alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Jarðvísindi

Jarðvísindi (geoscience, earth science) er undirgrein náttúrufræðinnar og reikistjörnufræðinnar sem fæst við rannsóknir á jörðinni. Þeir sem leggja stund á greinina kallast jarðvísindamenn.

Undirgreinar 

 Bergfræði
 Haffræði
 Jarðeðlisfræði
 Jarðfræði
 Jöklafræði
 Landafræði
 Landmótunarfræði
 Landmælingafræði 
 Reikistjörnufræði
 Setlagafræði
 Steindafræði
 Steingervingafræði 
 Umhverfisvísindi
 Vatnafræði
 Vatnajarðfræði
 Veðurfarsfræði
 Veðurfræði

Tengt efni 
 Jarðeðlisfræði
 Jarðefnafræði
Vistfræði

Vistfræði er vísindagrein sem snýst um rannsóknir á dreifingu og fjölda lífvera, atferli þeirra og samskipti við umhverfi sitt, jafnt hvað varðar ólífræna þætti á borð við veðurfar og jarðfræði, og lífræna þætti á borð við aðrar tegundir lífvera.
Mannavistfræði er skyld en sérstök grein vísindanna sem skoðar vistfræði manna, skipulögð verk mannkynsins, og umhverfi manna. Það tengist vistfræði, félagsfræði, mannfræði og öðrum vísindagreinum mjög náið.

Viðfangsefnum vistfræðanna er gjarnan skipt upp í vistkerfi, en gjarnan er talað um að Jörðin öll sé eitt vistkerfi, sem svo skiptist í önnur minni, t.d. lífríkið umhverfis Mývatn eða á Galápagoseyjum.

Vistfræði telst vera undirgrein af líffræði.

Sjá einnig 
 Líffræðileg fjölbreytni (biodiversity)
Listi yfir íslenska staðla

Listi yfir íslenska staðla sem settir eru af Staðlaráði Íslands.

Listar tengdir Íslandi
Ágúst

Ágúst getur líka átt við nafnið Ágúst.

Ágúst eða ágústmánuður er áttundi mánuður ársins í gregoríska tímatalinu með 31 dag og er nefndur eftir Ágústusi Caesar. Mánuðurinn hefur svo marga daga vegna þess að Ágústus vildi jafn marga daga og júlí sem er nefndur eftir Júlíusi Caesar. Mánuðurinn er þar sem hann er vegna þess að Kleópatra dó á þessum tíma.

Áður en Ágústus endurskýrði mánuðinn hét hann Sextilis á latínu því hann var sjötti mánuðurinn í rómsverska tímatalinu en það tímatal byrjaði í mars.

Hátíðis- og tyllidagar 
 Frídagur verslunarmanna (fyrsta mánudag í ágúst)

Ágúst
Songs: Ohia

Songs: Ohia er bandarísk eins manns hljómsveit, eini meðlimurinn Jason Molina spilar á gítar, syngur og spilar stundum á önnur hljóðfæri. Hann ræður svo oft aðra tónlistarmenn til að spila og syngja inn á plötur sínar.

Tenglar 
Vefsíða Songs: Ohia (á ensku)
Songs: Ohia á Epitonic.com (á ensku)
Songs: Ohia á secretlycanadian.com (á ensku) 
Viðtal við Jason Molina

Bandarískar hljómsveitir
Listi yfir útvarpsstöðvar á Íslandi

Eftirfarandi er listi yfir útvarpstöðar á Íslandi.

Á landsvísu 
Útvarpsstöðvar þessar nást svo til á öllu Íslandi eða nást í fleiri en einu aðskildu byggðarlagi:

Staðbundnar útvarpsstöðvar

Útvarpað í gegnum netstraum

Stöðvar sem lagt hafa niður útsendingar

Punktar
 Pyrit fjölmiðlun ehf breytti nafni sínu í Íslenska útvarpsfélagið ehf eftir að Ár og dagur, útgáfufélag Blaðsins sem er að 50% í eigu Árvakurs (Morgunblaðið) og Íslenska sjónvarpsfélagið (SkjárEinn) keyptu 97% hlutafjár í félaginu.
 Nýjustu opinberar upplýsingar um FM-tíðni á Íslandi virðist vera að finna hjá Póst- og fjárskiptastofnun

Heimildir
 
 
 
 
 
  
   
 Um útvarp sögu af utvarpsaga.is
 Menntamálaráðuneytið. Greinargerð nefndar menntamálaráðherra um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi, Reykjavík, 2. apríl 2004 
 Whois lazytown.com
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Morgunblaðið, viðskiptafréttir, 20. maí 2005. Blaðið og Skjár 1 kaupa Kiss og X-FM
 

 
Listar tengdir Íslandi
Flugstöð Leifs Eiríkssonar

Flugstöð Leifs Eiríkssonar, oftast kölluð Leifsstöð, er flugstöð Keflavíkurflugvallar sem er stærsti flugvöllur Íslands og sá sem mestallt millilandaflug fer um. Í flugstöðinni er meðal annars fríhöfn. Flugstöðin er rekin af sérstöku opinberu hlutafélagi, Isavia ohf.

Öryggisgæsla 
Við inngöngu í fríhöfnina fara farþegar í gegnum málmleitartæki auk þess sem farangur þeirra er gegnumlýstur. Starfsmenn fríhafnarinnar, flugvallarins og áhafnir fara hins vegar í gegnum öryggisgæslu annars staðar í byggingunni. Þeir farþegar sem ferðast innan Schengen þurfa undir venjulegum kringumstæðum ekki að fara í gegnum vegabréfaeftirlit við komu eða för til landsins. Fólk sem vinnur við innritun biður þó gjarnan um að sjá ferðaskilríki auk þess sem að farþegi þarf ávallt að hafa vegabréf meðferðist þegar ferðast er innan Schengen ríkja utan Norðurlanda.

Við komu í fríhöfnina er allur farangur annaðhvort gegnumlýstur eða leitað í honum, og stundum bæði.

Fríhöfnin 
Fríhafnarsvæðið er aðgengilegt bæði brottfarar- og komufarþegum sökum hönnunar stöðvarinnar, í fríhafnarsvæðinu er bar og ýmsar verslanir.

Tengt efni 
Keflavíkurflugvöllur

Ytri tenglar 
Vefsíða Leifsstöðvar 
Leifsstöð á Upplýsingavef Reykjanesbæjar
Vefsíða Flugmálastjórnar á Keflavíkurflugvelli

Suðurnes
Samgöngur á Íslandi
Mohammed Saeed al-Sahaf

Mohammed Saeed al-Sahaf var upplýsingamálaráðherra Íraks á meðan á innrásinni í írak stóð árið 2003.

Tenglar 
 Myndband af bestu augnarblikum Mohammed Saeed al-Sahaf í Windows Media sniði á SkyNews 

Íraskir stjórnmálamenn
Stóra-Bretland

Þessi grein fjallar um eyjuna Stóra Bretland, upplýsingar um ríkið er að finna á Bretland.

Stóra-Bretland er stærsta eyjan í eyjaklasa undan vesturströnd Evrópu sem nefnist Bretlandseyjar. Á eyjunni er að finna löndin England, Skotland og Wales. Hún er umflotin Norðursjó, Ermarsundi, Írlandshafi og Atlantshafi.

Eyjan er 229.850 ferkílómetrar að flatarmáli, stærsta eyja Evrópu og sú áttunda stærsta í heiminum. Með 60 milljón íbúa er Bretland jafnframt þriðja fjölmennasta eyja heims, á eftir Jövu og Honsú (Japan). Eyjan er láglend í suðri og austri en hæðir og fjöll einkenna norður- og vesturhluta hennar. Fyrir lok síðustu ísaldar var Stóra-Bretland skagi út frá meginlandi Evrópu en þegar yfirborð sjávar hækkaði myndaðist Ermarsund sem í dag skilur eyjuna frá meginlandinu. Golfstraumurinn streymir hjá eyjunni og gerir það að verkum að loftslag þar er mildara en víða annars staðar á svipaðri breiddargráðu í heiminum.

Nafngiftin Stóra-Bretland er tilkomin vegna þess að er til annað Bretland, Bretagne-hérað í Frakklandi sem er hinum megin við Ermarsund og sem hefur verið kallað Litla-Bretland eða Brittany á ensku þar sem -ny er smækkunarending.

Tenglar 
 
 

Bretlandseyjar
Botnleðja

Botnleðja er íslensk rokkhljómsveit sem var stofnuð af nokkrum piltum í Hafnarfirði snemma í byrjun 10. áratugsins. Hún er skipuð þeim Heiðari Erni Kristjánssyni sem syngur og spilar á gítar, Ragnari Páli Steinssyni á bassa og Haraldi Frey Gíslasyni á trommum.  Hljómsveitin vann músíktilraunir árið 1995. Botnleðja fór í tónleikaferðalag um Bretland og hitaði upp fyrir ensku hljómsveitina Blur árið 1997. Hljómsveitin tók þátt í undankeppni Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva árið 2003 með lagið Eurovísa og hafnaði þar í öðru sæti, eftir Birgittu Haukdal.

Meðlimir 
 Haraldur Freyr Gíslason - trommur
 Heiðar Örn Kristjánsson - gítar
 Ragnar Páll Steinsson - bassi

Kristinn Gunnar Blöndal var hljómborðsleikari hljómsveitarinnar á því tímabili sem hún gerði Magnyl. Gítarleikarinn Andri Freyr Viðarsson tók við af Kristni og tók þátt í mörgum hljómleikaferðum hljómsveitarinnar víða um heim og hérlendis. Hann spilaði ekki inn á plötu með Botnleðju. Heiðar og Haraldur eru líka hluti af Hafnarfjarðarmafíuni, Stuðningsveit Fimleikafélags Hafnarfjarðar og Pollapönk.

Útgefið efni

Breiðskífur 
 Drullumall (1995)
 Fólk er fífl (1996)
 Magnyl (1998)
 Douglas Dakota (2000)
 Icelandic National Park (2003)
 Þegar öllu er á botninn hvolft (2013)

Smáskífur
 "Panikkast" (2013)

Tenglar 

 
 Glatkistan

Íslenskar hljómsveitir
Íslenskar þungarokkshljómsveitir
Sigurvegarar Músíktilrauna
Dýrafjörður

Dýrafjörður er fjörður á Vestfjarðakjálkanum og er á milli Arnarfjarðar og Önundarfjarðar. Dýrafjörður er þrjátíu og tveggja kílómetra langur og um níu kílómetrar að breidd yst. Hann er nú hluti af sveitarfélaginu Ísafjarðarbæ.

Tvö fell, sitt hvoru megin fjarðarins, setja svip sinn á hann, Sandafell (362 m) að sunnan og Mýrafell (312 m) að norðan. Í sameiningu loka þau fyrir sýn inn fjörðinn svo að úr fjarðarmynninu sést ekki inn í botn en  þegar siglt er inn fjörðinn opnast dyr á milli þeirra. Þess hefur verið getið til að fjörðurinn hafi upphaflega dregið nafn af þessu og heitið Dyrafjörður en samkvæmt Landnámabók heitir hann eftir landnámsmanninum Dýra frá Sunnmæri.

Nokkurt undirlendi er við fjörðinn innanverðan og þar eru allnokkrir bæir, báðum megin fjarðar. Dálítill dalur er inn af fjarðarbotninum en þar er engin byggð lengur. Inn af dalbotninum er Gláma, víðáttumikið hálendissvæði þar sem áður var jökull. 

Á suðurströnd Dýrafjarðar, undir Sandafelli, er þorpið Þingeyri. Þar var þingstaður og verslunarstaður frá fornu fari og kauptún fór að myndast þar á 19. öld. Skammt fyrir utan Þingeyri er Haukadalur þar sem Gísli Súrsson bjó. Frá Þingeyri liggur vegur um Hrafnseyrarheiði yfir í Arnarfjörð en hann er jafnan lokaður nokkurn hluta vetrar. Rætt hefur verið um að gera jarðgöng milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar. Frá norðurströnd fjarðarins liggur svo góður vegur norður yfir Gemlufallsheiði til Önundarfjarðar.

Við norðanverðan Dýrafjörð, utan við Mýrafell, er Núpur, gamalt höfðingjasetur og kirkjustaður. Þar var stofnaður skóli árið 1907 og varð hann síðar héraðsskóli og var starfræktur til 1992. Þar er nú sumarhótel. Kirkjur eru einnig á Mýrum við norðanverðan fjörðinn og á Hrauni í Keldudal, yst í sunnnanverðum firðinum, en sú síðarnefnda er ekki lengur sóknarkirkja því dalurinn er í eyði. Áður var kirkja á Söndum en hún var síðar færð til Þingeyrar.

Landnám 
Fjórir landnámsmenn námu land í Dýrafirði, Dýri, sem áður er nefndur og sagður hafa búið á Hálsum, Eiríkur í Keldudal, Vésteinn Végeirsson í Haukadal og Þórður Víkingsson, sem nam fyrstur land í Alviðru í Dýrafirði. Þórður var kallaður son Haralds konungs hárfagra, „en það mun þó varla vera satt“, skrifar Guðbrandur Vigfússon.

Gallerí

Tilvísanir

Íbúar 
 Ásgeir Blöndal Magnússon fæddist í Dýrafirði.

Tenglar 
 Myndir af Dýrafirði 
 Áform Frakka um nýlendu við Dýrafjörð – Saga, 1. tölublað (01.01.1986), Bls. 147-203

Vestfirðir
Firðir á Íslandi
1900

Árið 1900 (MCM í rómverskum tölum)

Atburðir 
 24. febrúar - Fréttablaðið Reykjavík kemur út í fyrsta sinn.

Á Íslandi 

Fædd
 24. október - Karl Ottó Runólfsson, tónskáld

Dáin

Erlendis 

Atburðir
 Boxarauppreisnin í Kína
 Havaí innlimað Bandaríkjunum og verður að fylki 1959
 William McKinley endurkjörin forseti Bandaríkjanna. Varaforseti verður Theodore Roosevelt.
 Heimssýningin í París. Samfara henni er neðanjarðarlestarkerfið í borginni tekið í notkun.
 Fornleifauppgröftur á Knossos á Krít (eyja) hefst
 Skáldsagan Galdrakarlinn í Oz gefin út
 Sumarólympíuleikarnir 1900 hefjast í París

Fædd
 13. janúar - Jean Doisy, belgískur myndasöguhöfundur (d. 1955).
 19. mars - Frédéric Joliot-Curie, franskur eðlisfræðingur og nóbelsverðlaunahafi (d. 1958)
 13. mars - Giorgos Seferis, grískt ljóðskáld (d. 1971)
 25. apríl - Wolfgang Pauli, austurrískur eðlisfræðingur og nóbelsverðlaunahafi (d. 1958)
 29. júní - Antoine de Saint-Exupéry, franskur rithöfundur og flugmaður (d. 1944)
 25. ágúst - Sir Hans Adolf Krebs, breskur lífefnafræðingur og nóbelsverðlaunahafi (d. 1981)
 1. september - Pedro Cea, úrúgvæskur knattspyrnumaður og þjálfari (d. 1970).
 3. september - Urho Kekkonen, Finnlandsforseti (d. 1986)
 7. október - Heinrich Himmler, yfirmaður Gestapo og SS-sveitanna í Þýskalandi (d. 1945)
 3. nóvember - Adolf Dassler, þýskur framkvæmdarmaður og stofnandi adidas (d. 1978)
 12. desember - Sammy Davis jr., bandarískur söngvari (d. 1988)

Dáin
 12. ágúst - Wilhelm Steinitz, skákmeistari frá Bæheimi og fyrsti heimsmeistarinn í skák (f. 1836)
 25. ágúst - Friedrich Nietzsche, þýskur heimspekingur (f. 1844)
 30. nóvember - Oscar Wilde, írskur rithöfundur (f. 1854)

1900
1891-1900
18. öldin

18. öldin er öld sem hófst 1. janúar 1701 og lauk 31. desember 1800. Á þessari öld stóð Upplýsingin sem hæst og undir áhrifum frá henni voru gerðar byltingar í Ameríku, Frakklandi og á Haítí. Á sama tíma náði þrælahald og mansal hátindi sínum á heimsvísu. Öldin hefur verið kölluð „öld ljóssins“ og „öld skynseminnar“ með vísun í heimspeki upplýsingarinnar sem boðaði breytta tíma byggða á skynsemishyggju. Í fyrstu tóku margir einvaldar Evrópu hugmyndafræði Upplýsingarinnar fagnandi og gerðust upplýstir einvaldar en eftir Frönsku byltinguna tóku þeir höndum saman og mynduðu gagnbyltingarbandalög. 

Stórveldistími Svíþjóðar leið undir lok eftir ósigur þeirra gegn Rússum í Norðurlandaófriðnum mikla. Rússland, Prússland og Austurríska keisaradæmið skiptu Pólsk-litháíska samveldinu á milli sín og breyttu þannig landslagi Mið-Evrópu til frambúðar. Tyrkjaveldi þandist út og gekk í gegnum velmegunarskeið þar sem það tók ekki þátt í neinum styrjöldum í Evrópu frá 1740 til 1768. Vegna þessa dróst Tyrkjaveldi hernaðarlega aftur úr Evrópuveldunum í þeirri endurnýjun sem þau réðust í í kringum Sjö ára stríðið 1756-1763. Á seinni hluta aldarinnar beið það röð ósigra gegn Rússlandi. 

Bretland gerðist heimsveldi þegar Breska Austur-Indíafélagið lagði undir sig stóra hluta Indlandsskaga eftir sigur í orrustunni við Plassey 1757 og keppti við Holland um nýlendur í Suðaustur-Asíu. Á sama tíma missti Bretland nýlendur í Norður-Ameríku eftir frelsisstríð Bandaríkjanna og í Indíánastríðunum. Í Mið-Asíu varð lát Nader Shah Persakonungs til þess að Durraniveldið var stofnað í Afganistan og þar sem nú er Pakistan. Á Indlandsskaga markar lát Aurangzeb endalok stórveldisskeiðs Mógúlanna. Frakkar kepptu við Breta um áhrif á Indlandsskaga.

Undir stjórn Qianlong náði Tjingveldið mestu landfræðilegu útbreiðslu sinni í Asíu. Það lagði Dsungaríu undir sig og tryggði áhrif sín í Tíbet og Víetnam. Útþensla Kína varð til þess að ríkið varð fjölþjóðlegra en áður sem skapaði aukna hættu á uppreisnum og íþyngdi fjárhagnum. Stöðnun og spilling tók að einkenna stjórn ríkisins og lagði grunninn að áföllunum sem Kína varð fyrir á 19. öld.

Landnám Evrópubúa í Ameríku og öðrum heimshlutum fór vaxandi og þróun seglskipa þegar Skútuöld náði hámarki gerði mögulega fólksflutninga milli heimsálfa í áður óþekktum mæli. Iðnbyltingin hófst undir lok aldarinnar með framförum í smíði gufuvéla. Fyrstu járnbrautirnar litu dagsins ljós rétt fyrir aldamótin 1800. Í menningu Evrópu markar 18. öldin skilin milli síðbarokksins (rókokóstíll, Johann Sebastian Bach og Georg Friedrich Händel) og klassíska tímabilsins (Jacques-Louis David, Joseph Haydn og Wolfgang Amadeus Mozart). Rómantíkin hófst undir lok aldarinnar með verkum Johann Wolfgang von Goethe og James Macpherson.

Ár og áratugir

Tenglar 
 Sögur og sagnir (framfarir í siglingum og landsþekkingu á 18. öld); grein í Heimilistímanum 1979

18. öldin
Mývatn

Mývatn er stöðuvatn í Suður-Þingeyjarsýslu, skammt frá Kröflu. Mývatn er fjórða stærsta stöðuvatn Íslands, um 37 ferkílómetrar að stærð. Vatnið er fremur grunnt, eða fimm metrar þar sem dýpst er. Í vatninu eru um 40 litlar eyjar og þykja þær gefa vatninu ægifagurt yfirbragð. Innrennsli í vatnið er að mestu frá lindum sem eru víða við það austan- og sunnanvert. Úr Mývatni rennur Laxá.

Mývatn er einna þekktast fyrir fjölskrúðugt fuglalíf - t.d. eru fleiri andategundir þar en á nokkrum öðrum stað heimsins. Kísiliðjan vann kísilgúr úr vatninu af í tæpa fjóra áratugi, en vinnslu var hætt 28. nóvember 2004 og verksmiðjan rifin ári síðar.

Sumir telja vatnið vera ofauðgað, þ.e. ofmettað af næringarefnum.  Við Mývatn hefur verið starfrækt sjálfvirk veðurathugunarstöð síðan 1996.

Eitt og annað 
 Í Þjóðsögum Jóns Árnasonar segir þannig frá sköpun Mývatns: Þegar guð drottinn hafði skapað himinn og jörð virti hann það fyrir sér og sá, að það var harla gott. En kölski var ekki á því; honum sveið það hversu fagur heimurinn væri. Hann tók það ráð í reiði sinni, að hann meig á móti sólinni og ætlaði að myrkva með því þennan dýrðar depil sköpunarverksins. En ekki varð nú af því samt, því úr migu kölska myndaðist Mývatn á Norðurlandi; enda þykir það jafnan ljótt stöðuvatn, og þó mývargurinn, er vatnið dregur án efa nafn af, enn verri, og er hann sannkallað kvalræði fyrir menn og málleysingja umhverfis vatnið.

Tilvísanir

Tenglar 
 Umhverfisstofnun - Mývatn
 Litast um í Mývatnssveit; grein í Morgunblaðinu 1964
 Lífríkið við Mývatn er dýrmæt perla sem ekki má glatast; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1986
 Mývatnssveit; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1936
 Mývatn og nágrenni; grein í Morgunblaðinu 1986
 Veiðitæki og veiðiaðferðir við Mývatn; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1967

Suður-Þingeyjarsýsla
Stöðuvötn á Íslandi
Veðurathugunarstöðvar á Íslandi
Maus

Maus er íslensk rokkhljómsveit sem stofnuð var í apríl 1993.  Maus vann músíktilraunir árið 1994.

Meðlimir 
 Birgir Örn Steinarsson - söngvari og gítarleikari
 Daníel Þorsteinsson - trommuleikari
 Eggert Gíslason - bassaleikari 
 Páll Ragnar Pálsson - gítarleikari

Útgefnar plötur 
Allar kenningar heimsins... ...og ögn meira (17. september 1994)
Ghostsongs (26. október 1995)
Lof mér að falla að þínu eyra (4. nóvember 1997)
Í þessi sekúndubrot sem ég flýt (4. nóvember 1999)
Musick (16. júní 2003)

Tenglar 
Vefsíða Maus 
Glatkistan

Íslenskar hljómsveitir
Sigurvegarar Músíktilrauna
Vinabæir

Vinabæir eiga rætur sínar að rekja til seinni heimsstyrjaldarinnar og er hugmyndin á bak við þá að auka skilning og efla samskipti milli fólks í mismunandi löndum auk þess að hvetja til þess að sett verði upp ýmis verkefni báðum bæjunum til hagsbóta.

Þó að hugmyndin sé vinsælli í Evrópu en annars staðar hefur hún verið tekin upp í öðrum heimsálfum meðal annars í Norður Ameríku þar sem hugtakið Systraborgir (sister cities) er notað eða Town twinning.

Síðan 1989 hafa um 1,300 vinabæir innan Evrópu verið styrktir af Evrópusambandinu og var heildarupphæð styrkjanna 12 milljón evrur árlega eða um einn miljarður íslenskra króna.

Tengt efni 
 Listi yfir vinabæi

Tenglar 
 Upplýsingar frá evrópusambandinu um vinabæi (á ensku) 
 Leitarniðurstöður sem fást með fyrirspurninni Vinabæir OR vinabær site:is á Google

Milliríkjasambönd
Menntaskólinn í Nyborg

Menntaskólinn í Nyborg eða Nyborg Gymnasium eins og hann hetir á  dönsku er menntaskóli staðsettur við Skolebakken 13 í bænum Nyborg á Fjóni í Danmörku. Í skólanum eru að meðaltali 500 nemendur þar af um 125 á heimavist hans, sem staðsett er um 50 metra frá skólabyggingunni. Boðið er upp á almennt danskt stúdentspróf (studentereksamen), hf próf (højere forberedelseseksamen) auk International Baccalaureate náms.

Tenglar 
Vefsíða Nyborg Gymnasium (á dönsku)
Yfirlit yfir skólann á vefsíðu Fjónarhérðaðs  (á dönsku)

Danskir framhaldsskólar
Nyborg
Stjórnmál

Stjórnmál er ferli bindandi ákvarðanatöku fyrir hóp af fólki. Algengast er að tala um stjórnmál í sambandi við ákvarðanatöku fyrir ríki og sveitarfélög, en hugtakið getur einnig átt við um stjórnun fyrirtækja, og félagasamtaka.
Í lýðræðisríkjum sem byggja á fulltrúalýðræði eru stjórnmálamenn kosnir til valda. Þeim er falið umboð til ákvarðanatöku fyrir hóp fólks. Harold Lasswell, þekktur bandarískur stjórnmálafræðingur á fyrri hluta 20. aldarinnar, sagði að stjórnmál snerust um „hver fengi hvað, hvenær og hvernig”.

Í hnattrænu samhengi eru ríki grunneiningar stjórnmála. Þýski félagsfræðingurinn Max Weber skilgreindi stjórnmál sem „viðleitni til að eiga hlut í völdum eða til að hafa áhrif á skiptingu valda, hvort sem er milli ríkja eða milli hópa manna innan sama ríkis.” Max Weber er einnig höfundurinn að einni víðteknustu skilgreiningu á ríkinu en það er sú félagslega stofnun sem hefur réttmætan og viðurkenndan einkarétt á beitingu líkamlegs ofbeldis á ákveðnu landssvæði. Hér erum við því aftur komin að lykilhugtökunum ríki og vald.

Tilvísanir

Heimildir

Tengill
Markverður stafur

Markverður stafur er tölustafur sem hjálpar til við skilgreiningu á nákvæmni í tölu. Þeir eru oft notaðir við námundun.

Markverðir stafir í tölu eru taldir frá fyrsta stafnum til vinstri í tölu sem er ekki núll, og síðan að seinasta stafnum sem ekki er núll í heilum tölum en alveg að seinasta tölustafnum í tölum sem hafa tugabrot.

Mögulegt er að seinasta núllið í heilli tölu sé markverður stafur en hægt er að skrifa töluna með tugveldi til að draga úr öllum efa.

Dæmi um fjölda markverðra stafa í tölum

0,0 - enginn markverður stafur

0,001 - 1 markverður stafur

0,10 - 2 markverðir stafir

1,0 - 2 markverðir stafir

12 - 2 markverðir stafir

120 - 2 markverðir stafir

12,0 - 3 markverðir stafir

12,1 - 3 markverðir stafir

101 - 3 markverðir stafir

1,001 - 4 markverðir stafir

1,000 - 4 markverðir stafir

Tölur
Tölustafur

Tölustafur er í stærðfræði einn bókstafur eða tákn, sem stendur fyrir tölu. Flestar tölur eru táknaðar með einum eða fleiri tölustöfum. Talan 7 er t.d. táknuð með einum tölustaf en táknið sem stendur fyrir töluna 77 er samsett úr tveimur tölustöfum. Tölur eru einnig táknaðar með almennum brotum, tugabrotum og bókstöfum, eins og t.d. talan pí, sem er táknuð með gríska bókstafnum π.

Tengt efni 
Arabískar tölur
Rómverskar tölur
Talnakerfi

Tölusetning
Námundun

Námundun er aðgerð í stærðfræði þegar fjöldi markverðra stafa er minnkaður, venjulega til einföldunar. Þegar námundað er, þá er markverði stafurinn sem námundað er að hækkaður ef tölustafurinn til hægri er á bilinu 5 til 9, annars er hann óbreyttur, eftir það eru allir tölustafir hægra megin við markverða stafinn fjarlægðir ef þeir eru tugabrot en skipt fyrir tölustafinn 0 ef þeir eru hluti af heillri tölu. Þegar tölur eru námundaðar er annað hvort verið að fækka fjölda markverðra stafa eða viðhalda honum en það fer eftir því hve námundunin er gróf. Námundun fjölgar aldrei markverðum stöfum.

Þegar talan 12 er námunduð að tug, þá er tölunni 2 skipt út fyrir 0 og talan 12 hefði orðið 10. En ef talan hefði verið 1,2 væri tölustafurinn 2 fjarlægður (auk kommunar) og orðið að tölunni 1. Ef talan 12,12 væri námunduð að tug, þá væri fyrri tölustafnum 2 skipt út fyrir 0 og ,12 fjarlægt af tölunni.

Þegar tölurnar 12345 og 12567 eru námundaðar að þúsundi, þá hefur þriðji tölustafurinn áhrif á það hvort annar stafurinn hækkar upp í 3 eða ekki. Þriðji tölustafur fyrri tölurnnar er 3 og því hækkar annar tölustafurinn ekki en í þeirri seinni er hann 5 og því hækkar annar stafurinn frá 2 og upp í 3. Seinustu þrem stöfunum er síðan skipt út fyrir 0. Fyrri talan verður þá að 12000 en sú seinni að 13000.

Stærðfræði
1899

Árið 1899 (MDCCCXCIX í rómverskum tölum)

Atburðir

 16. febrúar - Fótboltafélag Reykjavíkur stofnað.
 14. maí - Fótboltafélagið Nacional stofnað.
 29. nóvember - Real Madrid stofnað.

Fædd
 22. janúar - Luc Lafnet, belgískur málari og myndasöguhöfundur (d. 1939).
 30. janúar - Björn Bjarnason, borgarfulltrúi (d. 1984).
 1. maí - Jón Leifs, tónskáld (d. 1968).
 8. maí - - Friedrich A. von Hayek, austurrísk-breskur hagfræðingur og stjórnmálaheimspekingur (d. 1992).
 11. júní - Yasunari Kawabata, japanskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1972).
 21. júlí - Ernest Miller Hemingway, bandarískur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1961).
 10. október - Wilhelm Röpke, þýskur hagfræðingur (d. 1966).
 23. október - Málfríður Einarsdóttir, íslenskur rithöfundur (d. 1983).
 4. nóvember - Jóhannes úr Kötlum, skáld. (d. 1972).
 25. desember - Humphrey Bogart, leikari (d. 1957).

Dáin
 29. september - Luc Lafnet, belgískur málari og myndasöguhöfundur (f.[1899).

1899
1898

Árið 1898 (MDCCCXCVIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

Fædd
 29. september - Jón Axel Pétursson, sjómaður og bæjarfulltrúi (d. 1990).

Dáin

Erlendis 

Fædd
 26. apríl - Vicente Aleixandre, spænskt ljóðskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1984).
 3. maí - Golda Meir, fyrrum forsætisráðherra Ísraels (d. 1978).
 26. nóvember - Héctor Scarone, úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. 1967).

Dáin
 25. júní - Ferdinand Cohn, þýskur örverufræðingur (f. 1828).
 10. september - Elísabet af Austurríki (f. 1837).

1898