alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Chiang Kai-shek

Chiang Kai-shek (31. október 1887 – 5. apríl 1975), einnig ritað Jiang Jieshi eða Jiang Zhongzheng á latnesku stafrófi, var kínverskur stjórnmálamaður og herforingi sem var leiðtogi Lýðveldisins Kína frá 1928 til dauðadags, fyrst á meginlandi Kína til 1949 en síðan frá Taívan eftir að hann var sendur í útlegð. Chiang var áhrifamikill meðlimur kínverska þjóðernisflokksins Kuomintang (KMT) og náinn samstarfsmaður Sun Yat-sen. Hann varð leiðtogi Hernaðarháskólans í Vampóa sem Kuomintang rak og tók við af Sun sem leiðtogi KMT eftir valdarán í Canton árið 1926. Eftir að hafa gert vinstri væng flokksins óvirkan leiddi Chiang leiðangur til norðurhluta Kína þar sem hann lagði undir sig landsvæði með því að sigra eða semja við hina fjölmörgu stríðsherra sem ríkt höfðu á þessum svæðum frá falli Tjingveldisins.

Frá 1928 til 1948 var Chiang formaður Þjóðarhernaðaráðs Lýðveldisins Kína. Chiang var íhaldssamur í félagsmálum og hélt upp á hefðbundin kínversk gildi. Hann hafnaði bæði lýðræði í vestrænum stíl og þjóðernissinnaða en sósíaldemókratíska lýðræðinu sem Sun hafði aðhyllst og rak þess í stað alræðisstjórn. Þar sem Chiang tókst ekki að friðþægja kínverska kommúnista líkt og Sun hafði gert útrýmdi hann þeim í fjöldamorðum í Sjanghæ og bældi niður uppreisnir í Guangzhou og annars staðar.

Við byrjun seinna stríðs Kína og Japans, sem rann síðar inn í seinni heimsstyrjöldina, þvinguðu undirmenn Chiangs hann til samstarfs við kommúnistana gegn Japönum. Eftir að Japanir voru sigraðir mistókst tilraun Bandaríkjamanna til að semja um samsteypustjórn flokkana árið 1946. Kínverska borgarastyrjöldin hélt áfram og endaði þannig að Kínverski kommúnistaflokkurinn undir stjórn Maó Zedong sigraði þjóðernissinnana og stofnaði Alþýðulýðveldið Kína árið 1949. Ríkisstjórn og her Chiangs flúði til Taívan, þar sem Chiang kom á herlögum og útrýmdi andófsmönnum sínum í svokallaðri „hvítri ógnarstjórn.“

Eftir flóttann til Taívan var það ávallt opinber stefna ríkisstjórnar Chiangs að hún myndi endurheimta kínverska meginlandið. Chiang réð óumdeildur yfir Taívan sem forseti Lýðveldisins Kína og hershöfðingi Kuomintang til dauðadags árið 1975, einu ári áður en Maó dó.

Heimild 
 
 Chiang Kai-Shek: Maðurinn bak við byssur Kínverja Grein John Gunther, Samtíðin, 2. tölublað,  1. mars 1940.

Tilvísanir

Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni
Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni
Kínverskir byltingarmenn
Kínverskir stjórnmálamenn
Kínverskir herforingjar
Forsetar Lýðveldisins Kína á Taívan
Giuseppe Garibaldi

Giuseppe Garibaldi, fæddur undir nafninu Joseph Marie Garibaldi þann 4. júlí 1807 í Nice og látinn þann 2. júní 1882 í Caprera, var ítalskur herforingi, stjórnmálamaður og þjóðernissinni. Ásamt Camillo Cavour, Viktor Emmanúel 2. og Giuseppe Mazzini er hann talinn einn stofnfeðra Ítalíu sem nútímaríkis.

Garibaldi er ein mikilvægasta persónan sem kom að sameiningu Ítalíu og leiddi persónulega fjölmargar herferðir sem gerðu kleift að sameina Ítalíu sem eitt ríki. Hann reyndi oftast að fara fram í umboði viðurkennds stjórnmálaafls til þess að vera ekki útmálaður sem byltingarmaður. Hann var útnefndur hershöfðingi bráðabirgðastjórnar Mílanó árið 1848, hershöfðingi rómverska lýðveldisins stuttlífa árið 1849 og vann í nafni Viktors Emmanúels 2. þegar hann leiddi her til að leggja undir sig Konungsríki Sikileyjanna tveggja.

Garibaldi var þekktur sem „hetja heimanna tveggja“ vegna hernaðaraðgerða sinna bæði í Evrópu og í Suður-Ameríku sem færðu honum mikla frægð bæði í Ítalíu og erlendis. Hann átti frægð sína að þakka afar jákvæðri umfjöllun sem hann fékk meðal fjölmiðla og rómantískra rithöfunda. Frægustu rithöfundar tímabilsins, sérstaklega í Frakklandi, þar á meðal Victor Hugo, Alexandre Dumas og George Sand, vottuðu honum aðdáun sína. Bretland og Bandaríkin komu Garibaldi oft til aðstoðar og veittu honum bæði fjár- og hernaðaraðstoð á erfiðustu köflum sjálfstæðisbaráttunnar.

Garibaldi var harður lýðveldissinni en þó fær um að miðla málum og viðurkenndi því konungsvald Viktors Emmanúels í því skyni að Ítalía gæti sameinast. Þúsundmannaleiðangurinn svokallaði var hápunktur baráttu Garibaldi, en þá hernam hann suðurhluta Appenínaskaga í nafni Viktors Emmanúels og gerði hann að konungi Ítalíu. Um þetta var Garibaldi ólíkur Mazzini, læriföður sínum, sem neitaði að selja tryggð sína konungsfjölskyldunni. 
Garibaldi lét í lægri hlut í síðustu orrustum ítölsku sameiningarstríðanna sem hann tók þátt í og því eftirlét ítalska konungsvaldið öðrum að hertaka Róm.

Garibaldi er og var goðsagnakennd persóna sem átti þó einnig sína gagnrýnendur; sérstalega úr klerkastéttinni og meðal andstæðinga lýðveldishyggju og sósíalisma.

Í Bresku Kólumbíu í Kanada er Mount Garibaldi nefnt eftir honum.

Heimild 

 

Ítalskir byltingarmenn
Ítalskir herforingjar
Ítalskir stjórnmálamenn
684

Árið 684 (DCLXXXIV í rómverskum tölum) var hlaupár sem hófst á föstudegi samkvæmt júlíska tímatalinu.

Atburðir 
 3. janúar - Zhong Zong varð keisari Tangveldisins.
 10. febrúar - K'inich Kan B'alam 2. tók við völdum í Palenque.
 27. febrúar - Rui Zong varð keisari Tangveldisins og Zhong Zong var settur í stofufangelsi.
 18. ágúst - Orrustan um Marj Rahit: Múslimar unnu sigur á Abd Allah ibn al-Zubayr og tryggðu þannig yfirráð Úmajada yfir Sýrlandi.
 13. nóvember - Tenmu Japanskeisari kom á átta stétta kerfi (kabane).

Fædd 
 Gao Lishi, embættismaður Tangveldisins (d. 762).
 Nagaya, japanskur fursti (d. 729).

Dáin 
 Gistemar, hallarbryti í Nevstríu og Búrgund.
 Li Xian, fursti Tangveldisins.
 Adarnase 2. Íberíukonungur.
 Muawiya 2. kalífi.

640
631-640
Þrír leyndardómar Fatímu

Þrír leyndardómar Fatímu eru heimsendasýnir og spádómar sem opinberuðust þremur portúgölskum smalabörnum, Lúciu Santos og frændsystkinum hennar Jacintu og Francisco Marto þegar María birtist þeim í sex skipti frá 13. maí til 13. október 1917. Sýnin er þekkt sem vor frú frá Fátima. 

Samkvæmt Lúciu trúði sýnin þeim fyrir þremur leyndardómum 13. júlí 1917. Hún lýsti tveimur þeirra í skjali sem hún skrifaði árið 1941 að beiðni biskupsins José Alves Correia da Silva. Árið 1943 skrifaði hún þriðja leyndardóminn niður og lagði í umslag sem átti ekki að opna fyrr en 1960. Jóhannes Páll 2. páfi gaf leyndardóminn út árið 2000. 

Leyndardómarnir segja frá martraðarkenndum heimsendasýnum. Ýmsir hafa túlkað þá sem lýsingar á helvíti, Fyrri og Síðari heimsstyrjöld og ofsókum gegn kristnum mönnum á 20. öld.

Heimsendaspár
Maríubirtingar
Epírus

Epírus er landfræðilegt og sögulegt hérað milli Grikklands og Albaníu og skiptist nú milli þessara tveggja ríkja. Það liggur frá Pindusfjöllum í austri til Jónahafs í vestri með strönd sem nær frá Vlorë-flóa að Ambrakikosflóa í suðri. Albaníuhluti Epírus er í sýslunum Gjirokastër, Vlorë og Berat en Grikklandshlutinn er héraðið Epírus. Stærsta borg héraðsins er Jóannína með rúmlega 100.000 íbúa en Gjirokastër er stærsta borgin Albaníumegin. 

Epírus er fjalllent hérað. Þar bjuggu grísku ættbálkarnir Kaónar, Mólossar og Þesprotar og þar var véfréttin í Dódóna. Epírus varð sérstakt ríki 370 f.Kr. Pyrrhos af Epírus varð frægur fyrir hernað sinn gegn Rómaveldi sem er uppruni hugtaksins „Pyrrosarsigur“. Epírus varð hluti af Rómaveldi ásamt öðrum ríkjum Grikklands 146 f.Kr. Síðar varð það hluti af Býsantíum. 

Eftir fall Konstantínópel í Fjórðu krossferðinni varð Epírus aftur sjálfstætt um stutt skeið en Tyrkjaveldi lagði héraðið undir sig á 15. öld. Epírus varð sjálfstætt í upphafi 19. aldar undir stjórn Alí Pasja af Jóannína en Tyrkjaveldi endurheimti yfirráð sín 1821. Eftir Balkanstyrjaldirnar og Fyrri heimsstyrjöld skiptist héraðið milli Albaníu og Grikklands.

Fyrrum Evrópuríki
Landafræði Albaníu
Landafræði Grikklands
Vatnamynta

Mentha aquatica (Vatnamynta; syn. Mentha hirsuta Huds.) er fjölær blómstrandi jurt í Varablómaætt. Hún vex á rökum stöðum og vex í mestallri Evrópu, norðvestur Afríku og suðvestur Asíu.

Lýsing 
Vatnamynta er jurtkenndur, skriðull fjölæringur sem verður að 90 sm hár. Stönglarnir eru ferhyrndir í þversniði, grænir eða purpuralitir og ýmist hærð eða nær alveg hárlaus. Blöðin eru egg til egg-lensulaga, 2 til 6 sm löng og 1 til 4 sm breið, græn (stundum purpuralit), gagnstæð, tennt, og geta verið frá því aðvera nær hárlaus til að vera loðin. Blóm vatnamyntu eru smá, þétt saman, purpuralit til bleikr. Vatnamynta er frjóvguð af mörgum skordýrategundum, og er einmitt ekki sérhæfð í frjóvgun, en breiðist einnig út með rótarskotum. Allir hlutar plöntunnar hafa greinilega myntulykt. Afbrigðið Mentha aquatica var. litoralis er ættað frá svæðum í Svíþjóð og Finnlandi nálægt Eystrasalti. Það er ógreint, hárlaust, með mjórri blöð og ljósari blómI.

Útbreiðsla og búsvæði
Vatnamynta er upprunaleg í mestallri Evrópu, norður Afríku og vestur Asíu. Hún er innflutt í norður og suður Ameríku, Ástralíu og sumum  Atlantshafseyjum.

Á Íslandi hefur hún fundist á þremur stöðum og er að líkindum af þýskum uppruna.

Myndir

Tilvísanir

 Den virtuella floran 

Minta
Varablómaætt
Plöntur á Íslandi
Judge Dread

Alexander Minto Hughes (2. maí 1945 – 13. mars 1998), betur þekktur sem Judge Dread, er enskur reggí- og skatónlistarmaður. Hann var fyrsti hvíti tónlistarmaðurinn sem komst með reggílag á vinsældarlista á Jamaíku. Textar hans einkennast af tvíræðni og kynferðislegum vísunum. BBC hefur bannað fleiri lög eftir hann en nokkurn annan tónlistarmann.

Hughes fór fyrst að fást við tónlist eftir að hann kynntist skatónlistarmönnunum Derrick Morgan og Prince Buster þar sem hann vann sem útkastari á næturklúbbum í Brixton. Hann fékkst líka við glímu og vann sem lífvörður. Fyrsta smáskífa hans, Big Six, kom út 1972. Heitið vísar í lag eftir Prince Buster, „Big 5“, frá 1969. Sviðsnafn Hughes er líka fengið úr lagi eftir Prince Buster frá 1967.

Hughes lést eftir að hafa fengið hjartaáfall á sviði í Canterbury.

Enskir tónlistarmenn
Judge Dredd

Judge Dredd er myndasögupersóna sem kom fyrst fram í breska myndasögutímaritinu 2000 AD árið 1977. Sögurnar eru eftir John Wagner og Carlos Ezquerra. Nafnið er fengið frá breska tónlistarmanninum Judge Dread sem aftur fékk nafnið úr lagi eftir Prince Buster. Sögurnar eru framtíðardystópía. Þær snúast um ofurlögreglumanninn Judge Dredd sem starfar í borginni Mega-City One. Dredd er hörkutól sem dæmir glæpamenn og tekur af lífi á staðnum. Dredd er með hjálm sem hylur andlit hans sem sést aldrei bregða fyrir í myndasögunum.

Tvær kvikmyndir hafa verið gerðar eftir sögunum, Judge Dredd frá 1995 með Sylvester Stallone í aðalhlutverki, og Dredd frá 2012 með Karl Urban í aðalhlutverki.

Breskar myndasögur
Karl Urban

Karl-Heinz Urban (f. 7. júní 1972) er nýsjálenskur leikari. Hann lék Júlíus Sesar og Amor í sjónvarpsþáttunum Xena: Warrior Princess og Hercules: The Legendary Journeys. Hann lék Jómar í annarri og þriðju Hringadróttinsmynd Peter Jackson, Vaako í annarri og þriðju Riddick-myndinni, Leonard McCoy í tveimur Star Trek-myndum og titilhlutverkið í Dredd frá 2012. 

Nýsjálenskir leikarar
Asparglytta

Asparglytta (fræðiheiti Phratora vitellinae) er bjalla sem leggst á trjágróður. Hún leggst á víði og aspir eins og viðju, gulvíði og alaskaösp. Asparglytta fannst fyrst árið 2005 á Íslandi. Enn sem komið er hún á Suðvesturlandi og Suðurlandi.

Heimildir 

 

Skordýr á Íslandi
Meindýr
Bjöllur
Bjöllur

Bjöllur (fræðiheiti Coleoptera) eru ættbálkur skordýra sem flest hafa harða skel.  Bjöllur hafa tvö pör vængja. Aftara parið eru flugvængir. Fremra vængjaparið er ummyndaðir í harða skel sem kallast skjaldvængir. Þegar flugvængir eru ekki í notkun þá eru þeir brotnir saman og liggja undir skjaldvængjunum. Margar bjöllur hafa þróast þannig að þær hafa misst flugvængina. Bjöllur eru tegundaríkasti ættbálkur allra lífvera. Talið er að um 400.000 tegundir af bjöllum séu til.  
Bjöllur skiptast í fjóra undirættbálka; Adephaga, Archostemata, Myxophaga og Polyphaga.

Fræðiheitið er komið úr grísku og var gefið því af Aristóteles frá koleos, -slíður, og pteron, -vængjur.

Á Íslandi hafa fundist 197 tegundir af bjöllum fyrir utan vitaskuld slæðingja sem ef til vill hafa komist einu sinni með flugvél en ekki er unnt að segja að eigi hér náttúrulega búsetu.

Bjölluættir 
 Títlubjallnaætt (Anobiidae)
 Taðýfilsætt (Aphodiidae)
 Járnsmiðsætt (Carabidae)
 Trjábukkaætt (Cerambycidae)
 Laufbjallnaætt (Chrysomelidae)
 Kóprabjölluætt (Cleridae)
 Maríubjallnaætt (Coccinellidae)
 Agnarbjallnaætt (Corylophidae)
 Ranabjallnaætt (Curculionidae)
 Gærubjallnaætt (Dermestidae)
 Brunnklukkuætt (Dytiscidae)
 Smellibjallnaætt (Elateridae)
 Húsvinarætt (Latridiidae)
 Nafarbjallnaætt (Lyctidae)
 Djásnbjallnaætt (Rutelidae)
 Tannabjallnaætt (Silvanidae)
 Jötunuxaætt (Staphylinidae)
 Mjölbjölluætt (Tenebrionidae)

Heimild 
 Bjöllur (Coleoptera) (Vefur Náttúrufræðistofnunar Íslands)

Bjöllur
T. E. Lawrence

Thomas Edward Lawrence (16. ágúst 1888 – 19. maí 1935) var breskur fornleifafræðingur, hermaður, erindreki og rithöfundur. Hann er best þekktur fyrir aðkomu sína í hernaðaraðgerðum Breta í Sínaí og Palestínu og uppreisn Araba gegn Tyrkjaveldi í fyrri heimsstyrjöldinni. Hann varð frægur á heimsvísu undir gælunafninu Arabíu-Lawrence vegna hernaðaraðgerða sinna og lifandi frásagna hans af þeim, sérstaklega eftir að kvikmynd var gerð um líf hans árið 1962 með Peter O'Toole í aðalhlutverki.

Lawrence fæddist utan hjónabands í Tremadog, Wales árið 1888. Foreldrar hans voru Thomas Chapman, ensk-írskur aðalsmaður frá Westmeath, og Sarah Jonner, skosk yfirþerna. Chapman hafði skilið óformlega við konu sína og fjölskyldu í Írlandi til að búa með Junner og tóku þau saman upp nafnið Lawrence. Árið 1896 fluttu hjónin til Oxford ásamt syni sínum þar sem hann gekk í háskóla og nam sagnfræði á árunum 1907–1910. Á árunum 1910 til 1914 vann Lawrence sem fornleifafræðingur, aðallega í Carchemish þar sem nú er Sýrland.

Fljótlega eftir byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar bauð Lawrence sig fram í breska herinn og var staðsettur í Egyptalandi. Árið 1916 var hann sendur til Arabíu til að safna upplýsingum og blandaðist fljótt inn í Arabauppreisnina sem milliliður breska hersins og Arabanna. Lawrence vann náið með byltingarleiðtoganum Faisal emír og tók þátt í og leiddi ýmsar herferðir gegn her Tyrkjaveldisins. Herferðunum lauk með hertöku á Damaskus í október 1918.

Eftir stríðið fékk Lawrence starf hjá utanríkisráðuneytinu og vann bæði með bresku ríkisstjórnini og með Faisal. Árið 1922 dró hann sig úr sviðsljósinu og gegndi herþjónustu, aðallega í lofthernum en einnig í hernum til stutts tíma. Á þessum árum skrifaði hann og birti sitt þekktasta verk, Sjö súlur viskunnar (Seven Pillars of Wisdom), þar sem hann segir frá þátttöku sinni í Arabauppreisninni. Hann þýddi einnig ýmsar bækur á ensku og skrifaði bókina The Mint, sem fjallar um störf hans í breska flughernum. Einnig var Lawrence í sambandi við ýmsa fræga listamenn, rithöfunda og stjórnmálamenn og átti þátt í þróun vélknúinna björgunarbáta.

Lawrence lést eftir slys á vélhjóli árið 1935.

Ímynd Lawrence byggðist að miklu leyti á skrifum bandaríska fréttamannsins Lowell Thomas og á Sjö súlum viskunnar, en margir sagnfræðingar telja að Lawrence hafi farið frjálslega með staðreyndir við rit þeirrar bókar.

Heimild

Tilvísanir 

Herforingjar í fyrri heimsstyrjöldinni
Enskir fornleifafræðingar
Dark Harvest

Dark Harvest var þungarokkshljómsveit sem stofnuð var árið 2002. Meðlimir hennar voru Gulli Falk (gítar), Kristján B. Heiðarsson (trommur) og Magnús H. Pálsson (bassi).
Hljómsveitin spilaði að mestu instrumental lög.

Eftir að hafa starfað í um tvö ár gaf hljómsveitin út demóútgáfu sem bar nafnið Deeper. Þar var einnig með í för söngvarinn Jens Ólafsson, þekktari sem Jenni í Brain Police.

Árið 2006 gaf hljómsveitin út plötu sem bar nafnið Dark Harvest.

Guðlaugur Falk lést árið 2017.

Útgefin verk 

 Deeper (2004) - demóútgáfa
 Dark Harvest (2006)

Heimildir 

Lagt niður 2017
Íslenskar hljómsveitir
Íslenskar þungarokkshljómsveitir
Aloe vera

Aloe vera er þykkblöðungur af ættkvísl biturblöðunga (Aloe). Hann vex nú villtur í hitabeltisloftslagi um heiminn og er ræktaður fyrir landbúnaðar- og lækninganytjar. Aloe vera er einnig ræktuð til skrauts og er auðveld stofuplanta.

Hún finnst í mörgum vörum, svo sem drykkjum og snyrtivörum. 

Þrátt fyrir að vera þekkt smyrsl eru ekki til sterkar vísbendingar um að gagn sé í Aloe við meðferð brunasára eða sólbruna. Aloe vera er ekki æskileg til inntöku vegna efna sem eru mögulega krabbameins- eða ófrjósemivaldandi.

Útbreiðsla
Náttúruleg útbreiðsla Aloe vera er óljós, þar sem tegundin hefur verið ræktuð víða um heiminn síðan um 1700, þó er hún helst talin vera frá suðvestur Arabíuskaga.

Tilvísanir

Lækningajurtir
Mentha arvensis

Mentha arvensis er tegund afmyntu í varablómaætt (Lamiaceae). Hún er upprunnin úr tempruðum svæðum Evrópu og vestur og mið Asíu, austur til  Himalaja og austur Síberíu, og Norður Ameríku. Mentha canadensis, skyld tegund, er stundum talin af sumum höfundum annað afbrigði af Mentha arvensis,þá er  M. arvensis var. glabrata Fernald (Amerískt afbrigði) og M. arvensis var. piperascens  Malinv. ex L. H. Bailey (Asískt afbrigði).

Lýsing
M. arvensis er jurtkennd, fjölær planta, sem verður 10 til 60 sm há (sjaldan 100 sm. Hún er með skriðula jarðstöngla sem senda upp upprétta eða hálfupprétta, kantaða stöngl. Blöðin eru gagnstæð, heil, 2 til 6,5 sm löng og 1 til 2 sm breið, hærð oh með grófsagtenntum jaðri. Blómin eru föl-fjólublá (stöku sinnum hvít eða bleik), í whorls á stönglunum við blaðaxlir.

Sumir höfundar telja Japanska Myntu (M. arvensis var. piperasce) upprunna frá Kína.

Undirtegundir
Undirtegundir eru t.d. :
Mentha arvensis subsp. arvensis.
Mentha arvensis subsp. agrestis (Sole) Briq. 
Mentha arvensis subsp. austriaca (Jacq.) Briq. 
Mentha arvensis subsp. lapponica (Wahlenb.) Neuman 
Mentha arvensis subsp. palustris (Moench) Neumann 
Mentha arvensis subsp. parietariifolia (Becker) Briq.
Mentha arvensis subsp. haplocalyx (Linnaeus, eg var. sachalinensis)

Nytjar
Í ayurveda er Pudina talin lystaukandi og gagnleg við magavandamálum. .

Menthol er almennt notað í tannlæknaþjónustu sem staðbundið sýklalyf, áhrifaríkt gegn streptococci og lactobacilli.Menthol unnið úr Japanskri myntu (M. arvensis var. ''piperascens) er einnig oft notað í lækninga og munnheilsuvörur svo sem tannkrem, munnskol, svo og drykki og í tóbak.

Efnasambönd sem hafa fundist í tegundinni eru til dæmis menthol, menthone, isomenthone, neomenthol, limonene, methyl acetate, piperitone, beta-caryophyllene, alpha-pinene, beta-pinene, tannín og flavonoid.

Tilvísanir

Ytri tenglar
Jepson Manual Treatment
USDA Plants Profile 
Photo gallery
Den Virtuella Floran

Minta
Varablómaætt
Enver Pasja

Ísmael Enver Pasja (اسماعیل انور پاشا‎ á ottómantyrknesku; İsmail Enver Paşa á nútímatyrknesku; 22. nóvember 1881 – 4. ágúst 1922) var tyrkneskur hernaðarleiðtogi og foringi Ungtyrkjabyltingarinnar árið 1908. Hann var helsti leiðtogi Tyrkjaveldisins í Balkanstríðunum (1912–13) og fyrri heimsstyrjöldinni (1914–18). Á ferli sínum var hann þekktur undir æ háleitari heiðurstitlum, þ.á.m. Enver Efendi (انور افندي‎), Enver Bey (انور بك‎) og loks Enver Pasja, en pasja var heiðursnafnbót sem herleiðtogar Tyrkjahers fengu þegar þeim hlotnaðist háhershöfðingjatign.

Eftir valdarán árið 1913 varð Enver þann 4. janúar hermálaráðherra Tyrkjaveldis og myndaði þremenningabandalag „pasjanna þriggja“ (ásamt Talaat Pasja og Djemal Pasja) sem réð lögum og lofum í veldinu frá árinu 1913 til loka fyrri heimsstyrjaldarinnar árið 1918. Sem hermálaráðherra og óformlegur yfirleiðtogi hersins (hið formlega yfirvald hersins lá hjá soldáninum) var Enver voldugasti stjórnmálamaður í ríkisstjórn Tyrkjaveldis. Það var hann sem tók ákvörðunina um inngöngu Tyrkja í fyrri heimsstyrjöldina í bandalagi við Þýskaland og Miðveldin. Ásamt Talaat og Djemal var Enver heilinn á bak við þjóðarmorð Tyrkja á Armenum og er því talinn ábyrgur fyrir dauða 800.000 til 1.800.000 Armena.

Fyrir fyrri heimsstyrjöldina var Enver þekktur sem „hetja byltingarinnar“ og Evrópubúar kölluðu Tyrkland oft „Enverland“. Enver var heitur stuðningsmaður tyrkneskrar þjóðernishyggju sem er talin ein kveikjan að þjóðarmorðinu gegn Armenum.

Enver flúði land þegar ljóst var að Tyrkjaveldi væri sigrað árið 1918. Þegar ný ríkisstjórn tók við þann 1. janúar 1919 var Enver ákærður og dæmdur til dauða in absentia fyrir að „steypa landinu í stríð án fullgildrar ástæðu, fyrir að standa fyrir nauðflutningum Armena og fyrir að yfirgefa landið án leyfis.“

Enver fór fyrst til Þýskalands og síðan til Moskvu þar sem hann gerðist milliliður Þjóðverja við nýju Bolsévikastjórnina og hitti m.a. Vladimír Lenín. Árið 1921 reyndi Enver að snúa aftur til Tyrklands til að aðstoða nýju ríkisstjórnina í tyrkneska frelsisstríðinu. Þá var keppinautur Envers, Mústafa Kemal, kominn til áhrifa í Tyrklandi og synjaði hann Enver inngöngu í landið.

Enver fór þess í stað á fund Leníns og fékk það verkefni að kveða niður uppreisnir í Túrkistan. Þegar þangað var komið gekk Enver hins vegar í lið með uppreisnarmönnunum og hugðist notfæra sér þá til að gera draum sinn um stærra þjóðríki fyrir allar þjóðir af tyrkneskum uppruna að veruleika. Enver gerðist leiðtogi uppreisnarhersins og tók sér titilinn „Emír Túrkistan“. Áætlanir hans urðu þó fyrir lítið því hann var skotinn til bana í bardaga þann 4. ágúst 1922.

Heimild 
 

Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni
Tyrkneskir stjórnmálamenn
Vilhjálmur 2.

Vilhjálmur 2. getur átt við:
 Vilhjálm 2. Englandskonung (um 1056 – 1100)
 Vilhjálm 2. Hollandskonung (1792 – 1849)
 Vilhjálm 2. Þýskalandskeisara (1859–1941)

Aðgreiningarsíður
Frans Jósef 1. Austurríkiskeisari

Frans Jósef 1. (18. ágúst 1830 – 21. nóvember 1916) var Austurríkis og konungur Ungverjalands, Bæheims og ýmissa annarra ríkja frá 2. desember 1848 til dauðadags þann 21. nóvember 1916. Frá 1. maí 1850 til 24. ágúst 1866 var hann einnig forseti þýska ríkjasambandsins. Hann ríkti lengst allra keisara Austurríkis og konunga Ungverjalands og fjórða lengst allra evrópskra einvalda, á eftir Loðvík 14. Frakklandskonungi, Jóhanni 2. fursta af Liechtenstein og Elísabetu 2. Bretlandsdrottningu.

Ferdinand keisari lét af völdum í desember 1848 til að binda enda á uppreisnir í Ungverjalandi og eftirlét krúnuna frænda sínum, Frans Jósef. Frans Jósef var íhaldssamur og stóð gegn takmörkun einveldisins í ríkjum sínum. Austurríska keisaradæmið neyddist til þess að láta af áhrifum sínum í Toskanahéraði og tilkalli sínu til Langbarðalands og Feneyja eftir annað og þriðja ítalska sjálfstæðisstríðið á árunum 1859 og 1866. Frans Jósef lét engin landssvæði af hendi eftir að Austurríki lét í lægri hlut fyrir Prússum í stríði árið 1866, en útkoma þess stríðs útkljáði það að Prússar frekar en Austurríkismenn yrðu þungavigtin innan nýja þýska ríkisins sem var að myndast og útilokaði því að Þýskaland yrði sameinað undir stjórn Habsborgara.

Alla sína valdatíð þurfti Frans Jósef að kljást við þjóðernishyggju. Hann miðlaði málum í Ausgleich árið 1867 og veitti Ungverjalandi aukna sjálfsstjórn innan veldisins og breytti austurríska keisaraveldinu í austurrísk-ungverska keisaraveldið, þar sem hann var einvaldur tveggja konungsríkja. Frans Jósef réð ríkjum sínum friðsamlega næstu 45 árin, en hann mátti þó þola ýmsa persónulega harmleiki: Bróðir hans, Maximilian var tekinn af lífi í Mexíkó árið 1867, sonur hans og erfingi, Rúdolf, framdi sjálfsmorð árið 1880 og eiginkona hans, Elísabet keisaraynja var myrt árið 1898.

Eftir stríðið við Prússa beindi Austurríki-Ungverjaland sjónum sínum til Balkanskaga, sem var orðinn suðupottur alþjóðarígs vegna hagsmunaáreksturs Austurríkismanna við Rússaveldi. Frans Jósef hleypti alþjóðastjórnmálum í uppnám árið 1908 þegar hann innlimaði Bosníu og Hersegóvínu, sem hafði verið hernumin af Austurríkismönnum frá því á Berlínarráðstefnunni 1878, inn í keisaraveldið. Þann 28. júní 1914 var Frans Ferdinand erkihertogi, bróðursonur og erfingi Frans Jósefs, skotinn til bana í Sarajevo. Þetta leiddi til þess að Frans Jósef lýsti Serbum, sem voru bandamenn Rússa, stríði á hendur. Þetta var byrjunin á fyrri heimsstyrjöldinni. Frans Jósef lést þann 21. nóvember árið 1916 eftir að hafa ráðið yfir keisaradæminu í nærri því 68 ár. Við honum tók frændi hans, Karl.

Heimild

Tilvísanir

Austurríkiskeisarar
Habsburg-Lothringen-ætt
Konungar Ungverjalands
Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni