alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
1883

Árið 1883 (MDCCCLXXXIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Ársbyrjun - Blaðið Suðri hefur göngu sína. Ritstjóri er Gestur Pálsson.
 29. mars - Mannskaðaveður í Þorlákshöfn. Tíæringur ferst með áhöfn, en frönsk fiskiskúta bjargar hásetum af öðru skipi.
 2. ágúst - Iðnsýning opnuð í Reykjavík.
 1. október - Nýtt barnaskólahús vígt í Reykjavík.
 30. desember - Fyrstu kirkjutónleikarnir á Íslandi haldnir í dómkirkjunni í Reykjavík.
 
Fædd

 23. september - Inga Lára Lárusdóttir, kennari, ritstjóri og baráttukona fyrir réttindum kvenna (d. 1949)

Dáin

Erlendis 

Fædd
 5. júní - John Maynard Keynes, enskur hagfræðingur (d. 1946).
 29. júlí - Benito Mussolini, ítalskur stjórnmálamaður og einræðisherra (d. 1945).

Dáin

1883
1882

Árið 1882 (MDCCCLXXXII í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Veturinn (1881-1882) var á sínum tíma nefndur: Frostaveturinn mikli. Árið allt var eitt mesta óaldarár sem dunið hefur yfir Ísland.  Varast ber að rugla Frostavetrinum mikla saman við Frostaveturinn 1918. 
 Sumarið á Íslandi nefnt: Mislingasumarið.
 Kaupfélag Þingeyinga var stofnað.
 4. september - New York borg raflýst.
 Búandi konur fengu Kosningarétt til sveitarstjórna.

Fædd 
 14. mars - Wacław Sierpiński, pólskur stærðfræðingur (d. 1969).
3. júní - Guðrún Indriðadóttir, íslensk leikkona (d. 1968).

Dáin 
 23. september - Friedrich Wöhler, þýskur efnafræðingur (f. 1800).



Tilvísanir 

1882
1881

Árið 1881 (MDCCCLXXXI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

Fædd
 27. febrúar - Sveinn Björnsson, fyrrum forseti Íslands (d. 1952).
7. september - Elka Björnsdóttir, íslensk verkakona (d. 1924)

Dáin

Erlendis 

Fædd
 23. mars - Roger Martin du Gard, franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1958).
 25. mars - Bela Bartok, ungverskt tónskáld (d. 1945).
 19. maí - Mustafa Kemal Ataturk, fyrrum forseti Tyrklands (d. 1938).
 6. ágúst - Alexander Fleming, skoskur líf- og lyfjafræðingur (d. 1955).
 25. október - Pablo Picasso, spænskur listmálari (d. 1973).
 28. nóvember - Stefan Zweig, austurrískur rithöfundur (d. 1942).
 23. desember - Juan Ramón Jiménez, spænskt skáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1958).

Dáin
 19. september - James Garfield, Bandaríkjaforseti (f. 1831).

1881
1880

Árið 1880 (MDCCCLXXX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 4. maí - Jón Sigurðsson forseti og Ingibjörg Einarsdóttir kona hans voru jarðsett í Reykjavík við hátíðlega athöfn. Þau höfðu bæði látist í Kaupmannahöfn í desember 1879.
 9. júní - Hornsteinn var lagður að Alþingishúsinu við Austurvöll.
 Möðruvallaskóli stofnaður á Möðruvöllum í Hörgárdal.
 Torfi Bjarnason stofnaði Ólafsdalsskólann, fyrsta búnaðarskóla á Íslandi.
 Arnljótur Ólafsson gaf út Auðfræði, fyrstu íslensku hagfræðibókina.
 Miklar og langvarandi frosthörkur í árslok, svo að hægt var að ganga á ís frá Reykjavík upp á Kjalarnes. 
 Veturinn 1880-81 var kallaður frostaveturinn mikli af samtíðarmönnum. 
 
Fædd
 8. janúar - Guðrún Lárusdóttir, alþingismaður (d. 1938).
 24. febrúar - Einar Arnórsson, hæstaréttarlögmaður og ráðherra (d. 1955).
 19. júní - Jóhann Sigurjónsson, leikskáld og ljóðskáld (d. 1919). 
 11. september - Guðmundur Ásbjörnsson, bæjarfulltrúi í Reykjavík (d. 1952).
7. desember - Gísli Sveinsson, alþingismaður og forseti sameinaðs Alþingis (d. 1959)

Dáin

Erlendis 
 31. mars - Wabash í Indiana í Bandaríkjunum varð fyrsti raflýsti bær heimsins.
 18. apríl - Þingkosningar í Bretlandi. Frjálslyndi flokkurinn vann sigur og William Ewart Gladstone varð forsætisráðherra öðru sinni.
 2. nóvember - Forsetakosningar í Bandaríkjunum. James Garfield sigraði Winfield S. Hancock.
 16. desember - Fyrra Búastríðið hófst.
 30. desember - Lýðveldið Transvaal endurreist og Paul Kruger varð forseti þess.

Fædd
 29. janúar - W.C. Fields, bandarískur leikari (d. 1946).
 27. júní - Helen Keller, bandarískur rithöfundur og baráttukona (d. 1968).
 31. júlí - Munshi Premchand, indverskur rithöfundur (d. 1936).
 31. ágúst - Wilhelmina Hollandsdrottning (d. 1962).
 22. september - Christabel Pankhurst, ensk súffragetta (d. 1958)
 4. október - Damon Runyon, bandarískur rithöfundur (d. 1946).

Dáin
 8. maí - Gustave Flaubert, franskur rithöfundur (f. 1821).
 17. maí - Christen Andreas Fonnesbech, danskur forsætisráðherra (f. 1817).
 8. júní - María Alexandrovna, rússnesk keisaraynja, kona Alexanders 2. Rússakeisara (f. 1829).
 5. október - Jacques Offenbach, tónskáld og sellóleikari (f. 1819). 
 17. ágúst - Ole Bull, norskur fiðluleikari (f. 1810). 
 22. desember - George Eliot (Mary Anne Evans), enskur rithöfundur (f. 1819).

1880
1879

Árið 1879 (MDCCCLXXIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

Fædd
 6. september - Pétur G. Guðmundsson, bókbindari og bæjarfulltrúi í Reykjavík (d. 1947).

Dáin
 7. desember - Jón Sigurðsson (forseti), alþingismaður og leiðtogi sjálfstæðisbaráttu Íslendinga á 19. öld.
16. desember - Ingibjörg Einarsdóttir, eiginkona Jóns Sigurðssonar forseta (f. 1804)

Erlendis 

Helstu atburðir

 Thomas Alva Edison, bandarískur uppfinningamaður, fékk einkaleyfi á ljósaperu sinni.
 Wilhelm Wundt setur á stofn fyrstu tilraunastofuna í sálfræði. Þetta er yfirleitt talið marka upphaf vísindalegrar sálfræði.

Fædd
 8. mars - Otto Hahn, þýskur efnafræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1968).
 14. mars, Albert Einstein fæddist í Þýskalandi
 14. desember - Aage Lauritz Petersen danskur verkfræðingur og heilbrigðisfulltrúi (d. 1959).

Dáin

1879
1878

Árið 1878 (MDCCCLXXVIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

Fædd
 6. janúar - Halldór Hermannsson prófessor, bókavörður við Fiske-safnið í Cornell-háskóla í Íþöku í Bandaríkjunum (d. 1958).
  21. nóvember - Guttormur J. Guttormsson, vesturíslenskt skáld (d. 1966).

Dáin
 7. febrúar - Sire Ottesen, veitingakona í Reykjavík og ástkona Dillons lávarðar (f. 1799).

Erlendis 

 21. febrúar - Fyrsta símaskráin í heiminum mun hafa verið gefin út þennan dag í New Haven í Connecticut og innihélt nöfn 50 símnotenda.

Fædd
 6. janúar - Carl Sandburg, bandarískur rithöfundur og skáld (d. 1967).

Dáin
 9. janúar - Viktor Emmanúel 2., konungur Sardiníu og síðar Ítalíu (f. 1820).

1878
1877

Árið 1877 (MDCCCLXXVII í rómverskum tölum)

Á Íslandi

 2. - 4. apríl - Nokkurt tjón varð af ofsaroki í Reykjavík.
 Um vorið - Sexmannafar frá Útskálum á Miðnesi fórst í brimróti með allri áhöfn.
 Í júní - Ísafoldarprentsmiðja sett á stofn í Reykjavík og blaðið Ísafold prentað í fyrsta skipti 16. júní.
 Um sumarið - Alþingi samþykkti að veita allt að 25.000 krónum til að kaupa bóka- og handritasafn Jóns Sigurðssonar í Kaupmannahöfn.
 26. desember - Í Dómkirkjunni í Reykjavík var svo kalt að ekki var hægt að messa. Ofnar komu ekki í kirkjuna fyrr en tveimur árum síðar.
 Kvennaskólar stofnaðir í Ási í Hegranesi og á Laugalandi í Eyjafirði.
 Thorvaldsensfélagið lét reisa skýli við Þvottalaugarnar í Reykjavík.
 Flensborgarskólinn í Hafnarfirði stofnaður. Hann var upphaflega barnaskóli.

Fædd
 3. mars - Jón Þorláksson, stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. 1935).
 30. október - Matthías Þórðarson, þjóðminjavörður (d. 1961).
 2. desember - Benedikt Sveinsson (yngri), stjórnmálamaður (d. 1954).

Dáin
 2. febrúar - Gísli Konráðsson fræðimaður í Flatey (f. 1787).
 20. mars - Páll Pálsson, amtsskrifari á Stapa (f. 1806).

Erlendis
 1. janúar - Viktoría Bretadrottning varð keisaraynja Indlands.
 7. janúar - Danska vikublaðið Familie Journal kom út í fyrsta sinn.
 2. mars - Úrskurðað að Rutherford B. Hayes skyldi teljast réttkjörinn forseti Bandaríkjanna þótt Samuel J. Tilden hefði fengið fleiri atkvæði í kosningunum í nóvember 1876. Hayes tók við embættinu tveimur dögum síðar.
 24. apríl - Stríð braust út milli Rússa og Ottómanaveldisins. Því lauk 1878.
 12. ágúst - Asaph Hall uppgötvaði Deimos, annað tungl reikistjörnunnar mars. Þann 18. ágúst uppgötvaði hann svo Phobos, hitt tungl Mars.
 6. desember - Thomas Alva Edison kynnti fyrstu hljóðrituðu upptökuna, þar sem hann fór með vísuna María átti lítið lamb.

Fædd
 7. febrúar - Godfrey Harold Hardy, breskur stærðfræðingur (d. 1947).
 15. apríl - W.D. Ross, skoskur heimspekingur (d. 1971).
 4. júní - Heinrich Wieland, þýskur lífefnafræðingur og Nóbelsverðlaunahafi í efnafræði (d. 1957). 
 2. júlí - Hermann Hesse, þýskur rithöfundur og nóbelsverðlaunahafi (d. 1962).
 13. júlí - Erik Scavenius, danskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. 1962).

Dáin
 6. maí - Johan Ludvig Runeberg, þjóðskáld Finna.
 3. júní - Soffía af Württemberg, drottning Hollands (f. 1818).
 29. ágúst - Brigham Young, annar spámaður og leiðtogi Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu (f. 1801).
 5. september - Crazy Horse, höfðingi Sioux-indíána í Bandaríkjunum (f. 1849).

1877
1876

Árið 1876 var hlaupár sem byrjaði á fimmtudegi. (MDCCCLXXVI í rómverskum tölum)

Á Íslandi

 2. september - Fyrstu ljóskerin til götulýsingar koma til Reykjavíkur. Keypti bæjarstjórnin sjö ljósker og var því fyrsta valinn staður hjá Lækjarbrúnni við Bankastræti. Kveikt var á því 2. september þetta ár og þá um haustið var hinum ljóskerunum komið fyrir á þeim stöðum þar sem mest þótti þörf fyrir þau. 
 Goshrinunni í Öskju lauk í árslok.
 Eldgos í Vatnajökli.
 Fyrsta ljóðabókin eftir íslenska konu kom út, Stúlka eftir Júlíönu Jónsdóttur.
 Íslensk króna fyrst gefin út.
 Fyrstu íslensku aurafrímerkin gefin út.
 Skáldsagan Maður og kona kom út, átta árum eftir lát höfundarins, Jóns Thoroddsen.
 Íslenskir Vesturheimsfarar stofnuðu þorpið Riverton í Manitoba.

Fædd
 4. mars - Ásgrímur Jónsson, listmálari (d. 1958).
 13. apríl - Þorbjörg Sigurðardóttir Bergmann, hannyrðakona og fornminjasafnari (d. 1952).
 29. júní - Stefanía Guðmundsdóttir, leikkona (d. 1926).
 6. nóvember - Þorkell Þorkelsson, eðlisfræðingur (d. 1961).

Dáin
 17. mars - Björn Gunnlaugsson, landmælingamaður og höfundur stjörnufræðirita (f. 1788).
 3. nóvember - Bjarni Thorsteinsson, amtmaður (f. 1781).

Erlendis
 7. mars - Alexander Graham Bell fékk einkaleyfi á síma.
 25. júní - Orrustan við Little Big Horn. Custer hershöfðingi féll og 300 manna lið hans var strádrepið í bardaga við 5000 stríðsmenn Indíána undir stjórn Sitting Bull og Crazy Horse.
 31. október - Fellibylur skall á austurströnd Indlands. 200.000 manns létu lífið.
 7. nóvember - Rutherford B. Hayes kjörinn 19. forseti Bandaríkjanna. Sigur hans var þó mjög umdeildur og Samuel J. Tilden fékk mun fleiri atkvæði en eftir miklar deilur var niðurstaðan sú að Hayes fékk einum kjörmanni fleira en Tilden og þar með forsetaembættið.
 Melvil Dewey fann upp Dewey-skráningarkerfið fyrir bókasöfn.

Fædd
 5. janúar - Konrad Adenauer, kanslari Þýskalands (d. 1967).
 12. janúar - Jack London, bandarískur rithöfundur (d. 1916).
 2. mars - Píus XII páfi (d. 1958).
 19. mars - Felix Jacoby, þýskur fornfræðingur og textafræðingur (d. 1959).
 28. júní - Robert Guérin, franskur forseti FIFA (d. 1956).
 7. ágúst - Mata Hari, nektardansmær og njósnari (d. 1917).
 24. desember - Thomas Madsen-Mygdal danskur stjórnmálamaður og forsætisráðherra (d. 1943).

Dáin
 7. júní - Jósefína, drottning Svíþjóðar og Noregs, kona Óskars 1. (f. 1807).
 25. júní - George Armstrong Custer, bandarískur herforingi (f. 1839).
 1. júlí -  Mikhaíl Bakúnín, rússneskur byltingarsinni og anarkisti (f. 1814).
 2. ágúst - Villti Bill Hickok, bandarískur kúreki og skemmtikraftur (f. 1837).

1876
1875

Árið 1875 (MDCCCLXXV í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

Fædd

Dáin

Erlendis 
 Vesturfarar: Íslendingabyggðin Nýja Ísland var stofnuð við Winnipegvatn í Kanada.

Fædd
 7. mars - Maurice Ravel, franskt tónskáld (d. 1937)
 4. desember - Rainer Maria Rilke, austurrískt skáld (d. 1926)

Dáin

1875
1873

Árið 1873 (MDCCCLXXIII í rómverskum tölum)

Helstu atburðir 

 1. janúar - Íslensk skildingafrímerki, Fyrstu íslensku frímerkin gefin út.

Fædd 

 20. janúar - Johannes V. Jensen, danskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1950).
 14. október - Halldóra Bjarnadóttir, skólastjóri og ritstjóri tímaritsins Hlínar (d. 1981)
 14. október - Jules Rimet, forseti FIFA (d. 1956).

Dáin 
 25. mars - Vilhelm Marstrand, danskur listmálari (f. 1810)
 1. maí - David Livingstone, skoskur landkönnuður og trúboði (f. 1813). 
 27. júlí - Fjodor Tuttsjev, rússneskt ljóðskáld (f. 1803).

1873
1872

Árið 1872 (MDCCCLXXII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

Fædd

Dáin

Erlendis 
 30. nóvember - Englendingar og Skotar gera markalaust jafntefli í fyrsta knattspyrnulandsleik sögunnar.

Fædd
 7. mars - Piet Mondrian, hollenskur listmálari (d. 1944).
 31. mars - Alexandra Kollontaj, rússnesk byltingarkona (d. 1952).
 9. apríl - Léon Blum, forsætisráðherra Frakklands (d. 1950).
 18. maí - Bertrand Russell, breskur heimspekingur, stærðfræðingur, rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1970).
 4. júlí - Calvin Coolidge, forseti Bandaríkjanna (d. 1933).
 16. júlí - Roald Amundsen, norskur landkönnuður (d. 1928).
 3. ágúst - Hákon 7. Noregskonungur (d. 1957).
 6. október - Carl Gustaf Ekman, forsætisráðherra Svíþjóðar (d. 1945).
 11. október - Carl William Hansen, danskur rithöfundur og dulhyggjumaður (d. 1936).
 15. október - Edith Wilson, bandarísk forsetafrú (d. 1961).
 26. desember - Norman Angell, breskur stjórnmálamaður og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1967).

Dáin
 6. maí - George Robert Gray, enskur dýrafræðingur (f. 1808).
 18. júlí - Benito Juárez, forseti Mexíkó (f. 1806).
 2. september - Nikolai Frederik Severin Grundtvig, danskur kennari, rithöfundur, skáld, heimspekingur, sagnfræðingur, prestur og stjórnmálamaður (f. 1783).
 13. september - Ludwig Andreas Feuerbach, þýskur heimspekingur (f. 1804).
 18. september - Karl 15. Svíakonungur (f. 1826).
 24. desember - William John Macquorn Rankine, skoskur verkfræðingur og eðlisfræðingur (f. 1820).
1872
1869

Árið 1869 (MDCCCLXIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

Fædd

Dáin

Erlendis 
Fædd
 15. janúar - Stanisław Wyspiański, pólskur listmálari (d. 1907).
 21. janúar - Grígorí Raspútín, rússneskur dulspekingur (d. 1916).
 26. febrúar - Nadesjda Krúpskaja, rússnesk byltingarkona (d. 1939).
 18. mars - Neville Chamberlain, forsætisráðherra Bretlands (d. 1940).
 11. apríl - Gustav Vigeland, norskur myndhöggvari (d. 1943).
 17. september - Christian Lous Lange, norskur sagnfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1938).
 2. október - Mohandas Gandhi, pólitískur leiðtogi Indverja (d. 1948).
 11. nóvember - Viktor Emmanúel 3., konungur Ítalíu (d. 1947).
 22. nóvember - André Gide, franskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1951).
 22. desember - Alfred Edward Taylor, breskur heimspekingur (d. 1945).
 31. desember - Henri Matisse, franskur listmálari (d. 1954).

Dáin
 8. mars - Hector Berlioz, franskt tónskáld (f. 1803).
 8. október - Franklin Pierce, Bandaríkjaforseti (f. 1804).
 23. október - Edward Smith-Stanley, jarl af Derby, forsætisráðherra Bretlands (f. 1799).

1869
1868

Árið 1868 (MDCCCLXVIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Ný tegund af ljá (Ólafsdalsljárinn) var flutt inn frá Skotlandi. Með notkun hans jukust afköst sláttumanna um 30-40%.
 Fyrsta hafskipabryggja landsins var gerð á Ísafirði.
 Kumlateigur úr heiðni fannst við Hafurbjarnarstaði á Reykjanesi. Það er talinn einn merkasti fornleifafundur Íslandssögunnar.
 Fyrsti eiginlegi sparisjóðurinn stofnaður á Seyðisfirði. Hann varð þó ekki langlífur.
 Norðmenn gera fyrstu tilraunir til síldveiða við Ísland.
 Grímur Thomsen keypti Bessastaði og bjó þar til dauðadags 1896.

Fædd
 25. maí - Páll Einarsson, hæstaréttardómari og fyrsti borgarstjóri Reykjavíkur (d. 1954)
 25. maí - Séra Friðrik Friðriksson, stofnandi KFUM og KFUK (d. 1961).
 30. nóvember - Haraldur Níelsson, prófessor (d. 1928).

Dáin
 8. mars - Jón Thoroddsen, sýslumaður og skáld (f. 1818).
 Jørgen Ditlev Trampe, stiftamtmaður (f. 1807).

Erlendis 
 September - Ísabella 2. Spánardrottning var svipt völdum og send í útlegð. Hún sagði þó ekki formlega af sér fyrr en 1870.
 3. nóvember - Ulysses S. Grant var kjörinn forseti Bandaríkjanna.
 28. október - Thomas Alva Edison sótti um fyrsta einkaleyfi sitt, vegna kosningavélar sem hann hafði fundið upp.
 Ives W. McGaffney fann upp fyrstu ryksuguna.
 Skáldsagan Fávitinn eftir Fjodor Dostojevskíj kom fyrst út.
 Fyrsti nothæfi ritsímasæstrengurinn lagður yfir Atlantshaf, milli Bretlands og Kanada.
 Magasin du Nord stofnað í Kaupmannahöfn.
 Fyrsta plasttegundin, celluloid, kemur fram á sjónarsviðið.

Fædd
 28. mars - Maxim Gorkíj, rússneskur rithöfundur (d. 1936).
 8. apríl - Kristján 9., Danakonungur (d. 1906).
 18. maí - Nikulás 2., Rússakeisari (d. 1918).
 6. júní - Robert Falcon Scott, breskur landkönnuður (d.1912). 
 14. júní - Karl Landsteiner, austurrískur líffræðingur og læknir og Nóbelsverðlaunahafi (d. 1943 ).
 18. júní - Miklós Horthy, ríkisstjóri Ungverjalands (d. 1957).

Dáin
 11. febrúar – Léon Foucault, franskur stjörnufræðingur (f. 1819).
 29. febrúar - Lúðvík 1., konungur Bæjaralands (f. 1819).
 1. júní - James Buchanan, forseti Bandaríkjanna (f. 1791).
 26. september - August Ferdinand Möbius, þýskur stærðfræðingur (f. 1790).
 13. nóvember - Gioacchino Rossini, ítalskur tónsmiður (f. 1792).

1868
Morfín

Morfín (C17H19NO3) er sterkt verkjalyf sem unnið er úr ópíum sem það er helsta virka efnið í. Kerfisbundið nafn þess er 7,8-dídehýdró-4,5-epoxý-17-metýlmorfínan-3,6-díól. Nafn lyfsins er dregið af draumaguðinum Morfeos.

Morfín (sem og önnur ópíumskyld lyf) virkar beint á miðtaugakerfið í mönnum.
Það er oft notað í lækningaskyni til að deyfa óbærilegan sársauka vegna beinbrota, skurðaðgerða, áfalla, krabbameins o.fl.

Saga 
Þýski apótekarinn Friedrich Wilhelm Adam Serturner einangraði morfín fyrstur manna árið 1804 og nefndi það „morphium“ eða morfín, eftir nafni Morfeusar, hins gríska guðs drauma. Ýmis efni hafa verið unnin úr eða byggð á morfíni, meðal annarra heróín (díasetýlmorfín) og var það fyrst gert árið 1853.

Það var hins vegar ekki fyrr en sprautan kom til sögunnar árið 1874 sem notkun þess varð mikil.

Áhrif á menn 
Hliðarverkanir morfíns eru minni hugræn geta, sælutilfinning, svimi, sinnuleysi, skert sjón og ógleði. Morfín dregur einnig úr matarlyst og veldur hægðartregðu. Morfín er afskaplega ávanabindandi og neytendur þess þróa fljótt með sér þol og líkamlega jafnt sem sálfræðilega fíkn. 

Morfín er helst gefið:
 til að lina mikinn sársauka, til dæmis
 sársauka eftir skurðaðgerð
 sársauka við áfall/slys 
 til að lina langvarandi sársauka
 vegna stærri tannaðgerða
 hjá krabbameinssjúklingum
 sem viðbót við deyfingu

Heimildir

Tenglar 
 Hvað getið þið sagt mér um morfín?; af Vísindavefnum
 Vefsíða Doktor.is um morfín 
 

Ópíöt
Verkjalyf
Möttulstrókur

Möttulstrókur myndast í iðrum jarðar. Þessi fyrirbæri eru öflugir, staðbundnir uppstreymisstaðir sem ná djúpt niður í möttulinn. Heitt efni (fast efni sem er um 200° C heitara en umhverfið) myndar möttulstrókinn, en vegna hitans er strókurinn eðlisléttari og því rís jarðskorpan yfir stróknum ofar en jarðskorpan í kring (um 5-40 km).  Þegar jarðskorpan rís losnar þrýstingur og efsti hluti möttulstróksins bráðnar og myndar oftast basalt kviku. Kvikan sem berst upp með möttulstróknum ber þess merki að hafa verið í iðrum jarðar í allt að 2000 milljón ár, án þess að hafa komið upp á yfirborðið. Efnasamsetning kvikunnar er frábrugðin venjulegri kviku, hvað varðar magn léttmálma í henni. Svæði yfir möttulstrókum kallast heitir reitir. Möttulstrókar eru hringrásarstraumar sem myndast vegna varmamyndunar og varmaburðar í iðrum jarðar og kólnunar á yfirborði hennar. Varmaburðurinn lýsir sér þannig að heitara og eðlisléttara efni rís og kaldara, þéttara efni sekkur.

Tengt efni
Möttulstrókurinn undir Íslandi

Tenglar

Geology.com

Heimildir 

Jarðfræði
Yellowstone-þjóðgarðurinn

Yellowstone-þjóðgarðurinn eða einfaldlega Yellowstone (enska: Yellowstone National Park) er þjóðgarður í Bandaríkjunum, staðsettur að mestu í Wyoming, en einnig að hluta í Idaho og Montana. 

Yellowstone er fyrsti og elsti þjóðgarður heims, stofnaður árið 1872. Upphaf skipulegrar náttúruverndar má rekja til hans. Yellowstone er á svokölluðum heitum reit, enda eru þar heitir hverir, eins og Old Faithful, sem er einn af frægustu goshverum heims. Einnig er þar gríðarstór eldfjallaaskja.

Árið 1988 urðu þar miklir skógareldar þar sem yfir 3000 ferkílómetrar lands urðu fyrir áhrifum þeirra.
Árið 1995 voru úlfar fluttir til Yellowstone en þeim hafði verið útrýmt þar á þriðja áratug 20. aldar. Breytingar urðu á gróðurfari í kjölfarið og uxu ösp og víðir í meira mæli þar sem úlfar höfðu áhrif á staðsetningu grasbíta sem nörtuðu áður í trén.

Tilvísanir

Bandarískir þjóðgarðar
Yellowstone-þjóðgarðurinn
Wyoming
Guillaume François Antoine l'Hôpital

Guillaume François Antoine, Marquis de l'Hôpital (1661 – 1704) var franskur stærðfræðingur. Hann skrifaði fyrstu kennslubókina um diffrun og örsmæðareikning og var hún ásamt annarri sem hann skrifaði um hnitarúmfræði (analytic geometry) notuð til kennslu í heila öld, eða lungann úr 18. öldinni. Í fyrri bókinni er regla l'Hôpitals, sem vitað er að er komin frá Johann Bernoulli (Jean Bernoulli), en hann sendi greifanum ýmsar uppgötvanir sínar í skiptum fyrir fjárhagslegan stuðning.

Hôpital, Guillaume François Antoine, Marquis de l'
Franskir markgreifar
Hýpatía

Hýpatía (370 – 415) var forngrískur heimspekingur og stærðfræðingur og starfaði við háskólann í Alexandríu. Hún er fyrsta konan, sem nafngreind er í sögu stærðfræðinnar. Faðir hennar var einnig stærðfræðingur og hét Þeon. Margir frægir stærðfræðingar og heimspekingar þessa tíma leituðu til Hýpatíu, því að hún var afskaplega virt. Hún skrifaði greinar um verk Díofantosar og Apolloníosar. Hún var myrt á hryllilegan hátt af kristnum múgi og er sá atburður gjarnan talinn marka upphaf hnignunar Alexandríu sem menningarmiðstöðvar.

Nokkur rit eru eignuð henni í síðari tíma heimildum, þ.á m. skýringarrit við rit Díofantosar Um reiknilistina, rit Apolloníosar Um keilur og ýmis rit Ptólemajosar, en engin þeirra eru varðveitt. Á hinn bóginn gefa bréf til hennar frá Synesíosi nemanda hennar einhverja hugmynd um menningarlegan tíðaranda sem hún bjó við. Hýpatía var platonisti, en ekki er vitað hvort hún fylgdi Plótínosi, helsta platonska heimspekingi 3. aldar, að málum í túlkun sinni á heimspeki Platons.

Forngrískir heimspekingar
Forngrískir stærðfræðingar
Che Guevara

Ernesto Guevara (14. júní 1928 – 9. október 1967), betur þekktur sem Che Guevara, var byltingasinnaður marxisti (kommúnisti) og einn af hershöfðingjum Fídels Castro.

Foreldrar hans voru Ernesto Guevara Lynch og kona hans, Celia de la Serna y Llosa og var hann elstur fimm barna þeirra. Hann fæddist í Rosario í Argentínu. Hann þjáðist af astma. Hann lærði læknisfræði við háskólann í Buenos Aires en tók sér frí til þess að ferðast með vini sínum, Alberto Granado, um Suður-Ameríku. Hvert sem hann fór varð hann vitni að fátækt og slæmri meðferð stjórnvalda á almenningi. Hann skrifaði bók um ferðalag sitt sem nefndist Mótorhjóladagbækurnar sem fór beint á metsölulista New York Times. Síðar var gerð samnefnd kvikmynd eftir bókinni og hlaut fjölda verðlauna. Þegar Che sneri aftur til Buenos Aires lauk hann læknisfræðináminu og hélt til Mexikó þar sem hann kynntist Fidel Castro. Hann gerðist meðlimur í 26. júlí-byltingunni og hélt með Castro til Kúbu. Eftir að Castro hafði náð völdum yfir allri Kúbu 1959 gerði hann Che að iðnaðar- og landbúnaðarráðherra og síðar að seðlabankastjóra. Honum fór fljótt að leiðast þetta líf og hélt til Bólivíu árið 1966. Þar myndaði hann lið skæruliða og ætlaði að bylta stjórn landsins eins og gert hafði verið á Kúbu. Það mistókst hinsvegar og bólivísk stjórnvöld náðu honum. Hann var skotinn þann 9. október 1967, 39 ára að aldri.

Heimildir 
 

Guevara, Che
Guevara, Che
Guevara, Che
Guevara, Che
Guevara, Che
Kommúnistaleiðtogar
Leiðtogar Kalda stríðsins
Espressó

Espressó (ítalska espresso, sem þýðir „þrýst út“ eða „útþrýstingur“) er afar sterkur og bragðmikill kaffidrykkur. Hann er búinn til með því að þrýsta heitu vatni í gegnum lag af möluðum kaffibaunum sem er komið fyrir í svonefndri greip. 

Espressó er grunnurinn að mörgum öðrum kaffidrykkjum, svo sem sviss mokka (mokka), cappuccino og latte. Eitt lykilatriða bragðins er froðan, sem nefnist kremma (crema), sem samanstendur af olíum, sykrum og próteinum.

Á Ítalíu er espressó oft drukkið eftir mat, sérstaklega á veitingahúsum. Sumir segja að varast beri að panta aðrar kaffitegundir eftir mat og þá sérstaklega cappuccino vegna þess að það gæti móðgað kokkana

Kaffi