alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Evrópsk nashyrningsbjalla

Evrópska nashyrningsbjallan (Oryctes nasicornis) er tröllvaxin vængjuð bjalla sem tilheyrir ættkvísl nashyrningsbjalla (Dynastinae). Bjöllurnar eru með þeim stærstu sem finnast í Evrópu.

Undirtegundir
 Oryctes nasicornis afghanistanicus Endrödi, 1938
 Oryctes nasicornis chersonensis Minck, 1915
 Oryctes nasicornis corniculatus Villa & Villa, 1833
 Oryctes nasicornis edithae Endrödi, 1938
 Oryctes nasicornis grypus (Illiger, 1803)
 Oryctes nasicornis hindenburgi Minck, 1915
 Oryctes nasicornis holdhausi Minck, 1914
 Oryctes nasicornis illigeri Minck, 1915
 Oryctes nasicornis kuntzeni Minck, 1914
 Oryctes nasicornis latipennis Motschulsky, 1845
 Oryctes nasicornis mariei (Bourgin, 1949)
 Oryctes nasicornis nasicornis (Linnaeus, 1758)
 Oryctes nasicornis ondrejanus Minck, 1916
 Oryctes nasicornis polonicus Minck, 1916
 Oryctes nasicornis przevalskii Semenow & Medvedev, 1932
 Oryctes nasicornis punctipennis Motschulsky, 1860
 Oryctes nasicornis shiraticus Endrödi & Petrovitz, 1974
 Oryctes nasicornis transcaspicus Endrödi, 1938
 Oryctes nasicornis turkestanicus Minck, 1915

Lýsing
Oryctes nasicornis verður 20 til 40 mm löng, að hámarki 47 mm. Þetta er ein stærsta bjöllutegundin í Evrópu. Þekjuvængirnir eru rauðbrúnir, gljáandi, meðan höfuð og framhlið bakbols eru aðeins dekkri. Neðri hluti skrokksins og fætur eru þakin löngu rauðu hári. Höfuð karldýrsins er með löngu aftursveigðu horni (þaðan sem nafnið kemur), meðan kvendýrið er ekki með nein horn.
 
Bjallan Dim í Disney og Pixar myndinni, A Bug's Life, er Evrópsk Nashyrningsbjalla.

Útbreiðsla
Oryctes nasicornis er í Palaearctic svæðinu, nema á Atlantshafs eyjunum. Hún er eina tegund Nashyrningsbjalla (Dynastinae) í Norður Evrópu. Hún er útbreidd á miðjarðarhafssvæðinu til Pakistan, Austurlöndum nær og Norður Afríku.

Búsvæði
Evrópska nashyrningsbjallan lifir á viði, og hægt er að finna stórar lirfur í fúnandi stofnum og í sagi. Við jaðar útbreiðslusvæðis hans finnst hún helst við sögunarmyllur, hestahlaupabrautir, safnhaugum, kúamykju og í gróðurhúsum.

Lífsferill
Lirfan nærist á morknum viði og laufhrúgum og sagi (xylophagy), yfirleitt resínlausu. Þær geta náð 20 til 100 mm lengd. Þroskatímabilið getur verið 2, 3 eða 4 ár. Magn og gæði fæðu getur haft áhrif á stærð fullvaxins dýrs.

Sníkjuvespan Megascolia maculata er sníkjudýr á lirfum evrópsku nashyrningsbjöllunnar. Kvenkyns vespa verpir stöku eggi í lirfu; þegar eggið klekst út, étur vespulirfan bjöllulirfuna.

Fullorðin bjallan birtist í lok mars, apríl eða maí, og lifir í nokkra mánuði fram á haust. Hún er á ferðinni í júní og júlí og er mjög virk, flýgur í rökkri og nóttu, lokkuð af ljósum. Fullorðnar bjöllurnar nærast ekki, nota upp á fáum vikum birgðir sem þær höfðu safnað á lirfustigum.

Tilvísanir

Ytri tenglar 
 Oryctes nasicornis ondrejanus
 BioLib - Taxonomic tree of plants and animals with photos
 Fauna Europaea
 Butterfly photo, print and images , Oryctes nasicornis

Ýfilbjöllur
Bjöllur
Nicolae Ceaușescu

Nicolae Ceaușescu (26. janúar 1918 – 25. desember 1989) var forseti Rúmeníu frá 1967 til 1989 og aðalritari rúmenska kommúnistaflokksins frá 1965 til 1989.

Ceausescu var virkur í kommúnistaflokknum frá unga aldri og komst upp raðir flokksins þegar Gheorghe Gheorghiu-Dej réð þar ríkjum. Eftir andlát Gheorghiu-Dej tók Ceausescu við taumunum. Hann varð með tímanum að æ meiri harðstjóra og stjórnaði fjölmiðlum og málfrelsi. Leynilögregla hans Securitate var með þeim harðskeyttari í heiminum. Á 9. áratugnum skipaði Ceausescu að úflutningur á landbúnaðar- og iðnaðarvörum yrði aukinn til að stemma stigu við erlendar skuldir. Í kjölfarið varð mikill skortur á mat, eldsneyti, lyfjum og öðrum nauðsynjavörum og megn óánægja varð með stjórn hans.

Árið 1989 skipaði Ceasescu  öryggissveitum að skjóta á mótmælendur í borginni Timisoara en mótmælin breiddust út til höfðuðborgarinnar Búkarest í því sem kallaðist Rúmenska byltingin. Þar létust um 1000 manns.  Þegar átökin og mótmælin mögnuðust flýðu Ceausescu og kona hans, Elena, í þyrlu frá forsetahöllinni. Síðar náðust þau og hlutu þau skjóta afgreiðslu herdómstóls og voru dæmd fyrir þjóðarmorð. Aftökusveit tók þau af lífi.

Tilvísanir

Fólk fætt árið 1918
Fólk dáið árið 1989
Forsetar Rúmeníu
Kommúnistaleiðtogar
Leiðtogar Kalda stríðsins
Stictinsýra

Stictinsýra er arómatísk lífræn sýra sem myndast í sumum tegundum fléttna sem fylgiumbrotsefni, til dæmis í íslensku tegundunum hraunbreyskju og vikurbreyskju. Efnaformúla stictinsýru er 1,4-Dihydroxy-10-methoxy-5,8-dimethyl-3,7-dioxo-1,3-dihydro-7H-2,6,12-trioxabenzo[5,6]cyclohepta[1,2-e]indene-11-carbaldehýð.

Stictinsýra hefur verið rannsökuð í tengslum við krabbamein. Argentínsk rannsókn hefur bent til þess að stictinsýra úr fléttum af Suðurskautslandinu geti sent frumur í stýrðan frumudauða. Úr öðrum rannsóknum hefur komið í ljós að stictinsýra hefur æxlisbælandi áhrif á krabbameinsfrumur með amínósýrubreytingu í p53-próteininu.

Tilvísanir

Arómatísk efnasambönd
Lífrænar sýrur
Fléttuefni
Norðurey (Nýja-Sjáland)

Norðurey  (Maóríska: Te Ika-a-Māui) er ein af tveimur aðaleyjum  Nýja Sjálands. Íbúar eru 3.596.200 talsins (2016).

Helstu þéttbýlisstaðir eru: Whangarei, Auckland, Hamilton, Tauranga, Rotorua, Gisborne, New Plymouth, Napier, Hastings, Whanganui, Palmerston North og höfuðborgin Wellington. Um 77% íbúa landsins búa á eyjunni.

Svæðaskipting
Northland
Auckland
Waikato
Bay of Plenty
Gisborne
Taranaki
Manawatu-Wanganui
Hawkes Bay
Wellington

Landafræði og náttúrufar
Norðurey er aðskilin Suðurey með Cook-sundi. Stærð hennar er 113.729 ferkílómetrar (14. stærsta eyja heims)Northland-skagi er nyrst á eyjunni og Taupo-vatn (616 km2) á henni miðri. Tongariro-þjóðgarðurinn og Waipoua Kauri-þjóðskógurinn eru helstu vernduðu svæðin. Á eyjunni eru laufskógar og þar á meðal með þjóðartrénu kauri. Eldvirkni er á eyjunni og er þekktasta eldfjallið Rúhapehú-fjall sem er jafnframt hæsti punkturinn; 2797 metrar. Annað eldfjall Taranaki-fjall er 2512 metra há eldkeila. 
Taumatawhakatangihangakoauauotamateaturipukakapikimaungahoronukupokaiwhenuakitanatahu er lengsta staðarnafn í enskumælandi landi.

Heimild

Nýja-Sjáland
Frikjur

Frikjur (fræðiheiti: Lepraria) er ættkvísl fléttna og eru flokkaðar sem hrúðurfléttur. Frikjur eru af Breyskjuætt.  Þal frikja er samansett úr hraufukornum sem eru þörungahnúðar umvafðir sveppnum.

Ekki er enn vitað hvernig eða hvort kynæxlun fair fram innan ættkvíslarinnar en vitað er að tegundamyndun á sér stað innan hennar. Sumar tegundir geta myndað bleðlinga og litið út fyrir að vera blaðlaga.

Ekki er auðvelt að greina milli tegunda frikja og yfirleitt er heiti hellisfrikja notað yfir frikjur, aðrar en mosafrikju, sem ekki er hægt að greina til tegunda.

Tegundir 
Lepraria achariana
Lepraria adhaerens
Lepraria alpina
Lepraria atlantica
Lepraria atrotomentosa
Lepraria aurescens
Lepraria bergensis
Lepraria borealis
Lepraria brasiliensis
Lepraria cacuminum
Lepraria caesiella
Lepraria caesioalba
Lepraria celata
Lepraria coriensis
Lepraria crassissima
Lepraria cupressicola
Lepraria dibenzofuranica
Lepraria diffusa
Lepraria eburnea
Lepraria ecorticata
Lepraria elobata
Lepraria friabilis
Lepraria gelida
Lepraria goughensis
Lepraria granulata
Lepraria humida
Lepraria impossibilis
Lepraria incana
Lepraria isidiata
Lepraria jackii
Lepraria lanata
Lepraria larrainiana
Lepraria lecanorica
Lepraria leprolomopsis
Lepraria leuckertiana
Lepraria lobata
Lepraria lobificans
Lepraria malouina
Lepraria membranacea
Lepraria methylbarbatica
Lepraria multiacida
Lepraria neglecta (Mosafrikja)
Lepraria neojackii
Lepraria nivalis
Lepraria normandinoides
Lepraria nothofagi
Lepraria nylanderiana
Lepraria obtusatica
Lepraria pacifica
Lepraria pallida
Lepraria pulchra
Lepraria rigidula
Lepraria salazinica
Lepraria santamonicae
Lepraria santosii
Lepraria sekikaica
Lepraria sipmaniana
Lepraria squamatica
Lepraria stephaniana
Lepraria straminea
Lepraria sylvicola
Lepraria texta
Lepraria toensbergiana
Lepraria toilenae
Lepraria torii
Lepraria umbricola
Lepraria usnica
Lepraria vouauxii
Lepraria xerophila
Lepraria yunnaniana
Lepraria zeorinica

Myndir

Tilvísanir 

Breyskjuætt
Chosenia arbutifolia

Chosenia arbutifolia (syn. Salix arbutifolia Pall.) er tegund trjáa af víðiætt Salicaceae, ættuð frá Kóreu, Sakalínfylki, Kamsjatka og austast í Rússlandi.

Ættkvíslarnafnið er dregið af Jóseon veldinu sem ríkti í Kóreu fram til 1897. Þetta er eina tegund ættkvíslarinnar Chosenia, en er talin til hinnar náskyldu ættkvíslar Salix af sumum höfundum.

Þetta er lauffellandi, vindfrjóvgað, víði-líkt tré, sem nær oftast 20 til 30 metra hæð, með súlulaga krónu og grábrúnan flagnandi börk.
Laufin eru 5 til 8 sm löng og 1.5 til 2.3 sm breið, með mjög fíntenntum til nær heilum jaðri, og langydd í enda.
Blómin eru hangandi í reklum 1 til 3 sm löngum. Trén eru einkynja (tréð er annaðhvort með karlblóm eða kvenblóm). Chosenia eru hraðvaxandi landnema-tré á sand- og malar- árbökkum.

Tilvísanir

Víðisætt
Chosenia

Chosenia er ættkvísl af víðiætt.

Ættartré samkvæmt Catalogue of Life:
Yfirleitt er þó bara Chosenia arbutifolia talin til ættkvíslarinnar.

Myndir

Tilvísanir

Víðisætt
Listi yfir þjóðgarða í Englandi og Wales

Í England og Wales eru 13 svæði sem skilgreind eru sem þjóðgarðar. Hver er með sína eigin þjóðgarðsstjórn og lýtur stjórn frá viðkomandi nærsvæði. Þjóðgarðar voru fyrst skipulagðir með National Parks and Access to the Countryside Act árið 1949 en þá hafði verið löng barátta almennings um aðgang að sveita og náttúrusvæðum sem átti rætur til iðnbyltingar. Í enskum þjóðgörðum á ríkið ekki allt land og það geta verið landeigendur innan þeirra. Peak District-þjóðgarðurinn var fyrst útnefndur þjóðgarður árið 1951. Sama ár fylgdu þrír aðrir og undir lok 6. áratugarins sex í viðbót. Alls þekja þrettán núverandi þjóðgarðar tæpa 17.000 ferkílómetra og eru um 10% alls landsvæðis á Englandi og 20% af landsvæði Wales.

Tengt efni
Svæði sérstakrar náttúrufegurðar (Bretland)

Heimild

Þjóðgarðar eftir löndum
Þjóðgarðar á Englandi
Landafræði Englands
Landafræði Wales
Þjóðgarðar á Bretlandi
Annette Tison

Annette Tison (fædd 1942 í Hossegor, Aquitaine, Frakklandi) er franskur arkitekt og rithöfundur, einkum þekkt fyrir að hafa búið til barbafjölskylduna ásamt bandarískum eiginmanni sínum Talus Taylor.

Tison lauk prófi frá École Spéciale d'Architecture.

Barbafjölskyldan var upprunalega gefin út sem bók árið 1970, en varð fljótlega að teiknimindaritröð fyrir dagblöð og barnatímariti.

Franskir rithöfundar
Barnabókmenntir
Dygðaskreyting

Dygðaskreyting eða dyggðaskreyting (á ensku: virtue signaling) kallast það þegar einhver lætur siðferðisskoðanir sínar og siðgæði í ljós á áberandi hátt. Hugtakið nær yfir öll þau hegðunarmynstur og tjáningu sem einstaklingur gæti notað til að sýna eigin mannkosti fyrir öðrum og voru erlendar hliðstæður þessa hugtaks áður helst notaðar til að lýsa hegðun trúarfólks sem þarf að sýna fyrir öðrum hversu trúrækið það er, því það eykur stöðu þess innan félagshópsins.

Boð eru mikilvæg í tjáningu milli allra dýra, það að páfugl geti viðhaldið íburðamiklu stéli sínu gefur til kynna að hann sé hraustur og sé tilvalinn maki. Það sama á við í annars konar boðmerkjum, fjármálabanki sem hefur höfuðstöðvar sínar í tilkomumikilli byggingu gefur til kynna að bankinn sé traustverðugur.

Þar sem manneskjan þarf stöðugt að sýna fram á eigin siðgæði til að viðhalda eða auka sína félagslega stöðu getur hugtakið dygðaskreyting átt við margs konar hegðun og boðmerki manna. Í kringum árið 2014 fór að bera á hugtakinu í daglegu tali, sér í lagi á samfélagsmiðlum. Orðið er þá notað í neikvæðri merkingu og notað til að gera lítið úr háttalagi fólks, meiningin er þá sú að háttalagið sé hrein sýndarmennska sem þjóni einungis þeim tilgangi að sýna félagshópi manns hversu dyggur maður sé og hversu gott siðgæði maður sé með. Skoðanirnar séu ætíð eitthvað sem hugnist félagshópnum manns og því sé engin félagsleg áhætta fólgin í skrípaleiknum.

Hugtakið var meðal annars notað um klaka-áskorunina á Facebook (ice bucket challange) þar sem fólk gekk ansi langt til að sýna stuðning sinn við samtök taugahrörnunarsjúkdóms, það hefur verið notað um hvers kyns sýndarmennsku sem fólk sýnir eftir harmleiki með því t.d. að skipta um mynd af sér á samfélagsmiðlum, um  brjóstakrabbameinsnælur, um stjórnamálamenn sem láta bera á sínum hugmyndafræðilega „réttu“ skoðunum, um kvenréttindasinna sem sýna dyggð sína á netinu en sitja annars aðgerðalausir, og um ýmis fyrirtæki sem notfæra sér þær skoðanir sem njóta hylli hverju sinni í auglýsingum sínum.

Tilvísanir

Siðfræði
Suðurey (Nýja-Sjáland)

Suðurey (enska: South Island, maóríska: Te Waipounamu) er sú stærri af tveim aðaleyjum Nýja-Sjálands. Eyjan er 150.437 ferkílómetrar að stærð og eru íbúar tæp 1,1 milljón (2016) eða 23% af íbúum landsins. Það eru 23 sveitarfélög á Suðurey og stærstu borgirnar eru Christchurch, Dunedin, Nelson og Invercargill.

Söguágrip
Teikningar gerðar með kolum hafa fundist í hellum á eyjunni og teljast þær allt að 800 ára gamlar. Árið 1642 kom hollenski könnuðurinn Abel Tasman til norðurenda eyjarinnar en fyrsta búseta evrópubúa var árið 1823 þegar James Spencer settist þar að. Ýmsir hópar Maóra börðust innbyrðis um áhrif á eyjunni. Árið 1840 ákvað Bretland að innlima Nýja Sjáland í heimsveldi sitt en átök þeirra við frumbyggja voru minni en á Norðurey. Suðurey hafði meiri mannfjölda á 19. öld þegar gullæði gekk þar í garð en snemma á 20. öld varð Norðurey fjölmennari. Árið 2011 varð jarðskjálfti nálægt Christchurch og létust 181 manns.

Landafræði og náttúrufar
Suðureyjan er 12. stærsta eyja heims. Suðuralparnir liggja um mestalla eyjuna og er Mount Cook/Aoraki hæsta fjallið; 3754 metrar. Átján tindar eru hærri en 3000 metrar og eru þar jöklar eins og Fox-jökull og Franz Josef-jökull. Mörg stöðuvötn eru eftir jökla sem hafa hörfað. Austurströnd eyjunnar er flatlendari með Cantebury-slétturnar en vestri ströndin er fjallenda. Þrjár stórar stíflur eru í Waitaki-fljóti og er  nær allt rafmagn framleitt með vatnafli og er restin framleidd með vindorku. 

Fiordland-þjóðgarðurinn, Abel Tasman-þjóðgarðurinn, Westland-þjóðgarðurinn, Mount Cook-þjóðgarðurinn, Queenstown, Kaikoura og Marlborough Sounds eru fjölsóttir staðir. Ferðaþjónusta er uppspretta mikilla tekna á Suðureynni. Ævintýraferðamennska eins og jöklaklifur og teygjustökk eru vinsæl afþreying. 

Meðal sérstakra tegunda fugla á eyjunni eru kíví-fuglar, kaka, kea og hinn sjaldgæfi kakapó. Margar fuglategundir á eyjunni eru útdauðar vegna manns og dýra eins og katta og rotta.

Heimild

Landafræði Nýja-Sjálands
Nýja-Sjáland
Suður-Alparnir

Suður-Alparnir (enska: The Southern Alps, maóríska: Kā Tiritiri o te Moana) er fjallahryggur sem spannar 500 kílómetra frá norðri til suðurs á Suðurey Nýja-Sjálands. Cook skipstjóri gaf fjöllunum nafn árið 1770.

Mount Cook (Aoraki) er hæsta fjallið eða 3724 metra og sextán aðrir tindar ná yfir 3000 metra. Fjöldi jökla eru í fjöllunum, misstórir, en Tasman-jökull er þeirra lengstur eða 29 km.

Fjöllin eru hluti af Kyrrahafseldhringnum og hófu að myndast fyrir um 45 milljónum ára en ris þeirra stóð hæst fyrir um 5 milljónum ára. Kyrrahafsplatan í suðvestri rekst á móti Indó-Áströlsku-plötunni í norðvestri.

Heimild

Fjöll á Nýja-Sjálandi
Fjallgarðar
Jón Ólafsson (f. 1963)

Jón Ólafsson (fæddur 25. febrúar 1963) er íslenskur tónlistarmaður og þáttastjórnandi. Hann er í hljómsveitinni Nýdönsk (frá árinu 1990) og spilar á píanó og hljómborð. Hann er hljómborðsleikari í Bítlavinafélaginu.

Hann hefur gert þrjár sólóplötur, Jón Ólafsson (2004), Hagamelur (2007) og Fiskar (2017).

Heimildir 

Íslenskir tónlistarmenn
Fólk fætt árið 1963
Sigurgarðs saga frækna

Sigurgarðs saga frækna (forníslenska: Sigrgarðs saga frœkna) er frumsamin íslensk riddarasaga.

Efni sögunnar
Sigurgarðs saga frækna segir frá hetjunni Sigurgarði og viðureign hans við Ingigerði af Tartaríu. Í upphafi sögunnar er Sigurgarður myndarlegur, kvensamur og einhleypur kóngsson í Frakklandi en Ingigerður er meykonungur sem hefur drepið alla vonbiðlana sína. Hegðun Ingigerðar er bein afleiðing bölvunar stjúpmóður sinnar en sú heitir Hlégerður og hefur einnig breytt systur Ingigerðar tveimur í dýr. Ingigerður gerir Sigurgarði að fífli og reynir að drepa hann en með aðstoð fósturmóður og fóstbræðra Sigurgarðs tekst að bjarga systrunum og drepa Hlégerði með því að brjóta fjöregg hennar.

Aldur sögunnar og textatengsl
Sagan er undir beinum áhrifum frá  Viktors sögu og Blávus og Bósa sögu og Herrauðs. Einnig má bera Sigurgarðs sögu frækna saman við fornírskar og fornvelskar sögur og yngri íslensk ævintýri úr munnlegri geymd.

Samkvæmt aldursgreiningu Peter Jorgensen mun sagan hafa verið skrifuð um 1450×75.

Handrit Sigurgarðs sögu
Að minnsta kosti 53 handrit geyma Sigurgarðs sögu frækna. Elsta handritið er frá 15. öld en það yngsta frá byrjun 20. aldar.

Elsta varðveitta handritið (AM 556a-b 4to)) var skrifað á síðari hluta 15. aldar og ber nafnið Eggertsbók. Eggertsbók er kennd við Eggert Hannesson.

Viðtökur
Finnur Jónsson lýsti Sigurgarðs sögu á nokkuð jákvæðan hátt í bókmenntasögu sinni.

Útgáfur
 Einar Þorðarson (ritstj,), Sagan af Sigurgarði frœkna (Reykjavík: Einar Þorðarson, 1884), http://www.alarichall.org.uk/teaching/sigrgardssaga.php.
 Agnete Loth (ritstj.), Late Medieval Icelandic Romances, Editiones Arnamagæanae, series B, 20–24, 5 vols Copenhagen: Munksgaard, 1962–65), V 39–107.
 Alaric Hall, Steven D. P. Richardson, og Haukur Þorgeirsson (ritstj.), ‘Sigrgarðs saga frækna: A Normalised Text, Translation, and Introduction’, Scandinavian-Canadian Studies/Études Scandinaves au Canada, 21 (2013), 80-155, http://scancan.net/article.htm?id=hall_1_21 .

TIlvísanir

Riddarasögur
Íslenskar bókmenntir
Íslenskar fornbókmenntir
Þjóðgarðar á Nýja-Sjálandi

Þjóðgarðar á Nýja-Sjálandi eru 13 vernduð svæði sem er stjórnað af stofnuninni Department of Conservation. Samþykktin The National Parks Act of 1980 skerpti á skilgreiningu og skipulagningu á þjóðgörðum.
 
Tongariro-þjóðgarðurinn var fyrsti þjóðgarðurinn, stofnaður árið 1887. Sá nýjasti er Rakiura-þjóðgarðurinn frá 2002. Stærsti þjóðgarðurinn er Fiordland-þjóðgarðurinn eða 12.519 ferkílómetrar. Árið 2014 var Te Urewera-þjóðgarðurinn tekinn út af listanum og er nú annars konar verndarsvæði.

Listi
Tongariro-þjóðgarðurinn	
Egmont-þjóðgarðurinn
Whanganui-þjóðgarðurinn
Abel Tasman-þjóðgarðurinn
Kahurangi-þjóðgarðurinn
Nelson Lakes-þjóðgarðurinn
Paparoa-þjóðgarðurinn
Arthur's Pass-þjóðgarðurinn
Westland Tai Poutini-þjóðgarðurinn
Aoraki/Mount Cook-þjóðgarðurinn
Mount Aspiring-þjóðgarðurinn
Fiordland-þjóðgarðurinn
Rakiura-þjóðgarðurinn

Heimild

Nýja-Sjáland
Þjóðgarðar eftir löndum
Listi yfir þjóðgarða í Síle

Þjóðgarðar í Síle eru alls 36 talsins sem þekja 91.412 ferkílómetra:

Alberto de Agostini-þjóðgarðurinn
Alerce Andino-þjóðgarðurinn
Alerce Costero-þjóðgarðurinn
Bernardo O’Higgins-þjóðgarðurinn
Bosque de Fray Jorge-þjóðgarðurinn
Chiloé-þjóðgarðurinn
Conguillío-þjóðgarðurinn
Corcovado-þjóðgarðurinn
Hornopirén-þjóðgarðurinn
Huerquehue-þjóðgarðurinn
Isla Guamblin-þjóðgarðurinn
Isla Magdalena-þjóðgarðurinn
Juan-Fernández-Archipel-þjóðgarðurinn
Kap Hoorn-þjóðgarðurinn
La Campana-þjóðgarðurinn
Laguna del Laja-þjóðgarðurinn
Laguna San Rafael-þjóðgarðurinn
Las Palmas de Cocalán-þjóðgarðurinn
Lauca-þjóðgarðurinn
Llanos de Challe-þjóðgarðurinn
Llullaillaco-þjóðgarðurinn
Morro Moreno-þjóðgarðurinn
Nahuelbuta-þjóðgarðurinn
Nevado Tres Cruces-þjóðgarðurinn
Pali Aike-þjóðgarðurinn
Pan de Azúcar-þjóðgarðurinn
Puyehue-þjóðgarðurinn
Queulat-þjóðgarðurinn
Radal Siete Tazas-þjóðgarðurinn
Rapa Nui-þjóðgarðurinn
Salar del Huasco-þjóðgarðurinn
Tolhuaca-þjóðgarðurinn
Torres del Paine-þjóðgarðurinn
Vicente Pérez Rosales-þjóðgarðurinn
Villarrica-þjóðgarðurinn
Volcán Isluga-þjóðgarðurinn

Þjóðgarðar í Síle
Þjóðgarðar eftir löndum
Rúhapehú-fjall

Rúhapehú-fjall (enska/maóríska: Mount Ruapehu eða Ruapehu) er virk eldkeila á Norðurey Nýja-Sjálands. Það er staðsett á miðri eyjunni og er í Tongariro-þjóðgarðinum. Fjallið er hæsti punktur eyjunnar og hefur þrjá toppa: Tahurangi (2797 m), Te Heuheu (2755 m) og Paretetaitonga (2751 m). Andesít er helsta bergtegundin.

Á síðustu öldum hafa verið um 50 ára bil milli stórgosa: 1895, 1945 and 1995–1996. Árið 1945 stíflaði gjóska úr gosinu gígvatn og síðar eða árið 1953 brast hún og eðjustraumur (lahar) þusti niður á láglendi. Straumurinn fór í Whangaehu-fljót og eyðilagði Tangiwai-lestarbrúna rétt áður en lest kom þar að. 151 manns létu lífið. Árið 1996 hafði gos áhrif á flugumferð yfir landinu. Síðasta gos í fjallinu var árið 2007.

Í hlíðum fjallsins eru 2 skíðasvæði. Kvikmyndirnar um Hringadróttinssögu voru meðal annars teknar í hlíðum þess.

Heimild

Landafræði Nýja-Sjálands
Eldfjöll á Nýja-Sjálandi
Disulfiram

Disulfiram, selt undir lyfjaheitinu Antabuse eða Antabus er lyf sem notað er gegn áfengissýki. Lyfið hindrar virkni ensímsins acetaldehýð dehydrogenasa og veldur því vanlíðan fleiri einkennum þegar áfengis er neytt samhliða inntöku lyfsins.

Sveppurinn slöttblekill framleiðir efni sem hafa svipaða virkni og disulfiram.

lyf
Dísúlfíð
Galium

Galium eða möðrur er stór ættkvísl einærra og fjölærra jurtkenndra plantna í Rubiaceae, sem koma fyrir í tempruðum svæðum norður og suðurhvels.

Það eru yfir 600 tegundir af Galium, með áætlaðan fjölda frá 629 til 650 as of 2013. Sherardia arvensis, er náskyld möðrum og auðveldlega ruglað saman við þær. Asperula er einnig náskyld ættkvísl; sumar tegundir Galium (eins og anganmaðra, G. odoratum) eru öðru hvoru taldar til þeirra.

Fimm tegundir eru taldar íslenskar; Krossmaðra (G. boreale), Laugamaðra (G. uliginosum), Gulmaðra (G. verum), Hvítmaðra (G. normanii) og  Þrenningarmaðra (Galium trifidum). Einnig finnast Krókamaðra (G. aparine), Flækjumaðra (G. album) og Mýramaðra (G. palustre).

Sjá einnig
Listi yfir Lepidoptera sem eru á Galium
Listi yfir Möðru tegundir

Tilvísanir

Ytri tenglar
 World Checklist of Rubiaceae
Snjóhlébarði

Snjóhlébarði (Panthera uncia, áður þekktur sem Uncia uncia) er stórt kattardýr sem lifir í fjallgörðum Mið- og Suður-Asíu í 2500-6000 metra hæð. Snjóhlébarðinn er flokkaður sem tegund í útrýmingarhættu á lista IUCN og er stofninn um 4000-9000 dýr.

Þyngd snjóhlébarða er vanalega 27-55 kílógrömm en karldýr geta orðið 75 kílógrömm. Lengd er frá 75-150 cm. Feldurinn er þykkur og grá- eða gulleitur að lit. Blettir eru dökkir og stærri á fótum. Augu þeirra eru fölgræn eða grá sem er óvenjulegt meðal katta. Eyrun eru smágerð til að hindra hitatap en loppurnar breiðar til að dreifa þunganum betur í snjó. Skottið er langt, þykkt og sveigjanlegt til að hjálpa til við jafnvægi í halla og klettabeltum. Það er einnig notað sem fituforði hlébarðarnir nota það líka til að skýla andlitinu.

Snjóhlébarðar eru einfarar nema þegar læður eru með kettlinga og eru virkastir á nóttunni og í rökkri. Kettlingarnir fara úr bælinu þegar þeir eru 2-4 mánaða og fylgja móðurinni í 18-22 mánuði. Dýrin verða kynþroska við 2-3 ára aldur og eru með 15-18 ára lífslíkur.

Snjóhlébarðar geta ráðist á dýr sem eru fjórum sinnum stærri en þeir en leggja ekki í jakuxatarfa og árásir á menn stunda þeir ekki. Gras og hálm leggja þeir sér einnig til munns.

Snjóhlébörðum stafar ógn af manninum: Yfir helm­ing­ þeirra snjó­hlé­b­arða sem týna lífinu drep­a bænd­ur vegna árása dýr­anna á bú­pen­ing, um 20% lend­a í gildr­um sem ætlaðar eru öðrum dýrum og önn­ur 20% eru drep­in vegna feldsins. Sam­kvæmt skýrsl­u sem gefin var út árið 2016 hef­ur snjó­hlé­b­arðastofninn minnkað um 20% á síðustu 16 árum.

Í þáttunum  Snow Leopard – Beyond the Myth (BBC) var fylgst með snjóhlébörðum um 18 mánaða skeið í Hindu Kush-fjöllum.

Heimild

Tilvísanir

Stórkettir