alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Klettafrú

Klettafrú (fræðiheiti Saxifraga cotyledon) er jurt af steinbrjótsætt. Hún vex á sólríkum stöðum utan á  hamraveggjum. Klettafrú vex villt á Íslandi á  Austurfjörðum og Suðausturlandi. Annað heiti á klettafrú er Þúsunddyggðajurt.

Heimildir 

 Klettafrú (Náttúrufræðistofnun Íslands)
 Klettafrú (Lystigarður Akureyrar)
 Klettafrú greiningarlykill

Steinbrjótar
Ásubergsskipið

Ásubergsskipið er norskt víkingaskip sem fannst árið 1903. Það þykir sérlega vel varðveitt. Skipið er til sýnis á víkingaskipasafninu á Bygdö í Ósló ásamt Gaukstaðaskipinu.

Heimildir 
 Norsku víkingaskipin, Lesbók Morgunblaðsins, 5. tölublað (05.02.1956), Blaðsíða 69

Víkingaskip
Elefþerios Venizelos

Elefþerios Kyriakou Venizelos (ritað Ελευθέριος Κυριάκου Βενιζέλος á grísku; 23. ágúst 1864 – 18. mars 1936) var grískur stjórnmálamaður sem vann að auknu sjálfstæði og frjálslyndum lýðræðisumbótum innan Grikklands. Sem formaður Frjálslynda flokksins gegndi hann embætti forsætisráðherra Grikklands frá 1910 til 1920 og 1928 til 1933. Áhrif Venizelosar á innan- og utanríkismál Grikklands voru svo djúpstæð að hans er jafnan minnst sem „stofnföður Grikklands sem nútímaríkis.“ David Lloyd George forsætisráðherra Bretlands taldi Venizelos „mesta stjórnarleiðtoga sem Grikkland hefur kastað upp frá dögum Períklesar.“

Venizelos lét fyrst á sér bera í alþjóðamálum þegar hann lék lykilhlutverk í að tryggja sjálfstæði Krítar og síðan sameiningu Krítar við Grikkland. Honum var brátt boðið til Grikklands til að leysa stjórnarkreppuna sem þar ríkti og gerast forsætisráðherra. Honum tókst að koma á efnahags- og stjórnarskrárumbótum sem lögðu grunninn að nútímavæðingu gríska þjóðfélagsins og að endurskipuleggja land- og sjóher Grikklands svo hann yrði reiðubúinn komandi átökum. Í aðdraganda Balkanstríðanna árin 1912–1913 stóð Venizelos fyrir inngöngu Grikkja í Balkanskagabandalagið, bandalag Balkanríkja gegn Tyrkjaveldi. Eftir sigur bandalagsins á Tyrkjum tókst Venizelos að tvöfalda landsvæði og íbúafjölda Grikklands með því að frelsa Makedóníu, Epírus og flestar eyjarnar í Eyjahafi.

Í fyrri heimsstyrjöldinni (1914 – 1918) leiddi Venizelos Grikki inn í hóp Bandamanna og tókst að þenja út landamæri Grikklands enn frekar. Þetta olli miklum ágreiningi milli Venizelosar og Konstantín konungs Grikklands sem hafði meiri samúð með Miðveldunum og vildi því viðhalda hlutleysi Grikkja. Djúpstæð gjá myndaðist í grísku samfélagi milli stuðningsmanna Venizelosar annars vegar og konungsins hins vegar og átti hún eftir að leiða til stöðugs rígs og valdabaráttu í marga áratugi. Eftir sigur Bandamanna í stríðinu tryggði Venizelos Grikklandi mikla landvinninga, sérstaklega í Anatólíu, sem komst nærri því að uppfylla draum Grikkja um að sameina alla grískumælandi þjóðflokka í eitt ríki. Þrátt fyrir þessi afrek tapaði Venizelos í þingkosningum árið 1920, sem stuðlaði að ósigri Grikkja í stríði þeirra við Tyrki á árunum 1919–22. Venizelos var fulltrúi Grikkja í samningaviðræðum sem leiddu til þess að sáttmáli við Tyrki var undirritaður í Lausanne. Sáttmálinn leiddi til þess að Grikkland og Tyrkland skiptust á íbúum hvorrar þjóðarinnar sem bjuggu í hinu ríkinu.

Í seinni embættistíð sinni tókst Venizelos að bæta samband Grikkja við nágrannaríkin og hélt áfram stjórnarskrár- og efnahagsumbótum sínum. Árið 1935 kom hann aftur inn á stjórnmálasviðið til að styðja misheppnað valdarán hersins. Þessi afglöp veiktu mjög gríska lýðveldið sem hann hafði sett á fót.

Heimild

Tilvísanir

Forsætisráðherrar Grikklands
Stjórnmálaleiðtogar í fyrri heimsstyrjöldinni
Stopselclub

Stopselclub (þýska fyrir tappaklúbbur) er tegund félagasamtaka þar sem meðlimir þurfa alltaf að hafa tappa á sér. Þegar tveir meðlimir slíkra félaga hittast getur hvor þeirra um sig krafist þess að hinn sýni tappa sinn. Meðlimur sem getur ekki sýnt tappann, til dæmis vegna þess að hann gleymdi honum heima, þarf að greiða lága fjársekt. Fjármunir sem safnað er með þessum sektum eru venjulega notaðir til að kaupa bjór á næsta félagsfundi. Tappaklúbbar hafa verið reknir að minnsta kosti frá miðri tuttugustu öld í Bæjaralandi. Sumir klúbbanna styðja einnig góðgerðarstarf.

Það eru fleiri en 100 Stopselclubbar í Bæjaralandi.

Tilvísanir 

https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Stopselclub&oldid=787097102

Félagasamtök
Galisíska

Galisíska (galego) er  indóevrópskt mál í íberórómanskri ætt sem töluð er í héraðinu Galisíu á Spáni. Málhafar galisísku eru um það bil 2,4 milljónir en þeir búa flestir í Galisíu þar sem galisíska er opinbert tungumál ásamt spænsku. 

Galisíska er ásamt portúgölsku vestur-íberískt mál en þær eiga báðar rætur sínar að rekja til latínu. Fyrir 14. öld voru galisíska og portúgalska gagnkvæmt skiljanlegar mállýskur en þær þróuðust hvor í sína átt eftir það.

Orðaforði galisísku er aðallega af latneskum uppruna þó talsverðan fjölda orða af germönskum og keltneskum uppruna er einnig að finna í málinu. Eins og í spænsku er mergð orða sem rekja má til þeirrar arabísku mállýsku sem töluð var í Al-Andalús.

Rómönsk tungumál
Strútsstígur

Strútsstígur er gönguleið sem hefst í há­lend­ismiðstöðinni í Hóla­skjóli og ligg­ur  vest­ur eft­ir Syðra fjalla­baki og end­ar í Hvann­gili. Það er þriggja daga ganga.
Gönguleiðir á Íslandi
Ferðamennska á Íslandi
Hálendi Íslands
Malurt

Malurt (fræðiheiti: Artemisia absinthium) var mikið notuð í kryddsnafs. Bæði má nota malurtina og strandmalurt (A. maritima).  Það er fyrst og fremst efstu blöðin sem eru notuð í drykki.  Bragðefni malurtarinnar er tiltölulega auðleyst og bragðmikið og laufblöðin eru látin liggja í vínandanum í sólarhing áður en þau eru síuð frá. Malurtarsnafsinn er gjarnan notaður töluvert þynntur. Malurtarsnafs þykir góður við magaverkjum, en ekki ætti að drekka hann í óhófi, því malurtin er talin eitruð og geta valdið heilaskemmdum ef ekki er mjög varlega farið.

Heimildir 

Körfublómaætt
Phragmites

Phragmites er ættkvísl fjögurra tegunda fjölærra grasa sem vaxa í votlendi í tempruð- og hitabeltis- svæðum um heiminn. The World Checklist of Selected Plant Families, viðhaldið af Kew Garden í London, viðurkennir eftirfarandi fjórar tegundir:
Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud. – heimsútbreiðsla
Phragmites japonicus Steud. – Japan, Kórea, Ryukyu eyjar, austast í Rússlandi
Phragmites karka (Retz.) Trin. ex Steud. – hitabelti Afríku, suður Asía, Ástralía, sumar Kyrrahafseyjar
Phragmites mauritianus Kunth – mið og suður Afríka, Madagaskar, Máritíus

Flokkunarfræði

Tegundin með heimsútbreiðslu hefur yfirleitt samþykkta fræðiheitið Phragmites australis. (Cav.) Trin. ex Steud.  Um 130 samnefni hafa verið kynnt, og sum notuð nokkuð víða. Dæmi eru; Phragmites communis Trin., Arundo phragmites L., og Phragmites vulgaris (Lam.) Crép. (illegitimate name).

Undirtegundir og afbrigði

Phragmites australis subsp. americanus – Norður Ameríska arfgerðin hefur verið lýst sem sérstök undirtegund, subsp. americanus, and
Phragmites australis  – Evrasíska arfgerðin er stundum kölluð  subsp. australis. en það er samnefni. 
Phragmites australis subsp. altissimus (Benth.) Clayton er viðurkennd undirtegund af P. australis.
Phragmites australis var. marsillyanus (Mabille) Kerguélen er viðurkennt afbrigði af Phragmites australis.

Nytjar

Ræktun
P. australis er ræktað sem skrautgras í tjörnum og votlendi. Vegna stærðar verður að velja því staðsetningu með varúð.

Tónlist

Matur
Ýmsir hlutar Phragmites geta verið nýttir til matar.

Tilvísanir

Ytri tenglar
The Great Lakes Phragmites Collaborative
Online Field guide to Common Saltmarsh Plants of Queensland 
 Invading Species.com  Ontario Ministry of Natural Resources and Ontario Federation of Anglers and Hunters
 Species Profile- Common Reed (Phragmites australis) , National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library. Lists general information and resources for common reed.
 Cryptic invasion by a non-native genotype of the common reed, Phragmites australis, into North America  (pdf file)
 Phragmites australis swamp and reed beds. On the MarLIN website. 
 Brandweiner O. et al., Phragmites australis as Alternative Fuel for Clinker Production, DeopTech 2006, Leoben, Austria
 Phragmites australis Photos, drawings, description from Nature Manitoba

Grasaætt
Phragmites japonicus

Phragmites japonicus er sú tegund strandreyrs sem vex í austur Asíu; Japan, Kóreu, Ryukyu-eyjum og austast í Rússlandi. 
Hann verður 1 til 2 metrar á hæð.
Honum var fyrst lýst af Ernst Gottlieb von Steudel.

Myndir

Tilvísanir

Ytri tenglar
http://www.kew.org/data/grasses-db/www/imp07986.htm

Grasaætt
Þakreyr

Þakreyr (Phragmites australis) hávaxin grastegund, sem vex við grunnar strendur, vötn, skurði og strandengi]. Hálmurinn var notaður, sérstaklega fyrr á tímum í þök. Þakreyr getur orðið að 5 metra hár, en á Norðurlöndum þó aðeins 1 til 4 metrar.

Heimildir 
 Signe Frederiksen et al., Dansk flora, 2. udgave, Gyldendal 2012. ISBN 87-02-11219-1.

Ytri tenglar 
 Arne og Anna-Lena Anderberg: Den virtuella floran, Naturhistoriska riksmuseet

Tilvísanir

Grasaætt
Bleikt & Blátt

Bleikt og Blátt var erótískt tímarit á Íslandi gefið út á árunum 1989-2008.

Tímaritið var upphaflega hugsað sem fræðslurit um kynlíf en þróaðist út í hefðbundið ljósblátt tímarit þar sem áherslan var á myndefni af nöktu kvenfólki. Var tímaritið nokkuð umdeilt, sérstaklega í ritstjórnartíð Davíðs Þórs Jónssonar.

Ritstjórar
 Davíð Þór Jónsson 1997-2001. 
 Hrund Hauksdóttir 2001-2003.

Heimildir
Íslensk tímarit

Lagt niður 2008
Maximilian 1. Mexíkókeisari

Maximilian (Maximiliano á spænsku; fæddur Ferdinand Maximilan Jósef; 6. júlí 1832 – 19. júní 1867) var fyrsti og eini keisari annars mexíkóska keisaradæmisins. Hann var yngri bróðir Frans Jósefs Austurríkiskeisara. Eftir að Maximilian hafði unnið sér inn frama í austurríska sjóhernum þáði hann tilboð frá Napóleon III Frakkakeisara um að gerast keisari Mexíkó með hernaðaraðstoð Frakka. Frakkar (ásamt Bretum og Spánverjum, sem drógu sig til hlés ári síðar eftir friðarsáttmála við lýðveldisstjórn Mexíkó) höfðu gert innrás í Mexíkó veturinn 1861 til að stækka áhrifasvæði Frakkaveldis. Til þess að gera frönsk yfirráð í Ameríku lögmæt bauð Napóleon Maximilian að koma á fót nýrri mexíkóskri konungsætt fyrir sig. Með stuðningi franska hersins og hópi íhaldssamra mexíkóskra konungssinna sem stóðu gegn frjálslyndri stjórn hins nýja forseta Mexíkó, Benito Juárez, ferðaðist Maximilian til Mexíkó. Við komu hans þangað lýsti hann sig keisara Mexíkó þann 10. apríl 1864.

Mexíkóska keisaradæmið hlaut almenna viðurkenningu allra evrópsku stórveldanna, þar á meðal Bretlands, Austurríkis og Prússlands. Bandaríkin viðurkenndu hins vegar einungis Benito Juárez sem lögmætan forseta Mexíkó. Maximilian tókst aldrei alveg að sigra mexíkóska lýðveldið; lýðveldissinnar undir stjórn Juárez forseta héldu áfram skæruhernaði alla valdatíð Maximilians. Þegar bandarísku borgarastyrjöldinni lauk árið 1865 hófu Bandaríkin (sem höfðu þangað til verið of upptekin við eigin borgarastyrjöld til að vernda það sem þeir töldu sem áhrifasvæði sitt gegn innrás Evrópubúa) að styðja herlið Juárez með beinum hætti. Staða Maximilians fór úr öskunni í eldinn árið 1866 þegar Frakkar drógu her sinn burt frá Mexíkó. Keisaradæmið hrundi fljótt án stuðnings þeirra. Maximilian var handsamaður af lýðveldissinnum og tekinn af lífi árið 1867. Eiginkona hans, Karlotta, hafði þá ferðast til Evrópu til að vinna manni sínum stuðning. Eftir aftöku hans fékk hún taugaáfall og var lýst geðveik.

Tenglar
 Keisarinn í Mexíkó; Alþýðublaðið 1967

Tilvísanir

Austurrísk-ungverskir flotaforingjar
Habsburg-Lothringen-ætt
Keisarar Mexíkó
Guðmundur Jónsson (knattspyrnuþjálfari)

Guðmundur Jónsson (20. júní 1930 – 23. júní 2017) var íslenskur knattspyrnumaður og þjálfari. Hann lék með Knattspyrnufélaginu Fram og þjálfaði fjölda kappliða félagsins um langt árabil.

Ævi og störf 

Guðmundur fæddist í Reykjavík, sonur Jóns Guðjónssonar sem var liðsmaður Fram og síðar heiðursfélagi. Hann hóf ungur að iðka knattspyrnu og lék sinn fyrsta meistaraflokksleik árið 1949, átján ára að aldri. Hann varð annar tveggja markahæstu manna á Íslandsmótinu það ár, með fjögur mörk. Hann neyddist til að leggja skóna á hilluna árið 1954 vegna bakmeiðsla og sneri sér þá að þjálfun.

Um langt árabil var Guðmundur yfirþjálfari allra yngri flokka Fram í knattspyrnu, sem voru afar sigursælir enda félagssvæðið fjölmennt. Hann var jafnframt húsvörður og umsjónarmaður félagsheimilis Fram ásamt eiginkonu sinni.

Árið 1962 tók Guðmundur við þjálfun meistaraflokks Fram og leiddi liðið til sigurs í fyrstu tilraun. Hann þjálfaði Framliðið næstu tvö árin en tók sér þá hlé frá þjálfun meistaraflokks. Hann sneri aftur árið 1970 og gerði Fram að bikarmeisturum og Íslandsmeisturum tveimur árum síðar. Guðmundur þjálfaði meistaraflokkinn sumarið 1973 og árin 1975 og 1976 í samstarfi við Jóhannes Atlason. Hann þjálfaði meistaraflokk Fram í síðasta sinn sumarið 1978. Afskiptum hans af yngriflokkaþjálfun lauk árið 1985 þegar hann gerði 2. flokk Fram að tvöföldum meisturum.

Guðmundur var um skeið þjálfari unglingalandsliðs Íslands og var sæmdur heiðurskrossi KSÍ árið 2007. Árið eftir var hann gerður heiðursfélagi í Fram.

Íslenskir knattspyrnuþjálfarar
Fólk fætt árið 1930
Íslenskir knattspyrnumenn
Benito Juárez

Benito Pablo Juárez García (21. mars 1806 – 18. júlí 1872) var mexíkóskur lögfræðingur og frjálslyndur  stjórnmálamaður af ætt Zapoteka-Indíána frá Oaxaca.

Æviágrip
Juárez fæddist inn í fátæka frumbyggjafjölskyldu af landsbyggðinni en varð vel menntaður atvinnustjórnmálamaður sem kvæntist þekktri og áhrifamikilli hvítri konu í Oaxacaborg. Hann taldi sig fyrst og fremst frjálsyndan og skrifaði aðeins lítillega um frumbyggjaarfleifð sína. Juárez gegndi lykilhlutverki í samtökum atvinnumanna meðal frumbyggja í suðurhluta Mexíkó og uppgangur hans í stjórnmálum landsins átti upptök sín þar. Hann var ekki hugmyndafræðileg stjarna mexíkósks frjálslyndis né þrjóskur pólitískur rétttrúnaðarmaður heldur kænn, raunsær og óvæginn stjórnmálamaður.

Juárez var við völd í stormasaman áratug þegar frjálslyndisumbætur stóðu sem hæst og Frakkar gerðu innrás í Mexíkó. Árið 1858 tók Juárez, sem gegndi þar til stöðu hæstaréttardómara, við sem forseti Mexíkó eftir að mexíkóskir íhaldsmenn neyddu hófsama frjálslyndismanninn Ignacio Comonfort til að segja af sér. Juárez var forseti Mexíkó til dauðadags árið 1872. Hann stóð af sér umbótastríðið (1858–60), borgarastyrjöld milli frjálslyndra og íhaldsmanna, og síðan innrás Frakka í Mexíkó (1862–67) sem íhaldsmenn studdu. Juárez sagði aldrei af sér, jafnvel þegar hann neyddist til að flýja í útlegð til afdala Mexíkó sem Frakkar höfðu ekki náð að leggja undir sig. Juárez batt frjálsynda stjórnmálastefnu og mexíkóska þjóðernishyggju traustum böndum og hélt því staðfast fram að hann væri lögmætur þjóðhöfðingi Mexíkó en ekki Maximilian keisari, sem Frakkar studdu. Þegar mexíkóska keisaraveldið sem Frakkar höfðu sett á fót hrundi árið 1867 komst mexíkóska lýðveldið með Juárez sem forseta aftur til valda. Íbúar rómönsku Ameríku litu á sigur Juárez gegn Evrópumönnum sem „annað sjálfstæðisstríð, annan ósigur Evrópuveldanna og annan viðsnúning hernámsins.“

Hann er í dag „táknmynd mexíkóskrar þjóðernishyggju og andspyrnu á móti erlendum afskiptum.“ Juárez var raunsær og kænn stjórnmálamaður sem þó var umdeildur bæði á meðan hann lifði og eftir hans daga. Hann gerði sér grein fyrir mikilvægi þess að Mexíkó ætti í vinsamlegu sambandi við Bandaríkin og tókst að tryggja stuðning þeirra við frjálslyndisstjórn hans á meðan umbótastríðinu stóð. Hann hagræddi oft stjórnmálaskoðunum sínum á ferli sínum en veik aldrei frá gildum eins og yfirburðum veraldlegs valds yfir kaþólsku kirkjunni og hernum; virðingu við lögum; og afpersónuvæðingu stjórnmálalífs. Á ævi hans reyndi hann að styrkja ríkisstjórnina og miðstjórn alríkisins yfir fylkjunum, sem gerði hann lítt vinsælan meðal frjálslyndra manna á landsbyggðinni og róttæklinga. Þótt hann hafi verið harðlega gagnrýndur á líftíma sínum hefur hlutverk hans í sögu Mexíkó gert hann að þjóðhetju landsins.

Afmælisdagur Juárez er almennur frídagur í Mexíkó og hátíð föðurlandsvina þar í landi. Mexíkóski sagnfræðingurinn Enrique Krauze segir um hann: „Án þess að taka tillit til ævisögu Juárez getum við hvorki vonast til að skilja sigur frjálslyndra í umbótastríðinu né farveg sögu Mexíkó á nítjándu öldinni.“

Tilvísanir

Forsetar Mexíkó
Porfirio Díaz

José de la Cruz Porfirio Díaz Mori (15. september 1830 – 2. júlí 1915) var mexíkóskur hershöfðingi og stjórnmálamaður sem gegndi sjö kjörtímabilum sem forseti Mexíkó, alls þrjá og hálfan áratug frá 1876 til 1911. Hann hafði barist í umbótastríðinu (1858–60) og í innrás Frakka í Mexíkó (1862–67) og þar öðlast hershöfðingjatign í her lýðveldissinna gegn yfirráðum Maximilians keisara, sem Frakkar studdu. Árið 1876 framdi Díaz valdarán ásamt bandamönnum sínum, hóp tækniveldissinna sem kölluðu sig „Científicos“ og réð Mexíkó næstu þrjátíu og fimm árin á tímabili sem kallast hefur „Porfiriato.“

Díaz hefur ávallt verið umdeildur í sögu Mexíkó. Ríkisstjórn hans tókst að koma á stöðugleika eftir margra áratuga átök en vann sér jafnframt inn miklar óvinsældir fyrir harðstjórnartilburði og pólitíska stöðnun. Fjármálastefna Díazar var hönnuð til að hagnast bandamönnum hans ásamt erlendum fjárfestum og stuðlaði til þess að minnihluti ríkra landeigenda eignaðist mikil landflæmi. Þar með var erfitt fyrir fátæka bændur á landsbyggðinni að sjá fyrir sér. Margar landeignirnar voru auk þess hættulegar og leiddu til um 600,000 dauðsfalla frá árinu 1900 til loka valdatímabils Díazar. Seint á valdatíð sinni tilkynnti Díaz opinberlega að hann hygðist koma á lýðræði á ný og stíga frá völdum en braut síðan þau fyrirheit og bauð sig enn og aftur fram árið 1910. Þegar hann var orðinn áttræður hafði Díaz enn ekki tekist að sjá til þess að hægt yrði að láta völdin ganga friðsamlega til nýs forseta. Úr því varð stjórnmálakreppa milli tækniveldissinnanna og stuðningsmanna Bernando Reyes hershöfðingja, sem var studdur af hernum og héröðum á útjöðrum Mexíkó. Þegar Díaz lýsti sjálfan sig sigurvegara forsetakosninganna 1910 hvatti mótframbjóðandi hans, Francisco I. Madero, til vopnaðrar uppreisnar gegn Díaz. Eftir að ríkisherinn lét ítrekað í lægri hlut fyrir byltingarmönnunum neyddist Díaz til að segja af sér í maí árið 1911 og fór í útlegð til Frakklands, þar sem hann lést fjórum árum síðar.

Tilvísanir

Forsetar Mexíkó
Mexíkóskir herforingjar
Manfred von Richthofen

Manfred Freiherr von Richthofen (fæddur undir nafninu Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen; 2. maí 1892 – 21. apríl 1918), einnig þekktur sem „rauði baróninn“ var flugmaður í þýska flughernum í fyrri heimsstyrjöldinni. Hann er oft talinn besti flugmaður stríðsins en á meðan því stóð voru honum eignaðir áttatíu sigrar í loftbardögum.

Æviágrip
Manfred von Richthofen fæddist til prússneskrar aðalsfjölskyldu í Breslau. Friðrik mikli Prússakonungur hafði sæmt fjölskylduna riddaratign um öld fyrir fæðingu Manfreds og var meðlimum hennar því leyft að kalla sig fríherra, eða baróna. Manfred var sendur í herskóla í Wahlstatt þegar hann var 11 ára en undi því illa. Þrátt fyrir að kunna illa við sig í skólanum var Manfred góður nemandi og þótti bera af í fimleikum, reiðum og skotfimi.

Richthofen var orðinn meðlimur í riddaraliðssveit þegar fyrri heimsstyrjöldin skall á. Riddaralið voru á þessum tíma að glata mikilvægi sínu í hernaði vegna mikilla tækniframfara svo Richthofen fékk lítið að gera þar til hann færði sig yfir í flugherinn árið 1915. Hann varð einn fyrsti meðlimurinn í annarri þýsku flugherdeildinni árið 1916. Hann vann sér fljótt inn frægð og frama sem herflugmaður og varð árið 1917 leiðtogi elleftu þýsku flugherdeildarinnar og síðan fyrstu herflugvéladeildarinnar. Sú síðarnefnda varð fljótt betur þekkt sem „sirkusinn fljúgandi“' eða „sirkus Richthofens“ vegna þess hve litríkar flugvélar deildarinnar voru og ef til vill einnig sökum þess hvernig flugvélarnar voru færðar frá einni vígstöð til annarrar – líkt og farandsirkus á lestum sem setti oft upp tjöld á bráðabirgðaflugvöllum. Árið 1918 var Richthofen hylltur sem þjóðhetja í Þýskalandi og var virtur og dáður jafnvel af óvinum sínum. Viðurnefni Richthofens sjálfs var fundið upp af Bandamönnum og stafaði af rauðri herflugvél hans.

Richthofen var skotinn niður og drepinn á flugi nálægt Vaux-sur-Somme þann 21. apríl árið 1918. Mikið hefur verið rætt og deilt um ýmsa þætti í ferli hans, sérstaklega um kringumstæður dauða hans. Hann er enn einn þekktasti herflugmaður allra tíma og hefur birst í fjölmörgum bókum, kvikmyndum og öðrum skáldskap.

Tenglar
 Flosi Þorgeirsson, „Rauði baróninn“, Kjarninn, 29. apríl 2018.
 

Herforingjar í fyrri heimsstyrjöldinni
Þýskir herflugmenn
Þýskir barónar
Pancho Villa

Francisco „Pancho“ Villa (fæddur undir nafninu José Doroteo Arango Arámbula; 5. júní 1878 – 20. júlí 1923) var mexíkóskur byltingarmaður og einn þekktasti leiðtogi mexíkósku byltingarinnar.

Sem foringi „División del Norte“ (norðurdeildarinnar) í byltingarhernum vann Villa mikilvæga hernaðarsigra sem leiddu til þess að Victoriano Huerta forseta var steypt af stóli í júlí árið 1914. Eftir að Huerta var sigraður snerust byltingarmennirnir hver gegn öðrum og kom til átaka milli Villa og leiðtoga stjórnarskrársinnanna, Venustiano Carranza. Villa var þá í bandalagi við byltingarmanninn Emiliano Zapata í Morelos-fylki í suðurhluta Mexíkó. Byltingarforingjarnir tveir mættust í Mexíkóborg og hertóku hana er Carranza hörfaði þaðan með lið sitt. Villa, sem þar til hafði verið ósigraður, beið ósigur gegn herforingjum Carranza í orrustu við Celaya árið 1915. Síðan sigraði Carranza hann þann 1. nóvember árið 1915 í orrustu við Prieta og var þar með gert út af við Villa og fylgismenn hans sem mikilvægt afl í borgastyrjöldinni.

Villa leiddi árið 1916 árás á lítinn bæ við landamæri Mexíkó og Bandaríkjanna, Columbus, en flúði síðan af hólmi af ótta við að Bandaríkin myndu grípa inn í. Ríkisstjórn Bandaríkjanna sendi hershöfðingjann John J. Pershing yfir landamærin til að handsama Villa en Villa tókst að flýja og forðast Pershing í heila níu mánuði. Pancho Villa-leiðangrinum svokallaða lauk þegar Bandaríkin gengu inn í fyrri heimsstyrjöldina og Pershing var kallaður heim. Árið 1920, eftir að Carranza hafði verið steypt af stóli, gerði Villa samning við nýju mexíkósku ríkisstjórnina um að láta af skæruhernaði og fékk úthlutað landi sem hann gerði að „hernýlendu“ fyrir fyrrverandi herlið sitt. Þegar forsetakosningar nálguðust árið 1923 reyndi Villa að snúa sér aftur að mexíkóskum stjórnmálum en var ráðinn af dögum áður en honum tókst það, líklega að frumkvæði Álvaro Obregón hershöfðingja.

Á meðan hann lifði hlúaði Villa mjög að ímynd sinni sem heimsfræg byltingarhetja. Hann lék sjálfan sig í Hollywood-myndum og veitti erlendum fréttamönnum viðtöl.

Eftir dauða hans var Villa máður út úr hóp byltingarhetjanna í opinberum frásögnum þar til hershöfðingjarnir Obregón og Calles, sem Villa hafði barist við í byltingunni, voru horfnir af stjórnmálasviðinu. Fjarvera Villa í opinberri útgáfu stjórnarinnar af mexíkósku byltingunni kann að hafa stuðlað að vinsældum Villa eftir dauða hans. Hann var hylltur bæði á meðan byltingunni stóð og löngu síðar í kvikmyndum um ævi hans og í skáldsögum eftir virta rithöfunda. Árið 1976 var lík hans fært yfir að byltingarminnismerki í Mexíkóborg í skrautlegri almenningsathöfn sem ekkja Villa, Luz Corra, sá sér ekki fært að mæta í.

Tilvísanir

Mexíkóskir byltingarmenn