alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Skottufura

Skottufura (fræðiheiti Pinus balfouriana) er hálendisfura sem er einlend í Kaliforníu, Bandaríkjunum. Tveir aðskildir hópar eru annars vegar í suður Klamath Mountains (subspecies balfouriana) og hinsvegar í suður Sierra Nevada (subspecies austrina). Hún hafði einnig verið tilkynnt í suður Oregon, en það reyndist ranggreint.

Description 

P. balfouriana  verður 10 - 20 m há, einstaka sinnum 35 m, meða bol sem verður að 2 m í þvermál. Barrnálarnar eru 5 saman í búnti (eða stundum fjórar í suður Sierra Nevada) með hálfvaranleg barrslíður,  og 2 - 4 sm langar, gljáandi dökkgrænar að utan, og hvítar að innan; þær haldast í 10–15 ár. Könglarnir eru 6–11 sm langir, dökkfjólubláir í fyrstu og verða rauðbrúnir við þroska, með mjúkum sveigjanlegum köngulskeljum með 1mm gaddi fyrir miðju.

Útbreiðsla 
P. balfouriana er við skógarmörk í 1950-2750 m hæð í Klamath Mountains, og 2300-3500 m hæð í Sierra Nevada.

Aldur 
Það er talið að P. balfouriana geti náð allt að 3000 ára aldri í Sierra Nevada, þó er hæsti staðfesti aldur 2110 years. Í Klamath-fjöllum er aldur aðeins að 1000 árum.

Skyldar tegundir 
P. balfouriana er náskyld broddfurum, í undirættkvíslinni Balfourianae; hún hefur blandast Pinus longaeva í ræktun, en engir blendingar þekkjast í náttúrunni.

Tilvísanir

Viðbótarlesning 
  , with illustrations by Carl Eytel – Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", California State Library Foundation, Bulletin No. 95, pp. 17-20  retrieved Nov. 13, 2011, Lanner, R.M. 2007 The Bristlecone Book, Ronald M Lanner, Mountain Press 2007 p. 14
 Bailey, D. K. 1970. Phytogeography and taxonomy of Pinus subsection Balfourianae. Ann. Missouri Bot. Gard. 57: 210–249.
 Mastrogiuseppe, R. J. & Mastrogiuseppe, J. D. 1980. A study of Pinus balfouriana Grev. & Balf. (Pinaceae). Systematic Botany 5: 86–104.
 Richardson, D. M. (ed.). 1998. Ecology and Biogeography of Pinus. Cambridge University Press, Cambridge. 530 p. .
 Fryer, Janet L. (2004). "Pinus balfouriana". Fire Effects Information System (FEIS). US Department of Agriculture (USDA), Forest Service (USFS), Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory – via https://www.feis-crs.org/feis/.

Ytri tenglar 
 Calflora: Pinus balfouriana CalFlora Database: Pinus balfouriana (foxtail pine)
 Gymnosperm Database — Pinus balfouriana
 USDA Plants Profile for Pinus balfouriana (foxtail pine) 
 Arboretum de Villardebelle — photos of cones
 High Elevation White Pine Educational Website: Pinus balfouriana
 Conifercountry.com: Foxtail Pines in Northwest California
 Pinus balfouriana in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley

Furur
Barrtré
2. deild kvenna í knattspyrnu 1986

Leikar í 2. deild kvenna í knattspyrnu hófust í 5. sinn árið 1986.

A riðill

Liðin

Staðan í deildinni

Stigatafla 

 Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur

Töfluyfirlit

Markahæstu leikmenn

B riðill

Liðin

Staðan í deildinni

Stigatafla 

 Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur

Töfluyfirlit

Markahæstu leikmenn

Úrslit

Heimild 
 Úrslit - staða KSÍ.
 
 
 
 Iceland - Women's championships 1986 Rsssf (en).

Tilvísanir og heimildir 

 

1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi
Knattspyrna á Íslandi
Rindafura

Rindafura (fræðiheiti Pinus longaeva), er langlíf tegund af furu sem finnst í háfjöllum Kaliforníu, Nevada, og Utah.

Lýsing
Rindafura verður lítið til meðalstórt tré, 5-15 m há og með bol að 2.5-3.6 m í þvermál. Börkurinn er skær rauðgulur, þunnur og hreistraður neðantil. Nálarnar eru 5 saman í knippi, harðar og aðlægar, 2,5 til 4 sm langar, grænar til blágrænar að utan, með loftaugarák í hvítri rönd að innan. Blöðin (nálarnar) eru þau langlífustu sem þekkjast hjá nokkurri plöntu, sum geta lifað í 45 ár (Ewers & Schmid 1981).

Þessi fornu tré eru hnúskótt og kræklótt, sérstaklega hátt til fjalla, og er með rauðbrúnan börk með djúpum sprungum. Eftir því sem tréð eldist getur það tapað stórum hluta lifandi barkar. Á mjög gömlum trjám er oft einungis mjó rönd af lifandi berki sem tengir ræturnar við örfáar lifandi greinar.

Könglarnir eru egglaga til sívalningslaga, 5-10 sm langir og 3-4 sm breiðir lokaðir, grænir eða purpuralitir fyrst og verða matt rauðgulir við þroska eftir 16 mánuði, með fjölda þunnra, fíngerðra hreisturblaðka, hver með 2-5mm gaddi. Opnir könglarnir eru 4-6 sm breiðir, og losna fræin straks við opnun. Þau eru 5mm löng með 12-22 mm væng; þeu dreifast aðallega með vindi, en er einnig dreift af Nucifraga columbiana.

Tegundin er sérstaklega viðkvæm fyrir villieldi, og skaðast jafnvel af vægum bruna. Það kviknar auðveldlega í kvoðuríkum berkinum, og eldur sem nær í krónuna drepur tréð auðveldlega. Hinsvegar er tegundin einstaklega þolin að öðru leyti og breiðist hún út aftur eftir slíka elda. Villieldar eru einnig sjaldgæfir á vaxtarstöðum tegundarinnar.

Aldur

Eintak af rindafuru í "White Mountains" í Kaliforníu voru mæld af Tom Harlan, rannsakandi hjá Laboratory of Tree-Ring Research, og reyndist 5068 ára gamalt. Nákvæmri staðetningu trésins er haldið leyndri af Harlan. Það er þá langlífasta tré (sem ekki er klónn) í heiminum.

Fyrrverandi methafi tegundarinnar, "Methuselah", er einnig staðsettur í Ancient Bristlecone Pine Forest í "White Mountains" í Kaliforníu. Methuselah er  4,850 ára gamalt. Nákvæmri staðsetningu þess er einng haldið leyndri.

Meðal trjánna á White Mountain, eru elstu trén á norðurhlíðum, að jafnaði 2000 ára, samanborið við jafnaðaraldur upp á 1000 ár á suðurhlíðum. Veðurfar og ending viðarins gerir að trén geta staðið löngu eftir að þau eru dauð og standa 7000 ára gömul tré við hlið lifandi trjáa.

Tilvísanir
This article incorporates text from the ARKive fact-file "Pinus longaeva" under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License and the GFDL.

Ytri tenglar
Pinus longaeva  media at ARKive Edit this at Wikidata
 The ancient bristlecone pine
 Photo of cone (scroll to bottom of page)
 High elevation white pine educational website: Pinus longaeva
 Aeon Magazine longform article on Bristlecone pines 

Furur
Barrtré
Bill Murray

William James Murray (fæddur 21 september, 1950) er bandarískur leikari og rithöfundur. Hann kom fyrst fram í Saturday Night Live,og lék síðan í grínmyndum - þar á meðal Meatballs (1979), Caddyshack (1980), Stripes (1981), Tootsie (1982), Ghostbusters (1984), Scrooged (1988), Ghostbusters II (1989), What About Bob? (1991), og Groundhog Day (1993). Hann einnig meðleikstýrði Quick Change (1990).

Murray fæddist 21. september 1950 í Evanston, Illinois, og var móðir hans Lucille (áður Collins), pósthúsdama, og Edward Joseph Murray II, timbursölumaður. Hann ólst upp í Wilmette, Illinois, úthverfi norður af Chicago.

Kvikmyndir

Bíómyndir

Sjónvarp

Útvarp

Tölvuleikir

Tilvísanir

Bandarískir leikarar
Alexander Jarl

Alexander Jarl er íslenskur rappari og ryþmablús-tónlistarmaður. 

Hann hefur gefið út fjölda laga og tónlistarmyndbanda og unnið með tónlistarmönnum á borð við Aron Can og fleirum. Árið 2017 komst plata hans, Ekkert er eilíft, í annað sæti Tónlistans.

Tenglar

Tilvísanir

Íslenskir tónlistarmenn
Ungverski sósíalistaflokkurinn

Magyar Szocialista Párt („Ungverski sósíalistaflokkurinn“, MSZP) er sósíaldemókratískur flokkur í Ungverjalandi, stofnaður 1989, og hefur flokkurinn oft verið við völd í landinu, ýmist einn eða með öðrum flokkum fram til 2010. Hann er afkomandi kommúnistaflokksins MSzMp (Magyar Szocialista Munkáspárt) sem stýrði Ungverjalandi fram til 1989. Ekki má rugla flokkinum við Magyar Kommunista Munkáspárt, sem einnig er afsprengi af MSZMP, en er minni flokkur.

Ytri tenglar 
 Heimasíða flokksins

 
Ungverskir stjórnmálaflokkar
Stofnað 1989
Olympe de Gouges

Olympe de Gouges (7. maí 1748 - 3. nóvember 1793) var franskt leikskáld og  andófsmaður sem barðist fyrir femínisma og fyrir afnámi þrælahaldi. Ritsmíðar hennar voru þekkar og náðu til stórs hóps. Hún hóf feril sem leikskáld í kringum 1780 á tímum þar sem mikil spenna var í stjórnmálum í Frakklandi og því hóf hún afskipti af stjórnmálum. Hún talaði tæpitungulaust á móti þrælaverslun í frönsku nýlendunum árið 1780 og hóf á sama tíma að rita pólitíska bæklinga.  Hún er í dag þekktust fyrir að vera ein af fyrstu femínistunum sem kröfðust jafnréttis karla og kvenna. Árið 1791 gaf hún út yfirlýsingu um réttindi kvenna og kvenkyns borgara.
Olympe de Gouges var fangelsuð og  hálshöggvin í fallöxi á tímum Ógnarstjórnarinnar fyrir að hafa ráðist í ritum sínum að byltingarstjórninni og fyrir að hafa tengst Girondistum.

Heimildir
 French Feminists and the Rights of 'Man': Olympe de Gouges's Declarations eftir Joan Wallach Scott, History Workhop Journal, 1989  
 Olympe de Gouges – halshöggs för sin feminism,Jenny Sonesson, Liberala kvinnor,2009-01-25 
 Olympe de Gouges (vefsíða á ensku með æfiágripi og ritum)
 Man, are you capable of being just? Fighting for Womens Right now and then, Lesley Curtis, 2013

Franskir byltingarmenn
Franskir femínistar
Vichai Srivaddhanaprabha

Vichai Srivaddhanaprabha (taílenska: วิชัย ศรีวัฒนประภา, fæddur 5. júní 1958 sem Vichai Raksriaksorn, látinn 27. október 2018) var taílenskur viðskiptajöfur og stofnandi fríverslunarkeðjunnar King Power.

Srivaddhanaprabha var 7. ríkasti maður Taílands. Konungur Taílands, Bhumibol Adulyadej, veitti honum nafn sitt árið 2012 sem þýðir ljós dýrðar framþróunar. Srivaddhanaprabha keypti enska úrvalsdeildarfélagið Leicester City árið 2010. Leicester varð meistari tímabilið 2015-2016. Árið 2017 keypti hann félagið OH Leuven í Belgíu.

Srivaddhanaprabha lést ásamt fjórum öðrum í þyrluslysi haustið 2018 rétt fyrir utan heimavöll Leicester City FC; King Power Stadium. Það tíðkaðist hjá honum að yfirgefa völlinn í þyrlunni eftir leiki.

Heimild

 

Taílenskir athafnamenn
Joan Wallach Scott

Joan Wallach Scott (f. 18. desember 1941) í Brooklyn, New York er bandarískur sagnfræðingur sem rannsakar sögu Frakklands og er þekkt fyrir framlag sitt til kynjasögu og hugmyndasögu. Hún er Professor Emerita í félagsvísindadeild í Institute for Advanced Study í Princeton í New Jersey. Meðal rita hennar er greinin "Gender: A Useful Category of Historical Analysis" sem birtist árið 1986 í ritinu American Historical Review.

Nokkur ritverk eftir Joan Wallach Schott
  “Gender: A Useful Category of Historical Analysis”
 French Feminists and the Rights of 'Man': Olympe de Gouges's Declarations eftir Joan Wallach Scott, History Workhop Journal, 1989 

Bandarískir sagnfræðingar
Pinus kesiya

Pinus kesiya er ein af útbreiddustu furum Asíu. Útbreiðslan er frásuðri og austri frá Khasi-hæðum í norðaustur Indverska fylkinu Meghalaya, til norður Thaílands, Filippseyja, Búrma, Kambódía, Laos, syðst í Kína, og Víetnam. Hún er mikilvæg í skógrækt annarsstaðar í heiminum, þar á meðal í suður Afríku og Suður-Ameríku.

Tvö afbrigði eru viðurkennd;
Pinus kesiya var. kesiya sem hefur samheitið Pinus insularis var. khasyana.
Pinus kesiya var. langbianensis (A.Chev.) Gaussen ex N.-S.Bu, er stundum talið eigin tegund Pinus insularis.

Litningatalan er 2n = 24.

Tilvísanir

Ytri tenglar
 Gymnosperm Database: Pinus kesiya
 Suitability of Pinus kesiya for tree-ring analyses
 "Luzon Tropical Forests". Terrestrial Ecoregions. World Wildlife Fund.
 Pinus kesya í Flora of China @ efloras.org

Furur
Þallarætt
Pinus massoniana

Pinus massoniana  (Á kínversku: 馬尾松) er furutegund, ættuð frá Taívan, og stóru svæði í mið og suður Kína, þar á meðal Hong Kong, og norður Víetnam, og vex hún á láglendi upp í 1500m hæð, þó sjaldan upp í 2000m hæð.

Tvö eða þrjú afbrigði eru viðurkennd:
 Pinus massoniana var. massoniana: Samnefni þessa afbrigðis eru: Pinus argyi, Pinus canaliculata, Pinus cavaleriei, Pinus crassicorticea, Pinus nepalensis J.Forbes og Pinus sinensis D.Don.
 Pinus massoniana var. hainanensis W.C.Cheng & L.K.Fu:  Þessu afbrigði var fyrst lýst 1975.
 Pinus massoniana var. shaxianensis D.X.Zhou: Aljos Farjon viðurkennir ekki þetta afbrigði og telur það til var. massoniana.

Myndir

Tilvísanir

Heimildir 
 
 Pinus massoniana - Plants For A Future database report

Furur
Barrtré
Jacques Delors

Jacques Delors (f. 20. júlí 1925) er franskur hagfræðingur og stjórnmálamaður úr Sósíalistaflokknum. Hann var fjármálaráðherra Frakklands frá 1981 til 1984 og borgarstjóri Clichy-la-Garenne frá 1983 til 1984. Hann er þó þekktari fyrir störf sín hjá Evrópusambandinu: Hann var forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins frá 1985 til 1995 og stofnaði hugveitu undir nafninu „Okkar Evrópa – Jacques Delors-stofnunin“ (franska: Notre Europe - Institut Jacques Delors) til þess að huga að sameinaðri Evrópu árið 1996. Delors þótti vænlegur til sigurs í frönsku forsetakosningunum árið 1995 en öllum að óvörum neitaði hann að bjóða sig fram.

Framkvæmdastjórn Delors er gjarnan talin sú farsælasta og afkastamesta í sögu Evrópusambandsins. Á forsetatíð Delors voru Einingarlögin og Maastrichtsáttmálinn undirrituð og Evrópusambandið ásamt sameiginlegum markaði í núverandi mynd varð til. Einnig var Schengen-samstarfið stofnað, Spánn og Portúgal fengu aðild að sambandinu og sameiginlegri landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins var umbreytt með stofnun evrópskra matarbanka.

Delors var einn helsti hvatamaðurinn að upptöku sameiginlegs gjaldmiðils fyrir Evrópusambandið, sem var gert með upptöku evrunnar árið 2004. Í seinni tíð hefur hann þó lýst yfir efasemdum um upptöku evrunnar og í evrópsku skuldakreppunni gagnrýndi hann stjórnendur Seðlabanka Evrópu fyrir að vilja ekki aðstoða verst settu ríkin af ótta við verðbólgu.

Árið 2015 var Delors sæmdur heiðursborgari Evrópu. Hann er þriðji maðurinn sem hefur verið sæmdur þeim titli, á eftir Jean Monnet og Helmut Kohl.

Tilvísanir

Evrópuþingmenn
Fjármálaráðherrar Frakklands
Forsetar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins
Franskir hagfræðingar
Sigríður J. Friðjónsdóttir

Sigríður J. Friðjónsdóttir (f. 1961) er ríkissaksóknari Íslands. Hún tók við embættinu 4. apríl 2011 og var skipuð af Ögmundi Jónassyni innanríkisráðherra.

Sig­ríður lauk embætt­is­prófi í lög­fræði frá Há­skóla Íslands 1986 og lærði til Breskra málaflutningaréttinda í Uni­versity Col­l­e­ge London árið 1987.

Hún hef­ur verið sak­sókn­ari við embætti rík­is­sak­sókn­ara frá 10. ág­úst 1998, og var vara­rík­is­sak­sókn­ari frá 1. sept­em­ber 2008.

Tilvísun 
Íslenskir lögfræðingar
Íslenskir saksóknarar

Íslenskar konur
Fólk fætt árið 1961
Valtýr Sigurðsson

Valtýr Sigurðsson (f. 1945) er íslenskur lögfræðingur, fyrrverandi for­stjóri Fang­els­is­mála­stofn­un­ar og fyrrum ríkissaksóknari.

Hann starfaði sem dómarafulltrúi hjá bæjarfógetanum (sýslumanninum) í Keflavík frá 1971 til 1980. Þar stýrði hann upphafi rannsóknar í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu. Hann var héraðsdómari í Keflavík og Gullbringursýslu frá 1980 til 1988. Hann gegndi stöðu borgarfógeta í Reykjavík frá 1988 til 1992, embætti sem í dag fellur undir héraðsdóm. Frá 1992 til 2004 starfaði hann sem héraðsdómari í Reykjavík.

Valtýr gegndi stöðu forstjóra Fang­els­is­mála­stofn­un­ar frá 2004 til 2008 og stöðu ríkissaksóknara frá 1. janúar 2008 til 1. apríl 2011.

Tilvísanir

Íslenskir saksóknarar

Fólk fætt árið 1945
Íslenskir lögfræðingar
Íslenskir dómarar
Berbaloðapi

Berbaloðapi (fræðiheiti: Macaca sylvanus), er tegund af austuröpum sem er einstök fyrir útbreiðslu sína fyrir utan Asíu. Finnst hann í Atlasfjöllum í Alsír og Marokkó ásamt litlum hópum af óþekktum uppruna í Gíbraltar.

Loðapar borða aðallega plöntur og skordýr og finnast þeir í fjölda búsvæða. Karldýr verða um 25 ára og kvendýr að 30 ára.

Lýsing
Berbaloðapi er gulbrúnn til grár með ljósari feldi á kviði. Kvendýr eru að jafnaði 55 sm langur og karlar um 63 sm. Vigtin er 9,9 ± 1,03 kg hjá kvendýrum og 14,5 ± 1,75 kg hjá körlum. Andlitið er dökkbleikt og er rófan stutt (), getur verið frá 4 til 22mm. Karlarnir hafa oft lengri rófurnar. Framleggirnir eru lengri en afturleggirnir. Kvendýrin eru minni en karldýrin.

Vistfræði
Berbaloðapi finnst aðallega í Atlas og Rif-fjallgörðunum í Marokkó og Alsír. Þetta er eina tegundin af loðöpum sem hefur útbreiðslu fyrir utan Asíu. Búsvæðin eru breytileg; sedrus, eikar og furuskógar, graslendi og runnar, sem og gróðursæl urð.

Fæðan er blanda af plöntum og skordýrum. Næstum allir hlutar plantnanna eru étnir. Þeir veiða og éta skordýr, sporðdreka, köngulær, ánamaðka, snigla og jafnvel halakörtur.

Það finnast sannanir fyrir verslun með berbaloðapa síðan jafnvel á járnöld. Leifar þeirra hafa fundist í Emain Macha í Írlandi, frá að minnst kosti 95 BC; járnaldarvirkið Titelberg í Lúxembourg; og tvemur rómverskum stöðum í Bretlandi.

Tilvísanir

Ytri tenglar
ARKive - images and movies of the Barbary macaque (Macaca sylvanus) 
Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Barbary Ape". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.

Apar
Héraðssaksóknari

Héraðssaksóknari er einn af handhöfum ákæruvaldsins á Íslandi. Ákæruvald á Íslandi er tveimur stigum og fer héraðssaksóknari með lægra ákæruvaldsstig en ríkissaksóknari með efra ákæruvaldsstig. 

Embættið fer með ýmis brot á stigi héraðsdóms en fer það að auki með rannsókn og saksókn alvarlegra skattalaga- og efnahagsbrota, brota gegn valdstjórninni og brota starfsmanna lögreglu.

Við stofnun tók embættið yfir starfsemi sérstaks saksóknara sem hafði rannsakað brot tengd efnahagshruninu 2008.

Héraðssaksóknari er Ólafur Þór Hauksson og varahéraðssaksóknari Kolbrún Benediktsdóttir.

Tilvísanir 

Opinberar stofnanir á Íslandi
2. deild kvenna í knattspyrnu 1987

Leikar í 2. deild kvenna í knattspyrnu hófust í 6. sinn árið 1987.

A riðill

Liðin

Staðan í deildinni

Stigatafla 

 Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur

Töfluyfirlit

Markahæstu leikmenn

B riðill

Liðin

Staðan í deildinni

Stigatafla 

 Útskýringar: L = Leikir spilaðir, U = Leikir sigraðir, J = Leikir sem lauk með jafntefli, T = Tapaðir leikir, Sk = Mörk skorðuð, Fe = Mörk fengin á sig, Mm = Markamunur

Töfluyfirlit

Markahæstu leikmenn

Úrslit

Heimild 
 Mótalisti KSÍ.
 
 
 
 Iceland - Women's championships 1987 Rsssf (en).

Tilvísanir og heimildir 

 

1. deild kvenna í knattspyrnu á Íslandi
Knattspyrna á Íslandi
Búrgundíska

Búrgundíska er útdautt austurgermanskt tungumál sem Búrgundar töluðu á 5. til 7. öld í suð-austur Frakklandi; Búrgund.

Lítið er vitað um málið. Líklega er það germanskt og skylt gotnesku.

Ritheimildir eru flokkaðar í þrennt.

 Einstök nöfn fengin frá legsteinum og nöfnum konunga á sleginni mynt.
 Stuttar áletranir á nælum og öðrum litlum málmhlutum (t.d. sögnin uþfnþai og af þessu má ætla að málið hafi inniborið óraddað tannvaramælt önghljóð þótt þess séu dæmi að þ hafi táknað ð í fornum textum)
 Nokkur lagaleg orð úr Lex Burgundia (svo sem  wittimon = gifting, væntanlega sama orð og wedding í ensku).

Aðrar heimildir óbeinar eru:
 Örnefni og staðaheiti, það augljósasta auðvitað Burgundy-hérað í Frakklandi, en annars er ekki auðvelt að greina heiti úr máli Búrgunda frá heitum annara þýskra þjóðflokka.
 Áætluð áhrif á eru á frönsku í suðausturhlutanum og svissneska frönsku en fátt er vitað með vissu.

Útdauð tungumál
Svetlana Aleksíevítsj

Svetlana Alexandrovna Aleksíevítsj (f. 31. maí 1948) er hvítrússneskur rannsóknarblaðamaður, rithöfundur og sagnfræðingur sem skrifar á rússnesku. Hún hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels árið 2015 fyrir rit sín, sem að sögn dómnefndarinnar „lýsa þján­ing­um og um leið hug­rekki á okk­ar tím­um“. Bækur hennar eru margar sagnfræðirit sem unnar eru upp úr viðtölum og öðrum munnlegum heimildum.

Aleksíevítsj er þekkt fyrir áhrifamiklar greinar sínar og prósa. Í þeim hefur hún skrifað um helstu stórviðburði í sögu Sovétríkjanna og Hvíta-Rússlands, meðal annars um kjarnorkuslysið í Tsjernobyl og innrás Sovétríkjanna í Afganistan. Á áttunda áratugnum byrjaði hún að taka upp viðtöl við konur sem gegndu herþjónustu í seinni heimsstyrjöldinni fyrir dagblað sem hún starfaði þá hjá. Upp úr viðtölunum vann hún bókina Hið ókvenlega andlit stríðsins. Hún fékk bókina ekki gefna út fyrr en árið 1985 þar sem hún fjallaði þar um ýmsar hörmungar og ódæðisverk þar sem stjórn Sovétríkjanna var í aðalhlutverki.

Aleksíevítsj hefur sætt ofsóknum í Hvíta-Rússlandi frá því að Alexander Lúkasjenkó tók þar við völdum eftir sjálfstæði ríkisins frá Sovétríkjunum. Hún flúði landið árið 2000 og bjó í París og í Gautaborg til ársins 2011, en þá flutti hún aftur heim til Minsk. Rit hennar eru ekki birt í Hvíta-Rússlandi en Aleksíevítsj hefur haldið áfram að gagnrýna Lúkasjenkó og hefur meðal annars líkt honum við Stalín.

Tilvísanir

Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels
Hvítrússneskir blaðamenn
Hvítrússneskir rithöfundar
Hvítrússneskir sagnfræðingar
Shirin Ebadi

Shirin Ebadi (persneska: شيرين عبادى‎; f. 21. júní 1947) er íranskur lögfræðingur, fyrrverandi dómari og mannréttindafrömuður. Hún hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 2003 fyrir starf sitt í þágu lýðræðis og mannréttinda, sérstaklega réttinda kvenna, barna og flóttafólks.

Ebadi var starfandi dómari, fyrst kvenna í Íran, þegar íranska byltingin skall á árið 1979. Nýja klerkastjórnin sem tók við völdum leysti hana strax frá störfum þar sem sjaríalög banna konum að vera dómarar. Eftir að hún var rekin úr dómaraembættinu gerðist Ebadi lagaprófessor við Háskólann í Teheran. Hún hóf jafnframt að tala fyrir auknum réttindum kvenna og barna. Málflutningur hennar hjálpaði meðal annars umbótasinnanum Mohammad Khatami að vinna sigur í forsetakjöri landsins árið 1997. Trúarleiðtogar landsins hafa margsinnis fordæmt Ebadi og hún sat mörgum sinnum í fangelsi til ársins 2003.

Meðal þeirra málefna sem Ebadi hefur lagt áherslu á er að konur fái réttindi til jafns við karla í hjónaböndum, til dæmis rétt til skilnaðar og möguleika á forræði yfir börnum sínum. Hún hefur lagt áherslu á að hægt sé að færa íslömsk lög til nútímans án þess að ógna trúnni sjálfri.

Shirin Ebadi hlaut heiðursdoktorsnafnbót félagsvísinda- og lagadeildar Háskólans á Akureyri þann 6. nóvember árið 2004. Árið 2009 hraktist Ebadi frá Íran vegna aukinna ofsókna gegn stjórnarandstæðingum. Sama ár gerðu írönsk stjórnvöld Nóbelsverðlaunin hennar upptæk.

Tilvísanir

Handhafar friðarverðlauna Nóbels
Íranskir lögfræðingar
Pinus krempfii

Pinus krempfii, er sjaldgæf tegund af furu, einlend í miðhálendi Víetnam í Da Lat–Nha Trang svæðinu. Hún er óvenjuleg að því leyti að hún hefur flatar nálar. Vegna þessa er hún sett í eigin undirættkvísl, Krempfianae. Nálarnar eru tvær saman og 4 - 5 sm langar.
Hún verður yfirleitt um 40 metra há. Bolurinn er beinn, og getur náð 3 til 4 metra þvermáli, og myndar oft vængrót(?) (). Börkurinn er grábrúnn til grár, sléttur á ungum trjám og hrjúfur og hreistraður á stærri og eldri trjám, með óreglulegum flögum aðskildum með grunnum sprungum.

Tilvísanir

Furur
Barrtré