alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Latt auga

Latt auga (fræðiheiti: amblyopia) er augnkvilli hjá mönnum sem lýsir sér þannig að augun eru ekki samstillt sem aftur leiðir til sjóndepru á öðru auganu þar sem heilinn hafnar taugaboðunum sem berast frá því.

Þetta þýðir það að augun horfa hvort á sinn punktinn. Annað augað verður ríkjandi en hitt víkjandi, en einstaklingurinn notar ríkjandi augað meira en víkjandi augað, svo að þegar einstaklingur með latt auga horfir á eitthvað er hann mjög líklega að nota ríkjandi augað. Að vísu geta sumir með latt auga notað viljandi annað augað fram yfir hitt, án þess að loka öðru auganu; það er viljastýrt.

Ástæðan fyrir því að annað augað verður latt er sú, að heilinn hafnar taugaboðunum frá því, fyrir einhverra hluta sakir, svo sem óskýrleika eða einhvers annars. 

Hægt er að ráða bót á lötu auga hjá börnum, t.d. með því að loka fyrir ríkjandi augað í nokkra klukkutíma á dag yfir ákveðið tímabil, en með því móti neyðist heilinn til að nota lata augað. Þetta hins vegar virkar ekki í öllum tilfellum, en ástæðurnar fyrir því geta verið ýmsar og stundum alls ekki sýnilegar.

Þeir sem eru með alvarleg tilfelli lats auga eiga erfiðara með þrívíddarskynjun, og þar með að meta fjarlægðir og dýpt.

Læknisfræði
Augnkvillar
Dansk-norska stafrófið

Dansk-norska stafrófið er það stafróf notað á dönsku og norsku. Það samanstendur af 29 bókstöfum:

Við tölvuvinnslu hafa fleiri staðlar verið notaðir:
 DS 2089 (danska) og NS 4551-1 (norska), nú er alþjóðastaðallinn ISO 646 notaður
 IBM PC code page 865
 ISO 8859-1
 Unicode

Bókstafurinn "Å" var tekinn upp í norsku 1917 í stað "Aa". Á sama hátt var "Å" tekið upp í dönsku 1948. Hið eldra ritform "aa" er stundum notað enn í nöfnum og í eldri skjölum. 

Munurinn á dansk-norska stafrófinu og því finnsk-sænska, er að í sænsku er Ä notað í stað Æ, og formið Ö í stað Ø — eins og í íslensku og þýsku. Einnig er röðun þessara bókstafa önnur: Å, Ä, Ö.

Í nútíma dönsku og norsku er stafurinn W greindur sem aðskilinn frá V. Fyrir 1980 var einungis litið á W sem afbrigði af V.

Stafróf
Afbrigði latneska stafrófsins
Hiti

Fyrir þann hita sem maður fær þegar maður er veikur, sjá hiti (sjúkdómsástand).

Hiti er mæling á þeirri hreyfiorku sem býr í óreiðukenndri hreifingu efniseinda (frumeinda, rafeinda, og sameinda). Orkan sem býr í þessari hreyfingu kallast varmi og hún streymir frá heitum hlutum til kaldari hluta. Kuldi er skortur á hita. 

Hitastig er mælt með hitamæli. Algengustu mælikvarðarnir eru selsíus og Fahrenheit, en SI-mælieiningin sem notuð er í vísindum er kelvin, táknuð með K.  

Alkul er lægsti hugsanlegi hiti og jafngildir 0 K eða -273,15 °C.

Tengt efni 
 Eðlisvarmi
 Varmi

 
Orka
Prin Tunele de Cuvinte

Prin Tunele de Cuvinte er ljóðabók á rúmensku og ensku eftir Florentin Smarandache sem var upphaflega gefin út af Editura Haiku í Búkarest 1997.

Hún var endurútgefin 25. nóvember 2005 af Project Gutenberg að fengnu samþykki höfundar. Jóhannes Birgir Jensson sá um lokavinnslu bókarinnar.

Enskur titill bókarinnar er Through Tunnels of Words. Í henni er að finna fjöldamörg einnar línu ljóð á rúmensku og í enskri þýðingu.

Tengill 
Prin Tunele de Cuvinte  á evrópska Project Gutenberg

Rúmenskar ljóðabækur
Enskar ljóðabækur
Florentin Smarandache

Florentin Smarandache (fæddur 10. desember 1954 í Balcesti í Vâlcea-héraði í Rúmeníu) er rúmenskur stærðfræðingur, heimspekingur og listamaður.

Lífshlaup 
1986 fór hann í hungurverkfall eftir að alræðisstjórn Nicolae Ceausescu meinaði honum að fara á alþjóðaþing stærðfræðinga í University of Berkeley. Hann birti bréf í Notices of the American Mathematical Society þar sem hann ræddi um ferðafrelsi vísindamanna og var eftir það stimplaður andófsmaður af stjórnvöldum. Með þann stimpil á sér reyndist honum ómögulegt að fá vinnu og lifði á stundakennslu. Honum var ekki heldur leyft að birta skrif sín og því reyndi hann að smygla mörgum handrita sinna úr landi í gegnum franskan skóla í Búkarest, mörg þeirra týndust eða féllu í hendur leynilögreglu Rúmeníu.

Í september 1988 flúði hann úr landi og komst til Tyrklands þar sem hann vann ýmis verkamannastörf. Ófrísk kona hans og sonur urðu eftir í Rúmeníu, það var ekki fyrr en 1990 að hann hitti þau og nýja soninn aftur þegar þau fluttu öll til Bandaríkjanna eftir fall alræðisstjórnarinnar í rúmensku byltingunni.

Hann kennir nú hjá University of New Mexico.

Þverstæðustefna 
Smarandache er þekktur sem leiðtogi listastefnu sem nefnd er þverstæðustefna (enska: paradoxism) og hófst upp úr 1980. Hún byggist einkum á mikilli notkun mótsetninga, og þverstæðna og tengir saman stærðfræði, heimspeki og bókmenntir.

Útgefin verk 
Smarandache hefur gefið út tugi bóka, einkum um stærðfræði eða þverstæðustefnuna.

Meðal verka hans eru:
 1997 - Prin Tunele de Cuvinte (ljóðabók)

Heimildir

Tenglar 
 Vefur Smarandache, stafrænar útgáfur flestra verka hans

Smarandache, Florentin
Smarandache, Florentin
Smarandache, Florentin
Smarandache, Florentin
Finnsk-sænska stafrófið

Finnska og sænska nota sama stafróf með 29 bókstöfum:

A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Å, Ä, Ö.

Munurinn á finnsk-sænska stafrófinu og því dansk-norska, er að í dönsku og norsku er Æ notað í stað Ä, og formið Ø í stað Ö. Einnig er röðun þessara bókstafa önnur: Æ, Ø, Å.

Stafróf
Afbrigði latneska stafrófsins
Sérhljóð

Sérhljóð nefnast þau málhljóð sem eru mynduð án þess að þrengt sé verulega að loftstraumnum út um talfærin eða lokað fyrir hann (þ.e. stafir sem geta sagt nafn sitt sjálfir), og sérhljóðar eru þeir bókstafir sem tákna sérhljóð. Sérhljóð skiptast í einhljóð og tvíhljóð eftir því hvort hljóðgildið helst nokkurn veginn stöðugt gegnum allt málhljóðið (einhljóð) eða hvort það breytist „á miðri leið“ (tvíhljóð). Í íslensku eru talin átta einhljóð (oftast táknuð með bókstöfunum a, e, i, í, o, u, ú, ö) og auk þeirra a.m.k. fimm tvíhljóð (oftast táknuð með ei (ey), æ, au, á, ó).

Tafla

Tengt efni 

 Einhljóð
 Erkisérhljóð
 Grannur sérhljóði
 Hálfsérhljóð, skriðhljóð
 Hálfsérhljóðun
 Samhljóð
 Sérhljóðasamræmi
 Sérhljóðaþríhyrningur
 Sérhljóðavíxl
 Sérhljóðskennt
 Stofnsérhljóð
 Tvíhljóð

Ytri tenglar 
 Vowels and Consonants  Dæmi úr bók Ladefoged Vowels and Consonants.

Tilvísanir 

Málfræði
Samhljóð

Samhljóð eða samhljóðar nefnast einu nafni þau málhljóð sem eru mynduð á þann hátt að þrengt er að loftstraumnum út um talfærin eða þá að lokað er fyrir hann augnablik (þ.e. stafir sem segja ekki nafnið sitt).
 
Þau málhljóð sem táknuð eru með bókstöfunum b, d, ð, f, g, h, j, k, l, m, n, p, r, s, t, v, x, þ í íslensku eru samhljóð.

Tafla

Tilvísanir

Tengt efni 
 Einhljóð

Tenglar 
 interactive manner and place of articulation  - tungu staðir, nöfn og IPA
 Dictionary of All-Consonant Words: a free online dictionary with over 1,000 words with no vowels and examples of usage from literature.

Hljóðfræði
Mállýska

Mállýska er svæðis- eða stéttabundin málvenja. Mállýska getur einkennst af framburði, málfræði eða orðaforða. Mörkin milli mállýskna og sjálfstæðra tungumála eru oft fremur pólitísk en málfræðileg.

Íslenskar mállýskur 

Mállýskumunur hefur löngum verið lítill í íslensku, til dæmis samanborið við færeysku eða norsku. Ýmis svæðisbundin afbrigði mynduðust þó á Íslandi, en deildar meiningar eru um hvort sá munur geti kallast mállýskumunur. Hingað til hefur yfirleitt verið einblínt á framburðarmun þó einnig hafi einhver munur verið á orðanotkun. Til dæmis hvort menn beri orðið latur fram með fráblásnu t eða ekki, eða hvort menn kalli ákveðna tegund af reyktum pylsum bjúgu, sperðla, grjúpán eða langa. 

Málhreinsunarmönnum á fyrri hluta tuttugustu aldar þóttu sumar framburðarmállýskurnar ljótar og gengu hart fram í að útrýma þeim, sérstaklega flámæli. Skólarnir voru meðal annars notaðir í þeim tilgangi. 

Mállýskumunur hefur dofnað talsvert á Íslandi á tuttugustu öld og sumar framburðarmállýskurnar eru nánast horfnar úr málinu.

Helstu íslensku framburðarmállýskurnar eru skaftfellskur einhljóðaframburður, vestfirskur einhljóðaframburður, harðmæli og raddaður framburður, ngl-framburður, bð- og gð-framburður, hv-framburður og rn- og rl-framburður.

Tengt efni 
 Málfræði
 Málnotkun
 Málsnið
 Ritmál
 Ritstíll
 Slangur
 Sletta
 Talmál
 Tökuorð

Tengt efni 
 Language or dialect? (Tungumál eða mállýska)  (Terralingua)

Málfræði
Norðurlandamál

Norðurlandamálin eru þau mál sem töluð eru á Norðurlöndum. 

Fremst er þá átt við norrænu málin – sem er samheiti yfir norðurgermanskan undirflokk indóevrópsku ættarinnar,
það er dönsku, færeysku, íslensku, norsku og sænsku, samísku tungumálin og finnsku sem eru af úrölsku ættinni og grænlensku sem er af eskimóísk-aleúsku málaættinni.

Tengt efni 
Norðurlandamálin með rótum og fótum

Norðurlönd
Einhljóð

Einhljóð er sérhljóð sem heldur sama hljóðgildi frá upphafi til enda eins og a eða ö.

Í íslensku eru venjulega talin átta einhljóð og þau eru oftast táknuð með eftirtöldum bókstöfum í rituðu máli: a, e, i, í, u, ú, o, ö.

Tengt efni 
 Sérhljóð
 Tvíhljóð

Tilvísanir 

Hljóðfræði
Íó (tungl)

Þessi grein fjallar um tungl Júpíters. Um gyðjuna, sjá Íó.

Íó (úr grísku: Ῑώ, á íslensku einnig ritað Jó) er innst þeirra fjögurra tungla reikistjörnunnar Júpíters sem Galíleó Galílei uppgötvaði (í janúarmánuði árið 1610) og kennd eru við hann. Tunglið er nefnt eftir Íó, sem var ein margra ástkvenna Seifs í grískri goðafræði (Seifur er þekktur sem Júpíter í rómverskri goðafræði).

Íó er eftirtektarverðust vegna eldvirkni sinnar, en hún er eldvirkasti hlutur sólkerfisins. Líkt og gerist með eldfjöll á Jörðinni, gefa eldfjöllin á Íó frá sér brennistein og brennisteinsdíoxíð. Upphaflega var því haldið fram að hraunin á Íó væru úr brennisteinssamböndum, en í dag er því haldið fram að mörg þeirra séu úr kísilbráð eins og hraun Jarðarinnar.

Orsök þessara miklu eldvirkni á Íó er líklega að finna í flóðkröftunum á milli Íó, Júpíters og tveggja annarra tungla Júpíters, Evrópu og Ganýmedesar. Tunglin þrjú eru föst á svokölluðum Laplace-brautum, þannig að Íó fer tvær umferðir í kringum Júpíter fyrir hverja eina umferð Evrópu, sem fer tvær umferðir fyrir hverja eina umferð Ganýmedesar. Þar að auki snýr Íó alltaf sömu hlið að Júpíter. Þyngdarverkunin á milli Júpíters, Evrópu og Ganýmedesar toga og teygja Íó um allt að 100 metra, ferli sem myndar hita vegna innri núnings.

Gosstrókar á Íó hafa mælst teygja sig upp í meira en 300 km hæð yfir yfirborðið, áður en þeir byrja að falla niður. Hraði efnisins sem þeytist upp af yfirborðinu er um 1 km/s. Eldgosin á Íó eru síbreytileg. Á aðeins fjórum mánuðum á milli komu geimfaranna Voyager 1 og Voyager 2, fjöruðu sum eldgosin út á meðan önnur hófust. Efnið sem settist til í kringum gosopin breytti einnig um ásýnd á þessu tímabili.

Tungl Júpíters
Ganýmedes (tungl)

Ganýmedes er stærsta tungl Júpíters og einnig stærsta tungl sólkerfisins. Þvermál hans er meira en þvermál Merkúrs en hann er þó helmingi massaminni. Ganýmedes er mun stærri en Plútó. Hann er eina tunglið (fyrir utan tungl Jarðar) sem hægt er að greina með berum augum, þótt til þess þurfi skarpa sjón og mjög góð sjónskilyrði. Það kemur því ekki á óvart að Galíleó Galílei skyldi hafa uppgötvað Ganýmedes strax árið 1610. Galíleó uppgötvaði þrjú önnur tungl Júpíters, Kallistó, Evrópu og Ió. Þessi fjögur tungl eru oft nefnd Galíleótunglin. Ganýmedes er nefndur eftir bikarbera guðanna í grískri goðafræði. 

Ganýmedes er úr kísilríku bergi og vatnsís. Hann er umlukinn ísskorpu sem flýtur ofan á krapakenndum möttli þar sem gæti verið að finna lag af fljótandi vatni. Fyrstu vísbendingar úr gögnum frá Galíleó geimfarinu benda til að tunglið Ganýmedes sé uppbyggt úr þremur lögum: 

 Bráðnum járn- eða járn/brennisteinskjarna.
 Möttli úr kísilríku bergi.
 Ískenndri skorpu eða skel úr ís efst. 

Málmkjarninn bendir til þess að hiti í innviðum Ganýmedesar hafi eitt sinn verið hærri en hingað til hefur verið talið. Í raun gæti Ganýmedes svipað til Jó, ef frá er talinn ísinn.

Tungl Júpíters
Porto Novo

Porto Novo er höfuðborg Benín í Vestur-Afríku. Íbúar borgarinnar eru rúmlega 220.000 (samkvæmt tölum frá árinu 2002). Porto Novo er næststærsta borg Benín.

Borgin er talin hafa verið stofnuð seint á 16. öld. Nafn borgarinnar kemur úr portúgölsku og þýðir "Ný höfn".

Borgin er staðsett við Porto-Novo lónið, sem er hluti af Gíneuflóa.

Benín
Libreville

Libreville er höfuðborg Gabon. Borgin stendur við ána Gabon, nálægt Gíneuflóa. Íbúafjöldi borgarinnar er talinn um 362.000 (samkvæmt mati árið 1993).

Borgin var stofnuð árið 1843 og þangað voru sendir frelsaðir þrælar. Árið 1848 hlaut borgin nafnið Libreville, sem þýðir "Frelsisbær" á frönsku.

Gabon
Höfuðborgir
Dettifoss

Dettifoss er aflmesti foss Íslands og næst vatnsmesti foss Evrópu. Dettifoss er 45 metra hár og rúmlega 100 metra breiður foss í Jökulsá á Fjöllum sem á upptök sín í Vatnajökli. Fossinn er hluti af Vatnajökulsþjóðgarði og er skilgreindur sem Náttúruvætti af Umhverfisstofnun. Nálægt honum eru tveir miklir fossar, Hafragilsfoss neðan hans, en Selfoss ofar í ánni.

Dettifoss er hluti af sýslumörkum Norður- og Suður-Þingeyjarsýslna.

Heimildir 

Vatnajökulsþjóðgarður
Fossar á Íslandi
Suður-Þingeyjarsýsla
Norður-Þingeyjarsýsla
Íslensk náttúruvætti
Viktoría Bretadrottning

Viktoría Bretadrottning (Alexandra Viktoría) (24. maí 1819 – 22. janúar 1901) var drottning Bretlands (sameinaðs konungdæmis Englands, Skotlands og Írlands) frá 20. júní 1837 og keisaradrottning Indlands frá 1. janúar 1877. Hún ríkti í yfir sextíu ár, lengur en nokkur annar breskur þjóðhöfðingi þar til Elísabet 2. tók fram úr henni árið 2015, og er sá tími í sögu Bretlands kenndur við hana og kallaður Viktoríutímabilið. Á þessu tímabili var Bretland áhrifamikið nýlenduveldi á blómaskeiði Iðnbyltingarinnar sem olli gríðarlegum félagslegum, tæknilegum og hagfræðilegum breytingum í Bretlandi. Viktoría var síðasti þjóðhöfðingi Bretlands af Hannover-ættinni, þar sem sonur hennar, Játvarður VII, taldist vera af ætt eiginmanns hennar, Alberts prins, Saxe-Coburg-Gotha-ættinni.

Börn 
 Victoria Adelaide Mary Louise, hin konunglega prinsessa (1840 – 1901)
 Albert Edward (1841 – 1910)
 Alice Maud Mary prinsessa (1843 – 1878)
 Alfred Ernest Albert prins, seinna hertoginn af Saxe-Coburg og Gotha (1844 – 1900)
 Helena Augusta Victoria prinsessa (1846 – 1923)
 Louise Caroline Alberta, seinna hertogaynjan af Argyll (1848 – 1939)
 Arthur William Patrick Albert prins, seinna hertoginn af Connaught og Strathearn (1850 – 1942)
 Leopold George Duncan Albert prins, seinna hertoginn af Albany (1853 – 1884)
 Beatrice Mary Victoria Feodore prinsessa (1857 – 1944)

Tilvísanir

Breskir einvaldar
Hannover-ætt
Keisarar Indlands
Þjóðhöfðingjar Ástralíu
Þjóðhöfðingjar Kanada
Þjóðhöfðingjar Nýja-Sjálands
Varmi

Varmi er hugtak í eðlisfræði og er sú orka sem flyst á milli misheitra hluta við varmaskipti með geislun eða leiðni. Varmi flyst alltaf frá heitari hlut til þess kaldari, að því gefnu að hlutirnir séu í varmasambandi, og ef báðir eru jafn heitir flyst enginn varmi milli þeirra. Varmi í varmafræði samsvarar til vinnu í aflfræði. Mælieiningin fyrir varma í alþjóðlega einingakerfinu er júl.
Í daglegu tali, í staðaheitum og kveðskap getur orðið „varmi“ verið samheiti orðsins „hiti“.

 
Efnafræðihugtök
Náttúruvætti

Náttúruvætti eru friðlýstar náttúrumyndanir samkvæmt íslenskum lögum. Náttúruvætti geta verið t.d. fossar, eldstöðvar, hellar og drangar, svo og fundarstaðir steingervinga, sjaldgæfra steintegunda og steinda, sem mikilvægt er að varðveita sakir fræðilegs gildis þeirra, fegurðar eða sérkenna. Náttúruvætti eru þannig takmörkuð við afmörkuð náttúrufyrirbrigði og nánasta umhverfi þeirra en stærri friðlýst svæði kallast friðlönd. Umhverfisráðherra getur friðlýst náttúrumyndanir að fengnum tillögum frá annaðhvort Umhverfisstofnun eða Náttúrufræðistofnun Íslands.

Náttúruvætti á Íslandi

Suðurland 
 Skógafoss undir Eyjafjöllum
 Lakagígar, Vestur-Skaftafellssýsla
 Dverghamrar á Síðu í Vestur-Skaftafellssýslu 
 Kirkjugólf á Kirkjubæjarklaustri
 Gervigígar í Álftaveri
 Díma í Lóni
 Jörundshellir í Lambahrauni við Hlöðufell
 Hveravellir á Kili
 Háalda, Austur-Skaftafellsýsla
 Eldborg undir Geitahlíð
 Eldborg í Bláfjöllum
 Árnahellir í Leitahrauni við Þorlákshöfn

Vesturland 
 Laugarás í Reykjavík
 Háubakkar við Elliðavog, Reykjavík
 Fossvogsbakkar, Reykjavík
 Valhúsahæð, Seltjarnarnesi
 Víghólasvæðið, Kópavogi 
 Tröllabörn í Lækjarbotnum, Kópavogi
 Borgir, Kópavogi
 Hamarinn í Hafnarfirði
 Surtabrandsgil, Barðaströnd
 Steðji á Skeiðhól í Hvalfirði
 Hraunfossar og Barnafoss í Hvítá í Borgarfirði
 Grábrókargígar í Norðurárdal
 Eldborg í Hnappadal
 Dynjandi, fossar í Dynjandisá í Arnarfirði
 Bárðarlaug, Snæfellsnesi

Norðurland 
 Dettifoss, Selfoss og Hafragilsfoss í Jökulsá á Fjöllum
 Skútustaðagígar, Suður-Þingeyjarsýsla
 Kattarauga við Kornsá í Vatnsdal, Austur-Húnavatnssýsla
 Hverastrýtur í Eyjafirði
 Askja í Ódáðahrauni

Austurland 
 Helgustaðanáma, Suður-Múlasýsla
 Blábjörg við Berufjörð, Djúpavogshreppi, Suður-Múlasýsla
 Teigahorn við Berufjörð,Djúpavogshreppi, Suður-Múlasýsla

Tengt efni 
 Friðland
 Fólkvangur
 Þjóðgarður
 Listi yfir friðlýst svæði á Íslandi

Heimild 
 
 
 Náttúruminjaskrá (Umhverfisstofnun)
Grábrókarhraun

Grábrókarhraun er úfið apalhraun í Norðurárdal í Borgarfirði. Það er um 3400 ára gamalt og er vaxið mosa, lyngi og birkikjarri. Hraunið er mun yngra en sjálfur berggrunnur þessa svæðis er með elsta bergi á íslandi eða um 13 milljón ára og eru slíkar andstæður hvergi meiri á Íslandi en í Norðurádal. Grábrók er stærst þriggja gígja á gossprungu. Þessir gígir eru Stóra-Grábók, Litla-Grábrók og Grábrókarfell sem stundum er nefnt Rauðabrók. Litla-Grábrók er að mestu horfin vegna jarðrasks. Gígirnir eru friðlýstir sem náttúruvætti. Grábrókarhraun er á náttúruminjaskrá. Háskólinn að Bifröst og Hreðavatnsskáli eru í Grábrókarhrauni.

Heimildir 
 
 

Borgarfjörður
Grábrók

Grábrók er um 170 metra hár gjallgígur sem rís upp norðaustan við Hreðavatn. Grábrók er stærst þriggja gíga á stuttri gossprungu. Úr þessum gígum Stóru-Grábrók, Grábrókarfelli (Rauðabrók) og Litlu-Grábrók (Smábrók) rann Grábrókarhraun fyrir um 3400 árum. Hraunið er  um 7 km2. Meðalþykktin í borholum er 20 m.  Hraunið stíflaði Norðurá og ýtti henni upp að austurhlíðum dalsins. Einnig stíflaði það dalkvosina sem Hreðavatn er nú í og myndaði vatnið. Fallegar lindir koma upp undan hrauninu á nokkrum stöðum. Stærstu lindirnar eru í svokallaðri Paradís eða Paradísarlaut.
Gígarnir og Grábrókarhraun hafa verið friðlýst náttúruvætti síðan 1962. Vinsælt er að ganga upp á Grábrók, það er auðveld gönguleið og þangað liggur göngustígur með manngerðum þrepum.

Nálægir staðir 
 Deildartunguhver 
 Glanni 
 Paradísarlaut 
  Reykholt í Borgarfirði 
 Baula

Heimildir 
 
 

Borgarfjörður
Fjöll á Íslandi
Eldstöðvakerfi á Íslandi
Espoo

<onlyinclude>
Espoo (sænska: Esbo) er næst stærsta borg Finnlands, staðsett á suðurströnd landsins. Hún myndar höfuðborgarsvæðið ásamt Helsinki, Vantaa og Kauniainen. Flatarmál borgarinnar er 528 km², þar af land 312 km². Núverandi íbúafjöldi er um 284.000 (2019), en aðeins Helsinki telur fleiri íbúa.

Espoo
Borgir í Finnlandi
Helsinki höfuðborgarsvæðið
Sveitarfélög í Finnlandi
Hreppur

Hreppur (skammstafað -hr.) er, á Íslandi, eining sveitarfélags sem hefur ekkert eða lítið þéttbýli heldur búa íbúarnir flestir í dreifbýli. Hreppar eru mjög gömul stjórnsýslueining á Íslandi, sennilega frá því fyrir kristnitöku árið 1000, en þeir höfðu til dæmis fátækraframfærslu á sínu verksviði öfugt við nágrannalöndin þar sem slík verkefni voru á könnu sóknanna.

Hreppsnafnið er á undanhaldi á Íslandi, einkum vegna þess að við sameiningu sveitarfélaga koma oft þéttbýli inn í hið nýja sveitarfélag.

Heimild 
 

Sveitarfélög Íslands
Þéttbýli

Þéttbýli er svæði þar sem mannvirki og búsetustaðir manna liggja þétt saman miðað við nálæg svæði. Þéttbýlisstaðir geta verið þorp, bæir eða borgir. Þéttbýlisstaðir hafa verið til í árþúsundir en þéttbýlisvæðing hófst fyrir alvöru í iðnbyltingunni á Vesturlöndum á 19. öld og er nú í gangi í þróunarlöndunum en henni fylgja miklar efnahagslegar, umhverfislegar og félagslegar breytingar.

Mismunandi skilgreiningar á þéttbýli eru notaðar á milli landa, gjarnan er miðað við fjölda íbúa á flatarmálseiningu t.d. 1000 íbúa á fermílu í Bandaríkjunum eða 200 íbúa á ferkílómetra í Ástralíu. Stundum er gert að skilyrði að fjarlægð á milli húsa fari að jafnaði ekki yfir ákveðin mörk, t.d. 200 metra. Norrænu hagstofurnar nota sameiginlega skilgreiningu þar sem að mörk þéttbýlis og dreifbýlis miðast við byggðakjarna með 200 íbúum. Hagstofa Íslands heldur einnig utan um tölur um íbúafjölda í kjörnum sem að hafa yfir 50 íbúa, hafa áður haft yfir 50 íbúa eða stefna í það að hafa fleiri en 50 íbúa.

Heimildir

Landafræðihugtök

lt:Gyvenvietė
Stafróf

Stafróf er ákveðin röð skrifleturstákna, bókstafa, þar sem hvert tákn stendur fyrir eitt hljóð. Á ensku er stafróf kallað alphabet (á dönsku, norsku og sænsku alfabet) og er nafnið dregið af alfa og beta, fyrstu tveimur stöfum gríska stafrófsins, sem eiga rætur að rekja til stafa fönikíska stafrófsins, aleph og beth.

Ekki nota öll ritmál stafróf; í kínversku eru til dæmis svonefnd lesmerki notuð þar sem hvert tákn svarar til tiltekins orðs eða hugtaks. Íslenska er skrifuð með latneska stafrófinu, að viðbættum nokkrum bókstöfum.

Í upphafi þess sem síðar varð stafróf voru táknmyndir yfirleitt notaðar og orðaforðinn var takmarkaður. Táknin stóðu fyrir tiltölulega stórar einingar, svo sem heil orð. Smám saman uppgötvaði fólk að hagkvæmara væri að tákna einstök atkvæði eða hljóð; með því móti næðu miklu færri rittákn yfir öll orð tungumálsins.

Fyrsti bókstafurinn í fönikíska stafrófinu var einfölduð mynd af uxahöfði, þ.e.a.s. A á hvolfi. "Höfðinu" var síðan snúið af Grikkjum. Annar bókstafurinn var mynd af húsi sem seinna var snúið í 90 gráður og varð að B. Stafinn E má svo rekja til þess að mynd af manni þróaðist á svipaðan hátt.

Rúnir minna mikið á latneska og gríska bókstafagerð og hafa sennilega sinn uppruna í samskiptum við menningarsvæði Miðjarðarhafsins.

Tengt efni 
 Íslenska stafrófið

 
Tungumál
Latneskt stafróf

Latneskt stafróf eða latnesk stafgerð sem einnig er stundum nefnt rómverskt stafróf, er algengasta stafróf sem notað er í heiminum. Í því eru 26 meginbókstafir, en notast er við ýmsa viðbótarstafi í flestum málum í Evrópu, Norður- Mið- og Suður-Ameríku, Afríku sunnan Sahara, og í Eyjaálfu.

Þegar talað er um nútíma latneskt stafróf á það við eftirfarandi stafaröð:

Upprunalega samanstóð latneska stafrófið af eftirfarandi 21 bókstaf í þessari röð:

Gríski bókstafurinn gamma varð að C í latnesku letri, en sá stafur táknaði bæði /g/ og /k/. Síðar var G notað til að tákna /g/ og C notað fyrir /k/. Bókstafurinn K var sjaldan notaður og jafngilti bókstafnum C. Einnig voru bókstafir Y og Z teknir í notkun í latnesku til að skrifa tökuorð úr grísku. Þegar leið fram á miðaldir innihélt latneska stafrófið eftirfarandi 23 bókstafi:

A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z

Voru þeir kallaðir:
ā [], bē [], cē [], dē [], ē [], ef [], gē [], hā [], ī [], kā [], el [], em [], en [], ō [], pē [], qū [], er [], es [], tē [], ū [], ex [], ī Graeca [], zēta []

Enn seinna á miðöldum var bókstafurinn W tekinn upp til að tákna hljóð frá germönskum tungumálum (upprunalega var W samansett úr tveimur V) sem voru ekki til í latínu.

Tengt efni 
 Afbrigði latneska stafrófsins

 
Stafróf
Ásmundarsafn

Ásmundarsafn er helgað verkum Ásmundar Sveinssonar myndhöggvara (1893-1982).
Í safninu er árlega sett upp sýning á verkum myndhöggvarans sem ætlað er að draga fram sérstakt sjónarhorn á listsköpun hans.

Ásmundarsafn er til húsa í byggingu við Sigtún í Reykjavík sem listamaðurinn hannaði að mestu sjálfur og byggði á árunum 1942-1950.
Formhugmyndir hússins eru sóttar til landa Miðjarðarhafsins, í kúluhús Araba og píramída Egyptalands.
Ásmundur ánafnaði Reykjavíkurborg húsið og verk sín eftir sinn dag og var þar stofnað safn helgað minningu hans árið 1983.

Tenglar 
 Ásmundarsafn

Söfn á Íslandi helguð einstaklingum
Listasöfn í Reykjavík
Tvíkynjungur

Tvíkynjungur er í dýrafræði og grasafræði lífvera af tegund sem hefur karl og kvenkynfæri einhvern tímann á lífsleið sinni (fræblað og frævill meðal plantna). Meðal dýra eru flestir tvíkynjungar hryggleysingjar þó nokrrar tegundir hryggdýra séu það, flestar fiskitegundir.

Dýrafræði
Grasafræði