Sagnorð

Sagnorð eða sagnir  eru orð sem lýsa atburðum. Þegar sögn er tiltekin ein og sér er nafnháttarmerkið að oft haft á undan henni og endar hún þá ofast á -a (að lesa, að skrifa, að syngja). Þetta kallast nafnháttur sagnarinnar. Þá hafa sagnir í íslensku sterka, veika og blandaða beygingu. Sagnir hafa þrjú einkenni:
 Merkingarleg einkenni: Sagnir tákna það sem gerist eða það sem gerðist; og því er oft sagt að þær lýsi atburðum. Þær geta líka táknað ástand frekar en atburð og lýsa því sem er eða var.
 Bollinn datt á gólfið.
 Drengurinn svaf lengi.
 Setningarleg einkenni: Sumar sagnir taka með sér fallorð og stjórna falli á því. Þær kallast áhrifssagnir.
 Ég drep fuglinn.
 Hann borðaði gulrót.
 Beygingarleg einkenni: Sagnir beygjast í tíð (ég les, ég las), persónu (hann les, þú lest), tölu (ég les, við lesum), hætti og þremur myndum (germynd, miðmynd og þolmynd).

Nafnháttur 
Sagnir í nafnhætti enda oftast á -a:
 að lesa
 að skrifa
 að skoða
 að elska
 að hoppa
 að vona

en í nokkrum sögnum hefur -a fallið á brott eftir -á:
 að spá
 að sjá
 að fá
Einnig eru til miðmyndarsagnir sem enda á -st:
 að elskast
 að stelast
 að lengjast
Aðeins tvær sagnir enda á -u og eru þær báðar núþálegar (nafnháttarmerkið ‚að‘ er ekki notað með þeim):
 munu
 skuluaðeins ein endar á -e:
 að skeog aðeins ein endar á -o:
 að þvo Persónur og tölur sagna 
Íslensk sögn í persónuhætti stendur ýmist í fyrstu, annarri eða þriðju persónu, eintölu eða fleirtölu. Ég, við, vér (1. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í fyrstu persónu. Þú, þið, þér (2. persónufornafn í nefnifalli) hefur með sér sögn í annarri persónu. Hann, hún, það, þeir, þær, þau (3. persónufornafn í nefnifalli) og önnur fallorð, t.d. nafnorð, hafa með sér sögn í þriðju persónu. Dæmi:
 1. pers. et.: Ég skrifa 1. pers. ft.: Við skrifum 2. pers. et.: Þú skrifar 2. pers. ft.: Þið skrifið 3. pers. et.: Hann/hún/það skrifar 3. pers. ft.: Þeir/þær/þau skrifaÍ 3. pers. et. enda allar sagnir á -r. Þessi ending er upprunalegust í þýsku og hollensku af nútíðarmálunum enda er sama ending í latínu og öðrum fjölskyldum. Í ensku hefur -t orðið að -s enda enda ekki óalgeng þróun, og síðan -s að -r í dönsku & íslensku. Að stökkva frá -t til -r má teljast ólíklegt. Endingar 1. & 2. persónu fleirtölu eru vísast einskonar gamlar viðskeitingar sbr, farðu, sjáðu, sbr. öll aukaföllin af 1. persónu persónufornafninu og að fleirtöluform 1.p. persónufornafnins hefst á -m í öllum málum austur af Þýskalandi, hvort heldur sem er finska eða ungverska eða slavnesku málum, í ítölsku breyttist -m í -n sbr. noi en í þýsku málunum í -v.
Sumar sagnir eru aðeins notaðar í þriðju persónu eintölu. Þær beygjast ekki eftir persónum en skýra aðeins frá því að eitthvað eigi sér stað, án þess að getið sé hver valdi því. Kallast slíkar sagnir ópersónulegar. Þessar sagnir eru margvíslegar en oft tákna þær veðurfar, komu dagstíma og árstíma, ástand eða líðan o.fl. Dæmi; snjóar, rignir, hitnar, kólnar, dagar, kvöldar, vorar, haustar, hungrar, þyrstir, batnar, versnar.Fallorð fyrstu, annarrar eða þriðju persónu í aukafalli stendur oft með ópersónulegri sögn en ákveður þó ekki persónuna. Sögnin batnar er t.d. óbreytt hvort sem fyrir framan hana stendur mér, þér, okkur, ykkur o.s.frv. Þetta er vegna þess að fallorð í aukafalli ákveður aldrei persónu sagnar.

Ýmsar sagnir eru ýmist persónulegar eða ópersónulegar og veltur það á merkingunni hvort heldur er. Dæmi; sögnin að minna er persónuleg þegar hún merkir að minna einhvern á eitthvað en ópersónuleg er hún þegar hún merkir að minnast einhvers, ráma í eitthvað:

Ópersónulega sögnin breytist ekki; er ávallt eins og 3. persóna eintölu persónulegu sagnarinnar. Meðal annarra sagna sem eru ýmis persónulegar eða ópersónulegar má nefna; bera, fjölga, fækka, leggja, reka.

Nokkrar ópersónulegar sagnir hafa fallorð í þolfalli: mig dreymir, fýsir, grunar, hungrar, langar, lystir, skortir, vantar, verkjar, þyrstir. Einhverjir hafa tilhneigingu til notkunar þágufalls með þessum sögnum, t.d. „?mér langar“, og er sú tilhneiging kölluð þágufallssýki. Þykir hún ekki til eftirbreytni. Ekki er ólíklegt að þessi „sýki“ stafi af því að nokkrar sagnir hafa fallorð í þágufalli; mér batnar, þykir, líkar, líður, gagnar, dugir, sem getur valdið ruglingi.

Sagnirnar hlakka (til) og kvíða eru persónulegar og ráðast því af nefnifalli; ég hlakka til, við kvíðum fyrir. Forðast ætti notkun aukafalla með þessum sögnum.

 Ending íslenskra sagnorða 

Í nafnhætti er oftast notað -a með nokkrum undantekningum (þvo, frá þváa, ske - tökuorð, fá, flá, gá, lá, ná, sjá, má, afmá, sá, slá, spá, tjá,  há, hrjá,  þrá,) og miðmyndarsagnir í nútíma íslensku enda á -st.

 Áhrifssagnir og áhrifslausar sagnir 
Sagnir greinast í áhrifssagnir () og áhrifslausar sagnir ().
 Áhrifssögn 
Sögn sem stýrir falli er fallvaldur og kallast sú sögn áhrifssögn. Áhrifssagnir valda því að fallorð sem þær stýra standa í aukafalli. Fallorðið sem stendur með áhrifssögninni kallast andlag.
 Allir lesa bækur. (fn. + áhrs. + andl.)
 Ég elska bækur. (pfn. + áhrs. + andl.)
 Ég vil mjólk. (pfn. + áhrs. + andl.)
 Ég tek hnífinn. (pfn. + áhrs. + andl.)
 Ég drekk gos. (pfn. + áhrs. + andl.)

 Áhrifssagnir skipt eftir hvaða falli þær stýra 
Sumar sagnir stýra aðeins einu falli (ekki tæmandi):
 Sagnir sem stjórna þolfalli:
 eignast, fela, kaupa, nota Sagnir sem stjórna þágufalli:
 gleyma, henda, nenna, stela Sagnir sem stjórna eignarfalli
 bíða, sakna, spyrja, væntaSumar sagnir stýra tveimur fallorðum eins og í setningunni „maðurinn gefur kettinum (þgf.) fisk (þf.)“ kallast tvígildar áhrifssagnir (eða tveggja andlaga sögn). Þessi upptalning er ekki tæmandi:
 Sagnir sem stýra þágufalli og þolfalli:
 gefa, selja, senda Sagnir sem stýra þágufalli og þágufalli:
 hóta, lofa, svara Sagnir sem stýra þolfalli og þágufalli:
 firra, ræna, svipta Sagnir sem stýra þolfalli og eignarfalli:
 letja, spyrja Áhrifslaus sögn 
Sögn sem ekki stýrir falli kallast áhrifslaus sögn eins og vera, verða, heita og þykja. Orðin sem með þeim standa kallast sagnfyllingar. Þessi fallorð geta verið nafnorð eða lýsingarorð.
 Vökvinn verður blár. (no. + áhrl. s. + sagnf. sem er lo.)
 Ég er maður. (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er no.)
 Ég er ljóshærður. (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er lo.)
 Hann heitir Jónas. (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er no.)
 Bókin þykir góð. (pfn. + áhrl. s. + sagnf. sem er lo.)

 Orsakarsagnir 
Orsakarsögn er ný sögn sem má mynda af annarri kennimynd margra sterkra sagna. Orsakarsögn hefur ekki sömu merkingu og sögnin sem hún er mynduð af, en þær eru oft merkingarlega skyldar. Orsakarsögn hefur alltaf veika beygingu og oft á sér stað i-hljóðvarp við myndun hennar.

Af annari kennimynd sagnarinnar „að brjóta“ sem er „ég braut“ má draga orðið „að breyta“. Það að „au“ breytist í „ey“ kallast i-hljóðvarp.
Af annari kennimynd sagnarinnar „að fara“ sem er „ég fór“ má draga orðið „að færa“. Það að „ó“ breytist í „æ“ kallast líka i-hljóðvarp.

Orsakarsagnir má mynda af eftirfarandi sögnum; rísa, líta, sitja, þrífa, sleppa, drekka, sjóða, fljóta, rjúka, spretta, hníga.

 Sjálfstæðar og ósjálfstæðar sagnir 
Sögn er sjálfstæð þegar hún segir fulla hugsun ásamt því orði sem ákveður persónu hennar, t.d. maðurinn hlær. Annars er sögnin ósjálfstæð, t.d. maðurinn heitir...Áhrifslausar, ósjálfstæðar sagnir eru fáar:
 Í germynd; vera, verða, heita, þykja.
 Í miðmynd; nefnast, kallast, reynast, sýnast, virðast.
 Í þolmynd; vera nefndur, vera kallaður, vera talinn, vera sagður, vera álitinn o.fl.

 Tíðir sagna 
Tíðir sagna eru tvær. Nútíð og þátíð.  Þar að auki er hægt að nota hjálparsagnirnar  hafa og munu og mynda sex samsettar tíðir sagna. Nútíð á við um eitthvað sem er ekki liðið. Þátíð á við um eitthvað sem er liðið.

Dæmi:

 Nútíð: Ég tala. Þátíð: Ég talaði. Núliðin tíð: Ég hef talað. Þáliðin tíð: Ég hafði talað. Framtíð: Ég mun tala.
 Þáframtíð: Ég mun hafa talað. Skildagatíð: Ég myndi tala.
 Þáskildagatíð: Ég myndi hafa talað.''

Sjá einnig 
 Ri-sagnir
 Sterkar sagnir
 Veikar sagnir
 Hættir sagna
 Hættir sagna í íslensku
 Núþáleg sögn
 Miðmyndarsögn
 Miðmyndarending í forníslensku
 Regluleg sögn
 Óregluleg sögn
 Veðursögn

Tilvísanir

Heimildir

Tengt efni 
 Sagnorð

Málfræði
Orðflokkar