alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Íverufall

Íverufall (inessivus, úr latínu īnsum „ég er í, ég tilheyri“) er fall sem fallorð geta staðið í í sumum tungumálum. Þetta fall er eitt af staðarföllunum í basknesku, finnsku, eistnesku og ungversku.

Notkun eftir tungumálum

Eistneska 
Í eistnesku er íverufall sýnt með endingunni -s.

Finnska 
Íverufall er eitt af sex staðarföllum í finnsku. Önnur staðarföll í finnsku eru úrferðarfall, íferðarfall, nærverufall, sviptifall og tilgangsfall. Í finnsku er íverufall táknað með endingunni -ssa eða -ssä, eins og kemur fram í þessum dæmum:

Ungverska 
Í ungversku er íverufall sýnt með endingunni -ben en getur þó skipt um sérhljóða enda sérhljóðasamræmi í orðum mjög algengt líkt og í skyldum málum.

Tengt efni 
 Nærverufall

Föll (málfræði)
Auður Eir Vilhjálmsdóttir

Auður Eir Vilhjálmsdóttir (f. 21. apríl 1937) er íslenskur prestur og fyrsta konan á Íslandi sem hlaut prestvígslu í Þjóðkirkjunni. 

Auður Eir fæddist í Reykjavík og foreldrar hennar voru Inga Árnadóttir (1903-1995) húsmóðir og Vilhjálmur Þ. Gíslason (1897-1982) útvarpsstjóri. Maður Auðar er Þórður Örn Sigurðsson (f. 1935) og eiga þau fjórar dætur.

Menntun og starfsferill 
Hún lauk stúdentsprófi frá Verslunarskóla Íslands árið 1956 og embættisprófi í guðfræði frá Háskóla Íslands árið 1962. Séra Auður Eir hlaut prestvígslu 29. september árið 1974, fyrst kvenna á Íslandi. Hún tók formlega við embætti 1. október og fór fyrst til þjónustu á Suðureyri við Súgandafjörð en frá 1978-1998 var hún sóknarprestur í Kirkjuhvolsprestakalli í Rangaárvallasýslu og starfaði svo síðar sem sérþjónustuprestur í Reykjavík. Auður Eir var í framboði til embættis biskups Íslands árið 1997 en náði ekki kjöri. Árið 1993 stofnaði Auður Eir Kvennakirkjuna sem var sjálfstæður hópur innan Þjóðkirkjunnar.

Auður Eir starfaði sem lögreglukona með námi og var starfsmaður á skólaheimilinu á Bjargi á Seltjarnarnesi. Hlutverk hennar á Bjargi varð síðar afar umdeilt en nokkrar stúlkur sem dvöldu á heimilinu sökuðu starfskonur um harðræði og ofbeldi. Auður fékk viðurkenningu Jafnréttisráðs árið 2000 en síðar komst í hámæli meint harðræði hennar á skólaheimilinu. Aðspurð um hlutverk sitt í harðræðinu svaraði hún að svarið kæmi síðar. Fjölmiðlar hafa ekki fylgt því eftir og fengið svar við því hvenær væri von á svari.

Auður Eir hlaut riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu árið 2005.

Tilvísanir 

Íslenskir prestar
Íslenskir kvenprestar

Íslenskir guðfræðingar
Íslenskar konur
Stúdentar úr Verslunarskóla Íslands
Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Plútó (dvergreikistjarna)

Fyrir rómverska guðinn, sjá Plútó (guð).

Plútó (tákn:  og ) er dvergreikistjarna í Kuiperbeltinu, 2300 km í þvermál. Minnsta fjarlægð Plútós frá jörðu er um 4290 milljón kílómetrar og sú mesta um 7530.  Bandaríski stjörnufræðingurinn Clyde Tombaugh (1906-1997) uppgötvaði Plútó árið 1930 en nafnið valdi hann eftir uppástungu 11 ára stúlku, Venetiu Burney (fædd Venetia Phair). 

Sporbaugur Plútós um sólu liggur ekki í sömu sléttu og sporbaugar reikistjarnanna heldur hallar hún um 17 gráður miðað við sléttu þeirra.  Ennfremur er sporbaugurinn óvenju ílangur og liggur að hluta fyrir innan sporbaug Neptúnusar.  

Árið 1988 uppgötvuðu vísindamenn hjá NASA að birta Plútós dofnaði lítils háttar þegar hann bar í stjörnu, en það var talið sanna að Plútó hefði lofthjúp.

Plútó hefur fjóra fylgihnetti, en sá fyrsti sem fannst nefnist Karon.  Karon er 900 km í þvermál og um sex daga á leið sinni kringum Plútó. Hinir þrír fylgihnettirnir heita Nix, Hýdra og P4. Nix og Hýdra fundust í maí 2005 og tilvist þeirra var staðfest í febrúar 2006 en P4 í júlí 2011.

Plútó var lengi talin níunda reikistjarna sólkerfisins, eða frá 1930 til 24. ágúst 2006, þegar samþykkt var eftir heitar umræður á þingi Alþjóðasambands stjörnufræðinga að telja Plútó ekki lengur reikistjörnu, heldur dvergreikistjörnu. Ástæðan var m.a. sú að Plútó er aðeins einn af þúsundum þekktra geimfyrirbæra í Kuiperbeltinu og sum eru líklega stærri en hann. Einnig er sporbaugur Plútós talsvert frábrugðinn sporbaugum reikistjarnanna.

Heimildir 
 
 Mitton, Jacqueline og Mitton, Simon. 2000. Stjörnufræði fyrir byrjendur. Mál og Menning, Reykjavík.

Tilvísanir

Tenglar 
 Ítarlegar upplýsingar um Plútó á Stjörnufræðivefnum 
 Ítarlegar upplýsingar um Karon á Stjörnufræðivefnum 
 Ítarlegar upplýsingar um Nix og Hýdra á Stjörnufræðivefnum
 Ítarlegar upplýsingar um New Horizons á Stjörnufræðivefnum 
 
 
 
 Plútó - Nýja reikistjarnan og allar hinar; grein í Heimskringlu 1932

Sólkerfið
Dvergreikistjörnur
Ate

Ate (forngríska: Ἄτη) er gyðja mistaka og eyðileggingar í grískri goðafræði, dóttir Seifs eða Eris. Í Ilíonskviðu er hún elsta dóttir Seifs.

Orðið getur átt við þær gerðir fornhetja sem verða þeim að falli (yfirleitt vegna hybris).

Grísk goðafræði
Forngrískar bókmenntir
Guðlast

Guðlast eða goðgá er níð sem beinist að goðmagni eða goðmögnum. Guðlast var bannað á Íslandi með lögum en þau lög voru afnumin árið 2015. 

Um fjórðungur landa og svæða heims var með refsingar við guðlasti árið 2014, samkvæmt Pew research center.

Í 13 löndum er dauðarefsing við lýði sem viðurlög við guðlasti árið 2022: Afganistan, Brúnei, Íran, Malasía, Maldívur, Máritanía, Nígería, Pakistan, Katar, Sádi Arabia, Sómalía, Sameinuðu Arabísku furstadæmin, og Jemen.

Tengt efni 
 Guðlast á Íslandi

Tjáningarfrelsi
Urriðafoss

Urriðafoss er neðsti foss í Þjórsá. Fossinn steypist fram af misgengisstalli í Hreppamynduninni. Urriðafoss er einn vatnsmesti foss landsins og er meðalrennsli Þjórsár við Urriðafoss um 360 rúmmetrar á sekúndu (m³/s). Einungis Ölfusá er vatnsmeiri. Fallhæð fossins er 6 metrar þar sem hann er hæstur. Á vetrum getur myndast allt að 20 metra þykk íshrönn við fossinn, svokölluð Urriðafosshrönn.

Virkjunaráform 

Á fyrri hluta 20. aldar stofnaði Einar Benediktsson Fossafélagið Títan með það að markmiði virkja Urriðafoss og leggja þangað járnbraut frá Reykjavík. Árið 1927 fékk Títan leyfi til að reisa 160.000 hestafla aflstöð við Urriðafoss en ekkert varð úr framkvæmdum.

Landsvirkjun áformar að reisa Urriðafossvirkjun við fossinn. Vatni verður þá veitt í jarðgöngum austan við Urriðafoss og mun fossinn nánast hverfa.

Samkvæmt áætlunum verður virkjun við Urriðafoss 125 MW að afli og orkugeta hennar um 930 GWst/ári. Áformað er að mynda inntakslón með stíflu í Þjórsá við Heiðartanga og stíflugörðum.

Aðrir fossar í Þjórsá 

Margir aðrir fossar eru í Þjórsá og flestir hærri en Urriðafoss, þótt hann sé þeirra vatnsmestur.
 Hestfoss
 Búðafoss 7 m
 Þjófafoss 11 m
 Tröllkonuhlaup (Tröllkonufoss)
 Gljúfurleitarfoss 28 m
 Dynkur (Búðarhálsfoss) 38 m (samanlögð fallhæð)
 Hvanngiljafoss (Kjálkaversfoss) 7 m

Heimildir 

 
 Nýjar virkjanir í Þjórsá, upplýsingavefur Landsvirkjunar
 Upplýsingaskilti við Urriðafoss
 Urriðafossvirkjun (Landsvirkjun)
 Sigurður Þórarinsson 1978: Fossar á Íslandi. Náttúruverndarráð

Fossar á Íslandi
Þjórsá
Da Nang-flugvöllur

Da Nang-flugvöllur er flugvöllur í Da Nang í Víetnam.

Flugfélög og áfangastaðir 
 Asiana Airlines (Seoul-Incheon)
 Far Eastern Air Transport (Taipei-Taiwan Taoyuan)
 Pacific Airlines (Ho Chi Minh City)
 PBair (Bangkok-Suvarnabhumi)
 SilkAir (Singapúr)
 Vietnam Airlines (Buon Ma Thuot, Hanoi, Ho Chi Minh City, Nha Trang, Pleiku, Qui Nhon)

Heimildir 

Flugvellir í Víetnam
Fossafélagið Títan

Fossafélagið Títan (eða á dönsku  Aktieselskabet Titan) var félag sem Einar Benediktsson skáld stofnaði árið 1914 ásamt fleiri aðilum til að virkja Þjórsá og fleiri íslensk fallvötn. Á árunum 1914 til 1919 aflaði félagið sér hlutafjár og vatnsréttinda með samningum við jarðeigendur og stóð fyrir rannsóknum. Norski vélfræðingurinn Gotfred Sætersmoen kom til Íslands á vegum félagsins og árin 1915 -1917 rannsakaði hann Þjórsársvæðið. Félagið gaf út bókina „Vandkraften i Thjorsá elv, Island“ árið 1918 og fjallaði hún um niðurstöður rannsókna á Þjórsársvæðinu og virkjunaráform félagsins. Fossafélagið Títan áformaði að virkja Búrfell og Urriðafoss. Alþingi hafði sett á stofn fossnefnd til að gera tillögu um framtíðarstefnu í virkjanamálum og vonuðust stjórnendur Fossafélagsins eftir því að sú nefnd yrði þeim hliðholl.

Árið 1918 var Einar Benediktsson og Fossafélagið Títan búnir að kaupa upp flest vatnsréttindi í afréttum hreppa í uppsveitum Árnessýslu. Landsstjórnin sendi þá símskeyti til allra sýslumanna og  benti á að vatnsréttindi væru almenningseign og að  svokölluð fossnefnd teldi alla þá sölusamninga sem hreppar hefðu gert um vatns- og landsréttindi í afréttum ólögmæta.

Árið 1927 fékk félagið leyfi til að reisa 160.000 hestafla aflstöð við Urriðafoss en ekkert varð úr framkvæmdum.
Fossafélagið  Títan keypti hálfa jörðina Skildinganes í því augnamiði að koma þar upp hafnaraðstöðu.

Eftirmálar af vatnsréttindakaupum 
Fossafélagið Títan var leyst upp árið 1951 og árið 1952 keypti íslenska ríkið öll réttindi og greiddi 600 þúsund norskar krónur og 200 þúsund íslenskar krónur fyrir vatnsréttindin. Þessi vatnsréttindi voru svo lögð af Ríkissjóði til Landsvirkjunar árið 1965. Hins vegar er í úrskurði Óbyggðanefndar um eignarréttindi á Gnúpverjaafrétti frá 21. mars 2003 komist að þeirri niðurstöðu að framsal vatnsréttinda í byrjun aldarinnar hafi byggst á vanheimild og hafi því Gnúpverjahreppur ekki átt vatnsréttindin þegar þau voru seld til Títans því þau hafi verið í eigu ríkisins.

Heimildir 
 Nýjar virkjanir í Þjórsá - Fossafélagið Títan 
 hlutabréf í fossafélaginu Títan á uppboði í Noregi
 Mbl. 2. apríl 2002: Á Landsvirkjun að greiða auðlindagjald?
 Mbl. 12. desember 2002: Áttu ekki réttindin sem þeir seldu
 Mbl. 22. ágúst 1998 Draumurinn um eimreið 
 Raunhæf áform eða loftsýn? Vísbending, 50. tölublað (17.12.1999), Blaðsíða 8
 Guðjón Friðriksson: Einar Benediktsson. Ævisaga II og III, 1999 og 2000.

Íslensk orkufyrirtæki
Rauðavatn

Rauðavatn er stöðuvatn í nágrenni Reykjavíkur, nánar tiltekið norðan Elliðavatns. Við Rauðavatn voru fyrstu skref skógræktar á Íslandi tekin í upphafi 20. aldar, en skógrækt fór þá einnig fram á Grund í Eyjafirði, á Hallormsstað og á Þingvöllum. Rauðavatn var vettvangur Skógræktarfélags Reykjavíkur.

Tenglar 
 Fjallafururnar við Rauðavatn; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932
 

Stöðuvötn á Íslandi
Landafræði Reykjavíkur
Thorarensen

Thorarensen er eitt algengasta íslenska ættarnafnið. Nafnið er komið frá Þórarni Jónssyni (1719-1767) sýslumanni á Grund í Eyjafirði.

Þekktir nafnberar
Bjarni Thorarensen skáld
Björg Thorarensen lagaprófessor
Jakob Thorarensen skáld
Jón Thorarensen fv. prestur í Neskirkju
Þorsteinn Thorarensen lögfræðingur og bókaútgefandi

Tilvísanir 
Íslensk ættarnöfn
Ættarnöfn
Hansen

Hansen er þriðja algengasta ættarnafnið á Íslandi.

Nafnberar
Friðrik Hansen
Jógvan Hansen (Færeyingur)

Íslensk ættarnöfn
Ættarnöfn
Möller

Möller er fimmta algengasta ættarnafnið á Íslandi.

Þekktir nafnhafar
Kristján L. Möller
Ásta Möller

Íslensk ættarnöfn
Thoroddsen

Thoroddsen er sjötta algengasta ættarnafnið á Íslandi. Þórður, sonur Þórodds Þóroddssonar á Vatnseyri, kallaði sig fyrstur ættarnafninu Thoroddsen. Hann bjó á Reykhólum um 1800, og var giftur Þóreyju Gunnlaugsdóttir.

Þekktir nafnhafar
Arnar Eggert Thoroddsen tónlistargagnrýnandi
Ásdís Thoroddsen kvikmyndagerðarkona
Björn Thoroddsen tónlistarmaður
Curver Thoroddsen tónlistarmaður
Einar Thoroddsen læknir
Gísli Thoroddsen matreiðslumeistari
Gunnar Thoroddsen forsætisráðherra
Halldóra Thoroddsen rithöfundur
Hrafn Thoroddsen tónlistarmaður
Jón Thoroddsen eldri skáld 
Katrín Thoroddsen læknir og alþingismaður
Magnús Thoroddsen hæstaréttarlögmaður
 Sigurður Thoroddsen landsverkfræðingur. 
 Sigurður Skúlason Thoroddsen verkfræðingur
Skúli Thoroddsen þingmaður
Theódóra Thoroddsen skáld
Þorvaldur Thoroddsen náttúrufræðingur

Íslensk ættarnöfn
Sydney White

Sydney White (einnig þekkt undir vinnuheitinu Sydney White og nördarnir sjö) er bandarísk gamanmynd frá árinu 2007 með Amöndu Bynes, Söru Paxton og Matt Long í aðalhlutverki og er byggð á sögunni um Mjallhvíti og dvergana sjö.

Söguþráður
Piparúði

Piparúði er varnarúði sem veldur tárarennsli, þ.e. efnablanda sem veldur kláða í augum, særindum og jafnvel tímabundinni blindu. Lögregluþjónar nota hann víða — t.d. til að drepa óeirðarseggjum á dreif og til að koma í veg fyrir múgsöfnun. Piparúðinn er sumstaðar notaður til sjálfsvarnar og þar á meðal til að verjast mannýgum hundum eða öðrum illvígum skepnum.

Tengt efni 
 Táragas

Ytri tenglar 
 

Efnavopn
Óeirðir
Sjálfsvörn
Vörubíll

Vörubíll er stórt farartæki notað til að flytja vörur, efni eða útbúnaði. Í mörgum löndum er þörf á sérstöku ökuskírteini til að aka vörubílum.

Farartæki
Almenningssamgöngur

Almenningssamgöngur er hugtak í samgöngumálum sem á við um þær almenningsþjónustur sem almenningur borgar fargjald fyrir til að nota. Almennisamgöngur eru í raun hver sá ferðamáti sem ætlaður er almenningi en ekki til einkanota. Dæmi um slíkt eru áætlunarbifreiðar og lestarþjónustur, flugvélar, ferjur og leigubílar. Almenningsamgöngur fylgja yfirleitt tímaáætlun og fara fastar leiðir.

Almenningssamgöngur
Saga tölvuleikjavéla (fyrsta kynslóð)

Fyrsta kynslóð tölvuleikjavéla stóð yfir frá 1972 til 1977. Leikjatölvurnar voru Magnavox Odyssey, Magnavox Odyssey 100, Magnavox Odyssey 200, Wonder Wizard 7702, Pong og Coleco Telstar.

Samanburður

Leikjatölvur
Setlagafræði

Setlagafræði er sú undirgrein jarðfræðinnar, sem fjallar um set í víðu samhengi, t.d. veðrun og rof, flutning sets og setmyndun í mismunandi setmyndunarumhverfum. Hún er að miklu leyti tengd jarðlagafræði. Þeir sem leggja stund á setlagafræði kallast setlagafræðingar.

Til setlagafræðinnar teljast rannsóknir á sandi, leðju (silti), leir og þeim ferlum sem leiða til setmyndunar þessara efna. Setlagafræðingar beita skilningi sínum á þeim ferlum sem þeir sjá í dag og túlka jarðsöguna með því að rannsaka setberg og setmyndanir.

Setberg þekur meirihluta af yfirborði jarðar. Í því er að finna stóran hluta af sögu jarðar og það varðveitir alla steingervinga. Setlagafræðin er nátengd jarðlagafræði, fræðigreininni sem fæst við eðlisfræðileg og tímafræðileg tengsl á milli berglaga eða jarðlaga.

Sú jarðfræðilega forsenda að nútíminn sé lykilinn að fortíðinni er grunnurinn að því að ákvarða hvernig setmyndun átti sér stað í gegnum jarðsöguna. Með því að bera saman svipuð einkenni nútíma setmyndana við eldri setmyndanir (t.d. sandskafla sem myndast í dag við sandskafla sem mynduðust í fjarlægri fortíð og varðveittust í fornum sandsteini) geta
jarðfræðingar byggt upp líkön af setmyndun í fornumhverfi.

Jarðfræði
Setlagafræði
Savanna tríóið - Savanna tríóið 1968

Savanna tríóið - Savanna tríóið   er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1968. 
Á henni flytur Savanna tríóið þjóðleg lög. Kápumynd Jón Guðmundsson.

Lagalisti
Eitt sinn var ég ógiftur - Lag - texti: Þórir Baldursson — Sigurður Þórarinsson
Barn - Lag - texti: Ragnar Bjarnason — Steinn Steinarr 
Suliram (Vögguljóð) - Lag - texti: Indónesískt þjóðlag— Jón Örn Marinósson
Gestur - Lag - texti: Þórir  Baldursson — Davíð Stefánsson
Teitur tinari - Lag - texti: Írskt þjóðlag — Jón Örn Marinósson
Einn ég fer um auða slóð - Lag - texti: T. Paxton — Hinrik Bjarnason
Vindur blés - Lag - texti: I. Tyson — Hinrik Bjarnason
Nikkólína - Lag - texti: Erlent alþýðulag — Ingimundur
Á Dökkumiðum - Lag - texti: Þórir  Baldursson — Davíð Stefánsson
Yfir græði og grundum - Lag - texti: Franskt þjóðlag — Sigurður Þórarinsson
Bílavísur - Lag - texti: Erlent alþýðulag — Ingimundur

Um lögin

Textabrot af bakhlið plötuumslags 

SG-hljómplötur
Hljómplötur gefnar út árið 1968
Saga tölvuleikjavéla (önnur kynslóð)

Önnur kynslóð tölvuleikjavéla hófst árið 1976 með Fairchild Channel F tölvunni. Atari 2600 var vinsælasta tölvan á meðan á annarri kynslóð stóð eða til ársins 1984. Aðrar vinsælar tölvur voru Intellivision, Odyssey 2 og ColecoVision. Árið 2004 hafði Atari 2600 selst í 30 milljónum eintaka.

Myndir af leikjatölvum

Frægir tölvuleikir sem komu út á þessum tíma

Leikjatölvur
Veðrun

Veðrun er ferlið þegar berg grotnar niður. Veðrun skiptist í þrjá flokka, aflræna veðrun, lífræna veðrun og efnaveðrun. Mismunandi tegundir veðrunar hjálpast að við niðurbrot bergs, þar sem aflveðrun og lífræn veðrun eykur það yfirborð bergs, sem efnaveðrun getur unnið á. Við veðrun rúnnast setkorn þar sem veðrunin vinnur best á hornum bergkorna en verst á flötum.

Aflræn veðrun

Aflræn veðrun er aflrænt niðurbrot bergs fyrir tilstilli útrænna afla, svo sem vinds, vatns og sólar. Til hennar telst meðal annars frostveðrun, hitaþensla og fargléttir.

Frostveðrun
Frostveðrun á sér stað þar sem hitasveiflur milli frosts og þíðu eru algengar, svo sem á Íslandi. Vatn seytlar í sprungur í bergi þar sem það þenst út við að frjósa. Útþensla vatnsins sprengir bergið, sprungurnar stækka og vatnið nær að seytla lengra inn áður en það frýs aftur.

Hitaþensla
Hitaþensla á sér stað þar sem hitasveifla sólarhringsins er mikil, t.d. í eyðimörkum. Þegar berg hitnar þenst það út en við kólnun dregst það saman. Sífelld útþensla og samdráttur veldur álagi á steindir bergsins og það flagnar.

Fargléttir
Fargléttir verður þegar þegar þrýstingur á bergi minnkar, t.d. vegna rofs efri berglaga. Við þrýstingsminnkunina þenst bergið út og flagnar í þynnur samsíða yfirborði.

Lífræn veðrun
Lífræn veðrun verður vegna virkni lífvera. Má þar nefna rótarfleygun, sem á sér stað þar sem rætur plantna troða sér inn í bergsprungur og víkka þær. Einnig geta sveppir, fléttur og örverur grafið sig inn í berg eða innbyrt það.

Efnaveðrun
Efnaveðrun á sér stað þegar berg grotnar við efnahvörf. Þá hvarfast berg við utanaðkomandi efni, svo sem gastegundir, vatn eða vatnslausnir. Við það breytist efnasamsetning steinda í berginu. Auðleysanlegastar eru þær steindir, sem kristallast við hátt hitastig, svo sem ólívín og pýroxen, en efnaveðrun vinnur síst á steindum, sem kristallast við lágt hitastig, eins og kvars. Efnaveðrun er afar mikilvirk á Íslandi. Ástæður þess eru meðal annars gljúp berglög, mikil úrkoma og jarðhiti, sem hraðar efnahvörfum, og að íslenskt berg er tiltölulega auðleysanlegt. Til efnaveðrunar teljast meðal annars uppleysing, vötnun og oxun.

Uppleysing
Uppleysing gerist þegar súrt vatn rennur um sprungur í bergi og leysir upp efni í steindum þess. Saltsteinn og kalsít leysast auðveldlega upp í súrri lausn.

Vötnun
Vötnun verður þegar síliköt, svo sem ólivín og orþóklas, leysast upp í jónuðu vatni og mynda leirsteindir (kaólinít).

Oxun
Oxun gerist þegar súrefni gengur í samband við efni í bergi. Algengast er að tvígilt járn oxist yfir í þrígilt en við það fær berg appelsínugulan eða rauðleitan blæ.

Jarðfræði
Setlagafræði
Rof

Rof er flutningur setkorna og annarra uppleystra efna með roföflum frá veðrunarstað til setmyndunarstaðar. Til rofafla teljast meðal annars jöklar, vatnsföll, vindar og hafstraumar. Þyngdarkraftur jarðar skipar stóran sess í rofi, bæði sem hluti af fyrrnefndum roföflum en einnig sem eðjuflóðavaldur. Rof er einn stærsti þáttur landmótunar þar sem bergmylsnan, sem roföflin flytja, sverfur undirliggjandi berg.

Flutningsmáti sets í straumefnum, svo sem vindi og vatnsföllum, er með tvenns konar hætti. Annars vegar er um að ræða botnskrið stærri korna þar sem þau annað hvort skríða eða hoppa eftir botninum. Hins vegar er aursvif smærri korna í svo kallaðri grugglausn. Hvort setkorn ferðast með botnskriði eða aursvifi fer eftir kornastærð og straumhraða.

Jarðfræði
Setlagafræði
Apúlía

Apúlía (ítalska: Puglia) er hérað á Ítalíu. Höfuðborgin er Bari. Héraðið er staðsett í suðurhluta skaga landsins, sem liggur að Adríahafi í austri, Jónahafi í suðaustri og Otrantósundi og Taranto-flóa í suðri. Svæðið er 19.345 ferkílómetrar og íbúar þess eru um fjórar milljónir manna.

Héraðið á landamæri að ítölsku héruðunum Mólíse í norðri, Kampaníu í vestri og Basilíkata í suðvestri.

Svæðið heitir Púl eða Púlsland (og Bari heitir Bár) í íslenskum fornritum (t.d. af Nikulási Bergþórssyni).

Tenglar 

 Lorenzo Lozzi Gallo, Apulia in Medieval Scandinavian Literature, in Plurimondi, 2011, 7-34
 Tommaso Marani: Leiðarvísir. Its Genre and Sources, with Particular Reference to the Description of Rome. 2012, Durham.
 Interactive map of all locations mentioned in Leiðarvísir (Marani, 2011)

Héruð Ítalíu
Basilíkata

Basilíkata (ítalska: Basilicata) er sjálfstjórnarhérað á Ítalíu.

Héruð Ítalíu
Lígúría

Lígúría (ítalska: Liguria) er hérað á Ítalíu. Lígúría deilist niður í 4 undirhéruð og 234 bæjarfélög.

Héruð Ítalíu
Mólíse

Mólíse (ítalska: Molise) er hérað á austurströnd Ítalíu sem liggur sunnan við Abrútsi, austan við Latíum og norðan við Kampaníu og Apúlíu. Höfuðstaður héraðsins er borgin Campobasso. Íbúar eru um 320 þúsund. Héraðið skiptist í tvær sýslur: Campobasso og Isernia.

Héruð Ítalíu
Trentínó-Suður-Týról

Trentínó-Suður-Týról (ítalska: Trentino Alto-Adige) er sjálfstjórnarhérað á Ítalíu. Íbúar eru rúmlega milljón talsins þar af rúm 200.000 í borgunum tveimur, Trento og Bolzano. Í héraðinu eru tvær sýslur Trentó með 217 sveitarfélög og Bolzano með 116 sveitarfélög. 

Héruð Ítalíu
Trentínó-Suður-Týról
Héruð Ítalíu

20 héruð Ítalíu (Regioni italiane):

Héruð Ítalíu
Gunnlaugur Leifsson

Gunnlaugur Leifsson (d. 1218 eða 1219) var íslenskur rithöfundur og skáld. Hann var munkur í Þingeyraklaustri, en þar var klaustur af Benediktsreglu. 

Gunnlaugur samdi sögu Ólafs Tryggvasonar á latínu. Hún er nú glötuð, en talið að hún hafi verið talsvert aukin útgáfa af hinni latnesku Ólafs sögu Tryggvasonar eftir Odd Snorrason, klausturbróður hans á Þingeyrum. Snorri Sturluson studdist að hluta við sögu Gunnlaugs þegar hann vann að Heimskringlu. Kaflar úr verki Gunnlaugs voru teknir upp í Ólafs sögu Tryggvasonar hina mestu, sjá Simpson 2004:166.

Gunnlaugur samdi á latínu sögu Jóns Ögmundssonar hins helga, Hólabiskups. Þetta verk er glatað, en til eru íslenskar þýðingar á sögu Jóns. 

Talið er að Gunnlaugur hafi skrifað þátt á latínu um Þorvald víðförla, en hann er aðeins varðveittur í íslenskri þýðingu. 

Gunnlaugur mun hafa tekið þátt í að safna til jarteiknabókar Þorláks helga. 

Vitað er að Gunnlaugur skrifaði um Ambrósíus kirkjuföður. Nýlegar rannsóknir benda til að Ambrósíus saga, sem er íslensk þýðing á Vita sancti Ambrosii, geti verið verk Gunnlaugs. (Katrín Axelsdóttir 2005:349).

Loks samdi Gunnlaugur Merlínusspá, sem er íslensk þýðing á Prophetiae Merlini eftir Geoffrey frá Monmouth. Myndmálið í þýðingu Gunnlaugs sýnir að hann hafði góða þekkingu á íslenskri skáldskaparlist. Kvæðið er varðveitt í Hauksbók, það skiptist í tvo hluta og er alls 171 erindi, undir fornyrðislagi.

Heimildir
 Eysteinn Björnsson (2002). Index of Old Norse/Icelandic Skaldic Poetry. Gefið út á netinu: http://www.hi.is/~eybjorn/ugm/skindex/skindex.html  
 Merlínusspá, sjá http://www.hi.is/~eybjorn/ugm/skindex/gleifs.html  Úr útgáfum Finns Jónssonar og Ernst A. Kock.
 Guðrún Nordal (2001). Tools of Literacy : The Role of Skaldic Verse in Icelandic Textual Culture of the Twelfth and Thirteenth Centuries. University of Toronto Press. Bls. 168-169.
 Katrín Axelsdóttir (2005). "Gunnlaugur Leifsson og Ambrósíus saga". Skírnir, Haust 2005:337-349. ISSN 0256-8446
 Theodore M. Andersson (þýð.). (2003). Oddr Snorrason: The Saga of Olaf Tryggvason. Cornell University Press. ISBN 0-8014-4149-8 
 Simpson, Jacqueline (2004). "Olaf Tryggvason versus the Powers of Darkness" í The Witch Figure, bls. 165-187. Routledge. ISBN 0-415-33074-2

Tenglar
Þorvalds þáttur víðförla
Brot á latínu um Þorlák helga 
Jóns saga hins helga eftir Gunnlaug munk 
Ambrosius saga byskups  (myndir)
Ambrosius saga byskups  (texti)

Íslensk skáld
Íslenskir rithöfundar
Konungasögur
Straujárn

Straujárn er heimilistæki sem notað er til að slétta krumpur og fellingar í efni og fötum með þrýstingi og hita og stundum einnig með gufu. Straujárn er hitunarplata með handfangi. 

Áður var vanalegt að straujárn væru gerð úr smíðajárni. Það var þá flöt járnplata með handfangi og var platan hituð í eldi. Síðan voru framleidd straujárn sem voru flatur járnkassi sem fylltur var af heitum trékolum. Straujárn eru nú oftast framleidd úr áli eða ryðfríu stáli og hituð með rafmagni. Gufustraujárn eru algeng en það eru  straujárn  með innbyggðu vatnsíláti þar sem vatn er hitað í gufu sem úðað er yfir það sem á að strauja. Straujárn  eru oftast með hitastilli sem stilltur er eftir því hvað á að strauja. Algengt er að merki sé á fatnaði sem segir til um hvort hann  megi strauja og þá við hvaða hitastig.

Heimilistæki