Aftökur á Íslandi

Aftökum fjölgaði á Íslandi eftir siðaskipti og var þá dæmt eftir Stóradómi. Innan rannsóknarverkefnisins Dysjar hinna dæmdu við Háskóla Íslands hefur verið unnið að kortlagningu aftökustaða á Íslandi. Þar má finna gögn um 238 skrásettar aftökur, sem birtast í töflunni hér að neðan.  Þessar aftökur áttu sér allar stað á tímabilinu 1550 til 1830, það er frá upphafi siðaskipta til loka þess tíma sem oftast er kenndur við upplýsingu.

Langflestir sem teknir voru af lífi voru alþýðufólk. Í um þriðjungi tilfella var aftakan refsing fyrir þjófnað, í um þriðjungi fyrir blóðskömm og dulsmál. Aðrar aftökur skiptust á morð, galdramál og aðrar sakir. Um 70% hinna líflátnu voru karlar en um 30% konur. Yngsti karlmaðurinn sem tekinn var af lífi var 14 ára. Dæmi eru um að ungar stúlkur hafi verið dæmdar til dauða en hlotið „náðun“ konungs, það er mildun dóms, þá oftast í lífstíðar-„slaverie“. Þær voru þá sendar í þrældóm í tugthús Kaupmannahafnar.

Miðbik þessa tæpra þriggja alda tímabils, frá 1625-1690, hefur verið nefnt brennuöld, en á þeim tíma voru 20 karlar og ein kona tekin af lífi fyrir galdra. Á síðari hluta 18. aldar voru umtalsvert fleiri dæmdir til dauða en í reynd voru teknir voru af lífi, eftir konungstilskipun sem barst árið 1758, um að dauðadómum skyldi ekki fullnægt með aftöku nema að fengnu samþykki konungs, en konungur mildaði fjölda dauðadóma frá íslenskum yfirvöldum. Þeim var þá oftast breytt í lífsstíðar-„slaverie“, þ.e. þrældóm.

Síðasta opinbera aftakan var sem fyrr segir framkvæmd árið 1830. Eftir það var fólk enn dæmt til dauða á Íslandi en í hvert sinn mildaði konungur dóminn. Dauðarefsing var loks alfarið afnumin úr íslenskum lögum árið 1928.

Listi yfir opinberar aftökur á Íslandi

Þekktar frásagnir og minni
 Segja má að Ari Magnússon, sýslumaður í Ögri, hafi lagt sig fram um að breyta Spánverjavígunum árið 1615 úr fjöldamorði, það er löglausu ódæði, í lögmæta aftöku, þegar hann kvað upp dóm um það, eftir verknaðinn, að basknesku skipbrotsmennirnir sem þar voru ráðnir af dögum væru réttdræpir óbótamenn. Þeirra er þó ekki getið á lista Dysja hinna dæmdu hér að ofan.
 Þessi eftir-á-réttlæting sýslumannsins á manndrápi var ekki einsdæmi í réttarsögu Íslands, þó að ef til vill hafi hún verið hin stórtækasta. Annað tilfelli birtist í annálum árið 1676, þegar Árni Jónsson var dæmdur, í Borgarfirði, til húðláts fyrir þjófnað, það er strýkingar. Þrátt fyrir að hafa ekki hlotið dauðadóm var Árni hengdur. Hengingunni var veitt samþykki á næstu samkomu Alþingis í Lögréttu og varð þar með, eftir á, að opinberri aftöku.
 Árið 1602 var Björn Þorleifsson, 47 ára gamall bóndi og „vandræðamaður“ frá Snæfellsnesi, hálshogginn á Alþingi „fyrir kvennamál, svall og „með mörgum sönnum líkindum“ þjófnað“. Hin fleygu orð „Höggðu betur, maður“ eru komin úr eftirfarandi frásögn Skarðsárannáls af aftöku Björns: „Hann kvaddi menn með handabandi, áður sig niður lagði á höggstokkinn, og bauð svo öllum góða nótt. Var hann með öllu óbundinn. Jon böðull, er höggva skyldi, var þá orðinn gamall og slæmur og krassaði í höggunum, en Björn lá kyr á grúfu, og þá sex höggin voru komin, leit Björn við og mælti: Höggðu betur, maður! Lá hann svo grafkyr, en sá slæmi skálkur krassaði ein 30 högg, áður af fór höfuðið, og var það hryggilegt að sjá.“
 Nokkur íslensk skáldverk hafa verið rituð um aftökur, atburði í aðdraganda þeirra og eftirmál. Öxin og jörðin eftir Ólaf Gunnarsson er þar á meðal, og vísar titillinn í orð séra Jóns Bjarnarsonar þegar framverðir siðskiptanna ákveða að ráða Jón Arason biskup og syni hans af dögum. Feðgarnir höfðu þá þegar verið handteknir og þótti vandi að ráða hvernig best væri að geyma þá. „Eg em heimskastur af yður öllum, og sé eg þó ráð til, hvernig hægast sé að geyma þessa menn,“ sagði þá Jón Bjarnason, ráðsmaður í Skálholti. Aðrir viðstaddir sögðust það vilja heyra, og svaraði Jón því til að „öxin og jörðin geymdi þá bezt“.
 Um sama atburð orti Megas kvæðið „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ sem hann söng á fyrstu plötu sinni. Þriðja erindi söngsins er svohljóðandi:

En þeir sörguðu af honum hausinn herra minn trúr,
herjans þrælarnir gömlum og sonum hans tveimur,
ó það liggur svo berlega í augum uppi Snati minn,
hve átakanlega vondur hann er þessi heimur.

 Böðullinn sem Marteinn Einarsson biskup og Jón Bjarnason ráðsmaður í Skálholti fengu til að hálshöggva Jón Arason og syni hans hét Jón Ólafsson. Norðlenskir stuðningsmenn hinna hálshoggnu feðga höfðu uppi á böðlinum árið eftir. Í Setbergsannál er sagt að „þeir norðlenzku“ hafi fundið böðulinn á Álftanesi og „héldu í sundur á honum túlanum og helltu svo ofan í hann heitu blýi. Með það lét hann líf sitt, en þeir riðu síðan norður.“ Þennan viðburð mætti telja til múgæsingsaftöku (e. lynching), sbr. skilgreiningu í upphafi þessarar færslu.

Sjá einnig 
 Aftaka
 Morð á Íslandi
 Afhöfðun
 Dauðarefsing
 Fallöxi
 Henging
 Kviksetning
 Öxin og jörðin

Tenglar

 
 „Agnes og Friðrik“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934
 „Á aftökustaðnum“; grein í Morgunblaðinu 1957

Tilvísanir 

Refsingar
Lögfræði
Saga
Saga Íslands
Mannréttindi