alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Vísindaleg aðferð

Vísindaleg aðferð er sú leið sem farin er til að afla vísindalegrar þekkingar. Reynslurannsóknir felast meðal annars í tilraunum, tölfræðilegri greiningu á gögnum sem til eru, og hvers kyns athugunum á heiminum sem víð búum í, á meðan fræðilegar rannsóknir byggjast á því að leiða út ákveðnar kenningar um heiminn út frá grunnreglum, á stærðfræðilegan eða rökfræðilegan hátt. Vísindaleg aðferð á við um báðar gerðir rannsókna, og er áhersla lögð á að vísindarannsóknir séu hlutlægar, að þær séu sannreynanlegar af öðrum vísindamönnum, og að þekkingar sé ekki aflað án samhengis, heldur þannig að hún leiði til aukins skilnings á fyrri rannsóknum og á heiminum sem við búum í. Til að stuðla að þessu er meðal annars ætlast til þess að vísindamenn skrái skilmerkilega bæði niðurstöður sínar og þær aðferðir sem þeir nota til að komast að niðurstöðunum.

Þótt orðið gefi til kynna að um sé að ræða eina tiltekna aðferð sem vísindamenn nota við störf sín, er hin vísindalega aðferð þó mun víðtækari en svo. Í raun er um að ræða ákveðið viðhorf eða hugmyndafræði um það hvers kyns aðferðir eru líklegar til að bæta við vísindalega þekkingu. Sem dæmi má nefna að í rannsóknum sem ætlað er að sannreyna tilteknar kenningar er notuð afleiðsla, þar sem ákveðnar tilgátur (e. hypothesis) eru leiddar af kenningunum (e. theory), og tilraunir eða athuganir miðast við að athuga hvort þessar tilgátur séu í samræmi við niðurstöður athugananna. Vísindamenn þurfa einnig að smíða kenningar og er þá notuð útleiðsla til að leiða almennari kenningar af þeim niðurstöðum sem tilraunir hafa leitt í ljós. Þótt kenningasmíð og kenningaprófun séu mjög ólíkar í framkvæmd þá teljast þær báðar hluti af hinni vísindalegu aðferð, og styðja hvor við aðra.

Þeir eru til sem gagnrýna vísindalega aðferð á þeim grundvelli að hún þrengi sjónarhorn rannsakenda og komi í veg fyrir að þeir uppgötvi hluti sem kenningar þeirra spá fyrir um. Er þá gjarna bent á að ýmsar mikilvægar uppgötvanir má rekja til slembilukku, svo sem þegar Wilhelm Conrad Röntgen tók eftir því að ljósmyndafilma tók lit í lokuðum kassa og uppgötvaði í kjölfarið röntgengeislana, eða þegar Louis Pasteur sprautaði kjúklinga með gerilsýnum sem höfðu skemmst fyrir slysni og uppgötvaði í kjölfarið bólusetningu . En slík slembilukka er þó það algeng í vísindarannsóknum að margir telja að ekki sé um tilviljun að ræða. Vísindaleg aðferð byggir nefnilega á því að kanna nákvæmar og nákvæmar þær kenningar sem fyrir liggja, og gjarna undir óvenjulegri og óvenjulegri kringumstæðum. Með því að reyna á þanþol kenninga hefur vísindaleg aðferð reynst einstaklega vel við að leiða í ljós þær kringumstæður þar sem þær bregðast, og þannig varpa ljósi á áður óútskýrð fyrirbrigði.

Vísindaleg aðferð

de:Wissenschaftliche Arbeit
Moll

Í tónfræði er moll (moll, komið úr latínu, mollis sem þýðir "mjúkur" eða "blíður") önnur tegund tónstiga og tóntegunda í dúr og moll kerfinu. Það eru til þrjár tegundir af moll tónstigum sem innihalda hver um sig sjö tóna flesta sameiginlega en í heildina inniheldur moll tóntegund 9 tóna. Þessar þrjár molltegundir eru hreinn moll, laghæfur moll og hljómhæfur moll.

Tóntegundir í moll eru merktar með litlum bókstöfum á móti tóntegundum í dúr sem eru merktar í stórum bókstöfum.

Talað er um að tónlist í moll hljómi döpur en tónlist í Dúr hljómi glöð.

Uppbygging moll

Hreinn moll
Hreinn moll er sama tóntegund og Eólíska kirkjutóntegundin.

   Tónbil hreins molls:
  1   2   3   4   5   6   7  (8)
    1 - ½ - 1 - 1 - ½ - 1 - 1 
  
 1 merkir Heiltónsbil
 ½ merkir Hálftónsbil

Hljómhæfur moll
Hljómhæfur moll hefur hækkaðan sjöundatón sem þýðir að sjöundi tónn tónstigans eða tóntegundarinnar er hækkaður um hálftón. Þetta gerir það að verkum að það myndast eitt og hálft bil eða stækkuð tvíund milli sjötta og sjöunda tóns.

   Tónbil hljómhæfs molls:
  1   2   3   4   5   6    7  (8)
    1 - ½ - 1 - 1 - ½ - 1½ - ½ 
  
 1 merkir Heiltónsbil
 ½ merkir Hálftónsbil
 1½ merkir Heiltónsbil + Hálftónsbil eða stækkuð tvíund.

Fyrir dúr og moll kerfið þegar kirkjutóntegundir voru notaðar var sjöundi tónn þeirra tóntegunda sem var heiltónsbili frá grunntóni tóntegundarinnar oft hækkaður til að mynda svokallaðan leiðsögutón tóntegundarinnar. Með því að hafa stóra sjöund hljómar eins og sjöundi tónninn leiti upp á fyrsta tón tóntegundarinnar og með því varð hann leiðsögutónn. Eólíska tóntegundin var ein af þeim tóntegundum þar sem sjöundi tóninn var oft hækkaður og þannig myndaðist hljómhæfur moll.

Laghæfur moll
Í laghæfum moll eru sjötti og sjöundi tónninn hækkaðir. Það gerir það að verkum að það verða engin tónbil stærri en heiltónsbil en samt hefur hún leiðsögutón sem gerir þetta að „laghæfustu“ moll tóntegundinni. Ólíkt hinum tóntegundunum er laghæfur moll mismunandi eftir því hvort farið er upp eða niður tónstigan.

Laghæfur moll er í raun hreinn moll á leiðinni niður.

    Tónbil laghæfs molls:
  1   2   3   4   5   6   7  (8)  7   6   5   4   3   2   1
    1 - ½ - 1 - 1 - 1 - 1 - ½ - 1 - 1 - ½ - 1 - 1 - ½ - 1
  
 1 merkir Heiltónsbil
 ½ merkir Hálftónsbil

Ástæðan fyrir því að tónarnir eru einungis hækkaðir á leiðinni upp er sú að leiðsögutónninn leitar upp á fyrsta tón tóntegundarinnar og eru tónarnir því bara hækkaðir ef verið er að fara upp á fyrsta tón tóntegundarinnar.

Djass moll 
Djass moll er eins og laghæfurmoll nema að hann breytist ekki á leiðinni niður. Hann má finna víða í djasstónlist og er mikið notaður við snarstefjun.

Formerki molla

Hækkuðu tónarnir í hljómhæfum og laghæfum moll eru merktir með lausum formerkjum á meðan tóntegundin er skilgreind með föstum formerkjum. Í a-moll eru engin formerki og var a-moll upprunalega eólíska kirkjutóntegundin áður en hægt var að tónflytja þær.

Sjá fimmundahringinn fyrir uppröðun fastra formerkja í moll.

Sjá nánar
 Dúr og moll
 Dúr
 Fimmundahringurinn
 Eólísk

Tónfræði
Tónstigar
Lafferkúrfa

Lafferkúrfa (einnig ferill Laffers) er ferill notaður til að skýra teygni á milli skatttekna og skattprósenta, fyrst sett fram af hagfræðingum Arthur Laffer. Lafferkúrfan sýnir að við ákveðna skattprósentu næst hámark skattekna, sem þýðir að hækkun á skattprósentu mun ekki skila auknum tekjum í ríkssjóð, heldur þvert á móti munu skatttekjur minnka.

Samkvæmt kenningu Laffers mun 0% skattheimta og 100% skattheimta skila því sama til ríkissjóðs eða 0 krónum. Það gefur auga leið af hverju 0% skattheimta gefur 0 kr í ríkissjóð. Ástæða þess að 100% skattheimta gæfi líka 0% er sú að slíkt myndi fæla fólk frá því að afla sér tekna, þar sem hvort eð er allar tekjur færu í skatt.

Þetta er einmitt útgangspunktur Arhur Laffer, að almenningur þolir skattheimtu upp að vissu marki. Ef skattheimta verður of mikil dregur það úr vilja almennings til að afla sér tekna, þar sem of lítill hluti (að þeirra mati) rennur beint í eigið veski.

Tengill 
 Grein eftir Arthur B. Laffer 

Hagfræði
Tekjuskattur

Tekjuskattur er skattur sem ríkið leggur á tekjur einstaklinga og fyrirtæki. Tekjuskattur er oftast ákveðið hlutfall frekar en fasti.

Tekjuskattur á Íslandi 
Árið 2014 eru skattþrepin þessi:

37,30% skattur er tekinn af launum sem eru 290.000 krónur eða minna á mánuði.
39,74% skattur er tekinn af launum sem eru á bilinu 290.001 til 784.619 kr. á mánuði.
46,24% skattur er tekinn af launum sem eru 784.619 og meira á mánuði.

Heimild: heimild

Saga 
Tekjuskattur var fyrst lögleiddur  í Bretlandi árið 1799 til þess að standa kostnað af Napoleónsstyrjöldinni.

Tengt efni 
 Eignaskattur
 Fjármagnstekjuskattur
 Lafferkúrfan
 Útsvar

Tenglar 
 Lög um tekjuskatt
 Orðskýringar Ríkiskassanns
 Skattlagasafn Ríkisskattsjóra, VI. kafli.

Sköttun
Eivør Pálsdóttir

Eivør Pálsdóttir, f. 21. júlí 1983 í Syðrugøtu í Færeyjum, er söngkona og tónskáld. Eivør er oft líkt við íslensku söngkonuna Björk og kölluð hin færeyska Björk. Foreldrar Eivarar eru Sædis Eilifsdóttir og Páll Jacobsen.

Ferill
Tólf ára að aldri fór Eivør í söngferðalag til Ítalíu sem  einsöngvari með færeyskum karlakór og þrettán ára gömul kom hún fyrst fram í færeysku sjónvarpi. Sama ár vann hún færeyska söngvakeppni. Fimmtán ára gömul gekk hún til liðs við hljómsveitina Clickhaze.

Ári seinna eða árið 2000 kom út hennar fyrsta tónskífa Eivør Pálsdóttir. Árið 2001 vann hún tónlistarverðlaunin Prix Føroyar. Árið 2002 fór Eivør til Reykjavíkur  í tónlistarnám. Hún varð aðalsöngvari jasshljómsveitarinnar Yggdrasils sem gaf út sína fyrstu tónskífu það ár. Eivør gaf út rokk albúm með Clickhaze sama sumar og fór í hljómleikaferð til Færeyja, Svíþjóðar, Danmerkur (Hróarskelduhátíðin), Íslands og Grænlands. 

Önnur sólóplata Eivarar var Krákan og var Eivør tilnefnd til Íslensku tónlistarverðlaunanna í þremur flokkum árið 2003 og hlaut verðlaun sem besti söngvari og besti flytjandi ársins. Eivør söng einnig með symfóníuhljómsveit Færeyja og söng einsöng í óperunni Firra.

Þriðja plata hennar er Eivør sem kom út í nóvember 2004. 

Eivør var valin Færeyingur ársins 2004 og lék sama árs á færeysku tónlistarhátíðinni G! Festival. Árið 2005 þá fékk hún íslensku leiklistarverðlaunin Gríma fyrir tónverk og flutning í verkinu Úlfhamssaga.

Platan Mannabarn kom út árið 2007, framleidd af Dónal Lunny. Platan kom út á Íslensku og Færeysku. Hún hlaut færeysku tónlistarverðlaunin Planet Awards 2006 og 2009 sem besta söngkona ársins.

Árið 2010 kom út platan Larva. Hér sýndi Eivör á sér nýjar hliðar með því að fjarlægjast folk-stíl síðustu ára og reyndi fyrir sér sér í tilraunakenndara og hrárra sánd. Áhrifin koma svo víða að; má þar nefna indítónlist, popp, trip-hop, ambient, rokk, tekknó, acid djass og klassíska tónlist.

Plöturnar the Room (2012) og Bridges (2015) innihéldu einungis lög á ensku.

Árið 2021 var hún valin tónlistarmaður ársins í verðlaunum Norðurlandaráðs.

Útgáfur
 Eivør Pálsdóttir (SHD 50, tutl 2000) 
 Clickhaze (HJF 91, tutl 2002) 
 Yggdrasil (HJF 88, tutl 2002) 
 Krákan (12T001, 12 tónar 2003) 
 Eivør (12T010, 12 tónar 2004)
 Trøllabundin (ásamt the Big band of Danmarks Radio 2005)
 Human Child (2007)
 Mannabarn (R60116-2, RecArt Music 2007)
 Eivör Live (SHD125, tutl 2009)
 Undo your mind EP (Copenhagen Records 2010)
 Larva ( Copenhagen records 2010)
 The Room (2012)
 Bridges (2015)   
 Slør (2015)
 Slør  (2017, útgáfa á ensku)
 Segl (2020)

Tenglar
Eivor.com Vefsetur Eivarar 
Eivør á LyricWiki (textar)
Í Gøtu ein dag  (Færeyskur texti gamallar ballöðu, sunginn á fyrstu plötu Eivarar)
Faroe Mission in London - Dimmalætting Awards Eivør...  (Fréttabréf færeyska útvarpsins frá 14. febrúar 2005)
Eivør á BBC4, 17. mars 2006

Heimild 

Færeyskir tónlistarmenn
Færeyingar
Fólk fætt árið 1983
Pourquoi-Pas ?

Pourquoi-Pas ? (sem þýðir: „hvers vegna ekki?“ á íslensku, borið fram Púrkva-pa) var heiti sem franski vísindamaðurinn Jean-Baptiste Charcot notaði á nokkur rannsóknarskip sín. Frægast þessara skipa var Pourquoi-Pas ? IV sem var smíðað fyrir hann í Saint-Malo og sem hann ætlaði sér að nota í annan leiðangur sinn til Suðurskautslandsins. Smíði skipsins hófst 1907 og því var hleypt af stokkunum 18. maí 1908. Pourquoi-pas? var 825 tonna þrímastra barkskip með gufuvél, 57 metrar að lengd. Skipsskrokkurinn var allur styrktur með stál- og sinkþynnum. Á skipinu var gríðarlega hár strompur og það hýsti þrjár fullbúnar rannsóknarstofur og bókasafn.

Könnunarleiðangrar um Suður- og Norðurhöf
1908 til 1909 sigldi Charcot á skipinu til Suðurskautslandsins þar sem hann kannaði Bellinghausenshaf og Amundsenshaf, Loubetsland, Margrétarflóa og Charcotseyju sem var heitin eftir honum. 

1912 varð skipið fyrsta skólaskip franska flotans. Á næstu árum, til 1925, sigldi Charcot skipinu í fjölda leiðangra um Norður-Atlantshaf, Ermarsund og Miðjarðarhaf og kom meðal annars til Færeyja. Rannsóknir hans snerust fyrst og fremst um steinafræði og jarðfræði neðansjávar. 

1925 lét Charcot af stjórn skipsins vegna aldurs, en var áfram um borð sem leiðangursstjóri. 1926 kannaði skipið austurströnd Grænlands þar sem þeir söfnuðu steingervingum.

1928 hélt skipið ásamt skipinu Strasbourg í leiðangur til að leita að stóru Latham 47-sjóflugvélinni sem hafði farist ásamt, með öðrum, Roald Amundsen. Leitin varð árangurslaus. 

1934 sigldi Pourquoi-Pas ? aftur til Austur-Grænlands með mannfræðileiðangur Paul-Émile Victor sem ætlaði að búa í Angmassalik. Árið eftir snýr skipið þangað aftur til að sækja leiðangursmenn og kortleggja í leiðinni ströndina.

Skipið ferst

Árið 1936 sneri Pourquoi-Pas ? aftur til Grænlands til að fara með leiðangurstæki til leiðangurs Paul-Émile Victor sem ætlaði sér að fara yfir Grænlandsísinn á fimmtíu dögum. Á bakaleiðinni, 3. september, stoppaði skipið í Reykjavík til að láta gera við ketilinn. 15. september lagði það svo af stað til Saint-Malo. Daginn eftir lenti það í ofviðri á Faxaflóa og fórst við Álftanes á Mýrum. Fjörutíu fórust og einungis fundust lík 23 leiðangursmanna. Aðeins einn komst af.

Tenglar 
 Minningarathöfn í Fossvogskirkjugarði við grafreit Pourquoi pas? manna; grein í Morgunblaðinu 1938
 Charlcot-slysið. Hafrannsóknarskipið Pourqoui pas? strandar; frétt í Morgunblaðinu 1936
 Pourquoi-Pas?; af heimasíðu Kleppjárnsreykja 
 Líkkista Pourquoi-Pas?; grein í Morgunblaðinu 1966

Könnun Norður-Heimskautsins
Könnun Suðurskautslandsins
Skip
Sjóslys
Jean-Baptiste Charcot

Jean-Baptiste Charcot (15. júlí 1867 – 16. september 1936) var frægur franskur vísindamaður og landkönnuður. Faðir hans var taugafræðingurinn Jean-Martin Charcot.

Charcot leiddi tvo mikilvæga könnunarleiðangra til Suðurskautslandsins 1904-1907 á skipinu Français og 1908-1910 á sérútbúna rannsóknarskipinu Pourquoi-Pas ?. Síðar sigldi hann á því sama skipi í leiðangra til Færeyja, Grænlands og Svalbarða. Á heimleið frá Grænlandi lenti skipið í stormi við Íslandsstrendur og fórst við Álftanes á Mýrum 16. september 1936. Aðeins einn skipverja, Eugène Gonidec, komst lífs af en Charcot og 39 aðrir fórust.

Thora Friðriksson skrifaði bók um Jean-Baptiste Charcot sem kom út árið 1947. 

Charcot, Jean-Baptiste
Charcot, Jean-Baptiste
Charcot, Jean-Baptiste
Charcot, Jean-Baptiste
Úralfjöll

Úralfjöll (rússneska Ура́льские го́ры, Uralskije gori) eru 2500 km langur fjallgarður sem liggur nokkurn veginn í norður-suður eftir miðvesturhluta Rússlands. Þau ná frá sléttunum í Kasakstan meðfram norðurlandamærum landsins að Norður-Íshafinu í norðri. Landfræðilega skipta fjöllin evrasíska meginlandinu milli Evrópu og Asíu. Hæsta fjallið er Narodnaja (1895 m hátt). Þar hafa Rússar lengi urðað kjarnorkuúrgang sinn. 

Novaja Semlja-eyjaklasinn er talinn vera framhald af Úralfjöllum.

Tenglar 

 

Fjallgarðar í Rússlandi
Gaflkæna

Gaflkæna er seglskúta sem svipar til slúppu eða kútters en með litla messansiglu á gaflinum eða þverbitanum aftan við stýrisásinn sem ber lítið segl. Hlutverk þessa messansegls er að auka stöðugleika skútunnar fremur en að knýja hana áfram.

Seglskútur
Viðskiptaráð Íslands

Viðskiptaráð Íslands (áður Verslunarráð Íslands eða Verzlunarráð Íslands) eru samtök hagsmunaaðila í verslun og viðskiptum á Íslandi. Allir sem stunda einhvers konar rekstur geta gerst aðilar að ráðinu. Viðskiptaráð Íslands var stofnað 17. september 1917. Fjöldi íslenskra fyrirtækja eru aðilar að Viðskiptaráðinu og þ.m.t. mörg stærstu fyrirtæki landsins.

Árið 1917 komu 156 aðilar úr íslensku viðskiptalífi, kaupmenn o. fl. að stofnun Verslunarráðs Íslands. Fyrstu kosnu fulltrúarnir voru Jes Zimsen, Jón Brynjólfsson, Ólafur Jónsson, Carl Proppé, Jensen-Bjerg og Olgeir Friðgeirsson. Í lögum ráðsins stóð að hlutverk þess væri að „vernda og efla verslun iðnað og siglingar”. Fyrsti formaður var Garðar Gíslason og gegndi hann því starfi til 1933 er hann baðst undan endurkjöri. Árið 1922 tók Viðskiptaráðið við rekstri Verslunarskóla Íslands en í dag er Viðskiptaráðið einnig aðaleigandi Háskólans í Reykjavík. Þann 5. október 2009 sagði Erlendur Hjaltason sig frá formennsku stjórnar Viðskiptaráðs vegna þess að hann hafði verið starfandi forstjóri Exista, fyrirferðamikils fjárfestingafélags, fyrir bankahrunið og vildi hann að „tortryggni á endurskipulagningarferli Exista” yrði ekki til þess að „formennska [hans] í Viðskiptaráði gæti rýrt traust ráðsins.”.

Í dag er Ari Fenger formaður stjórnar Viðskiptaráðs en framkvæmdastjóri ráðsins er Svanhildur Hólm Valsdóttir.

Á meðal starfsemi Viðskiptaráðs eru árlegar ráðstefnur sem nefnast Viðskiptaþing auk þess sem ráðið veitir umsagnir um lagafrumvörp. Á vettvangi Viðskiptaráðs starfa einnig 15 sjálfstæð millilandaráð.

Starfsemi
Sem samtök hagsmunaaðila í viðskiptum leggur Viðskiptaráðið stundum fram tillögur til ríkisins um það sem því þykir betur mega fara. Oftast eru þetta atriði sem koma fyrirtækjum vel. Í lok árs 2007 birti Viðskiptaráð þá „skoðun“ sína að í ljósi mikils viðskiptahalla sökum ruðningsáhrifa stóriðjuframkvæmda væri svo komið að á bilinu 6-7 þúsundir notaðra bifreiða, að andvirði 9-15 milljarða króna, stæðu óseldar á bílastæðum bílaumboða. Bent var á að greiða þarf 30% vörugjald (toll), 24,5% virðisaukaskatt, úrvinnslugjald auk
flutningskostnaðar hafi nokkur hug á að flytja notaða bifreið út. Lagt er til að íslenskum lögum sé breytt þannig að útflutningsaðilar fái virðisaukaskatt og vörugjöld endurgreidd en jafnframt tekið fram að „[e]kki ætti að einskorða endurgreiðslur af þessu tagi
við útflutning bifreiða heldur fella sem flestar vörutegundir hér
undir.“
Árið 2006 réð Viðskiptaráð þá Tryggva Þór Herbertsson og Frederic S. Mishkin til að skrifa skýrslu um ástand efnahagsmála á Íslandi sem bar titilinn Financial Stability in Iceland. Skýrslan hefur sætt þeirri gagnrýni að hafa verið skrifuð til að fela vandamál eða að réttlæta slæma stöðu. Athygli hefur vakið að Frederic S. Mishkin fékk gífurlega háa fjárhæð fyrir að skrifa þessa skýrslu, mun hærri en tíðkaðist á þeim tíma.

Heimildir

Tengill
 Heimasíða Viðskiptaráðs Íslands

Efnahagur Íslands
Íslensk félagasamtök
Samvinnubanki Íslands

Samvinnubanki Íslands var banki sem stofnaður var árið 1963 upp úr Samvinnusparisjóðnum. Bankinn var í eigu Sambands íslenskra samvinnufélaga. Hlutverk bankans var að reka almenna bankastarfsemi og veita samvinnufélögum á Íslandi aðgang að fjármagni.  Á 9. áratugnum hóf SÍS að reyna að takast á við mikla skuldsetningu sína og aðildarfélaga sinna, meðal annars með því að selja eignir. Árið 1990 var samþykkt að Samvinnubankinn skyldi seldur Landsbankanum. Næstu tvö árin voru útibú bankans lögð niður og seld og 1992 rann hann inn í Landsbankann.

Íslenskir bankar
Samband íslenskra samvinnufélaga
Heilablóðfall

Heilablóðfall, einnig kallað slag, er skyndileg breyting á heilastarfsemi vegna truflunar á blóðflæði til heilans. Truflunin í blóðflæðinu getur til dæmis stafað af stíflaðri heilaslagæð af völdum blóðtappa (heiladrep) eða þá að æð brestur í heilanum og það blæðir inná heilavefinn (heilablæðing). Heilablóðfall getur valdið lömun öðrum megin í líkamanum, skertum skilningi eða talörðugleikum eða skerðingu sjónsviðs.

Heilablóðfall er í öllum tilvikum neyðartilvik. Það getur valdið viðvarandi skaða á heilavef eða dauða. Áhættuþættir eru til dæmis aldur, hækkaður blóðþrýstingur, fyrri heilablóðföll, sykursýki, hátt kólesteról í blóði, reykingar og gáttatif.

Meðferð byggist á endurhæfingu, svo sem talþjálfun, líkamsþjálfun og iðjuþjálfun auk lyfjameðferðar, sem ætlað er að draga úr líkum á endurteknu heilablóðfalli. Lyfjameðferðin beinist að því að draga úr storknunargetu blóðsins, lækka blóðþrýsting og koma í veg fyrir hjartsláttaróreglu eftir því sem hægt er.

Ef hafin er strax (innan þriggja klukkustunda) blóðsegaleysandi meðferð til að opna hina stífluðu æð þá má minnka skaðann og þá fötlun sem hann veldur

Tilvísanir

Tengill 

Hjarta- og æðasjúkdómar
Vímara Peres

Vímara Peres (um 820 — 873) var kristinn stríðsherra á vesturströnd Íberíuskagans. Hann var lénsmaður Léon konungs sem sendi hann til að endurheimta lönd frá márum á vesturströnd Galíseu á milli ánna Minho og Douro. Meðal þess landssvæðis sem hann náði var borgin Portus Cale, síðar nefnd Porto og sem landið Portúgal dregur nafn sitt af. Auk Portó náði Peres borginni Vimaranis úr höndum mára en sú borg er í dag nefnd Guimarães og álíta Portúgalar að vagga siðmenningar þeirra liggi þar.

Portúgalskir greifar
Minho

Áin Minho er lengsta á Galisíu, Spáni eða 310 kílómetra löng.

Áin kallast Minho á portúgölsku en Miño á spænsku og koma bæði nöfnin frá latneska orðinu Minius. Minho er notuð til að vökva vínekrur og ræktarlönd, keyra orkuver og sem náttúruleg aðgreining milli Spánar og Portúgals á um 80 kílómetra svæði. Uppspretta árinnar er um 50 kílómetra norður af Lugo í Galisíu.

Fljót á Spáni
Fljót í Portúgal
Einkímblöðungar

Einkímblöðungar (fræðiheiti: Monocotyledonae eða Liliopsida) eru hópur dulfrævinga sem mynda eitt kímblað við spírun og eru annar aðalhópur dulfrævinga ásamt tvíkímblöðungum. Í APG II-kerfinu eru einkímblöðungar skilgreindir sem upprunaflokkur en hafa ekki flokkunarfræðilegt gildi. 
Dæmi um einkímblöðunga eru t.d. bygg, gras, laukur og brönugras.
Repja

Repja (fræðiheiti: Brassica napus L. var. oleifera) er einær eða vetrareinær planta, notuð til fóðurs og olíuframleiðslu.

Líffræði 
Repjan hefur litla stólparót og myndar öflugan stöngul. Laufblöðin eru stór, fjaðurstrengjótt og sitja stakstæð á stönglinum. Blómin eru skærgul og mynda klasa. Eftir blómgun breytast þau í skálpa sem geyma og þroska fræin.

Notkun 

Repja er notuð til að framleiða lífdísil í löndum á borð við Bandaríkin, Indland, Kína, Kanada og í löndum Evrópusambandsins. Jafnframt er hún notuð til gerðar matarolíu, en einnig sem skepnufóður. Hérlendis er hún nánast eingöngu notuð sem fóður fyrir mjólkurkýr og lömb. Er plantan þá beitt í heilu lagi. Einnig hafa verið gerðar tilraunir með framleiðslu lífdísils úr repjuolíu á Íslandi og verið er að gera tilraun með repjuolíu til manneldis í Nesjum í Hornafirði.

Afbrigði 
Mörg afbrigði repju eru ræktuð í heiminum en á Íslandi eru notuð tvö; sumar- og vetrarrepja. Sumarrepjan sprettur hratt, nær allt að 1,5 m hæð, og fer að blómstra eftir 60 til 70 vaxtardaga. Mikilvægt er að beita hana fyrir þann tíma, því fóðurgildi blómstrandi plantna fellur hratt.

Vetrarrepjan, sem einnig er kölluð fóðurkál, fer ekki í kynvöxt á fyrsta sumri eftir sáningu. Hún sprettur mun hægar og þarf u.þ.b. 120 vaxtardaga til að ná þokkalegri stærð. Þetta afbrigði er einstaklega heppilegt til beitar, vegna þess að það sprettur ekki úr sér. Plantan heldur sér vel fram á haust og því mikið notuð til að bata lömb á haustin eftir að þau hafa komið af fjalli. Að sama skapi er hún vinsæl sem fóður fyrir mjólkurkýr í hárri nyt.

Tenglar 
 Þróaði endurbætta olíu úr fræjum repju; grein í Morgunblaðinu 1998

Krossblómaætt
Kál
Grænfóður
Interahamwe

Interahamwe (merkir: þeir sem berjast saman) eru samtök hútúa í Rúanda sem voru, ásamt hinum smærri hópi Impuzamugambi, helst ábyrg fyrir dauða þeirra yfir 800.000 manns sem voru drepnir í þjóðarmorðinu í landinu árið 1994. Forseti Interahamwe var tútsi að nafni Robert Kajuga og varaforseti samtakanna Georges Rutaganda.

Eftir frelsun höfuðborgar Rúanda, Kigali, flúðu margir meðlimir Interahamwe til nærliggjandi landa, flestir til Saír (nú Lýðstjórnarlýðveldið Kongó). Þaðan gerðu þeir árásir á Rúanda og leiddu þær meðal annars til styrjalda í Kongó.

Orðsifjafræði nafnisins 
'Intera' kemur af sögninni 'gutera', sem merkir 'að gera árás'. 'Hamwe' merkir 'saman' og tengist orðinu 'rimwe' sem stendur fyrir 'einn'.

Hernaðarsamtök
Rúanda