alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Hljómar

Hljómar voru rokkhljómsveit af Suðurnesjunum, stofnuð 5. október árið 1963  og starfaði í sex ár, eða til ársins 1969. Hljómar voru ein vinsælasta hljómsveit Íslands á ofanverðri 20. öld, og með henni hóf bítlamenningin innreið sína á Íslandi fyrir alvöru. 

Hljómsveitin Hljómar var stofnuð af yngstu meðlimum hljómsveitar Guðmundar Ingólfssonar, Gunnari Þórðarsyni gítarleikara, Einari Júlíussyni söngvara og Erlingi Björnssyni gítarleikara. Þeir fengu til liðs við sig trommarann Eggert Kristinsson og Rúnar Júlíusson sem lék á bassa. Hljómsveitin lék fyrst í Krossinum í Ytri-Njarðvík en sló í gegn á landsvísu eftir tónleika í Háskólabíói 4. mars 1964. Hljómar voru fyrsta íslenska bítlahljómsveitin sem náði almennum vinsældum. Hljómsveitin starfaði með nokkrum mannabreytingum til 1969 þegar hún leystist upp. Nokkrir meðlimir hennar tóku þátt í stofnun Trúbrots 1969. 

Hljómar léku árið 1966 í kvikmyndinni Umbarumbamba, sem hét Sveitaball á íslensku. Gefin var út samnefnd plata  í Bretlandi með Thor´s Hammer, en svo nefndu Hljómar sig utan landsteinanna.   Plata þessi varð síðar mjög eftirsótt af söfnurum.

Tilvísanir

Tenglar
 Saga Hljóma á vef Rúnars Júlíussonar

Íslenskar rokkhljómsveitir
Dyngjugos

Dyngjugos er eldgos í dyngju. Á Íslandi hefur ekki orðið slíkt gos frá því skömmu eftir síðustu ísöld, nema að hluta til í Surtseyjagoshrínunni. Dæmi um dyngju er Skjaldbreiður.

1  = (gos)mökkur, gosstrókur, gjóskuský
2  = gosop
3  = gígur
4  = hrauntjörn
5  = (kviku)gösop
6  = hrauná
7  = hraun- og gjóskulög
8  = berglögin
9  = silla
10 = gosrás og gosop
11 = kvikuhólf
12 = berggang

Tenglar
 Fallgígar; grein í Náttúrufræðingnum, 1989

Eldgos
Dyngjur
Flæðigos
Garðakornblóm

Garðakornblóm (eða akurprýði) (fræðiheiti: Centaurea cyanus) er einær jurt af körfublómaætt sem á heimkynni sín í Evrópu.

Myndasafn 

Körfublómaætt
Romm handa Rósalind

Romm handa Rósalind er sjónvarpsleikrit eftir Jökul Jakobsson. Það er fyrsta íslenska leikritið sem sett var sérstaklega upp fyrir sjónvarp og var sent út í Ríkisútvarpinu 4. mars 1968. Leikstjóri var Gísli Halldórsson og Andrés Indriðason stjórnaði upptökunni. Leikarar voru Þorsteinn Ö. Stephensen (skósmiðurinn), Anna Kristín Arngrímsdóttir (Rósalind) og Nína Sveinsdóttir (kona skósmiðsins). Leikritið var tekið upp 7. og 8. febrúar þetta ár. 

Verkið gerist á verkstæði skósmiðs þar sem gamall skósmiður staupar sig á rommi og gefur Rósalind, fatlaðri stúlku sem býr í nágrenninu, með sér meðan þau ræða um líf sitt.

Tengill 
 Fyrsta íslenska sjónvarpsleikritið á vef Leikminjasafns Íslands

Íslensk leikrit
Stórmeistari (skák)

Stórmeistari í skák er skákmaður, sem náð hefur þremur stórmeistaraáföngum og a.m.k. 2500 alþjóðlegum skákstigum (FIDE-stig). Að teknu tilliti til höfðatölu eru á Ísland flestir stórmeistar í skák af öllum löndum í heiminum.

Íslenskir stórmeistarar í skák í tímaröð 
 Friðrik Ólafsson (1958)
 Guðmundur Sigurjónsson (1975)
 Helgi Ólafsson (1985)
 Jóhann Hjartarson (1985)
 Margeir Pétursson (1986)
 Jón L. Árnason (1986)
 Hannes Hlífar Stefánsson (1993)
 Helgi Áss Grétarsson (1994)
 Þröstur Þórhallsson (1996)
 Lenka Ptácníková stórmeistari kvenna í skák (2004)
 Henrik Danielsen (2006)
 Héðinn Steingrímsson (2007)
 Stefán Kristjánsson (2011)
 Hjörvar Steinn Grétarsson (2013)
Bragi Þorfinnsson (2018)
Guðmundur Kjartansson (2021)

Bobby Fischer, fyrrum heimsmeistari í skák, fékk íslenskan ríkisborgararétt 2005 og bjó á Íslandi síðustu æviár sín. Með góðum vilja má kalla hann íslenskan stórmeistara í skák, þó hann hafi aldrei teflt kappskák sem Íslendingur. Þess má einnig geta að Fischer hlaut stórmeistaratitilinn sama ár og Friðrik Ólafsson (1958), þá aðeins 15 ára gamall, en hann var þá sá yngsti í heiminum, sem hlotið hafði stórmeistaratitil.

Heimildir 

Skákhugtök
Friðrik Ólafsson

Friðrik Ólafsson (f. 26. janúar 1935) er íslenskur lögfræðingur, fyrrverandi skrifstofustjóri Alþingis og fyrsti íslenski stórmeistarinn í skák. Hann er sá íslenskur skákmanna sem mestum frama hefur náð í skákinni og er t.d. eini íslenski skákmaðurinn sem lagt hefur að velli Bobby Fischer (tvisvar sinnum). Hann var um tíma forseti Alþjóðaskáksambandsins (FIDE).

Nám og störf 
Friðrik lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1955 og lögfræðiprófi frá Háskóla Íslands árið 1968. Hann var fulltrúi í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu frá 1968-1974, forseti Alþjóðaskáksambandsins (FIDE) frá 1978-1982, ritstjóri Lagasafns Íslands frá 1982-1983 og skrifstofustjóri Alþingis frá 1984-2005.

Skákferill 
Friðrik varð sex sinnum Íslandsmeistari í skák, fyrst árið 1952 og Norðurlandameistari í skák 1953 og 1971. Alþjóðlegur skákmeistari 1956 og árið 1958 varð hann fyrsti íslenski stórmeistarinn í skák. Hann sigraði á skákmótinu í Hastings 1955-1956, í Beverwijk í Hollandi 1959, í Marianske Kasne í Tékkóslóvakíu árið 1961, á alþjóðlegum skákmótum í Reykjavík 1966, 1972 og 1976 og á Wijk an Zee í Hollandi 1975. Hann veitti forstöðu Skákskóla Friðriks Ólafssonar frá 1982-1984.

Ólafssonar afbrigðið
Í nimzóindverskri vörn er lína sem nefnd er Ólafssonar afbrigðið eftir Friðriki. Um er að ræða línu í Rubenstein afbrigði og kemur hún upp eftir leikina: 1.d4 Rf6 2.c4 e6 3.Rc3 Bb4 4.e3 O-O 5.Bd3 d5 6.Rf3 c5 7.O-O dxc4 8.Bxc4 b6 9.De2 Bb7 10.Hd1 Dc8.

Viðurkenningar 

 1958 - Alþjóðlegur stórmeistari í skák, fyrstur Íslendinga. 
 1972 - Riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
 1980 - Stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
 2015 - Heiðursborgari Reykjavíkur 
 2015 - Aðalheiðursfélagi FIDE

Heimildir

Íslenskir skákmenn

Íslenskir lögfræðingar
Skrifstofustjórar Alþingis
Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík
Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Handhafar stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
B1-vítamín

B1-vítamín eða þíamín er eitt B-vítamínanna. Það örvar blóðrásina og er nauðsynlegt fyrir starfsemi taugakerfisins. Einnig er það gott fyrir uppbyggingu vöðva og hefur góð áhrif á heilastarfsemina. Það tekur þátt í efnaskiptum kolvetna og er einnig mikilvægt fyrir meltingu próteina og fitu.

B1-vítamín er helst að finna í aspas, brokkolí, hnetum, plómum, haframjöli, hveitiklíði og mörgum kornvörum.

Heitið -þíamín var búið til úr orðunum -amín sem er almenn tilvísun í kolvetni (sbr. amóníak) og frá gríska orðinu fyrir brennistein -theion, en auk frumefnanna kols, brennisteins og vetnis er að finna í b1-vítamíni súrefni og nítur.

Vítamín
Bárðar saga Snæfellsáss

Bárðar saga Snæfellsáss er Íslendingasaga sem er rituð í ýkjustíl. Hún segir frá Bárði Dumbssyni af ætt bergbúa. Bárður flýr Noreg og sest að sunnan undir Snæfellsjökli í óbyggðum og með tröllum á Íslandi og í Noregi. Í enda sögunnar gengur hann í jökulinn og gerist landvættur.

Bárðar saga Snæfellsáss er landvætta- og tröllasaga sem gerist á landnámsöld. Hún er líklega rituð á fyrra hluta 14. aldar eftir Landnámu, örnefnum og þjóðsögnum. Rúmlega eitt blað úr sögunni er varðveitt í Vatnshyrnu, en að öðru leyti er sá texti til í eftirritum hennar. Seinni hluti sögunnar (11-22 kafli) hefur stundum verið nefndur Gests saga Bárðarsonar, enda telja sumir þann hluta saminn síðar og af öðrum höfundi.

Persónur
Bárður Dumbsson er bergbúaættar. Hann er sonur Dumbs konungs og Mjallar af Kvenlandi. Hann var strax í æsku sterkur og stór. Hann var svo glæsilegur að margir höfðu ekki fegri mann séð. Hann var afar líkur móður sinni, mjallhvítur. 13 ára giftist hann Flaumgerði dóttur Dofra. Þau áttu 3 dætur saman. Síðan deyr Flaumgerður og líður Bárði mjög illa yfir því. Svo giftist hann Herþrúði og eignast þau 6 dætur saman.
Dumbur konungur
Mjöll af Kvenlandi
Flaumgerður giftist Bárði þegar hann var 13 ára, og eignast með honum 3 börn. Síðan deyr hún.
Herþrúður giftist Bárði eftir að Flaumgerður dó, og eignuðust þau 6 dætur saman.
Rauðfeldur litli frændi Bárðar sem hann drap með því að henda niður í gjá núna að nafni "Rauðfeldsgjá".
Helga dóttir Bárðar.

Tenglar 
Kennsluefni um Bárðar sögu Snæfellsáss  Kennsluvefir Hörpu Hreinsdóttur, 2010.

 
Fornaldarsögur
Íslendingasögur
Ask

Ask er bær á Askøy á Hörðaland í Noregi.

Bæir í Hörðalandi
Force India

Force India er formúlulið í eigu indverska milljarðamæringsins Vijay Mallya eftir hann keypti Spyker F1. Liðið mun keppa í sinni fyrstu keppni í Ástralíu 2008. Ökumenn liðsins eru Giancarlo Fisichella og Adrian Sutil.

Formúla 1
Gerðuberg (Reykjavík)

Gerðuberg er menningarmiðstöð og félagsmiðstöð við Gerðuberg í Efra Breiðholti í Reykjavík. Það opnaði 4. mars árið 1983. Miðstöðin er með funda- og ráðstefnusali og kennslustofur þar sem haldin eru námskeið auk þess sem Borgarbókasafn Reykjavíkur er með útibú þar.

Tenglar 
 Gerðuberg

Breiðholt
Flæðigos

Flæðigos er eldgos þar sem nær eingöngu myndast hraun, en gjóskuframleiðsla er óveruleg. Hraunin eru fremur slétt, rákuð og nefnast helluhraun, og eru úr basalti.

Eldgos
Flæðigos
Sóleyjarkvæði

Sóleyjarkvæði eftir Jóhannes úr Kötlum kom fyrst út á bók 1952. Kvæðið var ort í andrúmslofti sárra tilfinninga vegna inngöngu Íslands í NATÓ árið 1949, herstöðvasamningsins við Bandaríkin og komu bandarísks herliðs til Íslands 1951. Í kvæðinu segir frá Sóleyju sólufegri og baráttu hennar við að reyna að vekja menn og vætti Íslands til dáða gegn skuggaöflum vígtóla og hernaðar, sem stungið hafa riddarann hennar prúða með svefnþorni svo hún fær ekki vakið hann. Skáldið vefur í ljóðin stef úr þjóðkvæðum og stemmum frá eldri tíð og auk þess eru ótal vísanir til sögulegra viðburða í samtímanum og eitruð pólitísk skeyti.

Pétur Pálsson samdi lög við Sóleyjarkvæði og að lokum varð úr því heildstætt tónverk. Á sama hátt og ljóðskáldið notfærði Pétur sér galdur þjóðlagsins og minni úr rímnalögun og þulum. Lög og ljóð fallast því í faðma og hafa yfir sér undursamlega þjóðlegan blæ.

Verkið var frumflutt á vegum Samtaka hernámsandstæðinga vorið 1965 og vakti þegar mikla athygli. Það var síðan tekið upp og gefið út á hljómplötu 1967 af Æskulýðsfylkingunni. Það var endurútgefið af Fylkingunni 1973 en í nýju albúmi og veglegra en frumútgáfan var í. Samtök herstöðvaandstæðinga stóðu svo fyrir 3. útgáfunni 2001 og þá á geisladiski.

Háskólakórinn tók verkið til meðferðar undir stjórn Árna Harðarsonar, flutti það á tónleikum og gaf það síðan út á plötu 1985. Sóleyjarkvæði tilheyrir bókmenntaarfleifð sem varð til í andófi gegn bandarískum herstöðvum á Íslandi á síðari hluta 20. aldar.

Upphaf kvæðisins
Sóley sólufegri
situr við hafið á kóralskóm,
leikur við linda
lykill frá Róm,
augun blá eins og stjörnur,
varirnar rauðar sem blóm.

Árið 2017 kom út bók um Sóleyjarkvæði í ritstjórn Silju Aðalsteinsdóttur hjá Máli og menningu undir heitinu Sóley sólufegri. Þar ritar Árni Björnsson þjóðháttafræðingur um kvæðið, tilurð þess og tilvísanir, Þórður Helgason fjallar um mál og stíl kvæðisins, Gunnar Guttormsson um Pétur Pálsson og tónlist hans við kvæðið, auk þess sem kvæðið er birt í heild. Bókinni fylgir geisladiskur með upphaflegum flutningi verksins af hljómplötu Æskulýðsfylkingarinnar.

Íslensk kvæði
Íslensk tónlist
Sprengigos

Sprengigos er eldgos sem lýsir sér í því að eldstöð gýs nær eingöngu gosgufum og gjósku sem þeytast upp úr gígnum. Vikur og annað frauðgrýti verður til við sprengigos. Þeytigos eru sprengigos sem verða þegar heit kvika kemst í snertingu við vatn. 

Sprengigos stafa aðallega af skyndilegri losun reikulla efna, einkum vatns, úr kvikunni við lágan þrýsting. Ágætt samanburðardæmi úr daglega lífinu er þegar tappi er tekinn af gosflösku, en þá losnar koltvíildi (CO2) úr vatnslausninni og hún freyðir. Sé flaskan hrist gerist þetta ennþá hraðar og mikill þrýstingur myndast, því 500-faldur rúmmálsmunur er á CO2 í vatnslausn og CO2 sem gasi: 1 millilítri í lausn verður hálfur lítri af gasi. 
Bergbráð djúpt í jörðu getur innihaldið allt frá 0,5% upp í 4-5% af vatni í lausn, en þegar bráðin rís og þrýstingurinn lækkar (tappinn tekinn af flöskunni) losnar vatnið úr bráðinni og hún freyðir. Þarna verður rúmmálsmunurinn milli vatns í lausn og sem gufu ennþá meiri vegna hitaþenslunnar eða um 5000-faldur. Þess vegna skiptir það miklu hve hratt bráðin rís upp gosrásina. Rísi bráðin hægt losnar vatnið rólega úr henni og sleppur út í andrúmsloftið en hraunkvikan rennur sína leið eftir yfirborði jarðar (hraungos). Rísi hún hratt verður ferlið með hraða sprengingar og hraunslettur og gufa þeytast hátt í loft upp (sprengigos). 

Askja gaus árið 1875 geigvænlegu sprengigosi.

Heimildir
http://www.visindavefur.is/svar.php?id=3308  Vísindavefurinn: Hver er munurinn á sprengigosi og seigfljótandi gosi? Svar: Sigurður Steinþórsson, prófessor emeritus, HÍ

Eldfjallafræði

he:התפרצות ranפריאטית
id:Awan panas
Troðgos

Troðgos er hraungos sem lýsir sér með því að bergkvikan er það seig að hún hrúgast upp yfir gosopinu en breiðist ekki mikið úr sér. Kvikan / hraunið myndir þá hraungúl.

Eldfjallafræði
Eldgos

En:Lava dome extrusion
John Milton

John Milton (9. desember 1608 – 8. nóvember 1674) var enskt skáld og rithöfundur. Hann er þekktastur fyrir kvæði sitt Paradísarmissi. Milton var lengi hampað sem höfuðskáldi Englendinga en vinsældir hans dvínuðu nokkuð um miðja 20. öld. Milton hafði mikil áhrif á John Keats, Alexander Pope, William Wordsworth og Percy Shelley svo fáeinir séu nefndir.

Tenglar 
 Svo mælti Eva við Adam (úr Paradísamissi); birtist í Lesbók Morgunblaðsins 1995

Enskir rithöfundar
Ensk skáld
Áróður

Áróður er skilaboð sem er ætlað að hafa áhrif á skoðanir og hegðun stórra hópa fólks. Í stað þess að setja upplýsingar fram á óhlutdrægan máta er framsetningu upplýsinga í áróðri beinlínis ætlað að hafa áhrif á viðtakandann. Áhrifaríkur áróður er oft sannleikanum samkvæmur en í áróðri getur framsetning einnig verið villandi og upplýsingar rangar.

Áróður, agitation og propaganda 
Alþjóðlegu orðin agitation og propaganda eru oft útskýrð þannig að agitation er æsingarræða eða æsingarmeðal sem hvetur til aðgerða strax, en propaganda sé kerfisbundnari (og lævísari) útvörpun á hugmyndum til að hafa áhrif á menn. Á íslensku eru bæði orðin oft þýdd sem áróður eða undirróður, þó undirróður sé í raun lúmskari eða áróður að tjaldabaki eins og stendur í orðabók Eddu. Sigfús Blöndal segir í orðabókinni sem við hann er kennd (1920-1924): „áróður (undirróður): 3. merking: „Agitation, stadig Tilskyndelse til noget." Jón Ófeigsson hefur í Þýzk-íslenzkri orðabók sinni 1925: „Agitator" = „áróðrarmaður" og „Agitation" = róður, undirróður" og reyndar fleira. Á stríðsárunum (1939-1945) notuðu kunnir rithöfundar orðið áróður mikið, og sést ekki á skrifum þeirra að þeir geri greinarmun á því sem Danir kalla agitation og propaganda: Kristinn E. Andrésson, Kristján Jónsson frá Garðsstöðum, Guðmundur G. Hagalín, Símon Jóhannes Ágústsson, Björn Guðfinnsson og Einar Ólafur Sveinsson. Hinn síðastnefndi sagði t.d. í bókinni Við uppspretturnar: 

„Prédikun er sunnudagsorð, rúmhelga orðið er áróður.“

Orðið áróður þýddi upphaflega það að róa á skipi, eða róðrarkvöð leiguliða gamalla stóls- og konungsjarða. Stundum líka ásókn eftir einhverju. Nú er orðið aðallega notað í merkingunni: „umtal eða skrif til að fá menn til að taka afstöðu með eða móti einhverju eða einhverjum, málafylgja, fortölur“. Aróður var talið til nýyrða árið 1953. Þá kom út bókin Nýyrði I í ritstjórn Sveins Bergsveinssonar. Þar segir: „áróður: propaganda, agitation. Samheiti: útbreiðslustarfsemi. Helstu samsetningar: áróðursaðferð, áróðursbragð, áróðursmaður, í áróðurs skyni, áróðursstarfsemi, áróðurstæki; gagnáróður, flokksáróður, stjórnmálaáróður, utanflokks- og innanflokksáróður.“

Af þessu má sjá að áróður er látinn standa jafnt fyrir agitation og propaganda,
enda er „í áróðurs skyni" annarstaðar þýtt á dönsku sem „i propagandaøjemed“.
Í Nudansk ordbog (8. útg. 1989) er agitation útskýrt þannig: „ ...kraftig virken for en sag: partiet drev en pågående agitation blandt arbejderne propaganda: ... benævnelse på en katolsk institution; den moderne betydning forst í 19. árhundrede: agitation for en idé."

Í frönsku er sagt: Faire de l'agitation og þýtt á íslensku í frönsk-íslensku orðabókinni sem: „að vera með pólitískan áróður“. Í ensk-íslensku orðabókinni (með alfræðilegu ívafi) er 3. merking agitation: „áróður, umræður til framdráttar baráttumáli“. Það er því erfitt að greina mun á hugtökunum í íslensku, en hann er fyrir hendi.

Tenglar
Job

Job er persóna í Gamla Testamentinu, og við hann er Jobsbók kennd. Job er í bókarupphafi hamingjusamur maður, en guð reynir hann vegna ýtni Satans og leyfir hinum illa að fá vald yfir hinum ráðvanda Job til að sanna trúfestu hans við sig. Í bláupphafi Jobsbókar segir svo: 

Satan lætur síðan allt mögulegt yfir Job ganga, en aldrei átelur Job guð sinn eða gefur upp á bátinn. Loks, eftir nokkuð marga harma, snýr guð við högum hans og eftir það lifir Job glaður á ný í hundrað og fjörutíu ár og sá börn sín og barnabörn, fjóra ættliði. Og [hann] dó gamall og saddur lífdaga.

Tenglar 
 Jobsbók; af heimasíðu Snerpu
 Nokkrar greinar um Job; birtust í Lesbók Morgunblaðsins 2000

Persónur í gamla testamentinu
Sögulegur tími

Sögulegur tími er sá hluti mannkynssögunnar sem ritaðar heimildir eru til um. 
Mannkynssögunni er skipt í sögulegan tíma og forsögulegan tíma. Skilin þar á milli miðast við upphaf ritaðra heimilda, sem komu ekki fram á sama tíma alls staðar. Því hefst sögulegur tími ekki alls staðar samtímis. Elstu ritaðar heimildir, fleygrúnir, eru frá Súmer, eða Mesópótamíu, frá því 3000-3500 f.Kr., sem kallast fornöld.

Á Íslandi hefst sögulegur tími við landnám Íslands. Að vísu eru ekki til ritaðar samtímaheimildir um landnámið, en greint er frá því í fornum ritum, t.d. Landnámabók og Íslendingabók, sem skráðar eru 200-250 árum eftir landnámið. Þær eru samt taldar geyma all áreiðanlegar sagnir frá landnámsöld.

Sagnfræði
Jarðfræði
Fornleifafræði
Javier Bardem

Javier Ángel Encinas Bardem (f. 1. mars 1969) er spænskur leikari sem er þekktastur fyrir leik sinn í enskumælandi myndum eins og Before Night Falls og No Country for Old Men en í hinni síðarnefndu leikur hann Anton Chigurh og hlaut Óskarinn sem karlleikari í aukahlutverki fyrir frammistöðu sína. 

Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aukahlutverki
Spænskir leikarar
Heimir Ólafur Hjartarson

Heimir Ólafur Hjartarson er bassaleikari og bakraddasöngvari íslensku rokkhljómsveitarinnar Sign. Heimir hefur verið með þeim frá 2007. Hann var áður í hljómsveitinni Nevolution.

Íslenskir tónlistarmenn
Dulin veröld

Dulin veröld: smádýr á íslandi (ISBN 9979-772-16-6) er bók um smádýr á Íslandi eftir Guðmund Halldórsson skordýrafræðing, Odd Sigurðsson jarðfræðing og  Erling Ólafsson skordýrafræðing. Hún var gefin út af Mál og mynd árið 2002 og Orkuveita Reykjavíkur styrkti útgáfuna.

Bókin fjallar um smádýr í lífríki Íslands með aðaláherslu á þau sem fyrirfinnast í Elliðaárdalnum í Reykjavík.

Tengt efni 
 Listi yfir smádýr sem fjallað er um í Dulin veröld

Bækur um skordýr á íslensku
Bækur gefnar út af Mál og mynd
Andop

Andop er op hlið líkama sumra dýra sem gera þeim kleift að draga andann.

Öndun
Gyðla

Gyðla er ungviði skordýrs sem undirgengst ófullkomna myndbreytingu. Ungviði skordýra sem undirgangast fullkomna myndbreytingu kallast hinsvegar lirfur.

Heimild 
 Dulin veröld (ISBN 9979-772-16-6) gefin út 2002, bls. 164.

Ófullkomin myndbreyting
Varppípa

Varppípa er líffæri á sumum liðdýrum sem þau nota til verpa eggjum. Kvenfluga blaðvespa er t.d. með sagtennta varppípu, sker raufar í plöntuhluta og verpir eggjunum þar. 

Líffærafræði liðdýra
Talíbanar

Talíbanar (pastúnska: طالبان - ṭālibān, stendur fyrir „nemendur íslamskrar þekkingar“) eru súnní íslömsk hryðjuverkasamtök og pastúnsk þjóðernishreyfing sem hefur ríkt yfir stærstum hluta Afganistans frá ágúst 2021. Hreyfingin var áður við völd í Afganistan frá 1996 til 2001.

Söguágrip
Hreyfingin óx upp í ættbálkahéruðum Pakistans við landamæri Pakistans og Afganistans og varð til sem einn hópur af mörgum í vopnaðri baráttu við her Sovíetríkjanna í Afganistan árin 1979-1989. Talibanar nutu í upphafi stuðnings Bandaríkjanna með vopnum og fjármagni. 

Talið er að hreyfingin hafi sprottið upp úr íslömskum trúboðsskólum sem styrktir voru fjárhagslega frá Sádi-Arabíu.

Við brotthvarf hers Sovétríkjanna frá Afganistan árið 1989 tóku við innbyrðis skærur milli ýmissa stríðsherra og trúarlegra fylkinga múslima. Þeim átökum lauk með valdatöku talibana yfir mestum hluta Afganistan árið 1996.  

Talibanar undir stjórn Múlla Múhameðs Ómars komu á sjaríalöggjöf í landinu með opinberum aftökum og líkamlegum refsingum, bönnuðu vestræn áhrif og tækjabúnað og bönnuðu menntun og heilbrigðisþjónustu fyrir stúlkur og konur. 

Aðrir íslamskir hryðjuverkahópar, eins og Al-Kaída, nutu verndar talibana og starfræktu þjálfunarbúðir í Afganistan á valdatíma þeirra. Stjórn talibana í Afganistan var felld í innrás Bandaríkjahers í landið eftir hryðjuverkaárásir Al-Kaída á Bandaríkin árið 2001. Bandaríkjaher naut stuðnings afganskra stríðsherra frá Norður-Afganistan í stríðinu gegn talibönum.

Frá því að innrásarliðið hrakti Talíbana frá völdum áttu þeir í skæruhernaði við ríkisstjórn Afganistans, herlið NATO sem stendur í Enduring Freedom-aðgerðinni, og Alþjóðlega friðargæsluliðið í Afganistan. Á áratugunum síðan náðu þeir aftur völdum í stórum hlutum Afganistans. Eftir að Bandaríkjamenn hófu að draga herafla sinn burt frá Afganistan árið 2021 hófu Talíbanar leiftursókn um landið og hertóku fjölda héraðshöfuðborga á stuttum tíma. Þann 15. ágúst hertóku Talíbanar höfuðborgina Kabúl og sneru aftur til valda í landinu eftir tuttugu ára skæruhernað.

Heimild 
 BBC: Who are the Talibans?

Tilvísanir

Afgönsk stjórnmál
Hryðjuverkasamtök
Íslamismi
Pakistönsk stjórnmál
Pastúnar
Járntjaldið

Járntjaldið var heiti notað um hugmyndafræðileg, sálræn og oft efnisleg „landamæri“, sem skiptu Evrópu í tvennt frá lokum síðari heimsstyrjaldar 1945 til u.þ.b.1991. Hugtakið hafði áður verið notað af ýmsum höfundum, þar á meðal af Ethel Snowden í bókinni Through Bolshevik Russia frá 1920. Nasistaleiðtoginn Joseph Goebbels var fyrstur til að vísa til þess að „járntjald“ kæmi yfir Evrópu eftir heimsstyrjöldina í stefnuyfirlýsingu sem hann gaf út í þýska tímaritinu Das Reich í febrúar 1945. Hugtakið varð fyrst almennt eftir að Winston Churchill notaði það í „Járntjaldsræðunni“ 5. mars 1946. 

Járntjaldið skipti Evrópu í „Austur-Evrópu“, sem taldi Sovétríkin og önnur Varsjárbandalagslönd, og „Vestur-Evrópu“ sem taldi þau Evrópulönd sem voru aðilar að NATO. Hugtakið „Mið-Evrópa“ hvarf nánast úr umræðunni á sama tíma.

Tengt efni
 Austurblokkin
 Vesturlönd

Kalda stríðið
Feathertop-fjall

Feathertop-fjall er annað hæsta fjall ástralska fylkisins Victoriu. Það er 1.922 metra hátt. Nafnið „Fjaðratindur“ er dregið af því að snjór situr eftir í lautum í fjallshlíðinni á vorin og líkist fjöðrum.

Fjöll í Ástralíu
Atlantis

Atlantis er eyja úr heimi þjóðsögunnar sem óhægt er að staðsetja á landakorti. Hún á að hafa sokkið í sæ 9600 árum fyrir Krist. Menn hafa þó löngum reynt að staðsetja eyjuna. Í Tímajosi eftir Platon kemur sagan af Atlantis fyrir í fyrsta sinn og sömuleiðis í ókláruðu verki hans Krítías. Þar er Atlantis kúgandi ríki á vestanverðu Miðjarðarhafi sem á í stríði við Aþenu. Hugmyndina um að Atlantis hafi verið einhvers konar fyrirmyndarríki má ef til vill rekja til rits Francis Bacons Hið nýja Atlantis.en sumir halda að hún hafi verið staðsett nákvæmlega í Atlantshafinu.

Neðanmálsgreinar

Tenglar 

 Atlantis; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973
 

Þjóðsögur
Naðurtunga

Naðurtunga (fræðiheiti: Ophioglossum azoricum) er byrkningur af naðurtungnaætt. Hún hefur 1 til 3 blöð út frá uppréttum jarðstöngli. Blaðka þeirra er lensulaga eða oddbaugótt, 2 til 4 sentimetrar á lengd og 5 til 15 millimetrar á breidd.

Gróhirslur naðurtungu er að finna í þéttum röðum eftir endilöngu axi plöntunnar. Naðurtunga á kjörlendi sitt í volgum jarðvegi, s.s. á laugarbökkum eða leirflögum. Hún vex við Atlantshaf, s.s. á Grænlandi, Asóreyjum, Frakklandi, Bretlandi og Ísland (þar sem hún er mjög sjaldgæf).

Naðurtungur
Plöntur á Íslandi