Prótín

Prótín frá enska orðinu „protium“ getur einnig átt við einvetni.
Prótín eða prótein, (af gríska orðinu proteios er merkir „mikilvægur“), einnig nefnt eggjahvíta eða einfaldlega hvíta, er lífrænt efnasamband með háan mólmassa, sem samanstendur af fjölda amínósýra, sem tengjast með peptíðtengjum. Prótín eru nauðsynleg fyrir vöxt og viðgang allra lifandi frumna og veira.

Eiginleikar prótína

Starf 
Mörg prótín eru ensím, ellegar undireiningar prótína, sem hvetja efnahvörf. Önnur prótín gegna hlutverki í byggingu eða virkni, þá eru sum prótín mótefni, önnur geyma og flytja mismunandi tengla.

Prótín í fæðu brotna upp við meltingu, sem hefst í maga. Þar eru prótínin leyst upp í prótasa og fjölpeptíð til að útvega lífverunni amínósýrur. Pepsínógen verður að ensíminu pepsín í tengslum við saltsýru magans. Pepsín sér um að melta kollagen, helsta prótín bandvefs.

Kóðunarferli gena ákvarðar röð amínósýra nánast allra náttúrulega prótína. Oft er þeim prótínum sem myndast breytt, svo þau verði virk. Algengt er að prótín starfi saman til ná ákveðinni virkni.

Samsetning 
Prótín eru byggð úr 20 mismunandi L-alfa-amínósýrum í genum. Genin rita RNA sem er breytt í mRNA sem er síðar þýtt í tRNA af ríbósómi. Myndun viðkomandi peptíðtengis milli amínósýra, sem mynda prótín er hvatt áfram af amínóacýl tRNA. Endar amínósýrukeðjunar eru kallaðir karboxýlendi annars vegar og amínóendi hinsvegar.

Bygging 
Prótín falla saman í einstakt þrívítt form. Prótín eru fjölliður, þar sem amínósýrur eru einingarnar. Prótín eru greind eftir byggingu þeirra í fjóra flokka.

Hlutverk 
Næring
Megin næringarefnaflokkarnir þrír eru kolvetni, fita og prótein. Prótein í fæðu brotnar niður í amínósýrur í meltingarfærunum og geta þær nýst líkamanum ýmist sem byggingarefni eða orka fyrir frumurnar.

Byggingarefni líkamans
Prótein eru byggingarefni líkamans, frumuhimnan er gerð úr próteinum og fitum. Hár, neglur og vöðvar eru gerð úr próteinum.

Flytja efni gegnum frumuhimnur
í frumuhimnunni eru jónadælur og jónagöng sem dæla efnum inn og út úr frumunni til þess að halda jafnvægi á frumunni

Burðarefni
Prótein flytja efni um líkamann t.d blóðrauðu

Hormón
Myndast í einu líffæri og hefur áhrif á önnur

Mótefni
efni sem sest á bakteríur og óvirkjar þær

Hreyfifæri
Sumar frumur hafa hreyfifæri eins og svipur eða bifhár, sæðisfrumur eru með svipur

Ensím
Ensím er efni sem hraðar efnahvörfum, þau breytast ekki við efnahvarf heldur nýtast aftur og aftur.

Heimild: Líffræði kjarni fyrir framhaldsskóla. Höf: Örnólfur Thorlacius

Saga 
Prótín voru fyrst nefnd í bréfi sem Jöns Jakob Berzelius skrifaði Gerhardus Johannes Mulder 10. júlí 1838 eftir uppgvötun sína:

 «Le nom protéine que je vous propose pour l’oxyde organique de la fibrine et de l’albumine, je voulais le dériver de πρωτειος, parce qu’il paraît être la substance primitive ou principale de la nutrition animale.»

Hægt er að þýða þessa klausu á þennan veg:

 „Nafnið prótín sem ég sting upp á fyrir hið lífræna oxíð fíbríns og albúmíns, vil ég draga af gríska orðinu πρωτειος, því það virðist vera grundvallar þáttur í næringu dýra.“

Rannsóknir á prótínum hafa staðið yfir sleitulaust frá upphafi 19. aldar, þegar vísindamenn urðu fyrst varir við þennan áður óþekkta flokk lífrænna efnasambanda.

Tengt efni 
 Lífræn efnafræði
 Erfðafræði

Ýmsir tenglar 
 Prótín gagnagrunnurinn
 UniProt 
 Prótein-atlasinn
 Brennsla próteins
 Gagnvirkt prótínsafn 
 Prótein-rannsóknastofa MIT
 Prótín-rannsókn
 Amínósýrur
 Prótein-myndir