alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Ástríkur gallvaski

Ástríkur gallvaski (franska: Astérix) er söguhetja í bókum René Goscinny og Albert Uderzo um Ástrík og víðfræg afrek hans. Gefnar hafa verið út bækur, teiknimyndir, kvikmyndir og tölvuleikir um Ástrík og félaga hans á móðurmálinu frönsku sem og fjölda annarra tungumála, þar á meðal íslensku.

Saga 

Sögusvið Ástríksbókanna er Gallía og ýmsir hlutar Rómverska heimsveldisins um árið 50 f. Krist og má reikna með að persóna Ástríks sá um þrítugt. Hann er smávaxinn og ætíð eins til fara: Í rauðum buxum, svörtum ermalausum bol, með vængjaðan hjálm á höfði og veglegt yfirvaraskegg.

Ástríkur er ásamt Sjóðríki seiðkarli rödd skynseminnar í gaulverska bænum sínum, sem tekst að halda sjálfstæði sínu gegn Júlíusi Sesari og Rómarveldi. Með hjálp töfraseyðis sem gefur ofurkrafta tekst Ástríki og öðrum bæjarbúum að hrinda sérhverri árás ofureflisins. Í mörgum bókanna neyðist Ástríkur til að leggja í ferðalög til fjarlægra landa ásamt Steinríki vini sínum, en sögunum lýkur einatt á að þeir snúa aftur að verkefni loknu og er fagnað með veislu.

Ástríkur er piparsveinn og er oft vikið að þeirri staðreynd í sögunum, ekki hvað síst í seinni bókunum sem Albert Uderzo samdi einn eftir dauða félaga síns. Í þeim bókum ber mun meira á rómantík og gamansamri umfjöllun um samskipti kynjanna en í fyrri sögum.

Ástríkur
Teiknimyndir
Myndasögur
Tarsis Tholus

Tarsis Tholus er um 8 km há dyngja á reikistjörnunni Mars, það er norðaustan við Þarsisfjöllin á Þarsis-svæðinu.

Tenglar 
 Stjörnufræðivefurinn: Þarsisbungan 

Þarsis
Dyngjur
Eldfjöll á Mars
Charlotte Amalie af Hessen-Kassel

Charlotte Amalie af Hessen-Kassel (27. apríl 1650 - 27. mars 1714) dóttir Vilhjálms VI af Hessen-Kassel. Kvænist Kristjáni V þann 25. júní 1667 í Nykøbing-kastala á Falstri. Við fráfall Kristjáns 1699 varð Charlottenborg (sem er nefnd eftir henni) aðsetur ekkjunnar fram til dauðadags.

1692 var höfuðaðsetur Danska Vestur-Indíafélagsins á Dönsku Vestur-Indíum nefnt Charlotte Amalie sem síðar varð höfuðborg Bandarísku Jómfrúareyja

Börn:
 1. Frederik, fæddur 11. október 1671, seinna Friðrik IV konungur Danmerkur og Íslands
 2. Christian Vilhelm, (f. 1672, d. 1673).
 3. Christian, fæddur þann 25. mars 1675, lést þann 27. júní 1695 í Ulm.
 4. Sofie Hedvig, fædd. 28. ágúst 1677 í Kaupmannahöfn, lést þann 13. mars 1735.
 5. Karl, fæddur 26. október 1680, lést þann 8. júní 1729.
 6. Christiane Charlotte, lést sem ungbarn.
 7. Vilhelm, fæddur 21. febrúar 1687, lést þann 23. nóvember 1705.

Drottningar Danmerkur
1525

Árið 1525 (MDXXV í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Veturinn var kallaður áttadagsvetur því að á áttadag jóla (nýársdag) hófst harðindakafli sem stóð allt til vors með miklum snjóum og frosthörkum, svo að hestar frusu í hel standandi að sögn Biskupaannála. Einkum fór Grímsnes illa út úr þessum vetri.
 Jón Arason biskup kom heim úr vígsluferð sinni og settist að að á Hólum í Hjaltadal.
 Þýski bartskerinn Lassarus Mattheusson (Skáneyjar-Lassi) kom til Íslands til að lækna sárasótt, sem þá hafði borist til landsins. Hann giftist svo íslenskri konu og ílentist á Íslandi.
 Daði Guðmundsson í Snóksdal giftist Guðrúnu, dóttur séra Einars Snorrasonar Ölduhryggjarskálds.
 Finnbogi Einarsson var vígður ábóti í Munkaþverárklaustri.

Fædd
 (líklega) - Magnús Jónsson prúði, sýslumaður (d. 1591).

Dáin

Erlendis 
 24. febrúar - Spænskar hersveitir unnu sigur á franska hernum í orrustunni við Pavía og tóku Frans 1. Frakkakonung höndum.
 28. febrúar - Hernán Cortés lét taka Cuauhtémoc, síðasta konung Asteka, af lífi.
 15. maí - Orrustan við Frankenhausen batt enda á Bændauppreisnina í Þýskalandi.
 Spánverjar lögðu Bólivíu undir sig.
 Síðasti stórmeistari Þýsku riddaranna, Albert af Brandenburg, sagði af sér, tók lútherstrú og var gerður hertogi af Prússlandi.
 Wiliam Tyndale þýddi Nýja testamentið á ensku.

Fædd
 1. september - Christoffer Valkendorf, danskur aðalsmaður og embættismaður, höfuðsmaður yfir Íslandi um tíma (d. 1601).
 (líklega) - Giovanni Pierluigi da Palestrina, ítalskt tónskáld (d. 1594).
 (líklega) - Pieter Bruegel eldri, hollenskur myndlistarmaður og prentari (d. 1569). 

Dáin
 28. febrúar - Cuauhtémoc, síðasti konungur Asteka, tekinn af lífi (f. um 1502).
 5. maí - Friðrik 3., kjörfursti Saxlands (f. 1463).
 30. desember - Jakob Fugger, þýskur bankamaður (f. 1459).

1525
1521-1530
1526

Árið 1526 (MDXXVI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Biskuparnir, Jón Arason og Ögmundur Pálsson, komu báðir með mjög fjölmennt lið til Alþingis og leit út fyrir um tíma að þeir myndu berjast þar.
 Samþykkt gerð á Alþingi um laun bartskera fyrir að lækna fólk af sárasótt.
 Hrafn Brandsson varð lögmaður norðan og vestan eftir að hann hafði með stuðningi Jóns Arasonar fengið Teiti Þorleifssyni vikið úr embætti.
 Hrafn Brandsson giftist Þórunni dóttur Jóns Arasonar.
 Árnakirkja í Skálholti, sem Árni Helgason biskup lét byggja, brann til grunna.
 Akureyri fyrst nefnd í heimildum. Þá var kona dæmd þar fyrir að hafa mök við mann án þess að vera gift honum.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 14. janúar - Friðarsamningur gerður í Madrid milli Frans 1. Frakkakonungs og Karls 5. keisara. Frans afsalaði sér Búrgund.
 9. júní - Go-Nara varð Japanskeisari.
 24. ágúst - Søren Andersen Norby beið ósigur í sjóorrustu við danskar, sænskar og lýbskar flotadeildir undan strönd Blekinge.
 29. ágúst - Bardaginn við Mohács: Tyrkneskur her undir stjórn Suleimans 1. soldáns vann sigur á ungverska hernum og Loðvík 2. Ungverjalandskonungur féll á undanhaldinu. Suleiman tók Buda herskildi.
 Nýja testamentið var gefið út á sænsku.
 Fyrsta heila þýðing Nýja testamentisins á ensku var flutt til Englands frá prentstað í Worms í Þýskalandi.
 Francisco Pizarro hélt í annan leiðangur sinn og náði að strönd Perú.
 Byssusmiðurinn Mastro Bartolomeo Beretta stofnaði Beretta-byssuverksmiðjurnar, sem eru enn starfandi og eru eitt elsta fyrirtæki í heimi.

Fædd
 1. janúar - Heilagur Louis Bertrand, spænskur trúboði í Suður-Ameríku, verndardýrlingur Kólumbíu, (d. 1581).
 1. nóvember - Katrín Jagiellonka Svíadrottning, kona Jóhanns 3. Svíakonungs (d. 1583).

Dáin
 19. janúar - Ísabella af Búrgund, Danadrottning, kona Kristjáns 2. (f. 1501).
 4. ágúst - Juan Sebastián Elcano, baskneskur landkönnuður (f. 1486/1487).
 29. ágúst - Loðvík 2., konungur Ungverjalands og Bæheims, féll í orrustu (f. 1506).

1526
1521-1530
1528

Árið 1528 (MDXXVIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Fyrsta prentaða sérkortið af Íslandi, eftir Benedetto Bordone, kom út.
 Sjö ensk skip réðust að Hamborgarskipi í höfninni á Rifi á Snæfellsnesi og rændu það vopnum, vistum og mestöllum farmi.
 149 ensk skip voru við Ísland en þá mun allur skipafloti Englendinga samtals hafa verið um 440 skip.
 Dómur kveðinn upp á Vilborgarstöðum í Vestmannaeyjum um að í eyjunum megi ekki vera fleiri en 16 hestar.

Fædd
 Gunnar Gíslason klausturhaldari á Víðivöllum í Blönduhlíð (d. 1605).

Dáin
 Hrafn Brandsson lögmaður dó af sárum sem hann hlaut í einvígi í drykkjuveislu í Glaumbæ.

Erlendis 
 12. janúar - Gústaf Vasa krýndur konungur Svíþjóðar.
 Febrúar - Bændauppreisn í Dölunum í Svíþjóð. Hún var bæld niður.
 12. september - Aðmírállinn Andrea Doria vann sigur á Frökkum, áður bandamönnum sínum, og tryggði sjálfstæði Genúa.
 Jacques Lefevre gaf út alla Biblíuna á frönsku. 
 Francisco Pizarro hélt heim til Spánar og fékk þar konungsleyfi til frekari landvinninga í Suður-Ameríku.
 Svartfjallaland fékk sjálfsstjórn frá Tyrkjum.
 Majar ráku Spánverja frá Yucatán-skaga.

Fædd
 7. janúar - Jóhanna 3., drottning Navarra og móðir Hinriks 4. Frakkakonungs (d. 1572).
 21. júní - María keisaradrottning, dóttir Karls 5. keisara og kona Maxímilíans 2. keisara (d. 1603).

Dáin
 6. apríl - Albrecht Dürer, þýskur listmálari (f. 1471).
 31. ágúst - Matthias Grünewald, þýskur listmálari (f. 1470).

1528
1521-1530
1529

Árið 1529 (MDXXIX í rómverskum tölum)

Atburðir 

 12. apríl - Friðrik 1. Danakonungur skipaði Dietrich van Bramstedt hirðstjóra á Íslandi.
 Finnbogi Einarsson lét af ábótastörfum í Munkaþverárklaustri.
 Ari Jónsson var kjörinn lögmaður norðan og vestan, líklega rétt orðinn tvítugur, þrátt fyrir mótmæli Ögmundar Pálssonar Skálholtsbiskups og fleiri ráðamanna.
 Enskir duggarar sökktu skipi frá Hamborg á Eyjafirði.

Fædd
 (líklega) Vopna-Teitur Gíslason, bóndi í Auðsholti í Biskupstungum (d. eftir 1605).

Dáin

Erlendis 
 19. apríl - Ríkisþing haldið í Speyer í Þýskalandi. Þar var samþykkt að afnema það litla trúfrelsi sem þegnarnir höfðu náð fram og banna nýju trúna með öllu. Það er talið vendipunktur siðaskiptanna því þar með hófst barátta mótmælenda.
 22. apríl - Austurhveli jarðar skipt milli Spánar og Portúgals með Saragossasáttmálanum.
 8. september - Her Tyrkjasoldáns náði borginni Buda í Ungverjalandi á sitt vald að nýju.
 23. september - Tyrkir settust um Vínarborg.
 15. október - Tyrkir gáfust upp á umsátrinu og hurfu frá Vínarborg.

Fædd
 14. júní - Ferdínand 2., erkihertogi af Austurríki (d. 1595).

Dáin
 2. febrúar - Baldassare Castiglione, ítalskur stjórnmálamaður og rithöfundur.

1529
1521-1530
1542

Árið 1542 (MDXLII í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Fyrstu samskipti Evrópubúa og Japana eiga sér stað þegar portúgalskt skip á leið til Kína hrekst til Japan.

Fædd

Dáin 

1542
1541-1550
1573

Árið 1573 (MDLXXIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 9. mars - Sautján fiskibátar með 53 mönnum fórust undan Hálsahöfn í Suðursveit í Austur-Skaftafellssýslu.
 Jón Jónsson var kjörinn lögmaður eftir að Ormur Sturluson var settur af.
 Sigurður Jónsson halti varð skólameistari á Hólum.

Fædd
 Páll Guðbrandsson sýslumaður (d. 1621). 
 (líklega) - Ólafur Einarsson, skáld og prestur í Kirkjubæ í |Hróarstungu (d. 1651).

Dáin

Opinberar aftökur
 Guðbjörg Sveinsdótir og Jón Þorfinnsson dæmd til dauða og tekin af lífi, á Alþingi, fyrir hórdóm.

Erlendis 
 28. janúar - Bændauppreisn braust út í Króatíu og Slóveníu. Hún var kæfð niður af hörku og leiðtoginn, Matija Gubec, hálshöggvinn í Zagreb.
 12. júlí - Spænskar hersveitir undir stjórn hertogans af Alva náðu Haarlem í Hollandi á sitt vald eftir sjö mánaða umsátur.
 Hinrik af Anjou, prins af Frakklandi, síðar Hinrik 3. Frakkakonungur, var kjörinn konungur Póllands og stórhertogi af Litháen.
 Tycho Brahe gaf út De Stella Nova, þar sem hann lýsti sprengistjörnunni SN 1572.

Fædd
 12. apríl - Kristín af Holstein-Gottorp, Svíadrottning, kona Karls 9. (d. 1625).
 17. apríl - Maximilían 1., kjörfursti af Bæjaralandi (d. 1651).
 15. júlí - Inigo Jones, enskur arkitekt (d. 1652).
 16. ágúst - Anna af Austurríki, Póllands- og Svíadrottning, kona Sigmundar 3. (d. 1598).
 Robert Catesby, leiðtogi samsærismannanna í Púðursamsærinu í Englandi (d. 1605).

Dáin
 30. desember - Giovanni Battista Giraldi, ítalskur rithöfundur og ljóðskáld (f. 1504).

Tilvísanir 

1573
1571-1580
Christian Freeling

Christian Freeling er hollenskur leikjahönnuður. Hann hefur fundið upp ýmis skákafbrigði, m.a. stórskák (Grand Chess) og shōgiafbrigðið yari shōgi. Hann er einnig höfundur spilsins Havannah.

Uppfundnir leikir

Skákafbrigði
Stórskák
Dragonfly
Congo (með Demian Freeling)
Chad
Caïssa
Shakti
Rotary
Yari shōgi
Chakra
Loonybird
HexDragonfly
HexChad
HexCaïssa
HexShakti
HexLoonybird
King's Color

„Elimination games“
Dameo
HexDame
Bushka
Emergo (með Ed van Zon)
HexEmergo (með Ed van Zon)
Crossfire

„Territory games“
Medusa
Phalanx
Dominions
Lotus
MacBeth

Tengileikir („Connection games“)
Havannah
SuperStar
Rondo

Önnur spil
Glass Bead Game
Hexade
Breakthrough
MiniMancala
Swish
HexSwish
Squeeze
HexSqueeze

„Imperfect information games“
Trackgammon
Mephisto
Psycho

Tenglar
MindSports – vefur gerður af Christian Freeling og Ed van Zon.

Tölvuleikir
Miklagljúfur

Miklagljúfur (enska Grand Canyon) er litríkt og bratt árgljúfur myndað af Colorado-fljóti staðsett að mestum hluta til í Miklagljúfursþjóðgarðinum í Arizona í Bandaríkjunum. Gljúfrið er 466 km langt, 6-26 km breitt og allt að 1.6 km djúpt.
Talið er að Colorado-fljót hafi runnið þarna í 5 - 6 milljónir ára. Hún hefur grafið sig í gegnum jarðlögin hvert af öðru, sem segja jarðsögu síðustu 2 milljarða ára.

Gljúfur
Miklagljúfur
Smáeyjar Bandaríkjanna

Smáeyjar Bandaríkjanna eru samkvæmt ISO 3166-1:

 Bakereyja
 Howlandeyja
 Jarviseyja
 Johnstoneyja
 Kingmanrif
 Midwayeyja
 Navassaeyja
 Palmyraeyja
 Varsímaeyja (eða Wake-eyja)

Allar þessar eyjar eru í Kyrrahafinu nema Navassaeyja sem er í Karíbahafinu, á engri þeirra er föst búseta manna. Þjóðarlén þeirra er .um.

Hjálendur Bandaríkjanna
Hjólreiðahjálmur

Hjólreiðahjálmur er gerð hjálms sem ætlaðir eru til notkunar á reiðhjóli. Önnur orð notuð um sama hlut eru hjólahjálmur og reiðhjólahjálmur.

Hönnun 
Hjólreiðahjálmar voru búnir til með það að markmiði að minnka líkur á höfuðmeiðslum við fall af reiðhjóli. Hjálmarnir eru prófaðir með því að láta þá falla úr tveggja metra hæð (að hámarki) með líkön af höfðum inní. Hraðabreytingin er mæld. Árekstrar bifreiða við hjólreiðamenn geta hæglega komið af stað miklu meiri skelli en sem nemur falli úr tveggja metra hæð.

Umræða og lögleiðing 
Mikill umræða um gagnsemi þess að skylda hjólreiðamenn til þess að nota hjálm hefur verið síðan um 1990, bæði á meðal leikmanna, hjólreiðasamtaka, heilbrigðisstarfsmanna og vísindamanna. Það má segja að sannfærandi rök séu til bæði með og á móti hjálmaskyldu sem koma frá öllum þessum hópum.

Reynsla af lögleiðingu hjálmaskyldu í Ástralíu, Nýja Sjálandi og viðar, gefa mikilvægar vísbendingar um gagnsemina. Andstæðingar hjálmaskyldu telja sér hafa sterk rök þar. Fylgjendur hjálmaskyldu benda á skýrslur frá m.a. Ástralíu, sem segja að hjálmaskyldan hafi fækkað höfuðmeiðslum. Andstæðingar benda á að fjöldi hjólreiðamanna fækkuðu á sama tímabíli, líklega að miklu leyti vegna hjálmaskyldunnar, og hefur gleymst að taka tilli til þessa í útreikningunum fylgjenda hjálmaskyldu. Ennfremur fækkuðu höfuðmeiðslum gangandi vegfarenda líka. Í þriðja stað segja efasemdamenn að engin tenging við tímasetningu hjálmskyldu sé sjáanleg á línuritum sem sýna þróun höfuðmeiðsla á hjólreiðamönnum yfir fjölda ára fyrir og eftir lögleiðingu reiðhjólahjálma.

Styrkurinn í málflutningi fylgjenda hjálmaskyldu byggir á fjölda vísindagreina um athuganir á litlum, mjög ólíkum hópum af hjólreiðamönnum sem hafa sjálfir kosið að nota hjálma. Frægasta skýrslan, eftir Thompson, Rivara og Thompson (1989) hefur verið harkalega gagnrýnd fyrir galla í aðferðafræði, en Alþjóða heilbrigðisstofnunin (World Health Organisation - WHO) og aðrir treysta á hana og sambærilegar skýrslur.

Lög um skyldunotkun á Íslandi 
Samkvæmt lög nr. 44 7. maí 1993 um breytingu á umferðarlögum (1987 nr. 50, 30. mars), getur ráðherra "sett reglur um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar" (72. grein umfðerðarlaga). Gildandi reglur frá 1999 segir að börn yngri en 15 ára eiga að nota hlífðarhjálm vð hjólreiðar, nema ef læknisvottorð um undanþágu liggi fyrir.

Snemma á árinu 2005 lagði Samband Íslenskra tryggingafélaga fram tillögu um að skylda alla til að nota hlífðarhjálm við hjólreiðar. Tillagan var rætt í umferðarráði og send til umsagnar.

Tenglar 
 Bicycle Helmet Research Foundation Rannsóknarsetur efasemdamanna um gagnsemi stóraukins áherslu á hjólreiðahjálma
 Bicycle Helmet Safety Institute Rök með hjálmaskyldu
 Lýðheilsustöð: Rétt stilling hjálms  ATH: Lögin eru útfærð sem reglur og gilda um börn yngri en 15 ára.
 REGLUR um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar barna, nr. 631/1999
 Letter to Jacques Barrot, Vice President of European Commission, Commissioner for Transport, on the bicycle helmet issue  Bréf ECF til ESB / Barrot um hjólreiðahjálma

Hjólreiðar
Lafði Godiva

Lafði Godiva (um 980 – 1067) var engilsaxnesk hefðarkona sem sagt er að hafi riðið nakin í gegnum Coventry á Englandi til að fá bónda sinn Leofric jarl af Merkju til að draga úr þeim mikla skatti sem hann lagði íbúa bæjarins.

Goðsögnin 
Sagan segir að Lafði Godiva hafi verið undurfögur kona Leofric III, jarls af Merkju og lávarðs af Coventry. Íbúar bæjarins máttu þola skort vegna þess mikla skatts sem jarlinn lagði á þá, lafði Godiva fannst nóg um og bað bónda sinn ítrekað að draga úr sköttunum, að lokum varð hann svo þreittur á ítrekuðum beiðnum hennar að hann sagðist muna draga úr skattinum ef hún myndi ríða nakin um götur bæjarins. Lafðin tók hann á orðinu og gerði það eftir að hún hafði gefið út tilkynningu þess efnis að íbúar bæjarins skyldu halda sig innandyra og loka gluggum sínum meðan á reiðinni stæði, sem allir íbúar bæjarins gerðu nema klæðskeri einn sem boraði göt í gegnum gluggahlera sinn. Hann var eftir þetta var þekktur sem gluggagægir og sagt er að hann hafi orðið blindur fyrir vikið. Eftirmálar atviksins voru þeir að Leofric stóð við orð sín og afnam þessa miklu skatta.

Neðanmálsgrein 
  Á ensku Peeping Tom, en Peeping Tom er slanguryrði yfir gluggagægi í ensku sem á rætur sínar að rekja til þessarar goðsagnar.

Heimild

Tengt efni 

 Loftsteinninn 3018 Godiva sem nefndur er í höfuðið á Lafði Godiva.

Engilsaxar
Þjóðsögur frá miðöldum
Enskar þjóðsögur
Nekt
St. Kilda

St Kilda er óbyggður eyjaklasi á Bretlandseyjum og afskekktasti hluti Bretlandseyja, mikilvæg varpstöð sjófugla og á lista Heimsminjaskrár UNESCO yfir mikilvæga staði, bæði vegna náttúru og sögu. Samtals ná eyjarnar yfir 8,546 km².

Á St. Kilda er stærsta súlubyggð í heimi, með 60.428 pörum 1994-95 og áætlað var að þau væru 61.340 árið 2000. Þar voru þegar orðin um 50 þús. varppör um 1960. 

Eyjaklasinn er vestur af Benbecula-eyju í Ytri-Suðureyjum, og í honum eru (í stærðarröð) eyjarnar Hirta, Soay, Boreray, Dùn, Stac an Armin, Stac Lee og Levenish.

Enginn dýrlingur er tengdur eyjunum og er talið að St Kilda sé afbökun á orðinu skildir sem talið er að víkingar hafi gefið þeim.

Árið 1930 voru síðustu íbúar eyjanna fluttir á brott. Sauðfé gengur nú sjálfala á eyjunum. Enn eru þó mannaferðir þar, annars vegar vísindamenn sem rannsaka villt sauðfé á Soay og hins vegar starfsmenn ratsjárstöðvarinnar á Hirta, en henni er ætlað að fylgjast með skotflaugatilraunum sem breski herinn er með á áðurnefndri Benbecula-eyju.

Eyjarnar eru nú eign skoskra yfirvalda.

Tilvísanir

Tenglar 
 Vefur St Kilda
Soay (St Kilda)

Soay er eyja í St Kilda eyjaklasanum við Skotland. Hún er næststærsta eyja klasans og er 968.000 m² að flatarmáli.

Nafnið er talið vera afbökun á Sauðey, víkingar munu hafa gefið henni það nafn þegar þeir komu þar sauðfé. Eyjan er einna þekktust fyrir þetta sauðfé sem hefur haldist óbreytt í rúm þúsund ár og er alls ólíkt því sauðfé sem þekkist á Íslandi og víðar. Sauðféð nefnist Soay-sauðfé.

St Kilda
Bretlandseyjar
Soay-sauðfé

Soay-sauðfé er frumstætt kyn sauðfjár (Ovis aries) frá eyjunni Soay og er nefnt eftir henni. Því var upphaflega komið þar fyrir af víkingum og hefur síðan þá ekki átt samneyti við annað sauðfé og eru því í raun hið sanna víkingasauðfé.

Soay er aftur á móti nefnd eftir sauðfénu og því heitir sauðféð í rauninni Sauðeyjarsauðfé.

Rannsóknir 
Sauðféð hefur reikað um í þúsund ár án fjárhirða, náttúrulegra óvina eða samkeppnisaðila um gæði landsins. Því er það fyrirtaks viðfangsefni vísindamanna á ýmsum sviðum og sem dæmi má nefna náttúrulega þróun og stofnfjöldasveiflur. Rannsóknir hafa staðið yfir frá því um 1950.

Kynhegðan 
Árið 2003 birti hópur vísindamanna frá háskólunum í Stirling og Edinborg niðurstöður sem sýndu fram á að hrútarnir berjast grimmt um hylli ánna, stundum til dauða. Ærnar aftur á móti eru mjög virkar og maka sig með mörgum hrútum.

Hrútar með stór horn og stór eistu eru líklegastir til að feðra lömb. Í þeim tilvikum sem fjöldi áa er það mikill að stærsti hrúturinn nær ekki að einoka þær virðast hrútar með minni horn en stór eistu eiga næstmestu möguleikanna.

Stærðarbreytingar 
Mildir vetur haft þau áhrif að minni einstaklingar lifa nú af vetur sem áður fyrr gerðu út af við þá, afleiðingin af því er sú að meðalstærð sauðfésins hefur minnkað um 5% síðustu 20 ár.

Heimildir 
 Preston, B.T., Stevenson, I.R. & Wilson, K. (2003) Soay rams target reproductive activity towards promiscuous females' optimal insemination period. Proceedings of the Royal Society, Series B. 270: 2073-2078.
 The Scotsman, Sex, violence - and St Kilda's sheep, sótt 28. október 2005.
 BBC, Climate change is shrinking sheep, sótt 3. júlí 2009.

Fjárkyn
St Kilda
Ástríkur (mannsnafn)

Ástríkur er íslenskt karlmannsnafn.

Heimildir 
 
 

Íslensk karlmannsnöfn
Project Gutenberg

Project Gutenberg er stafrænt gagnasafn sem byggist á því að gera gögn aðgengileg almenningi í einföldu formi. Stærsta verkefnið eru „e-texts“ sem eru í raun einfaldar textaskrár sem hafa að geyma hvað eina sem er ekki háð hugverkaréttindum. Það var stofnað árið 1971 af Michael Hart.

Meðal efnis sem má lesa án endurgjalds hjá Project Gutenberg eru verk Shakespeare og þýddar glósur Leonardo Da Vinci.

Þau íslensku verk sem þarna er að finna hafa komið í gegnum sjálfboðaliðaverkefnið Distributed Proofreaders.

Sökum mismunandi regla um hugverkaréttindi eru til nokkrar útgáfur af Project Gutenberg á vefnum. Öll verk sem voru gefin út fyrir 1923 teljast vera almenningseign og njóta ekki lengur hugverkaréttar. Margvíslegar reglur gilda síðan um verk sem hafa verið gefin út eftir þann tíma.

Tenglar 
 Project Gutenberg
 Íslenskir textar á Project Gutenberg
 Project Gutenberg - Europe 
 Project Gutenberg - Australia
 Project Gutenberg - Phillipines 
 Project Gutenberg - Luxembourg

Stofnað 1971
Gagnasafn
Distributed Proofreaders

Distributed Proofreaders (íslenska: dreifðir prófarkalesarar; skammstöfun: DP) er sjálfboðaliðaverkefni sem miðar að því að koma prentuðu máli á stafrænt form, meðal annars fyrir Project Gutenberg.

DP var stofnað árið 2000 af Charles Frankcs til að styðja við stafræna yfirfærslu bóka sem voru ekki háðar hugverkarétti. Í dag er Distributed Proofreaders (DP) helsta auðlind PG á sviði stafrænna bóka.

Allir prófarkalesarar, stjórnendur, forritarar og aðrir eru sjálfboðaliðar.

Ferill hvers titils er eftirfarandi:
 Myndir af blaðsíðum fengnar, skannaðar inn eða fengnar annar staðar frá
 Síðurnar ljóslesnar
 Hver síða prófarkalesin, texti borinn saman við mynd af síðu, þetta er gert að minnsta kosti tvisvar fyrir hverja síðu af mismunandi sjálfboðaliðum
 Eftirvinnsluaðili tekur við prófarkalesnum textaskjölum og smíðar eitt samfellt textaskjal, og að auki oftast vefsíðu, með myndum ef við á
 Samfelldu skjölin yfirfarin af eftirlitsaðila
 Ef verkið reyndist vera í lagi er það birt á Project Gutenberg og/eða annar staðar eftir því sem við á.

Mörg íslensk verk fara í gegnum þetta verkefni, sjá tenglalista að neðan.

Tenglar 
 Distributed Proofreaders
 Distributed Proofreaders - Europe (á íslensku)

Gagnasafn
Sjálfboðaliðasamtök
Heiðursmannasamkomulag

Heiðursmannasamkomulag (eða heiðursmannaloforð) er óformlegt samkomulag, munnlegt eða skriflegt, milli tveggja aðila sem byggir á heiðarleika þeirra fremur en möguleikanum á að framfylgja því með lögum. Slíkt samkomulag er þannig andstæða lögformlegs samnings.

Hugtök
Glíma

Glíma er íslensk íþrótt. Í upphafi viðureignar heilsast glímumenn, taka sér stöðu, taka tökum og stíga. Þegar báðir eru tilbúnir gefur yfirdómari merki, mega þeir þá sækja brögðum hvor gegn öðrum. Markmiðið í hverri viðureign er að veita andstæðingnum byltu með löglegu glímubragði, en halda jafnvægi sjálfur að því loknu.

Helsta mót glímunnar er Grettisbeltið hjá körlum og Freyjumenið hjá konum. Grettisbeltið er einn elsti verðlaunagripur á Íslandi.

Glíma flokkast sem fangbragðaíþrótt eins og til dæmis júdó og súmó.

Svipmyndir frá glímu Ármanns við Menntaskólann í Reykjavík árið 1934

Tengt efni 
 Skjaldarglíma Ármanns

Tenglar 
 Heimasíða Gímusambands Íslands
 Þáttur úr þróunarsögu hinna íslensku fangabragða - glímu; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1977