alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Forsætisráðherra Póllands

Forseti pólska þingmannaráðsins (pólska: Prezes Rady Ministrów) eða í daglegu tali forsætisráðherra Póllands (pólska: Premier Polski) er leiðtogi stjórnarráðs og ríkisstjórnar Póllands. Núverandi ábyrgð og skyldur stöðu forsætisráðherrans eiga uppruna sinn í stofnun Þriðja pólska lýðveldisins. Staðan er skilgreind stjórnarskránni 1997. Samkvæmt henni skipar forseti Póllands forsætisráðherra í embætti, sem skipar sjálfur meðlimi stjórnaráðsins í embætti. Fjórtan dögum eftir skipun sína verður forsætisráðherrann að kynna stefnumál ríkisstjórnarinnar fyrir þinginu sem verða að vera samþykkt með traustsyfirlýsingu.   

Embætti forsætisráðherrans er víða talið valdamesta staðan í pólskum stjórnmálum, þar sem embætti forsetans er að mestu leyti táknrænt. Deilur hafa engu að síðar orðið til úr skoðanamuni embætanna tveggja í fortíðinni.

Núverandi forsætisráðherra Póllands er Mateusz Morawiecki.
Jafnrétti

Jafnrétti er það ástand þar sem allir einstaklingar í ákveðnu samfélagi eða hóp eru jafnir og hafa sömu stöðu. Margir þættir spila saman í að tryggja einstaklingi jafnrétti, en það byggist meðal annars á jöfnum borgaralegum réttindum, tjáningarfrelsi, eignarrétti og jöfnum aðgangi að vörum og þjónustu. Jafnrétti nær til allra innan tiltekins samfélags, og veitir öllum sömu möguleika og skyldur. Til þess að haldið sé utan um jafnréttisástand er krafið afnáms lögskyltrar stéttaskiptingar og mismununar fólks á grunni óumbreytanlegra eiginleika vitundar þess. Sem dæmi um slíka eiginleika má nefna kyn, aldur, kynþátt, kynhneigð, kynvitund, stétt, móðurmál, trúarbrögð, heilsuástand og fötlun.

Tengt efni 
 Jafnrétti í lögum
 Jafnréttisstefna
 Misrétti

Jafnrétti
Réttlæti
Borgaraflokkurinn (Pólland)

Borgaraflokkurinn (Platforma Obywatelska, skammstöfun PO) er frjálslynd-íhaldssamur, kristinn lýðveldisflokkur í Póllandi. Hann hefur verið stærsti flokkurinn í pólsku stjórnarandstöðunni frá árinu 2015. Leiðtogi flokksins er Borys Budka og Bronisław Komorowski var forseti Pollands frá 2010 til 2015. Borgaraflokkurinn var stærsti flokkurinn í pólska þinginu til þingkosninganna 2015, þar sem hægriflokkurinn Lög og réttlæti vann flest sæti. Borgaraflokkurinn er meðlimur í Evrópska þjóðarflokknum.

Flokkurinn var stofnaður árið 2001 af Andrzej Olechowski, Maciej Płażyński og Donald Tusk. Í þingkosningunum 2001 var Borgaraflokkurinn stærsti andstöðuflokkurinn, á eftir stjórnarflokknum Lýðræðislega vinstribandalagið (Sojusz Lewicy Demokratycznej). Borgaraflokkurinn var aftur næststærsti flokkurinn í þingkosningunum 2005 en í þetta skiptið voru Lög og réttlæti sigurvegarar. Árið 2007 uku vinsældir Borgaraflokksins og flokkurinn gekk í samsteypustjórn með Pólska alþýðuflokknum.

Pólskir stjórnmálaflokkar
Stofnað 2001
Aurbretti

Aurbretti er gúmmí við hjól ökutækis, sem ásamt hjólaskál verndar ökutækið, farþega, önnur ökutæki og vegfarendur gegn auri og fljúgandi lausagrjóti sem skýst upp í loftið við snúning dekksins. Aurbretti er oftast búið til úr efni eins og gúmmí, sem skemmist ekki auðveldlega við snertingu við fljúgandi lausagrjót, dekkið eða veginn.

Aurbretti geta verið stór ferhyrnislagaðar plötur sem hanga fyrir aftan dekkin, eða litlar áfestar brúnir fyrir aftan aftari dekk ökutækisins. Aurbretti geta verið hönnuð með loftmótstöðu í huga með því að nota lögun eða rákir til að bæta loftflæði og minnka loftmótstöðu.

Bílatækni
Hjólaskál

Hjólaskál er sá hluti ökutækis sem umlykur hjólið. Helsti tilgangur þess er að koma í veg fyrir að sandur, mold, steinar, vökvar og annað rusl á vegum kastist upp í loftið við snúning dekksins. Hjólaskálar eru stífar og geta skemmst við snertingu við yfirborð vegarins. Í stað þeirra eru aurbretti notuð nær jörðu þar sem snerting er möguleg.

Klístruð efni eins og mold geta fest sig við ytra yfirborð dekksins, á meðan fínir lausir hlutir eins og steinar geta orðið tímabundið fastir í mynstri dekksins á meðan dekkið snýst á jörðinni. Þessi efni geta skotist frá yfirborði dekksins á miklum hraða, þar sem dekkið gefur frá sér hreyfiorku til hlutana sem hafa fest sig við það. Til þess að ökutæki geti farið áfram verður efsti hluti dekksins að snúast upp og áfram og getur hent hlutum upp í loft á önnur ökutæki eða vegfarendur fyrir framan ökutækið.

Bílatækni
Zemla uppreisnin

Zemla uppreisnin (Zemla Intifada) vísar til fjöldamorða spænskra hermanna á mótmælendum í Zemla-hverfinu í El Aaiún þann 17. júní árið 1970. Atburðirnir mörkuðu endalok friðsamrar baráttu Sahrawi-fólksins fyrir sjálfstæði og upphaf vopnaðrar þjóðfrelsisbaráttu.

Harakat Tahir-hreyfingin hafði starfað með leynd um nokkurra ára skeið fyrir atburðina örlagaríku. Leiðtogar hennar, þar á meðal stofnandinn Muhammad Bassiri ákváðu að efna til opinberra mótmæla gegn spænskum yfirráðum og afhenda spænska landsstjóranum, hershöfðingjanum José María Pérez de Lema y Tejero ávarp sem fól í sér ákall um sjálfstæði og jafnan rétt íbúa landsins.Skipuleggjendunum var leyft að afhenda áskorunina en þegar samkomunni var að ljúka reyndu lögreglumenn að handtaka forsprakkana. Við það brutust út átök sem leiddi til þess að spænskir hermenn skutu á mannfjöldann og drápu að minnsta kosti ellefu og særðu fjölda annarra.

Í kjölfarið var mörgum forystumanna Harakat Tahir varpað í fangelsi, þar á meðal Muhammad Bassiri sem hvarf í varðhaldi. Hin hörðu viðbrögð spænskra yfirvalda urðu því til þess að að hin róttæka POLISARIO-hreyfing var stofnuð þremur árum síðar. 17. júní er því talinn marka upphaf vopnaðrar baráttu Sahrawi-þjóðarinnar, fyrst gegn Spánverjum en síðar stjórnvöldum í Marokkó.

Afríka
Saga Afríku
Vestur-Sahara
Blur

Blur er hljómsveit frá Englandi. Hún var stofnuð í London árið 1988 og er talin hluti af bretapoppi. Um miðbik tíunda áratugarins varð hljómsveitin vinsæl þegar platan Parklife kom út og rígur milli hennar og hljómsveitarinnar Oasis var áberandi. Blur tók upp plötuna Blur á Íslandi og Damon Albarn, söngvari sveitarinnar, umgekkst meðal annars hljómsveitina Botnleðju. Árið 2001 hætti Graham Coxon gítarleikari í sveitinni vegna innri deilna og einbeitti sér að sólóferli. Blur tók sér hlé frá árinu 2003 en kom svo aftur saman árið 2008. Coxon sneri aftur og fyrsta breiðskífa Blur í 13 ár leit dagsins ljós; Magic Whip, árið 2015.

Breiðskífur
 Leisure (1991) 
 Modern Life Is Rubbish (1993)
 Parklife (1994)
 The Great Escape (1995)
 Blur (1997)
 13 (1999)
 Think Tank (2003)
 The Magic Whip (2015)

Meðlimir
Damon Albarn: Söngur, hljómborð, gítar og kassagítar
Graham Coxon: Gítar, bakraddir, saxófón
Alex James: bassi
Dave Rowntree: Trommur, bakraddir

Tilvísanir

Breskar hljómsveitir
Enskar hljómsveitir
King Crimson

King Crimson er ensk hljómsveit sem spilar tilraunakennt og framsækið rokk. Sveitin var stofnuð árið 1968 og hefur gítarleikarinn Robert Fripp farið fyrir henni og hafa ýmsar mannabreytingar verið á sveitinni utan Fripps. King Crimson hefur verið starfrækt með hléum.

Sveitin hefur blandað meðal annars jazzi, klassík, þjóðlagatónlist við rokk og notast við ýmis hljóðfæri eins og: Saxófón, fiðlu, mellotron hljómborð, flautu, ýmis konar ásláttarhljóðfæri og hljóðgervil.

Þekktasta verk þeirra er fyrsta plata þeirra: In the Court of the Crimson King.

Alls hefur á þriðja tug manna skipað King Crimson og fjölmargir að auki komið við sögu á plötum sveitarinnar, helst má nefna: Greg Lake, Keith Tippett, Jon Anderson, Mel Collins, Boz Burrell, Bill Bruford, John Wetton, David Cross, Jamie Muir, Tony Levin og Adrian Belew.

Breiðskífur
In the Court of the Crimson King (1969) 
In the Wake of Poseidon (1970)
Lizard (1970)
Islands (1971)
Larks' Tongues in Aspic (1973)
Starless and Bible Black (1974)
Red (1974)
Discipline (1981)
Beat (1982)
Three of a Perfect Pair (1984)
THRAK (1995)
The ConstruKction of Light (2000)
The Power to Believe (2003)

Tilvísanir
Enskar hljómsveitir
Opeth

Opeth er sænsk framsækin þungarokkshljómsveit.
Sveitin var stofnuð í Stokkhólmi árið 1990 af David Isberg en hann hætti fljótlega og Mikael Åkerfeldt, söngvari og gítarleikari, varð sá sem leiddi hljómsveitina.

Fyrstu plötur sveitarinnar einkennast af áhrifum úr dauðarokki, svartmálmi og framsæknu rokki. Lagasmíðar hljómsveitarinnar hafa löngum verið langar og oft yfir 10 mínútur. Á síðari stykkjum Opeth hefur dauðarokkið vikið og áhrif frá framsæknu rokki verið áberandi og hljómborð notuð meira. Steven Wilson vinur Åkerfeldts hefur hljóðritað nokkrar Opeth plötur. 

Árið 2016 spilaði hljómsveitin á Eistnaflugi í Neskaupstað.

Núverandi meðlimir
Mikael Åkerfeldt – Gítar og söngur
Martín Méndez – Bassi
Fredrik Åkesson – Gítar og bakraddir
Joakim Svalberg – Hljómborð, bakraddir og ásláttarhljóðfæri
Waltteri Väyrynen - Trommur.

Fyrrum meðlimir
Anders Nordin – Trommur (1989–1997)
Johan DeFarfalla – Bassi, bakraddir(1991, 1995–1997)
Peter Lindgren – Gítar (1991–2007), bassi (1991)
Martin Lopez – Trommur (1997–2006)
Per Wiberg – Hljómborð, mellotron, bakraddir (2005–2011, tónleikameðlimur frá 2003–2005)
Martin "Axe" Axenrot – Trommur (2006-2021, tónleikameðlimur 2005-2006)

Breiðskífur
Orchid (1995)
Morningrise (1996)
My Arms, Your Hearse (1998)
Still Life (1999)
Blackwater Park (2001)
Deliverance (2002)
Damnation (2003)
Ghost Reveries (2005)
Watershed (2008)
Heritage (2011)
Pale Communion (2014)
Sorceress (2016)
In Cauda Venenum (2019)

Tilvísanir

Sænskar hljómsveitir
Sænskar þungarokkshljómsveitir
Devin Townsend

Devin Garrett Townsend (f. 5. maí 1972) er kanadískur tónlistarmaður og upptökustjóri. 

Townsend er fæddur í Vancouver, Bresku Kólumbíu. Hann hóf feril sinn 19 ára þegar Steve Vai, gítarleikari heyrði demo spólu hans. Vai hreifst af efni Townsend og fékk hann til að syngja á plötunni sinni Sex and Religion (1993) og fara í tónleikaferðalag um heiminn. Platan gekk illa og Townsend hætti með Vai. 

Townsend var óánægður með músíkiðnaðinn og stofnaði hann þungarokkshljómsveitina Strapping Young Lad árið 1994 og starfaði hún til 2007. Samhliða því hóf hann sólóferil undir eigin nafni og stofnaði eigin plötuútgáfu; HevyDevy Records. Sólóefni Townsend er fjölbreytt og blanda af ýmsu: Rokki, þungarokki, framsæknu rokki, framsæknu þungarokki, hughrifatónlist (ambient) og nýjaldartónlist (new age). 

Sólóferillinn hefur verið undir nokkrum nöfnum: Devin Townsend, Devin Townsend Band og Devin Townsend Project. Townsend er bæði alvörugefinn og gamansamur í tónlist sinni. Hefur hann meðal annars búið til þemaplötur af geimverunni Ziltoid hinum alvitra sem hefur það að markmiði að finna besta kaffið á jarðarkringlunni ellegar eyðir hann henni.

Sem plötuupptökustjóri hefur hann meðal annars tekið upp efni fyrir þungarokkssveitirnar Lamb of God og Soilwork. Townsend er þekktur fyrir að taka upp efni á mörgum rásum (enska: multitrack).

Steve Vai
 Sex and Religion (1993)

Sólóplötur
(undir ýmsum nöfnum)
Punky Brüster – Cooked on Phonics (1996)
Ocean Machine: Biomech (1997)
Infinity (1998)
Physicist (2000)
Terria (2001)
Accelerated Evolution (2003)
Devlab (2004)
The Hummer (2006)
Synchestra (2006)
Ziltoid the Omniscient (2007)
Ki (2009) 
Addicted ( 2009)
Deconstruction (2011)
Ghost (2011)
Epicloud (2012)
Casualties of Cool (2014)
Z²: Dark Matters (2014)
Z²: Sky Blue (2014)
Transendence (2016)
Empath (2019)
The Puzzle/ Snuggles (2021)
Lightwork (2022)

Strapping Young Lad
Heavy as a Really Heavy Thing (1995)
City (1997)
Strapping Young Lad (2003)
Alien (2005)
The New Black (2006)

Tilvísanir
Kanadískar hljómsveitir
Kanadískir tónlistarmenn
Greinaskil

Greinaskil aðgreina efnisgreinar í texta. Greinaskil eru gefin til kynna með því að ný málsgrein byrjar á nýrri línu án þess að síðasta lína fyrri efnisgreinar sé fyllt út að spássíu. Stundum er fyrsta lína í hverri efnisgrein inndregin til þess að greinaskilin séu skýrari. Stundum er haft sérstakt lóðrétt bil milli efnisgreina.

Skrif
Daldónaborg

Daldónaborg (franska: Dalton City) eftir Morris (Maurice de Bevere) og René Goscinny er 34. bókin í bókaflokknum um Lukku Láka. Bókin kom út árið 1969, en sagan sem hún hefur að geyma birtist fyrst í teiknimyndablaðinu Pilote á árinu 1968. Bókin hefur ekki komið út á íslensku.

Söguþráður 

Sagan hefst á því að Lukku Láki kemur til bæjarins Fenton Town í Texas, spillingarbælis þar sem lögleysan ein ríkir og plásskóngurinn Dean Fenton hefur alla þræði í hendi sér. Lukku Láki hreinsar til í bænum og kemur Dean Fenton í hendur réttvísinnar. Dean er dæmdur til 1.223 ára þrælkunarvinnu og er færður í fangelsi. Svo vill til að í sama fangelsi afplána Daldónarnir sinn dóm og þeir heyra sögur Deans af yfirgefna bænum sem við hann var kenndur. Þegar mistök seinheppins símritara fangelsisins verða til þess að Jobbi Daldón er látinn laus úr fangelsinu ákveður hann að frelsa bræður sína úr prísundinni og halda til hins yfirgefna bæjar til að koma þar á fót griðastað fyrir glæpamenn Villta Vestursins. Lukku Láki fylgir Daldónunum til bæjarins, en er gripinn höndum og Jobbi Daldón ákveður að Lukku Láki skuli hjálpa bræðrunum að undirbúa komu gestanna. Þegar Daldónarnir ráða flokk dansmeyja undir forystu Lúlu Sprengikúlu til að skemmta gestum á krá bæjarins færist fjör í leikinn.

Fróðleiksmolar 

 Daldónaborg var fyrsta Lukku Láka sagan sem birtist í teiknimyndablaðinu Pilote eftir að Morris og Goscinny yfirgáfu útgáfufélagið Dupuis árið 1968 og héldu til liðs við hið frjálslyndara Dargaud. Sagan ber vistaskiptunum glöggt vitni - í fyrsta skipti í bókaflokknum fá dansmeyjar Villta Vestursins veigamikið hlutverk, en þær voru alger bannvara hjá Dupuis. Bókin er einnig sú fyrsta í seríunni þar sem ástin kemur við sögu, en tveir af Daldónunum verða bálskotnir í kjarnorkukvendinu Lúlu Sprengikúlu.
 Daldónaborg er ein af fáum bókum í bókaflokknum þar sem miðbræðurnir Vibbi og Kobbi fá að njóta sín, einkum Vibbi sem býður Jobba "stóra bróður" byrginn í slag um ástir Lúlu. Í sögunni er Vibbi hærri í loftinu en Kobbi, en í öðrum bókum í bókaflokknum er því yfirleitt öfugt farið.
 Lúla Sprengikúla er skopstæling á bandarísku söng- og leikkonunni Mae West (1893-1980).
 Á kránni í Daldónaborg má sjá skilti með áletruninni "Ekki skjóta píanóleikarann" sem gæti verið skírskotun til frönsku kvikmyndarinnar Tirez zur le pianiste (skjótið píanóleikarann) eftir François Truffaut frá árinu 1960.

Lukku Láki
Myndasögur
Hrund Þórsdóttir

Hrund Þórsdóttir er íslenskur rithöfundur. Hún skrifaði barnabókina Loforðið sem kom út 2007. Bókin fékk íslensku barnabókaverðlaunin sama ár.

Tilvísanir 

Íslenskir rithöfundar
Gjallgígur

Gjallgígur og  klepragígur eru algengastir eldstöðva á Íslandi. Þeir myndast í blandgosum (úr hraungosum og sprengigosum).

Þeir liggja gjarnan í röðum, svokölluðum gígaröðum, á gossprungum þar sem jarðeldur kemur aðeins upp einu sinni.  Þekktasta dæmið eru gígaraðirnar á Lakasvæðinu.

Lögun
Hver gígur er frá því að vera 5-10 m á hæð upp í það að rísa fáeina tugi eða jafnvel 100-200 metra yfir umhverfi sitt. (sbr. Eldfell á Heimaey).

Gígaröðin er oftast slitrótt, þ.e. sést sem röð af sprunguhlutum og er hver hluti jafnan hliðraður miðað við þann næsta.

Gjallgígar eru lausir í sér og fremur reglulega lagaðir og hafa þá lögun keilu eða haugs (t.d. Rauðamelskúlur). Klepragígar, sem eru mjög líkir hinum, eru fastari fyrir og þar mynda hraunkleprarnir kleggja og klif, enda verða gígarnir flestir ólögulegir og hnúskóttir (t.d. gígarnir við Leirhnjúk á Kröflusvæði). Gígarnir eru líka mjög oft skeifulaga vegna þess að hraunrennsli heldur opinni rás frá gosopinu og þar rís ekki veggur úr gjalli eða kleprum (sbr. Stóra-Grábrók). 

Hins vegar er líka algengt að gígarnir í röðum séu einhvers konar blanda af báðum fyrirbærunum, semsagt blanda gjall- og klepragíga.

Gos
Efnið sem kemur upp í sprungugosum gjall- og klepragíga er basalt.En til þess að einmitt slíkir gígar myndist þarf basaltið að vera af nokkru seigari og þróaðri tegund en mest þunnfljótandi og frumstæðasta basaltið, sem leiðir til myndunar eldborga eða dyngja.

Eldgosið atast með mestum krafti fyrstu klukkustundirnar eða dagana. Misháir kvikustrókar standa þá upp úr gossprungunum. Algeng hæð kvikustrókanna er 50-100 m, en þeir geta líka verið allt upp í 1000 m háir.  Því aflmeiri - og hér er ekki síst átt við gasinnihald – sem strókurinn er, þeim mun meira af gjósku sáldrast úr honum. 

Í flestum tilvikum dregst gosvirknin fljótlega nokkuð saman. Kvikan gusast upp í aðgreindum strókum og grófa efnið úr þeim sest til utan um hvern strók, nær að loða saman og byggir upp gígveggi og -rima úr hálfbráðnu efni. *Svoleiðis byggist gígurinn upp á meðan gosið er í gangi. Í gígveggjunum eru líka skörð sem hraunið rennur út um.

Kerið í Grímsnesi
Alllengi var talið að Kerið í Grímsnesi væri sprengigígur en komið hefur komið ljós að svo er ekki. 

Kerið er gjallgígur sem nær niður að grunnvatnsborði. Á gígveggnum innanverðum má sjá hraunsletturnar sem runnið hafa saman í lög og linsur. 

Kerið er 5000-6000 ára gamalt. Á þeim tíma gæti grunnsvatnsborðið á þessum stað einfaldlega hafa verið lægra en núna.

Tilvísanir

Tengt efni

Dyngja
Eldkeila
Stapi
Eldgos
Gjall

Eldfjallafræði
Gjall
Gígar

de:Schlacken- und Aschenkegel
en:Volcanic cone#Spatter cone
Gjóskugígur

Gjóskugígar myndast í þeytigosum / gjóskugosum utan megineldstöðva.

Lögun
Gjóskugígur er nokkuð stór keila með allbreiðri gígskál (gjóskukeila, eins og sumar Vatnaöldurnar) eða hringlaga, fremur lágur, stór og breiður gígur eins og Diamond Head á Hawaii eða Hrossaborg við Jökulsá á Fjöllum.

Eldgosin
Gjóskugos eru almennt heldur aflmikil og stendur ýmist ólmur stólpi af gjósku upp úr gosopinu eða að slitróttar en öflugar sprengingar þeyta gjósku til lofts.

Orsökin er hröð og öflug afgösun kvikunnar eða aðkoma vatns í gosrás.

Hringlaga útlitsgerðin kemur líklega fram í sígosum, þegar gjóskan ryðst með litlum hléum hátt til lofts.

Gígskálin tengist frekar slitróttari og sprengivirkari bólstragosum. 

Á síðari stigum gosa getur það komið fyrir að gjóskugos breytist í hraungos þegar vatn kemst ekki lengur í gosrásina.

Staðsetning
Staka gjóskugíga má finna á Íslandi í gígaröðum innan um aðrar tegundir af gígum, sérstaklega gjall- og klepragíga. 

T.d. mynda Veiðivötn og Vatnaöldur þannig samsettar gígaraðir.

Tilvísanir

Tenglar
Dyngja
Eldkeila
Stapi
Eldgos

Gjóskugígar
Gígar
Svartbjörn

Svartbjörn (Ursus americanus) er tegund bjarndýra. Svartbjörn finnst víða í Norður-Ameríku, frá Alaska og allt suður til Mexíkó, aðallega á óaðgengilegum tempruðum skógarsvæðum með miklum undirgróðri. Syðst á útbreiðslusvæðinu heldur hann til í fjalllendi upp í allt að 3000 metra hæð sökum þess hve mikið hefur verið gengið á kjörsvæði hans.

Svartbirnir eru venjulega svartir að lit, en í vesturhluta útbreiðslusvæðisins eru þeir þó ljósari yfirlitum. Oft eru hvítar skellur á feldi dýranna og þá gjarnan á bringu. Svartbirnir eru á bilinu 80 - 400 kg að þyngd og eru karldýrin mun stærri en kvendýrin. Það má greina svartbirni frá brúnbjörnum (Ursus arctos) á því að þeir fyrrnefndu eru með lengri eyru og ekki eins loðnir. Eins eru þeir ekki með eins kryppulaga axlir og brúnbirnir heldur með ávalari baklæga líkamsbyggingu.

Á vorin og sumrin éta svartbirnir aðallega gras og lauf. Þegar líður á sumarið snúa þeir sér að ýmsum ávöxtum, en éta harðari og trénaðri gróður á haustin. Svartbirnir eru ekki mikil rándýr en sækja mjög í prótín og fituríka fæðu þegar hún býðst. Líkt og flestir aðrir birnir geta þeir verið skæðir í sorphaugum. Þeir eru afar sterkir og skapast oft hætta þegar þeir komast nærri fólki enda er lundarfar þeirra óútreiknanlegt. Samt sem áður eru einungis skráð 36 dauðsföll af völdum svartbjarna á síðustu öld sem telst ekki há tala. Þó svartbjörnum hafi fækkað á nýliðinni öld er stofninn enn stór og er þetta að öllum líkindum sá björn sem mest er af í heiminum.

Svart­birn­ir geta til að mynda leyst úr allskon­ar talna-, punkta- og myndþraut­um. . Asíski svartbjörninn (Ursus thiberanus) er náskyldur þeim ameríska.

Tilvísanir

Bjarndýr
Arch Linux

Arch Linux  er útgáfa af  Linux stýrikerfi fyrir tölvur sem byggja á   IA-32 og  x86-64. Það er aðallega byggt upp af frjálsum og opnum hugbúnaði og í kringum það er virkt notendasamfélag.
Arch Linux er textamiðað, einfalt og auðvelt í uppsetningu og notkun. Það byggir á "KISS" hönnun (Keep it Simple, Stupid).
Linux
Stýrikerfi
Flóa- og Skeiðamannaafréttur

Flóa og Skeiðamannaafréttur er milli Stóru-Laxár og Fossár og nær alla leið inn í Arnarfell hið mikla.

Flóahreppur
Skeiða- og Gnúpverjahreppur
Sprengigígur

Sprengigígar eins og Víti við Kröflu verða til við sprengivirk gos í megineldstöðvum eða (sjaldnar) á jöðrum eldstöðvakerfa.

Heitið 
Gígar af þessu tagi kallast sprengigígar á íslensku.

Hins vegar kallast þeir maar í mörgum erlendum tungumálum. Það orð kemur úr þýsku, af því að mjög margir sprengigígar eru til á Eifelsvæðinu í Þýskalandi og eru kallaðir “Maare”.

Lögun 
Gígarnir eru í flestum tilvikum lágir, stundum með engum gígbörmum og oftast fullir af vatni.

Gosopið líkist djúpu gati í jarðskorpunni og mest af rúmmáli gígsins er neðan þess. Aðeins lágir rimar úr gjósku ná að hlaðast upp á börmunum.

Þar sem sprengigígarnir ná niður úr grunnvatnsfleti, safnast vatn fyrir í gígskálinni. 

Þvermál flestra sprengigíga á Íslandi er 50-500 m, en dýpið frá brún 10-100 m.

Gosvirkni 
Þegar kvikuþrýstingur í eldstöð er mjög hár, eða kvikan inniheldur mjög mikið af lofttegundum og/eða vatnsgufu, verða öflugar sprengingar. Þetta getur leitt til þess að hlutar eldstöðvanna hverfa í hamaganginum og lítið sést til eiginlegra gosopa eða gíga að gosi loknu. Í flestum tilfellum eru sprengivirk gos þó ekki svo öflug og stendur þá eftir greinilegur gígur eða gígar.

Stundum eru þau þó allöflug, en yfirleitt stutt, gjóskugos. 

Hins vegar kemur fyrir að vatn í miklum mæli kemst að kvikunni og þá verður stutt en öflugt þeytigos með mikilli vatnsgufu, sem skilar einnig af sér lágum eda engum gígbörmum.

Gjóskuframleiðslan getur verið frekar lítil, en brot úr berggrunninum berast upp í sprengingum og þeytast um allt umhverfið.

Sprengigígar á Íslandi 
Stórir sprengigígar eru til í Veiðivatnakerfinu eins og Ljótipollur og Hnausapollur. Fleiri dæmi eru líka þekkt eins og Víti við Öskju og Grænavatn við Krýsuvík.

Valagjá norðaustan Heklu er tengt fyrirbæri, þar hafa a.m.k. þrír gígar tengst saman og úr orðið einhvers konar sprengigjá.

Víti í Kröflu og Víti í Öskju myndast sennilega við gufusprengingar.Sprengigos í Víti árið 1724 markaði upphaf stórrar hrinu eldsumbrota hjá Kröflu sem kölluð hefur verið Mývatnseldar.

Tilvísanir

Tenglar 
 Eldkeila
 Eldgos
 Gjallgígur
 Gjóskugígur

Gígar
Phil Lester

Philip Michael „Phil“ Lester (fæddur 30. janúar 1987) er breskur YouTube-notandi og vídeóbloggari frá Rawtenstall í Lancashire. Hann hefur verið að setja inn myndbönd frá 2006. Hann flutti til Manchester til að fara í nám, en býr nú með öðrum breskum YouTube-notanda sem heitir Dan Howell í London. Þeir félagar eru saman með útvarpsþátt á BBC Radio 1 sem kallast The Internet Takeover. Þeir eru líka með tölvuleikjarás á YouTube sem kallast Danandphilgames og fyrsta apríl síðastliðinn bjuggu þeir í gríni til rásina Danandphilcrafts. Á hverju ári í nóvember búa þeir til Q&A myndband sem nefnist Phil is Not on Fire. Áttunda október gáfu þeir út bókina The Amazing Book is Not on Fire og ætla þeir að fara í kynningarferðalag um Bretland.

Tenglar 
 YouTube-rás Phil: www.youtube.com/user/amazingphil
 Önnur YouTube-rás hans: www.youtube.com/user/lessamazingphil
 Tölvuleikjarásin: www.youtube.com/user/danandphilgames