alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Smávirkjun

Smávirkjun eða bændavirkjun er lítil vatnsaflsvirkjun. Smávirkjun getur verið heimarafstöð ætluð til raforkuframleiðslu til eigin nota á sveitabæ eða sumarbústað en getur einnig selt orku inn á dreifikerfi rafmagnsveitna. Margar heimarafstöðvar voru byggðar á fyrri hluta 20. aldar og um 1950 höfðu verið byggðar um 530 heimarafstöðvar. Þeim fækkaði svo með rafvæðingu sveitanna og árið 1992 voru 175 smávirkjanir í notkun á Íslandi (minni en 300 kw). Á árunum 2000 til 2009 voru byggðar um 30 smávirkjanir.

Litlar virkjanir eru flokkaðar eftir þremur meginþáttum en það eru uppsett afl, virkjuð fallhæð og hvort virkjun sé rennslisvirkjun eða með miðlunarlóni. Ef uppsett afl er undir 100 kW er virkjunin örvirkjun en smávirkjun  ef uppsett afl er á bilinu 100 til 300 kW og lítil virkjun ef uppsett afl er allt að 1000 kW.  Fallhæð undir 50 telst lítil fallhæð en meðalfallhæð er á bilinu 50-250 m og mikil fallhæð er meira en 250 m. Rennslisvirkjun er virkjun sem nýtir árvatn sem rennur hjá eftir náttúrulegum aðstæðum en er ekki með miðlunarlóni.

Heimildir 
 Litlar vatnsaflsvirkjanir (Iðnaðarráðuneytið apríl 2010)
 Leiðbeiningar um mælingar á vatnsrennsli í smáám og lækjum

Virkjanir á Íslandi
Vætt

Vætt er forn mælieining sem notuð var á þjóðveldisöld sem mælieining fyrir þyngd. Minnsta þyngdareiningin var örtugur (tæp 9 g) en þrír örtugir gerðu eyri (27 g) og átta aurar (um 216 g) gerðu mörk, tuttugu merkur (um 4,3 kg) gerðu fjórðung og átta fjórðungar (34-35 kg) gerðu vætt.

Þegar fiskur var mældur voru venjulega taldir 40 fiskar í vætt en stundum voru 120 fiskar taldir 3 1/2 vætt, það er 34 fiskar í vætt.

Heimildir 
 Grágás
 „Um mæli og vog á Íslandi“, Tímarit Verkfræðingafélags Íslands, 1. tölublað (01.02.1925), Blaðsíða 1

Þyngdareiningar
Úreltar mælieiningar
Laugavegur 13

Laugavegur 13 er hús við Laugaveg í Reykjavík. Þar var um langt skeið rekin húsgagnaverslun. Þann 14. ágúst 1919, stofnsetti Kristján Siggeirsson húsgagnaverslun sem kennd er við hann að Laugavegi 13. Þar voru fyrst eingöngu seld erlend húsgögn og í tengslum við versluna var lítið verkstæði til að setja saman húsgögn sem flutt voru inn ósamsett. Síðar hófst framleiðsla á húsgögnum og var verkstæðið í bakhúsum við Laugaveg 13. Tíu til fimmtán manns unnu við húsgagnaframleiðsluna. Einnig var um skeið rekin málaravinnustofa, þar sem húsgögn voru máluð.

Síðar var  reist steinsteypt hús austan við eldra hús á  Laugaveg 13 og var húsgagnaverslunin staðsett þar á jarðhæð.  Árið 1953 var hornhúsið að Laugavegi 13 flutt að Efstasundi 100 og byggt þar verslunar- og skrifstofuhús og var það  eitt stærsta húsið í miðbænum. Upplýsingaþjónusta Bandaríkjanna rak á Kaldastríðsárunum (frá 1955) bókasafn og lesstofu  á fyrstu hæð á Laugavegi 13.

Árið 1983 opnaði fyrirtækið Kristján Siggeirsson hf  húsgagnaverslunina Habitat að Laugavegi 13 í samstarfi við Habitat-fyrirtækið í Bretlandi. Ekki er lengur rekin húsgagnaverslun í húsinu.

Heimildir 
 Kristján Siggeirsson Laugavegi 13
 Tíminn, 243. tölublað (26.10.1955), Blaðsíða 8
 Stærsti flutningurinn milli bæjarhverfa (Vísir, 165. tölublað (24.07.1953), Blaðsíða 5)

Byggingar í Reykjavík
Laugavegur
Saga Reykjavíkur
Upplýsingaþjónusta Bandaríkjanna

Upplýsingaþjónusta Bandaríkjanna er stofnun sem rekin var víða um lönd, þar á meðal á Íslandi. Hún  hóf starfsemi á Íslandi árið 1948. Stofnunin starfaði með og styrkti Íslensk-ameríska félagið sem upplýsingavettvang. Upplýsingaþjónustan opnaði menningar- og upplýsingamiðstöð árið 1949 að Laugavegi 13 í Reykjavík. Þar var gott blaða-, bóka- og kvikmyndasafn. Upplýsingaþjónustan hélt fundi og samkomur og bauð Íslendingum í kynnisferðir til Bandaríkjanna og bauð þekktu listafólki til Íslands. Árið 1951 kom Upplýsingaþjónustan upp aðstöðu til kvikmyndasýninga. Stofnunin lagði kapp á að miðla bandarískri menningu um allt Ísland og bæta ímynd Bandaríkjanna á landsbyggðinni ekki síst þar sem kommúnistar sæktu fylgi sitt. Upplýsingaþjónustan lánaði efni til ýmissa innlendra aðila og var m.a. í samstarfi við menntamálaráðuneytið um dreifingu á kvikmyndum í barnaskólum og þáttastjórnendur barnatímans Stundarinnar okkar fengu þar barnamyndir til að sýna í sjónvarpinu. Sjónvarpinu bauðst að fá barnaefnið Sesame Street en það boð var ekki þegið þar sem of kostnaðarsamt þótti að þýða það en hins vegar var þegið að fá efni til að sýna í þættinum Nýjasta tækni og vísindi. Þeir þættir urðu feikilega vinsælir. Lagt var kapp á að kvikmyndir væru þýddar á íslensku og var veittur fjárstuðningur til að íslenska kvikmyndir sem dreift var í barnaskóla. Samkeppni var milli MÍR og Upplýsingaþjónustunnar en flestar kvikmyndir sem MÍR sýndi voru ekki þýddar þannig að efni frá Upplýsingaþjónustunni hafði þar forskot.

Starfsmenn Upplýsingaþjónustunnar höfðu nafnalista sem var notaður til að bjóða fólki á sýningar en stofnunin reyndi sérstaklega að ná til verkalýðsleiðtoga, kennara, háskólanema og stjórnmálamanna. Áríð 1963 fluttist Upplýsingaþjónustan á Hótel Sögu og árið 1970 á Neshaga. Á Neshaganum var útbúinn kvikmyndasalur í kjallaranum og þar var bókasafn og fundarsalur. Efni Upplýsingaþjónustunnar breyttist með tímanum og grisjað var út áróðursefni í anda Kalda stríðsins. Nafn stofnunarinnar virðist líka breytast og kallast hún eftir 1970 Menningarstofnun Bandaríkjanna. Árið 1971 eru átta starfsmenn við stofnunina, þar af sjö Íslendingar og í kvikmyndasafninu eru 500 kvikmyndir, aðgangur er að 100 tímaritum og í bókasafninu eru 7000 bækur, flestar nýlegar.

Heimildir
 Kalda stríðið og kvikmyndasýningar stórveldanna 1950-1975
 Upplýsingaþjónustan flytur Morgunblaðið, 259. tölublað (14.11.1971), Blaðsíða 31
Runnsledda

Runnsledda (fræðiheiti: Pimpla arctica) er sníkjuvespa sem finnst helst í birkiskógum, kjarrlendi eða runnum og gróðurríkum húsagörðum í Norður-og Mið-Evrópu, austur Rússlandi og Síberíu allt til Kamchatka.

Útlit 
Runnsledda er frekar stórvaxin sníkjuvespa og getur orðið um 20 millimetrar en mikill stærðarmunur getur verið milli einstaklinga sem talið er að stafi af mis fæðuríkum hýslum. Bolur runnsleddu er svartur og er varpbroddur um helmingur af lengd afturbols og er hann þráðbeinn, svartur og sterklegur. Fæturnir eru rauðir nema stofnliðir fram- og miðfóta og langliður afturfóta eru svartir.

Lifnaðarhættir 
Hún verpir eggjum í lirfur fiðrilda. Kvendýrin koma eggjum sínum fyrir inn í lirfum og þegar lirfurnar klekjast út þá éta þær innvols hýslanna sem hljóta af því hægfara dauðdaga. Runnsledda er á ferli allt árið. Á Íslandi virðist hún algengari norðanlands en sunnanlands. Á seinni árum hefur runnsleddu fjölgað en það kann að stafa af meiri grósku í garðagróðri og þá fjölgar fiðrildalirfum.

Heimild 

 Kjarrnálvespa - Pimpla arctica (Zetterstedt, 1838) Náttúrufræðistofnun

Tenglar 
 Pimpla arctica - mynd af dýrinu

Sníkjuvespur
Des haricots partout

Des haricots partout (íslenska: Baunir út um allt) er 29. Svals og Vals-bókin og sú níunda og síðasta eftir Fournier. Hún var framhald bókarinnar Kodo le tyran og birtist sem framhaldssaga í teiknimyndablaðinu Sval árið 1979 og kom út á bókarformi árið 1980. Bókin hefur enn ekki verið gefin út á íslensku.

Söguþráður 
Sagan hefst á að tvöfalt morðtilræði herforingjans Kodo og uppreisnarmanna í Catung við mafíuútsendarann fara út um þúfur. Svalur og uppreisnarmenn vita nú að útsendarinn er í raun Valur. Þeir skiptast á skilaboðum við hann með hjálp bréfdúfu og undirbúa uppreisn. Til deilna kemur milli félaganna og uppreisnarmanna þegar þeir síðarnefndu segjast ætla að halda áfram ópíumframleiðslu eftir valdatöku sína, en Svalur heitir að leita annarra leiða fyrir þjóðfélag þeirra.

Svalur kemst með leynd á fund Sveppagreifans sem beitir tengslum sínum hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni til að kalla saman alþjóðlegt teymi vísindamanna. Á meðan í Catung tekst uppreisnarmönnum að eyðileggja ópíumræktina með hjálp upplýsinga frá Val. Herforingjastjórnin býr sig undir að taka á móti hergögnum frá mafíunni, en þar reynast á ferðinni landbúnaðartæki frá alþjóðasamfélaginu og kröftugar baunir, sem Sveppagreifinn og félagar höfðu þróað. Alþýðan rís upp og hrekur Kodo hershöfðingja frá völdum.

Fróðleiksmolar 
 Á lokasíðu bókarinnar bregður Óróreu fyrir og verður hún vitni að því þegar hershöfðinginn Kodo, nú grænmetissali, rekst á Sval og Val á förnum vegi og grýtir þá með tómötum.

 Um það leyti sem Fournier lauk við Des haricots partout hóf hann að teikna nýja sögu sem bar vinnuheitið La maison dans la mousse. Ekki liggja nema fáeinar blaðsíður fyrir af þeirri sögu, því Fournier sagði upp störfum eftir að útgefandi hans fór fram á að öðrum listamanni eða listamönnum yrði falið að sjá um sagnaflokkinn til hliðar við hann.

Myndasögur
Afeni Shakur

Afeni Shakur Davis (fædd Alice Faye Williams þann 22. janúar 1947; d. 2. mai 2016) var bandarískur fyrrverandi aðgerðasinni og fyrrum meðlimur Svörtu hlébörðunum (e. Black Panther). Hún er meðal annars þekkt fyrir að verja sig sjálf þegar hún var lögsótt fyrir mörg sprengjutilræði á meðan hún var meðlimur í Svörtu hlébörðunum. Hún er móðir rapparans Tupacs Shakur.

Shakur, Afeni
Gunnlaugs saga ormstungu

Gunnlaugs saga ormstungu er ein Íslendingasagna. Hún er samin á 14. öld en varðveitt í yngra handriti. Í sögunni eru 25 kvæði sem tengjast sögupersónunum. Sagan fjallar um tvö íslensk skáld, þá Gunnlaug ormstungu og Hrafn Önundarson og keppni þeirra um ástir Helgu fögru barnabarns Egils Skallagrímssonar.

Tenglar
Texti og þýðingar á ýmsum tungumálum 
The Story of Gunnlaug the Worm-Tongue and Raven the Skald Translated by Eiríkr Magnússon and William Morris
Gunnlaugs saga ormstungu Texti með íslenskri nútímastafsetningu
Gunnlaugs saga ormstungu  Yfirlit yfir kvæði í sögunni

Íslendingasögur
Þorvaldseyri

Þorvaldseyri er bújörð undir Eyjafjöllum. Þar er mikil kornrækt og hefur bygg verið ræktað samfellt á Þorvaldseyri frá árinu 1960. Mikil öskufall varð á Þorvaldseyri í gosinu í Eyjafjallajökli.

Um og eftir 1890 þegar Páll Briem var sýslumaður í Rangárvallasýslu voru fangar stundum hafðir í haldi á Þorvaldseyri.

Tengill 
Þorvaldseyri

Tilvísanir

Íslenskir bæir
Burj Al Arab

Burj Al Arab (arabíska: برج العرب‎, „Arabaturninn“) er lúxushótel í Dúbæ í Sameinuðu arabísku furstudæmunum. Hótelturninn er 321 m að hæð og þannig fjórða hæsta hótelbyggingin í heimi. Hótelið stendur á gervieyju sem liggur 280 m frá ströndinni Jumeirah. Eyjan er tengd við meginlandið með boginni brú en turninn er hannaður þannig að hann líkist skipasegli. Stundum er átt við hótelið sem heimsins einasta „7 stjarna“ hótel en þetta er umdeilt.

Arkitektinn Tom Wright hjá breska fyrirtækinu Atkins hannaði turninn. Framkvæmdir á að byggja gervieyjuna hófust árið 1994. Ætlað var að turninn líktist segli á hefðbundnum arabískum báti sem heitir dhow. Byggingin var formlega tekin í notkun árið 1999.

Turnar í Dúbæ
Steindyr

Nokkrir staðir á Íslandi bera nafnið Steindyr: 
 steindyr, almennt nafnorð, kvenkyn, sterk beyging, orðið er jafnan í fleirtölu og merkir einhvers konar dyr úr steini
 Steindyr í Kjós
 Steindyr á Látraströnd Grýtubakkahreppi
 Steindyr í Svarfaðardal 

Listar tengdir Íslandi
Steindyr í Svarfaðardal

Steindyr er bær í Svarfaðardal og stendur í miðjum dal vestan megin Svarfaðardalsár, um 10 km frá Dalvík. Bærinn er fremsti (innsti) bær í Tjarnarsókn. Þverá fellur úr Þverárdal, um Steindyragil niður hlíðina ofan við Steindyr og rennur síðan niður með túninu. Í gilinu er Steindyrafoss og sést frá þjóðveginum ofan við Steindyr. Gljúfrið myndar einskonar steindyr í fjallið og eftir því heitir bærinn. Búið hefur verið á Steindyrum frá alda öðli. Bærinn er nefndur í Svarfdæla sögu. Þar bjó Gríss gleðill og Sigríður kona hans en hún var systir Klaufa Hafþórssonar. Í dag er stórt kúabú á Steindyrum.

Hermann Pálsson (1921-2002), fræðimaður og þýðandi og lengi prófessor í íslenskum fræðum við Edinborgarháskóla, var ættaður frá Steindyrum. 

Dalvíkurbyggð
Svarfaðardalur
Íslenskir bæir
Þrass

Þrass (enska: Thrash) er tónlistarstefna og ein undirgrein þungarokksins. Þrass einkennist af mjög hröðum takti og hörku. Textarnir einkennast oftar en ekki af félagslegri ádeilu og andúð á nútíma ríkisvaldi og þykja þeir beinskeyttir. Sögulega séð eru stærstu Þrasshljómsveitirnar Metallica, Megadeth, Anthrax og Slayer vegna áhrifa þeirra á stefnuna á 9. áratug 20. aldar, oft kallaðar "Risarnir fjórir" (The Big Four).

Tónlistarstefnan þróaðist í byrjun 9. áratugarins og var undir áhrifum meðal annars frá harðkjarnapönki og bresku nýbylgjuþungarokki (Judas Priest, Iron Maiden, Motörhead o.fl.). Öflugar tónlistarsenur mynduðust á austurströnd og vesturströnd Bandaríkjanna en einnig í löndum eins og Þýskalandi og Brasilíu.

Einn hápunkta senunnar er talinn vera  The Clash of the Titans tónleikaferðalagið (1990–1991), þar sem Megadeth, Slayer og Anthrax spiluðu saman. Tuttugu árum seinna komu þessar hljómsveitir aftur saman ásamt Metallica og fóru á tónleikaferðalag sem Risarnir fjórir. Stefnan fór í hálfgerðan dvala eftir 1991 en í upphafi árþúsundsins 2000 fór tónlistarstefnan að vakna upp á ný; nýjar hljómsveitir komu fram og gamlar hljómsveitir sóttu að endurvekja fyrri stíl. Afleiddar stefnur urðu til eins og dauðaþrass. 

Þrass hafði aftur á móti áhrif á bæði dauðarokk og svartþungarokk.

Listi yfir hljómveitir sem hafa haft þrass í tónlist sinni	
Annihilator (Kanada)	
Anthrax (BNA)	
Anvil (Kanada)	
Artillery (Danmörk)		
Carnal Forge (Svíþjóð)	
Carnivore (BNA)	
Celtic Frost (Sviss)	
Coroner (Sviss)		
Criminal (Síle)	
Cryptic Slaughter (BNA)	
Darkane (Svíþjóð)
Dark Angel (BNA)		
Death Angel (BNA)		
Deströyer 666 (Ástralía)	
Destruction (Þýskaland)	
Evile (England) 	
Exhorder (BNA)	
Exodus (BNA)	
Forbidden (BNA)	
Hatesphere (Danmörk)	
The Haunted (Svíþjóð)	
Hellhammer (Sviss)			
Holy Moses (Þýskaland)
Iced Earth (BNA)	
Kreator (Þýskaland)	
Lamb Of God (BNA)	
Legion of the Damned (Holland)	
Living Sacrifice (BNA)	
Machine Head (BNA)	
Megadeth (BNA)
Meshuggah (Svíþjóð)
Metal Church (BNA) 	
Metallica (BNA)	
Mortal Sin (Ástralía)	
Municipal Waste (BNA)	
Nailbomb (Brasilía
Nevermore (BNA)		
Nuclear Assault (BNA)	
Overkill (BNA)	
Pantera (BNA)	
Pentagram (Síle)	
Pestilence (Holland)	
Possessed (BNA)	
Prong (BNA)	
Prototype (BNA)
Rage (Þýskaland)	
Ratos de Porão (Brasilía)
Sabbat (England)		
Sacred Reich (BNA)
Sadus (BNA)
Sarcofago (Brasilía)	
Sepultura (Brasilía)
Slayer (BNA)	
Sodom (Þýskaland)	
Soziedad Alkoholika (Spánn)
Stormtroopers of Death (BNA)	
Suicidal Tendencies (BNA)	
Susperia (Noregur)
Tankard (Þýskaland)	
Testament (BNA)
Trivium (BNA)	
Venom (England)	
Vio-lence (BNA)
Voivod (Kanada)	
Witchery (Svíþjóð)

Tilvísanir

Þrass
Þungarokk
Tónlistarstefnur
Broddgöltur

Broddgöltur er spendýr sem einkennist af broddum á baki og telst til ættarinnar Erinaceinae. Til eru sautján tegundir af broddgöltum af fimm ættkvíslum sem fyrirfinnast í hluta Evrópu, Asíu, Afríku og á Nýja Sjálandi (innfluttur). Villtir broddgeltir finnast hvorki í Ástralíu né Norður- og Suður-Ameríku. Líkt og mörg spendýr, lifa broddgeltir á skordýraáti á næturnar.

Fæði 
Villtir broddgeltir eru tækifærissinnar og borða ýmislegt þótt meirihlutinn borði skordýr. Þegar broddgeltir borða eitthvað annað en skordýr þarf það að vera próteinríkt og fitulítið, líkt og skordýr eru. Þeir þurfa einnig fjölsykrur sem koma frá ytri stoðgrind skordýra þótt trefjar geti komið í staðinn fyrir fjölsykrur. Broddgeltir geta mjög auðveldlega orðið of feitir ef fæða þeirra er fiturík eða ef þeir hreyfa sig ekki nægilega mikið.

Broddgeltir geta ekki borðað hnetur vegna þess hvernig munnur þeirra er í laginu. Þeir geta ekki heldur borðað lárperu, lauk, vínber, rúsínur, súkkulaði eða hrátt kjöt.

Broddgeltir sem gæludýr 
Broddgaltarækt þekktist þegar meðal Rómverja. Snemma á níunda áratug 20. aldar urðu broddgeltir vinsælir sem gæludýr. Hegðun broddgalta er um margt lík hegðun annarra villtra dýra, þar á meðal ótta þeirra á rándýrum, sérstaklega mannfólki. Broddgeltir geta smám saman gleymt þessum ótta sé komið vel fram við þá.

Algengasta broddgaltategundin í heimahúsum er afríski smábroddgölturinn. Tamdar tegundir af broddgöltum vilja helst vera í hlýju loftslagi (þ.e. yfir 22° C) og leggjast vanalega ekki í dvala. Þegar dýrin reyna að leggjast í dvala getur það stafað af lækkuðum líkamshita sem getur verið hættulegt fyrir broddgeltina.

Í náttúrunni borða broddgeltir aðallega skordýr en sem gæludýr eru þeir oftast aldir á fæði sem er hátt í próteini og fitulítið. Einna helst er þeim gefinn kattamatur en einnig eru þeim gefnir ávextir, grænmeti og eldað ókryddað kjöt.

Lagaheimild 
Reglugerð um broddgaltahald er mismunandi eftir löndum. Víða er bannað að eiga villtar evrópskar broddgaltategundir sem gæludýr en sums staðar er bannað með öllu að eiga broddgölt, m.a. í sumum ríkjum Bandaríkjanna. Í öðrum ríkjum Bandaríkjanna getur þurft sérstakt leyfi til að rækta þá. Þessi lög voru sett vegna sjúkdómsins gin- og klaufaveiki sem broddgeltir geta borið. Sjúkdómurinn er mjög smitandi og berst með klaufdýrum.

Ofnæmi 
Broddgeltir framleiða mjög lítið af hárum sem geta smitað mannfólk. Hægt er að vera með ofnæmi fyrir hlutum sem broddgeltir eru í náinni snertingu við, til dæmis þar sem þeir sofa eða borða en það er mjög sjaldgæft að vera með ofnæmi fyrir broddgeltinum sjálfum.

Broddgeltirnir sjálfir eru aftur á móti yfirleitt með ofnæmi fyrir tréolíum.

Veikindi 
Algengt er að broddgeltir fái marga sjúkdóma, til dæmis krabbamein sem breiðist fljótt út í broddgöltum. Það sést oft á nefi broddgalta ef þeir hafa veikst. Helstu einkenni sem gefa til kynna veikindi eru öndunarerfiðleikar, bólur, nefrennsli og stöðugur hnerri.

Tímabundnar meltingartruflanir eru hefðbundin viðbrögð broddgalta við stressi og þessum truflunum fylgja uppköst og grænn saur.

Heimildir

Tenglar 
 Hedgehog FAQ
 
 
  

Broddgeltir
Hreppslaug

Hreppslaug er lítil sundlaug í Skorradal í Borgarfirði skammt frá Andakílsárvirkjun og Hvanneyri. Sundlaugin var fyrst byggð 1928 og voru þar haldin sundmót lengi vel. Í dag er rekstur hennar nokkuð erfiður. Ungmennafélagið Íslendingur stóð fyrir byggingu Hreppslaugar á sínum tíma.

Tilvísanir

Tenglar 
 Hreppslaug „að drukkna“
 Framtíð Hreppslaugar ógnað vegna fjárhagserfiðleika

Sundlaugar á Vesturlandi
Borgarfjörður
Emír

Emír merkir  stjórnandi, yfirmaður eða prins og er notað um tignarembætti í löndum múslima. Emír er háttsettur sjeik en í einveldum er titillinn notaður um prinsinn. Emír er notað um veraldlega leiðtoga á meðan imam er andlegur leiðtogi.

Aðalstitlar
Sjeik

Sjeik er tignarheiti um foringja í arabísku. Oft er sjeik notað um ættbálkahöfðingja sem erft hefur stöðu sína.
Kalífi

Kalífi er veraldlegur valdsmaður í múslimalöndum sem talinn er þiggja vald sitt frá Allah. Fyrsti kalífinn var Abu Bakr sem var tengdafaðir Múhameðs spámanns. Upphaflega vísaði orðið kalífi til andlegs leiðtoga múslima en merking orðsins í arabísku er „sá sem kemur í staðinn fyrir þann sem er horfinn á braut eða dáinn“.

Frá stofnun íslamstrúar var kalífi íslams jafnan æðsti valdsmaður hinna ýmsu íslömsku stórvelda og um leið trúarlegur leiðtogi og sameiningartákn allra múslima. Frá árinu 1517 voru soldánar Tyrkjaveldis einnig kalífar íslams. Árið 1922 var soldánaveldið hins vegar lagt niður og lýðveldi stofnað í Tyrklandi. Höfuð Ósman-valdaættarinnar fengu áfram að kalla sig kalífa og vera trúarleiðtogar án pólitískra valda um skeið en árið 1924 ákvað forseti Tyrklands, Mústafa Kemal Atatürk, að leysa einnig upp kalífadæmið. Síðasta kalífanum, Abdúl Mejid 2., var síðan skipað að yfirgefa Tyrkland.

Frá árinu 1924 hefur enginn lögmætur kalífi starfað meðal múslima en margir hafa þó gert tilkall til kalífatignarinnar og látið sig dreyma um að endurreisa kalífadæmið. Leiðtogi hryðjuverkasamtakanna sem kenna sig við íslamskt ríki, Abu Bakr al-Baghdadi, lýsti sjálfan sig til að mynda kalífa íslams árið 2014. Flestir múslimar viðurkenndu þó ekki tilkall hans eða eftirmanna hans og telja það ekki standast trúarreglur.

Heimild 
 
 

Tilvísanir

Aðalstitlar
Íslam
Fæðuvefur

Fæðuvefur sýnir fæðutengsl lífvera og hvernig lífverur í líffélagi lifa á öðrum lífverum í gegnum af margar samtengdar fæðukeðjur. Rétt eins og fæðukeðja lýsir fæðuvefur fæðuferlinu í líffélaginu nema bara í stærra samhengi. Þar má segja að fæðukeðjunum hafi nokkurn vegin verið spunnið saman í einn stóran vef. Einn fæðuvefur getur því í sumum tilfellum lýst fæðuferli heils líffélags. Þannig eru frumframleiðendurnir neðstir og neytendunum raðað í viðeigandi röð eftir því hvaða dýr borða hvað þangað til fæðuvefurinn endar á stærstu og grimmustu dýrunum.
Fæðukeðja

Fæðukeðja er þrepaskipt röð lífvera í vistkerfi þar sem hver hópur nærist á næringarefnum sem fást á næsta þrepi fyrir neðan. 

Á botni fæðukeðjunnar eru svokallaðir frumframleiðendur. Dæmi um frumframleiðendur eru til dæmis grös, þörungar og smádýr. Lífverur á hærri þrepum fæðukeðjunnar kallast neytendur og neyta annarra lífvera sem eru neðar í fæðukeðjunni en þau og fá orku úr þeim. 

Vistfræði
Afrán

Afrán er hugtak úr vistfræði sem notað er til að lýsa hvernig afræningi (dýr sem veiðir) nærist á bráð sinni (dýr sem ráðist er á). Afræningjar drepa eða drepa ekki bráð sína áður en þeir byrja átið en afránið verður oftast til þess að bráðin deyr og er étin og melt af afræningjanum.
Olnbogaskel

Olnbogaskel (fræðiheiti: Testudinalia testudinalis) er hettulaga kuðungur (ekki með neina vindinga) og er toppurinn á skelinni aðeins framan við miðju og munnop egglaga. Munnopið getur orðið allt að 30 mm og hæð kuðungsins orðið allt að 15 mm. Olnbogaskel er grá með dökkum rauðbrúnum eða fjólubrúnum flekkjum. Hún heldur sig á 0 - 40 m dýpi og finnst neðarlega í grýttum fjörum  og er þar oftast föst  á steinum og fjörugróðri. Olnbogaskel lifir á þörungum sem hún skrapar með skráptungu af steinum. Olnbogaskel er algeng um allt Ísland.

Heimild 
 Náttúruminjasafn Íslands - Olnbogaskel
Slæðumý

Slæðumý (fræðiheiti: Tanytarsus gracilentus) eða Litla toppfluga er tegund af rykmý. Hún er algengasta mýflugnategundin við Mývatn.

Mý
Rykmý

{{Taxobox
| name = Chironomidae | image = Chironomus plumosus01.jpg
| image_caption = Karldýr af tegundinni Chironomus plumosus
| regnum = Dýraríkið (Animalia)
| phylum = Liðdýr (Arthropoda)
| classis = Skordýr (Insecta)
| ordo = Tvívængjur (Diptera)
| subordo = Nematocera
| infraordo = Culicomorpha
| superfamilia = Chironomoidea
| familia = Chironomidae
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision =
See text'
}}
Rykmý (fræðiheiti: Chironomidae'') er ætt mýflugna. Á Íslandi eru þekktar 80 tegundir rykmýs og eru margar þeirra mjög mikilvægar í vistkerfum vatna af öllu tagi og oft undirstöðufæða fugla og fiska. Karldýrin þekkjast á fjaðurlaga fálmurum.

Karlflugurnar eru mjóslegnar og yfirleitt lengri en kvenflugur og  á höfði bera karlflugur loðna fálmara sem minna helst á jólatré eða fjöður. Karlflugurnar geta orðið allt að 1,5 cm á lengd. Flugur rykmýs bíta ekki. Líftími flugnanna er aðeins nokkrir dagar, en á þeim tíma makast þær og verpa oftast aðeins einu sinni. 
Mökunaratferli rykmýs er þannig að karlflugur mynda mikla stróka og kvenflugurnar sækja í strókana. Fljótlega eftir mökun fljúga kvenflugurnar að vatni eða á og verpa eggjum á vatnsyfirborð. Eggin eru umlukin slímmassa sem sekkur niður á botn og klekjast lirfur út eftir nokkra daga og lifa á botni innan um botngróður eða í botnleðjunni. Lirfurnar eru mjóslegnar og hafa tvö pör af fóttotum og eru  rauðar, gulgrænar eða blágráar á litinn. Mestur hluti af lífsferli rykmýs er á lirfustigi en lífsferillinn getur varað frá nokkrum vikum í tvö ár. Lirfur rykmýs fara í gengum þrjú hamskipti áður en myndbreyting á sér stað og púpa myndast. Púpurnar myndbreytast inni í pípum  sem lirfurnar lifa að öllu jöfnu í. Á lirfustiginu safna dýrin allri þeirri forðanæringu sem þau þurfa til vaxtar og viðhalds því á fullorðinstiginu sem fluga nærist rykmýið lítið eða ekkert. Fæða lirfanna er meðal annars smásæir þörungar, rotnandi jurtaleifar, lifandi smádýr eða bakteríur. Rykmýið er mikilvæg fæða fyrir fiska. Stærsta rykmýstegund á Íslandi er stóra toppflugan (Chironomus islandicus). Lirfur  eru hárauðar á litinn og lifa oftast niðurgrafnar í botnseti stöðuvatna. Lirfurnar eru svona rauðar vegna blóðrauðans (haemoglobin) sem hefur mikla sækni í súrefni og það gerir lirfunum kleift að lifa við aðstæður þar sem súrefni er af skornum skammti.

Heimild 
  Veiðimálastofnun - skordýr - Jón Ólafsson

Tenglar 
 Lífsferill rykmýs
  Rykmý (Þóra Hrafnsdóttir)

Mý