Apókrýf rit

Apókrýf rit eru rit af óvissum uppruna, eða rit sem eru ekki að fullu viðurkennd eða löggilt af kirkjunni. Þau nefndust áður fyrr stundum ýkjuguðspjöll á íslensku, en hafa einnig verið kallaðar launbækur. Apokrýfur (einnig Apókrýfar bækur eða Apókrýfískar bækur biblíunnar) eru utanbiblíurit; það er að segja rit sem standa nærri viðurkenndum bókum Biblíunnar en eru ekki tekin í tölu þeirra. Forngríska lýsingarorðið ἀπόκρυφος (apokryfos) þýðir í raun „það sem dulið er.“ Í annan stað er stundum talað um apókrýf rit, þegar átt er við rit sem standa einhverju ritsafni nærri að efni og formi, en eru af einhverjum ástæðum ekki tekin með.

Dæmi um apókrýf rit 
Í kristnum bókmenntum eru einkum þrír flokkar af apókrýfum ritum:
 Apókrýfar bækur Gamla testamentisins. Sumar kirkjudeildir, svo sem rétttrúnaðarkirkjan og rómversk-kaþólska kirkjan viðurkenna þessi rit sem hluta af Biblíunni, en mótmælendur gera það ekki. Þó eru apókrýfu bækurnar oft teknar með í biblíuútgáfum lúterskra kirkjudeilda, og þá hafðar á milli Gamla og Nýja testamentisins. Það stafar af því að Lúther taldi apókrýfu ritin góð og uppbyggileg, þó að þau væru ekki viðurkennd. 
 Dulnefnd launrit Gamla testamentisins, sem teljast ekki hluti af Biblíunni, en geta verið gagnleg lesning til að skilja og túlka hin viðurkenndu rit Biblíunnar.
 Apókrýfar bækur Nýja testamentisins, eru ekki heldur taldar hluti af Biblíunni.
Til viðbótar má nefna ritaflokk sem kallast:
 Hinir postullegu feður.

Þegar gerður er skýr greinarmunur á viðurkenndum (kanónískum) og apókrýfum ritum, þá felur það í sér að hin fyrrnefndu séu viðurkennd eða löggilt sem leiðsögn í trúarlegum efnum. Það er þó engin trygging fyrir því að þau hafi sögulegt heimildargildi, né heldur að apókrýf rit hafi ekkert heimildargildi.

Apókrýf rit Biblíunnar eru fjöldamörg, og hefur þeim fjölgað á síðustu áratugum, t.d. þegar Dauðahafshandritin fundust 1947–1956, og þegar Nag Hammadí handritin fundust í Egyptalandi árið 1945.

Utan við skiptinguna í viðurkennd (kanónísk) og apókrýf rit, eru t.d. rit eins og Mormónsbók, sem er 19. aldar rit.

Apókrýfar bækur Gamla testamentisins 
Þessar bækur voru ekki hebresku biblíunni, en voru teknar með í grískri biblíuþýðingu sjötíumenninganna, Septuaginta (LXX) og eru þess vegna í Vúlgötu, latneskri þýðingu Bíblíunnar. 

 Tóbítsbók, frá því um 180 f.Kr.
 Júdítarbók, frá því um 150 f.Kr. – Söguleg smásaga
 Esterarbók hin gríska, 50-10 f.Kr. – Endurskoðun á Esterarbók í Gamla testamentinu
 Speki Salómons, 100-30 f.Kr.
 Síraksbók, frá því um 190 f.Kr. – Spekirit
 Barúksbók hin fyrsta, frá árabilinu 100 f.Kr. – 100 e.Kr.
 Bréf Jeremía, frá því um 300 f.Kr.
 Viðaukar við Daníelsbók, frá 165-100 f.Kr. – Þrjár smásögur
 Fyrsta Makkabeabók, frá 150-100 f.Kr. – Sögulegt rit
 Önnur Makkabeabók, frá 110-70 f.Kr. – Sögulegt rit
 Bæn Manasse

Útgáfur 
Apókrýfar bækur Gamla testamentisins voru í íslenskum útgáfum Biblíunnar frá 1584 til 1859 (nema 1813), en síðan voru þær felldar niður, af því að Hið breska og erlenda biblíufélag styrkti ekki biblíuútgáfur þar sem Apókrýfu bækurnar voru birtar.

Árið 1931 komu Apokrýfar bækur Gamla-Testamentisins út í nýrri þýðingu og sérstakri útgáfu á vegum Hins íslenska biblíufélags. 

Árið 1994 komu Apókrýfu bækurnar enn út í nýrri þýðingu. Þýðandi þeirra var Árni Bergur Sigurbjörnsson í samvinnu við Jón Sveinbjörnsson og Guðrúnu Kvaran. Þær voru svo endurskoðaðar og teknar upp í Biblíuna 2007.

Apókrýfar bækur Nýja testamentisins / Launbækur Nýja testamentisins 
 Guðspjöll og svipuð rit
 Fæðing og bernska Maríu
 Fæðing og bernska Jesú
 Bernskuguðspjall Jakobs
 Bernskuguðspjall Tómasar
 Saga Jóseps trésmiðs
 Bernskuguðspjall Matteusar
 Arabíska bernskuguðspjallið
 Bartólómeusarguðspjall
 Dauði og upprisa Jesú
 Pétursguðspjall
 Nikódemusarguðspjall
 Bréf postulanna
 Guðspjöll og önnur fræðslurit um Jesú
 Tómasarguðspjall
 Launbók Jóhannesar
 Launbók Jakobs
 Maríuguðspjall
 Tómasarkver
 Viska Jesú Krists
 Pistis Sophia
 Samræða frelsarans
 Sannleiksguðspjallið
 Filippusarguðspjall
 Íslamskt guðspjall
 Barnabasarguðspjall
 Postulasögur og gjörðabækur
 Predikun Péturs
 Gjörðabók Péturs
 Falsrit Klemensar
 Gjörðabók Páls
 Gjörðabók Andrésar
 Gjörðabók Jóhannesar
 Gjörðabók Tómasar
 Bréf
 Bréf Jesú og Abgars
 Bréfið til Laódíkeu
 Bréf Páls og Seneka
 Opinberunarbækur
 Himnaför Jesaja
 Opinberun Péturs
 Opinberun Páls
 Opinberanir Jakobs
 Opinberun Tómasar
 Ljóð
 Óður Salómons

Heimildir 
 Lisbet Kjær Müller og Mogens Müller: Bókin um Biblíuna, Forlagið, Rvík 2008. Ingunn Ásdísardóttir þýddi.

Tilvísanir

Tenglar 
 
 Kaflar úr apókrýfu bókunum; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994

Biblían
Trúarrit
Kristni