alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Gísli Rúnar Jónsson - Blessað stríðið sem gerði syni mína ríka

Gísli Rúnar Jónsson - Blessað stríðið sem gerði syni mína ríka  er 33 snúninga LP hljómplata gefin út af SG - hljómplötum árið 1977. Á henni flytur Gísli Rúnar Jónsson og félagar gamanefni og lög um seinni heimsstyrjöldina þar sem hernámsárin á Íslandi eru lofsungin. Magnús Ingimarsson útsetti alla tónlist á plötunni, stjórnaði hljómsveitarundirleik og lék jafnframt á orgel og píanó allsstaðar þar sem til þess heyrist (einnig þar sem það er mjög veikt) nema í lögunum Upphaf stríðsins og Lok stríðsins (Árni Elfar). Hljóðritun fór fram hjá Tóntækni h.f. Tæknimaður var Sigurður Árnason, sem jafnframt annaðist hljóðblöndun ásamt Gísla Rúnari. Hönnun og útlit á albúmi: Gísli Rúnar. Ljósmyndari: Kristján Ólafsson. Útlitsteikning: Bjarni Jónsson. Koparstunga: Björgvin F. Magnússon. Prentun: Grafík

Lagalisti
Upphaf stríðsins 1939
Helztu fréttir 1939-40
Örstutt talað efni
Fjallkerlingin er föl 1940
Örstutt talað efni
Þjóðverjar handteknir 1940
Örstutt talað efni
Bretavinnan 1940
Saknaðarsöngur brezka hermannsins 1940
Hæ litla 1940
Þetta er indælt stríð
Örstutt talað efni
Í brezkri byrgðaskemmu 1941
Örstutt talað efni
Nýr og enn glæsilegri verndari
Notað og nýtt 1941
Örstutt talað efni
Verðlaunalag Ríkisútvarpsins 1942
Örstutt talað efni
Skyldi setuliðinu ekki leiðast á Íslandi
Ástkona háls-, nef og eyrnalæknisins og Fangar í Síberíu 1943
Örstutt talað efni
Ha-Ló-Ha-Na-Nú 1944
Örstutt talað efni
Lýðveldisdagurinn 17. júní 1944
Örstutt talað efni
Friðardagurinn 8. maí 1945
Örstutt talað efni
You´r Gonna Miss Your Dad-Dad-Daddy 1945
Blessað stríðið, sem gerði syni mína ríka
Lok stríðsins 1945

Aðrir
Aðrir hljóðfæraleikarar voru: Alfreð Alfreðsson og Guðmundur R. Einarsson á trommur og eldspýtur, Axel Kristjánsson á bassa, Árni Scheving á bassa, sylofón og vibrafón og Birgir Karlsson á gítar, banjo, mandolín og hurð ásamt ótölulegum fjölda annarra hljóðfæraleikara úr Sinfóníuhljómsveit Íslands.

SG-hljómplötur
Hljómplötur gefnar út árið 1977
Nútími (jarðfræði)

Nútíminn í jarðfræðilegu samhengi eða hólósentímabilið er jarðfræðilegt tímabil er nær frá nútímanum aftur um 10.000 geislakolsár. Tímabilið er tengt við svokallað MIS 1, en það er hlýskeið þeirrar ísaldar sem við lifum á.

Siðmenning manna varð öll til á hólósen. Tímabilið hófst að afloknu snörpu kuldaskeiði sem nefnist yngra-drýas (yngra holtasóleyjarstig) og markaði endalok pleistósentímabilsins. Aldursákvarðanir sýna fram á að yngra-drýas lauk fyrir um 9.600 árum f.o.t. (11.550 almanaksárum fyrir nútíma). Ummerki yngra-drýas eru eingöngu skýr á norðurhveli jarðar. Samkvæmt loftlagsgögnum úr GRIP-ískjarnanum úr Grænlandsjökli hefst hólósentímabilið á 1623,6 m dýpi í kjarnanum fyrir 11.500 ískjarnaárum.

Hólósen hefst þegar hinir stóru jöklar pleistósentímabilsins taka að hopa og hverfa. Hólósen er fjórða og síðasta tímabil neógentímaskeiðsins. Nafnið er komið frá grísku orðunum ὅλος holos „algjörlega“ og καινός kainos „nýtt“.

Heimildir 

Jarðsöguleg tímabil
Steingrímur Jónsson (biskup)

Steingrímur Jónsson var fyrsti rektor (nefndur lector) Bessastaðaskóla. Hann stýrði skólanum þar til hann gerðist prestur í Odda og síðar biskup.

Steingrímur var vígður til biskups í Þrenningarkirkju í Kaupmannahöfn á annan dag jóla árið 1824. Steingrímur kvæntist Valgerði Jónsdóttur ekkju Hannesar Finnssonar biskups en Steingrímur hafði á sínum tíma verið skrifari Hannesar.

Heimildir 
 Skólahald á Bessastöðum

Íslenskir prestar
Biskupar Íslands
Þrenningarkirkjan

Þrenningarkirkjan er kirkja í miðbæ Kaupmannahafnar. Kirkjan er hluti af Trinitatis byggingarreitnum en þar eru auk kirkjunnar fyrsta háskólabókasafnið, sem nú er sýningarsalur yfir kirkjunni og stjörnuathugunarstöðin Sívaliturn.

Fyrstu hugmyndir um kirkju fyrir stúdenta við Regensen eru frá 1635. Í fyrstu átti að byggja kirkjuna innan háskólagferningsins en árið 1636 var ákveðið að kirkjan skyldi reist á horninu á Landemærket og Købmagergade. Þá höfðu hugmyndir einnig breyst frá því að byggja eingöngu kirkju í að byggja saman kirkju, bókasafn og stjörnuathugunarstöð. Kristjáni 4. Danakonungur átti hugmyndina að þessari samsetningu.

Hornsteinn að byggingunum var lagður 7. júlí 1637 og fyrsti hlutinn, Sívaliturninn var tilbúinn árið 1642. Kirkjan var vígð 1. júní 1656 og bókasafnið 7. júlí 1657.

Myndir af Þrenningarkirkju

Heimildir 

 Vefsetur Þrenningarkirkju
 Trinitatis historiske kilder

Kirkjur í Danmörku
Kaupmannahöfn
Varta

Varta  er hornmyndun á húð sem minnir á risavaxna bólu. Vörtur birtast ofast á höndum og fótum manna, og koma til vegna veiru sem nefnist vörtuveira og leggst á menn. Hægt er að smitast af vörtum, bæði með snertingu og jafnvel ef notað er sama handklæði og vörtusjúklingur eða með snertingu annarra hluta sem viðkomandi hefur handfjatlað. Vörtur eru þó ekki hættulegar, og hverfa oftast innan skamms tíma, en sumar þrjóskast við og þó þær hverfi geta þær birst aftur. Venjulega eru vörtur skornar eða brenndar af sjúklingi. 

Hér í eina tíð þótti það ágætt húsráð að nudda vörtur upp úr vígðri mold, og var sagt að þær læknuðust við það. Önnur alþýðuráð voru að núa baun á vörtuna og stinga henni síðan í veggjarholu, eða halda höndinni niðri í heitri gorvömb. 

Ekki má rugla saman vörtu og geirvörtum eða spunavörtum kóngulóa. 

Veirur
Húðsjúkdómar
Regensen

Regensen (Garður eða Gamli Garður ) er fornfrægur stúdentagarður við Kanúkastræti í Kaupmannahöfn. Þar bjuggu flestir íslenskir stúdentar sem fóru utan til náms við Kaupmannahafnarháskóla á 18. og 19. öld. Jónas Hallgrímsson bjó á Regensen í 5 ár.

Þegar óánægja með hið danska einveldi fór vaxandi þá var óánægjan mest meðal prófessora og stúdenta við Kaupmannahafnarháskóla og helsti suðupottur nýrra hugmynda var Garður. Dönsk yfirvöld reyndu að bæla þessar hræringar niður með ýmsum ráðum. Íslensk sjálfstæðishreyfing varð til og mótaðist í því andrúmslofti sem ríkti á Regensen.

Helsti foringi danskra stúdenta á Garði upp úr 1835 var skáldið Carl Ploug sem síðar varð áhrifamaður í dönskum stjórnmálum. Þegar Friðrik VI dó árið 1839 efndu garðstúdentar til mótmælafundar.

Tilvísanir

Heimildir 
 Sómi Íslands - Málþing um Jón forseta. Guðjón Friðriksson: Jón Sigurðsson og dönsk stjórnmál

Tenglar 
 Garður í Kaupmannahöfn; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1953

Kaupmannahafnarháskóli
Kaupmannahöfn
Pungur

Pungur getur líka átt við skinnpoka, skip og pyngju.
Pungur er húðpoki í klofi sumra karlkyns spendýra. Pungurinn er verndarhjúpur utan um eistun og er framlenging á kviðarholi. Á karklyns manni er pungurinn staðsettur á milli getnaðarlims og spangar.

Æxlunarfæri
Julianne Moore

Julianne Moore (fædd 3. desember 1960) er bandarísk leikkona.

Bandarískir leikarar
Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu leikkonu í aðalhlutverki
Spöng (æxlunarfæri)

Spöng (oft haft með greini; spöngin) kallast svæðið á milli pungs og endaþarmsops á karlmanni og píku og endaþarmsops á konum. 

Æxlunarfæri
Þrastalundur

Þrastalundur er söluskáli og veitingastaður í Grímsnesinu við þjóðveg númer 1. Þrastalundur stendur við brúna yfir Sogið í útjaðri Þrastaskógar. Fyrsti  söluskálinn var byggður árið 1967 en  nýr söluskáli og veitingasalur var tekinn í notkun árið 2004.

Heimildir 
 Kort yfir Þrastaskóg (UMFÍ) 
 UMFÍ Þrastaskógur

Veitingastaðir á Íslandi
Grímsnes- og Grafningshreppur
Rúskinn

Rúskinn er sútað skinn með ósléttum holdrosa sem snýr út.  Flestu rúskinni er það sameiginlegt að mjög erfitt er að fjarlægja úr þeim bletti, einnig regnbletti. Erfiðara er að hreinsa rúskinn, sem gert er úr svínaskinni, en annað rúskinn. Rúskinn er burstað með lónni.

Tenglar 
 Rúskinn er viðkvæmt í meðförum; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1973 

Leður
Finnur Ingólfsson

Finnur Ingólfsson (f. 8. ágúst 1954 í Vík í Mýrdal) er íslenskur viðskiptamaður og fyrrum ráðherra og varaformaður Framsóknarflokksins. Hann var alþingismaður fyrir Framsóknarflokkinn frá 1991-1999, varaformaður hans á árunum 1998-2000 og auk þess iðnaðar- og viðskiptaráðherra á árunum 1995-1999. Finnur var skipaður seðlabankastjóri frá 1. janúar 2000 til fimm ára, en hann lét af störfum í september 2002. Þá gerðist hann athafnamaður og var hluti af S-hópnum sem keypti Búnaðarbankann og tók við starfi forstjóra tryggingarfélagsins VÍS.

Ævi
Finnur var aðstoðarmaður Halldórs Ásgrímssonar, þáverandi sjávarútvegsráðherra, 1983-1987. Aðstoðarmaður Guðmundar Bjarnasonar heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra 1987-1991. Finnur útskrifaðist sem viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands árið 1984. Finnur var kosinn á þing í alþingiskosningunum 1991 og sat í tvö kjörtímabil til 1999. Hann var skipaður iðnaðar- og viðskiptaráðherra í ríkisstjón Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks árið 1995.

Finnur varð fyrir töluverðri gagnrýni snemma árs 1998, er hann var viðskiptaráðherra, vegna Lindarmálsins svokallaða. Það snérist um fjármögnunarfyrirtækið Lind hf. sem að Landsbanki Íslands, sem þá var í ríkiseigu, tapaði talsverðum fjármunum á. Meðal annars var að því látið liggja að Finnur hefði veitt Alþingi rangar upplýsingar vísvitandi.

Finnur yfirgaf Seðlabankann og tók við starfi forstjóra tryggingarfélagsins VÍS í lok árs 2002. Ráðning Finns til VÍS var umdeild. Bogi Pálsson, þáverandi forstjóri P. Samúelssonar, sagði sig úr stjórn VÍS og útskýrði ákvörðun sína við blaðamann Morgunblaðsins þannig  „að aðferðafræðin við ráðningu nýs forstjóra hefði ráðið mestu um“. Í fréttaskýringu Sigríðar Daggar Auðunsdóttur í Fréttablaðinu frá maí 2005 er sagt að Ólafur Ólafsson, sem kenndur er við Samskip, hafi ráðið mestu um að Finnur hafi tekið við af Axel Gíslasyni sem forstjóri VÍS. Finnur hefur einnig komið að rekstri fyrirtækja eins og bifreiðarskoðunarfyrirtækisins Frumherja.

Tilvísanir

Tenglar
 Æviágrip á vef Alþingis
 Pólitíkin ekki þess virði, viðtal í Morgunblaðinu í janúar 2000
 Finnur Ingólfsson; grein í DV 1998
 Tengsla- og eignanet Finns Ingólfssonar; af Rel8 (vistað á heimasíðu Láru Hönnu)
 Góður félagi; grein í Frjálsri verslun 1995
 Skuldir Finns enn meiri en áður var talið. 10 milljarðar í þremur eignarhaldsfélögum; af Eyjunni.is 3.3 2010 
 Finnur Ingólfsson á kafi í skuldum; grein af DV.is 3. mars 2010 
 Fyrirtækjatengsl Finns Ingólfssonar; mynd af litlaíslandi.net 

Íslenskir viðskiptamenn
Íslenskir viðskiptafræðingar
Viðskiptaráðherrar Íslands
Iðnaðarráðherrar Íslands
Fyrrum Alþingismenn

Þingmenn Framsóknarflokksins
Íslenskir seðlabankastjórar
Varaformenn Framsóknarflokksins
Lúðvík Jósepsson

Lúðvík Aðalsteinn Jósepsson (f. í Nesi í Norðfirði 16. júní 1914, d. 18. nóvember 1994) var íslenskur stjórnmálamaður, hann var þingmaður Alþýðubandalagsins og formaður flokksins árin 1977-1980. Hann var sjávarútvegsráðherra árin 1956-1958 og svo 1971-1974.

Ævi
Lúðvík lauk gagnfræðiprófi á Akureyri árið 1933. Hann starfaði sem kennari við Gagnfræðaskólann í Neskaupstað 1934—1943. Hann starfaði við útgerð árin 1944 til 1948 og því næst sem forstjóri Bæjarútgerðar Neskaupstaðar til ársins 1952.

Tenglar
 Æviágrip á vef Alþingis

Formenn Alþýðubandalagsins
Varaformenn Alþýðubandalagsins
Þingmenn Sósíalistaflokks Íslands
Þingmenn Alþýðubandalagsins
Fyrrum Alþingismenn
Sjávarútvegsráðherrar Íslands
Viðskiptaráðherrar Íslands
Stétt

Þessi grein fjallar um hugtak í félagsfræði. Til að sjá aðrar merkingar orðsins „stéttar“ má sjá aðgreiningarsíðuna.

Stétt er hugtak sem vísar til lagskiptingar eða stigveldis samfélaga eftir efnahag fólks eða stöðu þeirra sem ákvarðast af tengslum innan samfélagsins. Mikið er deilt um skilgreiningu hugtaksins.

Í hinu áhrifamikla Kommúnistaávarpi (1848) eftir Karl Marx og Friedrich Engels er því haldið fram að saga mannkyns snúist um stéttabaráttu kapítalista og öreiga. Þótt að Marx sé eignaður heiðurinn að hafa fyrstur manna skrifað um stéttir er hugtakið sjaldnast notað í þeim skilningi sem hann átti við lengur. Annar félagsfræðingur, Max Weber, bætti við fleiri víddum þ.e. hann sagði efnahagslega stöðu manna eina ekki ráða stéttarstöðu þeirra. Fleira kæmi til, nefnilega völd og virðing.
Skyndibiti

Skyndibiti er smáréttur sem er matreiddur á einfaldan hátt, seldur tilbúinn og oftast snæddur án hnífapara. Skyndibiti er t.d. hamborgari, pylsa, kebab og í sumum tilfellum pizza. Skyndibitamatur er mishollur, en sumir grænir veitingastaðir hafa tekið upp á því að selja fljótlega og holla rétti, og bera fram sem skyndibita. Venjulegir skyndibitastaðir eru staðsettir í alfaraleið.

Dæmi um skyndibita á Íslandi 
 KFC
 Subway
 Pizzabær
 Serrano
 Nonnabiti
 Hlöllabátar
 Thai matstofan
 Castello Pizza
 Taco Bell
 American Style
 Dominos Pizza
 Saffran

Matur
Rón

Rón (franska: Rhône) er ein af meginám Evrópu og rennur í gegnum Sviss og Frakkland; milli Alpanna og Massif Central. Hún er 812 km löng með upptök í Valais í Sviss og ósa í Miðjarðarhafið sunnan við Avignon.

Árið 2008 fundu fornleifafræðingar sem höfðu verið að kafa í ánni, brjóstmynd af Júlíusi Sesari. Hún er talin elst þeirra brjóstmynda sem til eru af honum.

Fljót í Frakklandi
Fljót í Sviss
Stríðið gegn hryðjuverkum

Stríðið gegn hryðjuverkum er hugtak sem notað er yfir hinar ýmsu hernaðaraðgerðir, aðgerðir stjórnvalda og lagabreytingar sem Bandaríkjastjórn og önnur ríki hafa farið í sem svar við  hryðjuverkaárásum á Bandaríkin 11. september 2001. Bandaríkjastjórn segir að með þessum aðgerðum sé reynt að koma í veg fyrir frekari hryðjuverkaárásir og útrýma alþjóðlegum hryðjuverkasamtökum eins og Al-Kaída. Stríðið gegn hryðjuverkum hefur verið mjög umdeilt og finnst gagnrýnendum að það hafi verið notað til þess að réttlæta mannréttindabrot, brot á alþjóðalögum og fyrirbyggjandi stríð.

Tengt efni 
 Al-Kaída
 Fangabúðirnar við Guantanamo-flóa
 Hryðjuverkin 11. september 2001
 Osama bin Laden
 George W. Bush
 Stríð Bandaríkjamanna í Afganistan
 Stríðið í Írak
 Bandarískar drónaárásir

Stríðið gegn hryðjuverkum

cy:Rhyfel ar Terfysgaeth
id:Perang terhadap terorisme
nl:Oorlog tegen het terrorisme
no:Krigen mot terrorisme
sl:Boj proti terorizmu
fi:Terrorismin vastainen sota
Alvar Aalto

Hugo Alvar Henrik Aalto (3. febrúar 1898 – 11. maí 1976) var arkitekt og húsgagnahönnuður frá Finnlandi sem teiknaði meðal annars Norræna húsið í Vatnsmýrinni í Reykjavík.

Aalto fæddist í Kuortane í Finnlandi. Foreldrar hans voru Johan Henrik Aalto og Selly (Selma) Matilda (Hackstedt). Fjölskylda hans flutti til Alajärvi en þaðan fór hann til Jyväskylä.

External links 
 Alvar Aalto's Savoy Vase (1936)

Aalto, Alvar
Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu
Handhafar stórriddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu
Walter Gropius

Walter Gropius (18. maí 1883 – 5. júlí 1969) var arkitekt frá Þýskalandi. Hann var stjórnandi Bauhaus skólans á árunum 1919 til 1928 og var ásamt Le Corbusier og Ludwig Mies van der Rohe frumkvöðull í nútímabyggingarlist.

Þýskir arkitektar
Lífsstílssjúkdómar

Lífstílssjúkdómar (einnig nefndir langlífissjúkdómar og menningarsjúkdómar) eru þeir sjúkdómar sem virðast verða algengari eftir því sem samfélög verða þróaðri og fólk lifir lengur. Meðal þeirra eru alzheimer, æðakölkun, krabbamein, skorpulifur, langvinn lungnateppa, sykursýki tvö, hjartveiki, nýrnabólga eða langvinn nýrnabilun, beinþynning, heilablóðfall, þunglyndi og offita.

Talið er að mataræði, lífsstíll og húsakostir hafi áhrif á tíðni þessara sjúkdóma. Reykingar, neysla áfengis og fíkniefna og skortur á hreyfingu kunna einnig að auka líkurnar á tilteknum sjúkdómum síðar á ævinni.

Hreyfiseðlum hefur verið ávísað á fólk með lífstílssjúkdóma og í forvarnarskyni.

Tilvísanir

Sjúkdómar
Heilsa
Mataræði

Mataræði er allur sá matur sem lífvera neytir. Orðið er einkum notað í tengslum við þær venjubundnu ákvarðanir sem fólk tekur um hvað það borðar. Þótt menn séu alætur þá hafa matarhefðir, trúarbrögð og siðferði mikil áhrif á mataræði fólks. Það mataræði sem fólk kýs sér getur verið hollt eða óhollt út frá því sjónarmiði að einstaklingurinn fái næga næringu; bætiefni, steinefni og eldsneyti, í formi matar. Mataræði er talið hafa umtalsverð áhrif á breytileika langlífi og tíðni vissra sjúkdóma milli ólíkra samfélaga.

Hefðbundið mataræði
Hefðbundið mataræði byggist yfirleitt á staðbundinni matvælaframleiðslu, t.d. sjávarfang við sjávarsíðuna og landbúnaðarafurðir til sveita. Í sumum tilvikum eru þær tegundir jurta og dýra sem voru uppistaðan í staðbundnum mat, ekki lengur til þar sem afkastameiri tegundir hafa tekið yfir markaði. Samtök eins og t.d. Slow Food-hreyfingin reyna að vinna gegn þessari þróun og endurheimta eða varðveita staðbundnar tegundir sem eru uppistaðan í hefðbundnu mataræði.

Einstaklingsbundið mataræði
Margt fólk takmarkar þann mat sem það borðar af ýmsum ástæðum, svo sem vegna heilsufars, siðferðis, umhverfisáhrifa og annarra þátta sem mataræði hefur áhrif á. Á Vesturlöndum er algengt að fólk taki ákvörðun um að forðast dýraafurðir í einhverjum mæli (sbr. grænmetisfæði, ávaxtafæði o.s.frv.) eða jafnvel halda sig frá tilteknum matreiðsluaðferðum (sbr. hráfæði). Megrunarfæði er sérstakt mataræði sem er hugsað sem liður í þyngdarstjórnun, venjulega í tengslum við aukna hreyfingu.

Tegundir mataræðis

Tenglar 
 Könnun á mataræði Íslendinga; grein í Morgunblaðinu 1991 
Erlendir
 Nordic Nutrition Recommendations 2004. Integrating nutrition and physical activity Rit frá Norrænu ráðherranefndinni.

Mataræði

cs:Strava
Karnabær

Karnabær var tískuverslun og hljómplötuverslun í Austurstræti 22 í Reykjavík. Búðin opnaði 16. maí 1966, þá á Týsgötu 1 og var rekin af Guðlaugi Bergmann. Búðin hét í höfuðið á Carnaby Street í Soho í London þar sem helstu tískuverslanir módisma- eða bíttískunnar voru á 7. áratugnum.

Tenglar 
 Karnabær 15 ára; grein í Morgunblaðinu 1981
 Karnabær flytur í Kópavoginn; grein í Dagblaðinu Vísi 1983

Íslenskar tískuverslanir

Íslenskar verslanir
Eftirmáli

Eftirmáli er niðurlagsorð á bókmenntaverki eða leikverki og er stundum notað sem stílbragð í kvikmyndum. Eftirmáli í bókmenntum er oftast um höfund þess, verkið sjálft og tímabilið sem það er sprottið úr. Eftirmáli í leikritum og kvikmyndum er annars eðlis, þ.e. einhverskonar niðurlag á verkinu sem það fylgir, og segir annaðhvort af högum persóna eftir að sagan er fullsögð eða er lokahnykkurinn á verkinu sjálfu. William Shakespeare skrifaði oft eftirmála í lok leikverks, og er hann oftast fluttur af einni persónu verksins, sbr. í Rómeo og Júlíu. 

Varast ber að rugla eftirmála  í ofangreindri merkingu saman við eftirmál í merkingunni eftirköst, afleiðing. Eftirmál er hvorugkynsorð, og oftast haft í fleirtölu (dæmi: sem betur fer urðu engin eftirmál vegna atburðanna), en eftirmáli er karlkyns (dæmi: vandaður eftirmáli var í bókarlok).

Tengt efni 
 Formáli

Tilvísanir 

Bókmenntir
Matarsjúkdómur

Matarsjúkdómur er safnheiti yfir hvers kyns sýkingar og eitranir sem smitast við neyslu mengaðra matvæla. Hugtakið nær því yfir matareitranir, matarsýkingar og eitranir af völdum aðskotaefna í matvælum.

Orsök og eftirlit 
Grunnorskök matarsjúkdóma er venjulega óviðeigandi vinnsla, geymsla eða matreiðsla matvæla. Hreinlæti og réttar geymsluaðstæður, allt frá öflun að neyslu matvæla, draga úr hættunni á matarsjúkdómum. Reynt er að tryggja mataröryggi með markvissu eftirliti með matvælum. Fyrirtæki í matvælaiðnaði leggja að jafnaði mikið upp úr innra eftirliti, en að auki sinnir Matvælastofnun ásamt heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga matvælaeftirliti.

Matareitrun vs. matarsýking 
Í matvælafræði og örverufræði er gerður greinarmunur á matarsjúkdómum eftir því hvort sjúkdómseinkennin eru kölluð fram af vexti og viðgangi sýkils í sjúklingi eftir neyslu sýklamengaðra matvæla (matarsýking) eða af eiturefnum (toxínum) sem sýkillinn framleiðir og skilur eftir sig í menguðu matvælinu jafnvel þó það sé hreinsað af sjálfum sýklinum (matareitrun). Eitranir geta einnig hlotist af neyslu matvæla sem menguð eru af skordýraeitri, illgresiseyðum og öðrum viðbættum eiturefnum, svo og af náttúrulegum eiturefnum eins og finnst í eitursveppum og sumum tegundum fiska og lindýra.

Algengir matarsýklar 
Bakteríur eru trúlega algengustu orsakavaldar matarsjúkdóma, bæði matarsýkinga og matareitrana. Á vefsíðum Matvælastofnunar og Landlæknis má finna tölur um algengi og matvælasmit nokkurra algengra matarsýkjandi baktería. 

Meðal mikilvægustu matarsýkla má telja eftirfarandi:
Campylobacter jejuni 
Clostridium perfringens
Clostridium botulinum
Salmonella teg. 
Escherichia coli O157:H7
Staphylococcus aureus
Listeria monocytogenes
Shigella teg.

Úteitur 
Sumar bakteríur geta valdið matareitrunum í stað eða auk matarsýkinga. Þessar bakteríur mynda svokölluð úteitur (exótoxín) sem þær seyta út í umhverfi sitt. Eiturefni þessi geta því framkallað sjúkdómseinkenni þrátt fyrir að bakteríunni sjálfri sé eytt fyrir neyslu. Matareitrunar verður venjulega vart fáeinum klst. eftir neyslu mengaðra matvæla (samanborið við um hálfan sólarhring í tilviki matarsýkinga).

Meðal algengra matareitrunarvalda má telja:
Clostridium botulinum
Clostridium perfringens
Staphylococcus aureus
Bacillus cereus

Heimildir

Tenglar 
Illt í maganum; grein í Morgunblaðinu 1998

Mataröryggi
Matarsjúkdómar
Næring
Matvælafræði
Örverufræði
Læknisfræði
Hollustufæði

Hollustufæði eða heilsukostur er matur sem miðar að því að viðhalda góðri heilsu. Venjulega felur þetta í sér að sá sem neytir þess fái hæfilegan skammt næringarefna ef hann borðar mat úr öllum helstu fæðuflokkum og í réttum hlutföllum, þar með talið nægilegt magn vatns. 

Þar sem næringarsamsetning mannsins er flókin þá getur hollt mataræði verið breytilegt eftir arfgerð einstaklinga, umhverfi og heilsu. Um 20% mannkyns þjást af vannæringu vegna skorts á matvælum. Í þróuðum ríkjum er vandamálið hins vegar offita sem stafar af röngu mataræði og ofneyslu.

Næring

ar:غذاء صحي
no:Sikringskost
zh:绿色食品
Matarfræði

Matarfræði eða matreiðslufræði fæst við rannsóknir á sambandi menningar og matar. Rannsóknir á matarlist og matargagnrýni eru hluti matarfræði sem felst í því að smakka, prófa, rannsaka, skilja og skrifa um mat. 

Fyrsta formlega matarfræðiritið er líklega La Physiologie du Goût („Eðli bragðsins“) eftir franska lífsnautnamanninn Jean Anthelme Brillat-Savarin frá 1825. Ólíkt hefðbundum matreiðslubókum fjallar hún um samband skilningarvitanna og matar. 

Matur og drykkir
Matur
Matvælafræði

Matvælafræði er vísindagrein sem fjallar um öll tæknileg atriði í tengslum við matvæli, frá slátrun eða uppskeru að matreiðslu og neyslu. Matvælafræði er stundum skilgreind sem undirgrein búfræði og er venjulega aðgreind frá næringarfræði.

Matvælafræðingar fást meðal annars við þróun matvæla, þróun framleiðsluaðferða í matvælaframleiðslu, þróun matarumbúða og rannsóknir á geymsluþoli matvæla. 

Matvæli
Hagnýtt vísindi
Matvælafræði
Næringarfræði

Næringarfræði er vísindagrein innan heilbrigðisvísinda og náttúruvísinda og snýst hún um rannsóknir á tengslum næringar og heilsu og fjallar um næringarefna í líkama mannsins.

Næring
Matreiðslubók

Matreiðslubók er bók sem inniheldur mataruppskriftir og ráðleggingar um matreiðslu. Matreiðslubækur fjalla líka oft um uppruna matar, ferskleika, val á hráefni og gæði. 

Matur
Matreiðslubækur
Matarofnæmi

Matarofnæmi er ónæmissvörun við tilteknum tegundum prótína sem finnast í mat. Matarofnæmi lýsir sér sem fæðuóþol (t.d. mjólkuróþol), lyfjafræðileg viðbrögð (t.d. koffíneitrun) og eitrunarviðbrögð (t.d. matareitrunarviðbrögð vegna örvera). 

Algengustu matarofnæmi hjá fullorðnum eru skelfisksofnæmi, jarðhnetuofnæmi, hnetuofnæmi, fiskofnæmi og eggjaofnæmi. Algengustu ofnæmisvaldar hjá börnum eru mjólk, egg, jarðhnetur og hnetur.

Ofnæmi
Matur
Afleiðing

Afleiðing er eitthvað sem hlýst af orsök, og er í daglegu máli venjulega haft um eitthvað neikvætt. Það er þó ekki einhlýtt. Að öllu jöfnu má segja að ef orsökin „gerist“, þá „gerist“ afleiðingin líka.

Hin ýmsu orðasambönd 
 eftirmál - í orðasambandinu: það verða eftirmál (ft.) vegna einhvers - eða - [mikið] eftirmál (et.) verður út af einhverju. 
 hali - í orðasambandinu: eitthvað dregur (hefur) [þungan] hala: um (slæmar) afleiðingar einhvers. 
 hljóta - í orðasambandinu: eitthvað hlýst af einhverju: hlutlaust orðalag. 
 koma - í orðasambandinu: eitthvað kemur af einhverju: dæmi: Hann segir þetta gjörninga og komi allt af göldrum.  
 leiða - í orðasambandinu: eitthvað leiðir eitthvað: dæmi: Ég hljóp hingað, af því leiðir þreytuna. 
 slóði - í orðasambandinu: eitthvað dregur [mikinn] slóða eftir sér þ.e. hefur (slæmar) afleiðingar í för með sér. 

Heimspekileg hugtök