alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Klofsvölungur

Klofsvölungur (fræðiheiti: Panyptila sanctihieronymi) er fugl sem tilheyrir ætt svölunga.

Tenglar 

Svölungaætt
Pálmasvölungur

Pálmasvölungur (fræðiheiti: Cyspiurus parvus) er fugl sem tilheyrir ætt svölunga.

Tenglar 

Svölungaætt
Emilio Salgari

Emilio Salgari (21. ágúst 1862 – 25. apríl 1911) var ítalskur rithöfundur þekktur fyrir vinsælar ævintýrasögur frá framandi slóðum. Hann skrifaði um 80 skáldsögur, en með smásögum voru sögur hans um 200 talsins og skiptast í nokkrar sagnaraðir sem fjalla um sjóræningja, loftferðir og villta vestrið. Þær þekktustu eru sögurnar um „Malasíutígurinn“ Sandokan sem gerast á Borneó og svarta sjóræningjann (Il corsaro nero) sem gerast í Karíbahafi. Salgari, sem hafði hætt námi við sjómannaskóla í Feneyjum, ferðaðist aldrei út fyrir Adríahafið en byggði sögur sínar á kortabókum og alfræðiritum sem hann las á bókasöfnum.

Þótt sögur Salgaris næðu miklum vinsældum auðgaðist hann ekki á þeim sjálfur. Lengst af bjó hann við fátækt og safnaði skuldum. Vegna samninga við forlagið neyddist hann til að skrifa þrjár skáldsögur á ári, sem þýddi minnst þrjár blaðsíður á dag. Hann skrifaði því nær stöðugt og keðjureykti á meðan, sem kom niður á heilsu hans. Hann giftist leikkonunni Idu Peruzzi árið 1892 og átti með henni fjögur börn. Hún tók að veikjast af geðsjúkdómi 1903 sem íþyngdi efnahag fjölskyldunnar. Árið 1909 reyndi hann fyrst sjálfsmorð, en var bjargað af dóttur sinni. Árið 1911 tók hann svo eigið líf með rakhníf.

Bækur Salgaris náðu miklum vinsældum, einkum á Ítalíu, Spáni, Portúgal og í Suður-Ameríku. Meðal þeirra sem nefnt hafa Salgari sem áhrifavald eru Che Guevara, Sergio Leone, Federico Fellini, Umberto Eco, Gabriel Garcia Marquez, Jorge Luis Borges og Isabel Allende. Ýmis bókaforlög misnotuðu frægð hans og fengu aðra höfunda til að skrifa nýjar sögur inn í þau sögusvið sem Salgari hafði skapað og undir hans nafni. Þannig eru til yfir 50 bækur eignaðar Salgari en skrifaðar af öðrum. Yfir 50 kvikmyndir og sjónvarpsþættir hafa verið gerð eftir sögum hans í gegnum tíðina. Meðal þeirra þekktustu er sjónvarpsþáttaröðin Sandokan eftir Sergio Sollima frá 1976 með indverska leikaranum Kabir Bedi í titilhlutverkinu. Stórmyndin Cabiria frá 1914 byggir auk þess að stórum hluta á sögulegu skáldsögunni Cartagine in fiamme eftir Salgari.

Ítalskir rithöfundar
Dauðsföll af völdum sjálfsmorða
Filippus 2. hertogi af Orléans

Filippus 2. af Orléans, almennt þekktur sem ríkisstjórinn (fæddur 2. ágúst 1674 í Saint-Cloud og dó 2. desember 1723 í Versölum) var ríkisstjóri Frakklands á meðan Loðvík 15. Frakklandskonungur var ólögráða.

Filippus var sonarsonur Loðvíks 13. og sonur Filippusar 1. hertoga af Orléans, yngri bróður Loðvíks 14. Frakklandskonungs. Hann var hertogi af Chartres þá hertogi af Orléans (1701), hertogi af Valois, hertogi af Nemours og hertogi af Montpensier. Tímabil stjórnar hans, sem stóð frá 1715 til 1723, er kallað ríkisstjóratímabilið, eða la Régence.

Langalangabarnabarn hans í beinan karllegg var Loðvík Filippus, síðasti konungurinn sem hefur ríkt í Frakklandi.

Hertogar af Orléans
Orléans-ætt
Ríkisstjórar Frakklands
Coolio

Artis Leon Ivey Jr. (1. ágúst, 1963, d. 28. september, 2022), þekktur undir listamannanafninu Coolio, var bandarískur rappari, plötuframleiðandi og leikari. Hann var þekktastur fyrir smellinn Gangsta's Paradise sem kom út árið 1995 (og var byggt á lagi Stevie Wonder frá 1976 Pastime Paradise) og var titillag kvikmyndarinnar Dangerous Minds.

Breiðskífur
It Takes a Thief (1994)
Gangsta's Paradise (1995)
My Soul (1997)
Coolio.com (2001)
El Cool Magnifico (2002)
The Return of the Gangsta (2006)
Steal Hear (2008)
From the Bottom 2 the Top (2009)

Samvinnuplötur
Ain't a Damn Thang Changed með WC and the Maad Circle (1991)

Bandarískir rapparar
Svavar Pétur Eysteinsson

Svavar Pétur Eysteinsson (26. apríl 1977 — 29. september 2022) var íslenskur tón- og myndlistarmaður sem þekktur var undir listamannsnafninu Prins Póló. Svavar var fæddur og uppalinn í Breiðholti og nam grafíska hönnun við Listaháskóla Íslands. Sem tónlistarmaður kom Svavar fram með hljómsveitunum Múldýrinu, Rúnk og Skakkamanage en gaf einnig út tónlist undir listamannsnafni sínu Prins Póló. Svavar var kvæntur Berglindi Häsler og eignaðist þrjú börn með henni. Á árunum 2016 til 2020 var fjölskyldan búsett á Berufirði þar sem þau stunduðu lífræna ræktun og ráku tónleikastað og ferðaþjónustu undir nafninu Havarí. Svavar var einnig frumkvöðull í matargerð og þróaði og markaðssetti grænmetisrétti úr íslenskum hráefnum.

Svavar greindist með fjórða stigs krabbamein árið 2018 og ræddi baráttu sína við meinið opinskátt í fjölmiðlum. Hann lést 45 ára, 29. september 2022.

Plötur Prins Póló

Breiðskífur
Jukk (2010)
Sorrí (2014)
París norðursins (2014)
Þriðja kryddið (2018)
Falskar minningar (2020)

Stuttskífur
Einn heima (2009)

Tónleikaplötur
Túrbó (2019)

Íslenskir tónlistarmenn
Íslenskir myndlistarmenn
Brassica perviridis

Japanskt spínatkál eða Komatsuna (コマツナ（小松菜）)  (fræðiheiti Brassica rapa var. perviridis) er káltegund og blaðgrænmeti. Það er ættað frá Japan.

Tilvísanir 

 

Matjurtir
Satellite-verðlaunin

Satellite-verðlaunin (eða Satellite Awards) eru bandarísk verðlaun frá International Press Academy (IPA) sem koma að sjónvarps- og kvikmyndagerð. Upprunalega voru þau þekkt sem Golden Satellite Awards þegar þau voru fyrst afhent árið 1997. Verðlaunaathöfnin er haldin árlega á InterContinental hótelinu í Century City, Los Angeles.

Tenglar 
 Vefsíða verðlaunanna

Sjónvarpsverðlaun
Kvikmyndaverðlaun
Joe Alwyn

Joseph Matthew Alwyn (f. 21. febrúar 1991) er enskur leikari. Hann hóf leikferilinn sinn með kvikmyndinni Billy Lynn's Long Halftime Walk árið 2016, og hefur síðan farið með ýmis aukahlutverk. Hann hefur einnig hlotið verðlaun á borð við Satellite Award og Grammy Award. Hann er fæddur í Tunbridge Wells, Kent, Englandi og er uppalinn í Norður-London. Alwyn byrjaði að hafa áhuga á leiklist á unglingsárunum og hóf störf hjá National Youth leikhúsinu árið 2009. Hann er útskrifaður með BA gráðu í enskum bókmenntum frá Bristol-háskóla (2012) og í leiklist frá Royal Central-háskóla (2015).

Leikferill

Kvikmyndir 
 Billy Lynn's Long Halftime Walk (2016)
 The Sense of an Ending (2017)
 Operation Finale (2018)
 The Favourite (2018)
 Boy Erased (2018)
 Mary Queen of Scots (2018)
 Harriet (2019)
 The Souvenir Part II (2021)
 The Last Letter from Your Lover (2021)
 Stars at Noon (2022)
 Catherine Called Birdy (2022)

Sjónvarp 
 A Christmas Carol (2019)
 Conversations with Friends (2022)

Tenglar 
 

Enskir leikarar
Avannaata

Avannaata er sveitarfélag á norðvestur-Grænlandi. Það er tæpir 523.000 ferkílómetrar að stærð og eru íbúar um 11.000 (2019). Höfuðstaður þess er Ilulissat. 
Avannaata var stofnað árið 2018 og samanstendur aðallega af fyrrum sveitarfélaginu Qaasuitsup.

Helstu þéttbýlisstaðir
Ilulissat
Upernavik
Kangaatsiaq
Qasigiannguit
Qaanaaq
Uummannaq
Aasiaat

Sveitarfélög á Grænlandi
Gísli Rafn Ólafsson

Gísli Rafn Ólafsson (f. 20. mars 1969) er íslenskur stjórnmálamaður. Gísli var fyrst kjörinn á Alþingi fyrir Pírata.

Menntun og fyrri störf 
Gísli Rafn lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Kópavogi 1989 og B.Sc. prófi í tölvunar- og efnafræði frá Kaupmannahafnarháskóla 1994. Hann hefur einnig lokið diplómanámi í þróunarfræðum frá Háskóla Íslands 2017. 

Gísli Rafn starfaði sem forritari í hlutastarfi hjá Axel Hugbúnaði 1984–1991 og sem forritari hjá Rank Xerox 1993–1994. Gísli Rafn starfaði einnig sem forritari hjá Taugagreiningu 1994–1996 og sem verkefnastjóri hjá Medtronic 1996–1998. Á árunum 1998-2001 starfaði Gísli Rafn sem yfirverkefnastjóri hjá Microsoft og síðar sem tæknilegur ráðgjafi hjá IMG Capacent 2001–2002. Gísli stofnaði og rak ráðgjafafyrirtækið Griðland ehf. 2002–2003 en starfaði einnig sem stundakennari við Háskólann í Reykjavík 2001–2004. Frá 2003-2007 starfaði Gísli Rafn sem sölu- og markaðsstjóri hjá Microsoft á Íslandi og gerðist síðan ráðgjafi ríkisstjórna og alþjóðastofnana í stafrænni umbyltingu hjá alþjóðadeild Microsoft 2007–2010. Frá 2010-2015 var Gísli Rafn yfirmaður neyðarmála (e: Emergency Director) hjá NetHope, regnhlífarsamtökum 60 stærstu hjálparstofnana heims. Gísli Rafn starfaði sem tæknistjóri (e: CTO) hjá fjárfestingabankanum Beringer Finance 2015–2018 og sem ráðgjafi mannúðarmála hjá NetHope 2019. Gísli Rafn starfaði frá 2019-2021 sem tæknistjóri (e:CTO) hjá hjálparsamtökunum One Acre Fund.

Stjórnmálaferill 
Gísli Rafn hóf stjórnmálaferil sinn í Pírötum í ársbyrjun 2021. Hann tók annað sæti á lista flokksins í Suðvesturkjördæmi í Alþingiskosningum það sama ár. Hann var kjörinn þingmaður í Alþingiskosningunum 2021.

Gísli Rafn hefur átt sæti sem 1. varaformaður í Atvinnuveganefnd síðan 2021 og sem áheyrnarfulltrúi í Utanríkismálanefnd frá 2021.

Tilvísanir

Þingmenn Pírata
Fólk fætt árið 1969
Alþingismenn
Nögungar

Nögungar (fræðiheiti: Taeniodonta) er útdauður undirættbálkur Cimolesta.

Flokkun og ætt 
Frá Thomas E. Williamson og Stephen L. Brusatte (2013):
 Ættbálkur: Cimolesta
 Undirættbálkur Taeniodonta
Alveugena
Schowalteria
 Onychodectes
 Ætt: Conoryctidae
 Conoryctella
 Huerfanodon
 Conoryctes
 Ætt: Stylinodontidae
  Chungchienia
 Wortmania
 Psittacotherium
 Ectoganus
 Stylinodon

Tenglar 

Dýr
Héradýr

Héradýr eða Hérungar (fræðiheiti: Lagomorpha) er ættbálkur Euarchontoglires. Á meðal þeirra eru ættir héra og múshéra.

Tenglar 

Nagdýr
Skottur

Skottur (fræðiheiti: Scandentia) er ættbálkur spendýra.

Tenglar 

Spendýr
Flögrur

Flögrur (fræðiheiti: Dermoptera) er ættbálkur spendýra.

Tenglar 

Spendýr
Kjötungar

Kjötungar (fræðiheiti: Creodonta) er útdauður ættbálkur spendýra.

Tenglar 

Spendýr
Jarðsvínaætt

Jarðsvínaætt (fræðiheiti: Orycteropodidae) er ætt spendýra. Hún er sú eina í ættbálknum Tubulidentata og inniheldur einungis eina núlifandi tegund: jarðsvín.

Tilvísanir 

spendýr
Murningar

Murningar (fræðiheiti: Condylarthra) er óformlegur hópur sem áður var talin ættbálkur spendýra.

Spendýr
Fúsintesþula

Fúsintesþula er gömul íslensk þula sem oft var flutt fyrir börn til gamans fyrr á öldum. Hún var gefin út í Þulum og þjóðkvæðum eftir Ólaf Davíðsson frá 1903.

Þulur
Lampedúsa

Lampedúsa (ítalska: Lampedusa; sikileyska: Lampidusa; forngríska: Λοπαδοῦσσα og Λοπαδοῦσα og Λοπαδυῦσσα, Lopadúsa eða Lopadússa; maltneska: Lampeduża) er stærst Pelagoseyja í Miðjarðarhafi.

Sveitarfélagið Lampedusa og Linosa er hluti af sikileysku sýslunni Agrigento sem nær líka yfir smærri eyjarnar Linosa og Lampione. Hún er syðsti hluti og syðsta eyja Ítalíu. Túnis, sem er 113 kílómetra (61 sjómíla) í burtu, er næsta meginland við eyjarnar. Sikiley er 205 km í burtu og Malta er 176 kílómetrum austan við Lampedúsa.

Lampedusa er 20,2 ferkílómetrar að flatarmáli og íbúafjöldi er um 6.000 manns. Helstu atvinnugreinar eru fiskveiðar, landbúnaður og ferðaþjónusta. Ferja tengir eyjuna við Porto Empedocle, nálægt Agrigento á Sikiley. Það er einnig flug árið um kring frá flugvellinum á Lampedúsa til Palermo og Catania á Sikiley. Á sumrin eru líka flug til Rómar og Mílanó, auk margra annarra árstíðabundinna áfangastaða á meginlandi Ítalíu.

Árið 2013 var Spiaggia dei Conigli („Kanínuströndin“) á suðurhluta eyjarinnar valin besta strönd heims af ferðavefnum TripAdvisor.

Frá því snemma árs 2000 hefur eyjan verið ein helsta móttökustöð flóttafólks til Evrópu, aðallega frá Líbíu.

Tilvísanir 

Eyjar í Miðjarðarhafi
Eyjar í Afríku
Ítalskar eyjar
Sikiley
Pantelleria

Pantellería (ítalska: Pantelleria; sikileyska: Pantiddirìa, maltneska: Pantellerija eða Qawsra), til forna nefnd Cossyra eða Cossura, er ítölsk eyja og sveitarfélag í Sikileyjarsundinu í Miðjarðarhafi, 100 kílómetra (55 sjómílur) suðvestur af Sikiley og 60 km austan við strönd Túnis. Á heiðskírum dögum sést strönd Túnis frá eyjunni. Sveitarfélagið Pantelleria heyrir undir sikileysku sýsluna Trapani.

Íbúafjöldi Pantelleria árið 2022 var 7.335, samkvæmt istat.it.

Eyjan er toppurinn á eldfjalli sem er að mestu neðansjávar og þar er mikill jarðhiti og margir hverir. Eyjan er þekkt fyrir ræktun á kapers og múskatvín.

Tilvísanir 

Ítalskar eyjar
Eyjar í Afríku
Eldfjöll á Ítalíu
Eyjar í Miðjarðarhafi
Sikiley
Brönugrasaætt

Brönugrasaætt er stærsta ætt blómplantna, og telur um 28.000 tegundir, en
ekki er hún að sama skapi fyrirferðarmikil í gróðri; oftast vaxa brönugrös
dreift og í litlum stofnum.

Öll lifa brönugrösin í sambýli við rótarsvepp sem sér þeim að verulegu leyti, og stundum alveg, fyrir vatni og steinefnum. Fræin eru örsmá og mjög frábrugðin venjulegum fræjum.

Tilvísanir 

Brönugrasaætt
Kringlukast

Kringlukast er frjálsíþróttagrein þar sem kastað er tveggja kílóa disk.

Íþróttin er gömul svo sem dæma má af styttunni Discobolus eftir Myron frá um 500 f.Kr.

Nústandandi heimsmet er 74,08 m sett af Þjóðverjanum Jürgen Schult 6. júní 1986 og elsta standandi heimsmet í frjálsum íþróttum (í karlaflokki). Heimsmet í kvennaflokki heldur Gabriele Reinsch frá Þýskalandi frá '88 uppá 76,80 m en í kvennaflokki vega diskarnir aðeins 1 kíló.

Frjálsar íþróttir
Purpuri

Purpuri eru ýmsir litir á milli rauðs og blás. Nafnið hans kemur frá purpuraskelinni, sem liturinn var upprunalega unninn úr.

Litir
Öxar við ána

Öxar við ána, einnig þekkt sem þingvallasöngur, er íslenskt þjóðlag. Lagið er eftir Helga Helgason en textinn er eftir Steingrím Thorsteinsson.

Texti 

Öxar við ána, árdags í ljóma,
upp rísi þjóðlið og skipist í sveit.
Skjótum upp fána, skært lúðrar hljóma,
skundum á Þingvöll og treystum vor heit.
Fram, fram, aldrei að víkja.
Fram, fram, bæði menn og fljóð.
Tengjumst tryggðaböndum,
tökum saman höndum,
stríðum, vinnum vorri þjóð.

Þjóðlög
Stóri pokasvifíkorni

Stóri pokasvifíkorni (fræðiheiti: Petauroides volans) er stórt svífandi pokadýr sem finnst í skógum í Suðaustur-Ástralíu.

Tenglar 

Pokadýr
Gleraugnaslanga

Gleraugnaslanga (fræðiheiti: Naja naja) er tegund slanga sem finnast í Indlandi, Pakistan, Bangladess, Srí Lanka, Nepal og Bútan. Hún eru ein fjögurra tegunda snáka sem valda flestum snákabitum í Indlandi.

Heimildir

Tilvísanir 

Slöngur
RCA Records

RCA Records er bandarískt hljómplötufyrirtæki í eigu Sony Music Entertainment. Það er eitt af aðal fjóru félögunum undir Sony Music, ásamt fyrrum samkeppnisaðila, Columbia Records. Hin tvö eru Arista Records og Epic Records. Félagið hefur gefið út tónlist af ýmsum toga, þar með talið popp, klassísk, rokk, hipphopp, raf, R&B, blús, djass og kántrí. RCA Records var stofnað árið 1900 sem gerir það að næst elsta plötufyrirtækinu í sögu Bandaríkjanna, á eftir Columbia sem var stofnað árið 1889. Það var síðan keypt af Radio Corporation of America (RCA) árið 1929 sem það dregur nafnið sitt frá. Nokkrir þekktir listamenn sem hafa starfað hjá félaginu eru m.a. Elvis Presley, David Bowie, The Kinks, Nina Simone, Diana Ross, Harry Belafonte, ABBA og Sam Cooke.

Tilvísanir

Tenglar 
 Vefsíða RCA Records

Tónlistarútgáfa
Columbia Records

Columbia Records er bandarískt hljómplötufyrirtæki í eigu Sony Music Entertainment. Það var stofnað 15. janúar 1889 sem gerir það að elsta félaginu í upptökubransanum, og því næst stærsta í framleiðslu platna. Frá 1961 til 1991 voru hljómplötur utan Norður-Ameríku gefnar út undir nafninu CBS Records til að koma í veg fyrir rugling á Columbia Graphophone Company, sem var í eigu EMI. Columbia er eitt af aðal fjóru félögunum undir Sony Music. Hin verandi Arista Records, Epic Records og RCA Records sem er fyrrum samkeppnisaðili þess.

Nokkrir listamenn og hljómsveitir sem hafa unnið með Columbia eru m.a. AC/DC, Adele, Aerosmith, Louis Armstrong, Leonard Bernstein, Beyoncé, David Bowie, Mariah Carey, Johnny Cash, The Chainsmokers, The Chicks, The Clash, Tyler, the Creator, Leonard Cohen, Miles Davis, Doris Day, Neil Diamond, Céline Dion, Bob Dylan, Duke Ellington, Billie Holiday, Billy Joel, Janis Joplin, George Michael, Willie Nelson, Pink Floyd, Iggy Pop, Frank Sinatra, Simon & Garfunkel, Bruce Springsteen, Barbra Streisand, Andy Williams, auk fjölda annarra.

Tilvísanir

Tenglar 
 Vefsíða Columbia Records

Tónlistarútgáfa
Nationalencyklopedin

Nationalencyklopedin er alfræðiorðabók á sænsku um almenn málefni. Greinar hennar eru almennt taldar áreiðanlegar, nákvæmar og vel skrifaðar.

Tengt efni 

 Encyclopædia Britannica

Alfræðiorðabækur
Viktor Örlygur Andrason

Viktor Örlygur Andrason (fæddur 5. febrúar 2000) er íslenskur knattspyrnumaður fyrir Víkingur Reykjavík og leðurgerðarmaður. Hann spilar miðju en getur þó spilað allar stöður. Viktor Örlygur fæddist í Danmörku en flutti á ungum aldri til Íslands, fyrst í Kópavoginn en hefur nær alla sína ævi búið í Reykjavík. Þar hefur hann spilað með uppeldisfélaginu sínu, Víkingur Reykjavík frá því hann var lítill.
Miðstöð borgaralegs frelsis

Miðstöð borgaralegs frelsis (úkraínska: Центр Громадянських Свобод; umritað Tsjentr Hromadjanskykh Svobod) eru mannréttindasamtök í Úkraínu sem leidd eru af lögfræðingnum Oleksöndru Matvíjtsjúk. Samtökin voru stofnuð í Kænugarði árið 2007.

Samtökin hlutu friðarverðlaun Nóbels árið 2022 ásamt Ales Bjaljatskí og rússnesku mannréttindasamtökunum Memorial. Þetta eru fyrstu Nóbelsverðlaunin sem renna til úkraínsks borgara eða samtaka.

Miðstöð borgaralegs frelsis vinnur að því að leggja fram frumvörp að lagabreytingum til að gera Úkraínu lýðræðislegri og auka stjórn almennings á löggæslu og dómkerfi landsins. Samtökin eru jafnframt í forsvari alþjóðlegra herferða til lausnar fólks sem hefur verið ólöglega fangelsað í Rússlandi og á hernámssvæðum Rússa á Krímskaga og í Donbas. Ein helsta áhersla samtakanna er að uppfæra hegningarlög Úkraínu.

Frá því að innrás Rússa í Úkraínu hófst árið 2022 hefur Miðstöð borgaralegs frelsis fengist við að kortleggja stríðsglæpi rússneska innrásarhersins. Við veitingu Nóbelsverðlaunanna sagði Nóbelsnefndin það starf ómetanlegt svo hægt yrði að draga hina seku til ábyrgðar.

Tilvísanir

Handhafar friðarverðlauna Nóbels
Úkraínsk mannréttindasamtök
Ales Bjaljatskí

Ales Víktaravítsj Bjaljatskí (hvítrússneska: Алесь Віктаравіч Бяляцкі; f. 25. september 1962) er hvítrússneskur aðgerðasinni sem er þekktur fyrir störf sín með Vjasna-mannréttindamiðstöðinni. Bjaljatskí vann til friðarverðlauna Nóbels árið 2022 ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum Memorial og Miðstöð borgaralegs frelsis frá Úkraínu.

Bjaljatskí hefur setið í fangelsi í heimalandi sínu frá 14. júlí 2021 vegna meintra skattsvika. Málsvarar mannréttindahreyfinga telja fangelsisdóm hans pólitíska ofsókn og skilgreina Bjaljatskí því sem samviskufanga.

Æviágrip
Ales Bjaljatskí er menntaður í bókmenntafræði og tók þátt í andófsaðgerðum gegn stjórn Sovétríkjanna á 8. áratug 20. aldar. Eftir að Sovétríkin liðu undir lok hélt Bjaljatskí áfram andófsaðgerðum gegn stjórnvöldum og baráttu í þágu mannréttinda í nýsjálfstæða lýðveldinu Hvíta-Rússlandi.

Árið 1996 stofnaði Bjaljatskí mannréttindasamtökin Vjasna („Vor“ á hvítrússnesku) sem viðbrögð gegn aðgerðum hvítrússnesku lögreglunnar eftir mótmæli gegn einræðisherranum Alexander Lúkasjenkó. Samtökin berjast gegn mannréttindabrotum hvítrússneskra stjórnvalda og pyntingum fanga.

Bjaljatskí hefur margsinnis verið fangelsaður fyrir störf sín í Hvíta-Rússlandi. Hann var handtekinn þann 4. ágúst 2011 og dæmdur í fjögurra ára fangelsi fyrir að nota bankareikninga sína í Litháen og Póllandi til að fjármagna störf Vjasna. Frá árinu 2003 höfðu hvítrússnesk stjórnvöld neitað að skrá Vjasna og þannig meinað samtökunum að notast við bankareigning í eigin nafni í heimalandinu. Amnesty International taldi réttarhöldin yfir Bjaljatskí ekki réttlát og benti á að sum sönnunargögnin gegn honum hafi verið nafnlaus eða óstaðfest og að yfirheyrslur yfir vitnunum hafi ekki tengsl ákærunum heldur mannréttindastarfi Bjaljatskí og vitnanna sjálfra.

Árið 2013 hlaut Bjaljatskí Václav Havel-verðlaunin, mannréttindaviðurkenningu Evrópuráðsþingsins, við fyrstu veitingu þeirra. Þar sem Bjaljatskí var í fangelsi tók eiginkona hans, Natallía Píntsjúk, við verðlaununum fyrir hans hönd.
 
Þrýstingur frá alþjóðasamfélaginu stuðlaði að því að Bjaljatskí var látinn laus sumarið 2014. Næsta ár flutti hann erindi fyrir mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna í Genf þar sem hann lýsti ofsóknum gegn sér og öðru mannréttindafólki í Hvíta-Rússlandi.

Bjaljatskí var meðal helstu bakherja Svetlönu Tsíkjanovskaju, sem bauð sig fram til forseta Hvíta-Rússlands á móti Lúkasjenkó árið 2020. Lúkasjenkó var lýstur sigurvegari kosninganna en talið er að hann hafi haft rangt við og flest vestræn ríki viðurkenndu ekki niðurstöðu þeirra. Bjaljatskí var handtekinn eftir mótmæli gegn kosningunum 2020 og hefur verið í haldi án dóms og laga síðan þá.

Árið 2022 hlaut Bjaljatskí friðarverðlaun Nóbels ásamt rússnesku mannréttindasamtökunum Memorial og Miðstöð borgaralegs frelsis frá Úkraínu. Nóbelsnefndin sagði verðlaunahafana hafa „sýnt fram á mik­il­vægi þess að halda gagn­rýni á valda­hafa á lofti og vernda grund­vall­ar­rétt­indi borg­ara.“

Tilvísanir

Hvítrússneskir aðgerðasinnar
Handhafar friðarverðlauna Nóbels
Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023

Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2023 verður haldin á Englandi árið 2023 eftir að úkraínska hljómsveitin Kalush Orchestra vann keppnina með lagið Stefania í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2022.
Vegna innrásar Rússa í Úkraínu tóku Englendingar sem lentu í 2. sæti 2022 að sér að halda keppnina. Hún verður haldin í Liverpool Arena, nálægt Albert Dock í Liverpool.

Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva
2023
Hrunið (bók)

Hrunið er íslensk sagnfræðibók frá 2009 eftir Guðna Thorlacius Jóhannesson sem fjallar um bankahrunið á Íslandi.

Íslenskar bókmenntir
Bókaárið 2009
Hæsta hendin

Hæsta hendin var íslensk-dönsk rapphljómsveit sem stofnuð var árið 1996 í Danmörku. Stofnendur og meðlimir voru Íslendingarnir Blaz Roca (Erpur Eyvindarson) og U-Fresh (Unnar Freyr Theodórsson) ásamt dönunum Nick (Nicholas Kvaran) og Raz (Rasmus Berg).

Sveitin gaf út eina samnefnda breiðskífu árið 2005. Rapparinn Proof úr hljómsveitinni D12 var gestarappari í laginu Rautt ljós á barnum á plötunni.

Hæsta hendin kom í fyrsta skipti fram opinberlega þann 11. ágúst árið 2004 í Egilshöll þar sem sveitin hitaði upp fyrir bandaríska rapparann 50 Cent. Sveitin hitaði einnig upp fyrir rapparann Snoop Dogg árið 2005 ásamt Forgotten Lores og Hjálmum.

Meðlimir 
 Erpur Eyvindarson (Blaz Roca)
 Unnar Freyr Theodórsson (U-Fresh)
 Nicholas Kvaran (Nick)
 Rasmus Berg (Raz)

Erpur og Unnar sömdu textana og röppuðu en tónsmiðir sveitarinnar, þ.e. sáu um forritunm hljóðfæraleik og upptökustjórnun, voru danirnir Rasmus Berg (Raz) og Nicholas Kvaran (Nick).

Útgefið efni

Breiðskífur 
 Hæsta hendin (2005)

Tenglar
 Umfjöllun um Hæstu hendina hjá Morgunblaðinu

Tilvísanir

Íslenskar hljómsveitir
Íslenskir rapparar
Grímuskríkja

Grímuskríkja (Geothlypis trichas) er spörfugl sem er útbreiddur í Norður-Ameríku og Mið-Ameríku. Hann á varpstöðvar lengst í norður-Kanada.
Baksíða fuglsins er ólífugræn, bringa gul og magi hvítur. Karlfuglar hafa svart andlit. Lengd grímuskríkju er 11-13 sentimetrar og er þyngd hennar aðeins 8-9 grömm.

Fuglinn er flækingur á Íslandi og fannst hér fyrst 1997 á Reykjanesskaga.

Tilvísanir 

Spörfuglar
Flækingsfuglar á Íslandi
Rafael Orozco Maestre

Rafael José Orozco Maestre (24. mars 1954 – 11. júní 1992), var kólumbískur söngvari og tónskáld sem var  þekktur fyrir vallenato-þjóðlagatónlist.

Hann var myrtur af leigumorðingja Medellin-fíkniefnahringsins en hanna ku hafa átt vingott við kærustu leigumorðingjans.

Útgefið efni 

 1975：Adelante
 1975：Con emoción
 1977 - Binomio de oro
 1977 - Por lo alto
 1978 - Enamorado como siempre
 1978 - Los Elegidos
 1979 - Súper vallenato
 1980 - Clase aparte
 1980 - De caché
 1981 - 5 años de oro
 1982 - Festival vallenato
 1982 - Fuera de serie
 1983 - Mucha calidad
 1984 - Somos vallenato
 1985 - Superior
 1986 - Binomio de oro
 1987 - En concierto
 1988 - Internacional
 1989 - De Exportación
 1990 - De fiesta con binomio de oro
 1991 - De américa
 1992 - Por siempre

Tenglar 

 Spotify
 Discogs
 MusicBrainz
 AllMusic

Kólumbískir söngvarar
Fólk fætt árið 1954
Fólk dáið árið 1992