alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
1309

Árið 1309 (MCCCIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 24. janúar - Klængskirkja í Skálholti brann þegar eldingu laust niður í stöpulinn.
 24. maí - Karlamagnús Magnússon vó Kolbein Bjarnason Auðkýling riddara til að hefna fyrir níðkveðskap sem Kolbeinn hafði látið yrkja um hann. Karlamagnús var sonur Magnúsar agnars Andréssonar, Sæmundssonar frá Odda.
 Vor - Farsótt gekk um Norðurland og var þetta vor kallað manndauðavorið.

Fædd

Dáin
 24. maí - Kolbeinn Bjarnason Auðkýlingur, riddari og jarl.
 Höskuldur ábóti á Þingeyrum.

Erlendis 
 9. mars - Klemens V páfi flutti aðsetur páfa til Avignon.
 15. ágúst - Rótey (Ródos) gafst upp fyrir Jóhannesarriddurum

Fædd

Dáin
 5. maí - Karl 2., konungur Napólí og Sikileyjar.

1309
1301-1310
1361

Árið 1361 (MCCCLXI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Smiður Andrésson kom til landsins með hirðstjórn.
 18. júní - Smiður Andrésson hirðstjóri lét taka Árna Þórðarson, fyrrverandi hirðstjóra, af lífi í Lambey í Fljótshlíð vegna aftöku Markúsar barkaðar og fjölskyldu hans á sama stað 1360.
 Jón Guttormsson skráveifa varð lögmaður sunnan og austan.
 Prestar í Eyjafirði og Þingeyjarsýslu neituðu að beygja sig undir Jón skalla Eiríksson Hólabiskup en hann bannfærði þá.
 Ólafssúðin, sögð stærsta skip sem til Íslands hafði komið, fórst í hafi á leið til Noregs og með því Gyrðir Ívarsson Skálholtsbiskup, sem hafði bjargast naumlega úr skipstapa árið áður, og nærri áttatíu menn aðrir.
 Einokunarverslun fyrri komið á þar sem kaupmenn frá Björgvin fengu einkaleyfi til verslunar í öllu ríki Noregskonungs.

Fædd

Dáin
 14. mars - Eysteinn Ásgrímsson munkur, höfundur Lilju.
 18. júní - Árni Þórðarson hirðstjóri (f. 1315).
 13. október - Arngrímur Brandsson, skáld og ábóti í Þingeyraklaustri.
 Gyrðir Ívarsson Skálholtsbiskup.
 Jórunn Hauksdóttir, abbadís í Kirkjubæjarklaustri.

Erlendis 
 Júlí - Valdimar atterdag lagði Gotland undir sig.
 10. október - Svarti prinsinn giftist Jóhönnu, meynni fögru af Kent.
 Nóvember - Hákon Magnússon gerði uppreisn gegn föður sínum, Magnúsi Eiríkssyni smek, og hneppti hann í fangelsi.
 Borgin Buda varð höfuðborg Ungverjalands.
 Borgin Danzig gekk í Hansasambandið.

Fædd
 26. febrúar - Venseslás 4., konungur Bæheims (d. 1419).

Dáin
 18. september - Lúðvík 5., hertogi af Bæjaralandi (f. 1315).
 21. nóvember - Filippus 1., hertogi af Búrgund, dó úr plágunni (f. 1346).
 Ingibjörg Hákonardóttir, drottning Svíþjóðar og ríkisstjóri Noregs og Svíþjóðar (f. 1301).

1361
1361-1370
Mangaka

Mangaka (japanska: 漫画家) er japanskt heiti á höfundum teiknimynda. Utan Japans er orðið fyrst og fremst notað yfir höfundum manga. Viðskeytið -ka þýðir sérfræðingur.

Tengt efni 
 Listi af mangaka

Anime
Manga
1363

Árið 1363 (MCCCLXIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Skarðsbók Jónsbókar skrifuð.
 Magnús Eiríksson smek lét leysa Þorstein Eyjólfsson úr varðhaldi í Noregi en þar hafði hann setið frá því árinu áður.
 Klukkur og kross frá Breiðárkirkju lögð til Stafafellskirkju og hefur Breiðá þá líklega verið farin eða að fara undir Breiðamerkurjökul.

Fædd

Dáin
 Katrín Filippusdóttir á Reykhólum, sem var brúðurin í brúðkaupinu fræga í Haga 1330.

Erlendis 
 9. apríl - Hákon 6. Magnússon giftist Margréti Danaprinsessu.
 Magnús Eiríksson smek missti konungsvöld í Svíþjóð og Albrekt af Mecklenburg varð konungur í staðinn.
 Filippus djarfi varð hertogi af Búrgund.

Fædd
 2. júlí - María, drottning Sikileyjar (d. 1401).

Dáin
 Blanka af Namur, drottning Noregs og Svíþjóðar.

1363
1361-1370
Fyllimengi

Fyllimengi á við tiltekið mengi A og er mengi þeirra staka í grunnmenginu, sem ekki eru stök í A, táknað með A C eða A'.  M.ö.o. má skilgreina fyllimengi sem mismengi grunnmengis og gefins mengis.

Sé A mengi, þá er , þar sem að U er grunnmengi.

Stundum er fyllimengi táknað með yfirstrikun, , en sá ritháttur stangast á við ritháttinn fyrir lokun mengis. Af þeim sökum hefur táknunin AC orðið vinsælli, en C-ið táknar enska orðið complement.

Mengjafræði
1380

Árið 1380 (MCCCLXXX í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Haust - Ísland komst undir Danakonunga við lát Hákonar 6. Noregskonungs.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 27. júlí - Henry Bolingbroke, síðar Hinrik 4. Englandskonungur, gekk að eiga Mary de Bohun.
 Haust - Ólafur Hákonarson, konungur Danmerkur, varð konungur Noregs og þar með hófst ríkjasamband sem stóð til 1814.
 8. september - Stórfurstinn af Moskvu vann sigur á her tatara í orrustunni við Kulikovo.
 16. september - Karl 6. Frakkakonungur (f. 1368) tók við ríki eftir lát föður síns, Karls 5.

Fædd
 27. nóvember - Ferdínand 1., konungur Aragóníu (d. 1416).

Dáin
 29. apríl - Heilög Katrín frá Siena (f. 1347).
 13. júlí - Bertrand du Guesclin, franskur herforingi (f. um 1320).
 11. september? - Hákon 6. Magnússon Noregskonungur (f. 1340).
 16. september - Karl 5. Frakkakonungur (f. 1338).
 29. desember - Elísabet af Póllandi, drottning Ungverjalands, kona Karls 1. (f. 1305).

1380
1371-1380
1384

Árið 1384 (MCCCLXXXIV í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Sveinbjörn Sveinsson varð ábóti í Þingeyraklaustri.
 Sumarið var hart og spilltust mjög akrar og hey.
 Í Setbergsannál segir: „Útkoma eins ókunnugs herramanns til Íslands, er villtist í hafi og ætlað hafði til Ægypten. Á hans skipi var sagt að verið hefði 900 manns og allt stórvaxið fólk ...“

Fædd

Dáin
 Gunnsteinn ábóti í Þingeyraklaustri.

Erlendis 
 Maí-september - Umsátur hers Kastilíumanna um Lissabon.
 16. nóvember - Heiðveig krýnd konungur Póllands.
 Nóvember - Róbert, krónprins Skotlands, gerði hallarbyltingu og tók völdin af föður sínum, Róbert 2.

Fædd
 11. ágúst - Jólanda Aragóníudrottning (d. 1442).

Dáin
 10. september - Jóhanna af Dreux, hertogaynja af Bretagne (f. 1319).
 20. september - Loðvík 1., hertogi af Anjou (f. 1339).

1384
1381-1390
1349

Árið 1349 (MCCCXLIX í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Gyrðir Ívarsson varð biskup í Skálholti.
 Eysteinn Ásgrímsson varð officialis í Helgafellsklaustri.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 9. janúar - Gyðingum í Basel í Sviss safnað saman og þeir brenndir þar sem fólk taldi þá bera ábyrgð á plágunni.
 14. febrúar - Um tvö þúsund gyðingar voru brenndir á báli í Strassborg. Alls er talið að sextán þúsund gyðingar hafi verið drepnir í borginni þetta ár.
 24. ágúst - Svarti dauði brýst út í Póllandi.
 Svarti dauði talinn yfirstaðinn á Írlandi.
 Svarti dauði barst til Björgvinjar þegar þangað rak enskt skip og öll áhöfnin var látin úr pestinni.
 Gífurlegur manndauði í Noregi. Allir biskupar dóu nema Salómon biskup í Osló og tveir biskupar sem voru staddir í landinu, Ormur Ásláksson Hólabiskup og Jón skalli Grænlandsbiskup, og tveir sem vígðir voru í sóttinni, annar þeirra Gyrðir Ívarsson Skálholtsbiskup.
 Klemens VI páfi ógilti hjónaband jarlsins af Salisbury og Jóhönnu af Kent á þeirri forsendu að hún væri þegar gift Tómasi Holland, jarli af Kent.
 Jarðskjálfti olli miklum skemmdum í Róm. Meðal annars hrundi suðurveggur Colosseum.
 Birgitta Birgisdóttir (seinna heilög Birgitta) fór til Rómar til að telja páfann á að leyfa sér að reisa klaustur í Vadstena.

Fædd
 9. september - Albert 3., hertogi Austurríkis (d. 1395).

Dáin
 11. september - Bonne, fyrri kona Jóhanns 2. Frakkakonungs (f. 1315).
 6. október - Jóhanna 2., drottning Navarra, dóttir Loðvíks 10. Frakkakonungs (f. 1312).
 William frá Ockham, enskur heimspekingur (f. 1285).

1349
1341-1350
1394

Árið 1394 (MCCCXCIV í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 20. júlí - Björn Einarsson í Vatnsfirði reið að Núpi í Dýrafirði með 90 manna lið, þar á meðal Vigfús Ívarsson hirðstjóra og Þorstein Eyjólfsson lögmann, og tókust þar sættir með honum og Þórði Sigmundssyni á Núpi í deilum þeirra.
 Ágúst - Vilchin Hinriksson Skálholtsbiskup kom til Íslands með svokölluðu Heinreksskipi og byrjaði á að fara í Skálholt og halda þar sjö daga veislu þar sem var "veitt svo ríkmannlega að hver drakk sem hann lysti nótt og dag og var ei drukkið annað en þykkt öl og enn dýrara".

Fædd

Dáin

Erlendis 
 17. september - Karl 6. rak alla gyðinga frá Frakklandi.
 19. september - Benedikt XIII (Pietro de Luna) varð mótpáfi.
 Ottómanar hófu átta ára umsátur um Konstantínópel og lögðu Þessalíu undir sig.

Fædd
 4. mars - Hinrik sæfari, prins af Portúgal (d. 1460).
 4. júní - Filippa af Englandi, drottning Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs, kona Eiríks af Pommern (d. 1430).
 24. nóvember - Karl hertogi af Orléans, franskt skáld (d. 1465).
 10. desember - Jakob 1. Skotakonungur (d. 1437).

Dáin
 4. júní - María de Bohun, kona Hinriks 6., síðar Englandskonungs.
 7. júní - Anna af Bæheimi, drottning Englands, fyrri kona Ríkharðs 2. (f. 1366).
 16. september - Klemens VII mótpáfi (f. 1342).
 24. mars - Konstansa, eiginkona John af Gaunt, hertoga af Lancaster (f. 1354).

1394
1391-1400
1327

Árið 1327 (MCCCXXVII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Jón Halldórsson Skálholtsbiskup stefndi Lárentíusi Kálfssyni Hólabiskupi vegna deilna um yfirráð yfir Möðruvallaklaustri.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 20. janúar - Játvarður 2. Englandskonungur var neyddur til að segja af sér og settur í dýflissu.
 1. febrúar - Játvarður 3. varð konungur Englands. Í raun var það þó Roger Mortimer, elskhugi móður hans, sem stýrði landinu næstu þrjú árin.
 Nóvember - Alfons 4. varð konungur Portúgals.
 Ingibjörg Hákonardóttir af Noregi giftist Knúti Porse.

Fædd

Dáin
 21. september - Játvarður 3. Englandskonungur, myrtur (f. 1284).
 27. október - Elizabeth de Burgh, Skotadrottning, kona Róberts 1.
 2. nóvember - Jakob 2., konungur Aragon (f. 1267).
 19. desember - Agnes af Frakklandi, hertogaynja af Búrgund.

1327
1321-1330
1328

Árið 1328 (MCCCXXVIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Munkurinn Ingimundur Skútason kom frá Noregi með bréf erkibiskups um Möðruvallamál.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 24. janúar - Játvarður 3. Englandskonungur gekk að eiga Filippu af Hainaut.
 1. febrúar - Karlleggur Kapet-ættar dó út í Frakklandi með Karli 4.
 1. febrúar - Karl 6. varð fyrsti konungur Frakklands af Valois-ætt.
 1. febrúar - Jóhanna 2. varð drottning Navarra og þar með slitnaði konungssamband Frakklands og Navarra.
 4. apríl - Niðarósdómkirkja brann.
 1. maí - Edinborg-Northampton-sáttmálinn: Konungur Englands viðurkennir sjálfstæði Skotlands.
 22. maí - Nikulás V varð mótpáfi.
 17. júlí - Davíð, krónprins Skotlands (síðar Davíð 2.) giftist Jóhönnu, dóttur Játvarðs 2. Englandskonungs. Hann var þá fjögurra ára en brúðurin nýorðin sjö ára.

Fædd
 29. september - Jóhanna af Kent, kona Játvarðar svarta prins (d. 1385).
 9. október - Pétur 1., konungur Kýpur (d. 1369).
 Benedikt XIII (Pedro Martínez de Luna) páfi (d. 1423).

Dáin
 1. febrúar - Karl 4. Frakkakonungur (f. 1294).
 12. október - Klementía af Ungverjalandi, Frakklandsdrottning, seinni kona Loðvíks 10. (f. 1293).

1328
1321-1330
1367

Árið 1367 (MCCCLXVII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Einar Gilsson varð lögmaður norðan og vestan.
 Þorsteinn Eyjólfsson sigldi til Noregs og heimsótti svo Magnús konung smek, sem sat í varðhaldi í Svíþjóð.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 18. janúar - Ferdínand 1. varð konungur Portúgals.
 3. apríl - Orrustan við Nájera: Pétur Kastilíukonungur komst aftur í hásætið með aðstoð Játvarðar svarta prins og herliðs hans, sem vann sigur á liði Hinriks hálfbróður Péturs og frönsku herliði.
 16. október - Úrban V páfi gerði fyrstu tilraunina til að færa páfastól aftur til Rómar frá Avignon. Hann var neyddur til að snúa þangað aftur 1370 og dó skömmu síðar.
 Karl 5. Frakkakonungur stofnaði fyrsta konunglega bókasafnið í Frakklandi.
 Róbert 3. Skotakonungur gekk að eiga Anabellu Drummond.
 Grænlandsknörrinn fórst (sumar heimildir segja 1369).

Fædd
 6. janúar - Ríkharður 2. Englandskonungur (d. 1400).
 3. apríl - Hinrik 4. Englandskonungur (d. 1413).

Dáin
 18. janúar - Pétur 1. Portúgalskonungur (f.1320).

1367
1361-1370
1323

Árið 1323 (MCCCXXIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Eiríkur Sveinbjarnarson varð hirðstjóri, líklega framan af með Katli Þorlákssyni.
 Jón Halldórsson Skálholtsbiskup kom til Íslands en hann hafði verið vígður ári áður.

Fædd

Dáin
 Þórir Haraldsson, áður ábóti í Munkaþverárklaustri.

Erlendis 
 Miklar frosthörkur í Norður-Evrópu, svo að Eystrasalt var ísilagt víða.
 Vitinn í Alexandríu, eitt af sjö undrum veraldar skemmdist mikið í jarðskjálfta og hrundi endanlega örfáum árum síðar.
 18. júlí - Tómas frá Aquino tekinn í heilagra manna tölu af Jóhannesi XXII páfa.

Fædd

Dáin
 16. október - Amadeus 5. af Savoja (f. 1252).

1323
1321-1330
1376

Árið 1376 (MCCCLXXVI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Sigurður Guðmundsson varð lögmaður sunnan og austan í annað sinn.

Fædd

Dáin
 29. apríl - Nikulás Þorsteinsson, prestur í Holti í Önundarfirði, veginn í Holtskirkju á Pétursmessu.

Erlendis 
 Mars - Vopnahléssamningur milli Englendinga og Frakka framlengdur fram í apríl 1377.
 31. mars - Gregoríus XI páfi bannfærði alla stjórnendur Flórens og setti borgina í bann.
 3. maí - Ólafur 4. Hákonarson Noregskonungur varð konungur Danmerkur eftir afa sinn, Valdimar atterdag, sem dó haustið áður.
 Tímúr leiddi her sinn gegn Hvítu hirðinni.

Fædd
 Soffía af Bæjaralandi, drottning Bæheims (d. 1425).

Dáin
 8. júní - Játvarður svarti prins, sonur Játvarðar 3. Englandskonungs og ríkisarfi Engands (f. 1330).

1376
1371-1380
1377

Árið 1377 (MCCCLXXVII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Lögmennirnir, Sigurður Guðmundsson og Þorsteinn Eyjólfsson, fóru um landið og létu hylla Magnús konung og síðan var honum svarið land á Alþingi.
 Runólfur Magnússon varð ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

Fædd

Dáin
 Eyjólfur Pálsson, ábóti í Þykkvabæjarklaustri.

Erlendis 
 17. janúar - Gregoríus XI páfi flytur páfastól aftur til Rómar frá Avignon með hjálp heilagrar Katrínar.

Fædd
 Filippo Brunelleschi, ítalskur arkitekt (d. 1446). 

Dáin
 21. júní - Játvarður 3. Englandskonungur (f. 1312).
 1. desember - Magnús Eiríksson smek (f. 1316).
 Álfur, síðasti biskup á Grænlandi.
 Rikardis af Schwerin, Svíadrottning, kona Albrechts af Mecklenburg (d. 1377).
 Guillaume de Machaut, franskt tónskáld og ljóðskáld (um 1300).

1377
1371-1380
1329

Árið 1329 (MCCCXXIX í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Snorri Narfason lögmaður lét skera sundur vébönd kringum lögréttu á Alþingi. Fyrir það var hann sviptur lögmannsembættinu.
 Arngrímur Brandsson prestur í Odda og síðar ábóti í Þingeyraklaustri kom til landsins með organum sem hann hafði smíðað sjálfur og er það fyrsta orgelið sem sögur fara af á Íslandi.

Fædd

Dáin
 Hallbera Þorsteinsdóttir abbadís í Reynistaðarklaustri (eða 1330).

Erlendis 
 7. júní - Davíð 2. varð Skotakonungur.
 Játvarður 3. Englandskonungur sór Filippusi 6. Frakkakonungi hollustueið sem hertoginn af Akvitaníu, sem var lén Frakkakonungs.
 Valdimar 3. Danakonungur lagði niður konungdóm, 15 ára að aldri, og Kristófer 2. tók aftur við, þó aðeins á Sjálandi og Skáni.
 Jóhannes XXII páfi bannfærði Nikulás V mótpáfa.

Fædd
 26. september - Anna af Bæjaralandi, keisaradrottning og drottning Bæheims, kona Karls 4. keisara (d. 1353).

Dáin
 7. júní - Róbert 1. Skotakonungur (f. 1274).

1329
1321-1330
1343

Árið 1343 (MCCCXLIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Grímur Þorsteinsson varð hirðstjóri.
 Jón Sigurðsson varð biskup í Skálholti.
 Ormur Ásláksson, sem kjörinn var biskup á Hólum 1342, fékk vígslu og kom til landsins.
 Jón Sigurðsson biskup lét handtaka þrjá munka í Þykkvabæjarklaustri og setja í járn. Þeir höfðu ári áður meðal annars barið Þorlák Loftsson ábóta og hrakið hann á burt og orðið berir að saurlífi. Einn munkanna var líklega Eysteinn Ásgrímsson, höfundur Lilju, og var hann settur í hálsjárn.
 Jón biskup lét brenna nunnu í Kirkjubæjarklaustri á báli fyrir að hafa bölvað páfa og veðdregið sál sína djöflinum.
 Jórunn Hauksdóttir varð abbadís í Kirkjubæjarklaustri.
 Einar Hafliðason sagnaritari varð prestur á Breiðabólstað í Vesturhópi og þjónaði brauðinu í 50 ár.
 Skip sem látið hafði úr höfn í Hvalfirði strandaði og brotnaði við Nýjahraun sunnan Hafnarfjarðar (Kapelluhraun).

Fædd

Dáin
 21. desember - Helgi Sigurðsson ábóti í Viðeyjarklaustri.
 Agatha Helgadóttir abbadís í Kirkjubæjarklaustri.
 Vilborg Sigurðardóttir, kona Eiríks Sveinbjarnarsonar hirðstjóra í Vatnsfirði.
 Þórður Guðmundsson, fyrrverandi ábóti í Helgafellsklaustri.
 Snorri Ketilsson riddari á Kolbeinsstöðum andaðist í Rómarferð.

Erlendis 
 20. janúar - Jóhanna 1. varð drottning Napólí þegar Róbert afi hennar dó.
 Jón skalli Eiríksson var vígður Grænlandsbiskup en fór aldrei til Grænlands, enda fréttist eftir að hann var vígður að Árni Grænlandsbiskup væri enn á lífi og gegndi starfi sínu.
 Magnús Eiríksson sagði af sér sem konungur Noregs og Hákon 6. Magnússon var hylltur sem konungur. Hann var þó enn barn að aldri svo að í raun stjórnaði Magnús landinu áfram.
 Eiríkur Magnússon var útnefndur ríkisarfi í Svíþjóð.
 Játvarður svarti prins varð prins af Wales.

Fædd
 Konstansa af Aragóníu, Sikileyjardrottning, kona Friðriks einfalda (d. 1363). 
 (sennilega) - Geoffrey Chaucer, enskt skáld (d. 1400).

Dáin
 20. janúar - Róbert vitri Napólíkonungur (f. 1277).
 16. september - Filippus 3. Navarrakonungur (f. 1306).

1343
1341-1350
1311

Árið 1311 (MCCCXI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Skattbændatal gert í annað sinn á Íslandi. Skattbændur reyndust vera 3812 að tölu.
 Sturluhlaup frá Kötlu lagði Lágeyjarhverfi á Mýrdalssandi í eyði. Kúðafjörður fylltist af sandi og möl.
 Myrkur á Austfjörðum og öskufall víða um land, segir í annálum.
 Árnakirkja í Skálholti var vígð. Hún brann árið 1526.
 Jarðskjálfti á Suðurlandi og féll 51 bær.

Fædd

Dáin
 Bárður Högnason, lögmaður norðan og vestan.

Erlendis 

Fædd
 13. ágúst - Alfons 11., konungur Kastilíu (d. 1350).
 Jóhanna 2., drottning Navarra, dóttir Loðvíks 10. Frakkakonungs (d. 1349).
 Pétur 1., hertogi af Bourbon (d. 1356).
 Margrét 2., keisaraynja (d. 1356).

Dáin
 Bárður Högnason lögmaður og sendimaður Noregskonungs.

1311
1311-1320
Þjóðstjórn

Þjóðstjórn er ríkisstjórn sem mynduð er með aðild allra eða flestra þeirra stjórnmálaflokka sem fulltrúa eiga á löggjafarþingi. Slíkar stjórnir eru yfirleitt myndaðar þegar alvarlegt kreppuástand eða stríðsástand ríkir og tryggja þarf stöðugleika. Samkvæmt skilgreiningu eru þjóðstjórnir því meirihlutastjórnir. 

Á Íslandi hefur einu sinni verið mynduð þjóðstjórn, Þjóðstjórnin þann 17. apríl 1939, með þátttöku Framsóknarflokks, Alþýðuflokks og Sjálfstæðisflokks undir forsæti Hermanns Jónassonar. Ástæðan var yfirvofandi styrjöld í Evrópu.

Tengt efni
 Utanþingsstjórn

Tenglar 
 Þjóðstjórnin tekur við í dag; grein í Morgunblaðinu 1939
 Þjóðstjórnin; grein í Morgunblaðinu 1939

 
Ríkisstjórn
Lýðræði
Saltsýra

Saltsýra er vatnsleyst vetnisklóríðgas (HCl(g)). Hún er afar sterk og er mikið notuð í iðnaði. Magasýrur mannsins eru að mestu saltsýra. Þar sem sýran er afar ætandi ætti að gæta ýtrustu varúðar við meðhöndlun hennar.

Sýrur
Maurasýra

Maurasýra er einföldust karboxylsýra. Formúla þess er CH2O2 eða HCOOH. Maurasýra heitir svo því maurar og ýmis önnur skordýr sprauta maurasýru frá sér þegar þau bíta eða stinga. Sýruna er einnig að finna í plöntum, svo sem í brenninetlunni. Við methanól eitrun veldur samsöfnun maurasýra í sjóntaug skaða sem leitt getur til blindu.

Lífrænar sýrur
Saltpéturssýra

Saltpéturssýra (kallað aqua fortis eða „sterkt vatn“ í gullgerðarlist) er eitruð sýra sem er afar ætandi. Fræðiheitið er vetnisnítrat og efnafræðiformúlan HNO3. 

Hrein saltpéturssýra er litlaus vökvi með þéttleikann 1,522 g/cm³. Hún verður að föstu efni við -42 °C og myndar þá hvíta kristalla en sýður við 83 °C. Niturdíoxíð (NO2) losnar úr saltpéturssýru við suðu og jafnvel við herbergishita samkvæmt þessari efnaformúlu:

4HNO3 → 2H2O + 4NO2 + O2 (72 °C)

Því ætti að geyma saltpéturssýru við hitastig undir 0 °C til að hindra slíkt efnahvarf. (NO2) sem er leyst upp í saltpéturssýru litar sýruna gula eða rauða við hærra hitastig. Hrein saltpéturssýra verður hvít þegar hún kemst í snertingu við loft en sýra blönduð niturdíoxíði myndar rauðbrúna gufu.

Notkun 

Saltpéturssýra er fyrst og fremst notuð til áburðarframleiðslu. Er hún þá blönduð með ammóníaki en þá verður til ammoníumnítrat sem er hættuminna efni. Þessi áburðarblanda er um 75-80% af um 26M tonna árlegri framleiðslu (1987). Einnig er sýran notuð við gerð sprengiefna, svo sem nítróglýseríns, trínítrótólúens (TNT) og sýklótrímetýltrínítramíns, og til að hreinsa og leysa upp málma. Auk þess er hún notuð í hreinsivörur til hreinsunar á verkfærum í matvæla-og mjólkurframleiðslu og er þá algengt að blanda 5-30% saltpéturssýru saman við 14-40% fosfórsýru.

Slysahætta af saltpéturssýru 
Saltpéturssýra getur verið mjög skaðleg. Sem dæmi má nefna slys sem varð í Tyrklandi árið 1965 þar sem 23 farþegar í rútu biðu bana eftir að hafa stokkið ofan í skurð fullan af saltpéturssýru þegar rútan lenti í árekstri við flutningabíl fullan af sýrunni. Sýran lak ofan í skurðinn sem báðir bílarnir ultu ofan í og héldu farþegarnir að kviknað hefði í bílunum og reyndu að bjarga sér með því að stökkva ofan í skurðinn. Átján manns létust samstundis en fimm á sjúkrahúsi. Sum líkin brunnu svo illa að ekki einu sinni beinin voru eftir.

Kviknað getur í saltpéturssýra þegar hún kemst í samband við ýmis lífræn efni svo sem terpentínu.

Tilvísanir

Tengt efni 
 Saltpétur

Sýrur
Staðarhóls-Páll (Páll Jónsson)

Páll Jónsson, iðulega kallaður Staðarhóls-Páll, (um 1534 – 10. apríl 1598) var af Svalbarðsætt, sonur Jóns Magnússonar ríka á Svalbarði og Ragnheiðar á rauðum sokkum. Hann var sýslumaður og bjó um tíma á Staðarhóli í Dalasýslu en lengst af á Reykhólum í Reykhólasveit. 

Páll nam í Munkaþverárklaustri og einnig utanlands. Hann var talinn einn mestur lagamaður á sinni tíð og þótti heldur harðdrægur í viðskiptum. Hann kvæntist Helgu Aradóttur, sem var dóttir Ara sonar Jóns biskups Arasonar 2. janúar 1558, og unnust þau mjög í fyrstu en ástir þeirra kólnuðu brátt og versnaði allur vinskapur. Kvað Páll þá heldur ósnoturlega um hana (sjá hér), en hafði áður ort til hennar eldheit ástarljóð. Þau slitu svo að lokum samvistir. Páll var frumlegt skáld og í kveðskap hans gætir talsvert ljóðrænnar náttúrurómantíkur sem fremur minnir á miðevrópskan skáldskap þess tíma en íslenskan.

Eitt og annað 
 Staðarhóls-Páll fór eitt sinn, að sögn, að finna bróður sinn og reið í skóg nálægt bæ hans. Þar hitti hann smalamenn og spurði sá hver hann væri. Hann lést heita: „Vítt út um veginn og djúpt ofan í jörðina", og bað hann segja það húsbónda sínum, og reið við það heim. Er þetta síðan haft fyrir gátu um Páls nafn. 
 Staðarhóls-Páll kraup Kristjáni 5. konungi aðeins á annað hné, og undruðust þjónlyndir hirðmenn að íslenskur bóndi gerði slíka fúlmennsku. Þá mælti Páll bóndi: „Ég krýp hátigninni með öðrum fætinum, en stend á rétti mínum með hinum."

Heimild
 Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900, Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003.

Íslensk skáld
Svalbarðsætt
Sýslumenn
Stefán Ólafsson (f. 1619)

Stefán Ólafsson (um 1619 – 29. ágúst 1688) var skáld, prestur og prófastur í Vallanesi. Hann fæddist á Kirkjubæ í Hróarstungu, sonur síra Ólafs Einarssonar skálds en Einar Sigurðsson í Eydölum var afi hans. Stefán var ungur settur til mennta, fyrst í Skálholtsskóla en síðar í Kaupmannahafnarháskóla. Hann sökkti sér á þeim árum mjög niður í norræn fræði og þýddi meðal annars Völuspá á latínu. Eftir fimm ára dvöl í Kaupmannahöfn sneri Stefán aftur til Íslands sumarið 1648. Árið eftir varð hann prestur í Vallanesi og síðar prófastur og þar bjó hann til dauðadags. Stefán orti mikið, bæði sálma og veraldleg kvæði. Er sumt af skáldskap hans létt og lipurt, gjarnan ort við lög og ætlað til söngs. Stefán er eitt hinna austfirsku skálda.

Heimild 
  Liódmaeli eignud Sira Stepháni Ólafssyni
  Kvæði eptir Stefán Ólafsson I (Kaupmannahöfn 1885)
  Kvæði eptir Stefán Ólafsson II (Kaupmannahöfn 1886)
 Sýnisbók íslenskra bókmennta frá 1550 til 1900, Kristján Eiríksson tók saman, Reykjavík 2003.

Íslensk skáld
Blásýra

Blásýra (sjaldnar vetnissýaníð) er afar rokgjarnt efni með efnaformúluna HCN. Blásýra er litlaus, baneitruð og gufar upp við 26 °C eða rétt fyrir ofan herbergishita.

Um 300 ppm af HCN í andrúmslofti er nóg til að drepa mann á nokkrum mínútum. Það hefur verið notað sem eitur og er meðal annars virka efnið í Zyklon B.

Heitið „blásýra“ er líka notað fyrir önnur skyld efni sem innihalda sýaníð (C≡N) hóp, þá helst kalíumsýaníð (KCN) sem er alþekkt þar sem margir þekktir einstaklingar (þ.m.t. nasistaforingjar) hafa fyrirfarið sér með því efni.

Sýrur