Afleiða (stærðfræði)

Afleiða falls af rauntölubreytistærð er mælikvarði á hve hratt fallgildið (úttak fallsins) breytist með tillit hvernig breytistærð (inntak fallsins) þess er hnikað til. Afleiður eru undirstöðuverkfæri örsmæðareiknings og koma mikið fyrir í ýmsum vísindagreinum eins og eðlisfræði. Dæmi um eðlisfræðilega hagnýtingu er að afleiðan af staðsetningu hreyfandi hlutar m.t.t. tíma er hraði hlutarins, þ.e.a.s. hve hratt staðsetningin hlutarins breytist þegar tíminn líður á.

Afleiða falls af einni breytistærð fyrir valið inntaksgildi, þegar það er til, er hallatala snertilsins á feril fallsins í þeim punkti. Snertillinn er besta línulega nálgunin á fallinu nær þessu inntaksgildi. Vegna þess er afleiða oft lýst sem augnablikshraði, þ.e.a.s. hlutfallið milli augnabliksbreytingu í háðu breytunni (fallagildis) og augnabliksbreytingu óháða breytunnar (breytistærðar).

Afleiður falla eru fundin með aðgerð sem kallast deildun (líka oft kölluð diffrun). Öfuga aðgerðin kallast öfug deildun (óákveðin heildun), og snýst um að finna stofnfall. Undirstöðusetning örsmæðareiknings tengir saman stofnföll og heildun. Deildun og heildun eru tvær grunnmeginaðferðir í örsmæðareikningi með einni breytistærð.

Skilgreining

Rithættir 
Tveir mismunandi rithættir eru venjulega notaðir fyrir afleiðureikning. Þessir rithættir eru Leibniz rithátturinn sem er kenndur við Gottfried Wilhelm von Leibniz, og Lagrange rithátturinn sem er kenndur við Joseph-Louis Lagrange.

Í Leibniz rithættinum er örsmæðabreyting á  er táknuð sem  og afleiðan af  m.t.t.  er skrifuð sem  sem gefur til kynna hlutfall milli tveggja örsmæðastærða.

Í Lagrange rithættinum táknum við afleiðu fallsins  m.t.t. breytistærðar  sem  eða . Lagrange rithátturinn er stundum ranglega kenndur við Newton.

Formleg skilgreining 
Látum  vera raungilt fall skilgreint á opnu bilinu í kringum punktinn . Ef eftirfarandi markgildi er til:

þá er  sagt vera deildanlegt (diffranlegt) í punktinum  og afleiða  í punktinum  er jafngilt markgildinu. Þ.e.a.s.

þar sem  er notað til að tákna afleiðu  í punktinum  (Lagrange rithátturinn).

Hins vegar, ef markgildið er ekki til, þá er  sagt vera ódeildanlegt (ódiffranlegt) í punktinum  og að það sé ekki til afleiða fyrir  í punktinum .

Annað form markgildisins 
Stundum eru afleiður skilgreindar með eftirfarandi markgildi í stað markgildisins sem er gefið í formlegu skilgreiningunni fyrir ofan:

Athugið að þetta markgildi er jafngilt markgildinu að ofan þ.a. skilgreiningarnar með þessu eða fyrra markgildinu eru jafngild.

Eiginleikar afleiða

Tengsl milli samfelldni og deildanleika falla 
Ef fall  er deildanlegt í punkti , þá er það líka samfellt í punkti .

Athugið hins vegar að það öfuga gildir ekki alltaf. Þ.e.a.s. ef fall  er samfellt í punkti , þá er það ekki endilega deildanlegt í punkti . Til dæmis má nefna að algildisfallið  er samfellt en ekki diffranlegt í punkti  og Weierstrassfallið sem er samfellt en ekki deildanlegt á öllum rauntalnaásnum.

Hærri-stigs afleiður 
Látum  vera deildanlegt fall og látum  vera afleiða þess. Afleiða  er rituð sem  með rithætti Lagrange, ef afleiðan sjálf ef deildanleg, og kallast seinni-stigs afleiða . Á sama hátt er afleiða seinni afleiðunnar rituð sem , ef seinni afleiðan er sjálf deildanleg, og kallast þriðja-stigs afleiða . Þannig kolli af kolli má skilgreina -ta stigs afleiðuna af  sem afleiðuna af -ta-stigs afleiðu , ef hún er til, og hún er rituð sem með rithætti Lagrange. Gefið að þær eru til, eru kallaðar hærri-stigs afleiður.

Beygjuskilspunktar 
Punktar þar sem seinni-stigs afleiða falls breytir um formerki kallast beygjuskilspunktur. Á beygjuskilspunktinum er seinni-stigs afleiðan annað hvort 0 eða ekki til. Á beygjuskilspunkti færist fall frá því að vera kúpt yfir í að vera hvelft, eða öfugt.

Reiknireglur 
Hægt er að reikna afleiðu fall útfrá markgildisskilgreiningunni. Hins vegar er hægt að nýta sér styttri leiðir til að reikna afleiður með því að notfæra sér þekktar afleiður algengra falla ásamt deildunarreglum fyrir samsett föll.

Afleiður algengra falla

Veldaföll 
Fallið  þar sem  er rauntala hefur afleiðu .

Vísis- og lograföll 

 Fallið  hefur afleiðu .
 Fallið  hefur afleiðu .
 Fallið  hefur afleiðu  fyrir öll .
 Fallið  hefur afleiðu  fyrir öll .

Hornaföll 

 Fallið  hefur afleiðu .
 Fallið  hefur afleiðu .
 Fallið  hefur afleiðu .

Andhverf hornaföll 

 Fallið  hefur afleiðu  fyrir öll .
 Fallið  hefur afleiðu  fyrir öll .
 Fallið  hefur afleiðu .

Deildunarreglur fyrir samsett föll

Fastareglan 
Ef  er fasti, þá er .

Summureglan 
Látum  þar sem  og  eru fastar. Þá er afleiðan .

Margfeldisreglan 
Látum . Þá er afleiðan .

Brotareglan 
Látum . Þá er afleiðan  fyrir öll föll  og  þar sem .

Keðjureglan 
Látum . Þá er afleiðan .

Tenglar 

 Kennsluefni um afleiður úr kúrsinum Stærðfræðigreiningu I sem er kenndur í HÍ 
 Hvað er heildun og deildun og hvernig nýtast þær í leik og starfi

Örsmæðareikningur
Fallafræði