alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Túamótúeyjar

Túamótúeyjar (franska: Îles Tuamotu, opinbert heiti: Archipel des Tuamotu) eru eyjaklasi í Frönsku Pólýnesíu sem í eru tæplega 80 eyjar og hringrif. Eyjarnar liggja dreift í stefnu frá norðvestri til suðausturs á svæði í suðurhluta Kyrrahafs sem er jafnstórt Vestur-Evrópu. Flatarmál eyjanna er 850 ferkílómetrar en íbúar þeirra eru um það bil 16.000 manns. Stærstu eyjarnar eru Anaa, Fakarava, Hao og Makemo.

Pólýnesíumenn námu fyrstir allra land á Túamótúeyjum og tungumál og menning íbúa Túamótú í dag eru af pólýnesískum rótum runnin.

Franska Pólýnesía
Kyrrahafseyjar
Leo Varadkar

Leo Varadkar (fæddur 18. janúar 1979 í Dublin) er írskur stjórnmálamaður, leiðtogi flokksins Fine Gael og núverandi forsætisráðherra Írlands. Hann hefur verið þingmaður frá 2007 og gegnt forystuembætti í ráðuneyti samgangna, ferðamennsku og íþrótta (2011-2014), í heilbrigðisráðuneyti (2014-2016) og í félagsmálaráðuneyti (2016-2017).

Varadkar er sonur Ashoks indversks læknis og Miriam, írsks hjúkrunarfræðings. Faðir hans fæddist í Mumbai og flutti til Írlands á 7. áratugnum. Fjölskyldan bjó um skeið í Leicester á Englandi og á Indlandi. Leo Varadkar lærði læknisfræði í Trinity College í Dublin en fór síðar út í stjórnmálastarf og var kosinn í neðri deild írska þingsins, Dáil Éireann, árið 2007. Hann kom fyrst opinberlega út sem samkynhneigður árið 2015 og var fyrsti ráðherrann á Írlandi til þess. Varadkar varð einnig fyrsti samkynhneigði forsætisráðherra landsins og tók við embætti sumarið 2017. Maki hans er einnig læknir.

Varadkar sagði af sér forsætisráðherraembættinu eftir kosningar í byrjun árs 2020 þegar írska þingið gat ekki komið sér saman um forsætisráðherra en leiddi starfsstjórn þar til búið var að mynda nýja stjórn. Eftir um fjögurra mánaða stjórnarkreppu féllust flokkarnir Fine Gael, Fianna Fáil og Græni flokkurinn á að mynda stjórn með Micheál Martin, formann Fianna Fáil, sem forsætisráðherra. Samkvæmt stjórnarsáttmálanum varð Varadkar þó aftur forsætisráðherra á seinni helmingi kjörtímabilsins, frá desember 2022.

Heimild

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Írlands
Fólk fætt árið 1979
Fjöllaufungur

Fjöllaufungur, Athyrium filix-femina, er stór, ffjöðruð tegund af burkna sem vex um mestallt tempraða belti norðurhvels, þar sem hann er oft algengur í röku og skuggsælu skóglendi.

Athyrium filix-femina er nú oft skift í tvær tegundir, A. angustum og A. asplenioides.

Ræktun og nytjar
Hann er stundum ræktaður til skrauts.

Jarðstönglar og ung blöð eru eitruð hrá, en eru æt eftir eldun.

Tilvísanir

Viðbótarlesning
Hyde, H. A., Wade, A. E., & Harrison, S. G. (1978). Welsh Ferns. National Museum of Wales.
 Den nya nordiska floran. Bo Mossberg och Lennart Stenberg. Wahlström & Widstrand 2003. ISBN 91-46-17584-9.
 Svensk flora: Fanerogamer och ormbunksväxter (28 upplagan). Th. O. B. N. Krok och S. Almquist. Liber 2001. ISBN 91-47-04992-8.
 Signe Frederiksen et al., Dansk flora, 2. udgave, Gyldendal 2012. ISBN 8702112191.
 A. R. Smith, K. M. Pryer, E. Schuettpelz, P. Korall, H. Schneider, P. G. Wolf. 2006. "A classification for extant ferns". Taxon 55(3), 705-731 (pdf Link).

Ytri tenglar
Germplasm Resources Information Network: Athyrium filix-femina
Plants for a Future: Athyrium filix-femina
Den virtuella floran - Majbräken

Burknar
Burknar
Þríhyrnuburkni

Þríhyrnuburkni (fræðiheiti: Phegopteris connectilis) er tegund af burkna sem vex í tempruðum skógum norðurhvels, þó ekki í meginlandsloftslagi eins og í Kanada og Síberíu.

Ólíkt ættingja hans, Phegopteris hexagonoptera, sem vex á jörðu niðri, er þessi tegund líka áseti jafnframt því að vaxa á jörðu niðri.

Þessi tegund er yfirleitt apogamous (myndar afkvæmi án frjóvgunar, með litningatöluna margfeldi af 90 (triploid; "3n"=90).

Efnafræði 
Hægt er að einangra fenólana 2,4,6-trihydroxybenzoic acid-4-O-2′,3′,4′,6′-tetraacetylglucoside, 2,4,6-trihydroxybenzoic acid-4-O-2′,3′,6′-triacetylglucoside, 2,4,6-trihydroxybenzoic acid-4-O-3′,4′,6′-triacetylglucoside, 3-O-p-coumaroylshikimic acid, 2-(trans-1,4-dihydroxy-2-cyclohexenyl)-5-hydroxy-7-methoxychromone, kaempferol og kaempferol-3-O-β-d-glucoside úr methanolic þykkni úr blöðum þríhyrnuburkna.

Tilvísanir

Ytri tenglar 
 USDA PLANTS Profile 
 Phegopteris connectilis in Flora of North America
 Den virtuella floran - Hultbräken

Viðbótar lesning 
 Den nya nordiska floran. Bo Mossberg och Lennart Stenberg. Wahlström & Widstrand 2003. ISBN 91-46-17584-9.
 Svensk flora: Fanerogamer och ormbunksväxter (28 upplagan). Th. O. B. N. Krok och S. Almquist. Liber 2001. ISBN 91-47-04992-8.
 Signe Frederiksen et al., Dansk flora, 2. udgave, Gyldendal 2012. ISBN 8702112191.

Burknar
Burknar
Gljávíðir

Gljávíðir (fræðiheiti: Salix pentandra) er tré eða runni af víðisætt ættaður úr norður Evrópu og norður Asíu.

Vísindaheitið vísar til þess að karlreklarnir eru með fimm stíla. Íslenska heitið vísar til gljáandi laufblaðanna, sem eru einkennandi fyrir tegundina.

Viðbótarlesning 
Den Virtuella Floran
 Jolster i Carl Lindman, Bilder ur Nordens flora (andra upplagan, Wahlström och Widstrand, Stockholm 1917–1926)
 Signe Frederiksen et al., Dansk flora, 2. udgave, Gyldendal 2012. ISBN 8702112191.
 Træer og buske til skovbryn, læhegn og vildtplantninger 
 Stenberg, Lennart & Bo Mossberg, Steinar Moen (norsk red.), Gyldendals store nordiske flora, Gyldendal, Oslo 2007. ISBN 978-82-05-32563-0.

Tilvísanir

Lauftré
Víðir
Víðisætt
Fjallaskarfakál

Fjallaskarfakál (fræðiheiti: Cochlearia groenlandica) er planta af krossblómaætt.

Fjallaskarfakál er með útbreiðslu í kring um norður heimskautið. Í Norður Ameríku er útbreiðsla þess frá Kanada og Alaska til Oregon og hefur fundist alveg suður til Kaliforníu.

Myndir

Tilvísanir

Krossblómaætt
Lækningajurtir
Plöntur á Íslandi
Matthew Lillard

Matthew Lyn Lillard (fæddur 10. apríl 1970) er bandarískur leikari.

Tenglar
 

Lillard, Matthew
Eyfellingaslagur

Eyfellingaslagur voru átök sem áttu sér stað árið 1858 vegna fjárkláða. Þá neituðu Eyfellingar (bændur undir Eyjafjöllum) að baða sauðfé sitt og kom til átaka milli þeirra og sýslumanns. 

Austanhalt við Holtsós eru sveitamörk milli Út- og Austur-Eyjafjalla. Fast við veginn er Steinahellir. Þetta er manngerður hellir. Þar var um tíma þingstaður og hellirinn hafður sem þinghús. Eiríkur á Brúnum hefur gert staðinn frægan með frásögn sinni af Eyfellingaslag. 

Sýslumaður hafði boðið bændum að baða sauðfé vegna fjárkláðahættu. Bændur höfðu daufheyrst við þvi þar sem einskis fjárkláða hafði orðið vart og töldu Markarfljót næga vörn gegn sýktu fé. Sýslumaður lét sér þetta ekki nægja. Bændur voru boðaðir á aukafund í sláttubyrjun. Sjálfur Trampe greifi, stiftamtmaður, var sýslumanni til fulltingis á þinginu. Er þingið stóð sem hæst, tókst bændum að króa sýslumann af og hrökktu hann með svipur sínar reiddar til höggs niður að Hellisvatni. Fóru nú að berast sáttarboð frá stiftamtmanni. Stóð það á endum, að lokauppgjöf barst, þegar sýslumaður stóð á vatnsbakkanum. Var sýslumanni þá sleppt úr herkvínni sem þó tókst rétt með naumindum því að móðir var komin í bændaliðið. Um kvöldið var drukkið siguröl ómælt undir Fjöllum.
Mannskaðahóll

Mannskaðahóll er hóll á Höfðaströnd við austanverðan Skagafjörð. Við Mannskaðahól er talið, að Skagfirðingar hafi ráðið niðurlögum Englendinga (enskra víkinga) árið 1431, sem þar eiga að hafa komið á land. Lengi vel var talið, að Bretarnir væru heygðir í nokkrum hólum sem eru rétt við þjóðveginn hjá Mannskaðahóli, en Kristján Eldjárn mun hafa kannað hólana og ekki fundið neitt sem gæti bent til þess.

Björn Jónsson segir í Skarðsárannál sínum (ritað 1639 eða þar um bil), og kallar hólinn þar Mannslagshól, að Skagfirðingar hafi felt 80 enska ribbalda við hólinn; 

 Um þessa engelsku menn er líkast til, að þeir hafi komizt úr því slagi og bardaga, er varð á Höfðaströnd í Skagafirði, fyrir utan Mannslagshól, 
 sem merki sér til, að dysjar eru af mönnum, og Magnús bóndi Jónsson hefur sagt, að nærri 80 engelskra manna hafi þar verið til dauðs slegnir af 
 Skagfirðingum, ráðsmönnum Hólastaðar, sem fyrirmenn voru, fyrir þeirra óráðvendnis glettingar ...

Seinni tíðar grúskarar og sagnfræðingar draga þó mjög í efa að svo margir hafi verið drepnir við hólinn og reindist jarðvegur óhreifður við Ræningjadysjar þegar að var kannað.

Skagafjörður
Gásar

Gásar er fyrrverandi verslunarstaður við Hörgárósa og stendur við Eyjafjörð, 11 km norðan við Akureyri. Á Gásum var Gásakaupstaður, sem var veigamesti kaupstaður á Norðurlandi á miðöldum. Hann var það sem nefnist sumarverslunarstaður og var við lýði allt frá 12. öld og jafnvel allt að því að verslun hófst á Akureyri á 16. öld. Þar hafa meðal annars verið grafnar upp leifar af niðurgröfnum búðum og rústir stórrar trékirkju frá 14. öld.
Jidéhem

Jidéhem (21. desember 1935 – 30. apríl 2017) var listamannsheiti Jean De Mesmaeker sem var belgískur myndasöguhöfundur. Hann starfaði lengst af ferils síns fyrir Tímaritið Sval, ýmist sem höfundur eigin sagna og í samvinnu við aðra. Hans kunnustu sögur fjölluðu um unglingsstelpuna Sophie og ævintýri hennar. Hann skapaði hina vinsælu persónu Viggó viðutan ásamt þeim André Franquin og Yvan Delporte. Jafnframt kom hann að gerð nokkurra bóka í sagnaflokkinum um Sval og Val.

Ferill 

Jidéhem hóf að rita og teikna myndasögur á táningsaldri en tók upp listamannsnafn sitt árið 1954, var það dregið af upphafsstöfum hans JDM. Hann réðst til starfa hjá Héroïc-Albums, útgáfufyrirtæki sem sérhæfði sig í sögum í anda bandarískra hasarblaða. Þar samdi hann vinsælar sögur um leynilögreglumanninn Ginger. Í þeim sögum tók strax að bera á þeirri ástríðu listamannsins að teikna bíla, en á ferli sínum átti hann eftir að teikna gríðarlegan fjölda bifreiða, einkum sportbíla.

Útgáfu Héroïc-Albums var hætt á árinu 1956 vegna fjárhagserfiðleika og réðst Jidéhem þá til útgáfufélagsins Dupuis og myndasögublaðsins Svals þar sem hann starfaði nær alla tíð. Stjórnendiur Dupuis álitu sögurnar um Ginger vera of ofbeldisfullar fyrir hinn unga lesendahóp blaðs síns og var teiknararnum þess í stað falið að aðstoða Franquin, sem var vinsælasti höfundur forlagsins en að sligast vegna vinnu. Jidehém teiknaði bakgrunnsmyndir í nokkrum seinni bóka Franquins um Sval og Val. Hann kom einnig að teiknivinnu fjölda sagna um Viggó viðutan. EIn af aukapersónum þeirra sagna er kaupsýslumaðurinn Hr. Seðlan eða Monsieur De Mesmaeker á frummálinu. Er nafn persónunnar dregið af því að Jidéhem taldi hana minna sig á föður sinn í útliti. Franquin mun hafa óskað eftir því að Jidéhem tæki við af sér með ritun sagnanna um Viggó en hann netiað þar sem hann vildi fremur semja eigin efni.

Árið 1964 skapaði Jidéhem ungingsstúlkuna Sophie, sem hóf göngu sína sem aukapersóna en varð þó skjótt aðalpersóna í sínum eigin sögum. Ákvörðunin var talin djörf og hlaut blendin viðbrögð útgefendanna, enda var þetta fyrsta kvenaðalpersóna í sögu blaðsins, sem fyrst og fremst var ætlað drengjum. Tuttugu bækur komu út um ævintýri Sophie, sem telst meðal ástsælli persóna fransk-begísku myndasöguhefðarinnar. Á efri árum hóf Jidéhem á ný ritun sagna um Ginger, sem birtust í myndasögublaðinu Sval.

Svalur og Valur
Jidéhem
Eastbourne

Eastbourne er hafnarborg í Austur-Sussex á Suðaustur-Englandi. Bærinn byggðist upp á seinni hluta 19. aldar og eru þar byggingar frá viktoríutímabilinu. Nú er hann vinsæll ferðamannastaður og dregur að sér yngra fólk. Eastbourne varð fyrir verulegum loftárásum í síðari heimsstyrjöld og héldu þúsundir kanadískra hermanna þar til. Íbúar borgarinnar voru rúmlega 102.000 árið 2015.

Rétt vestur af Eastbourne er Beachy Head, þar sem má finna hæstu kalksteinakletta Bretlands.

Borgir á Englandi
Borgir og bæir í Austur-Sussex
Pungó og Daisy

Pungó og Daisy var framsækin pönkhljómsveit sem starfaði í Reykjavík á árunum 1982-83. Liðsmenn hennar voru Skúli Gautason (söngur og bassi), Veturliði Óskarsson (gítar og söngur) og Kjartan Kjartansson (trommur). Hljómsveitin kom m.a. fram á Melarokki 1982 og á útihátíðinni í Atlavík sama ár.
Íslenskar hljómsveitir
Brautryðjandinn

Brautryðjandinn er lágmynd eftir Einar Jónsson sem felld er inn í framhlið fótstallsins sem stytta Jóns Sigurðssonar stendur á Austurvelli. 
Miðborg Reykjavíkur
Úlfljótslög

Úlfljótslög voru fyrstu lög Íslendinga og voru sett á Alþingi 930 (927—930). Þau kölluðust Úlfljótslög eftir fyrsta lögsögumanninum, Úlfljóti. Hin norsku Gulaþingslög voru fyrirmynd Úlfljótslaga. Lögin líkjast þeim enda hafði Úlfljótur búið þrjú ár í Noregi, auk þess sem flestir landnámsmennirnir komu þaðan. Lögin voru í munnlegri geymd enda ekki tekið að nota ritmál árið 930. 

Lögfræði
Hugo Pratt

Hugo Pratt (Ugo Eugenio Prat, 15. júní 1927 – 20. ágúst 1995) var ítalskur myndasöguhöfundur sem var einkum þekktur fyrir ítarlegar bakgrunnsrannsóknir fyrir sögulegar skáldsögur eins og Corto Maltese. Hann er hluti af „Feneyjahópnum“ svokallaða, ásamt myndasöguhöfundunum Fernando Carcupino og Dino Battaglia og leikstjóranum Damiano Damiani.

Pratt fæddist í Rimini en eyddi æskuárunum í Feneyjum. Faðir hans var atvinnuhermaður og þegar Pratt var 10 ára fluttist fjölskyldan til Eþíópíu. Faðir hans var tekinn fanga 1941 og lést ári síðar. Pratt og móður hans var haldið í fangabúðum í Dire Dawa. Eftir stríðið flutti Pratt til Feneyja.

Í Feneyjum hóf hann útgáfu myndasögutímaritsins Asso di Picche ásamt fleirum. Sögur hans slógu í gegn í Argentínu og þangað flutti hann 1949 ásamt fleiri ítölskum myndasöguhöfundum. Árið 1962 flutti hann aftur til Ítalíu og hóf að semja myndasöguútgáfur af klassískum ævintýrabókum fyrir tímaritið Il Corriere dei Piccoli. Árið 1967 hóf hann útgáfu á þekktustu sögu sinni, Una ballata in mare salato, í tímaritinu Il Sergente Kirk. Tveimur árum síðar hóf hann að þróa röðina Gli scorpioni del deserto þar sem sögusviðið er Austur-Afríka. Milli 1970 og 1984 bjó Pratt í Frakklandi þar sem hann skrifaði sögur um þekktustu persónu sína, feneyska ævintýramanninn Corto Maltese, fyrir tímaritið Pif Gadget. Hann skrifaði einnig tvær sögur fyrir lærisvein sinn, Milo Manara.

Frá 1984 til dauðadags bjó Pratt í Sviss. 

Ítalskir myndasöguhöfundar
Paolo Magnani

Paolo Magnani, (31. desember 1926) var biskup emeritus rómversk-kaþólsku kirkjunnar í Treviso frá árinu 1988 til 2003, er Andrea Bruno Mazzocato tók við.

Myndir

Tilvísanir

Tenglar 
 Catholic-Hierarchy
 Biskupsdæmi á Lodi
 Biskupsdæmi á Treviso

Magnani, Paolo
Biskupar Treviso
Seattle höfðingi

Seattle höfðingi eða Noah Sealth (fæddur um 1780, dáinn 7. júní 1866) var leiðtogi frumbyggjaættbálkanna Skvamish og Dúvamish á svæði sem nú er við Puget-sund í Washingtonfylki Bandaríkjanna. Borgin Seattle heitir eftir honum. Hann var þekktur stríðsmaður og ræðumaður og hélt þekkta ræðu um umhverfisvernd. Franskir trúboðar ku hafa snúið Seattle til kaþólskrar trúar og skírðu hann Noah. Seattle myndaði samband við bandaríska lækninn og frumkvöðulinn Doc Maynard og í gegnum hann varð friðsælt samband milli ættbálka hans og hvítra landnema.

Heimild

Indíánahöfðingjar í Bandaríkjunum
Seattle
Dagur hafsins

Dagur hafsins er haldinn hátíðlegur 8. júní ár hvert. Upphaflega stungu tvær kanadískar stofnanir upp á þessum degi á Heimsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Rio de Janeiro árið 1992. Áður hafði skýrsla Brundtland-nefndarinnar frá 1987 nefnt að höfin ættu sér enga sterka talsmenn miðað við önnur svið umhverfismála. 

Dagur hafsins var síðan formlega tekinn upp af Sameinuðu þjóðunum árið 2008. Stofnanir á borð við The Ocean Project og World Ocean Network ásamt mörgum sædýrasöfnum hafa haldið deginum á lofti frá 2002 og börðust fyrir því að Sameinuðu þjóðirnar tækju daginn upp. Dagurinn er haldinn hátíðlegur 8. júní, næstu helgina, sömu vikuna og allan júnímánuð. Árið 2017 fer dagur hafsins saman við Hafráðstefnu Sameinuðu þjóðanna.

Tengt efni
 Sjómannadagurinn (Ísland - fyrsti sunnudagur í júní)
 Hátíð hafsins (Ísland - fyrsti laugardagur í júní)
 Día del Mar (Bólivía - 23. mars)
 Japanski sjávardagurinn (Japan - þriðji mánudagur í júlí)
 Kínverski sjávardagurinn (Kína - 11. júlí)
 Evrópski sjávardagurinn (Evrópusambandið - 20. maí)

Alþjóðlegir dagar
Dagar Sameinuðu þjóðanna
Hafráðstefna Sameinuðu þjóðanna

Hafráðstefna Sameinuðu þjóðanna er ráðstefna Sameinuðu þjóðanna um málefni hafsins sem fer fram í New York-borg 5.-9. júní 2017. Tilgangur ráðstefnunnar er að vekja athygli á verndun og sjálfbærri nýtingu hafsins. 

Talið er að höf jarðar séu í meiri hættu en nokkru sinni fyrr vegna mengunar, ofveiði og áhrifa hnattrænnar hlýnunar. Súrnun sjávar, minnkandi líffjölbreytni og plastmengun í hringstraumum úthafanna er meðal þess sem ógnar heilsu hafsvæða. 

Í upphafi ráðstefnunnar sagði António Guterres aðalritari Sameinuðu þjóðanna að hægt væri að leysa þau vandamál sem mannkynið hefði skapað með samhæfðum alþjóðlegum aðgerðum. Til þess þyrfti að horfa framhjá skammtímahagsmunum

Tenglar
 Vefur ráðstefnunnar

Ráðstefnur Sameinuðu þjóðanna
2017
Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna

Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna er árleg ráðstefna sem Sameinuðu þjóðirnar standa fyrir í tengslum við Rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar frá 1992. Fyrsta loftslagsráðstefnan var haldin í Berlín árið 1995. Kýótóbókunin var tekin upp á loftslagsráðstefnunni í Kýótó árið 1997. Frá 2005 hefur ráðstefnan einnig verið ráðstefna aðila að bókuninni. Parísarsamkomulagið var samþykkt á loftslagsráðstefnunni í París árið 2015. 

Ráðstefnur Sameinuðu þjóðanna
Rede Integrada de Transporte

Rede Integrada de Transporte (portúgalska: samhæft flutningsnet) er hraðvagnakerfi í Curitiba í Brasilíu. Það hóf starfsemi árið 1974 og er talið elsta slíka kerfið í heimi. Kerfið rekur 157 tvískipta og 29 einskipta liðvagna sem ganga á sérakreinum eftir 6 leiðum. Fjöldi biðstöðva er 21 og útgangur frá biðstöð í vagn er um lítinn ramp þannig að ekkert bil er á milli. Fargjöld eru greidd fyrirfram. Kerfið flytur 2,3 milljónir farþega á dag. 

Höfundur kerfisins er arkitektinn Jaime Lerner sem stakk upp á því á síðari hluta 7. áratugarins. Kerfið gerði ráð fyrir nýrri tegund af gatnahönnun með tvær einstefnugötur sitt hvoru megin við tvær sérakreinar fyrir hraðvagnakerfið. Kerfið þótti afar vel heppnað og varð fyrirmynd að hraðvagnakerfum sem byggð voru um alla Suður-Ameríku næstu ár. Nú eru hundruð slíkra samgöngukerfa í notkun um allan heim.

Curitiba
Hraðvagnakerfi
Sérakrein

Sérakrein, forgangsakrein eða strætórein er akrein sem er eingöngu ætluð strætisvögnum. Slíkar akreinar eru notaðar til að auka hraða og áreiðanleika almenningssamgangna með því að koma í veg fyrir að vagnarnir sitji fastir í umferðarteppum. Sérakreinar eru lykiatriði í hraðvagnakerfum. Sérakreinar geta verið ein af mörgum akreinum á vegi fyrir almenna umferð eða akrein sem er alveg aðskilin frá veginum, til dæmis með grindum eða köntum. Sérakreinar á vegum með blandaða umferð geta verið alveg fráteknar fyrir almenningsvagna eða opnar leigubílum, sjúkrabílum og áætlunarbifreiðum.

Fyrsta sérakreinin sem getið er um var sett upp í Chicago árið 1940. Í Evrópu voru sérakreinar teknar upp í Hamborg árið 1963 þegar sporvagnakerfið var lagt niður. Fyrsta aðskilda sérakreinin í Bandaríkjunum var El Monte-leiðin í Los Angeles sem var opnuð 1974.

Vegir
Liðvagn

Liðvagn er liðskipt farartæki fyrir almenningssamgöngur. Slíkir vagnar eru yfirleitt einnar hæðar, en skipt í tvo eða þrjá fasta hluta sem eru tengdir saman með snúningshlekk (lið). Hlekkurinn er umlukinn harmónikubelgjum bæði innan og utan farartækisins og með snúningsplötu á gólfi. Með þessum hætti er hægt að lengja vagnana meira en hægt væri með stífum vagni og þannig auka afkastagetu þeirra. 

Hefðbundnir einskiptir liðvagnar eru yfirleitt 18 metrar á lengd (samanborið við 11-14 metra óskipta vagna) og bera yfir 120 farþega miðað við 80-90 í hefðbundnum vögnum. Tvískiptir liðvagnar eru allt að 25 metra langir og geta borið 200 farþega. 

Til er fjöldi tegunda af liðvögnum. Dæmi eru Mercedes-Benz Citaro, New Flyer Xcelsior, Van Hool AGG300 og Ikarus 280.

Strætó tók liðvagna í notkun um miðjan 10. áratug 20. aldar.

Almenningsvagnar
Gauksstaðaskipið

Gauksstaðaskipið er stærsta víkingaskip (langskip) sem varðveist hefur frá víkingatímanum. Gaukstaðaskipið fannst í haugi við Óslóarfjörð árið 1880 og er talið frá því um 850. Lengd milli stafna er 23 metrar rúmir en þar sem skipið er breiðast er það rúmir fimm metrar. Þar sem Gaukstaðaskipið fannst í haugnum voru þrjátíu skildir festir á hvort borð og voru málaðir gulum og svörtum litum. Skipið er til sýnis á Víkingaskipasafninu á Bygdö í Ósló ásamt Ásubergskipinu.

Tengt efni 
 Ásubergsskipið

Víkingaskip
Álftalaukur

Álftalaukur (fræðiheiti: Isoetes echinospora) er tegund ferskvatnsplantna í ættkvísl álftalauka og af ættinni Isoetaceae. Álftalaukur finnst víða á láglendi Íslands.

Álftalaukur er ein algengasta tegund plantna í Kanada. Hann finnst í grunnum tjörnum og vötnum frá Labrador og Nýfundnalandi til Alaska, og suður til Pennsylvaníu, Wisconsin, Kolorado, og Kaliforníu. Í Þýskalandi finnst hann aðeins á tvemur stöðum: Feldsee og Titisee, hvortveggja í Svartaskógi.  Evrópskir stofnar eru án loftaugna, en þau eru til staðar í Norður Amerískum stofnum. Isoetes muricata og Isoetes echinospora var. braunii vísa til Norður Amerískra plantna þegar þær eru taldar aðgreindar frá Evrópskum plöntum.

Tilvísun

 Arne og Anna-Lena Anderberg: Den virtuella floran, Naturhistoriska riksmuseet

Mosajafnar
Plöntur á Íslandi
Vatnalaukur

Vatnalaukur, fræðiheiti Isoetes lacustris er boreal álftalaukur sem vex beggja vegna norður Atlantshafs. Í Evrópu vex hann frá Póllandi vestur til norðvestur Frakklands, um alla Skandinavíu, vestur- og norður hluta Bretlandseyja, Færeyjum og Íslandi.  Í Norður Ameríku er hann í New England ríkjunum Maine, Vermont, New Hampshire Rhode Island og Massachusetts, og í Kanada í ríkjunum New Brunswick og Nova Scotia. Hann var uppgötvaður af Johannes Reinke.

Þessi tegund er ein af fáum ræktuðum tegundum af álftalaukum, ýmist sem búrgróður eða til kennslu.

Tilvísanir

 Signe Frederiksen et al., Dansk flora, 2. udgave, Gyldendal 2012. ISBN 8702112191.
 Christiansen, M. Skytte. Flora i farver 2. Sporeplanter, 1978, Politikens Forlag, ISBN 87-567-2967-7.

Ytri tenglar
Flora Europaea: Isoetes lacustris
NCRS: USDA Plants Profile and map: Isoetes lacustris 
 Arne og Anna-Lena Anderberg: Den virtuella floran, Naturhistoriska riksmuseet

Mosajafnar
Plöntur á Íslandi
Göltur (fjall)

Göltur er um 450 metra fjall sem stendur við utanverðan Súgandafjörð til móts við byggðina á Suðureyri. Talið er  að neðstu hraunlögin í Gelti séu eitt elsta berg sem finna megi ofansjávar á Íslandi eða 15 - 16 milljón ára gamalt. Elsta bergsýni sem greint hefur verið á Íslandi með því að mæla magn geislavirkra frumefna í bergi er úr fjallinu Spilli sem er hinum megin Súgandafjarðar ofan við Suðureyri.

Heimildir 
 
Súgandafjörður
Fjöll á Íslandi
Staður í Súgandafirði

Staður í Súgandafirði er fyrrum bújörð og prestsetur í Staðardal. Þar er Staðarkirkja en núverandi kirkja var byggð árið 1886. Talið er að  kirkja hafi verið í Staðardal frá árinu 1100.

Heimildir 
  Staður í Staðardal, Firðir og fólk, Lesbók Morgunblaðsins, 22. maí (22.05.1999), Blaðsíða 4
 Staðarkirkja (kirkjukort.is) 
 Saga Staðarkirkju í Súgandafirði, Kjartan Ólafsson (ritstj.), Vestur-Ísafjarðarsýsla: Firðir og Fólk II, Búnaðarfélag Vestfjarða, Reykjavík,1996.

Súgandafjörður