Kúba

Kúba, eða formlega Lýðveldið Kúba (spænska: República de Cuba), er eyríki á mörkum Karíbahafs, Mexíkóflóa og Atlantshafs. Ríkinu tilheyra eyjarnar Kúba (sú stærsta af Stóru-Antillaeyjum), Isla de la Juventud („Æskueyjan“) og ýmsar smærri eyjar. Norðan við Kúbu eru Flórída og Bahamaeyjar, austan megin eru Turks- og Caicoseyjar, í vestri Mexíkó, í suðri Cayman-eyjar og Jamaíka, og Haítí í suðaustri. Havana er bæði stærsta borgin og höfuðborg landsins. Aðrar helstu borgir eru Santiago de Cuba og Camagüey. Opinber stærð Kúbu er 104.556 km2. Kúba er stærsta eyjan  í Karíbahafi og annað fjölmennasta Karíbahafsríkið, á eftir Haítí, með yfir 11 milljón íbúa.

Kúba var áður byggð Ciboneyum (Taínóum) frá 4. árþúsundinu f.o.t. þar til Spænska heimsveldið lagði eyjuna undir sig á 15. öld. Eftir það var eyjan nýlenda Spánar fram að stríði Spánar og Bandaríkjanna 1898, þegar Bandaríkin hernámu Kúbu, sem fékk sjálfstæði að nafninu til sem bandarískt verndarríki árið 1902. Veikburða tilraunir til að efla lýðræði í landinu leiddu til vaxandi átaka sem lyktaði með valdaráni og síðan einræði Fulgencio Batista árið 1952. Spilling og kúgun stjórnar Batistas leiddu svo til byltingar 26. júlí-hreyfingarinnar sem hófst í janúar 1959. Batista var steypt af stóli og við tók kommúnistastjórn Fidel Castro. Síðan 1965 hefur landið verið undir stjórn kommúnistaflokks Kúbu. Landið varð vettvangur átaka á tímum Kalda stríðsins og við lá að kjarnorkustyrjöld brytist út milli Bandaríkjanna og Sovétríkjanna í Kúbudeilunni 1962. Kúba er eitt fárra marx-lenínískra ríkja þar sem framvarðarstefna er enn við lýði og bundin í stjórnarskrá. Undir stjórn Castros tók Kúba þátt í miklum fjölda hernaðar- og mannúðarverkefna um alla Afríku og Asíu.

Menningarlega er Kúba hluti Rómönsku Ameríku. Kúba er fjölmenningarríki þar sem íbúar, menning og siðir eiga sér fjölbreyttar rætur í menningu frumbyggja eyjarinnar, langri nýlendusögu, þrælahaldi og nánum tengslum við Sovétríkin á tímum Kalda stríðsins.

Kúba er stofnaðili Sameinuðu þjóðanna, G77-hópsins, Samtaka hlutlausra ríkja, ACP-samtakanna, ALBA og Samtökum Ameríkuríkja. Hagkerfi Kúbu er eitt af fáum hagkerfum heims sem enn býr við hreinræktaðan áætlunarbúskap, en efnahagslíf landsins byggist aðallega á ferðaþjónustu og útflutningi sérhæfðs vinnuafls, auk ræktunar sykurs, tóbaks og kaffis. Kúba hefur lengi - bæði fyrir og eftir að kommúnistar komust til valda - staðið betur en önnur lönd í heimshlutanum á ýmsum mælistikum eins og læsi, barnadauða og lífslíkum.

Stjórnarfar á Kúbu er flokksræði þar sem stjórnarandstaða er bönnuð. Kosningar eru haldnar á Kúbu en þær eru ekki álitnar lýðræðislegar. Ritskoðun (þar á meðal takmarkanir á aðgangi að internetinu) er víðtæk og sjálfstæð blaðamennska er takmörkuð. Blaðamenn án landamæra hafa lýst Kúbu sem einu versta landi heims þegar kemur að fjölmiðlafrelsi.

Viðskiptabann Bandaríkjanna gegn Kúbu hefur verið í gildi frá árinu 1962 og er enn í gildi.

Heiti 
Ekki er vitað með vissu hver uppruni heitisins er. Helstu tilgátur eru að það sé komið úr frumbyggjamálinu Taino og leitt af Cubanacán (sem merkir "landið í miðjunni"), eða Cubao ("landið frjósama"), eða frá styttingu af: Coa ("land / jörð") og Bana ("stóra") og merkir þá stóra land.. Að lokum má nefna þá tilgátu að nafnið sé hreint ekki úr frumbyggjamáli heldur hafi einn úr áhöfn Kólumbusar talið sig ver komin til Cipango, í Asíu, Indlandi væntanlega.

Saga

Kúbverska byltingin 

Tilgangurinn með byltingunni var sá að losna við einræðisherrann Fulgencio Batista. Bandaríkjamenn völdu Batista til að stjórna Kúbu og notuðu landið eins og þeim sýndist. Almenningur græddi ekkert á stanslausu peningastreymi Bandaríkjamanna inn í Kúbu og mikil fátækt ríkti í landinu.

Í dag 
Enn ríkir viðskiptabann á milli Bandaríkjanna og Kúbu og hefur það verið í gildi frá árinu 1962. Kúba er enn þá kommúnistaríki en bróðir byltingarforingjans Fidel Castro, Raúl Castro, tók við sem forseti landsins þegar Fidel lét af völdum vegna heilsubrests. Fidel lést svo árið 2016. Á Kúbu er ríkisrekið velferðarkerfi. Skólasókn í grunnskóla er skylda og öll menntun er ókeypis. Velferðarkerfið felur í sér heilsu- og slysatryggingar, fæðingarorlof og eftirlaun. Heilbrigðisþjónusta er ókeypis fyrir sjúklinga. Aðgangur að læknum er góður en skortur hefur verið á lyfjum vegna viðskiptabannsins. Nú er aðgangur að lyfjum betri vegna þess að landið hefur þróað sinn eigin lyfjaiðnað. Stjórnvöld á Kúbu hafa verið gagnrýnd fyrir að vera ólýðræðisleg og brjóta mannréttindi með því að vakta, fangelsa og taka af lífi pólitíska mótmælendur. 

Mikilvægasta tekjulind Kúbu alla tuttugustu öldina var útflutningur sykurs. Undanfarin ár hefur þó dregið verulega úr sykurútflutningnum. Fall kommúnismans og upplausn Sovétríkjanna hafði skelfilegar afleiðingar fyrir efnahag Kúbu. Landið var háð aðstoð og ódýrri olíu frá Sovétríkjunum. Sovétríkin niðurgreiddu einnig kúbverskan sykuriðnað með því að borga meira fyrir sykurinn en nam heimsmarkaðsverði. Tóbak frá Kúbu og kúbanskir vindlar álitið meðal þess besta í heimi. Ferðaþjónustan hefur eflst og landið hefur yfir að ráða mestu nikkelbirgðum heims. Samstarf og viðskipti við Suður-Ameríku og Evrópusambandið hafa aukist og landið kaupir ódýra olíu af Venesúela. Landið hefur einnig viðskipti við Kína.

stór hluti af kúbverska hagkerfinu er háður peningasendingum.

Landfræði 

Kúba er eyjaklasi sem nær yfir um 4.200 eyjar, rif og smáeyjar í norðurhluta Karíbahafs þar sem Atlantshaf og Mexíkóflói mætast. Landið er staðsett milli 19. og 24. gráðu norður og 74. og 85. gráðu vestur. Key West í Flórída (Bandaríkjunum) liggur 150 km norðvestan við Flórídasund, og Bahamaeyjar eru 21 km norðan við Kúbu. Cabo Catoche í Quintana Roo (Mexíkó) er 210 km vestan við Yucatán-sund. Haítí er 77 km austan við Kúbu, Jamaíka og Cayman-eyjar 140 km í suður.

Kúbverski eyjaklasinn nær yfir aðaleyjuna, Kúbu, og fjóra minni eyjaklasa: Colorados-eyjar við norðvesturströndina, Sabana-Camagüey-eyjar á miðri Atlantshafsströndinni í norðri, Jardines de la Reina á miðri suðurströndinni, og Canarreos-eyjar við suðvesturströndina.

Aðaleyjan heitir Kúba. Hún er 1.250 km löng og 104.556 km² að stærð. Kúba er stærsta eyja Karíbahafsins og 17. stærsta eyja heims. Eyjan er að mestu flatlend með hæðadrögum, fyrir utan fjöllin Sierra Maestra í suðaustri. Hæsti tindur eyjunnar er Pico Turquino, 1.974 metrar á hæð.

Önnur stærsta eyjan er Isla de la Juventud í Canarreos-eyjaklasanum. Hún er um 2.200 km² að stærð. Opinber stærð Kúbu er 109.884 km² en að meðtalinni landhelgi nær hún yfir 110.860 km².

Stjórnmál

Stjórnsýslueiningar 
Kúba skiptist í 15 sýslur og eitt sérstakt sveitarfélag (Isla de la Juventud). Áður skiptist hún í sex sögulegar sýslur: Pinar del Río, Habana, Matanzas, Las Villas, Camagüey og Oriente. Núverandi skipting dregur dám af spænskum hernaðarumdæmum í sjálfstæðisstríði Kúbu, þegar mestu vandræðasvæðunum var skipt upp. Sýslurnar skiptast í sveitarfélög.

Tilvísanir

Kúba
Eyríki
Spænskumælandi lönd