alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Títandíoxíð

Títandíoxíð er efnasambandið TiO2. Það er unnið í hvítt duft og er m.a. notað sem litar- eða þekjuefni í hvíta málningu, glerung, gúmmí, plast, pappír. Þegar það er notað sem litarefni er það kallað títaníumhvítt. TiO2 er notað í ýmsum ólíkum vörum allt frá málningu til sólarvarnar og sem litarefni í matvælum og er þá E efnið E171. Það er notað sem litarefni í mat t.d. til að lita undanrennu hvíta. Í snyrtivöruiðnaði og húðvörum er það bæði notað sem litar- og fyllingarefni. 

Títandíoxíð finnst í náttúrunni sem málmarnir rútíl, anatas og brookít.

Framleiðsla 
Tvenns konar tækni er notuð til að framleiða títandíoxíð, klóríð ferli og súlfíð ferli. Klóríð ferli fer þannig fram að títandíoxíð hráefnið er hreinsað með því að breyta því í títan tetraklóríð og er hráefnið (sem inniheldur að minnsta kosti 70% TiO2) rýrt (e. reduced) með kolefni, oxað með klór til að búa til títan tetraklóríð (TiCl4). Það títan tetraklóríð er eimað og enduroxað í hreinum súrefnisloga eða plasma við 1500–2000 K til að búa til hreint títandíoxíð.

Umhverfisáhrif 
Títaníumdíoxíð (TiO2) á nanóformi er talið geta valdið krabbameini hjá fólki sem umgengst efnið í tengslum við vinnu sína. TiO2 er skaðlaust í venjulegu formi en nanóagnir sem búnar eru til úr efninu og eru nú notaðar í auknum mæli í stað hins náttúrulega forms eru taldar geta valdið skaða.

Tilvísanir 

Efnasambönd
Óskháttur

Óskháttur er háttur sagna sem lætur í ljós von, ósk eða þrá en hann var aðallega notaður í forngrísku. Það líkist viðtengingarhættinum.

Íslenska 
Íslenskan notar aðallega viðtengingarháttinn til að koma á framfæri sömu merkingu og óskhátturinn gerir í öðrum tungumálum:
 Ég vona að þér líði vel. (viðtengingarháttur)
 Gangi þér betur á þessu prófi. (viðtengingarháttur)

En stundum er sérstakur óskháttur fyrir sagnir í íslensku, þá má helst nefna óskháttinn veri af sögninni að vera, en venjulegur viðtengingarháttur sagnarinnar að vera er sé.
 Friður veri með þér Jóna.
 Veri hann hábölvaður.
 Guð veri með þér.

Finnska 
Óskhátturinn er horfinn úr notkun í finnsku og kemur aðallega fram í skáldskap. Hann er notaður eins og boðhátturinn og gefur til kynna kurteisa beiðni með viðskeytunum -os og -ös

Heimildir 

Málfræði
Sagnorð
Marbach-kastalinn í Marburg

Marbach-kastalinn er kastalavirki í þýsku borginni Marburg og myndaðist bærinn upphaflega í kringum hann. Hann var reistur í áföngum frá og með 11. öld. Í honum hófust siðaskiptin í Hessen 1526. Í honum var háskólinn stofnaður ári síðar. Og í honum fór trúfundurinn mikli fram 1529.

Saga kastalans 

Ekki er nákvæmlega vitað hvenær Marbach-kastalinn var reistur, en það mun hafa verið snemma á 11. öld. Hann hefur verið stækkaður nokkrum sinnum í gegnum tíðina. Kastalinn kom fyrst við skjöl 1138 og var aðsetur landgreifanna í Hessen úr hinum og þessum ættum. 1308 flutti landgreifinn til Kassel og missti Marburg þá mikið af vægi sínu. Snemma á 16. öld settist landgreifinn Filippus hinn kjarkmikli hins vegar aftur að í kastalanum. Meðan Filippus bjó þar, gerðust þrír merkir atburðir þar. 1526 snerist Filippus til lúterstrúar og skipulagði hann siðaskiptin í greifadæmi sínu í kastalanum. Aðeins ári síðar stofnaði hann háskólann í Marburg í þessum sama kastala. Fyrstu árin fór kennsla fram í kastalanum meðan verið var að reisa nýtt hús undir þá starfsemi. Það hús stendur enn í miðborg Marburg. Árið 1529 bauð Filippus helstu frömuðum siðaskiptanna til fundar í kastala sínum. Þar mættu menn á borð við Martein Lúther og Ulrich Zwingli. Á þessum fundi kom til ósættis milli Lúthers og Zwinglis og rökræddu þeir ýmis trúaratriði sem þeir voru ósammála um. Ekki tókst að jafna þann ágreining þarna og afleiðingarnar voru þær að Lúther (og eftirmaður hans, Melanchton) urðu upphafsmenn að lúterstrúnni, en Zwingli varð upphafsmaður að reformeruðu kirkju mótmælenda. 1623 hertók Tilly borgina og kastalann fyrir hönd keisarahersins í 30 ára stríðinu. Honum var skilað aftur í stríðslok 1648. Kastalinn var aftur hertekinn í 7 ára stríðinu um miðja 18. öld. Í upphafi 19. aldar, þegar hermenn Napoleons hertóku borgina, sprengdu þeir stóran hluta kastalans og notuðu afganginn sem fangelsi. Eftir að Marburg varð hluti Prússlands 1866, var kastalinn notaður sem skjalasafn allt til 1938. Eftir seinna stríð eignaðist háskólinn kastalann, sem lét endurreisa þá hluta sem ónýttir höfðu verið. 1976 var kastalinn opnaður sem safn.

Heimildir 
 
 

Marburg
Mecklenborg-Vorpommern

Mecklenborg-Vorpommern (á þýsku: Mecklenburg-Vorpommern) er sjötta stærsta sambandsland Þýskalands með rúmlega 23 þúsund km². Það er hins vegar annað fámennasta sambandslandið með aðeins 1,6 milljón íbúa (2021). Aðeins Bremen er fámennara. Mecklenborg-Vorpommern er norðaustast í Þýskalandi og liggur að Eystrasalti. Að austan er Pólland (Vestur-Pommern). Að sunnan er sambandslandið Brandenborg, að suðvestan Neðra-Saxland og að vestan Slésvík-Holtsetaland. Höfuðborgin er Schwerin, en hún er aðeins önnur stærsta borgin á eftir Rostock. Í Mecklenborg-Vorpommern eru óhemju mörg vötn. Mecklenburgische Seenplatte er víðáttumesta vatnasvæði Þýskalands. Eyjan Rügen, sem tilheyrir sambandslandinu, er að sama skapi stærsta eyja Þýskalands.

Fáni og Skjaldarmerki 

Fáninn samanstendur af fimm láréttum röndum. Hann er eiginlega skeyttur saman af fánum beggja héraðanna (Mecklenborg og Pommern). En blátt merkið hafið, gult kornakra og rautt tígulsteina.

Skjaldarmerkinu er skipt í fjóra hluta. Efst til vinstri og neðst til hægri er svart naut með kórónu. Efst til hægri er rauður dreki. Neðst til vinstri er rauður örn. Furstarnir í Mecklenborg voru í upphafi með dreka sem merki, en eftir 1219 með nautshöfuð. Örninn er merki Brandenborgar en Mecklenborg-Vorpommern fékk nokkur héruð af Brandenborg eftir heimstyrjöldina síðari.

Orðsifjar 
Mecklenborg var upphaflega samnefnt kastalavirki í borginni Wismar. Héraðið hét Mikelenburg á 12. öld og Michelenburg á 10. öld. Heitið er dregið af gamla germanska orðinu mikil, sem merkir stór (mikill á íslensku). Merkir því bókstaflega Miklaborg. Vorpommern er bara vestasti hluti af Pommern sem nú er að mestu leyti í Póllandi en var þýskt áður. Heitið er dregið af pólska orðinu pomorze og merkir Landið við sjóinn.

Söguágrip 
Héraðið var upphaflega slavahérað. Þýskir landnemar byrjuðu að flæða þangað á 11. öld og síðan hefur það verið stjórnað af þýskum furstum. Slavneskur minnihlutahópur (sorbar og vindar) býr enn í svæðinu í dag. Í gegnum aldirnar var svæðið hluti af þýska keisararíkinu og síðar prússneska ríkinu. Sambandslandið sem slíkt var stofnað 1949. Landið var skeytt saman af Mecklenburg og vestasta hluta Pommern en Pólland fékk aðalhluta Pommern þegar landamærin voru færð vestur eftir stríð. Héraðið hét formlega bara Mecklenburg. Eftir sameiningu Þýskalands 1990 var lýðveldið endurskipulagt. Það fékk landsvæði frá Brandenborg, en missti önnur til Brandenborg. Nafninu Vorpommern var bætt við og heitir því opinberlega í dag Mecklenburg-Vorpommern á þýsku.

Borgir

Tilvísanir

Heimildir 
 

Fylki Þýskalands
Orkar

Orkar eru verur úr Hringadróttinssögu (eftir J.R.R Tolkien) og þrælar myrkradróttins Saurons. Orkar komu fyrst fram á sjónarsvið 
Hringadróttinssögu þegar valurinn (valarnir voru guðverur) Morgot sveik hina valana og stofnaði sitt eigið ríki fyrir illsku sína. Morgot tók nokkra álfa og afskræmdi þá og pyndaði þar til þeir urðu spgilmynd sjálfrar illskunar.
Karl Knútsson Bonde

Karl Knútsson af Bonde-ætt (október 1408 eða 1409 – 15. maí 1470) var ríkisstjóri Svíþjóðar 1438-1440, konungur Svíþjóðar 1448-1457, 1464-1465 og 1467-1470 (þá nefndur þar Karl 2., nú Karl 8.; konungur Noregs (og Íslands) 1449-1450 og nefndur þar Karl 1. 

Hann var sonur sænska riddarans Knut Tordsson Bonde. Á æskuárum sínum ferðaðist hann víða, lærði ýmis erlend tungumál og kynnti sér hernaðarlist. Hann hóf afskipti af stjórnmálum 1434, þegar Svíar gerðu uppreisn undir forystu Engelbrekts Engelbrektssonar, og varð sama ár meðlimur sænska ríkisráðsins. Hann þótti standa sig mjög vel í trúnaðarstörfum sem honum voru falin næstu árin og var kosinn ríkisstjóri í Stokkhólmi haustið 1438. Árið 1440 féllst hann þó á að samþykkja konungskjör Kristófers af Bæjaralandi, sem tekið hafði við konungdómi í Danmörku eftir að Eiríkur af Pommern var settur af, gegn því að fá mestallt Finnland að léni. Þar var hann svo frá 1441 og naut lítillar hylli Kristófers konungs.

Um leið og fregnir bárust af láti Kristófers 1448 hélt Karl Knútsson til Svíþjóðar og var þar kjörinn til konungs 20. júní og krýndur skömmu síðar. Fyrsta verk hans var að freista þess að ná Gotlandi aftur úr höndum Dana en það mistókst. Hann bauð sig einnig fram sem konung Norðmanna. Með tilstyrk Ásláks Bolts erkibiskups var hann kjörinn konungur og krýndur í Þrándheimi 20. nóvember 1449. Höfðingjar í Suður-Noregi hylltu aftur á móti Kristján 1. Danakonung sem konung sinn. Eftir nokkrar vikur féllust báðir hóparnir á að skera úr um málið á þingi í Halmstad, þar sem einnig skyldi gert út um Gotlandsmálið. Þing þetta var haldið í maí 1450 en þvert á fyrirmæli Karls sömdu fulltrúar Svía þar, sem ekki voru allir hliðhollir Karli, um að reyna að fá hann til að falla frá kröfu um konungstign í Noregi.

Karl var ekki ánægður en varð að láta undan og varð Kristján 1. konungur alls Noregs. Framhaldsfundur fór út um þúfur og í september 1451 kom til stríðsátaka milli Dana og Svía. Vopnahlé var þó samið 1453 og stóð til 1455. Herjum Karls gekk vel í fyrstu en seinna hallaði á Svía og óánægja með konunginn óx. Helsti fjandmaður Karls, Jöns Bengtsson Oxenstierna erkibiskup, efndi til uppreisnar gegn honum í ársbyrjun 1457 og fór svo að hann flúði til Danzig og var þar til 1464. Þá hafði Kristján konungur sett erkibiskupinn í fangelsi og Karl sneri aftur til Svíþjóðar og tók við konungdæmi en varð að segja af sér í janúar næsta ár, en þá hafði erkibiskupinn snúið aftur. Vinsældir hans jukust þó að nýju og hann sneri aftur enn á ný og hélt innreið sína í Stokkhólm 12. nóvember 1467. Hann lést vorið 1470.

Fyrsta kona Karls Knútssonar var Birgitta Turesdotter Bielke, sem dó 1436. Önnur kona hans var Katarina Karlsdotter Gumsehuvud, sem dó 1450, og þegar Karl lá banaleguna gekk hann að eiga frillu sína, Kristina Abrahamsdotter, til að gera son þeirra skilgetinn, en óvíst er að sú hjónavígsla hafi verið gild og sonurinn, sem var eini eftirlifandi sonur Karls Knútssonar, varð hvorki konungur né ríkisstjóri. Sten Sture eldri tók aftur á móti við embætti ríkisstjóra.

Heimild 
 

Svíakonungar
Frumsýning

Frumsýning er fyrsta sýning á verki. Iðulega er hugtakið notað í samhengi við leikrit en á þó engu að síður við fleiri greinar.
Downs-heilkenni

Downs-heilkenni (stundum nefnt heilkenni þrístæðu 21) er litningafrávik sem veldur þroskahömlun. Fólk með Downs-heilkenni, áður fyrr nefnt mongólítar, hefur 3 eintök af litningi númer 21 eða alls 47 litninga. Þau einkenni sem teljast til Downs-heilkennis eru meðal annars: lág vöðvaspenna, skásett augu, flöt nefrót og bein lína þvert yfir lófa. 

Heilkennið er kennt við enska lækninn John Langdon Down sem árið 1866 benti á lík einkenni einstaklinga með þroskahömlun. Árið 1959 sýndi franski prófessorinn Jérôme Lejeune að fólk með Downs-heilkenni hefði aukalitning í frumum sínum.

Heimildir 

 http://www.downs.is
 
 
 Langflestum fóstrum með Downs-heilkenni er eytt; grein í Fréttablaðinu 2007

Erfðafræði
Skógar (Þorskafirði)

Skógar er eyðibýli í Þorskafirði. Bærinn stóð uppi í hlíðinni undir Vaðalfjöllum og er kallaður Uppsalir í Gull-Þóris sögu (Þorskfirðinga sögu). Þar bjó Oddur skrauti, faðir Gull-Þóris.

Í Skógum fæddist skáldið Matthías Jochumsson 11. nóvember 1835 og ólst þar upp þar til hann var ellefu ára. Minnismerki um hann er í landi Skóga. Bróðursonur hans, Jochum M. Eggertsson (1896-1966), sem notaði rithöfundarnafnið Skuggi, eignaðist Skóga 1951 og stundaði þar skógrækt. Hann arfleiddi Bahá'í-samfélagið á Íslandi að jörðinni og er það eigandi hennar.

Austur-Barðastrandarsýsla
Íslensk eyðibýli
Síðasta kvöldmáltíðin

Síðasta kvöldmáltíðin er í guðspjöllum Nýja testamentisins síðasta máltíðin sem Jesús deildi með lærisveinum sínum. Samkvæmt kirkjudagatalinu átti hún sér stað á skírdag, daginn fyrir föstudaginn langa. Kristnir menn minnast kvöldmáltíðarinnar í altarisgöngunni með því að drekka messuvín og borða oblátu. Altarisgangan er eitt af sjö sakramentum rómversk-kaþólsku kirkjunnar og eitt af tveimur sakramentum mótmælendakirkna.

Síðasta kvöldmáltíðin er eitt af þeim málverkum sem listamaðurinn Leonardo da Vinci er þekktastur fyrir. Málverkið er einnig eitt frægasta málverk allra tíma. Da Vinci er talin hafa málað myndina í kringum árin 1495-1496. Myndin var gerð á klausturvegg í Mílanó og er 460cm × 880 cm og þekur allan vegginn. Da Vinci var einn af listamönnum endurreisnartímabilsins og er því myndin máluð í þeim stíl. Þegar Da Vinci málaði myndina á prófaði hann nýtt undirlag á vegginn, sem er líklegasta ástæðan fyrir því af hverju myndin varðveitist svona illa.

Síðasta kvöldmáltíðin sýnir viðbrögð lærisveina Jesú þegar hann tilkynnir þeim að einn þeirra muni svíkja sig. Allir lærisveinarnir sýna mismunandi viðbrögð. Júdas klæðist gænu og bláu og er í skugga myndarinnar og lítur fremur hissa á svipinn. Hann heldur á litlum poka sem gæti mögulega táknað silfrið sem hann fékk í staðinn fyrir að svíkja Jesú.  Pétur er reiður á svipinn og heldur á hníf sem snýr frá Jesú. Leonardo málar alla lærisveina á einni hlið borðsins svo að enginn þeirra snúi baki í áhorfendur. 

Myndin hefur ekki varðveist vel þar sem veggurinn sem myndin var máluð á er fremur þunnur og viðkvæmur. Í kringum 1517 var myndin byrjuð að flagna og árið 1532 lýsti Gerolamo Cardano myndinni sem óskýrri og litlausri miðað við það sem hann sá þegar hann var strákur. Árið 1556 var myndin skilgreind sem ónýt af Gian Paolo Lomazzo. Endurnýjun á myndinni var þó gerð árið 1726 og aftur frá 1951 til 1954 eftir að myndin skaddaðist í seinni heimstyrjöldinni.

Heimildarskrá 
  
 (e.d). Leonardo da Vinci. Sótt 1.desember af  http://vefir.nams.is/norsk_kunstweb/kunstnere/leonardo.htm   
Nýja testamentið
Sakramenti
Accademia della Crusca

Accademia della Crusca (ítalska: „hismisakademían“) er sjálfstæð ítölsk menntastofnun sem nýtur þeirrar stöðu að vera yfirvald um ítalska tungu. Í akademíunni starfa textafræðingar og málfræðingar sem fást við rannsóknir á ítölsku máli.

Akademían var upphaflega stofnuð af hópi rithöfunda, skálda og lögfræðinga í Flórens árið 1583 beinlínis í andstöðu við hinar alvarlegu klassísku áherslur Accademia di Firenze sem naut verndar erkihertogans. Nafnið vísar til þess að viðfangsefni ademíunnar voru „hismi“, þ.e. ekki alvarleg viðfangsefni. Hún var því hugsuð sem eins konar andakademía. Upphaflega gekk starf félagsins líka helst út á veisluhöld. Eftir formlega stofnun tók hún þó brátt að sér það verkefni sem hún hefur haldið síðan; að varðveita hreinleika og kynna fegurð hinnar toskönsku tungu eins og hún birtist hjá rithöfundum 14. aldar. Fyrsta orðabókin sem akademían gaf út, orðabókin Vocabolario degli Accademici della Crusca, kom út 1612 og innihélt aðeins þann orðaforða sem kom fyrir í ritum frægra 13. og 14. aldar rithöfunda og einstaka nýrri höfunda eins og Niccoló Machiavellis. Skýring nafnsins breyttist líka í það að markmið hennar væri að skilja hismið frá korninu; þ.e. málhreinsun. Tilgangur akademíunnar varð því að móta ítölskuna á grundvelli klassískra fyrirmynda fremur en alþýðumáls, gagngert í þeim tilgangi að gera hana að vinsælu bókmennta- og stjórnsýslumáli.

Tenglar 
 Accademia della Crvsca

Tungumálastofnanir
Ítalska
Samráðsskipan

Samráðsskipan, starfsgreinaskipan eða samráðshyggja er stjórnmálastefna sem lítur á samfélagið sem lífræna heild sem byggir á heildrænni félagslegri samstöðu þar sem hver hópur hefur ákveðið hlutverk líkt og líffæri í líkama. Samráðshyggja tengist virknihyggju í félagsvísindum. Hugmyndir af þessu tagi eru algengar í ýmsum trúarbrögðum og koma fyrir í mörgum stjórnmálastefnum sem leggja áherslu á samstöðu fremur en átök og samkeppni. Hún hefur einkum verið gagnrýnd þar sem hún leiðir til mikilla ríkisafskipta af stórfyrirtækjum og stofnunar ríkisrekinna stéttarfélaga eins og í Ítalíu fasista og Þriðja ríki nasista. Þessi ríki stilltu samráðshyggju upp gegn stéttabaráttu sem var lykilhugtak í sósíalisma. Orðið er líka oft notað sem skammaryrði yfir ástand sem einkennist af miklum ítökum fyrirtækja í stjórnmálum.

Stjórnmálastefnur
Fasismi
Happdrættislán

Happdrættislán er lán þar sem greiðslur lántakanda til lánveitanda eru í formi happdrættis. Slík lán eru oftast tekin til að fjármagna stórframkvæmdir á vegum hins opinbera með útgáfu sérstakra happdrættisskuldabréfa. 

Lán
Ríkisfjármál
Ítalska endurreisnin

Ítalska endurreisnin var fyrsta skeið endurreisnartímans þegar miklar breytingar urðu á menningu íbúa Evrópu. Endurreisnin hófst með nýjungum í bókmenntum, byggingarlist og málaralist í borgríkjunum Flórens og Siena í Toskana á Ítalíu á síðari hluta 14. aldar. Húmanistinn Petrarca er oft nefndur sem fyrsta endurreisnarskáldið, Giotto di Bondone er gjarnan talinn vera fyrsti endurreisnarmálarinn og Filippo Brunelleschi fyrsti endurreisnararkitektinn. Húmanisminn sótti sér innblástur í heimspeki og bókmenntir fornaldar sem rómversk-kaþólska kirkjan hafði ýmist hunsað eða afbakað í þágu kristilegrar heimsmyndar sem byggði á erfðasyndinni og dulrænni ódauðlegri sál. Húmanisminn hélt hins vegar fram einstaklingshyggju og skynsemishyggju sem byggði á því að maðurinn væri góður í eðli sínu. Í myndlist varð ríkjandi myndbygging sem byggði á raunsæjum hlutföllum og fjarvídd, og tilfinningaríkum stellingum og svip persóna. Í byggingarlist var ríkjandi afturhvarf til einfaldleika klassískrar rómverskrar og grískrar byggingarlistar með áherslu á boga, súlnagöng og hvolfþök, og notkun marmara sem byggingarefnis.

Endalok ítölsku endurreisnarinnar eru ýmist miðuð við upphaf Ítalíustríðanna 1494, ferð Leonardo da Vinci til Frakklands 1516 eða upphaf gagnsiðbótarinnar 1545. Norræna endurreisnin stóð hins vegar frá miðri 15. öld til loka 16. aldar.

Endurreisnin
Saga Ítalíu
Hinn íslenski þursaflokkur

Hinn íslenzki þursaflokkur er fyrsta plata hljómsveitarinnar Þursaflokkurinn og var gefin út 1978.

Íslenskar breiðskífur
Þursaflokkurinn

Þursaflokkurinn er hljómsveit sem starfaði á árunum 1978-1982. Hljómsveitin blandaði saman framsæknu rokki og þjóðlegum áhrifum.

Meðlimir hljómsveitarinnar voru í upphafi Egill Ólafsson, Þórður Árnason, Rúnar Vilbergsson, Tómas Magnús Tómasson og Ásgeir Óskarsson. Fyrsta plata hljómsveitarinnar, Hinn íslenzki þursaflokkur kom út árið 1978. Karl Sighvatsson bættist svo í hópinn áður en önnur plata hljómsveitarinnar, Þursabit, var gefin út.

Árið 2008 kom sveitin saman og spilaði í Laugardalshöll ásamt smárri sinfóníuhljómsveit, Capút. Mynddiskur og plata voru gefin út af tónleikunum.

Hljómplötur 
 Hinn íslenzki Þursaflokkur (1978)
 Þursabit (1979)
 Á Hljómleikum (1980)
 Grettir - Lögin úr söngleiknum (1981)
 Gæti Eins Verið (1982)
 Ókomin Forneskjan (1984, gefin út 2008)

Tónleikaplötur
 Hinn íslenski Þursaflokkur og Caput ( 2008)

Tenglar 

Þursaflokkurinn - sjónvarpsmynd frá 1979
Glatkistan

Íslenskar hljómsveitir
Grótta

Fyrir íþróttafélagið, sjá Íþróttafélagið Grótta.

Grótta er örfirisey yst á Seltjarnarnesi. Viti var reistur í Gróttu árið 1897 en núverandi viti er frá árinu 1947. Áður fyrr var bær í Gróttu og er fyrst getið um hann í heimildum 1547. Árið 1703 var hann hjáleiga frá Nesi. Bærinn fór síðar í eyði en byggðist aftur á 19. öld. Nágrenni Gróttu er vinsælt útivistarsvæði. Grótta er friðland vegna fuglalífs (friðlýst 1974) og er umferð fólks bönnuð þar frá 1. maí til 1. júlí ár hvert.

Fyrsti vitinn í Gróttu var reistur af dönsku vitastofnuninni árið 1897. Núverandi viti er sívalur 23 metra hár hvítur steinsteyptur turn, reistur árið 1947. Vitavörður var búsettur í vitavarðarhúsinu í Gróttu frá 1897 til 1970. Ljóseinkenni Gróttuvita er Fl(3) WRG 20s (3 þrískipt blikkljós á 20 sekúndna fresti).

Landslagsbreytingar 
Miklar breytingar hafa orðið við Gróttu frá því að land byggðist, bæði vegna landsigs og landbrots, og geta því þau einkenni sem voru tilefni nafnsins verið horfin. Af elstu kortum má sjá að Grótta var upphaflega landföst, þ.e. nyrsti hluti Seltjarnarness. Áður var malarkambur úr Gróttu yfir í Suðurnes á Seltjarnarnesi, þar sem golfvöllurinn er nú. Þar fyrir innan var Seltjörn, sem gaf nesinu nafn. Malarkamburinn er nú horfinn og tjörnin orðin sjávarvík, en e.t.v. hefur Bakkatjörn áður verið innsti hluti Seltjarnar.

Um nafnið Gróttu 
Orðið grótta merkir jarðfall eða hola, en það gæti einnig hafa þýtt hellir, sbr „grotta“ í sænsku. Grótta (eða grótti, kk) getur einnig verið kvörn til að mala korn, sbr. kvæðið Gróttasöng, og er nafnið þá dregið af holunni sem er á efri kvarnarsteininum, sem kornið var látið í.

Tenglar 
 „Saga Gróttu“; af Seltjarnarnesi.is 
Vitar á Íslandi 

Seltjarnarnes
Friðlýst svæði á Íslandi
Vitar á Íslandi
Eiríkur plógpeningur

Eiríkur plógpeningur eða Eiríkur 4. (1216 – 10. ágúst 1250) var konungur Danmerkur á 13. öld. Hann var sonur Valdimars sigursæla og Berengaríu af Portúgal, konu hans, og var konungur eftir lát föður síns 1241 og til dauðadags.

Bræður Eiríks, Abel og Kristófer, vildu báðir vera meðkonungar hans og deildu þeir Eiríkur og Abel árum saman. Árið 1244 sættust þeir þó og fóru saman í krossferð til Eistlands til að kristna Eista en þar blossuðu deilurnar upp á ný. Átökin voru kostnaðarsöm og til að fjármagna þau lagði Eiríkur plógskatt á þegna sína 1249, smápening fyrir hvern plóg, hlaut þess vegna auknefnið plógpeningur. Skatturinn var ekki vinsæll og Eiríkur átti líka í deilum við kirkjuna og hina valdamiklu Hvide-ætt. Ófriðurinn í landinu var svo mikill að í raun ríkti hálfgert stjórnleysi.

Árið 1250 tókst Eiríki að leggja undir sig mestan hluta af Slésvík, hertogadæmi Abels, og þeir hittust þar til að gera með sér sátt en við það tækifæri var Eiríkur fangaður, færður á báti út á fjörðinn Slien, hálshöggvinn þar og líki hans sökkt í fjörðinn. Árið 1258 voru jarðneskar leifar hans fluttar til Ringsted og grafnar þar.

Kona hans var Jutta af Saxlandi og áttu þau nokkur börn. Á meðal þeirra voru Soffía, sem giftist Valdimari Birgissyni Svíakonungi, og Ingibjörg, kona Magnúsar lagabætis Noregskonungs.

Heimildir 
 

Danakonungar
Abel Valdimarsson

Abel Valdimarsson (1218 – 29. júní 1252) var konungur Danmerkur frá 1250 til dauðadags. Hann var sonur Valdimars sigursæla og Berengaríu af Portúgal, seinni konu hans, og bróðir konunganna Eiríks plógpenings og Kristófers 1.

Abel varð hertogi af Slésvík árið 1232. Árið 1241 lést Valdimar konungur og varð Eiríkur einn konungur Danmerkur en það sætti Abel sig ekki við og áttu þeir bræður í átökum árum saman. Þeim lauk ekki fyrr en Eiríkur var myrtur þegar hann var hjá Abel í Slésvík 10. ágúst 1250. Flestir töldu Abel ábyrgan en hann fékk 24 riddara til að sverja með sér tvöfaldan tylftareið um sakleysi sitt. Hann var svo krýndur konungur 1. nóvember 1250. 

Abel vildi efla mjög samsbandið við Hansakaupmenn og gerði viðskiptasamninga við ýmsar Hansaborgir. Hann fékk þó ekki mikið ráðrúm til stjórnarathafna því hann var drepinn 29. júní 1252 í leiðangri sem hann fór gegn Frísum, sennilega til að innheimta hjá þeim skatta. Enginn danskur konungur hefur setið skemmri tíma í hásæti. Sagan segir að afturganga hans hafi haldið sig í dómkirkjunni í Slésvík og því var lík hans tekið úr gröfinni og sökkt í mýri við Gottorphöll og staur rekinn í brjóstkassa hans til öryggis.

Abel hafði gengið að eiga Mechthilde, dóttur Adólfs 4. greifa af Holtsetalandi, árið 1237. Þau áttu þrjá syni en enginn þeirra varð þó konungur, heldur var Kristófer bróðir Abels kjörinn konungur. Afkomendur Abels voru hertogar Slésvíkur þar til ættin dó út 1375. Mechthilde giftist aftur 1261 Birgi jarli, ríkisstjóra Svíþjóðar.

Heimildir 
 

Danakonungar