Safali

{{Taxobox
| name = Safali
| status = LR/lc 
| image = Sable - 2.png
| image_width = 250px
| regnum = Dýraríki (Animalia)
| phylum = Seildýr (Chordata)
| classis = Spendýr (Mammalia)
| ordo = Rándýr (Carnivora)
| familia = Marðarætt (Mustelidae)
| genus = Martes
| species = Safali| binomial = Martes zibellina| binomial_authority = Linnaeus, 1758
| range_map = Sable area.png
| range_map_caption = Útbreiðsla Safala (grænt)
}}

Safali (fræðiheiti: Martes zibellina) er marðardýr sem lifir í taiga skógum Asíu (Rússlandi, austur Kasakstan, norður Mongólíu, Kína, Kóreu og Hokkaido í Japan) og hefur verið mjög eftirsóttur síðan á miðöldum vegna feldsins. Útbreiðsla hans var áður miklu meiri og náði vestur til Póllands og Skandinavíu í byrjun miðalda.  Orðið safali er einnig haft um feldinn sjálfan sem enn í dag er lúxusvara. Nær öll skinn á markaðnum eru af dýrum úr ræktunarbúum. Í tímaritinu Náttúrufræðingnum árið 1931 stendur: Hið fræga grávörudýr, safallinn (rándýr af marðaættinni), sem lifir í Síberíu, er eins á litinn allt árið, fagurgrár. 

Orðsifjar
Nafnið safali virðist vera af Slavneskum uppruna og hefur komið í orðaforða flestra vesturevrópskra tungumála í gegnum skinnaverslun á snemm-miðöldum. Þannig að Rússneska соболь (sobol) og Pólska soból urðu Þýska Zobel, Hollenska Sabel, Enska Sable;  Franska zibeline, Spænska cibelina, cebellina, Finnska soopeli, Portúgalska zibelina  og Miðalda Latínu zibellina dregin af Ítalska forminu (zibellino).

Lýsing
Karldýr eru 38 til 56 sm á lengd, þar af skottið 9 til 12 sm, og eru um 880 til 1800g. Kvendýrin eru 35 til 51 sm á lengd, þar af skott um 7,2 til 11,5 sm.  Vetrarfeldurinn er síðhærðari og þéttari en sumarfeldurinn. Mismunandi undirtegundir sýna landfræðilegan breytileika í feldlit; liturinn getur verið frá ljósbrúnum til nær svarts. Dýrin eru yfirleitt ljósari á kviði og dekkri á baki og fótum. Japanskir safalar (þekktir sem クロテン eða kuroten'') eru sérstaklega dökkir á baki og fótum. Einstaklingar geta einnig haft ljósan blett framan á hálsi sem getur verið grár, hvítur eða ljósgulur. Feldurinn er mýkri og silkikenndari en á amerískum mörðum. Safalar líkjast mikið  skógarmerði í stærð og útliti, en hafa frammjórra höfuð, lengri eyru og hlutfallslega styttri skott. 

Atferli

Safalar búa í þéttum skógum vöxnum aðallega greni, furu, lerki, Cedrus, og birki bæði á láglendi og hálendi. Þeir verja svæði sem geta verið frá 4 til 30km2, allt eftir landslagi og framboði af fæðu. Hinsvegar geta þeir farið umtalsverðar vegalengdir í fæðuleit og 6 til 12 km á dag hafa verið skráð.

Safalar búa í göngum nálægt ám og í þéttustu skógum. Þeir eru góðir að klifra kletta og tré. Þeir eru aðallega rökkurdýr, veiða á mörkum dags og nætur, en eru virkari að degi til á mökunartíma. Bæli þeirra eru vel falin, og fóðruð með grasi og feldhárum, en geta verið tímabundin, sérstaklega á veturna, þegar dýrið ferðast víða í leit að bráð.

Safalar eru alætur, og er fæða þeirra breytileg eftir árstíðum. Að sumri veiða þeir mikið héra og önnur smá spendýr. Að vetri, þegar þeir eru bundir við bæli sín vegna frosts og snjóa, éta þeir ber, nagdýr, héra, og jafnvel smáa moskushirti. Þeir veiða einnig hreysiketti, smáar víslur og fugla. Stundum fara safalar í slóðir úlfa og bjarna og nærast á leifum bráðar þeirra. Þeir éta lindýr svo sem snigla, sem þeir nudda við jörðina til að losna við slímið. Safalar éta einnig fisk sem þeir veiða með framloppunum.

Safalar veiða aðallega eftir hljóð og lykt, og hafa mjög næma heyrn. Þeir marka sér svæði með lykt sem þeir mynda með lyktarkyrtli á kviði. Rándýr safala eru flest stærri rándýr, svo sem úlfar, refir, jarfar, tígrisdýr, gaupur, ernir og stórar uglur.

Fjölgun
Mökun er yfirleitt milli júní og 15da ágúst, þó er tímabilið breytilegt eftir landssvæðum. Þegar þeir eru að para sig, hlaupa þeir, hoppa og mala (áþekkt köttum). Karldýrin grafa meters langar rásir í snjóinn, gjarnan með tíðum þvaglátum. Karldýrin berjast kröftuglega við hvert annað um hylli kvendýranna. Kvendýrin fá egglos(estrus) að vori. Mökun getur tekið allt að átta tíma. Eftir frjóvgun, festist ekki blastocyst við vegg legsins. Þess í stað gerist það átta mánuðum síðar; þó meðganga endist í 245 til 298 daga, þá tekur þroski fósturs aðeins 25–30 daga. Safalar eignast afkvæmin í holum trjám sem þeir fóðra með mosa, blöðum og grasi.  Gotin eru frá einum til sjö unga, þó yfirleitt séu þeir tveir til þrír. Karldýrin hjálpa kvendýrunum við að verja svæðin og safna fæðu.

Safalar fæðast með bæði augu lokuð og með mjög gisinn feld. Nýfæddir ungar eru um 25 til 35g og 10 til 12 sm langir. Þeir opna augun eftir 30 til 36 daga, og yfirgefa bælið stuttu seinna. Sjö vikna gamlir hætta þeir á spena og er gefið uppæld fæða. Þeir ná kynþroska tveggja ára gamlir. Þeir hafa náð allt að 22 ára aldri á loðdýrabúum, en villtir ná þeir allt að 18 árum.

Safalar geta blandast skógarmörðum. Þetta hefur sést í náttúrunni, þar sem útbreiðsla þessara tveggja tegunda skarast Úralfjöll, og er stundum gert viljandi á loðdýrabúum. Blendingurinn, nefndur kidus''', er aðeins minni en hreinræktaður safali, með grófari feld, með langt úfið skott,en að öðru leyti eins. Kidus er venjulega ófrjór, þó hefur eitt skráð tilfelli verið þar sem kvenkyns kidus eignaðist afkvæmi með skógarmerði.

Heimildir 

Marðarætt