alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Tangen-málið

Tangen-málið var mál sem kom upp árið 1988 vegna fréttaflutnings Ríkisútvarpsins (RÚV) um óeðlileg tengsl forsætisráðherra Íslands við bandaríska erindreka og sendiráðsmenn á árunum 1947-8.

Upphaf málsins 
Í kvöldfréttum RÚV þann 9. nóvember 1987 sagði Jón Einar Guðjónsson, fréttaritari RÚV í Osló í Noregi, frá rannsóknum Norðmannsins Dag Tangen sem hafði að sögn komist að því við rannsókn á gögnum, sem leynd hafði nýlega verið létt af, að Stefán Jóhann Stefánsson, forsætisráðherra Íslands 1947-9, hefði haft náið samráð við bandarísku alríkisþjónustuna (CIA). Þessar fréttir vöktu talsverða athygli en fljótlega kom í ljós að heimildarmaðurinn norski gat ekki framvísað þeim skjölum sem hann hafði byggt fullyrðingar sínar á. Úr þessu varð allmikill fjölmiðlahvellur og RÚV varð að bera fréttina til baka og biðjast afsökunar. Það dugði ekki til, því Alþingi samþykkti að láta gera úttekt á málinu í heild. Þór Whitehead prófessor í sagnfræði við HÍ var fenginn til verksins og hann komst að þeirri niðurstöðu að fréttastofa RÚV hefði orðið ber að óvönduðum vinnubrögðum. Í framhaldinu var málinu vísað til Siðanefndar Blaðamannafélagsins sem taldi að Fréttastofan hefði brotið siðareglur félagsins og taldi brotið alvarlegt.

Eftirleikurinn 
Tangen-málið dró talsverðan dilk á eftir sér og mikil skrif urðu um það bæði í dagblöðum    og í Dagfara, tímariti Herstöðvaandstæðinga.   Einnig var saminn um það leikþáttur sem fluttur var í Háskólabíói 30. mars 1989. Hann nefndist Réttvísin gegn RÚV eftir Jústus, sem var dulnefni höfundarins. Þessi skrif leiddu í ljós að talsverður fótur var fyrir fullyrðingum Dags Tangens um óeðlileg tengsl Stefáns Jóhanns Stefánssonar við erindreka bandaríska sendiráðsins, einkum mann að nafni William C. Trimble, háttsettan sendiráðsmann Bandaríkjanna á Íslandi 1947-1948. Ljóst virðist að leyniskjalið sem Dag Tangen hafði séð en gat ekki fundið eða framvísað var Trimble-skeytið svonefnda, leyniplagg þar sem sendiráðsmaðurinn lýsir m.a. samræðum sínum við Stefán Jóhann Stefánsson forsætisráðherra um hvernig standa skuli að brottrekstri vinstrimanna úr áhrifastöðum í ríkiskerfinu.

Tengt efni
 McCarthyismi

Tengill 
 Fréttaflutningur Ríkisútvarpsins um utanríkismál

Heimildir 

Íslenskir fjölmiðlar
Kalda stríðið á Íslandi
Meredith Grey

Meredith Grey er skálduð persóna í sjónvarpsþáttaröðinni Grey's Anatomy, sem er sýnd á Stöð 2. Persónan var búin til af skapanda þáttanna Shonda Rhimes og er leikin af Ellen Pompeo. Meredith er aðalpersóna þáttanna, sem var kynnt sem nemi á ímyndaða spítalanum Seattle Grace Hospital þar sem hún útskrifaðist. Hún er núna almennur skurðlæknir á Grey Sloan Memorial Hospital. Meredith er dóttir heimsfræga skurðlæknisins Ellis Grey.

Meredith er sögumaður þáttarins og er miðpunktur flestra þáttana. Meredith er alræmd fyrir það að sjá ekkert svart á hvítu og horfir á heimin í öllum þeim gráu litum sem hann er í og eiginmaður hennar Derek Shepherd er mikil andstæða hennar í þeim málum.

Söguþræðir 
Meredith Grey er dóttir Ellis Grey heimfrægs almenns skurðlæknis, sem þjáist af Alzheimer. Hún stundaði nám við Dartmouth College. Kvöldið fyrir fyrsta daginn hennar sem nemi á Seattle Grace sefur hún hjá ókunnugum manni, sem hún hittir á bar, og kemst að því daginn eftir að hann er taugaskurðlæknir á spítalanum. Meredith er sett í það að vinna undir Miranda Bailey (Chandra Wilson), og vingast við samnema hennar þá, George O'Malley (T.R. Knight), Izzie Stevens (Katherine Heigl), Cristina Yang (Sandra Oh) og Alex Karev (Justin Chambers). Grey er efins en byrjar á endanum samband með Derek Shepherd og er mjög hissa þegar Addison Montgomery mætir á svæðið, eiginkona Shepherd's.

Heimildir
Rauðu kmerarnir

Rauðu kmerarnir  (kambódíska ខ្មែរក្រហម, Khmer Krahom) voru fylgjendur kommúnistaflokks Kampútseu sem hófu vopnaða baráttu gegn ríkisstjón Kambódíu árið 1968. Stuðningur Alþýðuhers Víetnam leiddi til þess að þeir höfðu sigur í borgarastyrjöldinni í Kambódíu 1970-1975. Þeir stofnuðu Lýðveldið Kampútseu sem var alræðisstjórn kommúnista undir forystu aðalritarans Pol Pot. Kommúnistastjórnin hóf róttækar umbætur sem fólust í eignaupptöku og nauðungarflutningum fólks frá borgum til sveita. Menntafólk var kerfisbundið fangelsað og tekið af lífi. Áætlað er að milli 740.000 og 3 milljónir (algengasta talan milli 1,4 og 2,2 milljónir) manna hafi látist, um helmingur með aftökum og helmingur vegna hungurs eða sjúkdóma sem rekja má til aðgerða stjórnarinnar.

Stuðningur Víetnam við stjórn kmeranna dvínaði hratt vegna flóttamannastraumsins frá Kambódíu og átaka við landamærin. Þann 18. apríl 1978 fyrirskipaði Pol Pot fyrirbyggjandi innrás í Víetnam. Kambódíski herinn réðist á bæinn Ba Chúc og framdi þar fjöldamorð á almennum borgurum. Víetnamski herinn hrakti Kambódíumenn úr landinu og réðist í kjölfarið inn í Kambódíu 7. janúar 1979. Rauðu kmerarnir hörfuðu í vesturátt þar sem þeir héldu yfirráðum yfir fjallendi við landamæri Taílands í mörg ár á eftir. Þar lifðu þeir af smygli og stuðningi frá Kína og Taílandi. Um 1999 höfðu þeir flestir náðst eða gefið sig fram.

Rauðu kmerarnir
Saga Kambódíu
Central Park

Central Park (eða Miðgarður) er almenningsgarður í miðju Manhattan í New York-borg í Bandaríkjunum. Garðurinn var hannaður af landslagsarkitektinum Frederick Law Olmsted og var fyrst opnaður árið 1857.  Garðurinn er rekinn af sjálfseignarstofnuninni, Central Park Conservancy. Hann var skráður sem bandarískt sögulegt kennileiti árið 1966. Innan Central Park er dýragarður, skemmti- og veitingastaðir, vötn og tjarnir, klettar, göngustígar og hjólabrautir og fleira. Hann er 341 hektarar að stærð eða 3,4 km².

Almenningsgarðar í New York
Manhattan
ARPANET

Advanced Research Projects Agency Network eða ARPANET var fyrsta tölvunet heims sem notaðist við pakkabeiningu og síðan samskiptareglurnar TCP/IP. Netið var fyrirrennari Internetsins. Það var upphaflega þróað á vegum rannsóknarstofnunar varnarmálaráðuneytis Bandaríkjanna (ARPA, síðar DARPA) og var ætlað að tengja saman tölvur í háskólum og rannsóknarstofnunum innan Bandaríkjanna. 

Upphaflega hugmyndin að ARPANET kom frá tölvunarfræðingnum J. C. R. Licklider sem hóf störf hjá ARPA árið 1963. Árið 1968 var verkáætlun búin til og þróun þess boðin út. BBN Technologies fékk verkið og þróaði skeytagátt (beini) sem tengdi tölvurnar saman með raðtengjum. Í fyrstu uppsetningu netsins voru fjórar slíkar gáttir settar upp; í Kaliforníuháskóla, Los Angeles, Stanford Research Institute, Kaliforníuháskóla, Santa Barbara og Utah-háskóla. Netið var lýst „virkt“ árið 1975 og samskiptamiðstöð varnarmálaráðuneytisins tók við rekstri þess af ARPA. Eftir að NSFNet var stofnað fyrir net háskóla og rannsóknarstofnana 1985 var ARPANET að mestu lagt niður. 

Internetið
DARPA
Steinaldin

Steinaldin (eða steinber) er svonefnt óklofaaldin sem þýðir að aldinið klofnar ekki þegar það er fullþroska (e. indehiscent fruit). Helsta einkenni steinaldinna er einn kjarni (stein).

Dæmi um steinaldin 
 Aldin af trjám af heggætt (prunus), t.d. kirsuber, möndlur, ferskjur, plómur og þyrniplómur (sláber). 
 Kasjúhnetur
 Kaffi
 Kókoshnetur
 Mangó
 Pekanhnetur
 Pistasíuhnetur
 Valhnetur

Tengt efni 
 Ávextir
 Ber

Plöntulíffærafræði
Blóm
Plöntur
Paul Allen

Paul Allen (f. 21. janúar 1953; d. 15. oktober 2018) var bandarískur fjárfestir og annar stofnenda hugbúnaðarrisans Microsoft, ásamt Bill Gates, árið 1975. Í mars 2012 var hann talinn vera 48. ríkasti maður heims. Fjárfestingar hans og framlög til góðgerðamála fara í gegnum fjárfestingafélag hans Vulcan Inc. Meðal eigna hans má nefna fótboltaliðið Seattle Seahawks, körfuknattleiksliðið Portland Trail Blazers, kvikmyndafyrirtækið Vulcan Productions og risasnekkjuna Octopus. Hann stóð á bak við fyrsta einkarekna mannaða geimflugið, SpaceShipOne, árið 2004.

Bandarískir fjárfestar
Microsoft
Vilborg Arna Gissurardóttir

Vilborg Arna Gissurardóttir (f. 1980) er íslenskur ævintýramaður og pólfari, ferðamálafræðingur að mennt. Hún hóf göngu um miðjan nóvember 2012, eins síns liðs, á Suðurpólinn og komst þangað 17. janúar 2013 eftir 60 daga göngu.

Árið 2017 komst Vilborg á hátind Everest-fjalls fyrst íslenskra kvenna.

Tenglar 
 Heimasíða Vilborgar Örnu

Íslenskir heimskautafarar
Íslenskir fjallgöngumenn

Íslenskar konur
Ólafur Arnalds

Ólafur Arnalds (f. 3. nóvember 1986 í Mosfellsbæ) er íslenskur tónlistarmaður. Tónlistin hans einkennist af strengja- og píanóhljóðum blendnum saman við lúppur og takta í anda raft- og popptónlistar. Árið 2014 hlaut Ólafur BAFTA-verðlaun fyrir tónlistina sem hann gerði fyrir breska dramaþáttinn Broadchurch. Í nóvember árið 2021 var Ólafur tilnefndur til tveggja Grammy-verðlauna fyrir tvö lög af plötunni Some Kind of Peace, sem kom út árið 2020. Ólafur hefur einnig verið tilnefndur til bæði BAFTA og Emmy-verðlauna. 

Árið 2009 stofnaði Ólafur tilraunahljómsveitina Kiasmos með Janus Rasmussen úr Bloodgroup. Fyrsta platan eftir hljómsveitina kom út árið 2014.

Hljómplötur
 2007: Eulogy for Evolution
 2008: Variations of Static (EP)
 2009: Found Songs (EP)
 2009: Dyad 1909 (EP)
 2010: ...And They Have Escaped the Weight of Darkness
 2011: Living Room Songs (EP)
 2013: For Now I Am  Winter
 2018: Re:member
 2020: Some Kind of Peace

Kvikmyndir
2009: Dyad 1909
2010: Blinky TM 
2010: Jitters
2012: Another Happy Day
2013: Gimme Shelter
2014: Vonarstræti/Life in a Fishbowl
2015: Broadchurch + "Not Alone" (Single / Broadchurch)

Tengill
www.olafurarnalds.com

Íslenskir tónlistarmenn
Íslenskar Grammy-tilnefningar
Gullna hordan

Gullna hordan (tatarska: Алтын Урда Altın Urda; tyrkneska: Altın Orda eða Altın Ordu, mongólska: Зүчийн улс, Züchii-in Uls; rússneska: Золотая Орда, Solotaja Orda) var mongólskt og síðar tyrkískt undirkanat innan Mongólaveldisins. Það varð til við landvinninga Batú Kans, sonar Djotsji, sonar Gengiss Kan, í vestri þar sem hann lagði undir sig lönd Volgubúlgara, tyrkneskra þjóðflokka, kúmana og kiptsjaka, og að lokum fyrrum furstadæmi Garðaríkis, um miðja 13. öld. Stórfurstadæmið Moskva og Búlgarska keisaradæmið héldu sjálfstæði sínu en greiddu Gullnu hordunni skatt. Batú Kan reisti höfuðborg sína, Sarai Batú, við Volgu þar sem höfuðborg kasara, Atil, stóð áður.

Um miðja 14. öld tók Gullnu hordunni að hnigna. Svarti dauði og stríð milli erfingja kansins veiktu ríkið og Stórhertogadæmið Litháen og Konungsríkið Pólland gengu á lagið, lögðu undir sig lönd Mongóla og hættu að greiða þeim skatt. Eftir 1420 tók hordan að brotna upp í nokkur kanöt, þar á meðal Krímkanatið og Kasakkanatið. Árið 1476 hætti Ívan 3. af Moskvu að greiða Gullnu hordunni skatt og staðan mikla við Úgrafljót sýndi að yfirráðum Tatara og Mongóla í Rússlandi var í raun lokið. Síðasti kan Gullnu hordunnar lést í fangelsi í Kaunas í Litháen einhvern tíma eftir 1504. Krímkanatið var áfram við lýði þar til Katrín mikla lagði það undir sig 1783 og Kasakkanatið ríkti yfir Kasakstan til 1847, en síðustu kanarnir voru leppar Rússa.

Heiti
Orðið horda er dregið af tyrkíska orðinu ordu, sem merkir „valdastöð“ eða „konungshirð“. Heitið barst úr rússnesku í ensku sem horde. Á 17. öld fékk enska orðið svo aukamerkinguna „mannfjöldi“ eða „herskari“. Á íslensku hefur heiti Gullnu hordunnar því útlagst á ýmsa vegu, meðal annars sem Gullni skarinn, Gullnu tjaldbúðirnar og Gullna hjörðin.

Heitið sem Gullna hordan notaði yfir sjálfa sig var Ulug Ulus, sem merkir „ríkið mikla.“

Tilvísanir

Mongólaveldið
Saga Rússlands
Kanöt
Fyrrum Evrópuríki
Fyrrum Asíuríki
DJ Qualls

DJ Qualls (fæddur Donald Joseph Qualls  10. júní 1978 ) er bandarískur leikari og grínisti sem er þekktastur fyrir hlutverk sín í Road Trip, The New Guy og Memphis Beat.

Einkalíf 
Qualls fæddist í Nashville, Tennessee en ólst upp í Manchester, Tennessee. Qualls var greindur með Hodgkin's lymphoma krabbameinið þegar hann var fjórtán ára og eftir tveggja ára meðferð, er krabbameinið í hléum. 

Qualls stundaði nám við King's College London þar sem hann lærði ensku og bókmenntir. Eftir námið sneri Qualls aftur til Tennesse þar sem stundaði nám við Belmont háskólann í Nashville. Á meðan hann var í námi þá tók hann upp leiklistina og byrjaði að koma fram í hverfisleikhúsum.

Ferill

Tónlistarmyndbönd 
Qualls kom fram í tónlistarmyndböndunum „Boys“ með Britney Spears og „I'm Just a Kid“ með Simple Plan.

Sjónvarp 
Fyrsta sjónvarpshlutverk Qualls var árið 1998 í sjónvarpsmyndinni Mama Flora´s Family. Hefur hann síðan þá komið fram sem gestaleikari í þáttum á borð við Criminal Minds, Monk, Numb3rs, Breaking Bad, Supernatural og Lost.

Qualls lék í persónuna Davey Sutton í Memphis Beat frá  2010-2011. 

Qualls leikur núna í Legit sem Billy Nugent en fyrsti þátturinn var frumsýndur í janúar 2013.

Kvikmyndir 
Fyrsta kvikmyndahlutverk Qualls var árið 1995 í Senior Trip.  Hefur hann síðan þá komið fram í kvikmyndum á borð við Cherry Falls, Lone Star State of Mind, The Core, Delta Farce, All About Steve og Amigo.

Árið 2000 þá var Qualls boðið eitt af aðalhlutverkunum í Road Trip þar sem hann lék Kyle Edwards. Lék hann síðan aðalhlutverkið í grínmyndinni The New Guy þar sem hann lék á móti Eliza Dushku og Zooey Deschanel.

Kvikmyndir og sjónvarp

Verðlaun og tilnefningar 
Black Reel-verðlaunin
 2006: Tilnefndur sem besti leikhópur fyrir Hustle & Flow.

Screen Actors Guild-verðlaunin
 2004: Tilnefndur sem besti leikhópur fyrir Hustle & Flow.

Tilvísanir

Heimildir

Tenglar 
 

Qualls, DJ
Primierodalur

Primierodalur (Ítalska: Valle di Primiero; Þýska: Primörtal; Primieríska: Primiér) er dalur í  Trentínó-Suður-Týról, á Norður-Ítalíu.

Sveitarfélög Primierodals 
 Imèr
 Mezzano
 Fiera di Primiero
 Transacqua
 Tonadico
 Siror
 Canal San Bovo
 Sagron Mis

Dalir á Ítalíu
Trentínó-Suður-Týról
Olíufjallið

Olíufjallið er hæðarás sem áður fyrr var austur af Jerúsalem en er nú hluti af borginni. Það tekur nafn sitt af olívutrjám sem þar eru. Olíufjallið stendur í Jósafatsdal, öðru nafni Kedrondal, en þar rann áður Kedronlækur. Fjallið er oft nefnt í Gamla og Nýja testamentinu. Við rætur þess er  olívugarðurinn Getsemane þar sem Kristur var handtekinn. Og samkvæmt Postulasögunni  steig Kristur upp til himna af fjallinu 40 dögum eftir að hann reis upp frá dauðum. 

Uppi á fjallinu er Uppstigningarkirkjan. Hún er nú ekki annað en hringreistur garður undir beru lofti, en inni í honum miðjum er lítið byrgi með hvolfþaki yfir sem nefnd er Uppstigningarkapellan (heb. קפלת העלייה‎). Í henni miðri er feld marmarahella og marmarasteinar í kring. Í helluna er markað spor eftir hægra fót en þar á Jesús að hafa spyrnt þegar hann steig upp til himins.
Suðurhlíðarskóli

Suðurhlíðarskóli er Kristinn einkarekin grunnskóli í Reykjavík rekinn af Aðventistum. Skólin er frá fyrsta til tíunda bekkjar og veitir menntun samkvæmt aðalnámskrá en auk þess leggur skólinn áherslu ýmisskonar viðbótarþjónustu.

Nokkur sérkenni skólans 
Kristinn skóli
Í mesta lagi 16 nemendur í hverjum hópi
Hver dagur byrjar kl. 8:30 með morgunbæn. Einu sinni í viku hittast allir saman í morgunbæn á sal og foreldrum er velkomið að taka þátt.

Tenglar 
 Heimasíða skólans

Grunnskólar í Reykjavík
Undankeppni fyrir EM í handknattleik karla 2014

Í þessari grein sérðu lista yfir leiki og riðla í undankeppni fyrir Evrópumeistaramótið í handknattleik karla í Danmörku 2014.
Þessi grein er þýdd af ensku Wikipediu.

Riðlar í undankeppninni 
Það er spilað í sjö riðlum fjögur lið í hverjum riðli, byrjaði í október 2012

Riðill 1

Riðill 2

Riðill 3

Riðill 4

Riðill 5

Riðill 6

Riðill 7
Jurtasvif

Jurtasvif (plöntusvif), oft einnig kallað svifþörungar, eru einfrumungar og eru bara brot úr millimetra í þvermál. Plöntusvif stunda ljóstillífun en til þess að ljóstillífa þurfa plöntusvifin sólarljós og lifa þau því á yfirborðslögum sjávar. Ásamt sólarljósi þurfa plöntusvif önnur ólífræn efni eins og köfnunarefni, fosfór, brennistein og fleiri efni sem þau síðan breyta í prótein, fitur og kolvetni.

Helstu hópar plöntusvifs eru kísilþörungar, skoruþörungar og kalksvifþörungar. Þrátt fyrir hvað þau eru agnar smá eru þau samt sem áður mikilvægustu lífverur sjávarins.

Þau eru grunnur að fæðukeðju sjávarins en plöntusvif er eina fæða minnstu svifdýranna, sem eru síðan fæða stærri svifdýra og fiskilirfa sem síðan eru fæða stærri dýra.

Plöntusvif eiga auk þess stóran þátt í súrefnisframleiðslu jarðarinnar en helmingur súrefnisins sem við öndum að okkur kemur frá þeim ásamt því að sjórinn tekur um 50% af koldíoxinu sem við framleiðum.
 
Plöntusvif innihalda mikið af omega-3 fitusýrum en þær eru um helmingur þyngdar þeirra. Vegna þess hve mikið af vítamínum og steinefnum plöntusvif hafa eru þau orðin vinsæl í fæðubótarefni og eru oft kölluð „ofurfæða 21. aldarinnar“.

Plöntusvif geta samt sem áður haft skaðleg áhrif á lífríki sjávarins. Þegar skilyrði eru rétt fjölgar plöntusvifi gífurlega og mynda það sem kallast þörungablómi en þá geta verið þúsundir svifa í hverjum lítra. Á nóttunni nota þau súrefnið í sjónum til að lifa en þá verður oft of lítið súrefni eftir fyrir aðrar lífverur sjávarins sem þá annaðhvort deyja eða fara af svæðinu. Þegar þörungarblómi síðan hættir og plöntusvifið fellur til botns er það étið af bakteríum sem eyða öllu súrefninu í vatninu og þá kafna öll önnur dýr og það myndast svokallað „dead zone“.

Tilvísanir

Vistfræði
Haffræði
Sviffræði
Einar Gerhardsen

Einar Gerhardsen (f. 10. maí 1897, d. 19. september 1987) var forsætisráðherra Noregs á árunum 1945 – 1951, 1955 – 1963 og 1963 – 1965 eftir seinni heimsstyrjöld, samanlagt í sautján ár. Honum er að nokkru leyti eignaður heiðurinn að enduruppbyggingu Noregs eftir stríð og er stundum nefndur Landsfaðirinn (n. Landsfaderen).

Tengill 
 „Einar Gerhardsen níræður“, viðtal í Alþýðublaðinu árið 1987.

Gerhardsen, Einar
George Copland

George Copland (f. 1. ágúst 1873 - ?) var skoskur kaupmaður sem kom til Íslands einhvern tímann stuttu fyrir aldamótin 1901 og stundaði viðskipti þar um árabil. Meðal annars átti hann í jörðinni Keflavík á fyrri hluta þriðja áratugarins. Hann giftist íslenskri konu og eignaðist tvö börn.

Tenglar 
 Efnahagsbrot og valdatafl. Athafnamenn á Íslandi á fyrri hluta 20. aldar, meistararitgerð í sagnfræði þar sem fjallað er um viðskiptaferil Coplands
 „Copland-fólk“

Copland, George
Copland, George
Hrægammasjóður

Hrægammasjóður er vogunarsjóður, yfirleitt óskráð félag, sem sérhæfir sig í fjárfestingum í skuldum fyrirtækja eða annars konar aðila sem standa höllum fæti og stefna í gjaldþrot eða hafa þegar lýst yfir gjaldþroti. Slíkur sjóður kaupir skuldirnar með miklum afslætti af nafnvirði krafnanna og veðjar þannig á að í fyllingu tímans muni meira innheimtast af kröfunni en sem nemur kaupverði hennar.

Heimildir
Sölpur

{{Taxobox
| name = Sölpur
| image = Salp.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Keðja af sölpum nærri yfirborði sjávar í Rauðahafinu.
| regnum = Dýraríki (Animalia)
| phylum = Seildýr (Chordata)| subphylum = Möttuldýr (Tunicata)
| classis = Thaliacea
| ordo = Salpida
| familia = Salpidae| subdivision_ranks = Genera and species
| subdivision =
}}Sölpur' (fræðiheiti: Salpidae'') eru sviflífverur sem tilheyra flokki möttuldýra. Möttuldýr eru ein af undirfylkingum seildýra og eru sjávarhryggleysingjar.

Útlit og lifnaðarhættir 
Sölpur eru gegnsæjar tunnulaga lífverur, líkami þeirra er opinn í báða enda, margar hverjar lýsa og eru undirtegundir salpa fjölmargar. Lifa þær bæði í samfélagi þar sem þær eru tengdar saman í keðju, en geta líka lifað einar. Tjáskiptamáti þeirra sín á milli er í formi rafboða. Sölpur eru mjög fljótar að fjölga sér við réttar aðstæður. Getur stærð þeirra verið frá nokkrum millimetrum uppí nokkra sentímetra og geta sölpukeðjurnar orðið allt að fimm metrar á lengd. Þær hreyfast úr stað með því að soga til sín sjóinn og nærast í leiðinni en soga þær fæðuna í gegnum holan líkama sinn þar sem slímnet sér til þess að smásæjar plöntur og dýrasvif sitji eftir. Svo má segja að þær færist ekki úr stað öðruvísi en að næra sig og næra sig ekki öðru vísi en að færast úr stað, það getur orðið vandamál þegar sölpur eru í litlu hlutfalli á móti næringunni sem til staðar er í sjónum.

Útbreiðsla 
Þær má finna víða en eru algengastar á suðurhveli jarðar. Sjómenn tala um sultu þegar þeir fá sölpur í veiðarfærin. Þær nærast helst á plöntusvifi og þegar plöntusvif er í hámarki þá geta þær einfaldlega ofmettast og sökkva þá til botns og drepast. Á þeim svæðum sem sölpur lifa er því algeng sjón við strendur þegar plöntusvif er í hámarki að sjá hvernig sölpuhræin hafa safnast saman í sjávarmálinu. Hér fyrir neðan má sjá hvernig sölpukeðjurnar líta út. Það þykir tilkomumikil sjón að sjá þær liðast um í sjónum í löngum keðjum.

Tilvísanir

Heimildir 

Möttuldýr
Mebendasól

Mebendasól er ormalyf þróað af belgíska lyfjafyrirtækinu Janssen Pharmaceutica og markaðssett undir heitunum Vermox, Ovex og Antiox.

Tenglar
 Um Vermox í Lyfjahandbókinni

Ormalyf
PlayStation 4

Playstation 4 einnig þekkt sem PS4, er leikjatölva frá Sony Computer Entertainment. Playstation 4 var kynnt á blaðamannafundi þann 20. febrúar 2013 sem arftaki Playstation 3. PS4 er fyrsta vélin frá Sony sem býður upp á 64-bita tækni sem er þekkt víða í tölvum nútímans. Playstation 4 er mun hraðvirkari en PS3 en til samanburðar þá er sextán sinnum meira vinnsluminni í PS4 heldur en í PS3, þar að auki er nýja vinnsluminnið töluvert hraðvirkara GDDR5 minni. Einnig má nefna að Blu-Ray drifið er nú hraðvirkara auk þess sem nýr örgjörvi frá AMD (sérhannaður AMD Jaguar átta-kjarna) er notaður í nýju PS4. Sony ætlar að gefa út Playstation App sem virkar þannig að hægt verður að nota snjallsíma og spjaldtölvur (til dæmis iPad) til þess að spila Playstation 4-leiki í gegnum hefðbundna nettengingu. Þetta er mögulegt vegna samstarfs Sony og Gaikai sem er fyrirtæki sem sérhæfir sig í skýjaþjónustu fyrir tölvuleiki (cloud-based gaming sharing service) en með tilkomu Playstation 4 er meðal annars hægt að deila því sem þú ert að spila með heiminum og jafnvel geturðu látið vin þinn taka við leiknum þrátt fyrir að hann sé staddur í öðru landi.

Playstation 5 var arftaki þessarar leikjatölvu og kom út í desember 2020.

Tilvísanir 

Leikjatölvur
Bacillus cereus

Bacillus cereus er baktería af ættkvíslinni Bacillus en 50 tegundir tilheyra þeirri ættkvísl. Hún er Gram-jákvæð, staflaga og grómyndandi baktería sem getur valdið matareitrun.

Hvar finnst Bacillus cereus 

Uppruni bakteríunnar er jarðvegur, ryk og vatn. Hún getur fundist í meltingarvegi bæði hjá mönnum og dýrum. Dæmi um matvörur, sem bakterían getur fundist í, eru þurrkuð matvæli, mjólk og tilbúnir kjötréttir.

Vaxtarskilyrði 
B.cereus fjölgar sér best við súrefni en hún getur einnig fjölgað sér við loftfirrðar aðstæður.

Koldíoxíð kemur í veg fyrir vöxt bakteríunnar þannig að loftskiptar umbúðir ættu að geta komið í veg fyrir bakteríuna í matvælum. Hitastigsbilið sem B.cereus fjölgar sér við er frá 4°C upp í 48°C. Gró bakteríunnar eru mjög hitaþolin og geta lifað hitun af. Hámarkssaltstyrkur sem bakterían sjálf þolir er 10% og lágmarkssýrustig er 4,0.

Eitrun og einkenni 
Bacillus cereus getur valdið tveimur ólíkum tegundum að matareitrunum þar sem hún getur myndað tvö mismunandi eiturefni. Algengara eiturefnið veldur niðurgangi og magaverkjum. Einkennin koma fram tólf tímum eftir neyslu og geta varað í hálfan dag. Hitt eiturefnið veldur ógleði og uppköstum. Einkennin koma skjótt fram, yfirleitt 1-5 klukkutímum eftir neyslu og geta varað í 1-2 daga. Síðarnefnda eitrunin er oft tengd steiktum eða soðnum hrísgrjónum sem ekki hafa verið kæld nógu snögglega. Eiturefnin hafa mismikla mótstöðu gagnvart hita. Eiturefnið sem veldur niðurgangi eyðileggst við upphitun upp í 55-60°C í 5 mínútur en eiturefnið sem veldur uppköstum getur þolað upphitun upp í 80°C í meira en 15 mínútur.

Almennar ráðleggingar  
 Hröð og góð kæling á elduðum matvælum. 
 Gæta þess vandlega að halda heitum réttum ofan við 60°C 
 Hita matarafganga nægilega vel upp. (75°C) 
 Þvo hendur oft og viðhalda almennu hreinlæti.

Tilvísanir 

Gerlar