alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Fabius Maximus

Quintus Fabius Maximus Verrucosus Cunctator (um 280 f.Kr. – 203 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður og hershöfðingi sem var áberandi í Öðru púnverska stríðinu, þar sem Rómverjar börðust við Karþagómenn.

Fabius var var af Fabii ættinni sem var valdamikil á þessum tíma og hafði alið af sér marga ræðismenn. Fabius var kjörinn einræðisherra (dictator) tvisvar, fyrst árið 221 f.Kr. og í síðara skiptið árið 217 f.Kr., eftir ósigur Rómverja gegn Hannibal í orrustunni við Trasimene. Hannibal var þá staddur með her sinn á Ítalíu eftir óvæntan herleiðangur sinn frá Íberíu yfir Alpana. Fabius gerði sér grein fyrir því hversu snjall hershöfðingi Hannibal var og kaus því að mæta honum ekki í stórum bardögum heldur að beita frekar skæruhernaði. Hann einbeitti sér sérstaklega að því að ráðast gegn þeim sem sáu um byrgðaflutninga fyrir Hannibal og þeim sem stunduðu hvers kyns fæðuleit. Einnig tók hann upp á því að skilja eftir sviðna jörð á landsvæðum sem hann taldi að Hannibal myndi fara um og takmarka þannig möguleika hans á því að verða hermönnum sínum úti um vistir. Fyrir þessa herkænsku, sem upphaflega var óvinsæl á meðal Rómverja, var Fabius kallaður Cunctator sem þýða má sem tefjarinn eða frestarinn. Árið eftir síðara einræðisherraár Fabiusar, 216 f.Kr., lutu Rómverjar í lægra haldi fyrir Hannibal í Orrustunni við Cannae sem var versti ósigur Rómverja í stríðinu. Árið eftir var Fabius skipaður ræðismaður (consul) og beitti þá áfram skæruhernaði sínum gegn Hannibal og mæltist það nú vel fyrir hjá Rómverjum. Fabius var á móti áætlun Scipios Africanusar um að ráðast gegn Karþagómönnum á sínu heimalandi í Norður-Afríku. Árið 203 f.Kr. veiktist Fabius og lést. Ári síðar sigraði Scipio Africanus Karþagómenn í Norður-Afríku í Orrustunni við Zama og batt með því enda á Annað Púnverska stríðið. Síðari kynslóðir Rómverja álitu Fabius vera mikla hetju og var hann kallaður „Skjöldur Rómar.“

Rómverskir herforingjar
Rómverskir ræðismenn á lýðveldistímanum
Félagsliði

Félagsliði  er fagheiti eða starfsstétt sem stofnuð var í kringum aldamótin 2000 fyrir starfsfólk sem vinnur á heilbrigðis- og velferðarsviðum.

Nám félagsliða er að ýmsu leyti sambærilegt við sjúkraliða og meðal faga sem kennd eru í félagsliðanámi má nefna: Aðstoð og umönnun, félagsfræði, félagsleg virkni, fjölskyldan og félagsleg þjónusta, heilbrigðisfræði, lyfjafræði, næringarfræði, siðfræði, fötlun, öldrun, sálfræði og skyndihjálp. Hægt er að taka svokallaða félagsliðabrú þar sem starfsreynsla fæst að einhverju leyti metin inn í námið.

Starfsvettvangur félagsliða getur verið innan öldrunarstofnana, geðdeilda, liðveislu, í félagslegri heimaþjónustu, skólaathvarfi, leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla, félagsmiðstöðum og á sambýlum fatlaðra.

Félag íslenskra félagsliða var stofnað árið 2003. Námið hefur verið kennt í Borgarholtsskóla, Mími símenntun og einnig á Akureyri, Egilsstöðum og Ísafirði. Námið tekur 4-5 misseri eða 2 til 2 og hálft ár miðað við fullt nám.

Í mars 2016 skoraði félag íslenskra félagsliða á Heilbrigðisráðherra að löggilda starfsheitið. Árið 2016 störfuðu hátt í 1000 manns sem félagsliðar.

Sambærilegt nám er til í Danmörku og heitir fagstéttin þar sosial- og sundhedsassistent (skammstafað SOSU-assistent). Á ensku hefur það verið þýtt sem social- and health service assistant.

Tenglar
Félag íslenskra félagsliða

Tilvísanir

Starfsheiti
Baka

Baka er bakkelsi með botni úr deigi, fyllingu og oft deigloki ofan á.

Fylling 
Bökur sem eru fylltar með ávöxtum, berjum eða öðru sætu eru yfirleitt bornar fram sem eftirréttir. Bökur fylltar með kjöti og grænmeti eru oftast hafðar sem aðalréttur. Með sumar bökur er aðeins botninn bakaður, sem er svo fylltur með einhvers konar kaldri fyllingu. Vissar fyllingar hafa fengið sérstök nöfn.

Bökudeig 
Deigið sem er yfirleitt notað í bökur kallast mördeig, sem samanstendur af smjöri, hveiti, vatni, salti og eggjum. Bökudeig getur líka innihaldið sykur, hafragrjón og önnur bragðefni svo sem vanillu, kakó og kanil. 

Sumar bökur eru með deigskreytingum eða deigloki ofan á fyllinguna sem er yfirleitt úr sama deiginu og botninn.

Mylsnubaka 
Myslnubökur eru botnlausar bökur enda fyllingunni er hellt bara út í smurt bökuform. Smjör, hveiti og sykur eru hrærð saman þangað til þau taka á sér mylsnukennda áferð. Síðan er mylsnublöndunni stráð yfir fyllinguna þangað til hún er vel þakin. Blandan getur líka innihaldið hafragrjón. Mylsnubökur eru yfirleitt bornar fram heitar með ís, þeyttum rjóma eða vanillusósu.

Þess konar baka er yfirleitt höfð sem eftirréttur.

Tengt efni 
 Pítsa
 Samloka
 Smurbrauð
 Terta

Heimild 
 

Bakkelsi
Basísk kvika

Basísk kvika er frumstæð kvika úr möttlinum.

Jarðfræði

Myndun
Möttullinn er misheitur og vegna mismunandi efnismassa rís efnið sums staðar og sekkur annars staðar í þessum hluta jarðar. Bergið lendir þá á svæðum þar sem sumar steindir byrja að bráðna, basíska efnið fyrst. Svo er það léttara en umhverfið og berst upp úr möttlinum.

Basísk bergbráð inniheldur minni kísil (SO2) en aðrar kvikutegundir og myndar basalt eða djúpbergið gabbró við storknun. "Þegar kvika er flokkuð í súra, ísúra og basíska er fyrst og fremst litið til efnasamsetningar hennar og þá hversu kísilrík hún er." Basaltkvika: <52% SiO2.Þessi kvika rís í flestum tilvikum beint til yfirborðs eða stendur stutt við í jarðskorpunni í kvikuhólfi áður en hún nær yfirborði.

Eldgos
Eldgos þar sem basísk kvika fer með aðalhlutverk framleiðir oftast seigfljótandi hraun og byggir upp gíga eins og gjallgíga eða eldborgir, en líka dyngjur eins og Mauna Loa eldjall á Hawaii. "Alla jafna myndast lítil aska í slíkum eldgosum, þar sem kvikan inniheldur hlutfallslega lítið vatn og er mjög fljótandi og heit (1050-1250°C). Undantekningar frá þessari reglu eru tengdar utanaðkomandi vatni og óvenju háu vatnsmagni kvikunnar, en hvorutveggja hefur þau áhrif að sprengivirkni kvikunnar eykst og gjóskumyndun margfaldast." 

Dæmi um basísk eldgos á Íslandi eru eldgosin í Kröflu á árunum 1975-1984en líka Grímsvatnagosið 2011.

"Þegar basaltísk bráð storknar fer það eftir aðstæðum hvaða bergtegund myndast; grófkristallað gabbró myndast við hæga kristöllun djúpt í jörðu, fínkornótt grágrýti (dólerít) í grunnstæðum innskotum eða þykkum hraunum, dulkornótt basalt í hraunum á yfirborði og basaltgler (túff) við hraðkólnun í vatni."

Á Íslandi
Meginhluti alls bergs á Íslandi er basískt storkuberg, sbr. blágrýtismyndunin  og það er 79%  nútímajarðmyndunar síðan landið byggðist. 

Í miðju rekbeltisins er þóleít en á jaðarsvæðum alkalíbasalt.

Lýsingarorðið basískt
Lýsingarorðið basískt er afleitt orð. Basar eru efnafræðileg andstæða sýrna. 

Hins vegar væri kannski "í stað hinna (...) lýsingarorða basískur – ísúr – súr (...) því réttara að nota kísilrýr (basaltískur) – kísiljafn (andesískur) – kísilríkur (ríólískur) þótt sannlega séu þau risminni."

Tilvísanir

Eldfjallafræði
Sjúkraliði

Sjúkraliði er fagstétt á heilbrigðissviði. Sjúkraliðar starfa bæði við almenna og sérhæfða umönnun sjúklinga og við þau hjúkrunarstörf sem þeir hafa menntun og faglega færni til að sinna. Sjúkraliðar starfa innan heilbrigðiskerfisins og starfa til dæmis á sjúkrahúsum, öldrunarheimilum, heilsugæslustöðvum og sambýlum fyrir fatlaða, svo að dæmi séu tekin.

Saga
Sjúkraliðanám var fyrst sett á stofn á Íslandi árið 1965 að danskri fyrirmynd. Sjúkraliðaskóli Íslands var stofnaður árið 1975. Sjúkraliðaskólinn var lagður niður árið 1990 og námið flutt í Fjölbrautaskólann við Ármúla/Heilbrigðisskólann og hefur síðar verið aðgengilegt á fleiri menntastofnunum. Framhaldsnám fyrir sjúkraliða hófst við Fjölbrautaskólann við Ármúla/Heilbrigðisskólann janúar 1992 .

Störf
Sjúkraliðar  starfa undir stjórn þess hjúkrunarfræðings sem fer með stjórn á viðkomandi stofnun eða deild. Sjúkraliðar tileinka sér þekkingu á ákveðnu sérsviði hjúkrunar og taka þátt í hjúkrun og við að aðstoða og leiðbeina sjúklingum í athöfnum daglegs lífs. Þeir þurfa einnig að hafa eftirlit með og fyrirbyggja fylgikvilla sem geta komið upp í kjölfar rúmlegu sem og að leiðbeina sjúklingum við endurhæfingu. Einnig leiðbeina þeir aðstoðarfólki við aðhlynningu og aðstoða við aðlögun nýrra starfsmanna þegar það á við.

Nám
Sjúkraliðanám er viðurkennt starfsnám og nemendur hljóta löggildingu að því loknu samkvæmt reglugerð Heilbrigðisráðuneytisins. Sjúkraliðanám er 120 eininga nám og meðalnámstími á sjúkraliðabraut er 3 ár í skóla auk starfsþjálfunar á launum í 16 vikur.

Meðal áfanga sem kenndir eru má nefna: Heilbrigðisfræði, hjúkrunarfræði bókleg, hjúkrunarfræði verkleg, líffæra- og lífeðlisfræði, líkamsbeiting, lyfjafræði, næringarfræði, sálfræði, siðfræði, sjúkdómafræði, skyndihjálp, sýklafræði og upplýsingatækni. Einnig fer fram vinnustaðatengt nám og starfsnám.

Þeir skólar sem bjóða upp á sjúkraliðabraut eru: Fjölbrautaskólinn við Ármúla, Fjölbrautaskólinn í Breiðholti, Fjölbrautaskóli Norðurlands vestra, Fjölbrautaskóli Suðurnesja, Fjölbrautaskóli Vesturlands, Framhaldsskólinn í Vestmannaeyjum, Menntaskólinn á Ísafirði og Verkmenntaskólinn á Akureyri.

Sjúkraliði á ýmsum málum

Enska: Licensed practical nurse  
Danska: Social og sundhedsassistent
Sænska: Undersköterska.
Norska: Helsefagarbeider
Franska: Aide-soignant.
Þýska: Gesundheits- und Krankenpflegehelfer.

Tengt efni
Félagsliði

Tenglar
Sjúkraliðafélag Íslands

Tilvísanir

Starfsheiti
Jón Birgir Valsson

Jón Birgir Valsson (f. 20. september 1970) er íslenskur glímukappi. Hann vann Grettisbeltið árið 2006.

Íslenskir glímukappar
Ingibjörg Stefanía Pálmadóttir

Ingibjörg Stefanía Pálmadóttir (f. 1961) er íslensk viðskiptakona. Ingibjörg er dóttir Pálma Jónssonar stofnanda Hagkaups og erfði það ásamt þremur systkinum sínum. Ingibjörg er eiginkona Jóns Ásgeirs Jóhannessonar.

Íslendingar

Íslenskar konur
Íslenskir auðmenn
Íslenskir viðskiptamenn
Facon - Vísitölufjölskyldan

Vísitölufjölskyldan með hljómsveitinni Facon frá Bíldudal er í raun flutningur þeirra á laginu The Gnome eftir Syd Barrett með íslenskum texta Péturs Bjarnasonar og var eitt fjögurra laga af hljómplötu þeirra, Ég er frjáls sem út kom 1969. 

Upprunalega lagið er á fyrstu plötu Pink Floyd, The Piper at the Gates of Dawn, sem kom út 1967.

Íslensk tónlist
Írski lýðveldisherinn

Írski lýðveldisherinn (IRA) er heiti á nokkrum frelsishreyfingum á 20. og 21. öld sem voru stofnaðar í þeim tilgangi að berjast fyrir sjálfstæði Írlands.

Hann hefur verið til í ýmsum myndum frá 1916:

 Írski lýðveldisherinn (1916-1922)
 Írski lýðveldisherinn (1922-1969)
 Órofa írski lýðveldisherinn (Continuity IRA) frá 1994
 Opinberi írski lýðveldisherinn (Official IRA) 1969-1972
 Bráðabirgða írski lýðveldisherinn (Provisional IRA) 1969-2005
 Raunverulegi írski lýðveldisherinn (Real IRA) frá 1997

Saga Írlands
Félagsheimili Kópavogs

Félagsheimili Kópavogs var byggt í Hamraborginni í Kópavogi að Fannborg 2. Það var vígt árið 1959 og rifið árið 2007.

Sex félagasamtök komu að byggingu félagsheimilisins, það voru Framfarafélagið Kópavogur, Kvenfélag Kópavogs, Ungmennafélagið Breiðablik, Skátafélagið Kópar, Slysavarnarfélag Kópavogs og Leikfélag Kópavogs.

Saga 
Í blaðinu Fálkanum sagði: "Á fyrstu hæðinni eru tveir salir, annar fyrir kvikmynda- og leiksýningar en hinn fyrir veitingar, og þar er einnig eldhús, rúmgott anddyr, snyrtiherbergi, búningsherbergi, o.fl. Mun bærinn annast þar bíósýningar og veitingasölu, þegar félög bæjarins þurfa ekki á salnum að halda. Ágóðinn rennur til ýmissa menningarmála." Kvikmyndasalurinn tók 300 manns og veitingasalurinn 120 manns.

Leikfélag Kópavogs sýndi leikritið Veðmál Mæru Lindar í leikstjórn Gunnars Hansen 22. mars 1959. Margvísleg starfsemi hefur verið í Félagsheimilinu í gegnum tíðina. Þar voru regluleg spilakvöld haldin, Rótarýklúbbur Kópavogs fundaði þar, árið 1964 fluttist Bókasafn Kópavogs inn á aðra hæð í 150 fermetra sal. Þar var lesstofa með 18 sætum, barnadeild með borðum og stólum, viðgerðarstofa bóka, bókageymsla og skrifstofa fyrir bæjarbókavörð. Í félagsheimilinu voru einnig fjölmargir tónleikar haldnir og segir í Lesbók Morgunblaðsins að Kópavogsbær hafi verið „pönkbær” og að Félagsheimilið hafi verið miðstöð íslenskra pönkara til að byrja með og þar léku meðal annars Fræbblarnir, Snillingarnir, Dordingull með Dr. Gunna og fleiri íslensk pönkbönd.

Sjálfsbjörg, félag fatlaðra í Reykjavík og nágrenni, hélt sinn fyrsta félagsfund utan Reykjavíkur í félagsheimilinu í nóvember árið 1982, eftir að búið var að koma fyrir hjólastólalyftu við það.

Tilvísanir 

Byggingar í Kópavogi
Fargesia

Fargesia er ættkvísl asískra bambusa í grasaætt. Þeir eru ættaðir aðallega frá Kína, með nokkrar tegundir í Víetnam og í austur Himalaja. Sumar tegundirnar eru ræktaðar til skrauts, t.d Gulbambus.

Þeir eru smáir til meðalstórir hnaus-bambusar, upprunnir úr háfjallaloftslagi barrskóga austur Asíu, frá Kína suður til Víetnam og vestur að austurhlíðum Himalajafjalla. Þeir eru þekktir í Kínversku sem jian zhu, sem þýðir "örvabambus". 

Vísindanafnið var gefið til heiðurs hinum franska trúboða og áhugagrasafræðingi, Père Paul Guillaume Farges (1844–1912).

Fargesias eru meðal harðgerðustu bambusa heimsins, en þeir vaxa ekki kröftuglega. Algengir bambusar í ættkvísl Fargesia eru nauðsynleg fæða risapanda, og nýleg blómgun Fargesia nitida hefur haft slæm áhrif á pöndustofna.

Tegundir 
Eins og er eru um 80-90 viðurkenndar tegundir, en erfðagreining og útlitseinkenni mæla með flutningi margra þessara tegunda til ættkvíslanna Thamnocalamus, Yushania og Borinda. Óvíst er með ættartengsl annarra. 
viðurkenndar tegundir

 Fargesia acuticontracta 
 Fargesia adpressa 
 Fargesia albocerea
 Fargesia altior 
 Fargesia brevipes 
 Fargesia brevissima 
 Fargesia brevistipedis 
 Fargesia caduca
 Fargesia canaliculata 
 Fargesia circinata 
 Fargesia communis
 Fargesia concinna
 Fargesia conferta
 Fargesia contracta 
 Fargesia cuspidata
 Fargesia declivis 
 Fargesia decurvata 
 Fargesia denudata 
 Fargesia dracocephala 
 Fargesia dulcicula 
 Fargesia dura 
 Fargesia edulis 
 Fargesia exposita 
 Fargesia extensa 
 Fargesia fansipanensis 
 Fargesia farcta 
 Fargesia ferax 
 Fargesia frigidis 
 Fargesia fungosa 
 Fargesia funiushanensis
 Fargesia glabrifolia 
 Fargesia gongshanensis 
 Fargesia grossa 
 Fargesia hackelii 
 Fargesia hainanensis
 Fargesia hsuehiana 
 Fargesia hygrophila 
 Fargesia incrassata 
 Fargesia jiulongensis 
 Fargesia lincangensis
 Fargesia longiuscula 
 Fargesia lushuiensis 
 Fargesia macclureana 
 Fargesia mairei 
 Fargesia mali
 Fargesia melanostachys 
 Fargesia murielae       Gulbambus
 Fargesia nitida 
 Fargesia nujiangensis 
 Fargesia obliqua 
 Fargesia orbiculata 
 Fargesia ostrina
 Fargesia papyrifera 
 Fargesia pauciflora 
 Fargesia perlonga
 Fargesia pleniculmis
 Fargesia plurisetosa 
 Fargesia porphyrea 
 Fargesia praecipua 
 Fargesia qinlingensis 
 Fargesia robusta 
 Fargesia rufa 
 Fargesia sagittatinea 
 Fargesia scabrida
 Fargesia semicoriacea 
 Fargesia similaris 
 Fargesia solida
 Fargesia spathacea 
 Fargesia stenoclada 
 Fargesia strigosa 
 Fargesia subflexuosa 
 Fargesia sylvestris
 Fargesia tenuilignea 
 Fargesia ungulata
 Fargesia utilis 
 Fargesia vicina 
 Fargesia wuliangshanensis 
 Fargesia yajiangensis
 Fargesia yuanjiangensis 
 Fargesia yulongshanensis 
 Fargesia yunnanensis
 Fargesia zayuensis

Tilvísanir 

Grasaætt
Bambus
Antonio Napolioni

Antonio Napolioni, (f. 11. desember, 1957) er biskup rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Cremona á Ítalíu. Hann var skipaður prestur árið 1983 og frá 2010 til 2015 við Saint Severino biskupa kykjuna í San Severino Marche.

26. ágúst 2014 var hann síðan settur biskup í Cremona; og tók við af Dante Lafranconi.

Tilvísanir

Ítarefni 
 Catholic-Hierarchy
 Biskupsdæmið í Cremona

Biskupar Cremona
Dante Lafranconi

Dante Lafranconi, (10. mars, 1940) er biskup emeritus rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Cremona.

Tilvísanir

Ítarefni 
 Catholic-Hierarchy
 Biskupsdæmi á Cremona

Biskupar Cremona
Rakamælir

Rakamælir, votmælir eða þurkkmælir er tæki sem er notað til að mæla rakastig loftsins. Rakamælar reiða sig yfirleitt á mælingum á einhverju öðru magni svo sem hitastigi, loftþrýstingi, massa eða efnislegri eða efnafræðilegri breytingu. Út frá þessum mælingum má reikna út rakastigið. 

Fyrsti rakamælirinn var fundinn upp árið 1755 af svissneska fjölfræðingnum Johann Heinrich Lambert.

Mælitæki
Veðurfræði
Ostagerð

Ostagerð er framleiðsla á osti úr mjólk með ýmsum aðferðum sem ganga út á að fá fram tiltekin einkenni (útlit, bragð, ilm og áferð). Ostagerð var þekkt meðal Forn-Egypta og hefur því verið stunduð í að minnsta kosti 5000 ár. 

Ostagerð er aðferð til að varðveita mikilvæg næringarefni mjólkur og lengja þannig líftíma matvörunnar. Hugsanlega hafa hirðingjar sem geyma mjólk í sekkjum gerðum úr mögum dýra uppgötvað að bakteríur og ensím sem finnast í magasekknum gerja og hleypa mjólkina. 

Ostur er gerður með því að þétta og skilja kasein og mjólkurfitu frá mysu sem tekur með sér mysuprótein, laktósa og önnur minni prótein. Þetta er gert með sýru, ýmist mjólkursýru sem mjólkursýrugerlar búa til eða annarri sýru. Þegar þéttur ostur er búinn til er ostahleypi bætt við til að þétta og fella ostadraflann úr mysunni. Draflinn er síðan þjappaður saman í ostamóti, sigti eða ostalérefti og mysan látin renna af honum. Oft er salti bætt í til að stöðva sýrumyndun. Til að gera harðost er osturinn pressaður í mótinu. 

Ferskostur er borðaður strax eða eftir stuttan tíma en margir ostar eru látnir gerjast allt frá nokkrum vikum að mörgum mánuðum til að fá fram þau einkenni sem sóst er eftir. Stundum er sérstakri myglu bætt við ostinn til að skapa bragð og áferð og auka geymsluþol. Harðostar eru stundum þvegnir með saltpækli, olíu eða áfengi til að búa til æta ostaskorpu, en líka er algengt að hjúpa oststykki með ostavaxi. 

Ostur
Silla (jarðfræði)

Silla (á ensku: sill) er láréttur kvikugangur. Fyrirbærið nefnist líka laggangur, innskotslag eða træða.

Myndun
Silla, lárétt innskot, verður til þegar bergkvika treður sér inn í sem næst lárétta eða lítt hallandi sprungu djúpt í jörðu eða lagmót, t.d. á milli hraunlaga.

Útlit og einkenni
Sillur geta verið mjög líkar hraunlögum og oft er ekki auðvelt að greina þar á milli. Ein helstu einkennin eru mylsna ofan og undir sillunum sem eru tákn átaka við grannbergið (innskotabrotaberg). Annað einkenni eru glerjaðir, snöggkældir snertifletir næst grannberginu, bæði ofan á sillunni og undir henni.  

Í sillum er oftast líka stuðlun sem oft er nær lóðrétt eða hornrétt á kælingarflötinn.

Á Íslandi er þykkt sillanna á bilinu 1-100 m, bergið í þeim er í flestum tilfellum basalt, rýólít en getur líka verið djúpberg (t.d granít eða díórít).

Staðsetning
Sillur myndast djúpt í jörðu. Þær koma ekki í ljós fyrr en veðrun og rof hafa rofið burtu jarðlögin sem ofan á liggja. Þær finnast einkum í rótum gamalla megineldstöðva og í grennd við þær enda eru þær hluti eldstöðvakerfisins.

Dæmi um sillur eða lagganga er t.d. að finna innan Reykjavíkur (Viðeyjareldstöð, og í nágrenni borgarinnarStardalseldstöð). Sillur finnast líka víða á Austfjörðum og á Austurlandi þar sem rof (einkum jökulrof) hefur fjarlægt í kringum 2.000 m af bergi ofan af jarðlagastaflanum.

Tilvísanir

jarðfræði
Eldfjallafræði
Makedóníustríðin

Makedóníustríðin voru nokkur stríð sem Rómverjar háðu, ásamt bandamönnum, gegn Makedóníu og öðrum konungsríkjum í hinum grískumælandi heimi. Venja er að skipta Makedóníustríðunum í fjögur mismunandi stríð Rómverja gegn Makedóníu og eitt stríð gegn Selevkídaveldinu. 

Fyrsta Makedóníustríðið hófst árið 214 f.Kr. eftir að Filippos 5. Makedóníukonungur hafði lýst yfir stuðningi við Hannibal í Öðru púnverska stríðinu. Rómverjar sendu þá herafla til Balkanskagans til þess að halda Makedóníumönnum uppteknum svo þeir myndu ekki senda Hannibal liðsauka. Stríðinu lauk með pattstöðu og friðarsamningi árið 205 f.Kr.

Annað Makedóníustríðið (200 – 197 f.Kr.) hófst eftir að nokkur minniháttar grísk konungsríki höfðu biðlað til Rómverja að hjálpa sér gegn ofríki Makedóníu. Grísku ríkin óttuðust að Makedónía væri orðin of valdamikil auk þess sem Makedónía og Selevkídaveldið höfðu gert með sér samkomulag um að skipta á milli sín Egyptalandi sem nú var veiklað vegna innanlandsófriðar. Að þessu sinni höfðu Rómverjar sigur og skipuðu Makedóníumönnum að hætta útþenslustefnu sinni. Þrátt fyrir afgerandi sigur drógu Rómverjar sig að mestu til baka frá Balkanskaganum og höfðu ekki mikil afskipti af málum þar um sinn.

Árið 192 f.Kr. braust út stríð milli Rómverja og Selevkída, sem nú ógnuðu fyrrum bandamönnum Rómar í Grikklandi. Selevkídar voru valdamiklir á þessum tíma og Rómverjar töldu þá ógna sér. Ekki bætti úr skák að fyrrum erkióvinur Rómverja, Hannibal Barca, var núna herforingi í þjónustu Antiokkusar 3., konungs Selevkída. Rómverjar og bandamenn þeirra sigruðu Selevkída og neyddu þá til að yfirgefa stór svæði í Anatólíu. Að stríðinu loknu drógu Rómverjar sig aftur frá Balkanskaganum.

Perseus Makedóníukonungur, sonur Filipposar 5., hafði í hyggju að endurreisa vegsemd Makedóníu og hóf á ný útþenslu ríkisins. Rómverjar lýstu yfir stríði á hendur honum, árið 172 f.Kr., eftir að hann hafði reynt að myrða bandamann þeirra, og unnu enn og aftur sigur. Afleiðing stríðsins var sú að Makedóníu var skipt upp í fjögur minni ríki sem voru undir áhrifavaldi Rómar.

Fjórða Makedóníustríðið (150 – 148 f.Kr.) var uppreisn Makedóníumanna gegn Rómverjum. Uppreisnin var barin niður af Rómverjum og markaði stríðið endalok Makedóníu, sem var að lokum skipt niður í rómversk skattlönd.
Gulbambus

Gulbambus (fræðiheiti: Fargesia murielae ) er tegund bambusa í grasaætt. Þetta er stór, hnausmyndandi sígrænn bambus, líkist mikið Fargesia nitida í sömu ættkvísl, en með gulum stönglum.

Lýsing
Gulbambus er talinn einn af fegurstu bambusum í ræktun. Hann er upprunninn úr fjöllum mið Kína, kynntur af Ernest Henry Wilson 1913 og nefndur eftir dóttur hans. Enska heitið "umbrella bamboo" er vísun á lútandi vaxtarlag hans. Hann vex í 1,981–3,048 metrum yfir sjáfarmáli. Hann getur orðið 3 — 4 m að hæð með ummál að 1,3 sm. og þolir milli -18°C til - 29°C gráðu frost. Laufin eru lengri en þau eru breið, ydd og eru stök á laufstönglinum. Hann myndar fljótt þéttann hnaus af  stönglum sem getur svo verið erfitt að sjá undir öllu blaðverkinu. Nýjir sprotar eru ljósbláir með með dekkri hlífðarblöðum og verða gulgrænir með aldrinum. Eins og allar aðrar tegundir í ættkvíslinni, hefur gulbambus ekki skriðula stöngla og þarf því ekki að girða hann af. Hann heldur grænu laufinu yfir veturinn, en mun að missa hluta að hausti
.

Búsvæði
Gulbambus hefur fundist í mörgum mismunandi búsvæðum í heimkynnum sínum, frá þurrum fjallshlíðum til frumskóga, en kann best við sig í hóflega frjósömum jarðvegi sem er rakur en vel drenaður. Gjarnan lítið eitt súr. Þessi tegund er algengust í suðaustur Asíu, Kína og Japan.

Blómgun
Meðal alls þess sem vekur áhuga manns við þessa plöntu, þá er lífsferill hennar áhugaverðastur. Fólk er vant því að jurtir séu annaðhvort fjölærar (spíri af fræi, vaxi upp og blómstri svo ár eftir ár þar til þær loks deyi) eða einærar (spíri af fræi, vaxi upp, blómstri og svo deyi á einu sumri), en Gulbambus tekur sér 80 til 100 ár í vexti áður en hann blómstrar og deyr. Þessi 80 til 100 ár Gulbambuss eru ekki lengsta lotan, en er með þeim þekktustu og best skráðu. Það sem er enn sérstakara en langur blómgunarferill, er að plönturnar eru alveg samhæfðar í blómgun. Þá er verið að vísa til tilhneigingar flestra eða allra einstaklinga af tegund til að blómstra á nokkurnveginn sama tíma. Þessi óvenjulegi eiginleiki hefur fengil suma fræðinga til að telja að þessu sé stjórnað af nokkurskonar innri klukku en ekki veðurfarsþáttum.

Ræktun

Þessi tegund hefur verið ræktuð á Íslandi í áratugi með góðum árangri.

Tilvísanir 

Grasaætt
Bambus
Fáni Síle

Þjóðfána Síle, samanstendur af tveimur ójöfn láréttum hljómsveitir af hvítum og rauðum og bláum fermetra í sömu hæð og hvíta hljómsveit í Canton, sem ber upp á hvít fimm benti stjörnu í miðjunni. Það var samþykkt þann 18. október 1817. Á Síle merkja er einnig þekkt í spænsku sem La Estrella Solitaria (Lone Star).

Síle
Síle
Laufskógar

Laufskógar eru ríkjandi í tempraða beltinu þar sem jarðvegur er frjósamur. Trén eru sumargræn lauftré sem fella laufin á haustin. Helstu trjátegundirnar eru eik, askur, beyki og hlynur. Laufskógar hafa víða verið höggnir niður og frjósömu landinu breytt í landbúnaðarsvæði.

Tré