Stríðið í Tígraí

Stríðið í Tígraí er borgarastyrjöld sem hófst í Eþíópíu árið 2020. Styrjöldin stendur annars vegar á milli alríkisstjórnar Eþíópíu, sem leidd er af Abiy Ahmed forsætisráðherra og Velmegunarflokknum, og hins vegar héraðsstjórnvalda í Tígraí-héraði, sem leidd eru af Þjóðfrelsishreyfingu Tígra (TPLF).

Aðdragandi
Þjóðfrelsishreyfing Tígra (TPLF) réð að mestu yfir Eþíópíu frá árinu 1991 til ársins 2018. Hreyfingin hafði verið í forsvari Lýðræðis- og byltingarhreyfingar eþíópísku þjóðarinnar (EPRDF), hernaðarbandalags sem steypti af stóli kommúnískri einræðisstjórn Mengistu Haile Mariam árið 1991 undir lok borgarastyrjaldarinnar í Eþíópíu. Eftir fall kommúnistastjórnarinnar réð EPRDF að nafninu til yfir Eþíópíu en í reynd hafði TPLF tögl og hagldir innan bandalagsins og réði því flestu um stjórn landsins. Á stjórnartíð TPLF naut Eþíópía töluverðs friðar, stöðugleika og hagvaxtar, en aftur á móti var spilling víðtæk og þjóðernisflokki Tígra var hyglt nokkuð á kostnað annarra þjóðernisbrota landsins.

Á árunum 2015 til 2018 fóru fram fjöldamótmæli gegn eþíópískum stjórnvöldum, sem aðallega voru leidd af Orómóum og Amhörum, tveimur stærstu þjóðarbrotum Eþíópíu. Mótmælin leiddu til þess að forsætisráðherrann Hailemariam Desalegn sagði af sér og Abiy Ahmed, leiðtogi Orómó-lýðræðisflokksins (annars af aðildarflokkum EPRDF) tók við sem forsætisráðherra. 

Abiy réðst fljótt í róttækar umbætur á stjórnkerfi Eþíópíu sem margar miðuðu að því að draga úr völdum TPLF. Hann lét jafnframt reka nokkra lykilmenn af Tígraí-þjóðerni úr stjórn sinni sem höfðu verið sakaðir um spillingu og valdníðslu. Árið 2019 lét Abiy leggja niður Lýðræðis- og byltingarhreyfingu eþíópísku þjóðarinnar og steypa aðildarflokkum hennar saman í einn stjórnmálaflokk, Velmegunarflokkinn. TPLF var eini aðildarflokkurinn sem neitaði að taka þátt í samrunanum og hélt því áfram að starfa sem sjálfstæð hreyfing, en einungis á héraðsstjórninni í Tígraí-héraði.

Stefnt hafði verið að því að halda frjálsar þingkosningar eftir mótmælin 2018 en árið 2020 ákvað Abiy Ahmed að láta fresta kosningunum vegna COVID-19-faraldursins. Þjóðfrelsishreyfing Tígra sætti sig ekki við frestun Abiy á þingkosningum vegna kórónaveirufaraldursins og hélt sínar eigin kosningar í Tígraí-héraði í september 2020 sem alríkisstjórnin mat ólöglegar. Þetta skapaði spennuþrungið ástand þar sem alríkisstjórnin og héraðsstjórnin í Tígraí viðurkenndu ekki lengur lögmæti hvers annars.

Gangur stríðsins
Í nóvember árið 2020 sendi Abiy eþíópíska herinn inn í Tígraí-hérað eftir að vopnaðar sveitir Tígra réðust á eþíópíska herstöð. Debretsion Gebremichael, héraðsforseti Tígraí og leiðtogi TPLF, sagði að Tígrar skyldu búa sig undir átök gegn alríkisstjórninni og að stríðsástand ríkti nú í héraðinu.

Þann 29. nóvember lýsti Abiy því yfir að stjórnarherinn hefði hertekið Mekelle, höfuðborg Tígraí-héraðs, og náð fullu valdi á héraðinu. Leiðtogar Tígraí sögðu engu að síður að þeir myndu berjast áfram til þess að verja sjálfsstjórn héraðsins. Stjórnarherinn naut aðstoðar bandamanna Abiy frá nágrannaríkinu Eritreu í hernaðinum gegn Þjóðfrelsishreyfingunni. Starfsmenn Amnesty International telja að bæði eþíópíski og erítreski herinn hafi framið fjölda stríðsglæpa í átökunum og að erítreskir hermenn hafi meðal annars framið fjöldamorð á óbreyttum borgurum í borginni Aksum.

Í lok júní 2020 tókst uppreisnarhreyfingum í Tígraí-héraði að endurheimta stjórn á Mekelle. Stjórn Abiy lýsti einhliða yfir vopnahléi vegna mannúðarsjónarmiða.

Í byrjun nóvember 2021 lýsti Abiy yfir neyðarástandi í Eþíópíu þar sem sveitir TPLF höfðu þá hafið framrás inn í Amhara-hérað og voru farnar að ógna höfuðborginni Addis Ababa. Í desember tókst Eþíópíuher hins vegar að stöðva sókn TPLF-liða og frelsa mikilvægar borgir og bæir undan hernámi þeirra. Í júní 2022 skipaði Abiy nefnd til að undirbúa friðarviðræður við uppreisnarhópana.

Friðarviðræður og vopnahlé
Í nóvember árið 2022 komust sendinefndir ríkisstjórnar Eþíópíu og uppreisnarhópanna í Tígraí að samkomulagi um „var­an­lega stöðvun stríðsátaka“ eftir friðarviðræður í Pretoríu sem Afríkusambandið hafði milligöngu um. Með samningnum var uppreisnarhreyfingum TPLF og bandamanna þeirra gert að leggja niður vopn. Byggt var á gagnkvæmu trausti til að leysa ágreiningsverkefni sem eftir stóðu og ýmis ákvæði voru háð túlkunum.

Stríðsglæpir
Báðir deiluaðilar í Tígraí-stríðinu hafa verið sakaðir um stríðsglæpi. Í september 2021 fór Michelle Bachelet, mannréttindafulltrúi Sameinuðu þjóðanna, fram á óháða rannsókn á fregnum af því að mörghundruð óbreyttra borgara hefðu verið myrt árás á bæinn Mai-Kadra í Tígraí-héraði. Abiy Ahmed, forsætisráðherra Eþíópíu, og Debretsion Gebremichael, leiðtogi TPLF, sökuðu hvor annan um að standa fyrir ódæðinu en sjónarvottar sögðu liðssveitir hliðhollar TPLF hafa staðið fyrir morðunum.

Í september 2021 birti Amnesty International skýrslu þar sem hersveitir sem studdu eþíópísk stjórnvöld voru sakaðar um að hafa beitt hundruðum kvenna og stúlkna nauðgunum og öðru kynferðislegu ofbeldi á átakasvæðunum í Tígraí-héraði.

Mannréttindaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna birti skýrslu í nóvember 2021 þar sem herir TPLF, Eþíópíu og Eritreu voru allir sakaðir um ódæðisverk sem flokka mætti sem stríðsglæpi og glæpi gegn mannúð. Hermenn allra fylkinga voru sakaðir um árásir á byggingar eins og skóla, sjúkrahús og bænahús auk þess sem vísað var til fjölda hefndardrápa og hópnauðgana.

Undir lok stríðsins, í nóvember 2022, skilaði rannsóknarnefnd á vegum Mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna þar sem báðir stríðsaðilar voru sakaðir um alvarlega glæpi á borð við aftökur án dóms og laga og nauðganir. Nefndin sagði fulla ástæðu til að ætla að brotin jafngiltu stríðsglæpum og glæpum gegn mannúð. Stjórnarherinn var jafnframt sakaður um að hafa hindrað aðgengi íbúa Tígraí að grundvallarnauðsynjum á borð við vatn, heilbrigðisþjónustu og neyðaraðstoð hjálparsamtaka.

Tilvísanir

Borgarastríð
Saga Eþíópíu
Stríð á 21. öld