alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
William Cavendish-Bentinck, hertogi af Portland

William Henry Cavendish-Bentinck, þriðji hertoginn af Portland (14. apríl 1738 – 30. október 1809), var breskur stjórnmálamaður úr röðum Vigga og Íhaldsmanna sem starfaði seint á georgíska tímabilinu. Hann var kanslari Oxford-háskóla og tvisvar forsætisráðherra Bretlands, árið 1783 og aftur frá 1807 til 1809. Þetta 24 ára hlé milli ráðherratíða hans er hið lengsta af öllum forsætisráðherrum Bretlands. Fyrir árið 1762 var hann kallaður Markgreifinn af Titchfield. Portland bar á ævi sinni alla mögulega aðalstitla í breska aðalskerfinu: Hann var hertogi, markgreifi, jarl, vísigreifi og barón. Portland er langalangalangafi Elísabetar 2. Bretlandsdrottningar í gegnum móðurömmu hennar.

Æviágrip
William Cavendish-Bentinck var sonur Williams Bentinck, annars hertogans af Portland, og Margaretar Cavendish Harley. Í lok ársins 1761 var hann kjörinn á breska þingið fyrir Weobley-kjördæmi.

Þegar faðir hans lést þann 1. maí 1762 varð Cavendish-Bentinck hertogi af Portland. Portland var í fyrstu í stjórnarandstöðu en gegndi ýmsum mikilvægum embættum og var um hríð landstjóri Írlands. Árið 1783 varð hann forsætisráðherra Bretlands í hinni svokölluðu Fox-North-samsteypustjórn þar sem Charles James Fox og North lávarður réðu þó mestu. Á ráðherratíð hans var friðarsáttmáli í París undirritaður og endi bundinn á bandaríska frelsisstríðið. Ríkisstjórnin hrundi eftir að hún tapaði atkvæðagreiðslu um umbætur á Austur-Indíafélaginu. Georg 3. hafði lýst því yfir að hann myndi líta á alla aðalsmenn sem greiddu atkvæði með umbótunum sem persónulega óvini.

Portland varð forsætisráðherra á ný árið 1807 þegar stuðningsmenn hins nýlátna William Pitt yngri komust aftur til valda. Portland var aftur valdalítill í ríkisstjórninni og gegndi forsætisráðherraembættinu aðallega þar sem hann var þóknanlegur öllum meðlimum hennar. Ríkisstjórnin hrundi eftir hneykslismál í kjölfar þess að tveir meðlimir hennar, George Canning og Castlereagh lávarður, háðu einvígi.

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Bretlands
Breskir hertogar
Breskir markgreifar
Breskir vísigreifar
Breskir jarlar
Breskir barónar
Fallbyssubátur

Fallbyssubátur  er lítið (oft grunnskreitt) herskip sem róið er milli staða og hefur fábrotinn seglabúnað. Fallbyssubátur er smækkuð framlenging af galeiðu en galeiður glötuðu hernaðarlegri þýðingu í kringum 1700. Hernaður með árabátum hélt áfram þar sem grunnt var til botns svo sem undir sænsk-rússneska stríðinu og á vötnum og fljótum í Norður-Ameríku á meðan á sjálfstæðisbaráttu stóð 1775-1783. Öll stórveldi á sjó notuðu fallbyssubáta og slíkir bátar voru mikilvægir í áætlun Napóleons að ráðast á England. Fallbyssubátar urðu mikilvægir í Danmörku eftir að Danir höfðu miss stærsta hluta danska flotans til Englendinga árið 1807. Fallbyssubátar þess tímabils voru vanalega með eina eða tvær öflugar fallbyssur.

Tilvísanir

Heimild 

Herskip
Keflavíkurgangan 1987

Keflavíkurgangan 1987 var haldin af Samtökum herstöðvaandstæðinga þann 6. júní árið 1987. Þetta var tíunda Keflavíkurgangan og beindist gegn bandarískri hersetu. Krafan um friðlýsingu norðurhafa var sömuleiðis áberandi í göngunni.

Aðdragandi og skipulag
Stjórnarmyndunarviðræður stóðu yfir eftir alþingiskosningarnar 1987 og var búist við að Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn mynduðu saman meirihluta. Óttuðust herstöðvaandstæðingar að hin nýja stjórn myndi heimila aukna hernaðaruppbyggingu í landinu, svo sem með gerð varaflugvallar í Skagafirði. Alþjóðlegar friðaráherslur voru því minna áberandi í göngunni en í fyrri aðgerðum samtakanna á níunda áratugnum, en áherslan á herstöðina á Miðnesheiði varð fyrirferðarmeiri.

Ræður voru með færra móti, en tónlistarflutningur býsna fyrirferðarmikill. Ólafur Ragnar Grímsson, Ingibjörg Haraldsdóttir formaður SHA, Ingibjörg Haraldsdóttir skáldkona, Tryggvi Harðarson og Jóna Þorsteinsdóttir frá Langanesi, en um þær mundir var talsvert fjallað um mengun vegna ratsjárstöðvarinnar á Heiðarfjalli. Áætlað var að á annað þúsund manns hafi verið á útifundinum á Lækjartorgi í göngulok.

Tilvísanir 

Íslensk grasrótarstjórnmál
Aðgerðastefna
Mótmæli á Íslandi
1987
Strumpastríð

Strumpastríð (franska: Schtroumpf Vert et Vert Schtroumpf) er níunda bókin í ritröðinni um Strumpana og kom út árið 1978. Listamaðurinn Peyo teiknaði og samdi söguna í samstarfi við Yvan Delporte. Hún var jafnframt sjötta strumpabókin sem kom út á íslensku árið 1980.

Söguþráður 
Strumpastríð hefst á því að Yfirstrumpur er miður sín og ákveður að leita á náðir Kjartans galdrakarls. Stokkið er aftur í tímann í frásögninni, þar sem lífið gengur sinn vanagang í strumpaþorpinu. Íbúar norðurhluta þorpsins og suðurhlutans reynast tala ólíkar mállýskur, þar sem einstök orð eru sögð á ólíka vegu. Ágreiningur vegna þessa stigmagnast, uns fullur fjandskapur ríkir milli bæjarhlutanna. Yfirstrumpur ákveður að sækja Kjartan til að sameina strumpana. Það gekk eftir, en litlu má þó muna að Kjartan nái að fanga strumpana alla. Sagan er almennt túlkuð sem ádeila á tungumálaerjur Flæmingja og Vallóna í Belgíu.

Íþróttastrump er safn af stuttum einnar blaðsíðu skrítlum, sem allar tengjast íþróttaiðkun á einhvern hátt.

Íslensk útgáfa 
Bókin kom út á vegum Iðunnar árið 1980 í samvinnu við danska forlagið Carlsen. Þýðingin var gefin út undir dulnefninu Strumpur. 

Myndasögur
Strumparnir
Bókaárið 1978
Crocus pelistericus

{{Taxobox
| name               = Crocus pelistericus
| status             = 
| image              = 
| image_caption      = 
| regnum             = Jurtaríki (Plantae)
| divisio            = Dulfrævingar (Magnoliophyta)
| classis            = Einkímblöðungar (Liliopsida)
| ordo               = Laukabálkur (Asparagales)
| familia            = Sverðliljuætt (Iridaceae)
| genus              = Krókus (Crocus)
| species            = C. pelistericus
| binomial           = Crocus pelistericus
| binomial_authority = Pulevic
| range_map          = 
| range_map_caption  = Útbreiðslusvæði
| image2             = 
| image2_caption     = 
| synonyms           = 
}}Crocus pelistericus'' er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af Pulevic. Engar undirtegundir finnast skráðar í Catalogue of Life.

Tilvísanir 

Laukar
Sverðliljuætt
Crocus cambessedesii

{{Taxobox
| name               = Crocus cambessedesii
| status             = 
| image              = Crocus cambessedesii (5217901472).jpg
| image_caption      = 
| regnum             = Jurtaríki (Plantae)
| divisio            = Dulfrævingar (Magnoliophyta)
| classis            = Einkímblöðungar (Liliopsida)
| ordo               = Laukabálkur (Asparagales)
| familia            = Sverðliljuætt (Iridaceae)
| genus              = Krókus (Crocus)
| species            = C. cambessedesii
| binomial           = Crocus cambessedesii
| binomial_authority = J.Gay
| range_map          = 
| range_map_caption  = Útbreiðslusvæði
| image2             = 
| image2_caption     = 
| synonyms           = Crocus magontanus J.J.Rodr.Crocus cambessedesii var. magontanus Crocus cambessedesianus Herb.
}}Crocus cambessedesii'' er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af Jacques Étienne Gay. 

Útbreiðslusvæði tegundarinnar er á Baleareyjum. Engar undirtegundir finnast skráðar í Catalogue of Life.

Tilvísanir 

Laukar
Sverðliljuætt
Crocus ligusticus

{{Taxobox
| name               = Crocus ligusticus
| status             = 
| image              = Iridaceae - Crocus ligusticus-1.JPG
| image_caption      = 
| regnum             = Jurtaríki (Plantae)
| divisio            = Dulfrævingar (Magnoliophyta)
| classis            = Einkímblöðungar (Liliopsida)
| ordo               = Laukabálkur (Asparagales)
| familia            = Sverðliljuætt (Iridaceae)
| genus              = Krókus (Crocus)
| species            = C. ligusticus
| binomial           = Crocus ligusticus
| binomial_authority = Mariotti
| range_map          = 
| range_map_caption  = Útbreiðslusvæði
| image2             = 
| image2_caption     =
| synonyms           = 
}}Crocus ligusticus'' er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af Mariotti. Engar undirtegundir finnast skráðar í Catalogue of Life.

Myndir

Tilvísanir 

Laukar
Sverðliljuætt
Crocus niveus

{{Taxobox
| name               = Crocus niveus
| status             = 
| image              = Crocus niveus GotBot 2015 003.jpg
| image_caption      = 
| regnum             = Jurtaríki (Plantae)
| divisio            = Dulfrævingar (Magnoliophyta)
| classis            = Einkímblöðungar (Liliopsida)
| ordo               = Laukabálkur (Asparagales)
| familia            = Sverðliljuætt (Iridaceae)
| genus              = Krókus (Crocus)
| species            = C. niveus
| binomial           = Crocus niveus
| binomial_authority = Bowles
| range_map          = 
| range_map_caption  = Útbreiðslusvæði
| image2             = 
| image2_caption     =
| synonyms           = 
}}Crocus niveus'' er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af Edward Augustus Bowles.  Engar undirtegundir finnast skráðar í Catalogue of Life.

Útbreiðslusvæði tegundarinnar mun vera í suður Grikklandi.

Myndir

Tilvísanir 

Laukar
Sverðliljuætt
Crocus boryi

{{Taxobox
| name = Crocus boryi
| status             = 
| image              = 
| image_caption      = 
| regnum             = Jurtaríki (Plantae)
| divisio            = Dulfrævingar (Magnoliophyta)
| classis            = Einkímblöðungar (Liliopsida)
| ordo               = Laukabálkur (Asparagales)
| familia            = Sverðliljuætt (Iridaceae)
| genus              = Krókus (Crocus)
| species            = C. boryi
| binomial           = Crocus boryi
| binomial_authority = J.Gay
| range_map          = 
| range_map_caption  = Útbreiðslusvæði
| image2             = 
| image2_caption     =
| synonyms           = Crocus marathonisius Heldr.Crocus laevigatus var. boryi Crocus laevigatus subsp. boryi Crocus ionicus Herb.Crocus cretensis Körn.Crocus boryi subsp. cretensis Crocus boryanus var. cephalonensis Crocus boryanus Herb.
}}Crocus boryi'' er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af Jacques Étienne Gay. Engar undirtegundir finnast skráðar í Catalogue of Life.

Tilvísanir 

Laukar
Sverðliljuætt
Crocus danfordiae

{{Taxobox
| name               = Crocus danfordiae
| status             = 
| image              = 
| image_caption      = 
| regnum             = Jurtaríki (Plantae)
| divisio            = Dulfrævingar (Magnoliophyta)
| classis            = Einkímblöðungar (Liliopsida)
| ordo               = Laukabálkur (Asparagales)
| familia            = Sverðliljuætt (Iridaceae)
| genus              = Krókus (Crocus)
| species            = C. danfordiae
| binomial           = Crocus danfordiae
| binomial_authority = Maw
| range_map          = 
| range_map_caption  = Útbreiðslusvæði
| image2             = 
| image2_caption     = 
| synonyms           =
}}Crocus danfordiae er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af George Maw.

 Undirtegundir 

Tegundin skiftist í eftirfarandi undirtegundir:

 C. d. danfordiae C. d. kurdistanicus''

Tilvísanir 

Laukar
Sverðliljuætt
Crocus dalmaticus

{{Taxobox
| name               = Crocus dalmaticus
| status             = 
| image              = 
| image_caption      = 
| regnum             = Jurtaríki (Plantae)
| divisio            = Dulfrævingar (Magnoliophyta)
| classis            = Einkímblöðungar (Liliopsida)
| ordo               = Laukabálkur (Asparagales)
| familia            = Sverðliljuætt (Iridaceae)
| genus              = Krókus (Crocus)
| species            = C. dalmaticus
| binomial           = Crocus dalmaticus
| binomial_authority = Vis.
| range_map          = 
| range_map_caption  = Útbreiðslusvæði
| image2             = 
| image2_caption     = 
| synonyms           = Crocus reticulatus var. dalmaticus Crocus dalmaticus f. albiflorus 
}}Crocus dalmaticus'' er tegund af blómstrandi plöntum í sverðliljuætt, sem var lýst af Roberto de Visiani. Engar undirtegundir finnast skráðar í Catalogue of Life.

Tilvísanir 

Laukar
Sverðliljuætt
Lútur

Lútur er málmhýdroxíð sem er framleiddur með því að leggja ösku (sem inniheldur mikið af pottösku) í bleyti eða að leysa sterkan basa upp í vatn. Orðið „lútur“ er í rauninni samheiti á vítissóda (natríumhýdroxíði, NaOH). Lútur er meðal annars notaðar í matreiðslu (t.d. í þann norska lútfisk) og til sápuframleiðslu, þrifa og niðurbrots á dýrahræjum. 

Lútur er mjög eitrandi og hann þarf því að umgangast með mikilli varúð. Hann getur meðal annars valdið brunasárum, varanlegum meiðslum, örmyndun og blindu. Sé hans neytt getur hann valdið alvarlegum skaða og jafnvel dauða. Þegar lútur er leystur upp í vatn eiga útvermin efnahvörf sér stað og myndast hiti sem getur valdið frekari brunasárum.

Efnasambönd
Lútfiskur

Lútfiskur (norska: lutefisk, sænska: lutfisk, finnska: lipeäkala) er fiskiréttur sem er hefðbundinn matur í tilteknum Norðurlöndum. Hann er yfirleitt að finna á jólahlaðborði Norðmanna og Svía. Lútfiskur er gerður úr harðfiski sem er bleyttur í vatn, lagður í lút og svo aftur í vatn.

Aðferð 
Lútfiskur er gerður úr harðfiski sem er unninn með lút í sérstakri aðferð. Fiskurinn er fyrst lagður í bleyti í vatn í fimm til sex daga en vatninu er skipt út daglega. Vatnsmettaði fiskurinn er svo lagður í blöndu af köldu vatni og lút í tvo daga. Eftir slíka meðferð bólgnar fiskurinn og verður stærri en hann var í upphafi en próteininnihald fisksins lækkar um helming sem gefur fiskinum sína einkennandi áferð. Að þessu loknu er fiskurinn fullur af lút og hefur sýrustig í kringum pH 11–12 og er því eitraður. Til þess að hann verði ætur verður hann að liggja í bleyti í köldu vatni í 10 daga til viðbótar.

Yfirleitt er notaður harðfiskur unninn úr þorski, löngu, keilu eða ufsa.

Efnahvörf 
Prótein í vöðvum fisksins eru með jákvæða hleðslu og sýrustig í kringum pH 5,2. Eftir að fiskurinn hefur legið í bleyti í lút hækkar sýrustigið upp í pH 13, sem drepur gerla og brjóta prótein í fiskinum niður. Próteinin fá í leiðinni neikvæða hleðslu sem gerir það að verkum að þau laða að sér fleiri vatnssameindir (sem hafa örlítið jákvæða hleðslu). Lúturinn brýtur þar að auki fituna í fiskinum niður í fitusýrur sem skilur eftir sér sápukennt efni. Því getur lútfiskur sem ekki hefur verið skolaður almennilega bragðast af sápu.

Neysla 
Á Norðurlöndunum byrjar lútfiskstímabilið snemma í nóvember og stendur yfir fram að jólum. Lútfiskur er jafnframt vinsæll meðal Bandaríkjamanna af norrænum uppruna, einkum í Minnesota og Wisconsin. Lútfiskur er yfirleitt borinn fram með ýmsu meðlæti, meðal annars beikoni, mauki úr grænum baunum, kartöflur, sósu, sírópi, geitaosti eða gammelost. Sumir borða lútfisk í lefse-brauði með smjöri, salti og pipari. Í Bandaríkjunum er hann oft borinn fram með bræddu smjöri eða hvítri sósu og lefse. Brennivín er oft drukkið með, eða bjór.

Tengt efni 
 Harðfiskur
 Hákarl
 Súrsíld (surströmming)
 Þorramatur

Heimild 
 

Fiskiréttir
Norsk matargerð
Lefse

Lefse er hefðbundið mjúkt norskt flatbrauð. Það er gert úr kartöflumjöli, hveitimjöli eða blöndu af báðum hlutum, smjöri og mjólk eða rjóma. Það er bakað í stórri flatri pönnu. Margir uppskriftir eru að lefse og er það borið fram ýmist flatt eða upprúllað með t.d. sultu, osti eða sykri og kanil.

Tengt efni 
 Flatkaka
 Laufabrauð

Norsk matargerð
Geitaostur

Geitaostur er ostur unninn úr geitamjólk. Geitamjólk inniheldur svipað heildarmagn fitu og kúamjólk en hærra magn tiltekinna fitusýra í geitamjólk gefur geitaosti sitt einkennandi súra bragð.

Geitaostur hefur verið framleiddur í þúsundir ára og er talinn ein elsta framleidda mjólkurafurðin. Einföld uppskrift að geitaosti gengur út á að láta hrámjólk ysta náttúrulega, skilja ystinginn að og kreista honum. Jafnframt má nota sýru svo sem edik eða sítrónusafa, eða ostahleypi til að skilja ystinginn að. 

Mjúkan geistaost má gera heima í eldhúsi með því að hengja grisju fyllta með ystingi upp í nokkra daga svo osturinn þorni og þroskist. Ef þroska skal ostinn í nokkra mánuði er hann yfirleitt settur í bleyti í saltvatn svo börkur myndist og þá settur í geymslu á ostalager.

Geitaostur mýkist þegar hann er hitaður upp en bráðnar ekki eins og kúaostur. Harðari geitaost má baka í ofni til að gera hann mýkri og meira fljótandi. 

Ostur
Fitusýra

Fitusýra er karboxylsýra sem hefur vatnssækinn „haus“ og vatnsfælna kolefniskeðju (eða „hala“) með jafnri tölu kolefnisfrumeinda, allt frá 4 að 28. Fitusýra getur ýmist verið mettuð eða ómettuð. Fitusýrur myndast úr þríglýseríðum eða fosfólípíðum. 

Fitusýrur eru mikilvægar dýrum sem orkugjafi því þær gefa frá sér mikið magn af ATP þegar þær umbreytast. Margar gerðir frumna geta notað annaðhvort glúkósa eða fitusýrur sem orkugjafa. Fitusýrur með langri keðju geta ekki flust í gegnum heilatálmann og nýtast því ekki sem orkugafi í miðtaugakerfinu, en það á ekki við um fitusýrur með meðallangri eða stuttri keðju sem geta færst í gegnum heilatálmann. 

Franski efnafræðingurinn Michel Eugène Chevreul var fyrsti vísindamaðurinn til að nota hugtakið „fitusýra“. 

Fitusýrur
Lípíð
Huelva

Huelva  er borg í suðvesturhluta Spánar og höfuðborg héraðs með sama nafni. Huelva-héraðið tilheyrir spænska sjálfsstjórnarsvæðinu Andalúsíu. Borgin liggur meðfram Cádizflóa við ósa ánna Odiel og Tinto. Borgin hefur verið í byggð frá 3000 fyrir Krist. Árið [[2018] voru íbúar borgarinnar um 144.000.

Borgir í Andalúsíu
Jotunheimen-þjóðgarðurinn

Jotunheimen-þjóðgarðurinn (norska: Jotunheimen nasjonalpark) er þjóðgarður í Noregi sem stofnaður var árið 1980. Hann er í Upplöndum og Sogn og Firðafylki. Stærð hans er 1,151 km² og er meginsvæðið í Jotunheimen. Yfir 250 tindar rísa þar yfir 1900 metra. Þar á meðal eru hæstu fjöll Noregs: Galdhøpiggen (2.469 metrar) og Glittertind (2.465 metrar). Jöklar hafa mótað gabbró-berg og skilið eftir dali og tinda. Villt dýr á svæðinu eru meðal annars hreindýr og gaupa. Veiði á sér langa sögu þar.

Tenglar
Kort af þjóðgarðinum

Þjóðgarðar í Noregi
Þrándheimsfjörður

Þrándheimsfjörður (norska: Trondheimsfjorden) er þriðji lengsti fjörður Noregs og er 130 km langur. Mesta dýptin er yfir 600 metra. Stærstu eyjur í firðunum eru Ytterøya og Tautra. Eyjan Niðarhólmur er við Þrándheim en borgin sjálf er við miðbik fjarðarins.

Firðir í Noregi
Þrændalög
Anatolíj Karpov

Anatolíj Jevgenjevítsj Karpov (f. 23. maí 1951) er rússneskur stórmeistari í skák og fyrrum heimsmeistari.  Anatoly Karpov varð heimsmeistari 1975 aðeins 24 ára gamall, þegar Bobby Fischer neitaði að verja heimsmeistaratitil sem hann vann í Reykjavík þremur árum áður. Karpov hélt heimsmeistaratitli sínum frá 1975 til 1985 en var þá sigraður af  Garry Kasparov. Árin  1984 til 1990 háðu Karpov og Kasparov 5 einvígi um heimsmeistaratitilinn.

Tengill 
 Anatoly Karpov til Íslands 

Karpov, Anatoly
Strax í Kína

Strax í Kína er 43 mínútna Heimildamynd sem var frumsýnd 31. desember 1987. Myndinni var leikstýrt af Ágústi Baldssyni og einnig skrifði hann handritið. Tónlistin í myndinni varð gerð af hljómsveitinni Strax og fjallar myndin um hana að ferðast um í Kína. Framleiðslufyrirtækið var stúdíó Sýrland.
Levanger (bær)

Levanger er bær og höfuðstaður samnefnds sveitarfélags í Þrændalögum í Noregi. Bærinn liggur austarlega í Þrándheimsfirði. Íbúar voru um 10.000 árið 2017. Nálægir bæir eru Steinkjer og Stjørdalshalsen.

Heimild

 

Bæir í Þrændalögum
Mo i Rana

Mo i Rana er bær og höfuðstaður sveitarfélagsins Rana í Nordland-fylki í Noregi. Bærinn er rétt suður af heimskautsbaug og er í Helgeland hluta Nordlands. Íbúar eru tæpir 19.000 (2017) og er bærinn næststærstur í Nordland á eftir Bodø. Lestarsamgöngur eru til Bodö og Þrándheims. Um miðbik 20. aldar var starfrækt járnverksmiðja í bænum og fólki fjölgaði. Í bænum er náttúrugripasafn með áherslu á lífríki svæðisins.

Heimild

 

Borgir og bæir í Nordland
Grassía

Grassía eða medicamentum gratia probatum, einnig nefnt harlemolía var þykkur  brúnleitur vökvi sem seldur var sem meðal. Þessi mixtúra var búin til árið  1696 af Claes Tilly frá Haarlem í Hollandi. Grassía var blanda af  brennisteini, trjákvoðu (terpentínu úr furukvoðu) og línolíu. Hlutföllin eru þannig að þyngdin var 1 hluti af brennisteini á móti 5 hlutum af furukvoðu (16% brennisteinn, 80% terpentína úr furukvoðu og 4 % línolía). Virka efnið í grassíu er Anethole trithione.

Grassía varð vinsæl heilsumixtúra meðal hollenskra sjómanna og farmanna og barst þannig um heiminn. Grassía var fyrsta lífselixír kynjalyfið sem náði vinsældum á Íslandi. Grassíudropar áttu að vera allra meina bót og söluaðili á Íslandi fullyrti: „Gratia probatum læknar allan skjálfta og máttleysi i útlimum, alla blóðólgu, maga- og lifrarsjúkdóma, lungnaveiki, síðustingi, brjóstþyngsli, bæði innri og ytri meiðsli, kýli, móðursýki og tíðateppu. Það bætir og hægðir til baks og kviðar, hreinsar blóðið fyrir skaðlegum vessum og veitir andlitum heilbrigðislit. Þeir, sem veikir eru af skyrbjúg, vatnssýki eða beinkröm, skulu taka annan hvern dag fimmtán dropa, en börnum skal gefa það eftir aldri." Ennfremur var fullyrt að grassían læknaði gigt, hjartslátt, höfuðverk og beinskaða og augnveiki, linaði tannþrautir og læknaði eyrnaverk og læknaði steinsótt algjörlega á níu mánuðum.

Tenglar

 Haarlem oil 
 Mynd af grassíuflösku með norskri áletrun
 Haarlem olía (grein á frönsku)
 Leiðarvísir frá 1749 um notkun Medicamentum Gratia Probatum (Harleem Oil) 
 Leiðarvísir á ensku um "Dutch Drops" eða medicamentum Gratia Probatum 
 Anethole trithione (virka efnið í grassíu)
Skottulækningar

Skottulækningar eða hjálækningar eru aðferðir til lækninga sem samrýmast ekki eða eru á skjön við hefðbundna læknisfræði. Ekki eru færðar fullnægjandi sannanir fyrir árangri af slíkum lækningum eða rannsóknir sýna að lækningaraðferðin skilar engum árangri. Skottulæknir er svikahrappur eða maður sem þykist búa yfir færni, þekkingu og hæfi á sviði læknavísinda. Orðið er oft notað um þá sem auglýsa hástöfum lækningu með undralyfjum eða aðferðum  og orðatiltækið „snákaolíusölumaður“ notað.

Heimild

Gervivísindi
Snákaolía

Snákaolía er svikinn áburður sem inniheldur ekki neina hluta af snákum. Orðið er notað til að tákna blekkingu og pretti varðandi vöru þar sem ekki eru upplýsingar um innihald  eða villandi upplýsingar og ekki er ljóst hvaða gagn er að vörunni. Orðið snákasölumaður er notað um þann sem selur vísvitandi falsaða vöru eða vöru sem byggir á að beita kaupanda blekkingum, prettum og svikum. Snákaolía úr raunverulegum snákum hefur í margar aldir verið talin eftirsóknarverð og talin virka vel  við gigt og húðsjúkdómum.

Kínverskir verkamenn sem unnu við járnbrautalagningu í Bandaríkjum Norður-Ameríku fluttu með sér kínverskar lækningahefðir og ein þeirra var að nudda húð þar sem verkur er úr snákaolíu. Þetta var gripið á lofti af  bandarískum sölumönnum smyrsla sem þóttust selja undaráburð með leynilegri samsetningu. Slíkir snákasölumenn voru sögupersóna í mörgum vestramyndum, læknir  með vafasaman bakgrunn á ferð að selja lyf þar sem mannfjöldi safnaðist saman með því að vitna í ýmis konar gervivísindi. Oft var meðal áheyrenda leynilegur hjálparmaður sem vitnaði um að smyrslið hefði undramátt og hjálpaði til að skapa múgæði. Þegar mannfjöldinn áttaði sig á að svik voru í tafli var sölumaðurinn löngu horfinn á braut.

Heimild

Skottulækningar
Ruth Westheimer

Karola Ruth Siegel (f. 4. júní 1928) er bandarískur leikari.

Tenglar

 

Westheimer, Ruth
Smáskammtalækningar

Smáskammtalækningar, hómópatía eða samveikislækningar eru óhefðbundnar lækningar sem byggja á þeirri kenningu að lækna megi sjúkdóma með því að þynna efni sem eiga að verka gegn kvillum. Við hverja þynningu efnanna á styrkur þeirra að magnast og virknin að aukast. Uppruna smáskammtalækninga má rekja til 18. aldar þegar þýski læknirinn Samuel Hahnemann setti fram kenningu um þær.

Smáskammtalækningar hófust á Íslandi um miðja 19. öld og lög um smáskammtalækningar voru samþykkt á Alþingi 19. júlí 1879. 

Rannsóknir á smáskammtalækningum sýna að þær hafa ekki meiri áhrif en lyfleysa og að útþynnta lausnin er vatnslausn. Læknar mæla ekki með aðferðinni.

Heimild

Tilvísanir

Skottulækningar
Óhefðbundnar lækningar