alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík

Kosningar til borgarstjórnar í Reykjavík voru fyrst haldnar í sveitarstjórnarkosningunum 1962 eftir að Reykjavík tók sér borgarheiti. Frá 1836 til 1958 var kosið til bæjarstjórnar í Reykjavík.

1962

Sveitarstjórnarkosningarnar 1962 fóru fram 26. maí.

1966

Sveitarstjórnarkosningarnar 1966 fóru fram 21. maí.

1970

Sveitarstjórnarkosningarnar 1970 fóru fram 31. maí.

1974 

Sveitarstjórnarkosningarnar 1974 fóru fram 26. maí. Sjálfstæðisflokkurinn vann stórsigur í kosningunum, hlaut tæplega 58% atkvæða. Sameiginlegt framboð Alþýðuflokks og Samtaka frjálslyndra og vinstri manna beið hins vegar afhroð. Framboðið hlaut færri atkvæði en SFV höfðu hlotið fjórum árum fyrr og mun færri en Alþýðiflokkurinn einn og sér i þeim kosningum.

1978

Sveitarstjórnarkosningarnar 1978 fóru fram 27. maí. Stjórn Sjálfstæðisflokksins féll í kosningunum og við tók þriggja flokka stjórn Alþýðubandalags, Alþýðuflokks og Framsóknarflokks.

1982 

Sveitarstjórnarkosningarnar 1982 fóru fram 22. maí. Borgarfulltrúum var fjölgað úr 15 í 21 fyrir þessar kosningar, en strax við næstu kosningar var þeim fækkað aftur niður í fyrri tölu.

1986 

Sveitarstjórnarkosningarnar 1986 fóru fram 31. maí. Borgarfulltrúum var fækkað á ný úr 21 í 15.

1994

Sveitarstjórnarkosningarnar 1994 fóru fram 28. maí. Reykjavíkurlistinn, sameiginlegt framboð Alþýðuflokks, Alþýðubandalags, Framsóknarflokks og Kvennalista bauð fram og náði meirihluta.

2006

2010

2014

2018

Borgarfulltrúum fjölgaði úr 15 í 23 fyrir þessar kosningar. Fram komu 16 framboðslistar sem er met í einu sveitarfélagi frá upphafi sveitarstjórnakosninga á Íslandi. 

Meirihluti Samfylkingar, VG og Pírata féll í kosningunum en nýr meirihluti var myndaður af sömu flokkum og Viðreisn að auki.

2022

Ellefu listar buðu fram í Reykjavík.  Samfylkingin, Vinstri græn, Píratar og Viðreisn hafa myndað meirihluta í borgarstjórn frá kosningunum 2018 með Dag B. Eggertsson sem borgarstjóra. Allir oddvitar meirihlutaflokkanna héldu sínum sætum í prófkjörum. Eyþór Arnalds gaf í fyrstu kost á sér áfram sem oddviti Sjálfstæðisflokksins en féll frá því 21. desember 2021. Hildur Björnsdóttir vann svo oddvitasætið í prófkjöri flokksins. Aðrir flokkar stilltu upp á sína lista. Kolbrún Baldursdóttir leiðir áfram lista Flokks fólksins og Sanna Magdalena Mörtudóttir leiðir lista Sósíalistaflokksins líkt og áður. Sjónvarpsmaðurinn Einar Þorsteinsson tók við sem oddviti Framsóknarflokksins og Ómar Már Jónsson sem oddviti Miðflokksins. Tvö ný framboð til borgarstjórnar komu fram; Ábyrg framtíð sem Jóhannes Loftsson leiðir og Reykjavík, besta borgin sem Gunnar H. Gunnarsson leiðir. Sjö af þeim framboðum sem komu fram fyrir borgarstjórnarkosningar 2018 voru ekki í framboði nú.

Meirihlutinn í borgarstjórn tapaði samanlagt tveimur fulltrúum og féll. Sjálfstæðisflokkurinn varð stærsti flokkurinn í borgarstjórn en tapaði þó fylgi frá síðustu kosningum og fékk sína verstu útkomu í borgarstjórnarkosningum frá upphafi. Framsóknarflokkurinn vann sinn stærsta sigur í borgarstjórn frá upphafi.

Heimildir

Reykjavík
Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík
Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi
Kolefnishlutleysi

Kolefnishlutleysi á við þegar vegið er á móti útblæstri í andrúmslofti jarðar. Leitast er eftir að jafna eða hlutleysa mengunina með öðrum aðgerðum eins og til dæmis skógrækt. Þessar aðgerðir vega á móti koltvísýringi og öðrum gróðurhúsaloftegundum með því að binda koltvísýringinn.  

Til eru tvö lönd sem binda meiri koltvísýring en þau losa og það eru löndin Bútan og Súrínam. 

Mengun
Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 1930



Akureyri

Þessar bæjarstjórnarkosningarnar á Akureyri fóru fram 14. janúar. Kosið var eftir nýjum lögum. Bæjarfulltrúar skyldu vera ellefu talsins og kosið um þá alla í einu á fjögurra ára fresti.

Reykjavík

 Þessar Bæjarstjórnarkosningarnar í Reykjavík fóru fram 26. janúar.

Heimildir

Tengt efni
Kosningasaga

Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi
1930
Óháðir bindindismenn

Óháðir bindindismenn var óformlegt heiti á framboði bindindismanna við borgarstjórnarkosningarnar í Reykjavík árið 1962. Listinn hlaut tæplega 900 atkvæði eða um 2,5% greiddra atkvæða og var langt frá því að fá kjörinn borgarfulltrúa.

Framboð bindindismanna átti skamman aðdraganda. Í byrjun árs 1962 sendi hópur áhugafólks um bindindismál erindi til allra stjórnmálaflokkanna þar sem farið var fram á að yfirlýstir bindindismenn yrðu í öruggum sætum, en að öðrum kosti yrði blásið til sjálfstæðs framboðs. Erindið hlaut dræmar undirtektir.

Framboðslisti var kynntur um mánuði fyrir kosningar. Í efsta sæti var Gísli Sigurbjörnsson forstjóri eilliheimilisins Grundar. Þar á eftir komu Benedikt Bjarklind stórtemplar, frú Sigþrúður Pétursdóttir og Loftur Guðmundsson rithöfundur.

Stefnuskrá framboðsins snerist nær einvörðungu um bindismál. Þar var þess krafist að borgarstjórn hætti að bjóða upp á vínveitingar í veislum, að hömlur á sölu áfengis væru auknar, fjárstuðningur til bindindissamtaka og að reist yrði ofdrykkjumannahæli.

Framboðið naut ekki formlegs stuðnings Góðtemplarahreyfingarinnar og lögðu málgögn Sjálfstæðisflokksins ríka áherslu á að eðlilegra væri að bindindismenn fylktu sér á bak við Sjálfstæðismenn. Ekki varð framhald á starfsemi Óháðra bindindismanna að kosningunum loknum.

Fyrrum íslenskir stjórnmálaflokkar
Saga Reykjavíkur
Flokkunarhatturinn

Flokkunarhatturinn er töfrahattur úr sögunum um Harry Potter eftir J.K. Rowling. Hatturinn sér um að flokka nýnema Hogwartsskóla í heimavistirnar fjórar: Gryffindor, Ravenclaw, Hufflepuff og Slytherin.

Harry Potter
Norman Borlaug

Norman Ernest Borlaug (25. mars 1914 – 12. september 2009) var bandarískur landbúnaðarverkfræðingur, mannvinur og handhafi friðarverðlauna Nóbels. Hann hefur verið nefndur „faðir grænu byltingarinnar“. 

Borlaug lauk doktorsgráðu í plöntusjúkdómum og erfðafræði frá Háskólanum í Minnesota árið 1942. Hann tók til starfa í rannsóknum í Mexíkó, þar sem hann þróaði hveitiafbrigði sem voru vel varin sjúkdómum og höfðu mun betri nyt en önnur afbrigði.

Um miðja 20. öldina kom hann ræktun þessara afbrigða í gang í Mexíkó, Pakistan og Indlandi með þeim afleiðingum að fæðuræktun í þessum löndum stórjókst og fæðuöryggi þeirra stórbatnaði. Þessi aukning í fæðuframboði hefur verið nefnt Græna byltingin og Borlaug er oft eignað að hann hafi bjargað yfir milljarði manna frá hungurdauða um allan heim. Hann fékk friðarverðlaun Nóbels árið 1970 í þakkarskyni fyrir að hafa stuðlað að friði í heiminum með öruggara fæðuframboði.

Seinna á lífsleiðinni einbeitti hann sér að því að auka fæðuframboð í Asíu og einkum Afríku.

Heimildir 

Borlaug, Norman
Borlaug, Norman
Borlaug, Norman
Núllsummuleikur

Núllsummuleikur eða jafnvirðisleikur er leikur í leikjafræði þar sem samanlagður hagnaður og tap allra þátttakenda jafngildir núlli.

Sjá einnig
 Nash-jafnvægi

Tilvísanir

Leikjafræði
Sigfús Sigurhjartarson

Sigfús  Annes Sigurhjartarson (6. febrúar 1902 – 15. mars 1952) var stjórnmálamaður og einn af helstu foringjum íslenskra sósíalista á fyrri helmingi tuttugustu aldar. 

Sigfús fæddist á Urðum í Svarfaðardal og var yngst barna Sigurhjartar Jóhannessonar og seinni konu hans Friðriku Sigurðardóttur. Sigfús lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík og prófi í guðfræði frá Háskóla Íslands árið 1928 en tók aldrei prestsvígslu. Að útskrift lokinni sinnti hann kennslu við ýmsar skólastofnanir. Hann fór snemma að skipta sér af stjórnmálum og var virkur innan Alþýðuflokksins og bauð sig fram fyrir flokkinn í Gullbringu og Kjósasýslum í alþingiskosningunum 1934 og 1937. Hann var einn af stofnendum Sósíalistaflokksins og varaformaður frá stofnun hans árið 1938. Sigfús var kjörinn bæjarfulltrúi í Reykjavík árið 1942 og sat í bæjarstjórn til dauðadags 1952.  Í vorkosningunum 1942 varð hann landskjörinn þingmaður og í haustkosningunum sama ár var hann kjörinn þingmaður Reykjavíkur og sat sem slíkur til 1949. Auk þessa var hann formaður útvarpsráðs 1935-1939 og stjórnarformaður KRON frá 1945 til æviloka. 

Sigfús skrifaði mikið í Þjóðviljann og var lengi einn af ritstjórum hans. Hann var handtekinn ásamt félögum sínum í ritstjórn blaðsins af bresku herstjórninni á stríðsárunum og sat um hríð í bresku fangelsi vegna skrifa sinna í Þjóðviljann. Sigfús þótti farsæll í störfum sínum í borgarstjórn Reykjavíkur og á Alþingi var hann í hópi helstu ræðuskörunga síns tíma. Ræðu- og ritgerðasafn Sigfúsar Sigurhjartarsonar, Sigurbraut fólksins, kom út að honum látnum árið 1953.

Kona Sigfúsar var Sigríður Stefánsdóttir (f. 6. ágúst 1900, d. 23. desember 1974). 
Börn þeirra voru: 
Adda Bára Sigfúsdóttir (1926)
Hulda Heiður Sigfúsdóttir (1929)
Stefán Hilmar Sigfússon (1934).

Heimildir 
 Páll Líndal og Torfi Jónsson: Reykavík. Bæjar- og borgarfulltrúatal 1836-1986. Reykjavík 1986.
 Kjartan Ólafsson 2020. Draumur og veruleiki. Um Kommúnistaflokkinn og Sósíalistaflokkinn. Stjórnmál í endursýn. Mál og menning, Reykjavík.

Íslenskir stjórnmálamenn
Íslenskir sósíalistar
Íslenskir guðfræðingar
Þingmenn Sósíalistaflokks Íslands
Ritstjórar Þjóðviljans
Fyrrum Alþingismenn
Ari Teitsson

Ari Teitsson (f. 1943) er bóndi í Þingeyjarsýslu og var kosinn til  stjórnlagaþings. Hann var formaður bændasamtaka Íslands árið 1995.

Menntun / starfsreynsla 
B.Sc. próf í búvísindum frá Hvanneyri 1973. Sauðfjárbóndi frá 1973. Héraðsráðunautur og mjólkureftirlitsmaður 1973-1995, í hlutastarfi sem ráðunautur frá 2005. Formaður Bændasamtaka Íslands 1995-2004. Stjórnarformaður Sparisjóðs Suður-Þingeyinga frá árinu 1990. Víðtæk reynsla af félagsmálastörfum.

Tilvísanir 

Kjörnir fulltrúar á Stjórnlagaþing á Íslandi 2011
Íslenskir bændur
Arnfríður Guðmundsdóttir

Arnfríður Guðmundsdóttir (f. 12. janúar 1961) er prófessor við guðfræði- og trúarbragðafræðideild Háskóla Íslands.

Menntun og ferill 
Arnfríður lauk embættispróf í guðfræði frá Háskóla Íslands 1986 og doktorsprófi frá The Lutheran School of Theology at Chicago sama ár. Hún vígðist til prestsþjónustu í Garðaprestakalli 1987. Auk prestsþjónustu kenndi Arnfríður við guðfræði- og trúarbragðafræðideild Háskóla Íslands frá haustinu 1996 og prófessor við sömu deild frá 2008.

Stjórnlagaþing á Íslandi 2011
Arnfríður bauð sig fram árið 2010 og tók skipun Alþingis í Stjórnlagaráð 2011.

Ritstörf
 Meeting God on the Cross: Christ, the Cross, and the Feminist Critique. Oxford University Press, 2010

Tilvísanir 

Prófessorar við Háskóla Íslands
Íslenskir guðfræðingar
Íslenskir prestar
Íslenskir kvenprestar
Kjörnir fulltrúar á Stjórnlagaþing á Íslandi 2011
Kjartan Þór Ragnarsson

Kjartan Þór Ragnarsson (5. desember 1974) er íslenskur tannlæknir og fyrrum formaður Knattspyrnufélagsins Fram.

Kjartan er af miklum Fram-ættum og hafa ýmsir ættingjar hans gegnt trúnaðarstörfum fyrir félagið. Langafi hans, Ragnar Lárusson, var formaður félagsins um 1940 og faðir hans, Ragnar Steinarsson tannlæknir, var lengi varaformaður Fram. Kjartan er náfrændi Steinars Þórs Guðgeirssonar, formanns Fram 2007-2010.

Á unglingsárum æfði Kjartan handknattleik og knattspyrnu með fram. Hann var formaður handknattleiksdeildar félagsins 2005-2007, en á þeim tíma vann Fram sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil í meistaraflokki karla frá árinu 1972. Árið 2010 tók Kjartan við formennsku í Knattspyrnufélaginu Fram en lét af embætti á aðalfundi árið 2012.

Tilvísanir 
 

Íslenskir tannlæknar
CAC 40

CAC 40 er hlutabréfavísitala sem samanstendur af 40 hlutabréfum í jafnmörgum fyrirtækjum sem skráð eru á Euronext Paris.

Fyrirtæki 

Fyrirtækin í vísitölunni eftir breytingu þann 28. nóvember 2022 eru:

Tilvísanir 

Hlutabréfavísitölur
Sean Connery

Sir Thomas Sean Connery (25. ágúst 1930 – 31. október 2020) var skoskur leikari og kvikmyndaframleiðandi. Hann náði heimsfrægð í hlutverki James Bond sem hann lék í sjö kvikmyndum frá 1962 til 1983. 

Connery hóf ferilinn í litlum leikhúsum og sjónvarpi áður en hann sló í gegn sem Bond. Hann var sleginn til riddara árið 2000 fyrir framlag sitt til kvikmyndagerðar. Hann settist í helgan stein árið 2006. Connery studdi Skoska þjóðarflokkinn. Hann giftist tvívegis og eignaðist einn son.

Síðustu árin glímdi Connery við heilabilun.

Valdar kvikmyndir
Dr. No (1962)
From Russia with Love (1963)
Goldfinger (1964)
Marnie (1964)
Thunderball (1965)
You Only Live Twice (1967) 
Diamonds Are Forever (1971)
Murder on the Orient Express (1974)
Zardoz (1974)
The Man Who Would Be King (1975)
A Bridge Too Far (1977)
Never Say Never Again (1983)
Highlander (1986)
The Name of the Rose (1986)
The Untouchables (1988)
Indiana Jones and the Last Crusade (1989)
The Hunt for Red October (1990)
Dragonheart (1996)
The Rock (1996)
Finding Forrester (2000)

Tilvísanir

Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aukahlutverki
Connery, Sean
Listi yfir forseta Frakklands

Í september 1792 var Frakkland lýst lýðveldi og konungsveldið afnumið. Í tíð fyrsta lýðveldis Frakklands (1792-1804) var hins vegar ekki stofnað forsetaembætti og það var hins vegar ekki fyrr í tíð annars lýðveldis Frakklands (1848-1852) sem embætti forseta var stofnað í Frakklandi. Fyrsti maðurinn til að gegna því var Louis-Napoléon Bonaparte.

Annað lýðveldi Frakklands (1848-1852) 
 Louis-Napoléon Bonaparte (1848 - 1852)

Þriðja lýðveldi Frakklands (1870-1940) 
 Adolphe Thiers (1871 - 1873) 
 Patrice de Mac-Mahon (1873 - 1879)
 Jules Grévy (1879 - 1887)
 Marie François Sadi Carnot (1887 - 1894) 
 Jean Casimir-Perier (1894 - 1895)
 Félix Faure (1895 - 1899)
 Émile Loubet (1899 - 1906)
 Armand Fallières (1906 - 1913)
 Raymond Poincaré (1913 - 1920)
 Paul Deschanel (1920)
 Alexandre Millerand (1920 - 1924)
 Gaston Doumergue (1924 - 1931)
 Paul Doumer (1931 - 1932)
 Albert Lebrun (1932 - 1940)

Fjórða lýðveldi Frakklands (1947-1958) 
 Vincent Auriol (1947 - 1954)
 René Coty (1954 - 1959)

Fimmta lýðveldi Frakklands (1958- ) 
 Charles de Gaulle (1959 - 1969)
 Georges Pompidou (1969 - 1974)
 Valéry Giscard d'Estaing (1974 - 1981)
 François Mitterrand (1981 - 1995)
 Jacques Chirac (1995 - 2007)
 Nicolas Sarkozy (2007 - 2012)
 François Hollande (2012 - 2017)
 Emmanuel Macron (2017 - )

Frakklandsforsetar
 

de:Liste der Staatsoberhäupter Frankreichs#Zweite Republik
Listi yfir forsætisráðherra Svíþjóðar

Þetta er listi yfir forsætisráðherra Svíþjóðar síðan 1905.

Svíþjóð forsætirsráðherrar
Sænsk stjórnmál
Julian Assange

Julian Assange (fæddur 1971) er ástralskur blaðamaður, aðgerðasinni og tölvurefur. Assange er þekktastur fyrir það að vera talsmaður og aðalritstjóri Wikileaks.

Julian Assange fæddist í Townsville, Queensland, Ástralíu, bjó meginhluta æskuára sinna á Magnetic Island, en fluttist eftir það mjög víða um Ástralíu og nam við marga grunn- og háskóla. Hann var meðhöfundur bókarinnar Underground ásamt Suelette Dreyfus um undirheima internetsins. Í undirheimum internetsins var hann þekktur undir heitinu mendax og var þekktur fyrir að geta skurkað sig inn á flóknustu öryggiskerfi heims. Ein af höfuðreglum hans, sem hann nefnir í bókinni Underground, var að skemma aldrei þau tölvukerfi sem hann brýst inn í. Í september 1991 skurkaði hann sig inná stjórnstöð kanadíska fjarskiptafyrirtækisins Nortel. Í dómsúrskurðinum segir dómarinn um ástæðu brotsins: „Það eru engar sannanir fyrir öðru en þarna væri á ferðinni þorsti fyrir þekkingu og nautnin við að geta vafrað um mismunandi tölvur“. Niðurstaða dómsins var að greiða ríkinu litla upphæð í skaðabætur.

Assange var handtekinn í Lundúnum þann 7. desember 2010 vegna ásakana um kynferðisbrot. Hann var leystur úr haldi 16. desember 2010 gegn 240.000 punda tryggingu.

Árið 2012 fékk Assange hæli í sendiráði Ekvador í London til að forðast að vera handtekinn og framseldur til Svíþjóðar vegna ásakana um nauðgun. Assange dvaldist í sendiráðinu í heil sjö ár, allt þar til honum var úthýst og hann handtekinn af breskri lögreglu þann 11. apríl árið 2019.

Eitt og annað 
 Julian eignaðist son 18 ára gamall. 
Birgitta Jónsdóttir, fyrrum þingmaður Pírata hefur stutt Julian og vinnu hans fyrir WikiLeaks og kom meðal annars að gerð handrits kvikmyndarinnar Fifth Estate.

Tilvísanir 

Ástralskir aðgerðasinnar
Tölvurefir
Miðnesheiði

Fyrir kvikmyndina, sjá Miðnesheiði (kvikmynd).
Miðnesheiði er heiði á Reykjanesskaga. Árið 1951 gerðu Íslendingar verndarsamning við Bandaríkin sem fól í sér aðsetu bandaríska hersins á Íslandi. Á Miðnesheiði við Keflavík reis Keflavíkurstöðin, um 5000 manna byggð þar sem flestir hermennirnir komu sér fyrir, eins konar bandarískt þorp á Íslandi.

Suðurnes
Þorskalýsi

Þorskalýsi er brædd þorskalifur sem inniheldur A-vítamín, D-vítamín og ómega-3 fitusýrur.

Tengt efni 

Lýsi

Fiskafurðir
Strike Commando 2

Strike Commando 2 er ítölsk kvikmynd frá árinu 1988 í leikstjórn Bruno Mattei.

Leikarar

Tengill 
 

Kvikmyndir
Kerti

Kerti eru misbreiðir sívalningar úr steríni, vaxi eða tólg með kveik eða raki í miðjunni sem loginn rís upp af. Nú á dögum eru flest kerti gerð úr paraffíni, en sum eru úr bývaxi, sojabaunum eða jurtum. Einnig eru til „gelkerti“ sem eru gerð úr blöndu af vaxi og plasti. Kerti eru almennt látin standa í kertastjökum, undirskálum eða ljósakrónum, en ljósakróna fyrir kerti nefnist kertahjálmur. Sá sem steypir kerti nefnist kertasteypari eða kertagerðarmaður.

Þegar kveikt er á kerti með eldspýtu eða kveikjara breytist vaxið í gufu. Þegar það gerist sameinast það súrefninu í loftinu og logi myndast. Þessi logi gefur nægan hita til að kertið heldur áfram að brenna, það gerist þannig: Vaxið bráðnar, og smitar upp eftir kveikinum að loganum með hárpípukrafti, síðan brennur vaxið í loganum. Við það að brenna styttist kertið. Sá hluti kveiksins sem gefur ekki eldsneyti frá sér brennur í loganum. Þannig er lengd kveiksins takmörkuð og kertið brennur upp með jöfnum hraða. Stundum er nauðsynlegt að klippa kveikinn með skærum ef hann brennur ekki vel í loganum. Áður fyrr og snemma á 20. öld fengust sérstök skæri til þess að klippa kveikinn. Þau gengu undir ýmsum nöfnum eins og skarbítur eða kertaskæri. 

Áður en rafmagn varð almennt var kertið helsti ljósgafinn. Nú á dögum eru flest kerti notuð til skreytingar.

Tengt efni 
 Kertaslökkvari
 Kertasteyping

Heimild 
 

Kerti
Ungmennafélag Tálknafjarðar

Ungmennafélag Tálknafjarðar, skammstafað UMFT, er íslenskt íþróttafélag á Tálknafirði sem er á sunnanverðum Vestfjörðum.

Tenglar 
 Heimasíða félagsins
Eldspýta

Eldspýta er lítil viðarspýta með eldfimu efni á öðrum endanum sem er notuð til að kveikja eld, t.d. til að láta loga á kerti, í sígarettu eða öðru. Eldspýtur flokkast til eldfæra, rétt eins og kveikjari, eldjárn og bragðalur. Fyrstu eldspýturnar sem fluttust til Íslands komu seint á 19. öld og voru seldar í litlum renndum trébaukum.

Yfirleitt eru eldspýtur seldar í stokk (þ.e. eldspýtustokk) eða eldspýtnabréfum, en hinar síðarnefndu eru oftar en ekki gerðar úr þykkum pappír. Þegar eldspýta er dregin yfir ákveðið yfirborð er það núningskrafturinn sem myndar varma sem kveikir loga á eldenda spýtunnar. Sá endi inniheldur yfirleitt annaðhvort fosfór eða eitthvert efnasamband hans, auk matarlíms sem virkar sem bindiefni. Til eru tvær aðaltegundir eldspýtna: þær sem kviknar á þegar þeim er skrunað eftir hvaða grófu yfirborði sem er og svo þær sem skrunað er upp við ákveðið efnafræðilegt yfirborð.

Talið er að Martialis skáld, sem upp var á tímum Rómaveldis hafi nefnt eldspýtur í ritum sínum, en það voru eldspýtur sem innihéldu brennistein. Forverar nútímaeldspýtunnar voru litlar spýtur úr furuviði, lagðar brennisteini og voru fundnar upp í Kína árið 577 e.Kr. Fyrsta sjálfkviknandi eldspýtan var aftur á móti fundin upp árið 1805, en það gerði aðstoðarmaður Louis Jacques Thénard prófessors. Endi hennar innihélt blöndu af kalíumklórati, fosfóri, sykri og gúmmí. Kveikt var á þeim með því að dýfa þeim í brennisteinssýru í asbestflösku. Eldspýtur þessar voru þó dýrar og hættulegar, þannig voru þær aldrei mjög vinsælar.

Fyrsta „núningseldspýtan“ var fundin upp árið 1826 af enska efnafræðingnum John Walker. Hann uppgötvaði að hægt væri að kveikja í blöndu af antimoni, kalíumklórati, gúmmí og mjölva með því að draga því í föstu formi eftir grófu yfirborði. Þessum eldspýtum fylgdu þó ýmis vandamál, m.a. ofsalegt efnahvarf og óþægileg lykt þegar kveikt var í þeim. Stundum kviknaði líka á þessum eldspýtum með sprengingu sem varpaði neistum í allar áttir.

Þegar farið var að framleiða eldspýtur með fosfór þá komu fram ýmsir alvarlegir atvinnusjúkdómar hjá þeim sem unnu við eldspýtugerðina eins og fosfórkjálki (e. phossy jaw) og aðrir beinasjúkdómar. Það var svo mikill eitraður hvítur fosfór í einum eldspýtnastokk að það nægði til að drepa manneskju.Það varð því algengt að fólk framdi sjálfsmorð með að gleypa haus á eldspýtu. Fyrsta skýrslan um  dauðsföll af völdum fosfóreldspýtna koma fram í skýrslu árið 1845. Verkfall skall á árið 1888  í eldspýtnaverksmiðju  Bryant & May  og beindist það að að heilsutjóni af völdum hvíts fosfórs. Aðgerðasinninn Annie Besant birti grein í vikuriti sínu "The Link" þann 23. júní 1888. Settur var upp verkfallssjóður og nokkur tímarit efndu til samskota.

Tengt efni 

 Kveikjari
 Sprengiþráður

Heimildir 
 
 
 Eldspýtur, Æskan, 8.-9. Tölublað (01.08.1937), Blaðsíða 84

Bruni
Eldfæri
Prótínleki

Prótínleki (enska: Proteinuria) er þegar aukið prótín finnst í þvagi. Við prótínleka virðist þvagið froðukennt (þó mun fleiri ásæður geti verið fyrir froðukenndu þvagi) eða nokkurs konar bólstrar sem minna á skýjabólstra sjást í þvaginu. Nýrun sía blóðið, skila úrgangsefnum í þvag en láta efni á borð við prótín og sykur aftur inn í blóðrásina. Séu nýrun undir miklu álagi, eins og til að mynda við háþrýsting, ná þau ekki að sinna hlutverki sínu nægilega vel og þá kemur það fram sem próteinleki.

Læknisfræði
Xinjiang

Xinjiang (einnig nefnt Sinkiang eða Shingjang)(kínverska: 新疆; rómönskun: Xīnjiāng) er sjálfstjórnarhérað í norðvesturhluta Kína með landamæri að Afganistan, Rússlandi, Mongólíu, Kirgisistan og Tadsjikistan. Höfuðstaður héraðsins er Urumqi. Tungumál héraðsins er kínverska og úýgúríska. Opinberlega heitir það Úígúrska sjálfstjórnarhéraðið Xinjiang.

Héraðið var sjálfstætt og barist var um stjórn þess fram til 18 aldar. Árið 1884 keypti Kingveldið landið og innlimaði það inn í Kína og árið 1955 varð það að sjálfstjórnarhéraði. Stærsti þjóðfélagshópur fólks eru Úígúrar, þjóðarbrot tyrkískumælandi múslima. Um 60% tekna héraðsins kemur frá olíuiðnaði.

Samkvæmt manntali Kína sem framkvæmt var árið 2020 eru íbúar Xinjiang 25.852.345.

Tenglar 

 Greinin Sinkiang, Verkamaðurinn - 39. Tölublað, 28.09.1940.

Heimildir

Tilvísanir 

Héruð í Kína
Lúdó

Lúdó er spil sem spilað er með spilaborði, peðum og með því að  tveir til fjórir þátttakendur kasta til skiptis spilateningi. Spilaborðið er vanalega ferningur með krossi. hver hluti krossins skiptist í þrjá dálka sem vanalega er skipt í sex reiti. Miðja krossins er síðasti reiturinn og skiptist oftast í fjóra litaða þríhyrninga. Hver þeirra er tengdur lituðum miðju dálks og lítur út eins og ör sem bendir á endareitinn. Örvarskaftið er svo heimadálkur hvers keppanda og er fimm reita löng. 

Hver þátttakandi hefur fjögur peð í sama lit sem er frábrugðinn lit annarra. Til að koma fyrsta peði inn á spilaborðið þarf leikmaður að fá upp töluna sex. Ef leikmaður fær aftur töluna sex þá getur hann sett annað peð í umferð. 
Lúdó er einfölduð útgáfa af indverska leiknum Pachisi.

Heimild 
Leikjabankinn

borðspil

sv:Fia (brädspel)
Jónína Jónatansdóttir

Jónína Jónatansdóttir (22. maí 1869 – 1. desember 1946) var reykvískur verkalýðsleiðtogi og bæjarfulltrúi frá 1922 til 1924.

Ævi og störf 

Jónína fæddist á Miðengi í Garðahverfi á Álftanesi. Hún giftist og fluttist til Reykjavíkur, þar sem hún starfaði sem húsmóðir.

Hún lét sig réttindamál kvenna miklu varða og var aðalhvatamaður að stofnun Verkakvennafélagsins Framsóknar árið 1914 og gegndi formennsku þess fyrstu 20 árin.

Jónína var meðal stofnenda Alþýðusambands Íslands og Alþýðuflokksins. Hún var kjörin bæjarfulltrúi í Reykjavík árið 1920, til tveggja ára.

Heimild 
 

Íslenskir stjórnmálamenn
Kvenréttindi á Íslandi
Íslenskar konur

Íslenskir verkalýðsleiðtogar
Verkalýðsbarátta