alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Hundaætt

Hundaætt er ætt spendýra, sem eru kjötætur og alætur. Til hennar teljast hundar, úlfar, sléttuúlfar, sjakalar og refir. Þessi dýr eiga það m.a. sameiginlegt að ganga öll á tánum.

Flokkun hunda 
Hafa ber í huga að skipting hundaættarinnar í „refi“ og „eiginlega hunda“ er hugsanlega ekki í samræmi við raunverulegan skyldleika þeirra og
að ekki ríkir full sátt meðal fræðimanna um flokkun sumra hundaætta. Nýlegar DNA rannsóknir hafa á hinn bóginn sýnt að skiptingin í undirættir hunda (canini) og refa (vuplini) sé réttmæt, að tveimur ættkvíslum undanskildum: Nyctereutes og Otocyon. Þetta eru hópar utangarðs hundadýra sem eru hvorki náskyld hundum né refum. 

Speothos og Chrysocyon eru frumstæðar ættkvíslir hunda-undirtegundarinnar en færa má rök fyrir því að þær megi setja í eigin hóp út af fyrir sig. Vera má að ættkvíslin Cuon tilheyri í raun undirætt hunda en vísbendingar eru um að ættkvíslirnar alopex og fennecus séu ekki réttmætar ættkvíslir, heldur tilheyri þær báðar ættkvísl refa (vulpes).

Sumir flokka tamda hunda sem tegundina Canis familiaris en aðrir (þ.á m. Smithsonian stofnunin Samtök bandarískra spendýrafræðinga) flokka tamda hunda aftur á móti sem undirtegund úlfa (þ.e. Canis lupus familiaris). 

Rauðúlfurinn er ef til vill sérstök tegund. Og ef til vill einnig Dingóar, sem eru ýmist flokkaðir sem Canis lupus dingo, Canis dingo eða Canis familiaris dingo.

 Eiginlegir hundar (Canini)
 Ættkvísl Canis
 Sléttuúlfur, Canis latrans (einnig nefndir norður-amerískir sléttuúlfar)
 Úlfur, Canis lupus
 Gráúlfur, Canis lupus lupus
 Hundur, Canis lupus familiaris
 Dingó, Canis lupus dingo
 margar aðrar undirtegundir hafa verið lagðar til
 Rauðúlfur, Canis rufus
 Eþíópíu-úlfur, Canis simensis (einnig nefndir Abyssiníu-úlfar, simískir refir og simískir sjakalar) 
 Sjakali
 Gullsjakali, Canis aureus
 Randsíðusjakali, Canis adustus
 Svartbakssjakali, Canis mesomelas
 Ættkvísl Lycaon
 Afrískur villihundur, Lycaon pictus (einnig nefndir afrískur veiðihundur)
 Ættkvísl Cuon
 Cuon alpinus
 Ættkvísl Nyctereutes
 Marðarhundur, Nyctereutes procyonoides
 Ættkvísl Atelocynus
 Atelocynus microtis
 Ættkvísl Speothos
 Búskhundur, Speothos venaticus
 Ættkvísl Chrysocyon
 Gullinhundur, Chrysocyon brachyurus
 (Ættkvísl Dusicyon útdauð)
 (Falklandseyja-refur, Dusicyon australis útdauð)
 Ættkvísl Pseudalopex
 Pseudalopex culpaeus
 Darwins-refur, Pseudalopex fulvipes
 Argentínskur grárefur, Pseudalopex griseus
 Pseudalopex gymnocercus
 Pseudalopex sechurae
 Pseudalopex vetulus
 Ættkvísl Cerdocyon
 Krabbaæturefur, Cerdocyon thous
 Refir (Vulpini)
 Ættkvísl Vulpes
 Rauðrefur, Vulpes vulpes
 Vulpes velox
 Vulpes macrotis
 Vulpes corsac
 Vulpes chama
 Vulpes pallida
 Bengalrefur, Vulpes bengalensis
 Tíbetskur refur, Vulpes ferrilata
 Blanfords-refur, Vulpes cana
 Rueppels-refur, Vulpes rueppelli
 Vulpes corsac
 Eyðimerkurrefur, Vulpes zerda (áður Fennecus zerda)
 Ættkvísl Alopex
 Heimskautarefur, Alopex lagopus
 Ættkvísl Otocyon
 Otocyon megalotis
 Ættkvísl Urocyon
 Grárefur, Urocyon cinereoargenteus
 Eyjarefur, Urocyon littoralis
Eyðimerkurrefur

Eyðimerkurrefurinn var einnig gæluheiti þýska marskálksins Erwin Rommel
Eyðimerkurrefur (fræðiheiti: Vulpes zerda), einnig kallaður fennec-refur, er smágerð tegund refa sem lifir í Eyðimörkum Norður-Afríku (að strandlegjunni undanskilinni) og er auðkenndur á stórum eyrum sínum. Enda þótt sumir fræðimenn flokki eyðimerkurrefinn sem einu tegundina af ættkvíslinni Fennecus, er hann hér flokkaður sem tegund af ættkvísl refa (Vulpes).

Lýsing 
Eyðimerkurrefurinn er minnsta hunddýrið og er einungis um 1,5 kg að þyngd. Refurinn er 20 cm á hæð við herðakamb og lengd skrokksins verður allt að 40 cm. Skottið bætir um það bil 25 cm við líkamslengdina. Eyrun geta verið allt að 15 cm löng. Dýrin líkjast oft gulum sandi eyðimerkurinnar á litinn sem hjálpar þeim að falla inn í umhverfið.

Hin löngu eyru eyðimerkurrefa hjálpa þeim að losa hita. Feldurinn getur endurkastað sólarljósi á daginn en varðveitt hita um nætur. Þykkur feldur verndar þófana frá heitum sandinum.

Hegðun 
Eyðimerkurrefir eru næturdýr. Um nætur veiða þeir sér nagdýr, skordýr, eðlur, fugla og egg til matar. Eyðimerkurrefir svala mestallri vatnsþörf sinni með vökva úr fæðuinni en borða þó stundum ber og lauf til að svala aukalegri vatnsþörf sinni.

Eyðimerkurrefir búa í stórum grenum (allt að 10 metra löngum) og oft með öðrum refum.

Æxlun 
Á vorin, eftir um það bil 50 daga meðgöngu, fæðir kvenkyns eyðimerkurrefur 2-5 afkvæmi. Afkvæmin þarfnast mjólkur móður sinnar í u.þ.b. einn mánuð.

Útbreiðsla 
Eyðimerkurrefir eru sjaldséðir. Þeir eru oft veddir af mönnum, þrátt fyrir að þeir valdi mönnum alls engum skaða.

Tamning 
Eyðimerkurrefurinn er eina afbrigði refa sem hægt er að halda sem gæludýr. Þótt ekki megi líta á þá sem fyllilega tamdar skepnur er þó hægt að halda eyðimerkurrefi á sama hátt og menn halda hunda. Þó þarf að gæta að því að þeir sleppi ekki. Þeir eru snjallir að grafa hvers kyns holur svo að girðingar verða að ná djúpt niður í jörðina. Það er gríðarlega erfitt að ná aftur eyðimerkurrefum sem hafa eitt sinn sloppið. 

Eyðimerkurrefir, sem eru haldnir sem gæludýr, eru venjulega mjög vingjarnlegir í garð ókunnugra og annarra gæludýra. Þeir eru aftur a móti afar iðnir og þurfa að fá útrás fyrir orkuna. Önnur gæludýr geta orðið uppgefin á yfirgengilegri þörf þeirra fyrir að leika sér. Eru þeir eins og margar villtar tegundir rándýra ekki heppilegir sem gæludýr vegna hreyfiþarfar og plássþarfar og lyktar.

Tenglar

Heimildir 

Refir
Gæludýr
Rándýr
ISBN

ISBN (skammstöfun fyrir enska heitið „International Standard Book Number“) er alþjóðlegur staðall til að einkenna bækur og er ætlað allri almennri bókaútgáfu. ISBN kerfið var upphaflega skapað í Bretlandi af bókabúðakeðjunni W H Smith árið 1966 og var þá kallað „Standard Book Numbering“ eða SBN. Það var tekið upp sem alþjóðastaðallinn ISO 2108 árið 1970. Svipað einkenniskerfi, ISSN („International Standard Serial Number“), er notað fyrir tímarit.

Yfirlit 
Allar útgáfur og afbrigði (nema endurprentanir) af prentaðri bók fá sérstakt ISBN númer. Það getur verið 10 eða 13 tölustafa langt og skiptist í fjóra eða fimm hluta: 
 ef það er 13-tölu ISBN, þá hefst röðin á EAN kóda, annaðhvort 978 eða 979,
 útgáfuland eða tungumálanúmer, 
 útgefandi,
 einingarnúmer, og
 prófsumma.

Hinir mismunandi hlutar geta haft mismunandi lengd. þeir eru oftast aðskildir með bandstriki. 

Landsnúmerið er 0 eða 1 fyrir enskumælandi lönd, 2 fyrir frönskumælandi, 3 fyrir þýskumælandi og svo framveigis. Til dæmis er landsnúmer Íslands er 9979. Sjá allan listan .

Útgefandi fær númer frá skrifstofu ISBN í sínu landi og velur sjálfur einingarnúmerið.

Bækur
Staðlar
Prófsumma

Prófsumma eða gátsumma  er tala sem er reiknuð út frá fyrirliggjandi gildum og geymd með þeim. Hlutverk prófsummu er að staðfesta að gögnin séu rétt, ef prófsumma er reiknuð út aftur á sömu gildum ætti hún að vera hin sama og sú fyrri.

Gögnin eru annaðhvort töluleg eða stafastrengir sem litið er á sem töluleg gögn svo að reikna megi prófsummuna. 
Dæmi um prófsummu er níundi stafur kennitölu Íslendinga, sem er fenginn með því að margfalda fyrstu átta tölurnar með 2, 3, 4, 5, 6, 7, 2, 3 frá hægri til vinstri þar sem summan er mátuð við 11. Prófsummur eru mikið notaðar til að sannreyna að stafræn gögn hafi ekki breyst í geymslu eða flutningi og að þeim hafi ekki verið breytt.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Dulritunarprófsumma, dulritunargátsumma

Tengill 
 Jacksum (ókeypis forrit byggt á opnu kerfi til að skapa prófsummur)

Stærðfræði
Gagnaheilindi
ISSN

ISSN er skammstöfun á International Standard Serial Number, átta talna einkennisnúmeri fyrir tímarit. ISSN kerfið var gert að alþjóðlegum staðli ISO 3297 árið 1975.

Tengt efni 
 http://www.issn.org/

ISO staðlar
Piet Hein

Piet Hein (16. desember 1905 - 17. apríl 1996) var danskt skáld, uppfinningamaður og stærfræðingur. Hein notaði leyninafnið Kumbel (sem er forndanskt orð sem merkir "legsteinn").

Ljóð Heins, sem hann kallaði Gruk, eru heimsfræg. Flest þeirra eru skrifuð á dönsku en mörg hafa verið þýdd á önnur tungumál. Gruk eru stutt sposk ljóð, oft ásamt teikningum, sem sameina gleði og sorg, myrkur og ljós. Samanlagt urðu þau milli  7- og 9.000. Eitt það fyrsta og þekktasta er:

Lille kat, lille katlille kat på vejen.Hvis er du, hvis er du?Jeg er sgu min egen.

Hein er einnig þekktur fyrir flatarmálsmyndir, m.a. súperellipsuna. Hann skapaði einnig súpereggið, sem sjá má hjá Egeskov-kastala á Fjóni.

Sem stærðfræðingur hafði Hein mikinn áhuga á spilum. Hann bjó m.a. til spilið Hex árið 1942, upphaflega kallað Polygon.

Bækur 
Hein gaf út yfir 60 bækur, Hér eru nokkrar þeirra fyrstu:
 Gruk: 1. Samling. Kbh, 1940
 Gruk: 2. Samling. Kbh. 1941
 77 Gruk. Kbh. 1941. 
 Den tiende Muse. Kbh. 1941. 
 Vers i Verdensrummet. Kbh. 1941. 
 Kumbels Almanak 1942. Kbh. 1941. 
 Gruk. 3. Samling. Kbh. 1942

Tengt efni 
Piet Hein A/S
dönsk grein um súperellipsuna
ensk grein um Piet Hein 

Hein, Piet
Björk (verslun)

Tóbaks- og gjafavöruverslunin Björk var stofnuð árið 1928 og hefur verið að Bankastræti 6 frá upphafi. Hún gekk upphaflega undir nafninu Bristol, en stofnandi hennar var Guðjón Jónsson bryti. Verslunin var í fyrstu tóbaks- og sælgætisverslun og auk þess voru seld þar frímerki en með tímanum varð hún allt meiri tóbaksverslun en nokkuð annað. Verslunin er nú í eigu Sölva Óskarssonar, athafnamanns og fótboltaþjálfara.

Eitt og annað 
 Sölvi hefur stundum reynt að fara óvenjulega leiðir við að auglýsa verslun sína vegna auglýsingabanns á tóbaksvörum. Ein auglýsing hljóðaði þannig: „Eldspýtur til sölu ásamt fylgihlutum. Verslunin Björk, Bankastræti“. Auglýsingin fékkst ekki birt.

Tilvísanir

Tengill 
 Björk.is
 „Tjaldið í Björk er fallið“, í Fréttablaðinu 2006
 „Sígarettan er stærsta heilbrigðisvandamálið“, í Tímanum 1996

Verslanir í Reykjavík
Íslenskar verslanir
Kanchō

Kanchō er nokkurskonar leikur eða bragð sem notað er í Japan af skólakrökkum.  Bragðið felst í því að taka saman höndum en láta vísifingurnar standa úti og reyna að pota þeim upp á milli rasskinnana á einhverju óaðvitandi.  Þetta háttalag líkist því sem stundum er kallað að bróka (þekkist allavega í Norður-Ameríku og á Íslandi).

Tenglar
 I am a Japanese School Teacher 
 Man arrested for Ddong-Chimming women on the subways of South Korea.
 A website in Japanese that sells kancho T-shirts 
 Kancho NO! 

Japanskir leikir
Kynferðisafbrot
Enrico Fermi

Enrico Fermi (29. september 1901 – 28. nóvember 1954) var einn mesti eðlisfræðingur 20. aldarinnar og sérfræðingur í nifteindum. Fæddur í Róm, sonur Alberto Fermi og Idu de Gattis. 1922 útskrifaðist hann með doktorsgráðu í eðlisfræði frá Háskólanum í Pisa. Meðal afreka hans má nefna uppgötvun hans á lögmálunum sem stjórna eindum er hlýta einsetulögmáli Paulis árið 1926, en þær eru kallaðar Fermíeindir eftir honum, og kenningu hans um beta-hrörnun (1934) sem leiddi til uppgötvunnar kjarnaklofnunar. Hann hlaut nóbelsverðlaunin í eðlisfræði 1938 fyrir rannsóknir sínar á tilbúinni geislun nifteinda og kjarnahvörfum vegna hægfara nifteinda. Í kjölfarið flutti hann til Bandaríkjanna til að flýja Ítalíu fasismans og varð Bandarískur ríkisborgari árið 1944. Þar náði hann miklum árangri í rannsóknum á kjarnaklofnun og framkvæmdi röð tilrauna sem miðuðu að því að framkalla keðjuverkun kjarnaklofnunar. Þetta tókst 2. desember 1942 á veggtennisvelli í Chicago. Í framhaldi af þessu tók hann þátt í Manhattan-verkefninu um smíði fyrstu kjarnorkusprengjunnar. Eftir stríðið tók hann við prófessorsstöðu við Chicago-háskóla og rannsakaði uppruna geimgeisla. Lengdareiningin fermí er kennd við hann.

Heimild 

 Enrico Fermi - Biography

Tengt efni 
 Fermi-þversögnin

Fermi, Enrico
Fermi, Enrico
Alkul

Alkul er lægsti mögulegi hiti samkvæmt kvikfræði klassískrar eðlisfræði. Kelvinkvarðinn notar alkul sem núllpunkt. Á Selsíuskvarðanum er alkul við -273,15 °C , -459,67° á Fahrenheitkvarðanum og við 0 Kelvin.

Við alkul er hreyfing frum- og sameinda í lágmarki, en samkvæmt óvissulögmáli Heisenbergs er aðeins mögulegt að segja til um staðsetningu eindar með líkindadreifingu og því ekki hægt að fullyrða að hraðinn verði núll. Samkvæmt 3. lögmáli varmafræðinnar er þó í reynd ekki mögulegt að ná alkuli.

Eðlisfræði
Hitakvarðar
Gervilimur

Gervilimur er hugtak sem á við um hverskyns líki líkamslims en oftast er átt við stoðtæki sem kemur í stað útlims sem vantar, ýmist vegna slyss, sjúkdóms eða fæðingargalla. Borið hefur á því að hugtakið sé notað um gervigetnaðarlim, þ.e.a.s. dildó.

Stoðtæki
Fermíeind

Fermíeind (einnig kölluð oddskiptaeind) er eind sem hlítir einsetulögmáli Paulis og hefur ekki heiltöluspuna. Allt efni samanstendur af fermíeindum, þ.e.a.s. létteindum (eins og rafeindum) og kvörkum (sem nifteindir og róteindir eru gerðar úr). Eindir samsettar úr fermíeindum geta bæði verið fermíeindir (t.d. þungeindir) eða bóseindir (t.d. miðeindir).

Heimild 
 

Kjarneðlisfræði
Öreindafræði
Þorláksmessa

Þorláksmessa, sem er þann 23. desember, er haldin til minningar um Þorlák hinn helga Þórhallsson biskup í Skálholti.  Hann lést 23. desember 1193 og var þessi messudagur tekinn upp honum til heiðurs og lögleiddur 1199.

Þorláksmessa á sumri
Þorláksmessa á sumri er 20. júlí og var lögleidd 1237 til að minnast þess að þann dag 1198 voru bein Þorláks tekin upp til að nýtast til áheita. Var sumarmessa þessi ein mesta hátíð ársins á Íslandi fyrir siðaskipti.

Útnefning Þorláks sem dýrlingur
Jóhannes Páll páfi II útnefndi Þorlák verndardýrling Íslands með tilskipun 14. janúar 1984 og er hann um leið verndari Kristskirkju í Reykjavík. Þorlákur er eini íslenski dýrlingurinn í kaþólskri trú sem hefur hlotið staðfestingu páfa.

Þorláksmessa á okkar tímum
Á seinni tímum hefur Þorláksmessa orðið hluti af jólaundirbúningnum. Margir  ljúka við að skreyta hús og híbýli og aðrir hafa þann sið að skreyta jólatréð á þessum degi. Á Þorláksmessukvöld í Reykjavík hefur skapast sú hefð að ganga friðargöngu niður Laugarveginn.

Á Vestfjörðum er vaninn að borða kæsta skötu á Þorláksmessu en sá siður hefur á síðustu árum orðið algengur um allt land.

Tilvísanir 

Kristnar hátíðir
Húnavatnshreppur

Húnavatnshreppur var sveitarfélag í Austur-Húnavatnssýslu.

Húnavatnshreppur varð til 1. janúar 2006 við sameiningu Bólstaðahlíðar-, Sveinsstaða-, Svínavatns- og Torfalækjarhrepps sem samþykkt var í sameiningarkosningum sveitarfélaga 20. nóvember 2004. 11. mars 2006 var svo samþykkt í kosningum í Húnavatnshreppi og Áshreppi að sameina þá undir nafni Húnavatnshrepps og gekk sú sameining í gildi 10. júní það ár að afloknum sveitarstjórnakosningum. Íbúar sveitarfélagsins samþykktu sameiningu við Blönduósbæ í sameiningarkosningum 19. febrúar 2021 og tók sú sameining gildi í kjölfar sveitarstjórnarkosninga 2022 undir merkjum Húnabyggðar.

Myndir
Dildó

Dildó eða gervigetnaðarlimur er eftirmynd reðurs, oftast í reistri stöðu. Gervigetnaðarlimir eru gjarnan seldir sem kynlífsleikföng sem nota má við sjálfsfróun eða mök. Slíkir gervigetnaðarlimir eru oftast úr sílíkoni eða gúmmíi. Það er hægt að fá ýmsar stærðir og með titringi eða „víbrator“.

Kynlífsleikföng
Typpi

Typpi (getnaðarlimur, limur, eða reður) eru ytri getnaðarfæri karldýrsins ásamt pungnum. Getnaðarlimur spendýra þjónar einnig þeim tilgangi að losa líkamann við þvag. Getnaðarlimurinn er samstæður sníp kvendýrsins, en bæði líffærin þróast út frá sömu fósturstofnfrumum.

Tengt efni 
 Eista
Píka

Tenglar 
 

Æxlunarfæri
1133

Árið 1133 (MCXXXIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Stofnað var munkaklaustur á Þingeyrum í Húnaþingi og varð það mikið menntasetur.
 Magnús Einarsson var kjörinn biskup í Skálholti og vígður 1134.

Fædd
 Þorlákur helgi Þórhallsson Skálholtsbiskup (d. 1193).

Dáin
 22. maí - Sæmundur fróði Sigfússon, goðorðsmaður og prestur í Odda á Rangárvöllum (f. 1056).
 Þorlákur Runólfsson Skálholtsbiskup (f. 1086).

Erlendis 
 4. júní - Innósentíus II páfi krýndi Lóthar 3. keisara hins Heilaga rómverska ríkis.

Fædd
 5. mars - Hinrik 2. Englandskonungur (d. 1189).
 Sigurður munnur Haraldsson Noregskonungur (d. 1155).

Dáin

1133
1131-1140
1193

Árið 1193 (MCXCIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Guðmundur Arason og föruneyti hans lenti í miklum hrakningum á Heljardalsheiði og urðu að minnsta kosti fimm úti en aðra kól illa.

Fædd

Dáin
 23. desember - Þorlákur helgi Þórhallsson Skálholtsbiskup (f. 1133).
 Solveig Jónsdóttir Loftssonar, kona Guðmundar gríss allsherjargoða á Þingvöllum (f. um 1151).

Erlendis 
 28. mars - Leópold 5. Austurríkishertogi flutti fanga sinn, Ríkharð ljónshjarta, til Speyer og afhenti Hinrik 6. keisara hann.
 15. ágúst - Filippus 2. Frakkakonungur giftist Ingibjörgu, dóttur Valdimars mikla Danakonungs. Hann hóf þegar daginn eftir brúðkaupið að reyna að losa sig við hana.
 Selestínus III páfi hvatti til krossferðar gegn heiðingjum í Norður-Evrópu.

Fædd
 Albertus Magnus, þýskur heimspekingur og guðfræðingur (d. 1280).

Dáin
 Saladín soldán, stofnandi Ajúbídaveldisins í Sýrlandi og Egyptalandi (f. 1137/38).

1193
1191-1200
1086

Árið 1086 (MLXXXVI í rómverskum tölum)

Atburðir 

 24. maí - Viktor II kjörinn páfi. Hann samþykkti þó ekki kjörið fyrr en ári síðar.
 17. júlí - Knútur Danakonungur, Benedikt bróðir hans og fleiri myrtir í dómkirkjunni í Óðinsvéum eftir að kirkjugrið höfðu verið rofin.
 Ólafur hungur kjörinn Danakonungur eftir Knút bróður sinn.
 Gerð Dómsdagsbókarinnar lauk í Englandi.

Fædd 
 Þorlákur Runólfsson, Skálholtsbiskup (d. 1133).

Dáin 
 17. júlí - Knútur helgi Danakonungur (f. um 1043).

1086
1081-1090
1178

Árið 1178 (MCLXXVIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Þorlákur helgi Þórhallsson ábóti í Þykkvabæjarklaustri varð Skálholtsbiskup.
 Guðmundur Bjálfason vígður ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

Fædd
 Snorri Sturluson sagnaritari og skáld (d. 1241).

Dáin

Erlendis 
 Skakki turninn í Pisa byrjaði að hallast, þegar þriðja hæðin var byggð.

Fædd
 Tómas 1., greifi af Savoja (d. 1233).

Dáin

1178
1171-1180
Laugar

Laugar í Reykjadal er þéttbýliskjarni í Þingeyjarsveit á Norðurlandi eystra. Þar er stjórnsýsla Þingeyjarsveitar og þar er aðalútibú Sparisjóðs Suður-Þingeyinga. Á Laugum starfar fiskvinnslufyrirtækið Laugafiskur og hefur lengi verið rekin verslun. Íbúar voru 128 árið 2015.

Á Laugum starfa 4 skólar, leikskólinn Krílabær, Litlulaugaskóli sem er grunnskóli, Framhaldsskólinn á Laugum og Tónlistarskólinn á Laugum.

Þingeyjarsveit
Þéttbýlisstaðir Íslands
1280

Árið 1280 (MCCLXXX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Jón Einarsson gelgja og Loðinn leppur komu til Íslands með Jónsbók.
 Árni Þorláksson Skálholtsbiskup og Jörundur Þorsteinsson Hólabiskup komu til landsins.
 31. júlí - Árni biskup gaf Mikaelsklaustri í Björgvin Mkulásarkirkjuna í Kirkjubæ í Vestmannaeyjum.
 Bjarni Ingimundarson varð ábóti í Þingeyraklaustri.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 9. maí - Eiríkur Magnússon prestahatari varð konungur Noregs.
 Svíar lögðu eyjuna Gotland undir sig.
 Tómas 3. af Savoja lagði Tórínó undir sig og gerði hana að höfuðstað ríkis síns.

Fædd
 Birgir Magnússon, konungur Svíþjóðar (d. 1321).

Dáin
 9. maí - Magnús lagabætir Noregskonungur (f. 1238).
 22. ágúst - Nikulás III páfi (f. 1218).
 15. nóvember - Albertus Magnus, þýskur heimspekingur og guðfræðingur (f. 1193).

1280
1271-1280
1444

Árið 1444 (MCDXLIV í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Portúgalskir landkönnuðir koma til ósa Senegalfljóts og Gambíufljóts í Vestur-Afríku.

Fædd 
 11. mars - Donato Bramante, ítalskur arkitekt (d. 1514).

Dáin 

1444
1441-1450
Oddviti

Oddviti er titill formanns hreppsnefndar á Íslandi og þar með titill sveitarstjóra í sumum sveitarfélögum, einkum þeim sem eiga rætur sínar að rekja til hreppa fyrri tíma. 

Embætti á Íslandi
1281

Árið 1281 (MCCLXXXI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Harðar deilur á Alþingi milli Íslendinga og Loðins lepps, sem vildi fá Jónsbók lögtekna. Að lokum náðist samkomulag um breytingar á lögbókinni.
 Jónsbók formlega tekin upp sem lögbók á Íslandi og Járnsíða jafnframt numin úr gildi.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 23. mars - Marteinn IV (Simone de Brion) varð páfi.
 Konungsvaldið í Noregi hóf sókn gegn veldi kirkjunnar.
 Marteinn IV bannfærði Mikael 8. Býsanskeisara fyrir að styðja Karl af Anjou í valdabrölti hans á Balkanskaga.
 Kúblai kan sendi 150.000 manna herlið frá Kóreu og Kína til Japan en stór hluti flotans eyðilagðist í „guðlegum stormi“ (kamikaze) og herinn var stráfelldur.
 Eiríkur prestahatari Noregskonungur giftist Margréti af Skotlandi.

Fædd
 Agnes af Austurríki, drottning Ungverjalands, kona Andrésar 3. (d. 1364).
 (líklega) - Ísabella Bruce, drottning Noregs, síðari kona Eiríks prestahatara (d. 1358).

Dáin
 Anna af Ungverjalandi, keisaraynja í Býsansríkinu, kona Androníkosar 2. Palaíológos (f. 1260).

1281
1281-1290
1266

Árið 1266 (MCCLXVI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Mikið öskugos varð við Reykjanestá.
 Grænlandsfar brotnaði við Hítarnes á Mýrum. 12 manns fórust.

Fædd

Dáin
 Sighvatur Böðvarsson frá Stað á Ölduhrygg, bróðir Þorgils skarða, dó suður við Rauðahaf í Jórsalaferð (f. 1230).

Erlendis 
 6. janúar - Karl 1. af Anjou var krýndur konungur Sikileyjar og Napólí í Róm af fimm kardínálum þótt Manfreð Sikileyjarkonungur sæti enn á konungsstóli.
 26. febrúar - Orrustan við Benevento. Her Karls af Anjou vann sigur á þýskum og sikileyskum her undir stjórn Manfreðs Sikileyjarkonungs. Manfreð féll og páfi staðfesti konungskjör Karls.
 Með Perth-sáttmálanum lýkur stríði Skota og Norðmanna um yfirráð yfir Suðureyjum og Mön. Skotar fengu eyjarnar gegn því að greiða Magnúsi lagabæti Noregskonungi háa fjárhæð.

Fædd
 8. júní - Beatrice Portinari, konan sem Dante elskaði og fékk innblástur af (d. 1290). 

Dáin
 26. febrúar - Manfreð, konungur Sikileyjar og Napólí (f. 1232).
 21. október - Birgir jarl Magnússon, ríkisstjóri Svíþjóðar (f. um 1210).

1266
1261-1270
Jurt

{{Taxobox 
| name = Jurtir
| fossil_range = árkambríum til nútíma
| image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png
| image_width = 250px
| image_caption = Jurtir
| domain = Heilkjörnungar (Eukaryota)
| regnum = Plantae
| regnum_authority = Haeckel, 1866
| subdivision_ranks = Fylkingar
| subdivision =
Grænplöntur
 Grænþörungar (Chlorophyta)
 Kransþörungar (Charophyta)
'Kímplöntur (Embryophyta) Æðlausar plöntur Soppmosar (Marchantiophyta)
 Hornmosar (Anthocerotophyta)
 Mosar (Bryophyta)
 †Horneophytopsida
 Æðplöntur †Rhyniophyta
 †Zosterophyllophyta
 Jafnar (Lycopodiophyta)
 †Trimerophytophyta
 Byrkningar (Pteridophyta)
 †Progymnospermophyta
 Fræplöntur (Spermatophyta) †Fræburknar (Pteridospermatophyta)
 Berfrævingar (Pinophyta)
 Köngulpálmar (Cycadophyta)
 Musteristré (Ginkgophyta)
 Gnetuviðir (Gnetophyta)
 Dulfrævingar (Magnoliophyta)
†Nematophyta
| synonyms=*Chloroplastida Adl et al., 2005 
Viridiplantae Cavalier-Smith 1981
Chlorobionta Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004
Chlorobiota Kendrick and Crane 1997
}}Jurtir eða plöntur' eru stór hópur lífvera sem telur um 300.000 tegundir. Til jurta teljast meðal annars tré, blómplöntur, grös og burknar. Aristóteles skipti öllum lífverum í jurtir og dýr. Þetta urðu svo jurtaríki (Vegetabilia og síðar Plantae) og dýraríki (Animalia'') hjá Carl von Linné. Síðar kom í ljós að ríkið innihélt nokkra óskylda hópa þannig að sveppir og sumar tegundir þörunga voru flutt í sérstök ríki.

Tenglar 
 Lækningajurtir og galdraplöntur; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000
 Um ýmsar íslenskar lækningajurtir; grein í Heilbrigðistíðindum 1872
 Grös voru notuð gegn hverskyns kvillum fyrr á tímum; grein í Vísi 1955