alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Seán MacBride

Seán MacBride (26. janúar 1904 – 15. janúar 1988) var írskur stjórnmálamaður sem var utanríkisráðherra Írlands frá 1948 til 1951 og leiðtogi stjórnmálaflokksins Clann na Poblachta frá 1946 til 1965. Þar áður var hann herráðsstjóri írska lýðveldishersins frá 1936 til 1939. Hann sat á írska þinginu frá 1947 til 1957.

MacBride stofnaði og starfaði hjá mörgum alþjóðastofnunum á 20. öldinni, meðal annars hjá Sameinuðu þjóðunum, Evrópuráðinu og Amnesty International. Hann hlaut friðarverðlaun Nóbels árið 1974, friðarverðlaun Leníns árin 1975–1976 og silfurorðu UNESCO fyrir gefna þjónustu árið 1980.

Æviágrip
Seán MacBride fæddist í París árið 1904, þar sem foreldrar hans voru í pólitískri útlegð frá Írlandi. Faðir hans, John MacBride, hafði tekið þátt í stofnun og stjórn írskra herdeilda sem börðust ásamt Búum gegn breskum yfirráðum í Transvaal í seinna Búastríðinu. John MacBride tók jafnframt þátt í írsku páskauppreisninni árið 1916 en var handtekinn og tekinn af lífi af breskum yfirvöldum í kjölfar hennar. Móðir Seáns, Maud Gonne, var einnig virk í írsku sjálfstæðishreyfingunni og var meðal annars áberandi í írska lýðveldisflokknum Sinn Féin og í írska sjálfstæðisstríðinu.

MacBride gekk í skóla í Frakklandi en lauk námi heima í Dyflinni eftir dauða föður síns. MacBride varð foringi í her írsku sjálfboðaliðanna og barðist bæði í írska sjálfstæðisstríðinu og í írsku borgarastyrjöldinni ásamt andstæðingum friðarsáttmálans við Breta.

Eftir að hafa lokið námi vann MacBride í nokkur ár sem blaðamaður og var m. a. fréttaritari hjá bandarískum og afrískum fréttablöðum. Árið 1946 stofnaði MacBride stjórnmálaflokkinn Clann na Poblachta. Eftir kosningar árið 1948 gekk flokkurinn í stjórnarsamstarf ásamt Fine Gael og fleiri flokkum og MacBride varð utanríkisráðherra í stjórn Johns A. Costello. Á embættistíð sinni sem utanríkisráðherra afnam MacBride utanríkissamning Írlands við Bretland, sem hafði bundið Írland við bresku krúnuna í tilteknum utanríkismálum. Með þessu voru síðustu tengsl Írska lýðveldisins við Bretland og breska samveldið rofin.

Á ráðherratíð sinni undirritaði MacBride jafnframt fyrsta viðskiptasamning Írlands og Íslands. Hann var um hríð varaforseti Efnahags- og framfarastofnunarinnar og kom að stofnun Evrópuráðsins. MacBride gegndi embætti utanríkisráðherra til ársins 1951, en það ár tapaði ríkisstjórn Costellos endurkjöri fyrir Fianna Fáil, flokki Éamons de Valera.

MacBride tók þátt í stofnun Amnesty International árið 1961 og var formaður alþjóðadeildar samtakanna frá stofnun þeirra til ársins 1975. MacBride starfaði einnig um hríð sem aðstoðaraðalritari Sameinuðu þjóðanna og sem umboðsstjóri SÞ fyrir málefni Namibíu. Í því embætti studdi MacBride baráttu sjálfstæðishreyfingarinnar SWAPO gegn suður-afrískum yfirráðum í Namibíu.

Árið 1974 var MacBride sæmdur friðarverðlaunum Nóbels ásamt forsætisráðherra Japans, Eisaku Satō. Í tilkynningu sinni sagði Nóbelsnefndin um MacBride að hann hefði sem fulltrúi Sameinuðu þjóðanna í Namibíu „fengið miklu áorkað gegn óréttlæti og til aukinna mannréttinda“.

Tilvísanir

Embættismenn Sameinuðu þjóðanna
Handhafar friðarverðlauna Nóbels
Utanríkisráðherrar Írlands
Grímsárvirkjun

Grímsárvirkjun er vatnsaflsvirkjun í Skriðdal á Fljótsdalshéraði. Hún var gangsett árið 1958 og afl hennar er 2,8 MW. Eigandi virkjunarinnar er Orkusalan ehf.

Heimildir 
 Orkuvefsjá Iceland Energy Portal

Tenglar
 Grímsárvirkjun á vef Orkusölunnar

Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi
Smyrlabjargaárvirkjun

Smyrlabjargaárvirkjun er vatnsaflsvirkjun í Suðursveit í Sveitarfélaginu Hornafirði. Hún var gangsett árið 1969 og afl hennar er 1,3 MW. Eigandi virkjunarinnar er Orkusalan ehf.

Heimildir 
 Orkuvefsjá Iceland Energy Portal

Tenglar
 Smyrlabjargaárvirkjun á vef Orkusölunnar

Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi
Sveitarfélagið Hornafjörður
Lagarfossvirkjun

Lagarfossvirkjun er vatnsaflsvirkjun á Fljótsdalshéraði. Hún var gangsett árið 1974 og stækkuð um 20 MW árið 2007 vegna aukins vatnsmagns í Lagarfljóti með tilkomu Kárahnjúkavirkjunar. Afl hennar er nú 27,2 MW. Eigandi virkjunarinnar er Orkusalan ehf.

Heimildir 
 Orkuvefsjá Iceland Energy Portal

Tenglar
   Lagarfossvirkjun á vef Orkusölunnar

Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi
Ihara Saikaku

Ihara Saikaku var japanskt ljóðskáld og skapaði fljótandi veraldar stíltegundina í japönskum skáldskap(ukiyo-zōshi).

Fæðingarnafn Ihara var Hirayama Tōgo (平 山藤 五), og hann var sonur auðugs kaupmanns  Osaka. Hann lærði haikai-ljóðagerð undir leiðsögn Matsunaga Teitoku og síðar Nishiyama Sōin af Danrin-skólanum, sem lagði megináherslu á tengiljóð. Ihara Saikaku er frægur fyrir að geta samið gríðarlegt magn ljóða í einu. Hann er talinn hafa samið 16,000 ljóð á einni samkomum samkvæmt sumum heimildum og allt að 23,000 samkvæmt öðrum.  

Síðar á lífsleiðinni byrjaði hann að skrifa erótískar og gamansamar sögur um meðlimi kaupmannsstéttarinnar sem eyddi tíma sínum í að fara í leikhús, vændishús og sólunda peningum sínum í hinum „fljótandi heimi“ gleðihverfa borga á borð við Osaka og Edo.

Ævisaga 
Ihara Saikaku fæddist árið 1642 í vel stæðri kaupmannafjölskyldu í Osaka. Frá fimmtán ára aldri samdi hann haikai no renga (tengikvæði eða tengihækur). Árið 1662, tvítugur að aldri, gerðist hann haikai meistari og festi sig í sessi með pennanafninu Ihara Kakuei. Árið 1670 hafði hann þróað sérstakan stíl og notaði alþýðlegt mál til að lýsa lífi venjulegra borgara eða svo kallaðra chōnin (bæjarbúa). Á þessum tímapunkti vann hann fyrir sér með viðskiptum í Osaka. 

Árið 1673 breytti hann pennanafninu í Saikaku. Svo virðist sem andlát eiginkonu hans árið 1675 hafi rist mjög djúpt en nokkrum dögum síðar samdi Saikaku þúsund erinda haikai ljóð á innan við sólarhring. Verkið var gefið út undir titlinum Þúsund erindi á einum degi(Haikai Dokugin Ichinichi) og var fyrsta tilraun Saikaku til að skrifa verk í þessari lengd. Reynslan af því og velgengni Saikaku í kjölfarið er talin hafa ýtt undir áhuga hans á að skrifa skáldsögur. 

Stuttu eftir andlát konu sinnar ákvað Saikaku að gerast munkur og ferðaðist um Japan. Börnin hans urðu eftir í Osaka í umsjá stórfjölskyldunnar, en Saikaku lagði þó ekki af stað fyrr en eftir andlát dóttur sinnar, sem var blind. 

Árið 1677 sneri Saikaku aftur til Osaka. Upp frá því vann hann alfarið fyrir sér sem rithöfundur, í fyrstu með haikai-ljóðagerð en árið 1682 gaf hann út líf ástsjúks manns (Kōshoku ichidai otoko 好色一代男), sem var sú fyrsta af mörgum skáldsögum sem hann átti eftir að skrifa. Saikaku varð fljótt eitt af mest seldu skáldum samtíma síns, en eins og með marga metsöluhöfunda var oft litið niður á verk hans fyrir að vera of alþýðleg.  

Fólk dáið árið 1693
Fólk fætt árið 1642
Japönsk skáld
Rússneska karlalandsliðið í knattspyrnu

Rússneska karlalandsliðið í knattspyrnu er er fulltrúi Rússlands í knattspyrnu. Liðið hefur einungis tekið þátt á ellefu heimsmeistaramótum, áður sem Sovétríkin enn eftir að þau leistust upp árið 1991 hafa þeir leikið fyrir hönd Rússlands . 

Evrópsk knattspyrnulandslið
Karlalandslið í knattspyrnu
Carlos Valderrama

Carlos Valderrama (fæddur 2. september 1961) er Kólumbískur knattspyrnumaður sem er þekktastur fyrir afrek sín með Kólumbíska landsliðinu á árum áður, hann var gjarnan þekktur fyrir að skarta skrautlegum ljósum krullum.

Kólumbískir knattspyrnumenn
Innfeldisrúm

Innfeldisrúm er vigurrúm með innfeldi. Ef innfeldisrúmið er fullkomið m.t.t. firðar framkölluð frá innfeldinu, þá kallast það Hilbert-rúm.

Skilgreining 
Látum  vera svið sem er annaðhvort rauntölusviðið  eða tvinntölusviðið .

Látum  vera vigurrúm yfir  og látum  vera innfeldi skilgreint yfir vigurrúm , þ.e.a.s. vörpun  þ.a. eftirfarandi skilyrði eru uppfyllt fyrir öll  og :

 
 
 
  og 
  ef og aðeins ef 

Þá er , vigurrúm  með innfeldi , kallað innfeldisrúm.

Dæmi

Rauntölur 
Rauntalnamengið  ásamt innfeldi  skilgreint sem  fyrir öll  er dæmi um innfeldisrúm.

Evklíðsk rúm 
 ásamt innfeldi  skilgreint sem  fyrir öll  er dæmi um innfeldisrúm.

Tvinntöluhnitrúm 
 ásamt innfeldi  skilgreint sem  fyrir öll  er dæmi um innfeldisrúm.

Samfelld föll skilgreind á bili 
Látum  vera mengi allra samfelldra tvinntölufalla skilgreind á bilinu . 

 er einnig vigurrúm og myndar innfeldisrúm með innfeldinu  skilgreint sem  fyrir öll .

Stærðfræði
Hilbert-rúm

Hilbert-rúm er fullkomið innfeldisrúm og er nefnt eftir David Hilbert. Hilbert-rúm koma mikið fyrir í skammtafræði og merkjafræði.

Skilgreining 
Látum  vera innfeldisrúm. 

Út frá innfeldinu má skilgreina staðal  (kallaður staðall framkallaður frá innfeldisrúminu).

 er Hilbert-rúm ef  er Banach-rúm.

Stærðfræði
Víðiryðsveppur

Víðiryðsveppur (fræðiheiti: Melampsora epitea) eða víðiryð er sveppategund sem sníkir á víðitegundir og er mjög algengur á Íslandi. Tvö afbrigði af sveppinum finnast á Íslandi, S. epitea var. epitea og var. reticulatae, bæði í miklum mæli.

Lífsferill og hýslar
Víðiryð er mishýsla og myndar pelagró og skálgró á steinbrjótum, aðallega á mosasteinbrjóti og þúfusteinbrjóti en er einnig skráð á vetrarblómi, lækjasteinbrjóti og gullsteinbrjóti.

Víðiryð myndar ryðgró og þelgró á öllum íslensku víðitegundunum, grasvíði, loðvíði, fjallavíði og gulvíði. Það myndar áberandi gula eða rauðgula bletti á blöðunum, einkum á neðra borði, eftir því sem líða tekur á sumarið. Þelgró myndast á víðinum þegar haustar.

Tilvísanir

Ryðsveppabálkur
Sveppir á Íslandi
Grámuætt

Grámuætt (fræðiheiti: Physciaceae) er ætt af fléttumyndandi sveppum sem tilheyra flokki diskfléttna. Ættin inniheldur 17 ættkvíslir og 512 tegundir. 

Á Íslandi vaxa um 40 tegundir af 10 ættkvíslum af grámuætt.

Ættkvíslir 

Anaptychia
Coscinocladium
Culbersonia (Incertae sedis)
Dermiscellum
Heterodermia
Hyperphyscia
Mobergia
Monerolechia
Phaeophyscia
Phaeorrhiza
Physcia
Physciella
Physconia
Pyxine
Redonia (Incertae sedis)
Rinodina
Rinodinella
Tornabea

Tilvísanir 

Fléttuættir
Jeanine Áñez

Jeanine Áñez Chávez (f. 13. ágúst 1967) er bólivísk stjórnmálakona sem gegndi embætti forseta Bólivíu frá 12. nóvember 2019 til 8. nóvember 2020. Hún tók við embætti forseta eftir að forveri hennar, Evo Morales, sagði af sér vegna þrýstings frá alþýðu og her landsins í tengslum við grun um kosningamisferli. Hún fór fyrir starfsstjórn fram að forsetakosningum sem haldnar voru í október 2020.

Æviágrip
Áñez er menntuð í lögfræði og lögvísindum. Hún hlaut lögmannsréttindi árið 1991. Árið 2010 var hún kjörin á öldungadeild bólivíska þingsins fyrir bandalag hægrimanna og íhaldsmanna í stjórnarandstöðu gegn sósíalíska forsetanum Evo Morales. Árið 2019 var hún orðin annar varaforseti öldungadeildarinnar.

Morales sagði af sér þann 10. nóvember 2020 eftir að bólivíski herinn þrýsti á hann að láta af embætti vegna gruns um kosningamisferli í forsetakosningum mánuðinn áður. Bólivíska þingið var kallað saman til að taka á stöðunni en þar sem þingmenn Sósíalistahreyfingarinnar, flokks Morales, sniðgengu þingfundinn til að sýna forsetanum stuðning var Áñez kjörin forseti öldungadeildarinnar á honum. Varaforseti landsins, Álvaro García, hafði einnig sagt af sér og því var Áñez sem forseti öldungadeildarinnar næst í tignarröðinni að forsetaembættinu. Áñez lýsti sjálfa sig forseta Bólivíu til bráðabirgða þann 12. nóvember og stjórnlagadómstóll landsins féllst á skipan hennar í embættið.

Ætlun Áñez var að gegna forsetaembættinu til bráðabirgða þar til forsetakosningarnar yrðu endurteknar. Í fyrstu útilokaði Áñez að hún yrði sjálf í framboði til forseta í kosningunum en þann 21. janúar 2020 gekk hún á bak orða sinna og tilkynnti framboð sitt til forseta. Kosningarnar áttu upphaflega að fara fram þann 3. maí 2020 en þeim var frestað til 19. október vegna kórónaveirufaraldursins. Áñez dró forsetaframboð sitt til baka þann 18. september, að eigin sögn til að kljúfa ekki atkvæðahóp hægrimanna í kosningunum. Þrátt fyrir það vann Luis Arce, frambjóðandi Sósíalistahreyfingarinnar, öruggan sigur á kjördag. Áñez viðurkenndi sigur Arce á Twitter-síðu sinni stuttu síðar og hvatti hann til að stýra landinu með Bólivíu og lýðræði í huga.

Í mars 2021 gáfu bólivískir saksóknarar út handtökuskipan á hendur Áñez og sökuðu hana um að hafa tekið þátt í valdaráni gegn stjórn Morales. Þann 11. júní næsta ár var Áñez dæmd í tíu ára fangelsi fyrir meint valdarán sitt gegn Morales.

Tilvísanir

Forsetar Bólivíu
Klaufabárðarnir

Klaufabárðarnir  eru tékkneskir stopmotion-þættir hannaðir fyrir börn. Þættirnir hafa verið til síðan 1976. Þeir voru framleiddir af Lubomír Beneš og Vladimír Jiránek fyrir tékkneska sjónvarpið. Eftir að Lubomír Beneš lést árið 1995 tók sonur hans Marek Beneš við af honum árið 2002. 

Þættirnir voru framleiddir á árunum 1979 - 1985 og aftur árið 1989 - 1990, 1992 og 1994. Árið 1998 var framleiddur þáttur sem var ekki hluti hinna þáttanna sem var númer 50 og var framleiddur í Suður Kóreu. Þættirnir voru framleiddir á árunum 2002 - 2004 og aftur 2009 - 2015 og á síðustu árum hafa verið framleiddar þrjár þáttaraðir (2018 - 2020).

Þættirnir sem sýndir hafa verið á RÚV og Stöð 2 eru fyrsta, önnur, fjórða, fimmta og sjötta þáttaraðirnar. Sumir stakir þættir hafa verið sýndir úr sjöundu þáttaröð.

Þættirnir fjalla um tvo vini sem lenda í klúðri.

Þáttaraðirnir

Heimildir 

Tékkneskir sjónvarpsþættir
Stofnað 1976
Entombed

Entombed  er sænsk dauðarokkshljómsveit sem stofnuð var árið 1987 undir nafninu Nihilist. Þeir eru taldir frumkvöðlar skandinavísku dauðarokkssenunnar. Á tíunda áratugnum fór hljómsveitin að breyta hljóm sínum og hægja hann, í það sem kallað hefur verið death n' roll.

Áhrifavaldar Entombed eru meðal annars Slayer, Exodus, Black Sabbath, Celtic Frost, Autopsy, Kiss, The Misfits, Motörhead, Discharge, Death og Testament. Ásamt Dismember, Grave og Unleashed, hafa Entombed verið kallaðir einir af fjóru stóru innan sænska dauðarokksins.

Árið 2014 gekk gítarleikarinn Alex Hellid úr bandinu en þá höfðu upprunalegir meðlimir utan söngvarans Lars Göran Petrov yfirgefið það. Þar sem Hellid hafði einkaleyfi á nafninu varð L.G. Petrov að halda áfram undir nafninu Entombed A.D.. Petrov lést árið 2021 úr krabbameini .
Árið 2016 ákváðu upprunalegu meðlimirnir Hellid, Andersson og Cederlund að koma saman sem Entombed með nýjum söngvara.

Hljómsveitin spilaði á Íslandi árin 2006, 2009 og 2012.

Meðlimir
Alex Hellid - gítar (1987–2014, 2016–)
Uffe Cederlund – gítar, hljómborð, bakraddir (1987–2005, 2016–), bassi (1989–1990)
Nicke Andersson – trommur (1987–1997, 2016–), söngur (1992), bassi (1989–1990)
Edvin Aftonfalk - bassi (2016–)
Robert Andersson - söngur (2016–)

Fyrrum meðlimir
Mattias Boström – söngur (1987–1988)
Leif Cuzner – bassi (1987–1988)
Johnny Hedlund – bassi (1988–1989)
Lars Göran Petrov – söngur, hljómborð (1988–1991, 1992–2014, lést 2021) .
David Blomqvist – bassi (1989)
Lars Rosenberg – bassi (1990–1995)
Johnny Dordevic – söngur (1991–1992)
Orvar Säfström – söngur (1991, 2014)
Jörgen Sandström – bassi (1995–2004)
Peter Stjärnvind – trommur (1997–2006)
Nico Elgstrand – bassi (2004–2010), gítar (2010–2014)
Olle Dahlstedt – trommur (2006–2014)
Victor Brandt – bassi (2010–2014)

Breiðskífur
Left Hand Path (1990)
Clandestine (1991)
Wolverine Blues (1993)
DCLXVI: To Ride Shoot Straight and Speak the Truth (1997)
Same Difference (1998)
Uprising (2000)
Morning Star (2001)
Inferno (2003)
Serpent Saints – The Ten Amendments (2007)

Tilvísanir

Sænskar þungarokkshljómsveitir
Stofnað 1987
Ertublómaætt

Ertublómaætt (latína: Fabaceae) eða belgjurtaætt er ætt blómplantna sem inniheldur belgjurtir. Ættin inniheldur tré, runna, fjölærar- og einærar jurtkenndar plöntur. Auðvelt er bera kennsl á plöntu af ertublómaætt á aldinum þeirra sem eru belgir. 

Ertublómaætt er þriðja stærsta ætt plantna í fjöldi tegunda á eftir brönugrasaætt (Orchidaceae) og körfublómaætt (Asteraceae), með 751 ættkvísl og um 19.000 tegundir.   

Í ertublómaætt er að finna tegundir sem mikið eru notaðar í landbúnaði og sem matvæli fyrir menn, þar á meðal sojabaunir, belgbaunir, ertur, kjúklingabaunir, alfalfa, jarðhnetur og lakkrís 

Í ættinni er einnig að finna plöntur sem eru skaðvaldar víðsvegar um heiminn, til dæmis gullsóp (Cytisus scoparius), fuglabelgtré (Robinia Pseudoacacia), hvinviður (Ulex europaeus), kúsú (Pueraria montana) og lúpínutegundir, meðal annars alaskalúpína (Lupinus nootkanensis) sem hefur orðið ágeng hér á landi.

Tilvísanir

Ertublómaætt 
Plöntuættir
Kytrusveppir

Kytrusveppir (latína: Chytridiomycota) eru skipting sveppa. Latneska heitið er dregið af gríska χυτρίδιον khytridion, sem þýðir "lítill pottur" og á við um lögun gróhirslunnar sem geymir bifgróin. 

Kytrusveppir eru talsvert ólíkir öðrum sveppum að mörgu leyti en þeir eiga þó sameiginleg einkenni með öðrum sveppum, til dæmis að mynda frumuvegg úr kítíni, þeir hafa baklæga svipu sem þeir nota til að synda, þeir soga upp næringuna sína, nota glýkógen sem forðanæringu og geta myndað lýsín með sérstöku nýsmíðunarferli (AAA-ferli). 

Kytrusveppir eru rotverur. Þeir geta brotið niður tormeltanleg efni eins og kítín, sem finnst í frumuveggjum sveppa og í skeljum liðdýra, og keratín sem finnst í hári, hornum, nöglum og húð ýmissa hryggdýra, og geta því stundum verið sníklar. Rannsóknir á kytrusveppum stórjukust eftir að upp komst að kytrusveppurinn Batrachochytrium dendrobatidis orsakaði hrun í stofnum fjölda froskdýra og olli jafnvel útdauða sumra.

Tilvísanir
Faith No More

Faith No More er bandarísk rokkhljómsveit sem stofnuð var í San Francisco, Kaliforníu árið 1979. Hljómsveitin kom fram sem Sharp Young Men og Faith No Man áður en hún breytti nafninu í Faith No More.
Billy Gould, bassaleikari, Roddy Bottum ryþmagítar- og hljómborðsleikari og Mike Bordin, trommari, eru stofnmeðlimir bandsins.

Eftir margar breytingar á liðsskipan sló sveitin loks í gegn með plötunum The Real Thing (1989) og Angel Dust (1992) og spilaði þar söngvarinn Mike Patton stórt hlutverk.
Hljómsveitin lagði upp laupana árið 1998 en kom svo aftur saman árið 2009 og spilar enn.

Tónlist sveitarinnar er býsna fjölbreytt og hefur meðal annars verið lýst sem jaðarþungarokki, tilraunarokki og funkmetal. Sveitin hefur haft áhrif á rapprokk og nu-metal. Hljómsveitin hefur gert tilraunir með ýmsar tónlistarstefnur: Þrass, hip hop, progrokk, hardcore punk, polka, easy listening, jazz, samba, ska, bossa nova, hard rock, pop, soul og gospel.

Núverandi meðlimir
Mike Bordin – trommur og bakraddir (1979–1998; 2009–)
Billy Gould – bassi, bakraddir (1979–1998; 2009–)
Roddy Bottum – hljómborð, ryþmagítar og bakraddir (1983–1998; 2009–)
Mike Patton – söngur (1988–1998; 2009–)
Jon Hudson – gítar og bakraddir (1996–1998; 2009–)

Breiðskífur
We Care a Lot (1985)
Introduce Yourself (1987)
The Real Thing (1989)
Angel Dust (1992)
King for a Day... Fool for a Lifetime (1995)
Album of the Year (1997)
Sol Invictus (2015)

Stofnað 1979
Bandarískar hljómsveitir
Bandarískar þungarokkshljómsveitir
Blýtarga

Blýtarga (fræðiheiti: Lecanora rupicola) er hrúðurfléttutegund af törguætt. Hún er algeng á Íslandi á landinu norðanverðu frá Vestfjörðum yfir á Austfirði.

Útlit
Blýtarga hefur hrúðurkennt, reitaskipt þal þar sem reitirnir eru 0,3-2 mm í þvermál. Efra borð fléttunnar er grátt, slétt og með matta áferð. Forþalið er grásvart. askhirslurnar eru oft til staðar. Þær hafa hvíta þalrönd blýgráar að lit og þaðan fær fléttan nafnið sitt.

Gró blýtörgu eru átta í hverjum aski, glær, einhólfa, egglaga eða sporöskjulaga, 10-13 x 5-7 μm að stærð.

Efnafræði
Blýtarga inniheldur þekktu fléttuefnin atranórin, roccellinsýru og thiófaninsýru. Þalsvörunin er K+ gul en verður svo rauðgul, C+ gul sem verður svo rauðgul, KC- og P+ ljósgul.

Tilvísanir

Törguætt
Hrúðurflétta

Hrúðurflétta er flétta sem hefur skorpulaga- eða hrúðurkennt vaxtarlag. Hrúðurfléttur vaxa því þétt upp við undirlagið sem getur verið jarðvegur, grjót, trjábörkur og fleira. Það er því nánast ómögulegt að losa hrúðurfléttur frá undirlaginu í heilu lagi. 

Hrúðurfléttur eru í grunninn byggðar upp eins og aðrar fléttur með barkarlag, þörungalag og miðlag. Efra barkarlagið inniheldur yfirleitt litarefni og miðlagið skýtur rætlingum sem festa fléttuna við undirlagið. 

Yfirborð hrúðurfléttna er yfirleitt hörð skorpa með sprungum sem geta opnast og lokast eftir því hversu rakt þal fléttunnar er. Margar hrúðurfléttur hafa sérstaka hæfni til að þola þurrk og að ljóstillífa í beinu sólarljósi eða lifa af við krefjandi aðstæður.

Myndir

Tilvísanir 

Fléttur
Spritt

Spritt er sótthreinsivökvi eða gel blandað etanóli og vatni. Handspritt er oftast með 60-85% etanóli. Það er t.d.  notað við smitgát á sjúkrahúsum og við faraldra. Spritt leysir upp himnu baktería og vírusa. Þess utan er mælt með handþvotti með sápu.

Heilsa
Alkóhól
Engisprettnaætt

Engisprettnaætt (Acrididae) er hópur skordýra af ættbálki beinvængja og undirættbálki Caelifera og telur 10-11 þúsund tegundir.
Stærð er á bilinu 9-80 mm og eru þær með stærri skordýrum. Búsvæði eru opin svæði og graslendi þar sem þær éta laufblöð og grös. Þær geta verið skaðvaldar fyrir uppskeru manna.

Tengill

Engisprettnaætt - Náttúrufræðistofnun

Skordýr
Beinvængjur
Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu

Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu er knattspyrnulandslið Portúgals. Heimavöllur Portúgala er Estádio Nacional í Lissabon. Portúgalir eru ríkjandi Þjóðardeildarmeistarar.

Meðal þekktra eikmanna má nefna Cristiano Ronaldo, Eusébio og Nani, Rui Costa og Luís Figo.

Leikmenn
Fyrir HM 2022

Markverðir
Rui Patrício
José Sá
Diogo Costa

Varnarmenn
Diogo Dalot	
Pepe 
Rúben Dias	
Raphaël Guerreiro	
Danilo Pereira	
Nuno Mendes
João Cancelo
António Silva

Miðjumenn
João Palhinha
Bruno Fernandes
Bernardo Silva
William Carvalho
Vitinha
João Mário
Rúben Neves
Matheus Nunes
Otávio

Sóknarmenn
Cristiano Ronaldo
André Silva
João Félix
Rafael Leão
Ricardo Horta
Gonçalo Ramos

EM í knattspyrnu

HM í knattspyrnu

Markahæstu leikmenn
Cristiano Ronaldo:	118	
Pauleta: 47	
Eusébio: 41	
Luís Figo: 32	
Nuno Gomes:	29	
Hélder Postiga:	27	
Rui Costa:	26	
Nani: 24	
João Pinto:	23
Nené:	22

Leikjahæstu leikmenn
Cristiano Ronaldo:	196
João Moutinho:	146	
Pepe:	132
Luís Figo:	127	
Nani:	112	
Fernando Couto: 110	
Rui Patrício:	105	
Bruno Alves: 96	
Rui Costa:	94	
Ricardo Carvalho:	89
Evrópsk knattspyrnulandslið
Karlalandslið í knattspyrnu
Undirstöðusetning örsmæðareiknings

Undirstöðusetning örsmæðareikninings er setning sem tengir saman deildun og heildun. Undirstöðusetningin skiptist í tvo hluta.

Fyrri hluti setningarinnar, sem kallast stundum fyrsta undirstöðusetning örsmæðareiknings, segir að stofnfall af gefnu falli má finna með því að heilda fallið yfir breytilegt bil. Þetta gefur til kynna tilvist stofnfalla fyrir samfelld föll.

Seinni hluti setningarinnar, sem kallast stundum seinni undirstöðusetning örsmæðareiknings, segir að heildi falls f yfir ákveðið bil er hægt að reikna með afleiðu af einu stofnfalli f. Þessi hluti setningarinnar hefur mikilvægar hagnýtingar vegna þess að hún gefur okkur kleift að leysa ákveðin heildi (heildi yfir gefið bil) með því að finna stofnfall fallsins sem er verið að heilda með og nota það til að leysa heildið í staðinn fyrir að leysa ákveðna heildið með tölulegum aðferðum.

Undirstöðusetningin 
Undirstöðusetninguna má skipta í tvo hluta. Fyrri hlutinn snýst um tengsl afleiða við stofnföll þeirra. Seinni hlutinn snýst um samböndin milli stofnfalla og ákveðin heildi (heildi yfir gefið fast bil).

Fyrsta undirstöðusetning örsmæðareiknings 
Látum  vera raungilt fall sem er samfellt á lokaða bilinu . Látum  vera fall skilgreint á eftirfarandi hátt fyrir öll  í :

Þá er  samfellt á lokaða bilinu , diffranlegt á opna bilinu  og  fyrir öll  á opna bilinu .

Athugið að þessi setning hefur þá afleiðingu að fall hefur stofnfall er fallið sjálft er samfellt.

Fylgisetning 
Látum  vera raungilt fall sem er samfellt á lokaða bilinu . Látum  vera stofnfall  skilgreint á lokaða bilinu . Þá er:

Athugið að þessi fylgisetning er stundum kölluð seinni undirstöðusetning örsmæðareiknings í ýmsum ritum og námskeiðum.

Seinni undirstöðusetning örsmæðareiknings 
Þessi hluti setningunnar kallast stundum Newton-Leibniz frumsendan.

Látum  vera raungilt fall skilgreint á lokaða bilinu  og  vera stofnfall  á lokaða bilinu , þ.e.a.s. .

Ef  er Riemann-heildanlegt á lokaða bilinu , þá er

Seinni hluti undirstöðusetningarinnar er sterkari en fylgisetningin því hún gerir ekki ráð fyrir að  sé samfellt fall.

Tenglar 

 Námsefni um undirstöðusetninguna úr kúrsinum Stærðfræðigreining I sem er kenndur í HÍ .

Tilvísanir