Lyklar

Lyklar (fræðiheiti: Primula) er ættkvísl, af aðallega jurtkenndum plöntum í Maríulykilsætt. Einungis tvær tegundir hafa fundist villtar á Íslandi;  Davíðslykill (P. egaliksensis) og Maríulykill (P. stricta). Þekktar garðplöntur eru allnokkrar; P. auricula (Mörtulykill), P. veris (Sifjarlykill) and P. elatior (Huldulykill). Þessar tegundir og margar aðrar hafa verið mikils metnar vegna blómfegurðar. Þær hafa verið gríðarmikið ræktaðar og kynblandaðar - í tilfelli Laufeyjarlykils P. veris, í mörg hundruð ár.  Primula eru upprunnar úr tempraða belti norðurhvels, suður til fjalla Eþíópíu, Indónesíu og Nýju Guineu, og í tempraða belti Suður Ameríku. Næstum helmingur þekktra tegunda er frá Himalajafjöllum.

Primula er með allt að 500 tegundir í hefðbundnum flokkunarfræðum, og fleiri ef skyldar ættkvíslir eru taldar með.

Lýsing
Primula er flókin og breytileg ættkvísl, með búsvæði frá háfjalla hlíðum til mýra á láglendi. Plönturnar blómstra aðallega að vori, með blómin í sveip (sjaldan stök) á blaðlausum stönglum sem koma upp úr blaðhvirfingu, blöðin eru aflöng heil; blómin geta verið af næstum hvaða lit sem er. Allnokkrar tegundir eru með mjölkenndu dufti (farina) á blöðum, stönglum og blómum og jafnvel innan í blómunum. Margar tegundir eru aðlagaðar fjallaloftslagi.

Orðsifjar
Orðið primula kvenkyns mynd af latneska orðinu primus, sem merkir fyrstur, og vísar til blómanna sem eru meðal þeirra fyrstu til að blómstra að vori.

Vistfræði
Laufeyjarlykill (og líklega fleiri Primula tegundir) er fæða lirfa nokkurra Lepidoptera tegunda, til dæmis Hamearis lucina, Noctua pronuba, Noctua janthina, Xestia c-nigrum og Xanthorhoe montanata. Sniglar geta verið ágengir.

Ræktunarblendingar og afbrigði
Primula tegundir hafa mikið verið ræktaðar og blendingar af þeim, aðallega af P. elatior, P. juliae, P. veris og P. vulgaris. Polyanthus (oft nefnd P. polyantha) er einn slíkur hópur plantna, sem af er kominn mikill fjöldi afbrigða í öllum litum, yfirleitt ræktuð sem einær, og fáanlegar sem fræ eða ungar plöntur.

Flokkun
Ættkvíslin Dodecatheon var upphaflega talin til Primula, svo sumir höfundar telja allar 14 tegundir Dodecatheon til Primula.

Skifting ættkvíslarinnar Primula
Flokkun ættkvíslarinnar Primula hefur verið rannsökuð í yfir eina öld. Þar sem þessi ættkvísl er bæði stór og fjölbreytileg (með um 500 tegundir), hafa grasafræðingar skipað tegundum niður í undirættkvíslir. Vanalegasta flokkunin skiftir Primula niður í 30 undirættkvíslir. Sumar þessara undirættkvísla (t.d. Vernales, Auricula) innihalda margar tegundir, aðrar bara eina.

Tegundir
Tegundir meðtaldar:
{|
|- valign=top
| 
 Primula algida          Freralykill
 Primula alcalina 
 Primula allionii        Demantslykill
 Primula alpicola        Fellalykill
 Primula alpicola v. violacea  Bláfellalykill
 Primula amoena          Lofnarlykill
 Primula angustifolia 
 Primula anisodora       Akurlykill
 Primula anvilensis  
 Primula appenina
 Primula arunachalensis
 Primula atrodentata
 Primula aurantiaca      Glóðarlykill
 Primula aureata
 Primula auricula        Mörtulykill
 Primula auriculata      Tyrkjalykill
 Primula baldshuanica    Baldurslykill
 Primula beesiana        Hæðalykill
 Primula bella           Vetrarlykill
 Primula bellidifolia
 Primula bergenioides
 Primula blinii
 Primula borealis
 Primula boreiocalliantha Hásléttulykill
 Primula bracteata
 Primula bracteosa
 Primula bulleyana       Kransalykill
 Primula burmanica       Burmalykill
 Primula calyptrata  
 Primula capitata        Höfuðlykill
 Primula capitata ssp. mooreana
 Primula capitellata
 Primula carniolica 
 Primula caveana
 Primula cawdoriana
 Primula cernua
 Primula chionantha      Mjallarlykill
 Primula chungensis      Glóeyjarlykill
 Primula clarkei
 Primula clusiana        Týrólalykill
 Primula clutterbuckii
 Primula cockburniana    Iðunnarlykill
 Primula concholoba      Gljúfurlykill
 Primula concinna
 Primula conspersa       Fölvalykill
 Primula cortusoides     Sjafnarlykill
 Primula cuneifolia  
 Primula cusickiana  
 Primula daonensis       Dalalykill
 Primula darialica       Kákasuslykill
 Primula davidii
 Primula deflexa
 Primula denticulata     Kúlulykill
 Primula deorum          Deslykill
 Primula dryadifolia
 Primula edelbergii      Sítrónulykill
 Primula egaliksensis    Davíðslykill
 Primula elatior         Huldulykill
 Primula elatior ssp meyeri  Lofnarlykill
 Primula elizabethiae
 Primula ellisiae        Ásalykill
 Primula elongata
 Primula erythrocarpa
 Primula farinosa        Gefnarlykill
 Primula farreriana
 Primula fedschenkoi
 Primula fenghwaiana
 Primula filchnerae
 Primula firmipes        Mjölvalykill
 Primula fistulosa
 Primula flaccida        Lotlykill
 Primula floribunda
 Primula florindae       Friggjarlykill
 Primula forrestii
 Primula frondosa        Blúndulykill
 Primula gambeliana
 Primula gemmifera
 Primula geraniifolia    Rjóðurlykill
 Primula giraldiana
 Primula glabra
 Primula glaucescens     Mararlykill
 Primula glomerata
 Primula glutinosa       Kvoðulykill 
 Primula gracillipes
 Primula grandis
 Primula griffithii
 Primula halleri         Dorrulykill
 Primula helodoxa        Mýralykill
 Primula heucerifolia    Pípulykill
 Primula hirsuta         Roðalykill
 Primula hookeri
 Primula incana          Grálykill
 Primula interjacens
 Primula involucrata     Harnarlykill
 Primula involucrata ssp. yargonensis Varðalykill
 Primula ioessa          Klukkulykill
 Primula irregularis
|
 Primula japonica        Japanslykill
 Primula jesoana         Stásslykill
 Primula juliae           Júlíulykill
 Primula kingii
 Primula kisoana
 Primula kitaibeliana  
 Primula latifolia        Límlykill 
 Primula laurentiana      Lásalykill 
 Primula lihengiana
 Primula longiscapa
 Primula lutea
 Primula luteola         Mánalykill
 Primula macrophylla     Hoflykill
 Primula magellanica
 Primula malacoides      Álfalykill
 Primula malvacea
 Primula marginata       Silfurlykill
 Primula maximowiczii    Sveiglykill
 Primula melanantha
 Primula melanops        Dimmulykill
 Primula minima          Dverglykill
 Primula minor
 Primula mistassinica    Kanadalykill
 Primula modesta         Broddalykill
 Primula mollis          Loðinlykill
 Primula moupinensis
 Primula muscarioides    Vætulykill
 Primula nipponica
 Primula nivalis         Snælykill
 Primula nutans          Bjöllulykill
 Primula obconica         Gluggalykill
 Primula pamirica        Pamírlykill
 Primula parryi          Gyðjulykill
 Primula pedemontana     Hlíðalykill
 Primula petelotii
 Primula petiolaris      Hrukkulykill
 Primula pinnatifida
 Primula poissonii       Fjólulykill
 Primula polyneura       Dísarlykill
 Primula praenitens      Kínverjalykill
 Primula prolifera       Sunnulykill
 Primula pulchella
 Primula pulverulenta    Glæsilykill
 Primula pumila  
 Primula reidii          Skálalykill
 Primula reinii
 Primula renifolia
 Primula reptans
 Primula reticulata      Netlykill
 Primula rockii
 Primula rosea           Rósulykill
 Primula rotundifolia
 Primula rusbyi          Auðnalykill
 Primula sachalinensis   Eyjalykill
 Primula saxatilis       Klettalykill
 Primula scandinavica        Dofralykill
 Primula scapigera
 Primula scotica         Skotalykill
 Primula secundiflora    Randalykill
 Primula septemloba
 Primula serratifolia
 Primula sieboldii       Freyjulykill
 Primula sikkimensis     Kínalykill
 Primula sinensis (syn. af P. praenitens)
 Primula sinopurpurea    Hélulykill
 Primula sinomollis
 Primula soldanelloides
 Primula sonchifolia
 Primula souliei
 Primula spectabilis            Tígullykill
 Primula specuicola  
 Primula stricta         Maríulykill
 Primula stuartii        Tindalykill
 Primula suffrutescens   Runnalykill
 Primula szechuanica
 Primula takedana        Dýjalykill
 Primula tanneri
 Primula tardiflora
 Primula tenuituba
 Primula tibetica
 Primula tschuktschorum  
 Primula tyrolensis       Tírólalykill
 Primula valentiniana
 Primula veris           Sifjarlykill
 Primula verticillata
 Primula vialii          Mongólalykill
 Primula villosa         Dúnlykill
 Primula vulgaris        Laufeyjarlykill
 Primula waltonii        Völvulykill
 Primula watsonii
 Primula warshenewskiana Bakkalykill
 Primula whitei
 Primula wilsonii        Purpuralykill
 Primula wollastonii  
 Primula wulfeniana      Breiðulykill
 Primula yunnanensis
 Primula yuparensis|}

 Blendingar Primula × kewensis = P. floribunda × P. verticillata (Kewlykill)  (Gulllykill)Primula × polyantha = P. veris × P. vulgaris   (Ljómalykill)Primula × pubescens = P. hirsuta × P. auricula'' (Frúarlykill)

Tilvísanir

Ytri tenglar 
 Armeniapedia: Medicinal Uses of Primula
 American Primrose Society
 http://www.primulaworld.blogspot.is/

Lyklar
Maríulykilsætt