alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Theodor Escherich

Theodor Escherich (29. nóvember 1857 í Ansbach í Bæjaralandi – 15. febrúar 1911 í Vín í Austurríki) var barnalæknir og prófessor við háskólana í München, Graz og Vín. Hann er þekktastur fyrir uppgötvun sína á þarmabakteríunni Escherichia coli, sem nefnd var eftir honum 1919.

Ævi og störf 
Escherich stundaði læknanám á árunum 1876 til 1881 á nokkrum mismunandi sjúkrahúsum, eins og þá var alsiða í þýsku læknanámi. Hann hóf nám sitt í Würzburg, en nam einnig í Berlín, Kiel, Strasbourg í Austurríki, og lauk svo embættisprófi með afbragðs einkunn í München 1881. Hann ritaði svo doktorsritgerð undir leiðsögn K. C. A. J. Gerhardt um þarmasýkingar í ungbörnum . Hjá Gerhardt fékk hann mikinn áhuga á örverufræðum almennt, og sérstaklega áhrifum þarmaörvera á heilsu ungbarna. Hann helgaði sig því rannsóknastörfum í örverufræðum framan af starfsævinni og stundaði meðal annars rannsóknir á kólerufaraldrinum í Napólí 1884  og á gerlagróðri í brjóstamjólk . Það voru svo rannsóknir þær sem hann stundaði í München á árunum 1885 og 1886 og birti í nýdoktorsritgerð (Habilitationsschrift) sem hann er þekktastur fyrir, en þar lýsti hann 19 mismunandi þarmabakteríum ungbarna, þar á meðal bakteríunni sem síðar hlaut nafnið Escherichia coli . Í ritgerðinni leiddi hann líkur að því að hlutverk bakteríanna í meltingu barna væri óverulegt. 

Árið 1890 þáði hann kennslu- og rannsóknastöðu í barnalækningum við Karl Franzens Háskólann í Graz í Austurríki og gerðist þar fullgildur prófessor (ordentlicher Professor) árið 1894. Árið 1902 færði hann sig um set til Vínarborgar þar sem hann þáði prófessorsstöðu í barnalækningum við Vínarháskóla og stýrði St. Anna barnaspítalanum. Ári síðar stofnaði hann samtök til verndar ungbörnum (Verein Säuglingsschutz) og hóf áróðursherferð í því skyni að hvetja mæður til brjóstagjafa. Hann var óþreytandi við að vekja athygli á heilbrigðismálum barna og kvenna. Árið 1906 var hann skipaður ráðgjafi (kaiserlich-königlicher Hofrat) við hirð Frans Jósefs Austurríkiskeisara.

Heimildir

Tenglar 
 Stutt æviágrip á ensku

Escherich, Theodor
Escherich, Theodor
Escherich, Theodor
Geirnyt

Geirnyt (hámús, rottufiskur eða særotta) (fræðiheiti: Chimaera monstrosa) er fiskur af hámúsaætt. Geirnytin er hausstór og trjónustuttur brjóskfiskur með smáan kjaft og stór augu. Geirnytin getur náð allt að 150 cm lengd, en lengsta geirnyt hér við land  var 110 cm löng. Algeng stærð er 70-95 cm. Pétursskip geirnytjarinnar eru gildari í annan endann en oddmjó í hinn.

Tenglar 

Brjóskfiskar
Íslenskir fiskar
Thomsens-magasín

Thomsens-magasín (eða Thomsens-verslunin) var verslun í Reykjavík með margar ólíkar deildir sem voru flestar í húsunum að Hafnarstræti 17-22. Thomsens-magasín var stofnað árið 1837 og var um 1907 orðin stærsta verslun landsins. Á hátindi veldi síns skiptist verslunin í margar deildir : : basardeild, ferðamannadeild, húsgagnadeild, járn- og leirvörudeild, karlmannafatadeild, kvenfata- og vefnaðarvörudeild, kvenhattadeild, kjallaradeild, matvörudeild, nýlenduvörudeild, pakkhúsdeild, skófatnaðardeild, strandferðadeild, vindladeild og skrifstofudeild. 

Á vegum Thomsens magasín var  rekin kjólasaumastofa, gosdrykkjaverksmiðja, skraddaraverkstæði, trésmíðaverkstæði, sláturhús, svínabú, reykingarofn, niðursuða, vindlaverksmiðja, brjóstsykurverksmiðja  og  veitinga- og biljarðstofa.

Thomsens magasín var upphaflega stofnað af Dethlef Thomsen eldri en svo tók Ágúst sonur hans við og svo sonarsonur hans og nafni Ditlev Thomsen yngri.

Endalok Thomsens-magasíns urðu þau að í fyrri heimsstyrjöldinni varð að leysa verslunina upp vegna mikilla tengsla hennar við Þýskaland. 
Árið 1918 tekur Hótel Hekla til starfa í húsi Thomsens magasíns við Lækjartorg. Sú bygging var rifin 1981.

Saga: Steen Thomsen: 'Thomsensverslun í  þrjár kynslóðir' í Morgunblaðið 25 sep og 2 okt 1988. (Sjá tenglir).

Heimildir  
 Ævintýraleg verslun um aldamót 1900, Skjaladagur 2011 , Borgarskjalasafn Reykjavíkur
 Pétur Pétursson, Glaðst á góðum degi, Morgunblaðið 2. ágúst 2003

Tenglar 
 Á Lækjartorgi (mynd af Hótel Heklu, einu af húsi  Thomsens-magasíns)
 Thomsens Magasin i Reykjavík 1837 - 1916

Saga Reykjavíkur
Miðborg Reykjavíkur
Kristalsnótt

Kristalsnótt er atburður sem stóð yfir 9. nóvember og 10. nóvember árið 1938 en þá þyrptust brúnstakkar nasista og almennir borgarar út á götur í borgum og bæjum Þýskalands og brutu alla glugga í verslunum og heimilum gyðinga.

Níutíu og tveir gyðingar voru myrtir og tugþúsundir fluttir í útrýmingarbúðir. Þetta var upphafið á skipulögðum ofsóknum gegn gyðingum.

Saga Þýskalands
Olinda

Olinda er borg í Pernambuco, einu 27 fylkja Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Blóðmaurar

Blóðmaurar (fræðiheiti: Ixodoidea) eru áttfætlur, nokkra millimetra að stærð. Blóðmaurar festa sig við hýsil sinn og þrífast þar á blóði. Þeir minna mest á lundalúsina, en eiga einnig allmarga meinlausa frændur sem lifa í jarðvegi, t.d. roðamaurinn. Blóðmaurar hafa fundist á Íslandi, þó ekki séu tilfellin mörg. Þeir finnast aftur á móti víða í Evrópu og leggjast aðallega á ýmis spendýr og fugla, meðal annars farfugla. 

Mítlar
Vengaboys

Vengaboys (borið fram Bengaboys) er hollensk eurodance-hljómsveit stofnuð árið 1992. Hún sló í gegn undir lok síðustu aldar með lögum á borð við „Boom, Boom, Boom, Boom!!“ og „We're Going to Ibiza“. Talið er að alls hafi hljómsveitin selt 15 milljónir platna um allan heim.

Útgefið efni

Breiðskífur

Smáskífur

Tilvísanir 

Hollenskar hljómsveitir
Tölvumálvísindi

Tölvumálvísindi eða tölvufræðileg málvísindi kallast þverfaglegt fræðisvið sem fæst við tölfræði og reglufræðilega nálgun á náttúrulegu tungumáli frá tölvunarfræðilegu sjónarhorni.

 *
Málvísindi
Formleg vísindi

ar:لسانيات حاسوبية
cs:Kvantitativní lingvistika
fa:زبان‌شناسی محاسباتی
id:Linguistik komputasional
ro:Lingvistică computaţională
Æxlafræði

Æxlafræði er grein læknisfræðinnar sem rannsakar æxli (þá aðalega krabbamein) og leitast við það að skilja þroska þeirra, sjúkdómsgreiningu, hvernig hafa skal til meðferðar og hvernig hægt er að forðast þau.

Þar sem æxlafræði hefur oft þrengri merkingu, er oft átt við krabbameinsfræði.

Heimildir 

 *
Malarás

Malarás er sand- og malarhryggur sem jökulvatn hefur skilið eftir sig í farvegi undir jökli og verður síðan eftir þegar jökullinn bráðnar. Malarásarnir eru því setmyndun jökulár við hörfandi jökul. Eitt af mörgu, sem er til marks um að jöklar hafi í eina tíð hulið landsvæði sem nú eru örísa, eru malarásarnir. Langur malarás liggur til dæmis eftir endilöngum Kaldadal. 

Krákustígsás er sjaldgæf gerð malarása sem talið er að myndist þegar bræðsluvatn ryðst eftir sprungum í kjölfar framhlaups jökuls og ryður upp möl og sandi. Krákustígsásar sjást á Íslandi einungis við Eyjabakkajökul og Brúarjökul.

Tengt efni 
 Hvalbak

Tilvísanir 

Jarðfræði
Jöklar
Landslagsþættir
Sýkill

Sýkill eða sóttkveikja er í hefðbundnum skilningi lífvera eða lífeind sem veldur sjúkdómi í mönnum og dýrum (frumdýr, sveppur, baktería, veira, bandormur, þráðormur, agða eða liðdýr), en er aðallega notað um sjúkdómsvaldandi örverur og vírusa. Aðrir sjúkdómsvaldar, eins og þráðormar og smámaurar, teljast til sníkjudýra. Orðin sjúkdóms- eða meinvaldur eru notuð sem almenn heiti yfir það sem valdið getur sjúkdómum, sem getur verið, auk sýkla og sníkjudýra, eitur, erfðasjúkdómar og ónæmiskerfi sjúklingsins sjálfs.

Tengt efni 
 Gerill
 Smitvana örvera
 Sýklakenningin
 Veira

Tenglar 
 
 Heimurinn er fullur af sóttkveikjum; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1966

Tilvísanir 

Örverufræði
Sýklafræði
Jökulrák

Jökulrák eða jökulrún eru rispur í klöppum (t.d. jökulflúðum) eftir skriðjökul. Sums staðar má sjá mismunandi stefnu jökulráka, sem bera vitni um að straumstefna skriðjökulsins var ekki ævinlega hin sama. Jökulrákir eftir ísaldarjökul kallast ísrákir.

Tengt efni 
 Ísrák
 Skriðrák

Jarðfræði
Jöklafræði
Sporbaugur

Sporbaugur eða sporaskja er heiti aflangs, lokaðs ferils sem er  einn af keilusniðunum. Summa fjarlægða frá brennipunktunum, sem eru tveir, að sérhverjum punkti á ferlinum er ávallt fasti, en líta má á hring sem sértilvik sporbaugs þar sem brennipunktarnir eru einn og sami punkturinn. Brautir reikistjarna og halastjarna eru sporbaugar. 

Rúmfræði
Skessuketill

Skessuketill er hola í klöpp sem hefur myndast við núning steinhnullunga sem þyrlast í hringiðu. Oft koma þeir ekki í ljós fyrr en straumþung á breytir farvegi sínum, og þá er þá helst að finna þar sem áður féll foss eða þar sem áður var hylur. 

Jarðfræði
Stálormur

Stálormur (fræðiheiti: Anguis fragilis) er gráleit, útlimalaus eðlutegund sem fæðir lifandi unga og er helst að finna í Norður-Evrópu. 

Hreisturdýr
Steinaskip

Steinaskip er skiplaga steinaröð sem oftast er gröf höfðingja eða minnismerki um slíkan mann. Steinaskip voru reist víða á Norðurlöndum á brons- og járnöld. 

Saga Norðurlandanna
Greftrunarsiðir
Jacobson-líffærið

Jacobson-líffærið er þeffæri sem er að finna í mörgum dýrum, s.s. mörgum húsdýrum eins og t.d. köttum, hundum, geitum og svínum, en einnig í músum, rottum, og fílum. Líffærið sem skynjar boðefni (ferómón) sem önnur dýr af sömu tegund hafa skilið eftir sig. Jacobson-líffærið er nefnt er eftir hinum danska líffræðingi Ludvig Levin Jacobson (1783-1843). 

Dýralíffærafræði
Ceará

Ceará er fylki í norðaustur-Brasíliu. Fylkishöfuðborgin er Fortaleza.

Fylki Brasilíu
Alagoas

Alagoas er fylki í norðaustur-Brasíliu. Fylkishöfuðborgin er Maceió.

Fylki Brasilíu
Bahia

Bahia er eitt 26 fylkja Brasilíu. Íbúar voru um 15 milljónir árið 2020.
Salvador er höfuðborgin. Tónlistarstefnan samba er upprunin frá Bahia.

Fylki Brasilíu
Piauí

Piauí er eitt 27 fylkja Brasilíu.

Fylki Brasilíu
Jaboatão dos Guararapes

Jaboatão dos Guararapes er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Paulista

Paulista er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Caruaru

Caruaru er borg í Pernambuco í Brasilíu, Borgin var stofnuð þann 18 maí 1857, hefur um 320 000 íbúa.

Tenglar

Borgarstjórn Caruaru 

Borgir í Pernambuco
Borgir í Brasilíu
Petrolina

Petrolina er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Cabo de Santo Agostinho

Cabo de Santo Agostinho er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Garanhuns

Garanhuns er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Vitória do Santo Antão

Vitória do Santo Antão er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Jóhann Mórits af Nassá-Siegen

Jóhann Mórits af Nassá-Siegen var hollenskur prins.
Boa Viagem

Boa Viagem er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Candeias

Candeias er borg í Pernambuco í Brasilíu.

Borgir í Brasilíu
Itamaracá

Itamaracá er borg og eyja í Pernambuco, Brasilíu. Itamaracá er 65,41 ferkílómetrar að stærð. Íbúafjöldi borgarinnar árið 2009 voru 18.658 manns.

Tilvísanir 

Borgir í Brasilíu
Diário de Pernambuco

Diário de Pernambuco er dagblað sem gefið er út í héraðinu Pernambuco í Brasilíu. Það er elsta dagblað í Rómönsku Ameríku, gefið út frá 7. nóvember 1825.

Brasilísk dagblöð
Mýflugur

Mýflugur (fræðiheiti: Nematocera) eru undirættbálkur tvívængna og þekkjast helst á þráðlaga fálmarum, einkum á karldýri. 

Tvívængjur
Eikundarsund

Eikundarsund (norska: Eigersund) er sveitarfélag í Rogaland sem er í suðvesturhluta Noregs. 

Sveitarfélög Noregs
Íhaldsflokkur New York

Íhaldsflokkur New York er bandarískur stjórnmálaflokkur sem aðeins starfar í New York.
Hann var stofnaður árið 1962 og höfðar mikið til kaþólskra hægrisinnaðra íhaldsmanna. Flokkurinn var einn af þremur flokkum sem stóðu að framboði John McCain og Sarah Palin í forsetakosningunum árið 2008, ásamt Repúblíkanaflokknum og Independence Party of New York.

Bandarískir stjórnmálaflokkar
New York
Próteógerill

Próteógerlar (Proteobacteria) er fylking baktería (gerla). Til próteógerla teljast margir sýklar, til dæmis Escherichia coli og Vibrio cholerae, en einnig fjölskrúðugir hópar umhverfisbaktería, svo sem ljóstillífandi purpuragerlar og hinir flóknu, sambýlismyndandi myxógerlar. Fylkingin er nefnd eftir gríska guðinum Próteusi sem brugðið gat sér í allra kvikinda líki. 

Allir próteógerlar eru Gram-neikvæðir og hafa því ytri frumuhimnu sem að mestu er gerð úr lípófjölsykrueiningum. Svipuháður kvikleiki er algengur meðal próteógerla og eru svipurnar ýmist endastæðar eða kringstæðar. Sumir meðlimir fylkingarinnar eru einnig færir um skriðhreyfingar eftir föstum yfirborðum, en sá kvikleiki er svipuóháður.  Fjölbreytileiki í efnaskiptum er verulegur innan fylkingarinnar, en flestar tegundir þrífast þó vel án þess að súrefni sé til staðar og teljast ýmist nauðháð eða valháð loftfælnar. Nokkurn fjölda ljóstillífandi baktería er að finna meðal próteógerla og eru þær gjarnan nefndar purpuragerlar vegna rauðleitra og fjólublárra litarefna í frumuhimnu þeirra. Fylkingunni er skipt í fimm flokka: alfa-, beta-, gamma-, delta- og epsílonpróteógerla.
Sjómaður

Þessi grein fjallar um mann sem fer á sjó, „sjómaður“ getur einni átt við styrkleikakeppni tveggja einstaklinga.

Sjómaður er maður sem starfar á sjó, hvort sem er við fiskveiðar (en nefnast þeir þá fiskimenn) eða flutninga. 

Orðið á jafnt við um þá sem róa einir á litlum bátum og sjómenn sem starfa í áhöfnum stórra skipa. Á stærri skipum gildir ákveðin stöðuskipun þar sem skipstjóri er hæstráðandi og ber ábyrgð á öðrum um borð. Nú til dags er oftast krafist sérmenntunar hjá þeim sem gegna yfirmannsstöðum um borð í stærri skipum.

Sjómennska
Siglingar
Kirkjufell

Kirkjufell.      er fjall (463 m y.s.) í Eyrarsveit við vestanverðan Grundarfjörð á norðanverðu Snæfellsnesi, Íslandi. Kirkjufell var kallað Sukkertoppen af dönskum sæförum hér áður fyrr og er stundum lýst sem einu sérkennilegasta ef ekki fegursta fjalli á Snæfellsnesi. Kirkjufell , sem talið er að hafi verið kallað Firðafjall áður en það fékk núverandi nafn, er gegnt fyrir sæmilega góða fjallgöngumenn, en nokkur dæmi eru um að menn hafi þar hrapað til bana í gegn um tíðina. Vestan við Kirkjufell er fjallið Stöðin og þar á milli Hálsvaðall og eru þessi tvö fjöll aðskilin frá meginfjallgarðinum. Fyrir ofan Kirkjufell er tröllslegt hamrafjall, Mýrarhyrna, (578 m) og má á þessum slóðum sjá, frá sjónahóli jarðfræði, óvenjulega greinilegar minjar um rof jökla og straumvatna og mótun landslags undan jöklum frá síðustu ísöld og á síðustu milljón árum.

Hægt er að ganga í kringum fjallið, sem er sem slitið frá meginfjallgarðinum og tekur það um þrjá klukkutíma. Óvönu fjallafólki er þó ráðið frá uppgöngu þó fjallið sé ágætlega kleift.

Banaslys á fjallinu 
Pólsk kona lést eftir 50 metra fall á Kistufell 7. júlí 2017. 18. september 2018 lést erlendur ferðamaður á fjallinu eftir að hafa orðið viðskila við félaga sinn. Þriðja banaslysið á nokkrum árum varð 19. október 2022 og nokkrum mánuðum seinna ákváðu landeigendur að loka fjallinu.

Tilvísanir

Tenglar

 Kirkjufell  hjá NAT Norðurferðum

Heimildir

Myndasafn

Snæfellsnes
Vesturland
Fjöll á Íslandi
Mosastelkur

Mosastelkur (fræðiheiti: Tringa melanoleuca) er norðuramerískur fugl af snípuætt. Mosastelkurinn er flækingur í V-Evrópu, á Íslandi og annars staðar í Norður-Evrópu. Kjörlendi hans er í grösugum mýrum, kringum tjarnir og á strandflesjum utan varptímans. Verpur í Norður-Ameríku.

Tilvísanir 

Snípuætt
Helgilótus

Helgilótus er af ættkvísl blóma innan lótusættar. Helgilótusar eru vatnaplöntur með stórum flotblöðum og skrautlegum, stökum blómum. Loftaugu eru á flotblöðum lótusins og vatn tollir ekki á yfirborði þeirra vegna þess að það er vaxkennt. Flotblöðin sitja á löngum stilkum og blómin sitja á flotblöðunum. Lótusar voru vinsælt myndefni myndlistarmanna á tímum impressjónista og rómantísku stefnunnar.

Heimildir 

Lótusætt
Sínusreglan

Sínusreglan er regla í rúmfræði sem tengir saman hlutfallið á milli sínus af horni í þríhyrningi og lengd mótlægrar hliðar hornsins. Eins og sést á myndinni hér til hliðar þá hefur horn α þá er mótlæg hlið þess horns hliðin með lengd a, þá gildir eftirfarandi jafna

þar sem R er radíus umhrings þríhyrningsins.

Þessa reglu er hægt að nota til að finna restina af hornum og lengdum þríhyrnings þegar t.d. tvö horn og ein lengd eru vituð, eða eitt horn og tvær lengdir.

Rúmfræði
Evklíðsk rúmfræði
Vefur Karlottu (kvikmynd 1973)

Vefur Karlottu (enska: Charlotte's Web) er bandarísk teiknimynd framleidd af Hanna-Barbera Productions og Sagittarius Productions. Myndin byggir á samnefndri skáldsögu eftir bandaríska rithöfundinn E. B. White. Myndin var frumsýnd þann 1. mars 1973.

Kvikmyndin er fyrsta teiknimynd Hanna-Barbera í fullri lengd sem ekki byggir á persónum úr sjónvarpsþáttum fyrirtækisins. Myndin, eins og bókin, er um svín sem kemst undan slátrun og könguló sem heitir Karlotta. Leikstjórar myndarinnar voru þeir Charles A. Nichols og Iwao Takamoto. Handritshöfundur var Earl Hamner, Jr. Tónlistin í myndinni er eftir Sherman-bræður. Árið 2003 var gerð framhaldsmynd, Vefur Karlottu 2: Ævintýri Wilburs, sem var aðeins dreift á mynddiski.

Talsetning

Tengill 
 

Bandarískar kvikmyndir
Kvikmyndir frumsýndar 1973
Ungfrú heimur

Ungfrú heimur er stór alþjóðleg fegurðarsamkeppni sem var stofnuð í Bretlandi af Eric Morley árið 1951. Keppnin er, ásamt keppnunum Ungfrú alheimur ein sú þekktasta í heimi og er sjónvarpað í flestum löndum heims.

Fulltrúar Íslands hafa sigrað keppnina þrisvar sinnum: Hólmfríður Karlsdóttir 1985, Linda Pétursdóttir 1988 og Unnur Birna Vilhjálmsdóttir 2005. Núverandi Miss World 2011 er ungfrú Venesúela, Ivian Sarcos, 21. árs gömul.

Fegurðarsamkeppnir
Júródans

Júródans (enska: Eurodance) er rafræn danstónlist undir áhrifum frá Hipphopp-tónlist, Hi-NRG og Hústónlist. Þessi tegund tónlistar átti sitt blómaskeið á 10. áratug 20. aldar. Lögin einkennast af þungum, hröðum bassatakti, grípandi laglínum og notkun hljóðgervla. Oft eru tvær söngkonur sem syngja laglínurnar en karlraddir rappa á milli. Textarnir, sem oft eru á ensku, fjalla gjarnan um skemmtanir, sumarfrí og sólarstrendur. Tónlistin var oft tengd við sólarlanda- og strandferðir ungs fólks til staða með fjörugt næturlíf eins og Ibiza á Spáni. Einstök lög náðu mikilli sölu en plötur í fullri lengd miklu síður. Dæmi um tónlistarmenn og hljómsveitir sem tengjast þessari tónlistarstefnu eru Alexia, Ice MC, 2 Unlimited, Fun Factory, Culture Beat og Real McCoy.

Tengt efni
 Júrópopp
 Júróbít
 Júrótrans
 Júródiskó

Tónlistarstefnur
Evrópsk tónlist
Grettistak jökla

Orðið grettistak getur líka átt við stóran steinn (sem Grettir Ásmundarson er sagður hafa lyft eða hefði getað loftað) eða eitthvað sérlega þungt. 

Grettistak jökla (einnig kallað grettistak eða aðkomusteinn) er risavaxinn steinn eða bjarg sem (forsögulegur) skriðjökull hefur borið fram og skilið eftir þar sem bergið í kring á ekkert skylt við þennan óvænta gest. Oft hafa þessir „flakkandi steinar“ ferðast með jöklinum langa leið, stundum fleiri hundrað kílómetra frá upphafsstað sínum. Grettistakið getur, þrátt fyrir nafnið, verið allt frá smásteinvölu og upp í mikinn robbungsstein eins og t.d. Big Rock í Albertafylki, Kanada. 

Jarðfræði
Jöklafræði
Blákolla

Blákolla (fræðiheiti: Prunella vulgaris) er jurt af varablómaætt sem ber blá blóm. Hún vex í bollum og grónu landi. Hún er hitakær og því algengari í hlýrri sveitum, gjarnan sunnan í móti eða við heitar uppsprettur.

Lýsing 
Blómin eru blá og mörg saman í 2 sm löngum klösum. Krónublöðin eru dökk- eða fjólublá en bikarinn bjöllulaga - dökkrauðfjólublár. Í hverju blómi eru 5 fræflar. Stöngull blákollu er ferstrendur.

Varablómaætt
Sigurskúfur

Sigurskúfur (fræðiheiti: Chamerion angustifolium (syn. Epilobium angustifolium)) er fjölær jurt af eyrarrósarætt. Hann tilheyrir dúnurtum og getur orðið allt að 70 cm á hæð. Sigurskúfur ber rauð blóm og er algengur um allt norðurhvel jarðar.

Lýsing 
Blómin eru mörg í klasa upp eftir plöntunni. Þau eru um 2 cm í þvermál. Krónublöðin eru rauð en bikarblöðin dökkrauð. Í hverju blómi er 8 fræflar. Frævan er löng og hærð. Blöðin standa gagnstætt á stilknum. Þau eru 4 til 12 cm á lengd og 1 til 2 cm á breidd. Þau eru lensulaga, heilrennd eða með litlar tennur og hárlaus.

Sigurskúfur er áburðarfrekur og vex því gjarnan í kringum bæi - oft í þéttum breiðum. Í skóglendi og klettum vex hann villtur - blómstrar seint. Í gras- eða mólendi er hann stundum dvergvaxinn og blómstrar ekki vegna næringarskorts. Þá myndar hann 10 til 20 cm langa blaðsprota. Sigurskúfur heitir á ensku "fireweed" og vísar nafnið til þess að sigurskúfur er landnemaplanta, þegar skógur rofnar vegna skógarbruna er sigurskúfur fljótur að spretta fram og þekja skógarbotninn.

Á vorin er gott að borða rætur af plöntunni. Steikja þær í smjöri og salta.

Heimildir 
 Sigurskúfur (Lystigarður Akureyrar)
 Sigurskúfur (Náttúrufræðistofnun Íslands)
Dúnurtir
Eyrarrósarætt
Kóngsbænadagur

Kóngsbænadagur eða stórbeðudagur (danska: store bededag færeyska: dýri biðidagur) er föstudagurinn í 4. viku eftir páska. Kóngsbænadagur var sérstakur hátíðisdagur sem Kristján 5. Danakonungur fyrirskipaði í öllu ríki sínu fjórða föstudag eftir páska. Uppruni dagsins er sá að Hans Bagger Sjálandsbiskup lét taka upp þrjá nýja föstu- og hátíðisdaga í biskupsdæmi sínu á árunum 1675 til 1677. Af þessum þremur var kóngsbænadagurinn lögboðinn í öllu ríkinu af konungi árið 1686. Þennan dag átti að loka krám og verslunum og hringja til messu.

Í Kaupmannahöfn komst fljótlega sú hefð á að borgarar fögnuðu vori þennan dag með því að klæða sig upp á og fá sér göngutúr á borgarvirkjunum. Vegna þessarar hefðar var deginum hlíft, að talið er, þegar Johann Friedrich Struensee fækkaði helgidögum ársins um helming 20. október 1770. 

Dagurinn er enn haldinn hátíðlegur í Danmörku og Færeyjum en dagurinn var afnuminn sem helgidagur af Alþingi á Íslandi árið 1893. Upphaflega átti líka að afnema skírdag, annan í páskum, uppstigningardag og annan í hvítasunnu en horfið var frá því með alla daga nema kóngsbænadaginn.

Kóngsbænadagurinn virðist hafa verið frekar óvinsæll á Íslandi eins og þessi húsgangur ber með sér:

Innan sleiki ég askinn minn,
ekki er saddur maginn.
Kannast ég við kreistinginn
kóngs- á bænadaginn.

Ekki er það þó einleikið. Í Höllu eftir Jón Trausta er fjallað um gleði vinnuhjúa sem fengu frí á kóngsbænadag og notuðu það m.a. til hvíldar, skemmtana og drykkju - sem og til að heimsækja aðra bæi og undirbúa vistaskipti um vinnihjúaskildaga, sem voru skammt undan.

Tenglar 
 Kóngsbænadagur; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958

Dagatal
Helgidagar í Danmörku
Helgidagar í Færeyjum
Helgidagar á Grænlandi
Fyrrverandi helgidagar á Íslandi
Baldursbrá

Baldursbrá (fræðiheiti: Matricaria maritimum eða Tripleurospermum maritimum) er jurt af körfublómaætt. Baldursbrá vex gjarnan í fjörusandi, á malarbornum hlöðum og í nágrenni við þéttbýli. Baldursbrá er algeng um alla Norður-Evrópu.

Lýsing 

Fjölær jurt, 10-60 sentímetra há, með uppréttum stöngli og stofnstæðum uppréttum fjaðurskiptum blöðum, sem hafa mörg smáblöð. Blómin mynda stóra körfu með hvítum blöðum og gulu auga. Körfurnar eru 3 til 5 cm í þvermál. Blómgast í júní og júlí.

Baldursbrá líkist hlaðkollu, sem þó er ekki með hvít krónublöð, og freyjubrá sem er með fjaðursepótt og tennt blöð en ekki fjaðurskipt. Króna freyjubrár er þó mjög lík krónu baldursbrár.

Jurtin hefur gengið undir ýmsum nöfnum hér á landi, til dæmis fuðarurt, móðurjurt, múkakróna og strandamúkakróna. Nöfnin fuðarurt og móðurjurt eru dregin af lækningarmætti jurtarinnar en múkakróna er af erlendum toga.

Baldursbrá er þekkt lækningarjurt og sögð góð við margskonar kvensjúkdómum, einkum þó til að leiða tíðir kvenna. Einnig þótti gott að leggja hana við eyra þess sem þjáðist af tannpínu. Seyði blómanna er sagt hollt og gott í te og blöðin góð í súpur áður en jurtin blómstraði. Björn Halldórsson frá Sauðlauksdal segir baldursbrána vera afleita sem fóðurjurt þar sem hún þorni illa og ef hún þorni á annað borð gefi hún frá sér sterka lykt sem fæli búpeninginn frá.

Körfublómaætt