Sagnbeyging

Beygingar sagna greina þær í flokkana veikar, sterkar og blandaðar sagnir. Frumhlutar sagnarinnar, sem aðrar orðmyndir hennar myndast af, kallast kennimyndir hennar. Strikið tilstrik (n-strik, strik sem er jafnbreytt bókstafinum n) er stundum notað við upptalningu beygingarmynda.

Veikar sagnir 

Veikar sagnir hafa beygingarendingu sem endar á tannhljóðsviðskeytunum -aði, -ði, -di, -ti í annari kennimynd veikra sagna (fyrsta persóna eintala þátíð framsöguháttur):

 að elska – ég elskaði – ég hef elskað að heyra – ég heyrði – ég hef heyrt að deyfa – ég deyfði – ég hef deyft að dæma – ég dæmdi – ég hef dæmt að vekja – ég vakti – ég hef vakið að telja – ég taldi – ég hef talið að lenda – ég lenti – ég hef lentMun fleiri veikar sagnir eru að finna í íslensku en sterkar.

 Sterkar sagnir 

Sterkar sagnir í íslensku eru endingarlausar í þátíð fyrstu og þriðju persónu eintölu (til dæmis „ég fann“ og „hún fann“) en enda á -st í þátíð, annari persónu eintölu (til dæmis „þú fannst“):
 þátíð fyrstu og þriðju persónu eintölu
 að bíta – ég beit, hún beit að fara – ég fór, hún fór að bresta – ég brast, hún brast að heita – ég hét, hún hét þátíð, önnur persóna eintölu
 þú beist þú fórst þú brast þú héstFáeinar sagnir eru ýmist notaðar veikar eða sterkar:
 að hrinda – ég hratt, ég hrinti, – hún hratt, hún hrinti að fela – ég fól, ég faldi, – hún fól, hún faldiKemur þá stundum fram merkingarmunur eftir því hvort sögnin er veik eða sterk.

 Blandaðar sagnir 

Til blandaðra sagna í íslensku teljast núþálegar sagnir og ri-sagnir. 

Núþálegar sagnir kallast svo sökum þess að nútíð sagnanna er er mynduð líkt og þátíð sterkra sagna, þ.e. með hljóðskiptum í stofni orðs. Þátíð þeirra er hins vegar veik og hefur sömu viðskeyti og þátíð veikra sagna. Þessar sagnir eru alls 11; eiga, mega, knega, unna, kunna, muna, munu, skulu, þurfa, vita, vilja.

ri-sagnir hafa endinguna ði í þátíð en beygjast að öðru leyti sem sterkar sagnir. Þær eru 4 í nútíma íslensku; róa, gróa ,núa, snúa.

Kennimyndir sagna 

Kennimyndir sagna eru áþekkar kenniföllum nafnorða og taka mynd af háttum sagnarinnar. Af þeim eru aðrar myndir sagnarinnar dregnar.

Kennimyndir veikra og -ri sagna eru þrjár:
Nútíð nafnháttar (nt.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. et.)
Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)

Hér er þetta sýnt með hjálparorðum:

Önnur og þriðja kennimynd verða til af sagnarstofni (nafnháttur að frádreginni endingunni -a) með endingum í þátíð; -aði, -ði, -di, -ti; og lýsingarhætti þátíðar; -að, -t.

-ri sagnirnar fjórar eru þannig í kennimyndum sínum:

Kennimyndir sterkra sagna eru fjórar:
Nútíð nafnháttar (nt.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. et.)
1. persóna fleirtölu í framsöguhætti þátíðar (þt. ft.)
Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)
Sterkar sagnir hafa óreglulegri beygingu en veikar og hljóðskipti í stofni. Þess vegna verður að bæta einni kennimynd við til svo hægt sé að leiða út aðrar myndir:

Orðabækur ættu að sýna þátíðarendingu veikra sagna; mála, -aði; en allar kennimyndir sterkra sagna (og núþálegra); bíta, beit, bitum, bitið. 

Höfuðeinkenni sterkra sagna er að mynda þátíðarendingu með hljóðskiptum í stofni (sérhljóðabreytingum) og má skipta þeim í 6 flokka eftir því:

Rétt er að geta kennimynda tveggja vandasamra sagna:

Kennimyndir núþálegra sagna eru einnig fjórar en önnur og þriðja kennimynd eru ekki hinar sömu og kennimyndar sterkra sagna:
Nútíð nafnháttar (nt.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti nútíðar (nt. et.)
1. persóna eintölu í framsöguhætti þátíðar (þt. ft.)
Lýsingarháttur þátíðar (lh. þt.)

Kennimyndir allra núþálegra sagna í nútíma íslensku eru tíundaðar hér:

Munu og skulu eru ófullkomnar sagnir og vantar því tvær síðustu kennimyndirnar en þó er til viðtengingarháttur þátíðar; mundi/myndi, skyldi.

Afleiddar myndir sagna 
Afleiddar myndir sagna myndast af kennimyndum. 
Hér segi ég frá þremur kennimyndim sterkra sagna:
Tvær þeirra eru myndaðar af fyrstu kennimynd en ein ef þeirri þriðju.

 Sögn í nt. fh. et. oft með i-hljóðvarpi. Dæmi bíta-bít, stinga-sting.(Af 1.km.)
 Sögn í vh. nt. og endar á a. Dæmi bíta-bíti stinga-stingi.(Af 1.km.)
 Sögn í vh. þt. oft með i-hljóðvarpi. Dæmi bitum-biti supum-sypi.(Af 3.km.)

Tilvísanir

Heimildir 
 
 
 
 Málfinnur og sagnorð

Tengt efni 
 Beygingarlýsing íslensks nútímamáls

Málfræði
Sagnorð