Nóbelsverðlaunin í bókmenntum

Nóbelsverðlaunin í bókmenntum eru ein af fimm verðlaunum sem kennd eru við Alfred Nobel. Verðlaunahafar eru valdir af Sænsku akademíunni og eru tilkynntir í október á hverju ári og verðlaunin eru veitt 10. desember. Verðlaunin hafa verið veitt síðan árið 1901.

Saga og fyrirkomulag
Alfred Nobel var einn ríkasti maður Svíþjóðar á sinni tíð og auðgaðist stórlega á uppfinningu sinni dínamítinu. Hann ritaði nokkrar erfðaskrár en í þeirri síðustu, frá árinu 1895, ánafnaði hann nær öllum auði sínum til stofnunar verðlaunasjóðs í fimm flokkum. Nobel lést síðla árs 1896. Við tók nokkur óvissa um lögmæti erfðaskrárinnar en eftir að botn fékkst í þau mál var gengið frá stofnun verðlaunanna. Ólíkum aðilum var falið að sjá um einstaka verðlaunaflokka og komu bókmenntaverðlaunin í hlut Sænsku akademíunnar. Voru fyrstu verðlaunin veitt árið 1901.

Ár hvert kallar Sænska akademían eftir tilnefningum og er fjöldinn allur af fólki sem hefur heimild til að senda inn tilnefningar. Er þar um að ræða meðlimi akademíunnar sjálfrar, sem og sambærilegra stofnanna í öðrum löndum, prófessorar í tungumálum og bókmenntafræði, forsetar rithöfundasamtaka og fyrrum verðlaunahafar. Eina skilyrðið er að höfundum er óheimilt er að tilnefna sjálfa sig.

Tilnefningar skulu hafa borist akademíunni fyrir 1. febrúar ár hvert og fara þær því næst til sérstakrar Nóbelsnefndar til meðhöndlunar. Nefndin þrengir hringinn jafnt og þétt, fyrst niður í um tuttugu höfunda og því næst niður í fimm manna lista þegar komið er fram í maí. Næstu fjóra mánuðina kynnir nefndin sér verk þessara fimm höfunda í þaula og gengur því næst til atkvæða í októbermánuði. Sá höfundur hlýtur verðlaunin sem fær meirihluta atkvæða. Einungis þeir koma til greina sem náð hafa í það minnsta tvívegis inn á fimm manna listann og eru því dæmi um að höfundar hafi margoft verið teknir til athugunar.

Nóbelsnefndina skipa átján fulltrúar sem skulu búa yfir mikilli tungumálakunnáttu. Þeir eru skipaðir ævilangt og til skamms tíma var ekki gert ráð fyrir að þeir gætu sagt af sér. Árið 2018 breytti Karl Gústaf XVI reglunum á þann hátt að unnt væri að leysa nefndarmenn undan skyldum sínum í kjölfar hneykslismáls sem skók nefndina og varð til þess að úthlutun verðlaunanna 2018 var frestað um ár.

Verðlaunahafar

 1901 - Sully Prudhomme
 1902 - Theodor Mommsen
 1903 - Bjørnstjerne Bjørnson
 1904 - Frédéric Mistral, José Echegaray
 1905 - Henryk Sienkiewicz
 1906 - Giosuè Carducci
 1907 - Rudyard Kipling
 1908 - Rudolf Eucken
 1909 - Selma Lagerlöf
 1910 - Paul Heyse
 1911 - Maurice Maeterlinck
 1912 - Gerhart Hauptmann
 1913 - Rabindranath Tagore
 1915 - Romain Rolland
 1916 - Verner von Heidenstam
 1917 - Karl Adolph Gjellerup, Henrik Pontoppidan
 1918 - Enginn verðlaunahafi
 1919 - Carl Spitteler
 1920 - Knut Hamsun
 1921 - Anatole France
 1922 - Jacinto Benavente
 1923 - William Butler Yeats
 1924 - Wladyslaw Reymont
 1925 - George Bernard Shaw
 1926 - Grazia Deledda
 1927 - Henri Bergson
 1928 - Sigrid Undset
 1929 - Thomas Mann
 1930 - Sinclair Lewis
 1931 - Erik Axel Karlfeldt
 1932 - John Galsworthy
 1933 - Ivan Bunin
 1934 - Luigi Pirandello
 1936 - Eugene O'Neill
 1937 - Roger Martin du Gard
 1938 - Pearl S. Buck
 1939 - Frans Eemil Sillanpää
 1944 - Johannes V. Jensen
 1945 - Gabriela Mistral
 1946 - Hermann Hesse
 1947 - André Gide
 1948 - T. S. Eliot
 1949 - William Faulkner
 1950 - Bertrand Russell
 1951 - Pär Lagerkvist
 1952 - François Mauriac
 1953 - Winston Churchill
 1954 - Ernest Hemingway
 1955 - Halldór Laxness
 1956 - Juan Ramón Jiménez
 1957 - Albert Camus
 1958 - Boris Pasternak
 1959 - Salvatore Quasimodo
 1960 - Saint-John Perse
 1961 - Ivo Andrić
 1962 - John Steinbeck
 1963 - Giorgos Seferis
 1964 - Jean-Paul Sartre (afþakkaði verðlaunin)
 1965 - Míkhaíl Sholokhov
 1966 - Shmuel Yosef Agnon, Nelly Sachs
 1967 - Miguel Angel Asturias
 1968 - Yasunari Kawabata
 1969 - Samuel Beckett
 1970 - Aleksandr Solzhenitsyn
 1971 - Pablo Neruda
 1972 - Heinrich Böll
 1973 - Patrick White
 1974 - Eyvind Johnson, Harry Martinson
 1975 - Eugenio Montale
 1976 - Saul Bellow
 1977 - Vicente Aleixandre
 1978 - Isaac Bashevis Singer
 1979 - Odysseas Elytis
 1980 - Czesław Miłosz
 1981 - Elias Canetti
 1982 - Gabriel García Márquez
 1983 - William Golding
 1984 - Jaroslav Seifert
 1985 - Claude Simon
 1986 - Wole Soyinka
 1987 - Joseph Brodsky
 1988 - Naguib Mahfouz
 1989 - Camilo José Cela
 1990 - Octavio Paz
 1991 - Nadine Gordimer
 1992 - Derek Walcott
 1993 - Toni Morrison
 1994 - Kenzaburo Oe
 1995 - Seamus Heaney
 1996 - Wislawa Szymborska
 1997 - Dario Fo
 1998 - José Saramago
 1999 - Günter Grass
 2000 - Gao Xingjian
 2001 - V.S. Naipaul
 2002 - Imre Kertész
 2003 - J. M. Coetzee
 2004 - Elfriede Jelinek
 2005 - Harold Pinter
 2006 - Orhan Pamuk
 2007 - Doris Lessing
 2008 - J. M. G. Le Clézio
 2009 - Herta Müller
 2010 - Mario Vargas Llosa
 2011 - Tomas Tranströmer
 2012 - Mo Yan
 2013 - Alice Munro
 2014 - Patrick Modiano
 2015 - Svetlana Aleksíevítsj
 2016 - Bob Dylan
 2017 - Kazuo Ishiguro
 2018 - Olga Tokarczuk (veitt 2019)
 2019 - Peter Handke 
 2020 - Louise Glück
 2021 - Abdulrazak Gurnah
 2022 - Annie Ernaux
Eftirfarandi konur hafa hlotið Nóbelsverðlaunin í bókmenntum: Selma Lagerlöf, Grazia Deledda, Sigrid Undset, Pearl S. Buck, Gabriela Mistral, Nelly Sachs, Toni Morrison, Nadine Gordimer, Wislawa Szymborska, Elfriede Jelinek, Doris Lessing, Herta Müller, Alice Munro, Svetlana Aleksíevítsj, Olga Tokarczuk, Louise Glück og Annie Ernaux. Aðrir verðlaunahafar eru karlmenn.

Tenglar 
 http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html

Heimildir

Tilvísanir

Bókmenntaverðlaun
Nóbelsverðlaun
Listar um bókmenntir
Bókmenntir