alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Satúrnus (guð)

Satúrnus var rómverskur guð landbúnaðar á álíkan hátt og Krónos í grískri goðafræði. Maki Satúrnusar var Opa. Satúrnus var faðir Júpíters, Ceresar og Veritas svo einhver barna hans séu nefnd

Áhrif 
Í ensku máli heita laugardagar eftir Satúrnusi. 

Sjötta reikistjarnan í sólkerfinu heitir eftir Satúrnusi

Heimild 
 

Satúrnus
Neptúnus (guð)

Neptúnus var hinn rómverski sjávarguð og hliðstæða Póseidons í grískri goðafræði.
Neptúnus var guð sjávar, hesta og jarðskjálfta.

Gríski guðinn 
Á Mýkenutímanum var Póseidon mikilvægari og hafður í meiri metum en Seifur.

Í Ódysseifskviðu Hómers var Póseidon í stærra hlutverki en Seifur.

Í mörgum grískum borgum var Póseidon í aðalhlutverki. Talið er að svo hafi verið enda hafi hann geta valdið jarðskjálftum.

Átrúnaður 
Sjófarendur hétu allir á guðinn til að tryggja sem öruggasta sjóferð.

Áhrif 
Áttunda reikistjarna sólkerfisins heitir eftir Neptúnusi.

Heimildir 

 
 Walter Burkert, Greek Religion (1977) 1985. 
 Greek Mythology resource

Neptúnus
Júpíter (guð)

Hinn rómverski guð Júpíter fór í rómverskri goðafræði með samskonar hlutverk og Seifur í þeirri grísku og að einhverju leyti Óðinn í norrænni goðafræði. Nafn hans er komið af sömu indóevrópsku rót og nafn Seifs í grískri goðafræði og nafn Týs í norrænni goðafræði.

Júpíter var himnaguð, guð laga og reglufestu.

Áhrif 
Nafn Júpíters hefur fest sig í sessi með rómönskum málum þar sem fimmtudagur heitir í höfuðið á guðinum. 

Fimmta reikistjarna Sólkerfisins heitir í höfuðið á guðinum.

Heimild 

 

Júpíter
Venus (gyðja)

Venus var gyðja ástar og fegurðar í rómverskri goðafræði. Venus svipar til Freyju og Friggjar í Norrænni goðafræði, Isisar í egypskri goðafræði og Afródítu í grískri goðafræði.

Áhrif 
Önnur reikistjarna sólkerfisins heitir eftir gyðjunni.

Í rómönskum málum draga föstudagar nafn sitt af ástargyðjunni.

Heimild 
 

Venus
Seifur

Þessi grein fjallar um gríska guðinn. Um mannsnafnið, sjá Seifur (mannsnafn)

Seifur (á grísku Zeus) var höfuðguð grískrar goðafræði. Hann var himnaguð og þrumuguð, guð laga og reglu. Hliðstæða Seifs í rómverskri goðafræði var Júpíter, sem var raunar upphaflega sami indóevrópski guðinn.

Seifur var sonur Krónosar og Rheu. Kona hans var Hera, systir hans. Meðal barna hans voru guðirnir Ares, Hefæstos, Aþena, Hermes, Apollon og Artemis, Afródíta (skv. sumum sögum) og Ate (í Ilíonskviðu). Hann átti einnig börn með mennskum konum, þar á meðal Herakles, Helenu fögru og Pollux.

Seifsstyttan í Ólympíu telst eitt af sjö undrum veraldar.

Tenglar 
 
 

Grískir guðir
Ólympsguðir
Plútó (guð)

Plútó var rómverskur guð undirheima, hliðstæða Hadesar í grískri goðafræði. Hætt er við að fólk rugli saman Plútó og Plútosi, grískum guð auðs.

Heilmild 
 

Plútó
Forum Romanum

Forum Romanum var miðbæjarsvæðið sem Róm til forna óx út frá. Í Forum Romanum var miðpunktur viðskipta, menningar, stjórnsýslu og vændis í Rómaveldi.

Byggingar 

Í Forum Romanum má enn sjá rústir nokkurra þeirra mannvirkja sem stóðu þar áður. Sum eru enn uppistandandi.

Hof 
 Hof Castors og Polluxar
 Hof Rómúlusar
 Hof Satúrnusar
 Hof Vestu
 Hof Venusar og Rómar
 Hof Antonínusar og Fástínu
 Hof Caesars
 Hof Vespasíanusar og Títusar
 Hof Concordiu

Basilíkur 
 Basilíka Emilíu
 Basilíka Júlíu
 Basilíka Maxentíusar og Konstantíns

Sigurbogar 
 Sigurbogi Septimiusar Severusar
 Títusarboginn
 Sigurbogi Tíberíusar
 Sigurbogi Ágústusar

Önnur mannvirki 
 Rostra, hvaðan stjórnmálamenn töluðu til fjöldans
 Curia Hostilia, hvar Öldungadeild Rómverja fundaði.
 Tabularium
 Umbilicus Urbi
 Helgidómur Venusar Cloacinu
 Lapis Niger, helgidómur sem er einnig þekkt sem Svartur Steinn

Heimild 
 

Rómaveldi
Róm
Orrustan við Carrhae

Orrustan við Carrhae var mikilvæg orrusta sem var háð árið 53 f.Kr. skammt frá bænum Carrhae (í dag í Tyrklandi). Í orrustunni áttust við Rómverjar undir stjórn Crassusar og Parþar undir stjórn Surena. Parþar höfðu yfirburða sigur í orrustunni.

Heimild 
 

Carrhae
Orrustur í fornöld
Orrustur
53 f.Kr.
Orrustan við Zama

Orrustan við Zama var háð 19. október árið 202 f.Kr. Hún var síðsta orrustan í öðru púnverska stríðinu. Rómverskur her undir stjórn Scipios Africanusar sigraði her Karþagó undir stjórn Hannibals. Skömmu eftir þennan ósigur á eigin landi óskaði öldungaráð Karþagó eftir friði eftir 17 ára langt stríð.

Heimild 
 

Annað púnverska stríðið
Orrustur
Zama
Orrustan við Kórinþu

Orrustan við Kórinþu var háð árið 146 f.Kr. Í henni áttust við herir Rómaveldis og Kórinþu. Í orrustunni var Kórinþuborg lögð í rúst.

Rómverjar, undir stjórn Luciusar Mummiusar, lögðu borgina í eyði í kjölfar umsáturs árið 146 f.Kr. Þegar Mummius náði borginni á sitt vald lét hann drepa alla karlmenn, seldi konur og börn í þrældóm og brenndi síðan borgina. Hann hlaut viðurnefnið Achaicus (Maðurinn frá Akkaju) sem sigurvegari yfir Akkajubandalaginu. Fornleifarannsóknir benda til þess að einhver búseta hafi verið á svæðinu næstu árin en Júlíus Caesar stofnaði borgina að nýju árið 44 f.Kr., skömmu áður en hann var ráðinn af dögum.

Heimild 
 

Orrustur á lýðveldistímanum í Róm
Orrustur í fornöld
Orrustur
146 f.Kr.
Spartacus

Þessi grein fjallar um skylmingaþrælinn Spartacus. Um mannsnafnið, sjá Spartakus (mannsnafn).

Spartacus var skylmingaþræll sem var hnepptur í ánauð af Rómverjum. Hann leiddi þrælauppreisn á árunum 73 f.Kr. til 71 f.Kr., þá þriðju og síðustu sinnar tegundar í Rómaveldi. Uppreisnin var jafnframt sú eina sem átti sér stað á Ítalíuskaganum sjálfum.

Uppreisnin
Spartacus, ásamt um 70 fylgismönnum sínum flúðu frá Pompeii í átt að fjallinu Vesúvíusi. Þeir héldu til nærri þeim stað sem Napólí stendur á nú. Fleiri þrælar héðan og þaðan einkum úr dreifbýlinu gengu til liðs við uppreisnarmennina sem að endingu töldu um 70.000 manna herlið. Hópurinn ríkti yfir svæðinu þar sem þeir héldu til. Þar sem hlutfall þræla á móti borgurum var hátt á þessum tíma var þrælauppreisn grafalvarlegt mál fyrir Róm. Öldungadeildin sendi Claudíus Glaber með 3.000 manna herlið til að ráða niðurlögum þrælanna. Claudíus og menn hans króuðu þrælana af á Vesúvíusi en þrælarnir fylgdu Spartacusi niður aðra hlíð fjallsins og svo kom þrælaherinn aftan að hinni rómversku herdeild og gersigraði hana. Spartacus og menn hans sigruðu tvær rómverskar herdeildir áður en hópurinn hélt suður á bóginn. Fjöldi fólks, gamalmenni, börn og konur höfðu þá gengið til liðs við Spartacus í von um frelsi. Að vori hélt hópurinn fylktu liði til norðurs í átt að Gallíu. Öldungadeildin sendi tvo ræðismenn, þá Gellius Publicola og Gnaeus Cornelíus Lentulus Clodianus, hvorn með tvær herdeildir. Gallar og Germanir sem skildu við Spartacus voru sigraðir. Spartacus sigraði hins vegar ræðismennina og herdeildirnar sem þeim fylgdu við Picenum og við Moden sigraði Spartacus Gaius Cassius Longinus, landstjóra Gallíu Cisalpinu. 

Um það leyti sem hópurinn nálgaðist Gallíu sneri mestallur hópurinn við og hélt suður á bóginn og sigraði tvær herdeildir Marcusar Liciniusar Crassusar. Í árslok 72 f.Kr. sló Spartacus upp búðum í Rhegium skammt frá Messina sundinu. Í ársbyrjun króuðu 8 herdeildir Crassusar Spartacus af í Calabria. Spartacus braust úr herkvínni og komst til Brindísum en herir Crassusar náðu Spartacusi í Lucaníu og var hann veginn í bardaga á bökkum Silarusar. 6.000 fylgismenn Spartacusar voru krossfestir með fram Via Appia. Um 5.000 fylgismenn Spartacusar sluppu frá Crassusi en voru gersigraðir af Pompeiusi sem fékk heiðurinn af því að hafa ráðið niðurlögum þrælauppreisnarinnar.

Upphefð
Spartacus tindurinn á syðri Hjaltlandseyjum við Suðurskautslandið var nefndur eftir þrælaforingjanum.

Í kvikmyndum
Ævi Spartacus voru gerð skil í samnefndri kvikmynd frá árinu 1960.  Kvikmyndin var í leikstjórn Stanley Kubricks og skartaði stórstjörnum á meðal leikara, þ.á m. Kirk Douglas sem lék Spartacus, Laurence Olivier sem lék Crassus og Peter Ustinov sem fékk Óskarsverðlaun fyrir frammistöðu sína.  Myndin hlaut alls 4 Óskarsverðlaun og var auk þess tilnefnd í tveim flokkum til viðbótar.

Heimild

Rómaveldi
Skylmingaþrælar
Hjónaband

Hjónaband er sáttmáli, oftast siðferðilegur, trúarlegur og lagalegur, milli tveggja einstaklinga um samvistir og sameiginlega ábyrgð, þar sem einstaklingarnir ákveða að eyða ævinni saman og ala upp börn sín í sameiningu. Hjónaband fyrirfinnst í nánast öllum samfélögum manna, og jafnvel í elstu heimildum virðist sem hjónaband hafi verið orðið að hefð. Þótt ýmsir mannfræðingar hafi rannsakað hjónaband í mismunandi samfélögum er lítið vitað um uppruna þess.

Oft er haldin sérstök athöfn þegar tveir aðilar ganga í hjónaband og nefnist hún gifting, en eftir athöfnina er gjarnan haldin brúðkaupsveisla.

Í vestrænum löndum er yfirleitt um einkvæni að ræða, þar sem einn karlmaður og ein kona ganga í hjúskap og kallast þá eiginmaður og eiginkona, en í öðrum heimshlutum þekkist fjölkvæni, þar sem einn karlmaður gengur í hjúskap með mörgum konum. Einnig fyrirfinnst fjölveri, þar sem ein kona er í hjúskap með mörgum karlmönnum, en slíkt er þó mun óalgengara.

Úr sögu hjónabands á Íslandi 

Alþingissamþykkt frá árinu 1720 kvað á um að aðeins „bjargálnamenn“ mætti vígja í hjónaband og var öreigum títt meinað að giftast. Ísland heyrði enn undir Danmörku á þeim tíma og var samþykktinni hnekkt árið 1768 með fyrirmælum frá Danmörku um aðeins fólki með smitsjúkdóma skyldi meinað að ganga í hjónaband. Fyrirmælunum var ekki framfylgt nema að litlu leyti og íslensku skipaninni komið á á ný árið 1824, þegar kveðið var á um að þeir sem notið hefðu styrks úr fátækrasjóði gætu ekki gifst nema greiða styrkinn til baka. Prestar voru lögsóttir og sektaðir ef þeir brutu þetta ákvæði og gáfu saman fátækt fólk. Þegar leið á öldina vildu íslenskir ráðamenn takmarka möguleikann til giftinga enn frekar og sendi Alþingi bænaskrá til konungs um að lögfesta þá skipan að „alþekkta óráðs- og óreglumenn og ónytjunga megi ekki gefa í hjónaband hér á landi,“ nema með sérstöku leyfi viðeigandi sveitarstjórnar. Konungur samþykkti ekki lögin en eftir þessu viðmiði var þó að miklu leyti farið. Í umræðum á Alþingi árið 1885 orðaði ónefndur alþingismaður það svo að „Ósjálfbjarga menn hafa engan siðferðislegan rétt til að æxlast.“ Árið 1921 var loks samþykkt að fólk gæti gifst eins þó að það hefði þegið sveitarstyrk, og án þess að hafa greitt hann til baka.

Á undanförnum árum hafa ýmis vestræn samfélög (þar á meðal Ísland), lögfest heimild samkynhneigðra til staðfesta sambúð með einstaklingi af sama kyni, sem er sambærilegt hjónabandi.

Tengt efni 
 Hjónaband samkynhneigðra
 Staðfest samvist
 Fjölkvæni
 Fjölveri

Heimildir

Tenglar 

 
 
 
 Hvaða sambýlisform kýs framtíðin?; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1971
 Háskólafyrirlestrar um hjónabönd; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1933
 10 amerísk boðorð til blessunar hjónabandi; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980

Maðurinn
Samfélagið
Gifting

Gifting eða brúðkaup (giftumál, hjónavígsla eða pússun) er félagslegur og/eða lagalegur sáttmáli (oftast) tveggja einstaklinga sem innsiglar hjúskaparsamband þeirra en formið er misjafnt eftir þjóðfélögum, trú eða menningarkimum.

Mikill munur er á framkvæmd giftingarathafna, meðal annars eftir trúarbrögðum, menningu og þjóðfélagsstétt. Giftingarsiðir og venjur eru mjög mismunandi milli ólíkra þjóðfélaga en þó hafa næstum öll þjóðfélög einhvers konar giftingarathöfn karla og kvenna (og sumstaðar einstaklinga af sama kyni).

Giftingarathöfn getur ýmist verið trúarleg, framkvæmd af presti eða öðrum trúarleiðtoga, eða borgaraleg og þá oftast framkvæmd af dómara eða öðrum opinberum fulltrúa sem heimild hefur til að gefa fólk saman. Í sumum löndum er borgaraleg vígsla skylda en margir giftast jafnframt í kirkju; í Frakklandi, Belgíu, Hollandi og fleiri löndum þarf borgaraleg vígsla fyrst að fara fram áður til kirkjulegrar hjónavígslu kemur en í Bandaríkjunum, Bretlandi, á Norðurlöndum og víðar er kirkjulega vígslan jafnframt lögformleg gifting.

Á Íslandi og í mörgum öðrum löndum getur gifting farið fram hvar sem er, innan húss eða utan, svo framarlega sem prestur, dómari eða annar sem réttindin hefur til að vígja hjón fæst til athafnarinnar, en í öðrum löndum, svo sem Bretlandi, má einungis framkvæma hjónavígslu í kirkju, á opinberri skráningarskrifstofu eða á öðrum stað sem hefur fengið til þess leyfi og er opinn almenningi. Undantekningar eru þó gerðar vegna veikinda og annarra sérstakra aðstæðna.

Í mörgum þjóðfélögum er aðeins heimiluð gifting tveggja einstaklinga og þá oftast karls og konu. Sumstaðar mega þó tveir einstaklingar af sama kyni giftast og í sumum þjóðfélögum tíðkast fjölkvæni eða fjölveri (sem þó er sjaldgæft).

Kona sem giftir sig er nefnd brúður, en karl sem giftir sig er brúðgumi. Á íslensku er talað um að karlar og konur giftist (komið af orðinu gifta sem þýðir gæfa), en jafnframt eru karlar oft sagðir kvænast eða kvongast (komið af orðinu kvon sem þýðir kona). Því er rangt að segja að kona kvænist eiginmanni sínum, hún giftist honum.

Giftingarskilyrði 
Á Íslandi eru nú eftirfarandi skilyrði fyrir giftingu tveggja einstaklinga og þurfa væntanleg brúðhjón, áður en vígslan fer fram, að leggja fram vottorð um að könnun á hjónavígsluskilyrðum hafi farið fram:

 Hjónaefnin þurfa að hafa náð 18 ára aldri, nema sérstakt leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis hafi fengist.
 Einstaklingar sem sviptir hafa verið lögræði mega ekki giftast nema með samþykki lögráðamanns síns eða undanþágu ráðuneytis.
 Hjónaefnin mega ekki vera skyldmenni í beinan legg né systkini. Kjörforeldri og kjörbarn mega ekki giftast nema ættleiðing hafi áður verið felld niður.
 Tví- eða fjölkvæni er ekki heimilt og þarf því hjónaefni sem hefur áður verið í hjúskap að leggja fram vottorð um að hjónabandi sé löglega slitið og fjárskiptum lokið.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Eiginkona
 Eiginmaður
 Sparimerkjagifting
 Staðgengilsbrúðkaup

Tengill 
 Brúðkaupssiðir á 16. og 17. öld; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1932

Maðurinn
Brennisteinsvetni

Brennisteinsvetni eða vetnissúlfíð (H2S), er litlaus eitruð gastegund. Megn lykt er af brennisteinsvetni þó magn þess sé lítið í andrúmsloftinu, það er brennisteinsvetni sem veldur lykt af fúleggjum og jöklafýlu sem gjarnan fylgir hlaupum í jökulám.

Lyktin hverfur hins vegar þegar styrkur brennisteinsvetnis í andrúmslofti eykst og það verður lífshættulegt. Það eykur einnig á hættu að brennisteinsvetni er þyngra en andrúmsloftið og getur því lagst í dældir eða safnast fyrir í botnum á geymum og tönkum.

Brennisteinsvetni myndast oft þegar bakteríur brjóta niður lífrænt efni án þess að súrefni sé til staðar svo sem í mýrum og í sorp- og mykjutönkum. Brennisteinsvetni er einnig sums staðar að finna í gufu á háhitasvæðum og í vatni. 

Um 10% af losun á H2S í heiminum er af mannavöldum. Í iðnaði er það einkum í olíuhreinsunarstöðvum. H2S finnst þar sem brennisteinn kemst í samband við lífrænt efni, sérstaklega ef um er að ræða hátt hitastig. Sýnt hefur verið fram á að framkalla má dvala hjá músum með brennisteinsvetni.

Brennisteinsvetni og örverur 

Brennisteinsvetni er þýðingarmikið í hringrás brennisteins á jörðinni. Sumar örverur vinna orku með því að breyta brennisteini í brennisteinsvetni með því að oxa vetni eða lífrænar sameindir. Aðrar örverur losa brennistein frá amínósýrum sem innihalda brennistein. Nokkrar tegundir af bakteríum geta notað brennisteinsvetni sem orkugjafa. Sumar bakteríur nota brennisteinsvetni við ljóstillífun og framleiða með því brennistein. Þessi tegund af ljóstillífun er eldri en sú sem jurtir nota með því að taka inn vatn og losa súrefni.

Tilvísanir 

Vetnissambönd
Súlfíð
Fyrsta púnverska stríðið

Fyrsta púnverska stríðið (264 f.Kr. – 241 f.Kr.) var stríð milli Rómverja og Karþagómanna. Stríðið var háð bæði á landi og sjó, á Sikiley og í skattlandinu Afríku og á Miðjarðarhafi. Stríðið var báðum þjóðum dýrkeypt en Rómverjar höfðu sigur og lögðu undir sig Sikiley. Í kjölfar stríðsins átti Karþagó erfitt með að verja áhrifasvæði sín og gátu Rómverjar sölsað undir sig eyjurnar Sardiníu og Korsíku nokkrum árum síðar þegar Karþagó átti í fullu fangi með að berja niður uppreisn ósáttra málaliða.

Fyrsta púnverska stríðið markaði upphaf sex áratuga langs útþenslutímabils í Rómaveldi þar sem Rómverjar urðu valdamesta þjóðin við Miðjarðarhafið. Sigur Rómaveldis var ögurstund sem leiddi til þess að menningararfleifð Miðjarðarhafsþjóða fornaldar var miðlað til nútímans í gegnum Evrópu fremur en Afríku.

 
264 f.Kr.
Húsið á Kristjánshöfn

Húsið á Kristjánshöfn (danska: Huset på Christianshavn) er dönsk sjónvarpsþáttaröð sem var framleidd af Nordisk Film fyrir danska ríkisútvarpið 1970 til 1975 og leikstýrt af Erik Balling, Tom Hedegaard og Ebbe Langberg. Þættirnir eru stuttar sögur um fólk sem býr í fjölbýlishúsi. Margir þekktir höfundar (t.d. Leif Panduro og Benny Andersen) voru fengnir til að skrifa handrit. Sjónvarpsþættirnir urðu 84 talsins og voru með vinsælasta sjónvarpsefni sem DR hefur gert í gegnum tíðina.
Danskir sjónvarpsþættir
Vallarfoxgras

Vallarfoxgras (fræðiheiti: Phleum pratense) er fjölært gras af ættkvíslinni Phleum. Vallarfoxgras er ræktað hérlendis og er afar vinsælt til beitar og sláttar. Uppskeran er bæði mikil og orkurík. Tegundin er þó viðkvæm fyrir beit og traðki og nýtist því best í bland við aðrar grastegundir, eins og Vallarsveifgrasi. Vallarfoxgras vex villt um alla Evrópu, frá Miðjarðarhafi allt norður að 70. breiddarbaug. Frá Evrópu barst það til Bandaríkjanna með landnemum, en það var Daninn Timothy Hansen sem talinn er upphafsmaður ræktunar á vallarfoxgrasi. Upp úr 1720 flutti hann fræ með sér frá Nýja-Englandi til Marylands og vann að útbreiðslu þess. Honum til heiðurs er tegundin enn kölluð Timothy eða Timotei í allmörgum löndum.

Líffræði 
Vallarfoxgras getur náð 50 til 150 cm hæð og blöðin geta verið allt að 40 cm löng og 1 cm á breidd. Blöðin eru lensulaga og snúa stundum dálítið upp á sig. Blómskipun vallarfoxgrass er axpuntur, sem nefnist einnig kólfur. Hann er snarpur viðkomu vegna stuttra brodda á axögnunum. Vallarfoxgras safnar forða í lauk.

Annað 
 Vallarfoxgras var fyrst kallað rottuhali úr dönsku sem vísar í áferð og útlit axpuntsins. Íslenska heitið vallarfoxgras verður upphaflega til vegna tegundaruglings við háliðagras (Alopecurus [= refur = fox] pratensis [=völlur]). Vallarfoxgras var einnig nefnt túnskollapuntur og timotheigras en þau heiti eru ekki lengur notuð.
 Vallarfoxgras líkist Háliðagrasi en það síðarnefnda þekkist á mýkri kólfi og að blöð Vallarfoxgrass verpast eilítið. Þá er Háliðagras fyrst túngrasa til að skríða en vallarfoxgras að jafnaði síðast.

Grasaætt
Stigull

Hér er talað um reikniaðgerð í stærðfræði. Einnig er til nemendafélag með þessu nafni, sjá Stigull (nemendafélag).

Stigull er vigur með hnit allra fyrstu hlutafleiða falls. Er notaður til þess að lýsa bratta eða halla falls. Vigurgreining er sú grein stærðfræðinnar sem fæst við vigursvið.

Formleg skilgreining 
Stigull fallsins  með tilliti til vigursins  er táknaður  þar sem  (nabla) táknar vigurvirkjann del. 

Einnig er stigull táknaður með ,  eða stundum .

Samkvæmt skilgreiningu er stigull dálkvigur þar sem stök eru hlutafleiður fallsins , þ.e.:

Dæmi 
Í þremur víddum, er stigullinn oftast ritaður  í Kartesískum hnitum. 
Til dæmis yrði stigull fallsins 
 
reiknaður:

Tengt efni 
 Hlutafleiða
 Lögmál Gauss
 Rót
 Sundurleitni
 Hesse fylki

Vigurgreining
Runa

Runa er í stærðfræði óendanleg fjölskylda af stökum ásamt vísismenginu . Óformlega má líta á runu sem keðju af fyrirbærum sem koma eitt á fætur öðru, og enginn endir er á. Dæmi um runur væri:

 
 
  (Fibonacci-runa)
  (Fastarunan 1)

Runu má hugsa sér sem fall með formengið  og því gilda ýmis hugtök úr fallafræði um þær. Runa er gjarnan táknuð, líkt og fjölskyldur almennt, með svigum, t.d. . Þá er það oft ritað , til þess að gefa til kynna að um sé að ræða fjölskyldu þar sem að hvert stak hefur vísi úr mengi náttúrlegra talna. Þá er n-ta stak rununnar táknað .

Vaxandi og minnkandi runur 
Runa er sögð vaxandi ef hún stækkar eftir því sem á líður, þ.e., að fyrir öll n gildir . Sömuleiðis er runa sögð minnkandi ef að hún minnkar, þ.e., að fyrir öll n gildir .

Runur sem eru annað hvort vaxandi eða minnkandi eru kallaðar einhalla.

Hlutruna 
Hlutruna er búin til úr runu með því að eyða nokkrum gildum út úr runu. Til dæmis væri hægt að smíða runu úr þriðja hverju gildi annarrar runu:

Samleitni 

Hafi runa grannmynstur getur hún verið samleitin. Runa er sögð samleitin ef að hún hefur markgildi.

Formlega, fyrir runu , , á firðrúmi  með firð , þá fyrir  segjum við að  sé markgildi rununnar og ritum:

Það er að segja, að fyrir öll  sem eru stærri en 0, þá sé til tala N, þannig að ef að n > N þá sé fjarlægðin milli  og L minni en .

Takmarkaðar runur 
Runa er takmörkuð ef til er endanleg tala M, þ.a. || < M fyrir öll n. Runa, sem ekki er takmörkuð kallast ótakmörkuð runa. Til dæmis getur runa haft markgildi og þá sögð vera samleitin en ósamleitin ef hún hefur ekki markgildi. Ef að fjarlægð milli staka minnkar eftir því sem líður á rununa kallast runan Cauchyruna á firðinni sem fjarlægðin er mæld með.

Röð 
Röð er runa af summum annarar runu. Til dæmis ef (x1, x2, x3, ...) er runa, þá má skoða hlutsummurununa (S1, S2, S3, ...), með

Tengt efni 
 Röð
 Fjölskylda
 Mengi
 Mengjafræði
 N-nd

Stærðfræði
Þorvaldur Skúlason

Þorvaldur Skúlason (30. apríl 1906 – 30. ágúst 1984) var íslenskur listmálari sem var einn af frumkvöðlum abstraktlistar á Íslandi og undir áhrifum frá franska kúbismanum sem hann kynntist í Frakklandi á 4. áratugnum. Stærsta safn verka hans er í eigu Listasafns Háskóla Íslands sem stofnað var 1980 með listaverkagjöf hjónanna Sverris Sigurðssonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur, en verk eftir Þorvald voru uppistaða í safni þeirra (117 af 140 verkum).

Þorvaldur fæddist á Borðeyri við Hrútafjörð á Ströndum, sonur faktorsins í Riisversluninni, Skúla Jónssonar, og Elínar Theodórsdóttur. Þegar hann var þriggja ára fluttist fjölskyldan til Blönduóss þar sem hann ólst upp. Fjórtán ára varð hann messadrengur á farþegaskipinu MS Gullfossi, en ári síðar fótbrotnaði hann og stytti sér stundir með teikningum. Haustið 1921 fór hann til Reykjavíkur og fékk tilsögn hjá Ásgrími Jónssyni. 

1927 sýndi hann verk sín á 7. almennu listasýningu Listvinafélags Reykjavíkur og 16. febrúar 1928 hélt hann sína fyrstu einkasýningu. Þetta sama ár fór hann í nám við listaháskólann í Osló. 1931 flutti hann til Parísar og til Kaupmannahafnar 1933 og enn til Frakklands 1934. 1940 fluttist hann með fjölskyldu sinni til Íslands vegna innrásar Þjóðverja.

Eftir komuna til Íslands bjó hann mestmegnis í Reykjavík og tók virkan þátt í sýningum Félags íslenskra myndlistarmanna og sýningum Septem-hópsins meðal annars.

Tengill 
 Lífstarf og lífsferill; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1984
 Ég mála, til að skilja hlutina sem best; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945

Íslenskir myndlistarmenn
Hassan Nasrallah

Sayyed Hassan Nasrallah (arabíska حسن نصرالله‎) (f. 31. ágúst, 1960 í Burj Hammud, Beirút, Líbanon) er núverandi aðalritari íslömsku hreyfingarinnar Hizbollah.

Líbanskir stjórnmálamenn
Nasrallah, Hassan
Carlo Ginzburg

Carlo Ginzburg (fæddur í Tórínó 1939) er ítalskur sagnfræðingur og frumkvöðull á sviði einsögu. Þekktastar eru rannsóknir hans á alþýðumenningu og þjóðtrú við upphaf nýaldar, á 16. og 17. öld. Rannsóknir hans á skjölum rannsóknarréttarins vörpuðu nýju ljósi á nornafárið og tengsl þess við alþýðuhefðir í sveitum Evrópu. Rannsóknir hans miðast oft við óvenjulega (og þar með ódæmigerða) einstaklinga, þorpssamfélög eða litla hópa fólks, andstætt félagssögunni sem reynir að varpa ljósi á líf alþýðufólks fyrri tíma með aðferðum félagsfræðinnar og rannsóknum á stórum heildum.

Ginzburg er sonur ritstjórans og menningarvitans Leone Ginzburg og rithöfundarins Nataliu Ginzburg. Hann lærði við háskólann í Písa og kenndi síðan sagnfræði við Bologna-háskóla, og háskólana Harvard, Yale og Princeton. 1998 fékk hann rannsóknarstöðu við Kaliforníuháskóla í Los Angeles. Meðal þekktustu rita hans eru I benandanti (Einaudi, 1966) og Storia notturna: Una decifrazione del Sabba (Einaudi, 1989), sem varpa nýju ljósi á nornafárið í Evrópu, og Il formaggio e i vermi (Einaudi, 1976) sem talið er marka upphafið að einsögunni sem sérstakri stefnu innan sagnfræði.

Ítalskir sagnfræðingar