Trjónupeðla

Trjónupeðla (svo nefnt því þetta er peðsveppur með útlit sem minnir á trýni; fræðiheiti: Psilocybe semilanceata) er lítill hattsveppur sem vex í graslendi víða í norðanverðri Evrópu. Hann inniheldur efnin psilocybin og baeocystin sem geta valdið ofskynjunaráhrifum. Trjónupeðla vex í byrjun ágúst, september og alveg fram í byrjun nóvember, en september er háannatímabil sveppsins. Sveppurinn er algengur á Íslandi.

Útlit og einkenni 

Trjónupeðla er lítill sveppur sem finnst í graslendi. Sveppurinn er með græn-brúnan hatt og með rjóma-hvítan stilk sem getur litast dökkgrænn eða blár niðri við jörðina. Hatturinn er keilulaga eða snubbótlega keilulaga og getur verið 0,5cm til 2,5cm í þvermál og er oftast með bungu á toppinum sem líkist geirvörtu. Stilkurinn getur ýmist verið beinn eða bylgjóttur en getur verið 3-10cm langur og 0,075-0,3cm í þvermál. Fanir sveppsins eru ekki huldar blæju en þær eru ólívu-gráar þangað til að þær þroskast en þá verða þær brún-fjólubláar. Fanirnar eru frávaxnar stilkinum og vaxa þétt saman. Gró sveppsins eru sporbaugótt og eru brún fjólublá á litin en eru 11-14 og 7-9μm á stærð.

Útbreiðsla og búsvæði 

Trjónupeðlur finnast norðarlega í heiminum í löndum með kaldara loftslag t.d. í Evrópu og norðarlega í Norður-ameríku. Trjónupeðlur nærast á rotnandi grasrótum og finnast þá í grasi eða í túnum hvar sem það finnst. Trjónupeðla vex í stökum eða í hópi af stökum, aldrei eru fleiri en ein trjónupeðla sem vex úr sama stað í jörðinni þ.e.a.s. stilkirnir eru aldrei fastir saman. Trjónupeðlur fjölga sér rétt eins og aðrir sveppir þ.e. með gróum sem ferðast með vindinum eða einfaldlega detta niður í jörðina hjá móður sveppinum.

Tímabil og loftslag 

Trjónupeðla vex á haustin frá ágúst til november. Sveppurinn þolir hitastig undir 15°C á daginn og undir 10°C á næturnar. Trjónupeðlur birtast oft eftir regn eða eftir fyrsta frost.

Æviferill 

Sveppurinn byrjar sem gró sem fellur til jarðar. Gróin spíra svo ef aðstæðurnar leyfa og mynda sveppþræði. Sveppþæðirnir breiðast út og nærast á lífefni þangað til að þeir verða svo þéttir að hnútar byrja að myndast en úr þessum hnútum vex æxlihnúður (sveppur). Æxlihnúðurinn vex og verður lokins fullþroska sveppur. Sveppurinn losar svo næstu kynslóð sveppa í ham gróa og hringurinn endurtekur sig.

Saga neyslu

Rekjanleg saga 

Neyslu peðlu sveppa er hægt að rekja aftur til hellisbúa eða um 9.000 f.k. en kenning Terence McKenna telur neysluna hafa byrjað fyrir 200.000 árum. Margar siðmenningar notuðust við þessa sveppi við helgisiði en frumbyggjar Mexikó kölluðu sveppina "Hold Guðanna" og sumir ættbálkar frumbyggjana notuðu þá í helgisiði þar sem fórnað var manneskjum til heiðurs stríðsguðsins Huitzilopochtli.

Kenning McKenna 

Kenning McKenna er byggð á óútskýrðri stærðar aukningu mannsheilans sem byrjaði á tíma reismannsins fyrir um 700.000 árum en þá tvöfaldaðist stærð heilans, seinna eða fyrir um 200.000 árum þrefaldaðisr rúmmál heila mannsins. Sá tími sem er settur fyrir kenninguna gæti passað við tíman sem loftslag afríku byrjaði að ívilna graslendum frekar en regnskógum sem þýðir að maðurinn þurfti að breyta mataræðinu sínu. Simpansar og aðrir prímatar borða pöddur en hvar betra að finna pöddur en á taði? Sveppir vaxa líka á taði en nokkrar peðlu tegundir vaxa á taði og er þá líklegt að þegar forn manneskjan var að dreifa sér að hún hafi borðað þessa sveppi þegar hún leitaði að pöddum í taði. Nýlegar rannsóknir sýna að psilocybin (virka efnið í peðlum) hjálpar við myndun nýrra heilafrumna og hægt er að sjá hvernig sú uppgvötun styður kenningu McKenna.

Tilvísanir

Blínusveppsætt
Ofskynjunarsveppir
Sveppir á Íslandi