alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sigurörn

Sigurörn er nafn á haferni sem Sigurborg Sandra Pétursdóttir (fædd 1994) frá Grundarfirði kom til hjálpar í júní 2006. Fann hún fuglinn grútarblautan og ófleygan þegar hún var í útreiðartúr á Snæfellsnesi.

Örninn reyndist ekki hafa stélfjaðrir svo honum var komið fyrir í Fjölskyldu- og húsdýragarðinum í Reykjavík. Þar var hann þrifinn og að honum hlúð þar til fjaðrirnar uxu aftur. Var hann farinn að fljúga aftur innan þriggja mánaða sem þótti ótrúlega stuttur tími.

Björgun fuglsins var tilefni nokkurrar fjölmiðlaumfjöllunnar og var ekki síður umfjöllun í aðdraganda þess að honum var sleppt aftur út í náttúruna 26. nóvember 2006. Var það gert á sama stað og hann fannst. Til greina kom að lóga fuglinum þegar upp kom grunur um að þrjár landnámshænur í húsdýragarðinum hefðu í sér mótefni fuglaflensu en í ljós kom að sá ótti var ástæðulaus. Öllum öðrum fuglum garðsins að undanskildum fálka var þó fargað, en sýni sem tekin voru og rannsökuð eftir það sýndu engin merki um flensu í öðrum fuglum.

Heimildir 
 Vefsíða Fjölskyldu og Húsdýragarðsins .

Ernir
Tívolí (Ítalíu)

Tívolí (ítalska: Tivoli, latína: Tibur) er bær norðaustan við Róm í um 31 km fjarlægð frá miðborginni. 

Tívolí var vinsæll sumardvalastaður hjá Rómverjum. Rómverskir aðalsmenn fóru þangað til að hvíla sig frá sumarhitunum í Róm. Meðal þeirra sem áttu sumardvalarstaði í Tívolí voru skáldin Catúllus og Hóratíus. Sömuleiðis áttu stjórnmálamennirnir Brútus og Cassíus hús þar og síðar keisararnir Trajanus og Hadríanus. 

Borgir í Latíum
Stefán Máni

Stefán Máni Sigþórsson (f. 3. júní 1970) er íslenskur rithöfundur. Hann hefur gefið út skáldsögur frá árinu 1996. Sögurnar eru á jaðri raunsæis, oft sagðar út frá sjónarhorni verkamanns og fjalla um skuggahliðar mannlegrar tilveru. Fyrsta skáldsaga hans, Dyrnar á Svörtufjöllum, kom út árið 1996 á eigin kostnað höfundar og vakti þó nokkra athygli. Glæpasagan Svartur á leik var tilnefnd til Glerlykilsins árið 2005. Árið 2012 var frumsýnd kvikmyndin Svartur á leik sem er byggð á samnefndri bók í leikstjórn Óskars Þórs Axelssonar. Stefán Máni hefur í þrígang hlotið íslensku glæpasagnaverðlaunin Blóðdropann, árið 2007 fyrir Skipið, 2013 fyrir Húsið og 2014 fyrir Grimmd. Bækurnar hafa einnig verið valdar sem framlag Íslands til norrænu glæpasagnaverðlaunanna Glerlykilsins.

Verk

Hörður Grímson 
Stefán Máni kynnti Hörð Grímsson fyrir lesendum sínum árið 2009 í bókinni Hyldýpi. Bækurnar um Hörð hafa ekki komið út í beinni tímalínu en sögurnar eru sjálfstæðar, því er hægt að lesa bækurnar í hvaða röð sem er.

Sögurnar í þeirri röð sem þær gerast:

 Svartigaldur
 Krýsuvík
 Aðventa
 Horfnar
 Dauðabókin
 Hyldýpi
 Húsið
 Feigð
 Grimmd
 Hungur

Önnur útgáfa 

 2008 - Draugabjallan. Smásaga í ritinu At og aðrar sögur: Sextán spennandi draugasögur. Útgefandi: Mál og Menning.
 2001 - Neðanjarðarljóð. Charles Bukowski í þýðingu Stefáns Mána.

Tenglar 
Um Stefán Mána á Bókmenntavef Borgarbókasafnsins
Um Stefán Mána á Bókmenntavefnum
Blóðdropinn, tilnefningar

Tilvísanir 

Íslenskir rithöfundar
Ófeigur Sigurðsson

Ófeigur Sigurðsson (fæddur 2. nóvember 1975) er íslenskur rithöfundur, ljóðskáld og þýðandi. Hann stundaði nám við Heimspekideild Háskóla Íslands og lauk BA prófi árið 2007 með ritgerð um bann og gegnumbrot í verkum Georges Bataille. Ófeigur hefur gefið út sjö ljóðabækur og fjórar skáldsögur. 

Fyrsta ljóðabók hans, Skál fyrir skammdeginu, kom út árið 2001 hjá sjálfsútgáfuforlaginu Nykri. Handlöngun, kom út undir merkjum Nýhil árið 2003, en hann átti einnig ljóð í safnritinu Ást æða varps sem Nýhil gaf út 2005. Sama ár kom út fyrsta skáldsaga hans, Áferð, hjá Traktori á Vestfjörðum, undirforlagi Bjarts. Árið 2006 kom síðan út ljóðabókin Roði í bókaflokknum Norrænar bókmenntir, einnig hjá Nýhil. 

Bókin Provence í endursýningu, sem kom út árið 2008 hjá Apaflösu, var gefin út í handunnu bandi og ætluð sem virðingarvottur við Sigfús Daðason skáld. Kom hún út í 50 númeruðum eintökum. Seinna sama ár kom Tvítólaveizlan, fimmta ljóðabók Ófeigs, út hjá Nýhil útgáfunni.

Árið 2009 gaf Ófeigur út bókverkið Biscayne Blvd hjá Apaflösu ásamt listamanninum Magnúsi Árnasyni. Bókin var búin til úr silikoni og því vatnsheld. Hún var gefin út í minningu Geirlaugs Magnússonar, skálds, sem sjálfan hafði dreymt um að „búa til vatnshelda buslu-Heimskringlu handa Snorra í lauginni.“ Biscayne Blvd var gefin út í aðeins 30 eintökum og vó hvert eintak um 2 kíló.

Ófeigur hlaut Bókmenntaverðlaun Evrópusambandsins árið 2011 fyrir Skáldsögu um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar & nýrra tíma. Árið 2014 kom skáldsagan Öræfi út og varð metsölubók, hún hlaut Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana og Íslensku bókmenntaverðlaunin 2015. Bækur hans hafa komið út á 10 tungumálum.

Ófeigur hefur einnig stundað þýðingar og var þýðing hans á Verndargrip eftir Roberto Bolaño, gefin út hjá Sæmundi árið 2016, tilnefnd til Íslensku þýðingaverðlaunanna 2016.

Ritaskrá

Skáldsögur

 Áferð, Bjartur/Traktor, 2005
 Skáldsaga um Jón & hans rituðu bréf til barnshafandi konu sinnar þá hann dvaldi í helli yfir vetur & undirbjó komu hennar & nýrra tíma, Mál & menning, 2010
 Landvættir, Mál & menning, 2012
 Öræfi, Mál & menning, 2014

Ljóð

 Skál fyrir skammdeginu, Nykur, 2001
 Handlöngun, Nýhil, 2003
 Roði, Nýhil, 2006
 Provence í endursýningu, Apaflasa, 2008
 Tvítólaveizlan, Nýhil, 2008
 Biscayne Blvd, Apaflasa, 2009
 Kviðlingar, Sjálfskeiðungur, 2013.    

Annað
 Slátur / Slaughter,  M/M Paris, texti fyrir ljósmyndabók ásamt Oddnýju Eir, 2012 

Þýðingar
 Verdargripur eftir Roberto Bolaño, Sæmundur, 2016

Viðurkenningar 
 2011 Bókmenntaverðlaun Evrópusambandsins fyrir Skáldsögu um Jón.
 2014 Bókmenntaverðlaun starfsfólks bókaverslana fyrir Öræfi.
 2014 Íslensku bókmenntaverðlaunin í flokki fagurbókmennta fyrir Öræfi.
 2016 Tilnefning til Íslensku þýðingaverðlaunanna fyrir Verndargrip.

Tilvísanir 	

Íslensk skáld
Íslenskir rithöfundar
Handhafar íslensku bókmenntaverðlaunanna
Læknir

Læknir er einstaklingur, sem er menntaður í öllu sem viðkemur mannslíkamanum og sjúkdómum sem hrjá hann. Læknir hefur hlotið þjálfun í meðferð og beitingu lyfja og sérstakra aðgerða með það að markmiði að bæta líðan og/eða lengja líf sjúklinga. Fræðigrein læknis nefnist læknisfræði og felur hún í sér ýmsa hagnýtingu fjölmargra raungreina, svo sem líffræði, lífeðlisfræði, efnafræði, eðlisfræði og fleiri.

Tengill 
 Læknablaðið
 Íslenskur kvenlæknir; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929

Læknisfræði
Læknar
Þyngdarafl

Þyngdarkraftur, aðdráttarafl eða aðdráttarkraftur er náttúrumyndun sem lýsir því þegar massaeiningar dragast hver að annarri. Jóhannes Kepler gaf fyrstur óbeina, stærðfræðilega lýsingu á þyngdarkrafti, en Newton setti fram eðlisfræðilega kenningu um það, þyngdarlögmálið. Einstein sýndi með afstæðiskenningunni tengsl þyngdarkrafts og tímarúms.

Þyngdarkraftur heldur reikistjörnum á sporbaugum kringum sólina og tunglin í kringum reikistjörnurnar. Þyngdarkraftur tunglsins veldur sjávarföllum á jörðu.

Þyngdarkraftur jarðar 
Þyngdarhröðun jarðar er táknuð með g en hún gefur hraðaaukningu (hröðun) hlutar í frjálsu falli vegna þyngdarkrafts jarðar og er um 10 m/s á hverri sekúndu. Þyngdarhröðunin er breytileg eftir hnattstöðu, yfirleitt á bilinu 9,79 til 9,82 m/s² og að meðaltali 9,80665 m/s². Á Íslandi er þyngdarhröðunin nálægt 9,82 m/s².

Tilvísanir 

Eðlisfræði
Klakki

Klakki (áður Exista) er íslenskt fjármálaþjónustufyrirtæki stofnað í júní 2001. Það var eitt stærsta íslenska fyrirtækið mælt í eigin fé. Fyrirtækið var skráð á íslenskan hlutabréfamarkað í september 2006. Klakki var þekkt sem Exista þangað til að ákveðið var á hluthafafundi að breyta um nafn í september 2011.

Meðal eigna Klakka eru 23% hlutur í Vátryggingafélag Íslands (móðurfélagi Líftryggingafélags Íslands hf.) og Lýsing.

Meðal eigna Exista voru Vátryggingafélag Íslands, Lífís og Lýsing, sem Exista átti að öllu leyti; fjórðungshlutur í Kaupþingi Banka, 39,6% í Bakkavör Group og var stærsti hluthafinn í Símanum með 43.6% hlut.

Saga 
Exista var skráð á markað í Bretlandi í júní 2006. Í febrúar 2007 tilkynnti fyrirtækið methagnað upp á ríflega 37 miljarða króna. Jafnframt voru tilkynnt kaup á hlutum í finnska tryggingafélaginu Sampo Oyj að andvirði um 170 milljarða króna, samanlagður hlutur Exista er því 15,48% í fyrirtækinu.

Í ágúst 2007 lauk Exista lántöku upp á 43 milljarða króna (~€500 milljónir). Mikil eftirspurn var hjá bankastofnunum eftir þáttöku og var því ákveðið að hækka lánsfjárhæðina um 300 milljónr króna. Alls tóku 27 bankar frá 12 löndum þátt í sambankaláninu. Umsjónarbankar eru Bayerische Landesbank, Fortis Bank, HSH Nordbank og Raiffeisen Zentralbank Österreich.

Í byrjun árs 2008 féll úrvalsvísitalan, sem er vísitala byggð á gengi hlutabréfa 15 verðmætustu íslensku fyrirtækjanna, nokkuð hratt. Verðmæti Exista féll sömuleiðis. Sérfræðingur sænska blaðsins Dagens Industri skrifaði grein um fyrirtækið og sagði það vera mjög skuldsett og eiga í erfiðleikum.

Tilvísanir

Tenglar 
 Heimasíða 
 „Greiddi Deutsche bank 35 milljarða“; grein af Vísi.is 2012

Íslensk fyrirtæki
Fimm mínútna tilgátan

Fimm mínútna tilgátan er efahyggju-tilgáta sem breski heimspekingurinn Bertrand Russell setti fram. Tilgátan er á þá leið að alheimurinn hafi orðið til úr engu fyrir fimm mínútum síðan, með minningum fólks og öllum öðrum vísbendingum um lengri sögu. Oft er vísað til tilgátunnar sem dæmis um róttæka efahyggju um minni. Hún var fyrst sett fram árið 1921 í bókinni Analysis of Mind en Russell, sem aðhylltist ekki tilgátuna sjálfur, notaði hana sem dæmi um ógagnlega beitingu efahyggjunnar.

Þekkingarfræði
Grallarinn

Grallarinn eða Graduale, Ein Almenneleg messusaungs Bok, Innehalldande þann Saung og Cerimoniur sem i Kyrkkiunne eiga ad syngiast og halldast hier i Landi, epter goodre og Christelegre Sidveniu, sem og vors Allra Naaduagasta Arfa-Kons og Herra, Kyrkiu Ritual er sálmabók sem gefin var út af Guðbrandi Þorlákssyni á Hólum árið 1594. Hún var notuð í kirkjum á Íslandi í um tvö hundruð ár eftir það og hafði mikil áhrif á messusiði. Grallarinn var sniðinn eftir Graduale eftir Niels Jesperssøn sem var prentuð árið 1573.

Ágrip um söngfræði eftir Þórð biskup Þorláksson birtist í 6. útgáfu grallarans frá 1691 og var prentað aftan við allar útgáfur grallarans síðan þá. Nítjánda og síðasta útgáfa grallarans kom út á Hólum árið 1779.

Tenglar 
 6. útgáfa grallarans á Ísmús

Tilvísanir 

Íslenskar trúarbókmenntir
Dagblaðið

Dagblaðið getur átt við eftirfarandi:

Heiti á þremur dagblöðum sem komið hafa út á Íslandi:
 Dagblaðið var dagblað sem Jón Ólafsson gaf út í um þrjá mánuði 1906 til 1907
 Dagblaðið var dagblað sem gefið var út árið 1914 af Vísi til að eyðileggja nafngiftina fyrir stofnendum Morgunblaðsins sem átti að heita „Dagblaðið“.
 Dagblaðið var dagblað sem var stofnað af Jónasi Kristjánssyni, fyrrum ritstjóra Vísis og fleiri starfsmönnum þaðan árið 1975. Það sameinaðist svo Vísi árið 1981 undir nafninu Dagblaðið-Vísir eða DV.

Íslensk dagblöð
Vísir (dagblað)

Vísir var íslenskt dagblað, stofnað 1910 af Einari Gunnarssyni og gefið út til 1981 þegar það sameinaðist Dagblaðinu og kom út eftir það sem DV (Dagblaðið Vísir). Vísir var alla tíð fyrst og fremst Reykjavíkurblað.

Heimildir

Íslensk dagblöð
Styrmir Gunnarsson

Styrmir Gunnarsson (fæddur 27. mars 1938, látinn 20. ágúst 2021) var ritstjóri Morgunblaðsins. 

Foreldrar Styrmis voru Salmanía Jóhanna Jóhannesdóttir og Gunnar Árnason framkvæmdastjóri. Styrmir lauk laganámi við Háskóla Íslands og hóf svo störf við Morgunblaðið 2. júní 1965 og varð ritstjóri blaðsins árið 1972. 

Styrmir lét af ritstjórastarfi þann 2. júní 2008. Þá hafði hann unnið hjá Morgunblaðinu í 43 ár, þar af 36 sem ritstjóri. Árið 2009 gaf hann út bókina Umsátrið - fall Íslands og endurreisn, sem fjallaði um bankahrunið á Íslandi haustið 2008 og afleiðingar þess. Styrmir var stuðningsmaður Sjálfstæðisflokksins.

Tenglar

Viðtal við Styrmi í Sunnudagskastljósinu 26.11.06  
Viðtal í Mannlífi 
Lykilorusta um ESB-aðild háð á landsfundi Sjálfstæðisflokksins, ávarp Styrmis
Bókadómur um bók Styrmis Umsátrið - fall Íslands og endurreisn

Íslenskir lögfræðingar
Íslenskir rithöfundar
Ritstjórar Morgunblaðsins
Mennta- og menningarmálaráðuneyti Íslands

Mennta- og menningar­mála­ráðuneyti Íslands er eitt af níu ráðuneytum Stjórnarráð Íslands. Ráðuneytið lýtur að menntun og fræðslu á Íslandi, og var stofnað formlega 1. júní 1947 þegar ákveðið var að forsætis- og menntamálaráðuneytið skyldu framvegis starfa undir sama ráðuneytisstjóra. Þetta hélst óbreytt til 1. janúar 1970, en á þeim tíma var þeim skipt í tvö ráðuneyti. Æðsti yfirmaður þess er mennta- og menningarmálaráðherra og æðsti embættismaður er ráðuneytisstjóri. Sitjandi ráðherra er Lilja Dögg Alfreðsdóttir, þingmaður Framsóknarflokksins.

Helstu málefni
Nokkur af helstu málefnum sem ráðuneytið fer með varða:
 kennslu og skóla
 rannsóknar- og vísindastarfsemi
 listir og menningarstarf
 útvarp, sjónvarp; íþrótta- og æskulýðsstarfsemi

Starfssemi
Ráðherra menntamálaráðuneytisins, Lilja Dögg Alfreðsdóttir, fer með yfirstjórn ráðuneytisins og einnig ber hún ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum þess. Allar embættisfærslur starfsmanna eru gerðar í umboði ráðherra.

Ráðuneytisstjóri, Ásta Magnúsdóttir, stýrir ráðuneytinu undir yfirstjórn ráðherra samkvæmt erindisbréfi.

Tilvísanir

Sjá einnig

 Mennta- og menningarmálaráðherra Íslands
 Menntamálastofnun

Ytri krækjur
 Opinber vefsíða Menntamálaráðuneytisins

Heimildir
 

Íslensk stjórnmál
Íslensk ráðuneyti
Bolafjall

Bolafjall er 638 metra hátt fjall fyrir ofan Bolungarvík. Á Bolafjalli er ein af fjórum ratsjárstöðum sem Ratsjárstofnun rak fyrir hönd varnarliðsins og NATO. Ratsjárstöðin á Bolafjalli hóf rekstur 18. janúar 1992 en rekstur hennar er nú í umsjá Landhelgisgæslunnar. Það liggur brattur akvegur upp á Bolafjall. Vegurinn hefur verið opinn bílum í júlí og ágúst. Ofan á Bolafjalli er rennislétt hrjóstrug háslétta og er þar útsýni til allra átta. 

Árið 2020 veitti ríkisstjórnin styrk til að byggja útsýnispall við fjallið.

Heimildir 
 Varnarsamstarf í 50 ár  
 Myndir af Bolafjalli

Bolungarvík
Fjöll á Íslandi
Rekstrarhagfræði

Rekstrarhagfræði er sú grein hagfræðinnar sem fjallar um rekstur fyrirtækja og samskipti þeirra við neytendur og stjórnvöld.

Hagfræði
Grunnskóli

Grunnskóli er skóli sem telst til skyldunáms og er almennt undirstöðunám sem undirbýr nemendur fyrir framhaldsnám. Aldur grunnskólanema er breytilegur eftir löndum en oftast hefja börn nám 5 eða 6 ára og ljúka á bilinu 14 til 16 ára.

Tengt efni
 Listi yfir íslenska grunnskóla

Skólar
Siðferði

Siðferði er grundvallarreglur og -gildi sem varða þær athafnir og þá breytni sem hefur áhrif á aðra. 

Siðferði getur verið lýst með öðrum orðum: „Siðferði felur í sér þá lágmarkskröfu að menn leitist við að haga breytni sinni í samræmi við skynsemi — það er að segja að gera það sem hin bestu rök styðja að gert sé — um leið og jafnt tillit er tekið til hagsmuna sérhvers einstaklings sem athafnir manns snerta.“ 

Menningarmannfræði er sú fræðigrein sem rannsakar viðtekið siðferði í hinum ýmsu samfélögum en siðfræði er undirgrein heimspekinnar sem leitar réttlætingar fyrir siðferði yfirleitt og reynir að skýra í hverju siðferðið er fólgið óháð því hvernig það er upplifað í ólíkum samfélögum og menningarheimum.

Tengt efni 
 Hagnýtt siðfræði
 Mannfræði
 Siðfræði
 Siðspeki

Tilvísanir

Heimildir 
 Batson, D., & Ahmad, D. (2008). Altruism: Myth or Reality? . In-Mind Magazine, 6.
 Rachels, James. 1997. Stefnur og straumar í siðfræði. Jón Á. Kalmansson íslenskaði. (Reykjavík, Háskóli Íslands).

Siðfræði
Katanes

Katanes á Hvalfjarðarströnd er lítið nes og samnefnd jörð í Hvalfjarðarsveit við utanverðan Hvalfjörð, norðan megin við fjörðinn og austan við iðnaðarhverfið og höfnina á Grundartanga. Jörðin er í landnámi Þormóðs gamla Bresasonar og tilheyrði áður Hvalfjarðarstrandarhreppi.

Jörðin liggur að Klafastöðum og Eiðisvatni í vestri, ásamt Galtarholti, Eystra-Miðfelli, Hólmavatni og Kalmansá við mörk Kalastaðakots  í norðri. Bærinn stendur ofan á hæð á nesinu sjálfu. Við Katanes má finna Katanestjörn þar sem Katanesdýrið sást á árunum 1874 til 1876. Á jörðinni er einnig að finna minjar úr seinni heimstyrjöldinni, heillega búta úr kafbátagirðingu Bandamanna.

Í nóvember 2006 keyptu Faxaflóahafnir jörðina, en fyrirtækið hafði áður eignast fleiri jarðir við Grundartanga þar sem í undirbúningi er að auka við hafnaraðstöðuna.

Tenglar 
 Katanesdýrið; grein í Dagblaðinu Vísi 2000
 Óvættur á Hvalfjarðarströnd; grein í Tímanum Sunnudagsblaðinu 1962
 Gullskipið og Katanesdýrið; grein í Morgunblaðinu 1983

Hvalfjarðarsveit
Hvalfjörður
Íslenskir bæir
Lagkaka

Lagkaka er kaka sem gerð er úr fleiri lögum af köku sem lögð eru saman með fyllingu, eins og þeyttum rjóma, sultu eða kremi. Dæmi um lagköku er hefðbundin terta sem gerð er úr tveimur eða fleiri tertubotnum, en venjulega er heitið lagkaka fyrst og fremst notað yfir Vínartertur eða Randalínar þar sem nokkur lög (oft fjögur) eru sett saman með sultu eða kremi á milli og kakan sjálf er ýmist hvít eða brún. 

Kökur
Gráða

Gráða getur átt við:

Í vísindum:
 Gráða (bogagráða eða horngráða), mælieining notuð til mælingar á horni
 Gráða, mælieining notuð til mælingar á hitastigi
 Gráða, (°), merki sem notað er í vísindum, verkfræði og stærðfræði
 Stig í netafræði

Í menntun:
 Námsgráða

Tengt efni 
 Nýgráða
 Stig
Ferðafélag Íslands

Ferðafélag Íslands er íslensk félagasamtök áhugafólks um útivist á Íslandi. Félagsmenn eru um sjö þúsund talsins....

Félagsmenn fá á hverju árbók og fá afslátt af gistingu í skálum sem félagið rekur og á ferðagjaldi í skipulagðar ferðir.

Að stofnun félagsins komu Sveinn Björnsson þáverandi sendiherra í Kaupmannahöfn, Björn Ólafsson verslunarmaður og Jón Þorláksson verkfræðingur, síðar forsætisráðherra. Stofnfélagar voru 63.

Höfundur merkis: Gunnar Hjaltason

Tengill
Heimasíða Ferðafélags Íslands

Ferðamennska á Íslandi
Íslensk félagasamtök
Íslensk ferðafélög
Stofnað 1927
Flokksræði

Flokksræði er tegund lýðræðis þar sem flokkakerfið er með þeim hætti að einn stjórnmálaflokkur myndar jafnan ríkisstjórn og engir aðrir flokkar koma fulltrúum sínum í valdastöður, ef þeir eru þá leyfðir. Í flestum tilvikum eru aðrir flokkar einfaldlega bannaðir. Í slíkum ríkjum verður þingið í reynd valdalaus stofnun og hin raunverulegu stjórnmálaátök fara fram innan flokksins, hjá miðstjórn hans eða á flokksþingum.

Stjórnmálafræði
Afríkusambandið

Afríkusambandið er alþjóðasamtök 55 ríkja í Afríku. Það var stofnað árið 2001 sem arftaki Afríska efnahagsbandalagsins og Afríska einingarbandalagsins. Afríkusambandið stefnir að því að sameiginlegri mynt og sameiginlegum her auk annarra ríkisstofnana. Tilgangur sambandsins er að stuðla að auknu lýðræði, mannréttindum og sjálfbærum efnahag Afríkuríkja, sérstaklega með því að reyna að binda endi á átök innan Afríku og búa til virkan innri markað. Öll Afríkuríkin eru í sambandinu. Máritanía var rekin úr því í kjölfar valdaráns árið 2005 en hleypt aftur inn árið 2009. Marokkó sem sagði sig úr forvera sambandsins árið 1984 þegar aðild Vestur-Sahara var samþykkt. Marokkó gerðist aðili að sambandinu árið 2017.

Alþjóðastofnanir
Afrísk stjórnmál
Interpol

Interpol (stendur fyrir International Criminal Police Organization) eða Alþjóðalögreglan er alþjóðastofnun sem var stofnuð árið 1923 til að auðvelda alþjóðlegt samstarf á sviði löggæslu og rannsókna sakamála. Stofnunin er þriðja stærsta alþjóðastofnun heims á eftir Sameinuðu þjóðunum og Alþjóðaknattspyrnusambandinu með 186 aðildarríki. Höfuðstöðvar stofnunarinnar eru í Lyon í Frakklandi.

Tenglar 
 Vefur Interpol

Alþjóðastofnanir
Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (stundum nefnd Alþjóðaheilbrigðisstofnunin; enska: World Health Organization, WHO) er sérhæfð stofnun innan Sameinuðu þjóðanna sem samræmir aðgerðir á sviði alþjóðlegra heilbrigðismála. Stofnunin var stofnuð 7.apríl 1948. WHO er með höfuðstöðvar í Genf í Sviss. Hjá samtökunum starfa um 7000 manns í 150 löndum og er framkvæmdarstjórinn er Tedros Adhanom.

Starfsemi
WHO er stjórnunar og samhæfingar yfirvald á alþjóðlegum grundvelli inn í Sameinuðu Þjóða kerfinu. WHO gerir það með því að vera leiðandi í málefnum sem skipta heilbrigði miklu máli og taka þátt í sameiginlegum aðgerðum þar sem þess er þörf. Með því að móta rannsóknar markmið og örva framleiðslu, þýðingu og dreifingu verðmætrar þekkingar. Með því að setja staðla og viðmið, fylgjast með og efla innleiðingu þeirra. Fylgjast með heilbrigðisástandi og meta stefnu heilbrigðismála. WHO gefur út árlega skýrslu, World Health Report. WHO er leiðandi afli í baráttunni við sjúkdóma. Stofnunin hefur starfað með UN AIDS og komið í veg fyrir 50% nýrra smita hjá fólki á aldrinum 15-24 ára. Stofnunin hefur einnig átt stóran þátt í að finna mótefni við Malaríu og komið í veg fyrir ótímabæran dauða hjá óléttum konum og ungum börnum. Með hjálp WHO hefur þeim sem hafa dáið úr lungnabólgu fækkað um 40% á árunum 1990-2010.

Umsvif
WHO starfar með öllum aðildarríkjum SÞ til að stuðla að bættu heilbrigði og þróun innan aðildarríkjanna. WHO starfar með ríkisstjórnum aðildarríkjanna og öðrum aðilum í að framfylgja heilbrigðisstefnum þessara ríkja sem og sameiginlegum skuldbindingum stjórnar WHO.

Fjármagn
Miklar endurbætur eru að verða hjá WHO til þess að tryggja það að stofnunin sé vel í stakk búin til þess að takast á við sí flóknari áskoranir tuttugustu og fyrstu aldarinnar í heilbrigðismálum. Fjárheimildir WHO árið 2015 voru $5 miljarðar.

Viðfangsefni
Stærsta áskorun WHO árið 2016 var zika-vírusinn. WHO hefur komið af stað alþjóðlegri viðbragðsáætlun- og sameiginlegum viðbragðshópi til að leiða svar alþjóðasamfélagsins við útbreiðslu vírusins. Heilbrigðisyfirvöld hafa greint zika-vírusinn í fimm heimsálfum, Evrópu, Norður- og Suður Ameríku, Asíu og Afríku.

Helsta viðfangsefni Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar árið 2020 hefur verið kórónaveirufaraldur sjúkdómsins COVID-19 sem átti upptök sín í Wuhan í Kína í lok ársins 2019. Stofnunin lýsti yfir heimsfaraldri vegna veirunnar þann 11. mars 2020. Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur verið gagnrýninn á stofnunina fyrir viðbrögð hennar við veirufaraldrinum. Meðal annars hefur hann sakað stofnunina að förlast að senda sérfræðinga í læknavísindum til Kína við upphaf faraldursins og hafa þannig mistekist að koma í veg fyrir útbreiðslu hans. Þann 30. maí tilkynnti Trump að Bandaríkin hygðust slíta öll tengsl við WHO og hætta að fjármagna stofnunina.

Tenglar
 Vefur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar

Tilvísanir

Sérstofnanir Sameinuðu þjóðanna
Samtök Ameríkuríkja

Samtök Ameríkuríkja (enska: Organization of American States; spænska: Organización de los Estados Americanos; franska: Organisation des États Américains; portúgalska: Organização dos Estados Americanos; skammstafað: OAS eða OEA) eru alþjóðasamtök 35 Ameríkuríkja með höfuðstöðvar í Washingtonborg í Bandaríkjunum. Samtökin voru stofnuð árið 1948 upp úr tveimur eldri samtökum. Markmið samtakanna er að efla samvinnu og samstöðu meðal Ameríkuríkja og standa vörð um sjálfstæði þeirra og landamæri gagnvart utanaðkomandi ógn. Öll þau 35 Ameríkuríki sem eru sjálfstæð eru aðilar að samtökunum. Þó hefur Kúba ekki haft rétt til virkrar þátttöku í samtökunum síðan 1962 eftir að samtökin ályktuðu að frumkvæði Bandaríkjanna að marx-lenínismi samræmdist ekki markmiðum samtakanna og að aðildarríki með ríkisstjórn sem aðhyllist þá hugmyndafræði mættu ekki taka þátt í starfi samtakanna.

Alþjóðastofnanir