alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kálfavík

Kálfavík er steinhús byggt 1909. Það skiptist í eldhús og búr í kjallara eins og þá var siður, baðstofa, herbergi og stofa á miðhæð, tvö lítil herbergi og geymslurými í risi. Síðustu ábúendur í Kálfavík voru þau hjónin Guðröður Jónsson og Guðrún Guðmundsdóttir.

Sjósókn 
Útræði var frá bænum, fisk hjallur niðri við sjó þar sem fiskur var þurrkaður. Guðröður átti að jafnaði einn til tvo báta, lítinn vélbát og árabát, veiddi á línu og seldi fisk útá Ísafjörð.

Heimildir 
Morgunblaðið minningargrein 1997
Íslenskir bæir
Íslensk eyðibýli
Kellita Smith

Kellita Smith (1969) er bandarískur leikari og gamanleikari.

Tenglar 
 

Smith, Kellita
Camille Winbush

Camille Simoine Winbush (1990) er bandarískur leikari og gamanleikari.

Tenglar 
 

Winbush, Camille
Jeremy Suarez

Jeremy Steven Suarez (1990) er bandarískur leikari og gamanleikari.

Tenglar 
 

Suarez, Jeremy
Dee Dee Davis

Dee Dee Davis (1996) er bandarískur leikari og gamanleikari.

Tenglar 
 

Davis, Dee Dee
Peter Dinklage

Peter Hayden Dinklage (fæddur 11. júní 1969) er bandarískur leikari og gamanleikari.

Tenglar 
 

Dinklage, Peter
Christina Ricci

Christina Ricci (1980) er bandarískur leikari og gamanleikari.

Tenglar 
 

Ricci, Christina
Marcia Wallace

Marcia Karen Wallace (1. nóvember 1942 – 25. október 2013) var bandarískur leikari og gamanleikari.

Tenglar
 

Wallace, Marcia
Hálmgresi

Hálmgresi (fræðiheiti: Calamagrostis stricta) er gras af Calamagrostis-ættkvíslinni. Það vex gjarnan í votlendi víða um norðurhluta Evrópu og Asíu, gjarnan í gisnum breiðum. Hálmgresi er puntgras með þéttan og stuttgreinóttan punt. Smáöxin eru föst á annarri hliðinni. Við blómagnirnar eru löng hár sem auðkenna tegundina. Blöðin eru mjög snörp á efra borði.

Tilvísanir

Grasaætt
Plöntur á Íslandi
Skrautpuntur

Skrautpuntur (fræðiheiti: Milium effusum) er puntgras af Milium-ættkvíslinni. Það vex víða í Norður-Ameríku og á Íslandi. Skrautpuntur hefur oddmjó blöð sem mjókka til beggja enda, þau eru löng og breið (um 6-15 mm breið), flöt og snörp viðkomu. Miðstrengurinn er upphleyptur á neðra borði. Puntur Skrautpunts er um 20 cm langur, gisinn með löngum og mjúkum greinum. Í hverju smáaxi er eitt blóm. Plantan er hárlaus og vex upp af stuttum renglum. Skrautpuntur á Íslandi vex víða í hrauni, blómlendi og kjarri. Hann er algengastur á Norður- og Norðvesturlandi en sjaldgæfur í öðrum landshlutum.

Tilvísanir

Grasaætt
Plöntur á Íslandi
Blikksmiður

Blikksmiður er iðnaðarmaður sem vinnur með þunnmálma og vinnur meðal annars við uppsetningu  loftræstikerfa og lofthitakerfa, klæðninga og eldvarnarhurða. Blikksmíði er löggild iðngrein.

Iðngreinar
Béla Kiss

Béla Kiss  (1877 – ?) var ungverskur raðmorðingi. Talið er að hann hafi myrt að minnsta kosti 24 ungar konur og  sett í risastórar  blikktunnur. Hann var blikksmiður og bjó í Czinkota sem er borg nálægt Búdapest.  Hann var áhugamaður um stjörnufræði og yfirnáttúrulega hluti og hélt ráðskonu sem tók eftir að hann skrifaðist á við margar konur. Béla Kiss sankaði að sér stórum blikktunnum en sagði nágrönnum að hann væri að búa sig undir stríðið og hamstra steinolíu. Hann var kallaður í herinn en árið 1916 fundust margar stórar tunnur á heimili hans og ætluðu hermenn þá að komast í steinolíubirgðarnar  sem Béla Kiss var talinn hafa safnað og opnuðu tunnurnar. Þá kom í ljós að í þeim voru líka kvenna sem höfðu verið myrtar, alls fundust 24 lík.

Tenglar 

 „Sannar furðusögur frá ýmsum tímum“, Alþýðublaðið, 1. árg. 1. tölublað (28.10.1934), blaðsíða 7
 „Sannar furðusögur frá ýmsum tímum“, Alþýðublaðið, 1. árg. 2. tölublað (04.11.1934), blaðsíða 7

Ungverskir raðmorðingjar
Samningsbundið nám

Samningsbundið nám eða lærlinganám er kerfi til að þjálfa nýliða í ákveðinni færni. Margar starfsgreinar í handverki og iðnaði byggja á slíku kerfi og er það oft  skipulagt langtíma starfsnám þar sem skiptist á starf á vinnustað og nám í skóla eða fræðslumiðstöð.

Menntun
Lostæti

Lostæti er matvæli sem er talið sérstaklega æskilegt í ákveðinni menningu, annað hvort vegna óvenjulegs bragðs eða annarra eiginleika, eða vegna þess að það er sjaldgæft. Lostæti eru mismunandi eftir tímabilum og menningum. Til dæmis voru flæmingjatungur hafðar í hávegum í Rómaveldi en í dag eru þær hvergi borðaðar. Humar var talinn fátæktarmatur í Bandaríkjunum til um miðja 19. öld en þá varð hann lostæti eins og í Evrópu.

Lostæti
Kölkun

Kölkun lýsir söfnun kalsíumsalta í líkamsvef. Kölkun á sér stað aðallega við myndun beina. Stundum safnast kalsíum fyrir í mjúkvef og veldur því að vefurinn harðnar, í æðakölkun verða slagæðarnar harðar, nýrnasteinar myndast líka vegna kalsíum-uppsöfnunar. 

Skeljar skeldýra myndast í gegnum kölkun. 

Kalsíum
Perluostrur

Perluostrur eru samlokur sem lifa í sjó og tilheyra ættinni Pteriidae. Þær eru með sterkri skel sem er klædd perlumóður að innan. Perluostrur eru náskyldar hvorki ætum ostrum, sem tilheyra ættinni Ostreidae, né perlukræklingum í ættunum Unionidae og Margaritiferidae.

Allar tegundir í ættini Pteriidae framleiða verðmætar perlur. Stærð og litur perlunnar eru mismunandi eftir tegundum og hvernig perlumóðirin er á litinn inni í skelinni.

Tegundir 
 Pinctada albina
 Pinctada atropurpurea
 Pinctada chemnitzi
 Pinctada fucata
 Pinctada laosensis
 Pinctada maculata
 Pinctada margaritifera
 Pinctada martensi
 Pinctada maxima
 Pinctada nigra
 Pinctada radiata
 Pinctada virens

Samlokur
Perlumóðir

Perlumóðir er náttúruefni sem samanstendur af bæði lífrænum og ólífrænum efnum. Nokkrar samlokategundur framleiða perlumóður sem þekur innra lag skeljanna þeirra. Ysta lag perlu samanstendur af perlumóður. Hún er sterkt, endingargott og lithverft efni.

Náttúruefni
Þorleifur jarlsskáld

Þorleifur jarlsskáld (eða jarlaskáld) frá Brekku í Svarfaðardal var sonur Ásgeirs rauðfelds í Brekku og Þórhildar konu hans. Tvíburabróðir Þorleifs var Ólafur völubrjótur en systir þeirra bræðra var Yngveldur fagurkinn. Þorleifur er af fyrstu kynslóð innfæddra Íslendinga og gæti verið fæddur milli 920 og 930. Í Svarfdælu segir að þeir bræður hafi fæðst í seli í Vatnsdal inn af Svarfaðardal. Hann ólst upp hjá Miðfjarðar-Skeggja móðurbróður sínum að Reykjum í Miðfirði en kom svo heim í Svarfaðardal á ný og dvaldi þar um hríð. Brekkufólkið kemur mikið við sögu í Svarfdælu en þeir bræður voru banamenn berserksins Klaufa Hafþórssonar. Einnig er til sérstakur þáttur um hann, Þorleifs þáttur jarlsskálds. Hann segir frá æfi Þorleifs eftir að hann fór úr Svarfaðardal og utanferðum hans og ekki síst viðskiptum hans við Hákon Sigurðarson Hlaðajarl. Af þeim fékk hann viðurnefnið jarlsskáld. Eftir heimkomuna settist hann að sunnanlands og bjó á Höfðabrekku í Mýrdal. Lítið er til af kveðskap Þorleifs, þó eru nokkrar vísur eftir hann tilfærðar í Svarfdælu, Þorleifs þætti, Landnámabók og víðar. Þorleifur var veginn á alþingi á Þingvöllum um 990 og er heygður þar.

Ættfærslan hér að ofan er samkvæmt Svarfdælu. Samkvæmt Þorleifsþætti voru bræðurnin þrír, Ólafur elstur, þá Helgi hinn frækni og Þorleifur yngstur. Í Landnámu hefur Yngveldur viðurnefnið rauðkinn. 

Skáldsaga Þórarins Eldjárns, Hér liggur skáld (Rvík 2012), er um Þorleif. Grímur Thomsen orti einnig um Þorleif jarlsskáld. Kvæðið heitir Jarlsníð og þar í eru hin fleygu vísuorð „Enginn skyldi skáldin styggja, skæð er þeirra hefnd.“

Heimildir 

Persónur Íslendingasagna
Svarfdæla saga
Könnunarsögusafnið

Könnunarsögusafnið  (enska: The Exploration Museum) er safn í miðbæ Húsavíkur sem leggur áherslu á sögu mannlegrar könnunar. Safnið var opnað árið 2014 af forseta Íslands. Aðal sýningarrými safnsins er helgað geimferðum, æfingum bandarískra tunglfara í Þingeyjarsýslum árin 1965 og 1967, sem og tilraunageimskotum frakka sem áttu sér stað hér á landi árin 1964 og 1965. Þá eru í safninu munir og myndir tengdar landkönnun víkinga og norrænna manna og íslenskum landnámsmönnum. Safnið er til húsa að Héðinsbraut 3 á Húsavík þar sem áður var Hið íslenzka reðasafn. Eitt af markmiðum safnsins er að stuðla að aukinni þekkingu á könnunarsögu og tengslum Íslands við könnunarsögu heimsins.

Tenglar
 Vefur The Exploration Museum
 The Exploration Museum á Facebook

Söfn á Íslandi
Húsavík
Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014

Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014 fóru fram 31. maí 2014. Víða um land buðu nýir flokkar fram lista og fengu bæði Björt framtíð og Píratar fulltrúa kjörna í ákveðnum sveitarfélögum. Kosningarnar voru þær fyrstu þar sem notast var við rafræna kjörskrá, en það var gert í tilraunaskilyrði í Akranesbæ og á Rangárþingi ytra.

Á Akureyri ákváðu L-listinn og Bæjarlistinn að sameinast.

Niðurstöður eftir sveitarfélögum

Höfuðborgarsvæðið

Reykjavík

Kópavogur

Garðabær

Seltjarnarnes

Mosfellsbær

Hafnarfjörður

Reykjanes

Reykjanesbær

Tilvísanir

Tenglar 
 Umfjöllun um sveitarstjórnarkosningar á vef mbl.is
 Sveitarstjórnarkosningar 2014 – fréttayfirlit
 Kjörsókn í borgarstjórnarkosningum 2014 af vef Reykjavíkurborgar- 
 Kosningasaga úrslit sveitarstjórnarkosninga 2014

Tengt efni
Kosningasaga

Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi
2014
Vetrarkvíðastör

Vetrarkvíðastör, snjónál, gulnefja, klógresi eða snjógras (fræðiheiti: Carex chordorrhiza) er stör. Hún vex upp af jarðstöngli og eru blaðsprotarnir uppsveigðir. Stráið er skástætt (blöðin vaxa á víxl hægra og vinstra megin á stráinu) og blöðin eru oddmjó og með greinilegan kjöl. Í samöxunum eru fá blóm. Axhlífar vetrarkvíðastarar eru brúnar en hulstrin eru ljósbrún og egglaga. Á þeim er stutt og slétt trjóna. Vetrarkvíðastörin vex í mýrum og flóum um allt Ísland nema á Norðurlandi vestra og Miðhálendinu.

Vetrarkvíðastörin ber mörg nöfn. Blaðsprotar vetrarkvíðastarar (vetrarkvíðinn) átti, samkvæmt þjóðtrú, að segja til um snjódýpt komandi vetrar. Af því eru nöfnin snjónál og snjógras einnig dregin. Nafnið gulnefja kemur hins vegar af lit tegundarinnar og klógresi af vaxtarlaginu.

Starir
Plöntur á Íslandi
Áhorfendahrif

Áhorfendahrif eða sjónarvottaáhrifin er það fyrirbæri þegar fólk hjálpar ekki öðrum þegar það þarf á því að halda. Því fleiri sem eru í kringum viðkomandi því ólíklegra er að hann hjálpi.

Sjá nánar 
 Félagssálfræði

Tenglar 
  (Skoðað 31.10.2013).

Félagsfræði
Sálfræði
Belgjastör

Belgjastör (fræðiheiti: Carex panicea) er stör sem á heimkynni sín víða í Norður- og Vestur-Evrópu. Jarðstöngull belgjastarar er með renglum. Stráið er grannt og blöðin flöt og styttri en stráið sjálft. Litur þeirra er grágrænn. Meðal einkenna belgjastarar er að stoðblöð kvenaxanna eru með löngu slíðri og axhlífarnar eru mósvartar. Belgjastör vex í mýrum um allt Ísland, þó ekki á Miðhálendinu. Belgjastör líkist slíðrastör allmikið en slíðrastörin vex þó aðallega í þurrlendi.

Tilvísanir

Starir
Plöntur á Íslandi
Gulstör

Gulstör, græna eða bleikja (fræðiheiti: Carex lyngbyei) er stör sem vex víða á Vesturströnd Norður-Ameríku, frá Alaska til Kaliforníu, en einnig á Grænlandi, í Færeyjum og á Íslandi. Gulstör vex víða í votum mýrum, flóum, síkjum, á grynningum í vötnum og jafnvel í ísöltu vatni. Gulstörin er stórvaxin og blaðmikil. Hún er græn eða gulgræn planta með renglum. Blöð hennar eru breið og flöt. Karlöxin eru eitt eða fleiri en kvenöxin tvö, þrjú eða fleiri og hanga á löngum leggjum. Stoðblaðið á gulstör nær upp að toppaxinu. Axhlífar eru móleitar og nokkuð lengri en hulstrin.

Gulstör er góð og lystug fóðurjurt og er ein algengasta tegundin á starengjum Íslands. Gulstörin er einnig kölluð græna eða bleikja en nöfnin eru dregin af lit hennar.

Tilvísanir

Starir
Plöntur á Íslandi
Tjarnastör

Tjarnastör, ljósastör, ljósalykkja eða mjólkurstör (fræðiheiti: Carex rostrata) er stör sem vex víða í Kanada, norðurhluta Bandaríkjanna og á Íslandi. Hún er stórvaxnasta störin sem vex á Íslandi. Strá hennar er gilt og mjúkt. Blöðin eru blágræn. Karlöx tjarnastararinnar eru tvö eða fleiri, með 2-3 leggi og kvenöxin eru lútandi. Axhlífarnar eru móleitar að lit og hulstrin útsperrt og útblásin. Þau ganga fram í langa, tvítennta trjónu. Tjarnastörin vex í tjörnum, síkjum og mýrum. Hún er algeng um allt Ísland.

Á Íslandi var tjarnastörin slegin til fóðurs og var talin ágætt fóður fyrir mjólkurkýr, enda er hún einnig nefnd mjólkurstör. Mergur tjarnastarar er ætur en hann sést vel ef stráið er slitið af við rót. Blöðin eru mjúk og sveigjanleg og voru því oft notuð í undirsængur, sessur eða sem skóleppar.

Tilvísanir

Starir
Plöntur á Íslandi
Mýrastör

Mýrastör, mjógresi, þjalargras eða starungur (fræðiheiti: Carex nigra) er stör sem vex í Evrópu, vesturhluta Asíu, norðvestur-Afríku, austurhluta Norður-Ameríku og á Íslandi. Mýrastör vex upp af jarðstöngli sem dreifir sér með renglum. Blöð hennar eru mjó, dökk- eða blágræn. Mýrastörin hefur eitt karlax og tvö eða þrjú kvenöx sem sitja á stuttum legg. Axhlífarnar eru svartar með grænni miðtaug. Þá er hulstrið trjónulaust. Mýrastör vex í margvíslegu votlendi og er að jafnaði 15-80 cm á hæð. Mýrastör þykir ágæt beitarjurt.

Mýrastör ber, eins og svo margar aðrar starir, nokkur nöfn. Mýrastör lýsir heimkynnum hennar ágætlega, mjógresi lýsir vaxtarlaginu og þjalargras lýsir því hversu snörp blöð og stönglar eru viðkomu.

Tilvísanir

Starir
Plöntur á Íslandi
Stinnastör

Stinnastör (fræðiheiti: Carex bigelowii) er stör sem vex víða í Evrasíu og á Íslandi. Jarðstöngull stinnastarar er með bogsveigðar renglur og á þeim eru mógljáandi lágblöð. Stráið er stinnt og hart, blöðin breið og flöt (um 3-7 mm á breidd). Stinnastör er með eitt karlax og tvö eða þrjú kvenöx. Axhlífarnar eru mósvartar með ljósri miðtaug. Hulstrið er trjónulaust.

Stinnastör vex víða í þurrlendi, óræktuðum móum og mosaþembum á láglendi. Á Miðhálendinu vex hún einnig í rökum jarðvegi. Stinnastör er nokkuð lík mýrastör en þekkist á breiðari blöðum sem verpast niður við þurrkun (ólíkt blöðum mýrastarar sem verpast upp við þurrkun). Þá vex mýrastörin oft í þéttum þúfum, ólíkt stinnastörinni.

Heimildir 

Starir
Plöntur á Íslandi
Prypjat

Pripyat er fyrrum borg í Úkraínu, nærri landamærum Hvíta-Rússlands Hún var stofnuð árið 1970 og fékk borgarréttindi árið 1979. Borgin var rýmd 1986 vegna sprengingar á rafal 4 í hinu fræga kjarnorkuveri Tjernobyl. Allir íbúar borgarinnar þurftu að flytja frá heimilum sínum vegna mikillar geislavirkni sem kom í kjölfar sprengingarinnar. Rýma þurfti alla bæi í 50 km radíus. Nokkrir menn fóru niður hjá rafal 4 og náðu að minnka sprengikraftinn sem ella hefði þetta orðið tvisvar sinnum stærra heldur en Hiroshima kjarnorkusprengingin. Íbúar voru um 50.000 en eru engir í dag.

 

Borgir í Úkraínu
Ræktuð perla

Ræktuð perla er perla sem ræktuð er við stýrðar aðstæður. Náttúruleg perla myndast þegar innri vefur samloku verður fyrir skemmdum, til dæmis af völdum aníkils eða þegar skel samlokunnar skemmist af einhverjum ástæðum. Sem viðbrögð við þessu seytir samlokan perlumóður inn í blöðru sem myndast þegar sárið grær. Blaðra þessi samanstendur af kalsíumkarbónati og trefjóttu próteini sem heitir konkíólín (e. conchiolin). Lög af perlumóður safnast saman í blöðrunni og með tíma verður hún perla. Það mun ekki rétt að perlur myndist í kringum sandkorn, því perlumóðir tollar illa við ólífræn efni.

Ræktaðar perlur eru búnar til með því að græða í dýrið gjafavef úr annarri samloku. Þá myndast blaðran í kringum þennan vef og fyllist með perlumóður.

Perlur
Vensl

Vensl staks við annað stak í sama mengi eru skilyrði sem stökin uppfylla. Stak er annaðhvort venslað eða ekki venslað við sérhvert annað stak. Sifjar og ættartengsl eru dæmi um vensl manna.

Stærðfræðileg vensl
Pétursfiskur

Pétursfiskur (Zeus faber), einnig þekktur sem Sankti Pétursfiskur eða John Dory er þunnvaxinn og hausstór botnfiskur. Útlit hans er töluvert frábrugðið útliti annarra fiska við strendur Íslands.  Aðal útlitseinkenni hans eru stórir bak- og kviðuggar en út frá bakugga hans eru tíu áberandi stórir broddar. Litur er allt frá því að vera nær silfraður til þess að vera gullinn, brúngráleitur með gulleitum röndum eða ólífugrænn. Þá hefur hann áberandi svartan blett á hvorri hlið.

Nafn
Til eru margar getgátur um hvaðan nafn fisksins kemur, en hann gengur sem sagði ýmist undir nafninu John Dory eða Sankti Pétursfiskur. Seinna nafn hans er rakið til Péturs postula sem á að hafa misst smápening ofan í Galíleuvatn, sem fiskurinn náði í. Þá á Pétur að hafa gripið í fiskinn, endurheimt myntina og skilið eftir stóran svartan blett á hvorri hlið fisksins eftir fingur sína . Nafnið John Dory gæti verið afbökun á frönsku orðunum dorée og jaune, sem þýða einmitt gullinn og gulur og er þar vitnun í lit fisksins, John Dory var síðan persóna í breskum barnavísum sem ferðaðist til Frakklands, þar sem hann gerðist sjóræningi .

Lífhættir

Pétursfiskur heldur sig við sjávarbotn á 5-150 metra dýpi en hefur þó veiðst allt niður á 400 metra dýpi. Hann er yfirleitt einfari og sjaldan torfufiskur. Hann er ekki mikill sundfiskur en felurlitir fisksins hjálpa honum í fæðuöflun, þá étur hann flesta minni botnfiska en einnig smokkfiska og krabbadýr . Til eru dæmi um Pétursfiska sem náð hafa 12 ára aldri og aðra sem orðið hafa allt að 70 cm langir en algeng stærð þeirra er 35-40 cm .
Pétursfiskurinn verður kynþroska 3-4 ára, þá um 25 - 35 cm langur . Hrygning á sér stað í júní til ágúst í Biskajaflóa, vestanverðu Ermasundi og einnig í Miðjarðarhafi. Egg eru sviflæg, þar sem móðirin skiptir sér ekkert af þeim .

Heimkynni
Pétursfiskur finnst mjög víða í heimshöfunum, við alla strönd Evrasíu, nema strönd Rússlands, en helst í höfunum í kringum Noreg, í Eystrasalti og í kringum Bretland, Indónesíu, í Gulahafi og Austur-Kínahafi. Hann finnst einnig við allar strandlengjur Afríku og Ástralíu .

Það var 21. september árið 2004 sem fyrsti Pétursfiskurinn veiddist við Ísland svo vitað sé, ísfisktogarinn Helga RE 49 fékk fiskinn í trollið út af Sandgerði og reyndist hann 37 cm langur. Pétursfiskur er ekki markvisst veiddur, heldur er hann meðafli botnvörpu- eða línuveiða .

Nytsemi
Pétursfiskur er mikill matfiskur, mikil eftirspurn er eftir honum á Íslandi, en framboðið miður lítið, vegna þess að hann veiðist einungis sem meðafli .

Afli
Heimsafli  árið 2005 var 11 þúsund tonn en helmingi minni áratug áður . Líkt og komið hefur fram veiðist pétursfiskur einungis sem meðafli. Mest veiðist af fisknum við strendur Afríku og aflamestu löndin árið 2010 voru Spánn, Frakkland og Marokkó.

Tilvísanir 

Geisluggar
Ostruætt

Ostruætt (fræðiheiti: Ostreidae) er ætt sem felur í sér flestar ætar ostrutegundir, eða svokallaðar sannar ostrur. Perluostrur eru ekki sannar ostrur og tilheyra ættinni Pterioida. Eins og hörpudiskar eru sannar ostrur með miðlægan vöðva til að loka skelinni, og þess vegna er einkennilegt ör á henni. Yfirborð skeljunnar er ójafnt þar sem dýrið festir sig við sjávarbotninn eða svipað. 

Í ostruættinni eru tegundir sem æxlast annaðhvort með eggjum eða lifrum. Báðar tegundir eru tvíkynjungjar. Tegundirnar sem æxlast með eggjum eru samtíðatvíkynjungjar, þ.e. þær framleiða annaðhvort egg eða sæði eftir aðstæðum, en þær tegundir sem æxlast með lifrum skiptast á kynjum.

Ostruætt
Ostrur
Samlokur
Pteriidae

Pteriidae er samlokuætt sem felur í sér margar tegundir perluostra og tilbeyrir ættbálkinum Pterioida. Í þessari ætt eru nokkar tegundir sem ræktaðar eru vegna perlanna sem þær framleiða.

Ættkvíslir 
 Crenatula
 Electroma
 Isognomon
 Pinctada
 Pteria
 Vulsella

Samlokur
B12-vítamín

B12-vítamín eða kóbalamín er vatnsleysanlegt vítamín. Það er nauðsynlegt fyrir venjulega heilastarfsemi, taugakerfið og blóðframleiðslu. Það er eitt af átta B-vítamínum. Það gegnir hlutverki í efnaskiptum í hverri frumu líkamans, og hefur áhrif á myndun DNA. 

Hvorki sveppir, jurtir eða mennir geta framleitt B12-vítamín. Aðeins gerlar og forngerlar eru með þau ensím sem þarfnast til framleiðslu B12-vítamíns. Það er að finna í mörgum matvælum úr dýraríkinu því þessir gerlar eru til í dýrunum. B12-vítamín er stærsta og flóknasta vítamínið og þess vegna getur það aðeins verið búið til með að láta gerlana framleiða það.

Rannsóknarstofugreining 
Þar sem engin staðalpróf fyrir B12-vítamín skort eru nokkrar mismunandi rannsóknarstofuprófanir gerðar til að staðfesta grun um greiningu.

Blóðvatnsgildi B12-vítamíns er frekar óhentugt vegna þess að það breytist seint og er einnig tiltölulega ónæmt og ósértækt.

Metýlmalónsýra í þvagi eða blóðvökva er talið hagnýtt B12-vítamín merki sem eykst þegar birgðir B12-vítamíns eru lækka.  Hins vegar getur aukið magn metýlmalónsýru einnig bent til efnaskiptaröskunarinnar sem oft er litið framhjá , sameinaðrar malón- og metýlmalónsýruþvagsýru (CMAMMA).  

Fyrsta ummerki B12-vítamínskorts er lítið magn af hólótranskóbalamíni (holoTC), sem er flóki B12-vítamíns og flutningspróteini þess.

Tilvísanir 

Vítamín
B-vítamín
Listi yfir löggjafarþing Alþingis



2011-2020

2001-2010

1991-2000 

Stjórnmál
Listar
Kynhormón

Kynhormón skiptast í beggjakyns, karlkyns og kvenkyns kynstera. Hormónin GBH, ESH og GnRH gegna mikilvægum hlutverkum varðandi kyn en teljast ekki til kynhormóna. Kynhórmon eru framleidd í kynkirtlunum (þ.e. í eggjastokkunum eða eistunum) eða nýrnahettunum. Þau geta líka umbreytast úr öðrum kynhormónum í ný í vefjum eins og lifri eða fituvef.

Tegundir 
Helstu tegundir kynhormóna eru andrógen og estrógen, og þau mikilvægustu þessara tegunda hormóna eru testósterón og estradíól. Það er líka til þriðja tegund, prógesterón. Karlhormón hafa karlvæðandi áhrif og estrógen hafa kvenvæðandi áhrif. Báðar gerðir eru þó til í báðum kynjum, þó í mismunandi magni.

 Prógesterón stýrir breytingum í legslímhúðinni á tíðahringnum og viðheldur þungun.
 Estrógen stýra líka tíðahringnum og hvetja þroska kvenlegra einkenna eins og brjósta og fitusöfnunar á mjöðmum. Helstu gerðir eru estradíól, estríól, og estrón.
 Karlhormón hvetja þroska karllegra einkenna, þau láta fóstur þróa með sér karlkynfæri og valda kynþroska hjá strákum. Karlhormón eru framleidd í eistunum í körlum, í eggjastokkunum í konum, og í nýrnahettunum. Konur hafa líka karlhormón, en mun minna er karlar. Karlhormón auka kynhvöt, láta axlir víkka, láta vöðva stækka, draga úr fitusöfnun, hvetja sæðismyndun, og valda árásargirni. Aðalkarlhormónið er testósterón. Til eru margar gerðir vefaukandi stera (anabólískra stera) sem framleiddir eru sem lyf og eru stundum misnotaðir af íþróttamönnum.

Kyn
Kynhormón
Hormón
Sterar
Bakstur

Bakstur er eldunaraðferð þar sem matur er eldaður í þurrum hita, oftast í ofni, en einnig á heitri ösku eða steini. Helstu bökuðu matvælin eru brauð, kökur, tertur, bökur og kex. Önnur matvæli eins og kartöflur og pastaréttir eins og lasagna eru líka bökuð. Við bakstur fer hitinn hægt í gegnum matinn og umbreytir yfirborði og miðju hans. Yfirborðið verður harðara og þurrara en miðjan er mýkri. Sem atvinnugrein fer bakstur frám í bakaríi en þar eru bakaðar vörur búnar til og seldar.

Tengt efni 
 Grillun
 Reyking
 Steiking

Matargerð
Steiking

Steiking á við að elda mat í olíu eða annarri fitu. Efnafræðilega séð er enginn munur á olíu og fitu, þær hafa bara mismumandi bræðslumörk. Má steikja mat í  fitu af mörgum toga, til dæmis jurtaolíu, ólífuolíu, repjuolíu eða einhvers konar dýrafitu. Aðrar olíur eru notaðar við iðnaðarframleiðslu matvæla, til dæmis pálmaolía eða kókosolía, þó að þær séu harðar við stofuhita. Oft notast steikarpanna við steikingu.

Mörg matvæli eru steikt, sem dæmi má nefna franskar, egg, eggjaköku og pönnukökur. Sum matvæli má steikja í sinni eigin fitu, t.d. beikon eða steik.

Tengt efni 
 Djúpsteiking
 Snöggsteiking
 Steik

Matargerð
Steiking
Hægsuða

Hægsuða er eldunaraðferð þar sem matur er eldaður í heitum vökva rétt undir suðumarki vatns (eða 100 °C). Til að láta pott hægsjóða er honum komið upp í suðumarkið og þá er hitinn lækkaður þangað til bólur myndast ekki lengur. Oftast er þetta við hitastig um það bil 94 °C. 

Hægsuða er notuð við eldun á pottréttum og fiski.

Matargerð