alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Rauðgreni

Rauðgreni (fræðiheiti: Picea abies) er sígrænt barrtré af þallarætt. Fullvaxið tré nær 35-55 m hæð og 1-1,5 m þvermál stofns. Barrið er nálarlaga, ferkantað með frekar vandséðum varaopslínum á öllum köntum. Rauðgreni hefur mikið útbreiðslusvæði eða allt frá nyrðri heimskautsbaugi í Noregi suður til norð-austurhluta Póllands og austur til Úralfjalla, einnig vex það hátt til fjalla í Mið-Evrópu. Eins og aðrar tegundir grenis er rauðgrenið langlíft og getur náð um 1000 ára aldri.

Rauðgreni á Íslandi 
Á árunum 1899 til 1907 var rauðgreni flutt inn frá Noregi og Danmörku í tilraunaskyni af Skógrækt ríkisins. Ungplöntur þrifust illa á berangri. Á fimmta áratug 20. aldar var það aftur flutt inn þegar skógrækt með erlendum trjám var endurvakin. Fram að miðjum áttunda áratug 20. aldar var það eitt af vinsælustu trjám til skógræktar en þá höfðu aðrar trjátegundir sýnt betri vöxt. Rauðgreni þarf skjólgóðan vaxtarstað og þrífst illa í úthafsloftslagi. Það þrífst vel í innsveitum í skógarskjóli. Hæstu tré hafa náð 20 metrum .

Nytjar 
Rauðgreni er mikið notað í skógrækt og í framleiðslu timburs og pappírs. Það er einnig notað sem jólatré.

Tengt efni
Listi yfir tré á Íslandi sem hafa náð 20 metra hæð

Tenglar
Skógræktin - Rauðgreni
Lystigarðurinn - Rauðgreni

Tilvísanir

Heimildir 
 Í lundi nýrra skóga - rauðgreni -; grein í Morgunblaðinu 1956
 

Greni

Þallarætt
Kólfsveppir

Kólfsveppir eða basíðusveppir (fræðiheiti: Basidiomycota) eru stór skipting sveppa sem eru með kólflaga gróstilk. Kólfsveppir telja um 22.300 tegundir eða 37% af þekktum sveppategundum. Skiptingin er nú talin skiptast í þrjá meginhópa: beðsveppi (Agaricomycotina), Ustilaginomycotina (m.a. sótsveppir) og Pucciniomycotina (m.a. ryðsveppir).

Tenglar

Heimildir
Tvíkímblöðungar

Tvíkímblöðungar (fræðiheiti: Dicotyledonae eða Magnoliopsida) eru flokkur dulfrævinga sem einkennist af því að fræ þeirra innihalda tvö kímblöð. Flokkurinn telur 199.350 tegundir. Aðrir dulfrævingar eru magnólítar og einkímblöðungar, en erfðafræðirannsóknir hafa þó sýnt fram á að einkímblöðungar hafa þróast út frá tvíkímblöðungum. Hin hefðbundna skipting milli einkímblöðunga og tvíkímblöðunga hefur því verið á undanhaldi.

Ættbálkar
Æri Tobbi

Æri Tobbi (f. 1600, d. um 1660) er skáld frá 17. öld. Hann hét réttu nafni Þorbjörn Þórðarson. Um ævi hans og búsetu er fátt vitað, en hann virðist hafa dvalist mest sunnanlands og vestan og starfað að járnsmíðum. Talsvert hefur varðveist af undarlegum vísum og kviðlingum eftir hann. Hér er eitt dæmi.
 
Vambara þambara þeysingssprettir
því eru hér svona margir kettir,
agara gagara yndisgrænum,
illt er að hafa þá marga á bænum.

Heimild

Heimildir 

Íslensk skáld
Surtarbrandur

Surtarbrandur (öðru nafni mókol eða brúnkol) eru samanpressaðar plöntuleifar og er svartleitur eða dökkbrúnn. Elsti hluti berggrunnsins á Íslandi er byggður upp af hraunlögum frá tertíertímabilinu og á mörkum þeirra finnast sums staðar surtarbrandslög. Útflattir trábolir í surtarbrandslögum kallast viðarbrandur. Surtarbrandur er fremur lélegt eldsneyti miðað við erlend brúnkol og er það vegna þess að í honum er mikið af eldfjallaösku. 

Munur á steinkolum og brúnkolum felst í hlutfalli kolefnis.

Viður er 50% kolefni.  Fyrsta stig steinkolamyndunar er mór, með um 60% kolefni. Þegar mórinn grefst undir fargi jarðlaga verða efnahvörf þar sem mikill hluti vatns, súrefnis, köfnunarefnis og annarra efna hverfa brott og mórinn ummyndast í brúnkol sem hafa 70% hlutfall kolefnis. Í steinkolum er 80% hlutfall kolefnis.

Surtarbrandur er oftast flokkaður í þrjár gerðir: 1) viðarbrand sem myndaður er úr trjástofnum og greinum og þar sem viðargerð hefur varðveist þó stofnar hafi flatist vegna jarðlagafargs, 2) steinbrand sem er úr smágerðum jurtaleifum, oftast lagskiptur, þéttur og stökkur og 3) leirbrand sem er dökkur eða svartur leir sem hefur tekið í sig kolakennd efni.

Á 20. öld, aðallega í lok fyrri heimsstyrjaldar, var surtarbrandur unninn á nokkrum stöðum á Íslandi: í Syðridal í Bolungarvík („Gilsnáma“), í Botni í Súgandafirði („Botnsnáma“), á tveimur stöðum í Arnarfirði (Dufansdalur og Þernudalur), í Stálfjalli  (Stálfjallsnáma) á milli Barðastrandar og Rauðasands, á Tindum á Skarðsströnd („Skarðsnáma“), á tveimur stöðum á vestanverðu Tjörnesi („Hringversnáma“ og „Tungunáma“) og í Jökulbotnum í sunnanverðum Reyðarfirði.

Tengt efni 
 Tjörneslögin
 Surtarbrandsgil

Heimildir 
 
  Guðmundur Bárðarson, Um surtarbrand, Andvari, 1. Tölublað (01.01.1918), Blaðsíða 1
 Surtarbrandur á Vestfjörðum (Skýrsla OS frá 1984,Kristinn Sæmundsson og Freysteinn Sigurðsson
 „Mineral Resources in Iceland: Coal Mining“

Tenglar 
 Surtarbrandsnám; hluti af stærri grein í Morgunblaðinu 1985
 Surtarbrandsnáma í Dufansdal

 
Eldsneyti
Ruslakeppur

Ruslakeppur eða ruslabaggi er matur sem gerður var á Íslandi fyrr á tímum. Hann er búinn til úr ýmsu smálegu innan úr sauðkindum sem ekki var notað í aðra matargerð og er löngu hætt að hirða, eins og til dæmis brisinu, kirtlum, lakanum, görnum, milta og fleiru. Þetta var sett innan í þind og hún saumuð saman. Ruslakeppur var yfirleitt ætlaður hundum, en fólk brá stundum á það ráð að borða ruslabagga ef sultur svarf að. 

Íslensk matargerð
Sviðlingur

Sviðlingur er nafn á mat sem etinn var á Íslandi fyrr á tímum og er hann gott dæmi um nýtni fólks og matargerð á fyrri öldum. Þegar vanfær urta veiddist (en reynt var að forðast að veiða slíkan sel) var ófæddi kópurinn tekinn innan úr henni og síðan sviðinn í heilu lagi. Var síðan tekið innan úr honum og hann soðinn og súrsaður og síðan etinn.

Íslensk matargerð
Mór

Mór (sumstaðar nefndur svörður) er samanpressaðar plöntuleifar. Mór verður til í vatnsósa jarðvegi þar sem súrefni er ekki til staðar og rotnar því hægt. Í mómýrum hleðst upp kolefnisríkur mór. Kolefnisinnihald mós er 60%. Mómýrar eru algengastar í köldu og röku loftslagi og þekja stór svæði á Norðurslóðum. Í mómýrum er meirihluti kolefnis í jarðvegi heimsins og meira en samanlagt kolefni í gróðri og þurrlendisjarðvegi. 

Mór er mjúkt efni og auðvelt er að pressa vatn úr mó. Þurrkaðan mó má nota sem eldsneyti og til eldunar og var það algengt á skóglausum svæðum svo sem í Írlandi, Íslandi og Skotlandi. Einnig tíðkast að plægja mó saman við jarðveg til að auka magn næringarefna. Mikil eldhætta getur stafað af mó því mór brennur alveg þangað til allt súrefni er þorrið.

Mór var notaður til eldsneytis. Venjan á Íslandi var sú að taka mó úr sérstökum mógröfum sem höfðu ákveðna stærð sem greiðslan til landeigenda var miðuð við. Voru mógrafir oftast 6x6 fet eða 6x12 fet og var það kölluð heilgröf. Stungnir voru upp hnausar sem hlaðið var upp í hrauk þar sem vatnið seig úr honum. Síðan var hann fluttur á þurrkvöll þar sem hann var klofinn í skánir og þurrkaður. Síðan var mórinn aftur settur í hlaða og tyrft yfir. Hann var svo sóttur að vetrarlagi, einn og einn poki eða á sleða. Bakkarnir á mógröfunum voru venjulega brotnir niður að lokum til að ekki safnaðist vatn í mógrafirnar og skepnur og fólk gæti farið sér þar að voða. Hætt var að taka upp mó á Íslandi víðast hvar í kringum miðja 20. öldina. 

Verkfæri sem notað var til að leita að heppilegum stað til að taka mó var svokallaður mónafar, bor sem tók jarðvegssýni.

Mómýrar virðast hafa tengst trúarathöfnum á bronsöld og steinöld og fundist hafa afar vel varðveittar líkamsleifar manna sem fórnað hefur verið í mómýrum t.d. Tollund maðurinn í Danmörku. Úr mómýrum var unninn mýrarrauði sem notaður var í sverð og herklæði Víkinga. 

Fenjasvæði úr mó við strönd Malasíu er eins konar náttúruleg vatnsjöfnun þannig að mórinn drekkur í sig vatn og kemur þannig í veg fyrir flóð. Það virkar hins vegar aðeins ef landið er vaxið skógi því skógurinn hindrar að mórinnn brenni.

Mór er mikilvægt hráefni í garðyrkju og notaður við lyfjagerð m.a. til síugerðar. Mór er einnig stundum notaður í fiskeldi. Mór litar oft vatn gult eða brúnt.

Heimildir 
 
 Mosen hvor Tollundmanden lå

Tenglar 
 Mótaka og mómýrar; 1. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965
 Mótaka og mómýrar; 2. grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965
 Mór; 1. grein í Eimreiðinni 1905
 Mór; 2. grein í Eimreiðinni 1905
 Mór og kol; 1. grein í Eimreiðinni 1895
 Mór og kol; 2. grein í Eimreiðinni 1896

Óendurnýtanlegir orkugjafar
Jarðefnaeldsneyti
Jarðvegur
Beitarhús

Beitarhús eru ákveðin gerð af fjárhúsum sem notuð voru á Íslandi fyrr á öldum, einkum norðanlands og austan. Þau voru oft langt frá bæjum og var ástæðan sú að ærnar eða sauðirnir sem þar voru hýstir voru settar út um veturinn og látnar bíta á meðan smalinn stóð yfir. Ef mikill snjór var mokaði hann ofan vellinum af fyrir sauðunum með varreku. Hugmyndin með staðsetningunni var að dreifa beitarálaginu. Beitarhús stóðu víða við fjöruna til að ærnar kæmust í fjörubeit og rústir af slíkum húsum er mjög víða að finna.

Íslensk sauðfjárrækt
Kaldakinn

Kaldakinn kallast landssvæðið sem nær frá bænum Krossi í mynni Ljósavatnsskarðs og norður í Bjargarkrók við botn Skjálfanda. Svæðið afmarkast af Skjálfandafljóti að austanverðu og Kinnarfjöllum að vestanverðu. Norðurhluti svæðisins einkennist af mýrlendi, sem hefur að stórum hluta verið þurrkað til túnræktar, og liggur frá bökkum Skjálfandafljóts upp að hlíðum Kinnarfjalla, sem rísa allbrött upp frá flatlendinu. Flatlendið er mjög misbreitt, allt frá nokkrum kílómetrum niður í nokkra tugi metra frá árbakkanum upp að fjallshlíðinni. Þetta svæði er kallað Út-Kinn en syðri hlutinn er kallaður Suðurkinn og er að mestu í dal sem liggur á milli syðri hluta Kinnarfjalla og Kinnarfells. Svæðið tilheyrir Þingeyjarsveit en var áður hluti af Ljósavatnshreppi. Ekki virðist það vera á hreinu hvernig á að beygja nafn svæðisins, í daglegu tali er oftast talað um Köldukinn og má af því skilja að svæðið sé kaldara en gengur og gerist. Hins vegar segja sumir að svæðið heiti Kaldakinn, þá nefnd eftir kalda, sem er orð sem notað er yfir vindstyrk.

Neðanmálsgreinar

Þingeyjarsveit
Íslenskar sveitir
Grjúpán

Grjúpán var réttur sem hafður var til matar á Íslandi fyrr á öldum. Grjúpán var búið til úr lungum úr kindum, en þau voru hökkuð og troðið ásamt mör í langann. Þetta var síðan reykt og kallað grjúpán. Hætt var að borða lungu vegna mæðiveikinnar sem herjaði á sauðféð á Íslandi á 20. öld, en áður trúðu því margir að lungu, steikt eða soðin, sem væru étin á tóman maga væru óbrigðult ráð móti áfengissýki. Grjúpán hefur þó lengi einnig verið notað sem samheiti yfir bjúga. 

Íslensk matargerð
Mæðiveiki

Mæðiveiki er smitandi sjúkdómur í sauðfé. 

Mæðiveiki barst til Íslands með innflutningi Karakúlfjár árið 1933 og í framhaldi af því var landinu skipt niður fjárskiptahólf með varnargirðingum sem síðan hafa einnig nýst vel í baráttunni við aðra smitsjúkdóma í skepnum eins og riðuveiki. Votamæði og þurramæði var síðan útrýmt með stórfelldum niðurskurði á fé og fjárflutningum á milli svæða.

Mæðiveiki  kom fyrst upp í Deildartungu í Borgarfirði árið 1934 og breiddist hratt út um vestanvert landið.  Árið 1937 voru sett lög á Alþingi  um varnir gefn útbreiðslu borgfirsku sauðfjárveikinnar og var í þeim gert ráð fyrir fimm varnarlínum. Mæðiveiki var fljótt útrýmt á Vestfjörðum og voru mörg þúsund líflömb flutt frá Vestfjörðum til fjárskiptasvæða víða um landið á árunum 1946-1954.

Tilvísanir 
Búfjársjúkdómar
Votheysveiki

Votheysveiki eða Hvanneyrarveiki er sjúkdómur sem leggst á sauðfé. Ekki er um smitsjúkdóm að ræða heldur veldur bakterían Listeria monocytogenes veikinni og leggst hún á fé sem fóðrað er á lélegu votheyi eða skemmdu þurrheyi. Þegar byrjað var að gefa vothey á Hvanneyri uppúr 1930 kom veikin upp þar og var því nefnd Hvanneyrarveiki.

Tenglar 
 Rannsóknir dr. Lotz; grein í Morgunblaðinu 1928

Búfjársjúkdómar
Fjárkláði

Fjárkláði er sjúkdómur af völdum fjárkláðamítils (Psoroptes ovis) sem leggst á sauðfé.

Fjárkláðar á Íslandi 
Fjárkláði hefur tvisvar sinnum borist til Íslands, 1760 og 1855, í bæði skiptin með innfluttu fé. Olli fyrri kláðinn gríðarlegu tjóni, en við honum var brugðist með niðurskurði. Var honum útrýmt fyrir árið 1780 en hann kom fyrst upp á fjárræktarbúinu á Elliðavatni við Reykjavík og barst með enskum hrútum sem komu þangað til kynbóta. 60% fjár í landinu var skorið niður og skortur varð á mjólk, kjöti og ull. Heildartala fjár í landinu var því 40 þúsund.

Í seinna skiptið, fjárkláðanum síðari, kom kláðinn með enskum lömbum og tók það ný 20 ár að berjast við veikina. Miklar deilur urðu á Alþingi Íslendinga í þetta skipti um hvernig bregðast skyldi við. Kláðinn var læknaður að mestu leyti með skipulagðri böðun á sauðfé en var ekki útrýmt að fullu. Fram á síðustu ár hafa komið upp fjárkláðatilfelli. 

Seinni kláðafaraldurinn varð til þess að settar voru upp varnarlínur á heiðum og í byggðum og varðmenn voru í skálum allt sumarið fram að göngum og ráku frá línunum, þegar mest lét vorum um 80 manns við slíkt eftirlit í einu. Því fé sem kom af sýktum svæðum yfir varnarlínuna var lógað strax og tök voru á. Varnargirðingar sem settar voru upp árið 1937 eftir að mæðiveiki barst til landsins og skiptu því í svæði gegndu sama hlutverki. Lengstar urðu þær um 2000 kílómetra langar.

Heimildir 
 Halldór Pálsson. 1983. „Stefnur í sauðfjárrækt hér á landi“ Um sauðfé. Búnaðarfélag Íslands, Reykjavík.
 Hjalti Gestsson. 1997. Sauðfjárræktin á Suðurlandi. Þættir úr sögu fjárræktarinnar á 20. öld. Búnaðarsamband Suðurlands, Selfossi.
 Jón Torfason og Jón Viðar Jónmundsson. Íslenska sauðkindin. Bókaútgáfan Hofi, Hofi.

Tilvísun

Búfjársjúkdómar
Bráðafár

Bráðafár eða bráðapest er bráðdrepandi bakteríusjúkdómur. Veikin leggst einkum á lömb og veturgamalt sauðfé á haustin, sérstaklega þegar snöggkólnar í veðri. Bráðafár hefur verið þekkt á Íslandi frá 18. öld. Til er bóluefni við bráðafári.

Orsök 
Sjúkdómurinn er af völdum bakteríunnar Clostridium septique sem myndar eiturefni í meltingarfærum kindarinnar. Þetta veldur bráðum dauða.

Einkenni 
Veikin er mjög bráð og fara einkenni oft framhjá bændum. Kindin sýnir greinilega merki um vanlíðan, þembist upp og ef hún leggst getur hún drepist mjög fljótt. Skrokkurinn blæs upp og af honum leggur slæma lykt. Ef hann er krufinn sjást bólgur og blæðingar í vinstrinu. 

Bráðapest leggst fyrst og fremst á yngra féð, lömb, veturgamalt og einstaka eldri kindur, oft þær vænustu.

Tenglar
 Páll A. Pálsson, Baráttan við bráðapestina, Búnaðarritið 1994 
Varnarefni gegn Clostridium sjúkdómum í sauðfé (lambablóðsótt, garnapest (flosnýrnaveiki) og bráðapest ) 

Búfjársjúkdómar
Höfuðsótt

Höfuðsótt eða sullaveiki er sjúkdómur í sauðfé sem var mjög algengur fyrr á öldum. Höfuðsótt stafaði af því að kindin át egg höfuðsóttarbandormsins og lirfan úr egginu gróf sér síðan leið úr úr meltingafærum kindarinnar í heila hennar. Þar bjó hún um sig og varð að vökvafylltri blöðru sem nefnist sullur. Ormurinn lifði annars í þörmum hunda og þeir urðu að komast í sull í kind til að viðhalda hringrásinni. Á Íslandi var unninn bugur á sullaveikinni með skipulagðri hundahreinsun sem sveitarfélög stóðu fyrir allt frá því snemma á 19. öld.

Búfjársjúkdómar
Ormaveiki

Ormaveiki er sýking af völdum ýmissa tegunda bandorma, flatorma eða þráðorma. Húsdýr jafnt og villtar tegundir geta verið haldnar ormaveiki, og er maðurinn engin undantekning. Á Íslandi hefur ormaveiki oft gert usla í sauðfjárræktinni. Þannig valda iðraormar skitupest sem magnast þegar fé er illa fóðrað. Ormalyf gegn þeim kom til sögunnar á fjórða áratug 20. aldar. Lungnaormar valda hins vegar vanþrifum í fé. Ormalyf eru einnig notuð gegn þeim. Sem dæmi um sýkil má nefna sullaveikibandorminn.

Búfjársjúkdómar
Goðafræði

Goðafræði á annars vegar við samsafn munnmæla, þjóðsagna og rita sem fjalla um goð og vættir í ákveðnum trúarbrögðum og hins vegar um fræðilegar rannsóknir á slíkum heimildum. Yfirleitt fjallar goðafræði um markverða atburði og einstaklinga samkvæmt þeirri heimsmynd sem er við lýði samkvæmt trúarbrögðum þeirrar goðafræði. Slíkar frásagnir þjóna oft þeim tilgangi að útskýra upphaf heimsins, náttúrulögmálin og tiltekin náttúrufyrirbrigði. Ekki er heldur óalgengt að spáð sé fyrir um endilok heimsins og að goðafræðin segi til um hvernig lífi eftir dauðann er háttað.

Af tilteknum greinum goðafræði má nefna norræna goðafræði og gríska goðafræði.

Þjóðfræði
Þjóðsögur
Þjóðtrú
Mýrarrauði

Mýrarauði er  efnahvarfaset, járnoxíð með breytilegu vatnsmagni sem myndast þannig að jarðvegssýrur, einkum í mýravatni, leysa upp járnsambönd úr bergi. Þau flytjast síðan með vatni og setjast til sem mýrarauði þar sem vatnið afsýrist. Jarðefnisklumpar eða agnir úr mýrarrauða  líkjast járnryði að ytra útliti  og eru mógulir eða móbraunir á litinn og gjallkenndir viðkomu. 

Mýrarrauði myndast þegar vatn tekur í sig járn úr bergi og járnblandað vatn (mýralá) verður fyrir áhrifum frá jurtagróðri. Mýrarrauða er helst að finna í mýrum neðst í fjallshlíðum, og oft má sjá rauðabrák í mýrarflóa sem gefur til kynna að þar sé hann að finna, en slík mýri nefnist rauðamýri. Járn var unnið úr mýrarrauða með rauðablæstri allt til 1500.

Heimild 
 

 Rauðablástur - mýrarrauði

Járn
Rauðablástur

Rauðablástur er aðferð til að bræða  járn úr mýrarrauða  yfir viðarkolaglóð í sérstökum ofni.

Talið er að Íslendingar hafi unnið sitt járn sjálfir þar til farið var að flytja inn  ásmundarjárn um miðja 15. öld. Rauðablástur á Íslandi lagðist af þegar vinnsla járngrýtis hófst á Norðurlöndum. 

Rauðablástur fór þannig fram að þurrkuðum mýrarauða var blandað saman við viðarkol.  Kveikt var í blöndunni í ofni og við brunann afoxaðist járnið úr (vötnuðu) járnoxíði í járnmálm sem er bráðinn og seytlaði niður í botn ofnsins.

Tenglar 
 Er nógu mikið járn í íslenskum mýrarrauða til vinna það með raunhæfum hætti?; af Vísindavefnum
 Í hvaða vötnum á Íslandi finnst mýrarauði?;  af Vísindavefnum
 Um járngjörð fornu Íslendinga; grein í Tímanum 1872
 Til útgefanda Tímans (frh. á Um járngjörð fornu Íslendinga; grein í Tímanum 1873
 Rauðablástur; grein í í tímanum 1927
 Íslendingar fengu allt sitt járn úr rauðablæstrinum, Lesbók Morgunblaðsins(10.04.1938)

Járn
Viðarkol

Viðarkol eru kol unnin úr viði þannig að viður er settur í kolagröf, kveikt í og byrgð með torfi þannig að loft komst ekki að. Þetta var látið krauma í þrjá til fjóra daga. Viðarkolin voru nauðsynlegt eldsneyti í smiðjum og til rauðablásturs. Viðarkol eru notuð í svart púður.

Á Íslandi var áður fyrr algengast að nota birki eða rekavið en stundum fjalldrapa til kolagerðar.

Kol
Eldsneyti

en:charcoal
hr:Ugljen (crtački)
ja:炭
Skrift

Skrift er sú athöfn að skrá niður bókstafi í þeim tilgangi að mynda orð og setningar, eða skrá niður upplýsingar á annan hátt. Einnig á hugtakið við um þá iðju að setja saman orð og setningar í huganum í þeim tilgangi að setja á blað, sbr. að „sitja við skriftir“. Rithöfundar nota skrift til að skrá niður bókmenntir.

Tenglar 
 „Upphaf ritlistar“; grein í Alþýðublaðinu 1990

Bókmenntir

ay:Qillqa
kk:Жазу
qu:Qillqa
Plótínos

Plótínos (gríska: ) (204/205 – 270) var heimspekingur í fornöld og er yfirleitt talinn vera faðir nýplatonismans. Nær allt sem vitað er um ævi hans og störf er fengið úr formála Porfyríosar að útgáfu sinni á verkum Plótínosar, Níundunum. Rit Plótínosar um frumspeki hafa haft mikil áhrif á kristna heimspeki, heimspeki gyðinga, íslamska hugsun og trúarlega dulspeki. Plótínos naut gríðarlegra vinsælda á endurreisnartímanum.

Heimildir og frekari fróðleikur 
 Dillon, John. The Middle Platonists (Ithaca: Cornell University Press, 1977). 
 Eyjólfur Kjalar Emilsson. Plotinus on Intellect (Oxford: Oxford University Press, 2007).
 Eyjólfur Kjalar Emilsson. Plotinus on Sense-Perception: A Philosophical Study (Cambridge: Cambridge University Press, 1988).
 Gerson, Lloyd P. Plotinus (London: Routledge, 1994).
 Gerson, Lloyd P. (ritstj.). The Cambridge Companion to Plotinus (Cambridge: Cambridge University Press, 1996).
 Hadot, Pierre. Plotinus, or The Simplicity of Vision. M. Chase (þýð.) (Chicago: University of Chicago Press, 1993). 
 Remes, Pauliina. Neoplatonism (Los Angeles: University of California Press, 2008).

Tengt efni 
 Nýplatonismi
 Porfyríos
 Próklos
 Jamblikkos
 Númeníos frá Apameu
 Ágústínus

Tenglar 

Heimspekingar síðfornaldar
Nýplatonistar
Porfyríos

Porfyríos (gríska: , fæddur Malkos, um 232 – um 304) var nýplatonskur heimspekingur og nemandi Plótínosar. 

Nýplatonistar
Próklos

Próklos (8. febrúar 412 – 17. apríl 485), var forngrískur heimspekingur og nýplatonisti. Hann var einn síðasti áhrifamikli forngríski hugsuðurinn. Próklos setti fram eina flóknustu og þróuðustu útgáfu nýplatonskrar heimspeki. Hann hafði gríðarlega mikil áhrif á kristna hugsuði og íslamska hugmyndafræði.

Nýplatonistar
Jamblikkos

Jamblikkos (um 245 – um 325, gríska: Ιάμβλιχος) var nýplatonskur heimspekingur sem hafði mikil áhrif á þá stefnu sem nýplatonisminn tók eftir hans dag. Hans er einnig minnst fyrir athugasemdir sínar við pýþagóríska heimspeki. Hann skrifaði einnig ævisögu um Gríska heimspeking og stærðfræðing Pýþagóras.

Nýplatonistar
Empedókles

Empedókles (gríska: Εμπεδοκλής, um 490 – um 430 f.Kr.) var forngrískur heimspekingur frá borginni Agrigentum, á Sikiley. 

Empedókles taldi að allt væri úr fjórum rótum, vatni, eldi, lofti og jörð og stjórnaðist af tveimur andstæðum öflum, ást og hatri sem væru sameinandi og sundrandi öfl. 

Lítið er varðveitt af ritum Empedóklesar og vitneskja okkar um heimspeki hans er að verulegu leyti komin úr ritum yngri höfunda.

Forngrískir heimspekingar
Forverar Sókratesar
Fjölhyggja
Rökfræðileg raunhyggja

Rökfræðileg raunhyggja var heimspekistefna á fyrri hluta 20. aldar sem sameinaði framstefnu („pósitívisma“)  — sem segir að einungis vísindaleg þekking sé réttnefnd þekking — eða raunhyggju — sem segir að reynsla sé uppspretta allrar þekkingar — og apriorisma, þ.e. þá hugmynd að ákveðna þekkingu, svo sem þekkingu í stærðfræði eða rökfræði, sé hægt að öðlast óháð reynslu.

Rökfræðilegir raunhyggjumenn höfnuðu allri frumspeki og ýmsum gátum heimspekinnar og héldu því fram að fullyrðingar um frumspeki, trúarbrögð og siðfræði væru merkingarlausar og væru því ekkert annað en yfirlýsingar um tilfinningar, vonir, ótta og langanir. Einungis fullyrðingar sem hægt væri að sannreyna, ásamt fullyrðingum um stærðfræði og rökfræði, hefðu merkingu.

Uppruna rökfræðilegrar raunhyggju má rekja til Vínarhringsins á 3. áratug 20. aldar. Helstu heimspekingar Vínarhringsins og rökfræðilegrar raunhyggju voru Rudolf Carnap, Otto Neurath, Moritz Schlick, Carl Hempel, Herbert Feigl, Hans Reichenbach og Alfred Jules Ayer.

Tengt efni 
 Berlínarhringurinn
 Vínarhringurinn

Tengill
Sortuhnuðla

Sortuhnuðla eða svartskupla (fræðiheiti: Helvella lacunosa) er ætisveppur af skiptingu asksveppa. Sveppurinn er mjög óreglulegur eða knipplaður, dökkgrár eða svartur og holdið þunnt og fölgrátt. Hann verður allt að 8 sm langur og 5 sm breiður. Hann vex í skógarbotnum þar sem sól nær að skína. Sortuhnuðla er eitruð hrá og því þarf að sjóða hana vel fyrir neyslu og henda soðinu.

Tilvísanir

Skálsveppir
Ætisveppir
Sveppir á Íslandi
Gilbert Ryle

Gilbert Ryle (19. ágúst 1900 – 6. október 1976) var breskur heimspekingur og einn af fulltrúum þeirrar kynslóðar breskra heimspekinga sem kenndir voru við hversdagsmál og voru undir áhrifum frá Ludwig Wittgenstein. Ryle er einkum þekktur fyrir gagnrýni sína á cartesíska tvíhyggju. Hann bjó til hugtakið „draugurinn í vélinni“. Hann kenndi sumar hugmyndir sínar við atferlishyggju (sem ætti ekki að rugla saman við atferlishyggju í sálfræði).

Hann var fæddur í Brighton á Englandi árið 1900 og var menntaður í Brighton College, líkt og bræður hans John og George. Hann vann fyrir leyniþjónustu hersins í síðari heimsstyrjöldinni en varð Wayneflete-prófessor í frumspekilegri heimspeki við Oxford háskóla að stríðinu loknu. Meginrit hans var The Concept of Mind sem kom út árið 1949.

Tengill 

Ryle, Gilbert
Ryle, Gilbert
Ryle, Gilbert
Ryle, Gilbert
Ryle, Gilbert