alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ljósmyndun

Ljósmyndun er aðferð til að festa á varanlegt form myndir af umhverfinu með ljósmyndavél. Notast er við vélræna, ljósfræðilega, efnafræðilega og/eða stafræna aðferð við að safna endurköstuðu ljósi í stuttan tíma með linsu og varpa því á ljósnæman flöt, t.d. filmu inni í myndavélinni. Með eftirvinnslu á ljósnæma fleti myndavélarinnar (framköllun á filmu) fæst ljósmynd sem „tekin“ var með myndavélinni. Orðið ljósmyndun er samsett úr orðunum ljós og sögninni mynda og felst merkingin í því að búin er til mynd af ljósinu.

Saga ljósmyndunar

Fyrstu ljósmyndirnar 

Nútíma ljósmyndatækni má rekja til franska uppfinningamannsins Joseph Nicéphore Niépce en hann hóf að gera tilraunir árið 1793 með aðferðir til að gera sjónrænar myndir. Fyrstu verk hans dofnuðu fljótt en honum tókst loksins að gera varanlega mynd árið 1824. Aðferðirnar kröfðust þess að sólin var notuð til að framleiða myndina en þær tóku um 8 klst eða lengur í framkvæmd og var aðferðin því bara notuð til að festa á mynd fasta hluti eins og t.d. byggingar. Árið 1829 byrjaði hann samningsbundið samstarf við listamanninn og efnafræðinginn Louis-Jacques-Mandé Daguerre um að betrumbæta aðferðina. Eftir dauða Niépce 5. júlí 1833, þá hélt Daguerre áfram starfi sínu og tókst loksins ætlunarverk sitt.

Sellulósufilmur 
Sellulósur fyrir ljósmyndafilmur voru teknar í notkun árið 1887 og voru það bæði Hannibal Goodwin og Eastman Company sem skráðu leyfi fyrir filmuvöruna. Goodwin hins vegar kærði Eastman Kodak Company fyrir brot á einkaleyfinu sínu og vann málið en seldi síðan einkaleyfin til þeirra. Þessi aðferð var síðan grundvöllurinn fyrir þróun kvikmyndafilmunnar. Myndir teknar með þessari aðferð þurfa samt að fara í framköllun áður en hægt er að sjá efni myndarinnar skýrt.

Fyrsta litmyndin 
Fyrsta myndin í lit var tekin rétt eftir aldamótin 1900 en uppfinningin var einkaleyfisvarin árið 1903 og sett á markað 1907. Frönsku bræðurnir Louis Jean og Auguste Marie Louis Nicholas Lumière voru miklir uppfinningamenn og faðir þeirra rak ljósmyndastofu þar sem þeir unnu. Þeir fengu því mikinn áhuga á ljósmyndun og fundu upp margvísleg tól sem urðu mikilvægir hlekkir í þróunarsögu ljósmynda og kvikmynda. Litfilman Autochrome Lumière var sú eina sem var á markaðnum þar til 1935 þegar Kodak setti Kodachrome á markaðinn. Sú vörulína er enn í framleiðslu og er talin með þeim fremri vörutegundum vegna fínna korna og líflegra lita.

Stafræn ljósmyndun 
Frá árinu 2000 hefur stafræn ljósmyndun að mestu komið í stað ljósmyndunar á filmu, en þá er notuð örflaga í stað filmunnar áður til að safna ljósi frá myndefninu og ljósmagn og litur hverrar myndeiningar er geymt stafrænt í minniskorti myndavélarinnar. Hefur þann kost að mögulegt að skoða myndina skömmu eftir að hún er tekin og flytja hana í tölvu vinna hana með stafrænni myndvinnslu.

Tengt efni 
 Ljósmynd
Asóreyjar

Asóreyjar (portúgalska: Ilhas dos Açores, stuttur Açores) er níu eyja eyjaklasi í miðju Norður-Atlantshafinu sem tilheyrir Portúgal. Austasta eyjan er um 1.370 kílómetra frá Lissabon en sú vestasta um 1.940 kílómetra frá Nýfundnalandi í Norður-Ameríku.

Eyjarnar heita Santa Maria (austast), Sao Miguel, Terceira, Graciosa, Sao Jorge, Pico, Faial, Corvo og Flores (vestast). Þær teljast til Portúgal en njóta sjálfsstjórnar. Þær dreifast á meira en 600 km svæði, sem gerir yfirráðasvæði þeirra yfir 1.1 milljón km². Eldvirkni er á þeim öllum nema Santa Maria. Fjallið Pico á Picoeyju er hæsta fjall Portúgals, Pico er 2351 metra hátt. Reyndar eru eyjarnar sjálfar tindar margra hæstu fjalla heims, ef mælt er frá hafsbotni.

Þrátt fyrir að margir telji eyjarnar vera nefndar eftir gáshauk (Açor á portúgölsku) hefur fuglinn aldrei átt heima á eyjunum. Sumir telja nafnið eldri mynd af orðinu azures (fleirtalan af orðinu blár) vegna þess að eyjarnar virðast bláar úr fjarska. 

Asóreyjar fundust árið 1427 og tólf árum síðar hófst landnám þar. Í fyrstu var aðallega um að ræða fólk frá Algarve og Alentejo en síðar fólk utan Portúgals. 

Eyjarnar hlutu sjálfsstjórn árið 1976 (Região Autónoma dos Açores).

Frá því að eyjarnar fengu sjálfstjórn hefur framkvæmdavaldið verið í Ponta Delgada, löggjafarvaldið í Horta og dómsvaldið í Angra do Heroísmo. Núverandi forseti sjálfstjórnarsvæðisins er Vasco Cordeiro.

Þann 31. desember 2002 voru íbúar eyjanna 238.767 sem gera 106 manns á km².

Fólksfjöldi 

Portúgalskar eyjar
Asóreyjar
Eyjaklasar
Fögur hugsun

Fegurð hugans eða Fögur hugsun (A Beautiful Mind) er kvikmynd sem fjallar um ævi stærðfræðingsins, hagfræðingsins og nóbelsverðlaunahafans John Nash.

Bandarískar kvikmyndir
Ívarp

Ívarp er eintæk vörpun  sem varpar mengi á sjálft sig, þ.e. sérhvert stak í formengi vörpuninnar hefur eitt og aðeins eitt stak í bakmenginu, sem er jafnt stak úr formenginu. svo að:

fyrir öll x í  ef  er hlutmengi í . Fallgildi ívarpsins er stök í mengi fastapunkta fallsins og ívarp er skv. skilgreiningu gagntækt fall.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Hlutleysa
 Náttúrulegt ívarp
 Samsemdarvörpun

Fallafræði
Queensland

Queensland er fylki í Norðaustur-Ástralíu. Það er næststærsta fylki landsins og það þriðja fjölmennasta með tæpar 4,7 milljónir íbúa (des 2013). Höfuðborg fylkisins er Brisbane sem stendur við Kyrrahafsströndina. Fylkinu tilheyrir Kóralrifið mikla sem er eitt stærsta og lengsta kóralrif í heimi. Þar er líka einn helsti ferðamannastaður Ástrala, Gullströndin (enska Gold Coast). Evrópubúar settust fyrst að í Queensland árið 1824 þegar fanganýlenda var stofnuð við Moretonflóa en í upphafi var svæðið hluti af Nýja Suður Wales. Árið 1859 varð svo til nýlendan Queensland, þó með aðeins öðrum landamærum en í dag. Um skamman tíma tilheyrði hluti eyjunnar Nýju Gíneu (þar sem í dag eru Papúa Nýja Gínea og hluti af Indónesíu) Queensland. Qantas, stærsta flugfélag Ástralíu, var upphaflega stofnað til að fljúga milli staða í strjálbýlum hlutum fylkisins. 

Fylki Ástralíu
Natrín

Natrín (natríum eða sódi) er frumefni með efnatáknið Na og sætistöluna 11 í lotukerfinu. Natrín er mjúkur, vaxkenndur, silfurlitaður og hvarfgjarn alkalímálmur. Efnið finnst í miklum mæli í náttúrulegum efnasamböndum (sérstaklega í halíti). Efnið er mjög hvarfgjarnt, brennur með gulum loga, tærist í snertingu við súrefni og bregst kröftuglega við snertingu við vatn sem veldur því að það þarf að geyma það í olíu.

Almenn einkenni 
Eins og aðrir alkalímálmar er natrín mjúkt, létt, silfurhvítt og hvarfgjarnt efni sem finnst aldrei eitt og sér í náttúrunni. Natrín flýtur á vatni og leysir það einnig upp í vetnisgas og hýdroxíðjónir. Ef það er malað niður í duft kviknar fyrirvaralaust í því í vatni. Það kviknar hins vegar ekki í því í lofti nema hitastig loftsins fari yfir 388° K.

Sé natrín undir gríðarlegum þrýstingi víkur það frá lögmálum um breytingu í vökvaform. Flestir málmar þurfa meiri varmaorku til að bráðna undir þrýstingi en þeir þurfa við staðalþrýsting. Þetta er sökum þess að sameindirnar pakkast þá þéttar saman og hafa minna pláss til hreyfinga. Við þrýsting í kringum 30 GPa (300.000-faldur staðalþrýstingur) fer bræðslumark natríns að lækka. Við 100 GPa bráðnar það við stofuhita. 

Ein líkleg skýring á þessari furðulegu hegðun natríns er sú að það hefur eina frjálsa rafeind sem ýtist nær hinum tíu rafeindunum þegar það er undir þrýstingi, þannig að það neyðist út í víxlverkun sem er yfirleitt ekki til staðar. Á meðan það er undir þrýstingi tekur natrín á sig nokkrar undarlegar kristalsgerðir sem bendir til þess að það geti haft óvenjulega eiginleika, eins og til dæmis ofurleiðni eða ofurstreymi (Gregoryanz o.fl., 2005).

Notkun 
Natrín í málmformi er nauðsynlegur þáttur í gerð estra og í framleiðslu á lífrænum efnasamböndum. Þessi alkalímálmur er einnig hluti af natrínklóríði (NaCl) sem er nauðsynlegt öllu lífi, er mikilvægur varmaleiðari og einnig þekkt sem matarsalt. Meðal annarra nota natríns má nefna:
 Í sumar málmblöndur til að bæta byggingu þeirra.
 Í sápu (í bland við fitusýrur).
 Til að slípa málma.
 Til að hreinsa bráðna málma.
 Í natrínlampa, sem skilvirk aðferð til að breyta rafmagni í ljós.
 Sem varmaleiðandi vökvi í sumum tegundum kjarnorkuofna.

Tenglar 

Frumefni
Alkalímálmar
Beryllín

Beryllín eða beryllíum (úr grísku: βήρυλλος; „beryll“ ) er frumefni með efnatáknið Be og sætistöluna 4 í lotukerfinu. Það er eitrað og tvígilt frumefni. Beryllín er stálgrár, sterkur, léttur en þó stökkur jarðalkalímálmur, sem er aðallega notaður sem hersluefni í málmblöndur. Í náttúrunni finnst beryllín í efnasamböndum í steindum á borð við beryl (akvamarín, smaragður) og krýsóberyl. 

Beryllín er fremur sjaldgæft efni þar sem það verður ekki til við hefðbundna sólstjörnukjarnamyndun heldur aðeins í Miklahvelli og síðar vegna áhrifa geimgeisla á geimryk. Efnið nýtist ekki neinum lífverum svo vitað sé. Beryllínryk tærir lífræna vefi og getur valdið lífshættulegu ofnæmi í lungum, beryllíneitrun.

Einkenni 
Beryllín hefur hæsta bræðslumark allra léttra málma. Það er einstaklega stíft (um helmingi stífara en stál). Það hefur mikla hljóð- og hitaleiðni og er besti hitaleiðarinn af málmum miðað við þyngd.

Beryllín oxast ekki greiðlega í lofti við staðalhita og staðalþrýsting.

Notkun 
Vegna þess hve röntgengeislar fara auðveldlega í gegnum beryllín eru hreinar beryllínflögur gjarnan notaðar í geislaglugga í röntgenlömpum. 

Vegna þess hve það er stíft, létt og með hátt bræðslumark er beryllín notað í hluta geimfara og eldflauga.

Neðanmálsgreinar

Tengill 

Frumefni
Jarðalkalímálmar
Helín

Helín eða helíum (frá gríska orðinu ἥλιος helios sem þýðir „Sólin“) er frumefni með efnatáknið He og er númer tvö í lotukerfinu. Það er litlaus, lyktarlaus, bragðlaus, skaðlaus og óvirk eðallofttegund. 

Suðu- og bræðslumark þess er það lægsta á meðal frumefnanna. Að undanskildum öfgakenndum aðstæðum, er það aðeins til í gasformi. Það er næstalgengasta frumefnið í alheiminum, en á Jörðinni finnast stórar birgðir af því eingöngu í jarðgasi. Það er notað við lághitafræði, í djúpsjávaröndunartækjum, til að blása upp blöðrur og sem hlífðargas í margvíslegum tilgangi.

Eðallofttegundir
Frumefni
Bór

Bór (úr arabísku, لاعقشا buraq, eða persnesku, بورون burah, sem eru heiti á steindinni bóraxi) er frumefni með efnatáknið B og sætistöluna 5 í lotukerfinu. Bór er þrígilt frumefni, sem mikið finnst af í málmgrýtinu bóraxi og úlexíti. Til eru tveir fjölgervingar af bór; formlaus bór er brúnt duft en málmkenndur bór er svartur. Málmkenndur bór er mjög hart efni, í kringum 9,3 á Mohs kvarðanum, en slæmur leiðari við stofuhita. Hann finnst aldrei einn og sér í náttúrunni.

Bór er mikilvægt næringarefni fyrir jurtir sem geta orðið fyrir bórskorti í vissri tegund af jarðvegi. Of mikið magn bórs getur líka verið plöntum skaðlegt. Sem snefilefni hefur bór reynst vera forsenda heilsu í rottum og gert er ráð fyrir því að það gildi einnig um önnur spendýr þótt ekki sé vitað nákvæmlega hvaða hlutverki efnið gegnir.

Tengill 

Málmungar
Frumefni
Vestur-Ástralía

Vestur-Ástralía er stærsta fylki Ástralíu, það nær yfir um það bil þriðjung meginlandsins. Íbúarnir búa langflestir í suðvesturhluta fylkisins, þar sem meðal annars er höfuðborgin Perth en í henni og nágrenni hennar búa um ein og hálf milljón af tæpum tveimur milljónum íbúa fylkisins. Ástæðan fyrir þessu er sú, að megnið af því mikla landflæmi sem Vestur-Ástralía nær yfir, er gróðurlaus eyðimörk. Suðvesturhornið er hins vegar gróðursælt, sem og nokkrir afmarkaðir blettir á norðurströndinni. Fyrsta aðsetur Breta í Vestur-Ástralíu var flotastöð sem þeir byggðu árið 1826 þar sem í dag er Albany en nýlendan varð ekki til fyrr en fanganýlendan við Svansá var stofnuð árið 1829, þar sem nú eru Perth og Fremantle. Helstu atvinnuvegir fylkisins eru, eins og víðar í Ástralíu, námugröftur og landbúnaður, en þar að auki er að finna í Vestur-Ástralíu jarðgas sem er mikilvæg útflutningsvara.

Fylki Ástralíu
Neon

Neon er frumefni með skammstöfunina Ne og er númer tíu í lotukerfinu. Litlaust og nærri óvirkt eðalgas. Neon gefur frá sér auðþekkjanlegan rauðan ljóma þegar það er notað í rafeindalömpum eða neonljósaskiltum. Það finnst í mjög smáum skömmtum í andrúmsloftinu.

Eðallofttegundir
Frumefni
Flúor

Flúor eða flúr (Latína fluere, sem þýðir „að flæða“) er frumefni með efnatáknið F og er númer níu í lotukerfinu. Flúor er eitraður, grængulur, eingildur og gaskenndur halógen. Það er eitt efnahvarfgjarnast og rafeindadrægst allra frumefnanna. Í hreinu formi er það stórhættulegt og veldur efnabruna við snertingu við húð.

Flúoríð dregur úr tannskemmdum og því er flúoríði gjarnan bætt í tannkrem og jafn vel í drykkjarvatn (sjá: flúorbæting).

Neðanmálsgreinar

Tengill 

Halógenar
Frumefni
Súrefni

Súrefni eða ildi er lit- og lyktarlaust frumefni með efnatáknið O og sætistöluna 8 í lotukerfinu. Súrefni er afar algeng lofttegund, ekki bara á jörðu heldur líka annars staðar í alheiminum. 

Við yfirborð jarðar bindast tvær súrefnisfrumeindir saman til að mynda tvíatóma súrefni (súrefni á sameindarformi táknað með O2 oftast einfaldlega kallað súrefni). Talið er að starfsemi blágerla með tilheyrandi súrefnisframleiðslu og koldíoxíðbindingu hafi umbreytt andrúmslofti jarðar fyrir um tveimur og hálfum til þremur milljörðum ára, en fyrir þann tíma hafi það verið súrefnissnautt. Allsnægtir þess í seinni tíð hafa mestmegnis komið frá jarðneskum plöntum, sem gefa frá sér súrefni við ljóstillífun. Í efri hluta andrúmsloftsins er einnig að finna einatóma súrefni (táknað O) og óson, sem er þríatóma súrefni (O3).

Fyrr á öldum var talið að súrefni þyrfti til að mynda sýru og þaðan er nafnið komið.

Sjá einnig 
 Andrúmsloft
 Andrúmsloft jarðar

Neðanmálsgreinar

Tengill 

Málmleysingjar
Frumefni
Kolefni

Kolefni er frumefni með efnatáknið C og sætistöluna 6 í lotukerfinu. 

Það er mjög algengur, fjórgildur málmleysingi og er til í nokkrum mismunandi formum:

 Demantur (harðasta þekkta steinefnið). Samsetning: Hvert atóm er bundið fjórum öðrum, sem mynda þannig þéttriðið þrívítt net úr sex kolefnisatóma hringjum.
 Grafít (eitt mýksta efnið). Samsetning: Hvert atóm er bundið þremur öðrum atómum, sem myndar tvívíða breiðu eins og teppi, úr flötum sex kolefnisatóma hringjum. Hvert lag er mjög laustengt næsta lagi fyrir ofan sig og neðan.

Fullerín, sem kennt er við Buckminster Fuller, er gert úr sameindum kolefnisatóma á nanómetrakvarða. Einfaldasta form þess er úr sameindum, sem eru þannig, að 60 kolefnisatóm tengjast saman og mynda kúlu, sem svipar til fótbolta. Þetta minnir á kúlueiningahúsin Buckminster Fuller hannaði á sínum tíma og þaðan kemur nafnið.

Kinrok er úr litlum grafítflögum. Flögurnar eru handahófskennt dreifðar þannig að heildarbyggingin er jafnátta.

Glerkennt kolefni er jafnátta og sterkt sem gler. Ólíkt því sem er í venjulegu grafíti liggja grafítlögin ekki eins og blaðsíður í bók heldur eru þau samankrumpuð eins og blaðarusl.

Koltrefjaefni eru svipuð glerkenndu kolefni. Við sérstaka meðhöndlun (strekking á lífrænum trefjum sem svo eru kolaðar) er hægt að hagræða kolefnisflötunum í sömu stefnu og trefjarnar. Hornrétt á trefjaöxulinn vantar stefnu á kolefnafletina. 

Kolefni finnst í öllum lífrænum verum og er undistaða lífrænnar efnafræði. Þessi málmleysingi hefur einnig þann áhugaverða efnafræðilega eiginleika að geta bundist við sjálfan sig og margar tegundir annarra efna og myndar þannig nærri 10 milljón þekkt efnasambönd. Ásamt súrefni myndar það koltvísýring sem er lífsnauðsynlegur fyrir gróður. Með súrefni og vetni getur kolefni myndað mörg efnasambönd, þar á meðal fitusýrur, sem eru nauðsynlegar flestu lífi, og estra, sem gefa mörgum ávöxtum bragð sitt. Samsætan kolefni-14 er mikið notuð við aldursákvörðun með geislakolsaðferð.

Tilvísani 

Frumefni
Málmleysingjar
Liður (stærðfræði)

Liður í stærðfræði er tala, breyta eða margfeldi talna og breyta, eins og þau koma fyrir í jöfnum, aðskilin með táknunum "+", "-" eða "=". (Í grunnskóla er kennt að „plús og mínus skipta liðum“.) Liðun er heiti aðferðarinnar sem notuð er til að finna liðina. Dæmi:

Jafnan 12 = 1 + 2 + 3 + 6 sýnir tiltekna liðun tölunnar 12, en liðirnir eru 1, 2, 3, og 6. 

Þáttun er andstæða liðunar.

Tengt efni 
 einliða
 fjölliða
 margliða
 tvíliða

Stærðfræði
Algebra

en:Operand
et:Lauseloogika
fr:Calcul des propositions
hu:Ítéletlogika
sv:Operand
zh:形式逻辑
Victoria

Victoria er fylki í suðausturhluta Ástralíu. Það er næstminnsta fylki landsins (það minnsta á meginlandinu), en líka það næstfjölmennasta með rúmar 5 milljónir íbúa. Höfuðborg fylkisins er Melbourne, næststærsta borg Ástralíu þar sem búa um 70% íbúa fylkisins. Evrópumenn settust fyrst að þar árið 1829 þar sem í dag er bærinn Portland og sex árum síðar settist fólk að í Melbourne. Frjálsir menn stofnuðu bæði þessi byggðarlög og þau voru því ekki fanganýlendur eins og flest fyrstu byggðarlög Breta í Ástralíu. Victoria tilheyrði upphaflega Nýja Suður Wales en var gerð að sérstakri nýlendu árið 1851, sama árið og þar fannst gull og gullæði hófst. Fylkið er mjög gróðursælt og meirihluti þess er skógi vaxinn. Áströlsku Alparnir ná yfir hluta fylkisins. Norðurlandamæri fylkisins liggja eftir Murrayfljóti sem er næstlengsta fljót Ástralíu (lengst er þverá þess Darling). Efnahagur fylkisins byggist enn að miklu leyti á námavinnslu þar sem grafið er eftir gulli eða kolum. Síðari tíma þróun hefur þó verið sú að ferðamannaþjónusta er farin að skipta meira og meira máli.

Fylki Ástralíu
Formengi

Formengi, frámengi, óðal eða skilgreiningarmengi (sjá samheiti innan stærðfræðinnar) falls er mengi allra ílaga fallsins. Sé gefið fall f : A  → B, þá er A formengi fallsins f, en B bakmengi. Formengi er oft táknað með D (enska domain) og formengi tiltekins falls f táknað með .

Vel skilgreint fall verður að sýna bæði for- og bakmengi, skoðum fallið f ef:

Hér sést að x getur ekki verið núll og því getum við ekki sagt að forrmengið sé mengi rauntalna, við verðum að taka núll frá, þ.a. formengið verði: 

Í stað þess að sýna formengið með þessum hætt má einnig rita: f(x) = 1/x, þar sem x ≠ 0

For- og bakmengi eru oft sama mengið, en ef myndmengi falls er sama mengi og bakmengið, er fallið sagt átækt.

Tengt efni 
 Átækt fall
 Bakmengi
 Eintækt fall
 Gagntækt fall
 Myndmengi

Tilvísanir 

Mengjafræði
Fallafræði
Darwin (Ástralía)

Darwin er höfuðborg Norður-svæðisins í Ástralíu. Þar búa 147 þúsund manns (2019), tæpur helmingur þeirra sem búa á svæðinu. Borgin er á norðurströnd Ástralíu við Tímorhaf. Skipverjar á könnunarskipinu H.M.S. Beagle voru fyrstir Evrópumanna til þess, árið 1839, að sjá hafnarstæðið sem borgin reis síðar við, og nefndu þeir höfnina Darwin eftir breska vísindamanninum Charles Darwin en hann hafði áður siglt með skipinu og gert miklar rannsóknir, þar á meðal hinn fræga samanburð á lífríki Galapagoseyja. Það var árið 1869 sem 135 manns stofnuðu þar byggð á vegum suður-ástralskra yfirvalda, en Norður-svæðið tilheyrði Suður-Ástralíu á þeim tíma. Sú byggð var nefnd Palmerston og það var ekki fyrr en 1911, þegar svæðið hlaut sjálfstæði frá Suður-Ástralíu, að borgin fékk opinberlega nafnið Darwin. Í seinni heimsstyrjöldinni, árið 1942, gerðu Japanir loftárás á borgina og létust 243 af 2000 íbúum borgarinnar á þeim tíma. Árið 1974 eyddist svo meiripartur borgarinnar í fellibylnum Tracy og 50 manns létust. Borgin byggðist þó upp á enn á ný og er nú fjölmennari en nokkru sinni fyrr. Stærstu atvinnuvegir borgarinnar eru þjónusta við ferðamenn og námagröftur. Þar er líka stór herstöð sem hefur stækkað mjög á undanförnum árum vegna þátttöku Ástralíuhers í friðargæslu á Austur-Tímor. Þrátt fyrir smæð er Darwin afar fjölmenningarleg borg. Í henni býr fólk af 75 mismunandi þjóðernum og um fjórðungur íbúanna eru frumbyggjar eða Torressundseyjaskeggjar. Þar er eini háskóli Norður-svæðisins, Charles Darwin háskóli. 

Borgir í Ástralíu
Jarðalkalímálmur

Jarðalkalímálmar eru þeir málmar, sem eru í efnaflokki 2 í lotukerfinu. Þeir eru: beryllín, magnesín, kalsín, strontín, barín og radín nefnd eftir oxíðum þeirra, jarðalkölunum: beryllínoxíð, magnesínoxíð, kalk, strontínoxíð og barínoxíð. Þessi efni voru nefnd jarðalkalí sökum millistigseðlis þeirra á milli alkalí (oxíð af alkalímálmum) og oxíða sjaldgæfra jarðmálma.

 
Efnaflokkar
Magnesín

Magnesín stundum kallað magnín, magníum, eða magnesíum (úr latínu: magnesium eftir gríska héraðinu Magnesíu; orðin magnesít og mangan eru af sömu rót) er frumefni með efnatáknið Mg og er númer tólf í lotukerfinu. Magnesín er áttunda algengasta frumefnið og myndar 2% af jarðskorpunni. Það er líka þriðja algengasta uppleysta efnið í sjónum. Þessi jarðalkalímálmur er aðallega notaður sem blendingsefni í ál-magnesín málmblöndur.

Magnesín er ellefti algengasti málmurinn í mannslíkamanum. Magnesínjónir eru nauðsynlegar frumum þar sem þær leika stórt hlutverk við myndun pólýfosfata á borð við adenósín þrífosfat (ATP), deoxýríbósakjarnsýru (DNA) og ríbósakjarnsýru (RNA). Hundruð ensíma þurfa því á magnesínjónum að halda. Magnesín er líka í miðju blaðgrænusameinda og er því oft bætt í áburð. 

Magnesín finnst ekki hreint í náttúrunni vegna þess hve auðveldlega það hvarfast við loft og vatn. Það brennur með björtum hvítum loga og er þess vegna notað í leifturljós.

Tilvísanir 

Frumefni
Jarðalkalímálmar
Hin stórkostlegu örlög Amélie Poulain

Le Fabuleux destin d'Amélie Poulain (íslenska: Hin stórkóstlegu örlög Amélie Poulain) eða bara Amélie er frönsk kvikmynd. Handritshöfundur og leikstjóri var Jean-Pierre Jeunet. Myndin var frumsýnd árið 2001, aðalhlutverkið lék Audrey Tautou.

Franskar kvikmyndir
Uppstoppun

Uppstoppun er sú list að breyta eða endurgera hræ dýrs í sýningar- eða rannsóknartilgangi. Yfirleitt eru hryggdýr valin til uppstoppunar, þó eru aðrar tegundir dýra stundum stoppaðar upp.

Uppstoppunaraðferðum hefur fleygt fram á 20. öld sem og gæðum verkana.

Handverk
Verdun-samningurinn

Verdun-samningurinn var samningur um skiptingu hins mikla Evrópuveldis Karlunga milli þriggja sona Lúðvíks guðhrædda Frankakeisara, árið 843. Samningurinn, sem gerður var í Verdun í Frakklandi, batt enda á átök bræðranna um yfirráð yfir ríkinu eftir lát föður þeirra þar sem Lóþar hafði staðið einn gegn bandalagi yngri bræðra sinna.

Lát Lúðvíks keisara og borgarastyrjöld 

Áður en hann dó hafði Lúðvík guðhræddi gert syni sína að konungum hvern í sínu ríki: Karl sköllótta yfir Akvitaníu, Lúðvík þýska yfir Bæjaralandi og Lóþar yfir Ítalíu. Þessi skipting var meðal annars niðurstaðan af átökum keisarans við syni sína eftir tilraunir hans til að gera Karli sköllótta, syni af seinna hjónabandi, jafn hátt undir höfði og hinum tveimur.

Þegar Lúðvík keisari síðan dó árið 840 gerði elsti sonur hans, Lóþar, kröfu um að erfa keisaratignina og þar með yfirráð yfir löndum bræðra sinna. Þetta leiddi til borgarastyrjaldar og bandalags milli yngri bræðranna tveggja gegn eldri bróður sínum. Þegar yngri bræðurnir tveir, Lúðvík og Karl, sóru eið árið 842, gegn Lóþari, sá hann sér ekki annan kost en semja.

Skipting Evrópu 
Við samninginn í Verdun var ríkinu skipt þannig að Karl fékk svæði sem gróflega svarar til Frakklands, Lúðvík fékk svæði sem samsvarar Hinu heilaga rómverska keisaradæmi og Lóþar fékk miðhlutann, sem svarar til Norður-Ítalíu, Provence, Búrgúndí, Elsass, Lothringen (Lóþar-ingen), og Niðurlanda.

Samningurinn hafði afgerandi áhrif á þá ríkjaskiptingu sem gilt hefur í Evrópu til okkar daga.

Samningar
Heilaga rómverska ríkið
Flekakenningin

Flekakenningin eða landrekskenningin er kenning sem skýrir rek meginlandanna. Fleka- og landrekskenningin hefur verið rakin til þýska vísindamannsins Alfred Wegener en einnig til John Tuzo Wilson.

Jarðskorpan í allnokkra jarðfleka og fljóta þeir ofan á möttlinum og eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum. Á flekaskilum færast tveir flekar í sundur og við það þrýstist bergkvika upp á yfirborð jarðar (hvort sem er ofan- eða neðansjávar) og myndar nýtt land. Á flekamótum þrýstast hins vegar tveir flekar saman. Þegar annar flekinn fer undir hinn getur myndast djúpsjávarrenna. Í því tilfelli er a.m.k. annar flekinn úthafsfleki. Ef tveir meginlandsflekar mætast myndast svokölluð fellingafjöll. Ástæðan fyrir því að mismunandi jarðfræðileg fyrirbæri myndast er sú að úthafsflekar eru mun eðlisþyngri en meginlandsflekar.

Heimildir 
 Guðbjartur Kristófersson (2005). Jarðfræði. (Reykjavík: Offsetfjölritun).
 „Plate Tectonics“ (2009) í Encyclopedia Britannica (Sótt 12. apríl 2009).

Tengt efni 

 Eldvirkni
 Heitur reitur
 Jarðskorpa

Flekakenningin