conifer Specialist Group 1998.  Pinus teocote.   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 10 July 2007.
 The Gymnosperm database

Furur
Barrtré
Bláfætt súla

Bláfætt súla (fræðiheiti: Sula nebouxii) er sjávarfugl sem býr á vesturströnd Mið- og Suður-Ameríku. Flestir búa sér til hreiður á Galápagoseyjum en annars heldur fuglinn sig aðallega til á opnu hafi.

Fuglinn er skyldur súlunni sem finnst við Íslandsstrendur.

Útlit 

Fullvaxta er bláfætt súla venjulega 81 sentimetri á hæð og 1,5 kg að þyngd. Þeir lifa í allt að 17 ár. Karlkynið er minna en kvenkynið og hefur ljósari lit á fótum sínum. Fjaðrir tegundarinnar eru aðallega hvítar eða brúnar með dökkum vængjum og skræpótt bak. Höfuð og háls þeirra er ljósbrúnt með hvítum strokum og maginn er hvítur. Augu hennar eru gul og sjá tvísætt. Fuglarnir innbyrða karótenóíð-litarefni sem þeir fá úr fisk-mataræði sínu veldur ljósbláum lit á fótum þeirra. Talið er að karótenóíð örvi ónæmiskerfið og þess vegna sé hægt að sjá til um heilsu fuglsins út frá litnum á fótunum þeirra. Kvenkynið laðast að sterkum lit á fótunum því það er merki um góða heilsu.

Makaval 
Fótaliturinn dofnar með aldri, þannig að kvenkyns súlan er líklegri til að velja sér yngri maka með litríkari fætur, því þeir hafa meiri frjósemi og getu til að huga að ungum sínum frekar en eldra karlkynið.

Karlkyns súlan metur einnig æxlunarverðmæti maka síns. Þáttaka þeirra í umönnun unga sinna ræðst af ástandi maka þeirra.

Kvenkynsfuglar sem verpa stærri og ljósari eggjum hafa meira æxlunargildi, þessvegna er karlkynið líklegra til að huga að ungum sínum ef makinn verpir stórum eggjum. Minni egg fá minni umönnun frá foreldrum sínum. Rannsóknir sýna að þáttaka karlkynsins í ummönnun unga sinna aukist ekki þrátt fyrir að maki þeirra hafi skærlitaða fætur og hátt æxlunargildi, en karlkyns súlur eru líklegri til að sjá fyrir eggjunum ef maki þeirra er aðlaðandi.

Hegðun 
Líkt öðrum súlutegundum, heldur bláfætta súlan sig á landi að nóttu til. Hún veiðir ein eða í hópum að morgni til í leit að mat og flýgur hún langt út á sjó, þar sem hún veiðir smáfiska eins og ansjósur, makríl, og sardínur. Hún stingur sér í vatnið úr allt að 25 metra hæð og leggja vængi sína að líkama sínum áður en þeir stinga sér í vatnið. Þrátt fyrir að þeir veiði í hópum kjósa þeir oftar að borða einsamir. Þar sem karlkynssúlan er minni heldur hann sig við grynningar, en kvenkynið veiðir undan ströndum.

Heimildir 

 "Blue-footed Booby Population Analysis ". Galapagos Conservancy. Sótt 29 nóvember, 2018.
 "Blue-footed Booby, Sula nebouxii". MarineBio. Sótt 29 nóvember, 2018.
 "Blue-Footed Booby". National Geographic. Sótt 29 nóvember, 2018.

Súluætt
Heilalömun

Heilalömun (stundum kallað CP hreyfihömlun; á ensku: cerebral palsy) er tegund varanlegrar hreyfihamlanar sem kemur fram hjá ungum börnum. Einkenni heilalömunar geta verið mismunandi milli fólks. Ásamt hreyfihömluninni eru einkenni oft skert samhæfing, vöðvastífleiki, og vöðvaskjálftar. Fólk getur átt erfitt með snertiskyn, sjón, heyrn, kyngingu, og að tala. Börn með heilalömun geta ekki eða eru mun lengur að geta sitið upprétt, skriðið, eða gengið. Um þriðjungur þeirra sem eru með heilalömun eru flogaveikir, um þriðjungur á erfitt með rökhugsun. Einkennin koma fram hjá ungum börnum en versna ekki yfir ævina.

Heilalömun orsakast af skemmdum eða óeðlilegum vaxtaþroska í þeim hlutum heilans sem stjórna hreyfingu, jafnvægi, og líkamsstöðu. Þessi vandamál koma oftast fram á meðgöngu en geta líka komið fyrir í fæðingu eða stuttu þar eftir. Oft er bein orsök skemmdarinnar óþekkt. Áhættuþættir eru að vera fyrirburi, að vera tvíburi, ákveðnar sýkingar í móður eins og bogfrymlasótt (toxoplasmosis) og rauðir hundar, að vera útsettur fyrir metýl-kvikasilfri, erfið fæðing, höfuðáverkar á fyrstu árum ævi, og fleiri.

Heilalömun er algengasta hreyfihömlunin hjá börnum.

Tenglar 

 Upplýsingar um heilalömun hjá Greiningar- og ráðgjafastöð ríkisins.
 Heimasíða CP félagsins

Tilvísanir 

Taugasjúkdómar
Miami Heat

Miami Heat (gælunafn: The Heat) er atvinnumannalið í körfubolta frá Miami, Flórída sem spilar í NBA deildinni í Bandaríkjunum.  Liðið var stofnað árið 1988 þegar deildin fjölgaði liðum ( einnig Orlando Magic, Charlotte Hornets, Minnesota Timberwolves) Alls hefur liðið unnið 3 NBA titla en liðið komst í úrslit til að mynda árin 2011-2014. Heat komst í úrslit 2020 en tapaði 4-2 fyrir Los Angeles Lakers.

Meðal þekktra leikmanna sem hafa spilað með liðinu eru: LeBron James, Dwyane Wade, Tim Hardaway, Shaquille O'Neal og Alonzo Mourning.

Heimild

 

Bandarísk körfuknattleiksfélög
Íþróttalið frá Miami
NBA
Stephen Hillenburg

Stephen McDannell Hillenburg (21. ágúst 1961 – 26. nóvember 2018) var bandarískur kvikari (animator) og höfundur teiknimyndaþáttanna um Svamp Sveinsson.

Tilvísanir

Tenglar

 

Bandarískir leikarar
Pinus tecunumanii

Pinus tecunumanii er stórvaxin trjátegund ættuð frá Mexíkó og Mið-Ameríku. Hún vex á hálendi í Chiapas og Oaxaca yfir í Gvatemala, Belís, El Salvador, Hondúras til norðvestur Níkaragva (17° til 14° N). Hún er í tvemur aðskildum stofnum á útbreiðslusvæðinu. Hálendisstofninn vex í 1500–2900 m hæð og láglendisstofninn í 500–1500 m.

Hún verður 50 til 55 m há og 120 til 140 sm í þvermál.
Hún hefur verið ræktuð á nokkrum heittempruðum svæðum til framleiðslu á pappírsmassa. Ræktunartilraunir hafa sýnt að hálendisstofninn er afkastamestur. Tegundin vex vel í Kólumbía, Venesúela, Brasilíu og Suður-Afríku.

Áður flokkuð sem undirtegund af Pinus patula, en DNA greining hefur sýnt að þetta er aðskilin tegund sem er í raun skyldari Pinus oocarpa. Fræðiheitið er til heiðurs Tecun Uman, innfædds höfðingja (í þar sem nú er Gvatemala) sem barðist á móti spánskum konquistadorum.

Tilvísanir

 Dvorak, W. S., G. R. Hodge, E. A. Gutiérrez, L. F. Osorio, F. S. Malan and T. K. Stanger. 2000. Pinus tecunumanii. In: Conservation and Testing of Tropical and Subtropical Forest Species by the CAMCORE Cooperative. College of Natural Resources, NCSU. Raleigh, NC. USA. pp: 188-209.

Tenglar
 Pinus tecunumanii 

Furur
Barrtré
Siggi Hlö

Siggi Hlö (fæddur Sigurður Helgi Hlöðversson í Reykjavík 8. mars 1968) er íslenskur þáttastjórnandi, plötusnúður og athafnamaður.

Íslenskir útvarpsmenn