alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Stekkjarstaur

Stekkjarstaur nefnist jólasveinninn sem kemur fyrstur til manna, þann 12. desember. Hann er fyrstur samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Stekkjarstaur var sagður sjúga mjólk úr sauðkindum. Hann hafði staurfætur á báðum fótum svo það gekk heldur erfiðlega.

Stekkur var sérstök gerð fjárréttar og þaðan fékk Stekkjarstaur nafnið.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum: 

 Stekkjarstaur kom fyrstur, 
 stinnur eins og tré. 
 Hann laumaðist í fjárhúsin 
 og lék á bóndans fé.

 Hann vildi sjúga ærnar, 
 —þá varð þeim ekki um sel, 
 því greyið hafði staurfætur, 
 —það gekk nú ekki vel.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Lómagnúpur

Lómagnúpur er 767 m hátt fjall á Skeiðarársandi. Lómagnúpur er eitt hæsta standberg á Íslandi (671 m)..

Jarðfræði
Eins og mörg fjallshlíð á svæðinni á milli Kirkjubæjarklausturs og Skeiðarársands, hefur núpurinn áður fyrr verið hornbjarg. Lengi hefur hann skagað fram í sjó og mótast af afli haföldunnar og landrisi. Fjörður mikill hefur í  þann tíð gengið inn í landið, þar sem Skeiðarársandur er núna. Samt er nú langt síðan árnar á sandinum hafa fyllt upp þennan fjörð og raunar miklu meir en  það - ekki síst í mörgum jökulhlaupum.

Lómagnúpur er úr móbergi, seti og grágrýti.Að meginhluta til er Lómagnúpur byggður upp af móbergi, tvær áberandi syrpur af kubbabergi og stuðludu basalti blasa þó við í hamrahlíðum fjallsins. Á jökulskeiðum ísaldar hefur móbergið myndast og jarðlögin í höfðanum í heild hlaðist upp á um einni milljón ára. 

Tvö  þekkt berghlaup hafa fallið úr honum, eitt af þeim á árinu 1789.Skriðan kom niður í jarðskjálfta í júli 1789.  Hún fell úr 600 métra hæð niður á sandinn or nær fast að þjóðvegi, hún kallast Hlaup og verður því stórgrýttari sem nær dregur fjallinu.

Uppganga
Að  austan, upp Hvirfildal, er auðveldasta leiðin.

Útsýni af fjallinu er mikið , þar sér maður yfir Skeiðarársand til Öræfajökulls og líka er hægt að sjá inn á Vatnajökul alla leið til Grímsvatna.

Lómagnúpur í bókmenntum
Gnúpurinn er líka frægur vegna hlutverk hans í Njálu. Þar segir Flosi: "Mig dreymdi (... ...) að ég þóttist vera að Lógmagnúpi og ganga út og sjá upp til gnúpsins, og opnaðist hann. Og gekk maður út úr gnúpinum (...) og hafði járnstaf í hendi. Hann fór kallandi og kallaði á menn mína, suma fyrr og suma síðar, og nefndi á nafn."Útkoman er þekkt.

Svo lýkur Jón Helgason kvæði Áföngum við Lómagnúp með þessari vísu:

Vötnin byltast að Brunasandi,
bólgnar þar kvikan gljúp;
landið ber sér á breiðum herðum
bjartan og svalan hjúp;
jötunninn stendur með járnstaf í hendi
jafnan við Lómagnúp,
kallar hann mig, og kallar hann þig (...)
kuldaleg rödd og djúp.

Heimildir

Tilvísanir 

Suðausturland
Vestur-Skaftafellssýsla
Fjöll á Íslandi
Glymur

Glymur er næsthæsti foss Íslands, alls 198 metra hár. Hann er í Botnsá í Botnsdal í Hvalfirði. Botnsá kemur úr Hvalvatni en það er hraunstíflað vatn og annað dýpsta vatn landsins, um 160 m djúpt. Við botn dalsins er móbergsfjallið Hvalfell er hlóðst upp í gosi undir jökli á ísöld og stíflaði dalinn sem áður var mun lengri svo að þar varð til djúp kvos og þar er Hvalvatn. Glymur var lengi hæsti foss landsins en það breyttist árið 2007 þegar Morsárfossar komu undan Vatnajökli.

Fara þarf með gát þegar gengið er að fossinum, en að honum liggja þrjár gönguleiðir. Erfitt er að sjá allan fossinn frá gilbörmunum. Mun betra útsýni fæst ef gengið er upp með ánni að suðaustan og má þar sjá allan fossinn af tveimur bergsnösum, en leiðin er ekki fyrir lofthrædda. Sjálf gangan tekur um 2 klst.

Sögur og sagnir
Nafn fossins kemur af þjóðsögu er segir að álfkona hafi breytt manni sem sveik hana í tryggðum í hvalinn Rauðhöfða. Þá hafi Rauðhöfði tekið að granda bátum í Faxaflóa. Í Hvalfirði fórust með einum bátnum tveir synir prestsins í Saurbæ. Þá hafi presturinn, sem orðinn var gamall og blindur, gengið niður að sjávarmáli og tyllt staf sínum í hafið. Rauðhöfði kom syndandi og teymdi presturinn hann upp eftir Botnsá. Þegar komið var í gljúfrið þar sem fossinn dettur á að hafa verið svo þröngt að jörðin hafi hrist og drunur hljómað, og af því dregur Glymur nafn sitt. Rauðhöfði endaði í Hvalvatni og er sagt að hann hafi sprungið af áreynslunni.

Nálægir staðir 
 Gljúfrasteinn 
 Staupasteinn
 Hvalstöðin í Hvalfirði 
 Hvalfjörður 
 Geirshólmi

Heimildir

Tenglar

 NAT.is - Glymur 
 66° norður - Athyglisverðir staðir: Glymur 
 Hvalfell, Morgunblaðið maí 1967
 Flyst hæsti foss landsins búferlum?, Mbl.is 15. júní 2011

Borgarfjarðarsýsla
Fossar á Íslandi
Íslenskar þjóðsögur
Hvalfjörður
Vesturland
Quidditch

Quidditch (borið fram "kúidditsj") er tveggja liða galdramannaíþrótt á kústum sem sagt er frá í bókunum um galdrastrákinn Harry Potter.

Í Quidditchliði eru 7 leikmenn; 1 gæslumaður, 3 sóknarmenn, 2 varnarmenn og 1 leitari. Hlutverk gæslumannsins er að verja mörkin. Sóknarmennirnir reyna að ná tromlunni af andstæðingum og skora með henni mörk. Varnarmennirnir bera stórar kylfur og berja í burtu rotara með þeim. Leitararnir reyna að finna gullnu eldinguna og ná henni. Harry Potter er leitari.

Mörkin eru, eins og í raunverulegum boltaíþróttum, við sitt hvorn enda leikvangsins. Þau eru eins og risastór sápukúlublástursrör, þrjú við hvorn enda. Ef tromlunni er skotið í gegnum hringinn á einhverju markanna fær liðið sem skoraði 10 stig. 

Í Quidditch eru fjórir boltar: ein tromla, tveir rotarar og svo gullna eldingin. Tromlan er notuð til þess að skora mörk með. Rotararnir fljúga um og reyna að rekast á (og jafnvel rota) leikmenn og gullna eldingin flýgur um og henni þarf að ná til að leiknum ljúki. Þá fær það lið sem nær henni 150 stig.

Á Stóra-Bretlandi eru 13 Quidditchlið, m.a. Falmouth Falcons-Falmouth Fálkarnir, Pride of Portree-Stolt portretanna og Puddlemere United.

Haldin eru heimsmeistaramót í íþróttinni.

Harry Potter

de:Begriffe der Harry-Potter-Romane#Quidditch
Milljón

Sjá einnig umfjöllun um stórar tölur.

Milljón  er tölunafnorð sem er heiti yfir stóra tölu sem má einnig tákna sem 1.000.000, sem 106, eða sem þúsund þúsund. Þúsund milljónir kallast milljarður.

Stórar tölur
Landsfjórðungur

Landsfjórðungar voru fjögur stjórnsýsluumdæmi sem Íslandi var skipt í árið 965 vegna þinghalds (fjórðungsþing) og dóma (fjórðungsdómar) og skyldu sakaraðilar eiga sama sóknarþing ella skyldi málið flutt á Alþingi. Í hverjum fjórðungi voru þrjú vorþing nema í Norðlendingafjórðungi þar sem þau voru fjögur. Að auki voru þrjú goðorð í hverjum fjórðungi.

Eftir 1271 voru lögmenn settir yfir hvern fjórðung, yfirleitt einn norðan og vestan og annar sunnan og austan, en fyrir kom að einn lögmaður var settur yfir hvern fjórðung. 

Hólabiskupsdæmi var látið ná yfir Norðlendingafjórðung frá stofnun þess 1106, en Skálholtsbiskupsdæmi yfir hina þrjá.

Á 18. öld voru fjórðungarnir gerðir að læknisumdæmum (fjórðungslæknir).

Í lögum um framboð og kjör forseta Íslands nr. 36 frá 1945 er í þriðju grein áskilið að frambjóðendur safni vissum fjölda meðmælenda í hverjum landsfjórðungi í samræmi við fjölda kjósenda þar. Þetta ákvæði hefur staðið óbreytt frá setningu laganna. Í auglýsingu forsætisráðuneytis um framboð og kjör forseta Íslands frá 26. mars 2008 eru landsfjórðungarnir skilgreindir útfrá núverandi skipun sveitarfélaga.

Mörk landsfjórðunganna
 Vestfirðingafjórðungur (eða Breiðfirðingafjórðungur) frá Hvítá í Borgarfirði að Hrútafjarðará fram á 13. öld en þá voru syðri mörkin flutt að Botnsá í Hvalfirði.
 Norðlendingafjórðungur (eða Eyfirðingafjórðungur) frá Hrútafjarðará að Helkunduheiði og Skoruvíkurbjargi á Langanesi. 
 Austfirðingafjórðungur frá Langanesi að Jökulsá á Sólheimasandi til 1783 þegar Skaftafellssýslur voru látnar fylgja Suðuramti og mörkin voru flutt að Lónsheiði. 1893 var svo ákveðið að Austur-Skaftafellssýsla skyldi fylgja Austuramti og Skeiðará þar með gerð að mörkum Austfirðingafjórðungs og Sunnlendingafjórðungs.
 Sunnlendingafjórðungur (eða Rangæingafjórðungur) frá suðurmörkum Austfirðingafjórðungs að suðurmörkum Vestfirðingafjórðungs.

Heimildir
 Einar Laxness, Íslandssaga a-k, Alfræði Menningarsjóðs, Reykjavík, Bókaútgáfa Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins, 1987

Tilvísanir 

Saga Íslands
Íslensk stjórnsýsluumdæmi
Jólin koma

Jólin koma er ljóðabók eða ljóðakver eftir Jóhannes úr Kötlum, sem kom fyrst út árið 1932. Í bókinni, sem er 32 blaðsíður, eru ljóð ætluð börnum, meðal annars ljóðið Jólasveinarnir, þar sem Jóhannes lýsir íslensku jólasveinunum þrettán. Með þessu ljóði má segja að hann hafi sett í fastar skorður nöfn jólasveinanna og þá röð sem jólasveinarnir fylgja þegar þeir halda til manna. 

Bókin var myndskreytt af Tryggva Magnússyni og teikningar hans af íslensku jólasveinunum höfðu sitt að segja um hvernig fólk sá þá fyrir sér á fyrri hluta 20. aldar. Í kverinu eru meðal annars einnig kvæði um Grýlu og jólaköttinn.

Ljóðabókin Jólin koma hefur oftsinnis verið endurprentuð óbreytt frá upphafi og árið 2009 kom 26. prentunin út. Upphaflega var það Þórhallur Bjarnarson sem gaf kverið út en Heimskringla tók við útgáfunni 1968 og frá 1979 hefur Mál og menning verið útgefandinn.

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Íslensku jólasveinarnir
Jól á Íslandi
Jólasveinar
Milgramtilraunirnar

Milgramtilraunirnar eru tilraunir á hlýðni og undirgefni sem gerðar voru undir stjórn sálfræðingsins Stanley Milgram á sjöunda áratug 20. aldar. Milgramtilraunirnar eru án efa á meðal þekktustu rannsókna í sálfræði fyrr og síðar. Þótt mörgum finnist þær siðferðislega rangar er mikilvægi þeirra í félagssálfræði óumdeilt.

Í Milgramtilraununum áttu þátttakendur að gefa öðru fólki raflost að áeggjan rannsakandans (í raun var þó ekkert raflost gefið). Fjölmargir þátttakendur voru tilbúnir til að ganga alla leið þótt þeim væri það auðsjáanlega ekki ljúft.

Sálfræði
Ferskeytla

Ferskeytla getur annaðhvort átt við um tiltekinn bragarhátt, eða um ljóð sem samið er samkvæmt reglum þess bragarháttar.
Bragarháttur ferskeytlunnar er einn vinsælasti íslenski bragarhátturinn. Hún samanstendur af fjórum víxlrímuðum línum þar sem fyrsta og þriðja lína skulu vera stýfðar en önnur og fjórða tvíliðir. Fyrsta og þriðja línan samanstanda af fjórum bragliðum en önnur og fjórða af þremur.

Til að tryggja rétta stuðlasetningu verður að vera stuðull í þriðja braglið fyrstu og þriðju línu.

Dæmi um rétt kveðna ferskeytlu:
Ferskeytlan er Frónbúans
fyrsta barnaglingur,
en verður seinna í höndum hans
hvöss sem byssustingur.
(Andrés Björnsson)

Ljóð
Bragarhættir
Atli (ritverk)

Atli sem heitir fullu nafni Atli, eða ráðagjörðir yngismanns um búnað sinn: helst um jarðar- og kvikfjárrækt aðferð og ágóða med andsvari gamals bónda er leiðarvísir fyrir bændur um rétta breytni í búskaparmálum eftir séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal. Ritið kom fyrst út árið 1780 og var prentað í Hrappseyjarprentsmiðju af Guðmundi Ólafssyni. Síðan þá hefur það komið út fjórum sinnum, síðast í ljósritaðri útgáfu frumútgáfu árið 1948 á vegum Búnaðarfélags Íslands.

Fljótlega eftir útgáfu sína var ritinu dreift endurgjaldslaust til íslenskra bændra fyrir tilstilli danakonungs. Það var gert til að auka menntun alþýðunnar og því konungur vildi auka afköst íslenskra bænda. Þetta vakti mikla lukku og því verkið þótti ekki bara fræðandi heldur hin mesta skemmtun. Því var algengt allt fram á 19. öld að lesið væri upp úr því á kvöldvökum til afþreyingar. Nánast allt ritið er á samtalsformi eins og oft tíðkaðist um kennslubækur fyrr á tímum. Þar ræða saman hinn fávísi Atli og einstaklingur sem einungis er titlaður bóndi. Atli er að stíga sín fyrstu skref í búskap og fræðir reynslumikill bóndinn hann um hvernig reka skuli gott bú.

Hliðstætt Atla er ritið Arnbjörg eftir sama höfund en það rit kennir konum hvernig styðja skuli manninnn sinn við bústörfin, hvernig eigi að ala upp börnin og ýmislegt fleira sem lýtur að innanbæjarbúsýslu.

Úr Atla 
Hér er gripið niður í 13. kafla Atla þar sem Atli er að fá bakþanka eftir að hafa verið kennt að reka bú með sæmd.
Atli: Mér finnst þú unnir mér engrar þeirrar hægðar, sem aðrir bændur hafa, þú eggjar mig á svo margt og mikið erfiði, sem fáir eða engvir þreyta sig á: mundi mér ekki betra að fara hægara að öllum högum minum og munum eins og aðrir sveitungar mínir, og ef mig þá brestur verður mér betri til, að einhver gefi mér málsverð, þegar ég ræðst ekki í meira en aðrir menn: en fyrir þessar nýjungar amast allir við mér.
Bóndi: Það kom mér ekki í hug, að þú mundir ætla þér að lifa á annarra sveita: þú hefur sagt mér, að þú hefðir verið miðaður við tvo um tvítugt, og á þeim aldri fer mönnum fram enn ekki aftur við erfiðið. Viljir þú ekki erfiða, þá máttu ekki eta og þá verður þú ekki lengi jarða byrði; gjörðu annaðhvort erfiðaðu og  éttu, eða hvorugt. [...] Þú átt að vita það að daglegt erfiði, sem þú gjörir með ánægju, í góðri von Guðs blessunnar og skemmtilegri samvinnu konu þinni, er heilnæmt og gagnlegt líkama þínum til heilbrigði og viðhalds, og sálum  ykkar er það gott að tempra þar með æskunnar gjálífi. [...]
Atli: Eg verð fyrir athlátri þegar ég er svo oft að sýsla mykju, moldbleytu og aðra óhreina hluti, sem aðrir mínir líkir skipta sér ekkert af, og vilja ei snerta með fingri sínum. 
Bóndi: Þegar þeir hafa hlegið út um sinn, þá hætta þeir, því enginn maður getur án afláts hlegið; og þegar Guð blessar erfiði þitt, enn hinir ónytjungarnir svelta heilu hungri, þá þarftu ekki að spyrja, að hláturinn fari af þeim. Þú kannt segja þeim að aldrei muni þeir verða verða haldnir jafn göfugir, miklu síður göfugri en aðrir menn. [...]

Tenglar
 Atli - útgáfa frá 1780 á Bækur.is

Íslensk ritverk
Þvörusleikir

Þvörusleikir  er fjórði jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 15. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Þvörusleiki þótt afskaplega gott að sleikja þvörur og stalst inn í eldhús þegar færi var á til að næla sér í þær. Þvara var stöng með blaði sem notuð var til að hræra í pottum eins og sleif er notuð nú á dögum.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum: 

 Sá fjórði, Þvörusleikir, 
 var fjarskalega mjór. 
 Og ósköp varð hann glaður, 
 þegar eldabuskan fór. 

 Þá þaut hann eins og elding 
 og þvöruna greip, 
 og hélt með báðum höndum, 
 því hún var stundum sleip.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Pottaskefill

Pottaskefill, einnig nefndur Pottasleikir, er fimmti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 16. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Pottaskefill skóf og sleikti í sig skófirnar innan úr pottunum.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Sá fimmti Pottaskefill, 
 var skrítið kuldastrá. 
 -Þegar börnin fengu skófir 
 hann barði dyrnar á. 

 Þau ruku’upp, til að gá að 
 hvort gestur væri á ferð. 
 Þá flýtti’ ann sér að pottinum 
 og fékk sér góðan verð.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Askasleikir

Askasleikir er sjötti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 17. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Þegar askarnir voru settir fyrir hunda og ketti til að sleikja var Askasleikir snöggur að ná í þá á undan.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Sá sjötti Askasleikir, 
 var alveg dæmalaus.- 
 Hann fram undan rúmunum 
 rak sinn ljóta haus. 

 Þegar fólkið setti askana 
 fyrir kött og hund, 
 hann slunginn var að ná þeim 
 og sleikja á ýmsa lund.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Hurðaskellir

Hurðaskellir er sjöundi jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 18. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Hurðaskellir var mikill ólátabelgur og skellti hurðum svo að fólk hrökk upp úr fastasvefni.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Sjöundi var Hurðaskellir, 
 -sá var nokkuð klúr, 
 ef fólkið vildi í rökkrinu 
 fá sér vænan dúr. 

 Hann var ekki sérlega 
 hnugginn yfir því, 
 þó harkalega marraði 
 hjörunum í.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Skyrgámur

Skyrgámur (eldra heiti: Skyrjarmur) er áttundi jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 19. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.

Skyrgámi þótti skyr afskaplega gott og stalst gjarnan í skyrtunnuna og hámaði í sig þangað til hann stóð á blístri.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Skyrjarmur, sá áttundi, 
 var skelfilegt naut. 
 Hann hlemminn o’n af sánum 
 með hnefanum braut. 

 Svo hámaði hann í sig 
 og yfir matnum gein, 
 uns stóð hann á blístri 
 og stundi og hrein.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Bjúgnakrækir

Bjúgnakrækir er níundi jólasveinninn. Hann kemur til manna þann 20. desember samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Bjúgnakrækir var fimur að klifra og sat gjarnan upp í ráfri eldhúsa og graðgaði í sig bjúgu.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Níundi var Bjúgnakrækir, 
 brögðóttur og snar. 
 Hann hentist upp í rjáfrin 
 og hnuplaði þar. 

 Á eldhúsbita sat hann 
 í sóti og reyk 
 og át þar hangið bjúga, 
 sem engan sveik.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Gluggagægir

Gluggagægir er tíundi jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 21. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Gluggagægir lagðist á glugga til að gægjast inn. Ef hann sá þar eitthvað eigulegt reyndi hann að krækja sér í það.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Tíundi var Gluggagægir, 
 grályndur mann, 
 sem laumaðist á skjáinn 
 og leit inn um hann. 

 Ef eitthvað var þar inni 
 álitlegt að sjá, 
 hann oftast nær seinna 
 í það reyndi að ná.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Gáttaþefur

Gáttaþefur er ellefti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 22. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Gáttaþefur hafði mjög stórt nef og fann ilminn af laufabrauði langt upp á heiðar og lokkaði það hann til bæja.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Ellefti var Gáttaþefur 
 -aldrei fékk sá kvef, 
 og hafði þó svo hlálegt 
 og heljarstórt nef. 

 Hann ilm af laufabrauði 
 upp á heiðar fann, 
 og léttur, eins og reykur, 
 á lyktina rann.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Ketkrókur

Ketkrókur er tólfti jólasveinninn kallaður sem kemur til manna, þann 23. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Ketkrókur kom á Þorláksmessu til bæja og reyndi þá að ná sér í hangikjötslæri gegnum strompinn.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Ketkrókur, sá tólfti, 
 kunni á ýmsu lag.- 
 Hann þrammaði í sveitina 
 á Þorláksmessudag. 

 Hann krækti sér í tutlu, 
 þegar kostur var á. 
 En stundum reyndist stuttur 
 stauturinn hans þá.

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Kertasníkir

Kertasníkir er þrettándi jólasveinninn og sá síðasti kallaður sem kemur til manna, þann 24. desember, samkvæmt þeirri röð sem birt er í Þjóðsögum Jóns Árnasonar frá 1862.  

Kertasníkir kom á aðfangadag og elti börnin til að reyna að ná af þeim tólgarkertunum. Þótti honum þau hið mesta góðgæti.

Um hann kvað Jóhannes úr Kötlum:

 Þrettándi var Kertasníkir, 
 -þá var tíðin köld, 
 ef ekki kom hann síðastur 
 á aðfangadagskvöld. 

 Hann elti litlu börnin, 
 sem brostu glöð og fín, 
 og trítluðu um bæinn 
 með tólgarkertin sín.

Vísan virðist þó rugla einhverja í ríminu þegar kemur að Kertasníki þar sem hann virðist koma að kvöldi aðfangadags. Um hann segir í vísunum „ef ekki kom hann síðastur, á aðfangadagskvöld.“

Árni Björnsson þjóðháttafræðingur fjallar um þennan misskilning í bók sinni Saga jólanna. Þar segir:

„Af þessu [vísunni] hafa rökvís börn dregið þá ályktun, að allir jólasveinar komi á kvöldin. Þetta ber hinsvegar svo að skilja, að Kertasníkir komi að jafnaði eldsnemma morguns á aðfangadag eins og bræður hans, nema tíðin sé mjög köld og mikil ófærð svo hann geti ekki komist alla leið fyrr en um kvöldið“ (bls. 104).

Sjá nánar 
 Jólasveinar Jóhannesar úr Kötlum

Tengt efni 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson

Tenglar
 Skáldasetur Jóhannesar úr Kötlum

Íslensk kvæði
Jól á Íslandi
Íslensku jólasveinarnir
Jólakötturinn

Jólakötturinn er óvættur í íslenskum þjóðsögum og er húsdýr hjá Grýlu og Leppalúða. Jólakötturinn er þekktur fyrir að éta börn sem ekki fá flíkur fyrir jólin. Börnunum var til dæmis gefið kerti og einhver spjör, sokkar eða skór, til þess þau þyrftu ekki að klæða köttinn eins og sagt var. Í öðrum útgáfum frásagnarinnar étur jólakötturinn matinn frá börnunum frekar en börnin sjálf, og í enn öðrum gildir þetta jafnt um fullorðna.

Í öðru bindi þjóðsagnasafns Jóns Árnasonar segir um jólaköttinn:
Þó gátu menn ekki notið jólagleðinnar með öllu áhyggjulausir því auk jólasveinanna var það trú að óvættur væri á ferð sem kallaður væri jólaköttur. Hann gerði reyndar engum þeim mein sem eignuðust einhverja nýja flík að fara í á aðfangadagskvöldið, en hinir sem ekkert nýtt fat fengu „fóru allir  í jólaköttinn“ svo hann tók þá eða að minnsta kosti jólarefinn þeirra og þótti þá góðu fyrir goldið ef kötturinn gerði sig ánægðan með hann.

Heimildir 
 Þjóðsögur Jóns Árnasonar.

Tenglar 
 Jólakötturinn; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1985
 Jólaföt - jólaköttur; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1958

Jól á Íslandi
Íslenskir jólavættir
Jólasveinninn

Þessi síða á við um alþjóðlegu jólapersónuna. Sjá greinina Jólasveinarnir fyrir íslensku jólapersónurnar.

Jólasveinn er þjóðsagnakennd persóna sem sögð er búa á fjöllum uppi eða jafnvel á Norðurpólnum. Hann heldur svo til byggða á aðventunni til að gera sprell og ekki síður til þess að verðlauna þæg börn með gjöfum. Jólasveinar eru því persónur tengdar kristni fyrst og fremst.

Jólasveinninn þekkist í fjöldamörgum löndum hins vestræna heims, Evrópu og Ameríku. Jólasveinninn hefur síðustu áratugi iðulega verið klæddur í þykk og hlý rauð föt með hvítum loðkraga. Uppruna hins rauðklædda jólasveins má rekja til heilags Nikulásar sem var biskup í borginni Mýra í Tyrklandi á 4. öld e.Kr. Nikulás var meðal annars verndardýrlingur sæfarenda, kaupmanna, menntasetra og barna. Síðar varð hann þekktur sem gjafmildur biskup, klæddur purpuralitaðri kápu með mítur á höfði, sem deildi út gjöfum til bágstaddra en einkum til barna.

Á 4. áratug 20. aldar hóf Coca-Cola hina frægu auglýsingaherferð sína þar sem jólasveinninn var í aðalhlutverki. Ef til vill hefur sú herferð orðið til þess að festa ákveðna ímynd jólasveinsins í sessi en víst er að þessi ímynd hafði verið til um skeið og var ekki uppfinning Coca-Cola.

Sjá einnig
 Íslensku jólasveinarnir

Tenglar 
* 
 
 
 Nöfn jólasveina eftir Árna Björnsson 
 Heilagur Nikúlás; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1947
 „Andrés utan gátta fund­inn“; grein af mbl.is 2020

Jólasveinar
Jólasiðir