alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Skjaldbreiður

Skjaldbreiður er 1.060 m há dyngja á Íslandi. Skjaldbreiður myndaðist í eldgosi fyrir um 9000 árum síðan en í sama gosi myndaðist umgjörð Þingvallavatns. Gígurinn er um 300 m í þvermál.

Fjallið er fagurformaður hraunskjöldur norðaustur af Þingvallasveit og sést hann mjög vel frá útsýnispallinum hjá upplýsingamiðstöð Þjóðgarðsins á Þingvöllum.

Skjaldbreiður er önnur stærsta dyngja landsins. Uppi á háfjallinu er mikill og djúpur gígur, um 300 m að þvermáli og u.þ.b. 50 m djúpur.

Vel þekkt er kvæði Jónasar Hallgrímssonar Fjallið Skjaldbreiður (sjá:Wikiheimild).

Jarðfræði
Fjallið myndaðist í langvinnu gosi fyrir rúmlega 9.000 árum.

Stuttu eftir að síðustu ísöld lauk, runnu frá Skjaldbreið mikil hraun sem náð hafa suður til Þingvallavatns. Hraunin eru nú hulin yngri hraunum sem runnu frá eldstöðvum austan Hrafnabjarga.Gríðarleg gosvirkni varð í kjölfar jöklahörfunar á Þingvallasvæðinu og mynduðust tvær umfangsmiklar dyngjur, Skjaldbreiður og Eldborgir, sunnan Hrafnabjarga. Hraunin fylltu upp í lægðina við norðanvert Þingvallavatnið og stífluðu aðkomu jökulvatnsins frá Langjökli. Upp frá því er það aðrennsli neðanjarðar.

Skjaldbreiður er líka mjög formfagurt fjall. Hlíðar þess ná mest um 8° halla við toppinn en meira dreifist úr neðri lögunum. Eins og þekkt er núna, t.d. frá gosum í Kilauea eða Surtsey, er í dyngjugosum yfirleitt ekki mikið flæði frá toppgígnum, sem er að mestu fylltur af hrauntjörnum, heldur renna hraunin neðanjarðar og koma upp víðs vegar um hlíðar fjallsins. Þannig myndast margföld lög af hrauntungum sem liggja hver yfir aðra og hlaða upp fjallið.

Tveir móbergshnjúkar, Karl og Kerling, eru sunnan í Skjaldbreið, nær kaffærðir í hraununum.

Samgöngur
Til forna var farinn Skessubásavegur, Hellisskarðsleið frá Haukadal norður á Hlöðuvelli, en þaðan fyrir norðan Skjaldbreið vestur á Kaldadal. Þessi leið er aflögð.

En línuvegur er til í dag milli Árnessýslu og Borgarfjarðar sem fylgir meira og minna sömu slóðum.

Í dag er líka á góðum vetrardegi hægt að aka alveg upp á fjallið á snjósleða eða breyttum jeppa.

Uppgangan
Leiðin á háfjallið er ekki erfið. Venjulega er farið frá stað þar sem línuvegurinn liggur sem hæst í Skjaldbreið við gíghólinn Hrauk (605m). Stutt ökuslóð liggur þaðan frá línuveginum.

Tenglar 

 Upplýsingar um Skjaldbreið á Stjörnufræðivefnum

Tilvísanir 

Fjöll á Íslandi
Dyngjur á Íslandi
Hálendi Íslands
Verbúð

Verbúð var á árabátaöld bústaður sem skipshafnir bjuggu í á meðan á vertíð stóð. Þegar vertíð hófst komu vermenn til búðanna sem oft voru á verstöðvum þar sem margir bátar réru út. Vermenn voru oft marga daga á leið í búðirnar. Verbúðir voru oftast þannig að það voru tóftir sem tjaldað var yfir.

Yfirleitt rúmuðu verbúðir eina skipshöfn. Veggir voru hlaðnir úr torfi og grjóti, sperrur voru í loft sem annars var úr torfi. Meðfram veggjum voru bálkar hlaðnir úr grjóti og sváfu vermenn þar, oftast tveir og tveir saman. Á Stokkseyri er varðveitt gömul verbúð Þuríðarbúð  sem er dæmigerð fyrir sunnlenskar verbúðir, en sú búð mun hafa rúmað skipshöfn af áttæringi.

Verbúð getur einnig átt við  húsnæði farandverkafólks í fiskvinnslu, oft húsnæði sem er í eigu útgerðar.

Heimild 
Saga sjávarútvegs á Íslandi, I. bindi 

 fiskveiðar
 saga sjávarútvegs
Árabátaöld

Árabátaöld er tímabil í sögu fiskveiða við Ísland sem einkennist af því að róið út á fiskimið á árabátum. Þetta á við tímabilið frá um 1300 fram til 1800. Fyrri hluti tímabilsins hefur verið nefndur fiskveiðaöld og það einkenndist af uppgangi, mikilli eftirspurn eftir íslenskum sjávarafurðum, einkum skreið. Þegar kom fram undir miðja 16. öld hófst tímabil stöðnunar og hnignunar. Minnkandi eftirspurn eftir skreið olli verðfalli og breytt verslunarfyrirkomulag með verslunareinokun var sjávarútvegi óhagstætt.

Skútuöld tók við af árabátaöld. Skúli Magnússon landfógeti beitti sér fyrir að stofnað var félag um verksmiðjurekstur og þilskipaútgerð og keypti félagið, sem nefnt var Innréttingarnar,  tvær húkkortur Friðriksósk og Friðriksvon til að kenna Íslendingum  að nota segl og stýri. Skipin sigldu til Íslands árið 1752. Einnig lét Skúli smíða jakt í Örfirisey.

Heimild 
Saga sjávarútvegs á Íslandi, I. bindi 

 fiskveiðar
 saga sjávarútvegs
Maren orkustjórnunarkerfi

Maren er orkustjórnunarkerfi fyrir skip notað til að lágmarka olíunotkun, þar með minnka eldsneytiskostnað útgerða og draga úr mengun sjófara.  Það er þróað af fyrirtækinu Marorku.  Maren 2 kerfið var gefið út seinni hluta ársins 2005 og sýnt á Sjávarútvegssýningunni í Kópavogi það ár.  Maren 2 hlaut það árið verðlaun sem besta nýja varan á sýningunni.

Maren kerfið fylgist með mismunandi gerðum orkukerfa um borð í hinum ýmsu tegundum skipa.  Það sýnir skipsstjórnendum samhengi milli stýringa þessara kerfa og olíueyðslu skipsins.  Maren notar hermun og bestun til að koma með tillögur að bættri stýringu og tekur við það mið af hönnun skipsins og aðgerðum um borð.

Tilvísanir
Samtök Iðnaðarins 
Marorku fréttir

Tenglar
Heimasíða Marorku

Tækni
Lucy Lawless

Lucille Frances Ryan (fædd 29. mars 1968 í Auckland) er bandarísk leikkona og poppsöngkona.

Útgefið efni 
 1995: Xena: Warrior Princess
 1999: The Simpsons
 2002: The X-Files
 2005: Locusts!
 2005: Vampire Bats
 2005: Battlestar Galactica

Tenglar 

 IMDB

Bandarískir söngvarar
Beygingarlýsing íslensks nútímamáls

Beygingarlýsing íslensks nútímamáls  er safn beygingardæma á rafrænu formi sem er aðgengilegt almenningi á netinu. Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi sér um að viðhalda og dreifa BÍN.

Byrjað var að vinna við gerð BÍN árið 2002 hjá Orðabók Háskólans. BÍN var unnin í nokkrum áföngum og var sá fyrsti styrktur af tungutækniverkefni menntamálaráðuneytisins og lauk honum þann 15. mars 2004 með um 173.000 orðum. Nú eru um 260.000 orð, og er BÍN ennþá í vinnslu.

Tenglar
Heimasíða Beygingarlýsingar íslensks nútímamáls 

Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi
Háskóli Íslands
Íslensk málfræði
Íslenskar vefsíður
Sigurbjörn Einarsson

Sr. Sigurbjörn Einarsson (30. júní 1911 – 28. ágúst 2008) var biskup Íslands frá árinu 1959 til ársins 1981. Sonur hans er Karl Sigurbjörnsson.

Æska 
Sigurbjörn Einarsson fæddist á Efri-Steinsmýri í Meðallandi, Vestur-Skaftafellssýslu.

Nám 
Sigurbjörn lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík árið 1931 og nam almenn trúarbragðavísindi, klassísk fornfræði og sögu við Uppsalaháskóla. Hann lauk þaðan prófi í grísku, fornfræðum og sögu árið 1936 og hlaut cand. fil. gráðu frá heimspekideild Stokkhólmsháskóla árið 1937. Hann lauk guðfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1938. Sigurbjörn stundaði framhaldsnám í nýja-testamentisfræðum við Uppsalaháskóla 1939, í trúfræði við Háskólann í Cambridge sumarið 1945 og framhaldsnám veturinn 1947-48, meðal annars í Basel.

Starf 
Séra Sigurbjörn Einarsson varð sóknarprestur í Breiðabólstaðarprestakalli á Skógarströnd  1938 og var veitt  Hallgrímsprestakall í janúar 1941 og þjónaði þar til 1944 þegar hann var skipaður dósent í guðfræði við Háskóla Íslands þar sem hann hafði verið settur kennari. Hann var skipaður prófessor í guðfræði 1949 og gegndi því starfi til 1959 er hann var vígður biskup Íslands. 

Hann þjónaði sem biskup Íslands til ársins 1981.

Félags- og trúnaðarstörf 
Sigurbjörn  var forseti Framtíðarinnar 1931, formaður Lilju frá stofnun 1943 og til 1959, formaður Þjóðvarnarfélags Íslendinga 1946 – 50, formaður Skálholtsfélagins frá stofnun þess 1949. Hann sat í stjórn Hins íslenska Biblíufélags frá 1948 og var forseti þess 1959 – 81, forseti Kirkjuráðs og Kirkjuþings 1959-81 og sat í stjórn Nordiska Ekumeniska Institutet 1959 – 81. Sigurbjörn var formaður sálmabókarnefndar 1962-72, formaður þýðingarnefndar Nýja testamentisins 1962-81 og sat í nefnd á vegum Lúterska heimssambandsins um trúariðkun og trúarlíf 1964-68. Hann var formaður Listvinafélags Hallgrímskirkju 1982-87 og Skólanefndar Skálholtsskóla 1972-81. 

Í heimsstyrjöldinni síðari var Sigurbjörn einn af þremur nefndarmönnum í Ástandsnefndinni sem fjallaði um samskipti íslenskra kvenna og hernámsliðsins.

Ritstörf 
Sigurbjörn samdi og þýddi mörg ritverk. Þar má nefna Trúarbrögð mannkyns, Opinberun Jóhannesar - skýringar, ævisögu Alberts Schweitzer og kennslurit um trúarbragðasögu og trúarlífssálfræði. Hann gaf einnig út fjölda bóka með greinum, predikunum og hugvekjum og samdi og þýddi fjölda sálma í Sálmabók kirkjunnar.

Neðanmálsgreinar

Tengt efni 
 Listi yfir biskupa Íslands

Tenglar 
 Sigurbjörn Einarsson biskup látinn; af mbl.is

Biskupar Íslands
Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu
Íslenskir prestar
Prófessorar við Háskóla Íslands
Crème brûlée

Crème brûlée (Franska: „brenndur rjómi“) er eftirréttur úr saðsömum búðingi með karamelluskel sem gerð er með því að brenna sykur með gasbrennara eða öðru álíka. Rétturinn er vanalega borinn fram í litlum köldum keramík skálum, sem kallast ramekin.

Búðingurinn er oftast með vanillubragði, en líkjör, súkkulaði eða ávöxtum er oft bætt við.

Tengt efni 
 Crema catalana
 Crème caramel

Eftirréttir úr búðingi
Franskir eftirréttir
Biti (tölvufræði)

Biti er tölustafur á tvítöluformi (tvítölustafur) og getur haft gildið 0 eða 1. Biti er grunneining upplýsinga á stafrænu formi.
Fleiri orð eru notuð yfir gildi bita heldur en núll og einn, t.d. hár og lág, satt og ósatt, af og á.

Tölvur skilja Á og AF skipanir, ein slík skipun í gögnum kallast biti. Þessar skipanir má líkja við hlið sem hleypir rafmagni í gegnum sig þegar það er opið(1) og hleypir ekki rafmagni í gegnum sig þegar það er lokað(0). Þegar að bitum er raðað upp til að mynda flókin gögn þá eru þeir settir saman í átta bita hópa sem kallaðir eru bæti.

Sjá einnig 
 Bæti
 Skammtabiti, notaður í skammtatölvum

Tölvunarfræði
Tækni
Atli Viðar Björnsson

Atli Viðar Björnsson (f. 4. janúar 1980) er íslenskur fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði legst af fyrir FH. Hann er Dalvíkingur að uppruna. Hann varð sá fjórði til að skora meira en 100 mörk í efstu deild.

Íslenskir knattspyrnumenn
Vilhjálmur Finsen

Vilhjálmur Finsen (7. nóvember 1883 – 11. október 1960) var blaðamaður og fyrsti ritsjóri Morgunblaðsins og einn af stofnendum þess, ásamt Ólafi Björnssyni.

Vilhjálmur Finsen var sonur Óla Finsen, sem lengi var póstmeistari í Reykjavík, af hinni frægu Finsensætt, sem kennir sig við nafn Finns Jónssonar Skálholtsbiskups. Vilhjálmur varð stúdent 1902 og lagði stund á málanám við Kaupmannahafnarháskóla en tók jafnframt að rita fréttapistla frá Íslandi í dönsk blöð sama vetur og hann kom til Hafnar. Árið 1904 varð Vilhjálmur íslenskur fréttaritari við Politiken. Hann var starfsmaður hjá Marconi-félaginu 1906 og tók próf í loftskeytafræði við skóla félagsins í Liverpool í apríl 1907 og varð fyrstur manna á Norðurlöndum til þess að taka loftskeytapróf. Um nokkurra ára skeið starfaði hann hjá Marconi-félaginu og ferðaðist víða á vegum þess. Á þessum árum stundaði hann jafnframt blaðamennsku. Hinn 2. nóvember 1913 stofnaði hann Morgunblaðið ásamt Ólafi Björnssyni ritstjóra en lét af ritstjórn blaðsins í árslok 1921. Þá fluttist hann til Noregs og starfaði meðal annars við stórblaðið Tidens Tegn. Vilhjálmur varð sendiherra í Svíþjóð og síðar í Þýskalandi en síðustu árin helgaði hann sig einkum blaðamennskunni og safnaði greinum sínum í bók. Á vegi hans varð margt merkra manna og segir hann frá kynnum sínum við þá í ævisögu sinni Alltaf á heimleið. Blaðaviðtöl átti hann meðal annars við Edison, Amundsen og Caruso.

Tenglar 

Íslenskir blaðamenn

Ritstjórar Morgunblaðsins
Spore (tölvuleikur)

Spore er tölvuleikur sem kom út í september 2008. Höfundur leiksins er Will Wright sem einnig gerði leikina SimCity og The Sims.

Í Spore getur spilari búið til eigin heim, bæi, farartæki og verur. Leikurinn er einstaklingsleikur en hægt er að skiptast á samfélögum og verum við aðra spilara.

Tengill 
 Spore

Tölvuleikir
Will Wright

William Wright (fæddur 20. janúar 1960 í borginni Atlanta) er bandarískur tölvuleikjahönnuður og einn af stofnendum tölvuleikjafyrirtækisins Maxis sem nú er hluti af Electronic Arts. 

Hann er þekktastur fyrir að hafa hannað SimCity og The Sims. Nýjasta verk hans er Spore.

Wright var sem barn í Montessori-skóla þar sem lögð var áhersla á sköpun, lausnaleit og frumkvæði. Hann hefur sagt að einmitt þessi tegund af námi hafi verið innblástur í sum atriði í SimCity.

tölvuleikjahönnuðir
SimCity

SimCity er sandkassatölvuleikur þar sem spilari býr til borg. Leikurinn gengur í grunninn út á að skipuleggja, byggja og reka borgina. Leikurinn kom fyrst út árið 1989 og var hannaður af Will Wright. Komið hefur út röð leikja sem byggjast á SimCity hönnun. Frumkóði SimCity var gefinn út með GNU höfundarleyfi þann 10. janúar 2008 undir nafninu Micropolis. Hægt er að spila leikinn á Windows , MAC og Playstation.

Tilvísanir

Tölvuleikir
Fjalldrapi

Fjalldrapi (fjallhrapi eða drapi) (Fræðiheiti: Betula nana) er lágvaxinn runni af birkiætt. Fjalldrapi vex í móum og votlendi. Áður fyrr var fjalldrapinn oftast notaður sem tróð undir torfið í þökum torfbæja, því börkur hans varðist mjög vel fúa og hlífði svo viðunum.

Samband við aðrar tegundir

Erfðablöndun við ilmbjörk
Fjalldrapi getur erfðablandast við ilmbjörk og myndað þrílitna afkvæmi sem nefnist skógarviðarbróðir.

Samlífistegundir
Fjalldrapi lifir samlífi við margar tegundir sveppa í gegnum svepprótarsamband. Algengir fylgisveppir fjalldrapa á Íslandi eru birkiskjalda, rauðhetta og berserkjasveppur.

Dauður fjalldrapi getur verið fæða rotvera. Dæmi um rotverur sem lifa á dauðum viði fjalldrapa eru birkiskufsa (Diaporthella aristata), bládoppa (Tapesia fusca) Melanomma pulvis-pyrius, Neotapesia graddonii,, gullhnoðri (Lachnum bicolor) og vankynssveppurinn Trimmatostroma betulinum. Birkifrekna (Atopospora betulina) og Plagiostoma campylostyla vex á dauðum laufblöðum fjalldrapa. Taeniolina scripta vex á berki fjalldrapa.

Ásætur
Fjalldrapi er hýsill fyrir fléttur. Kvistagrös vaxa á berki fjalldrapa um allt land, sérstaklega á mjóum greinum.

Sjúkdómar
Fjalldrapi er þekktur hýsill fyrir sjúkdómsvaldandi sveppi. Meðal þeirra sem fundist hafa á Íslandi eru Anisogramma virgultorum, birkiryðsveppur (Melampsoridium betulinum), Mycosphaerella harthensis og nornasveppirnir hrísvendill (Taphrina nana), blásturvendill (Taphrina carnea) og Taphrina bacteriosperma.

Dýr og fjalldrapi
Fjalldrapi er eina þekkta hýsiltréð á Íslandi fyrir hrískönguló (Dictyna arundinacea) sem kýs að spinna vef sinn á plöntunni. Hrískönguló finnst umhverfis Mývatn.

Tilvísanir

Birkiætt
Plöntur á Íslandi
Fenjakrókódíll

Fenjakrókódíll (eða persneski krókódíllinn) (fræðiheiti: Crocodylus palustris) er krókódílategund sem er að finna á Indlandi, Pakistan og Srí Lanka. Hann er einnig að finna í hluta Nepals og Írans. Á ensku nefnist fenjakrókódíllinn Mugger Crocodile, en „mugger“ er ensk ummyndun á orðinu magar á Hindí sem merkir „vatnaskrímsli“. Í Nýjum dýrheimum (The Second Jungle Book) eftir Rudyard Kipling, sem Gísli Guðmundsson þýddi á íslensku, kemur fyrir fenjakrókódíll. Gísli nefnir í þýðingu sinni tegundina mugg (nf. muggur). 

Fenjakrókódíll getur orðið allt að fimm metra langur. Hann hefur átt það til að ráðast á fólk, en þó aðallega börn. 

Krókódílar
Fötlunarfræði

Fötlunarfræði er þverfagleg undirgrein félagsfræði sem fæst við rannsóknir á fötlun. Á heimasíðu Rannveigar Traustadóttur, dósents í uppeldis- og menntunarfræðum við Háskóla Íslands, segir:

Tilvísun

Tenglar
 Háskóli Íslands - Rannsóknasetur í fötlunarfræðum
 Nordic Network on Disability Research
 Centre For Disability Studies
 disabilitystudies.net
 Society for Disability Studies

Fötlun
Hnísa

Hnísa, einnig nefnd selhnísa, (fræðiheiti: Phocoena phocoena) er sjávarspendýr af ætt tannhvala eins og höfrungar.

Lýsing 
Hnísan er minnsti tannhvalurinn við Ísland. Fullvaxin karldýr eru tæpir tveir metrar á lengd og vega u.þ.b. 70 kg.  Kvendýrin eru 1,4-1,9 m löng og vega 55-70 kg. Hnísan er dökkgrá að ofan, ljósari á síðum og hvít á kviði.  Dökkar rákir eru milli bægsla og munnvika.  Bakugginn er lágur, ávalur og afturhallandi.  Tennurnar eru 40-60 í hvorum skolti. Hnísurnar geta orðið um 30 ár gamlar.

Fæða 
Helsta fæða hnísu eru ýmsir smáfiskar, síli, loðna og síld. Hnísur kafa ekki eins djúpt og aðrar tegundir og er köfunartími um 2-6 mínútur. Þær synda hægt og liggja oft hreyfingalausar í yfirborði í langan tíma.Talsvert er um það að hnísur festist í fiskinetum einkum hrognkelsanetum og drepist.

Fjöldi og dreifing 
Hnísa er minnsta hvalategundin hér við Ísland en er afar algeng. Stofninn við landið er líklega um 43 þúsund dýr. Hnísur eru hópdýr þó svo að stundum megi rekast á stök dýr. Hnísur er helst að finna inni á fjörðum og flóum enda veiða þær við botninn á fremur grunnu vatni. Hnísan heldur sig aðallega í Norðurhöfum, Atlantshafi og Kyrrahafi.  Kvendýr verða kynþroska 3-4 ára og fæða venjulega einn kálf á ári.  Meðgöngutíminn er 10-11 mánuðir.  Karldýrin verða kynþroska nokkru eldri.  Hnísan var áður veidd við Ísland einkum úti af Breiðafirði og Vestfjörðum en í dag eru einungis nýtt dýr sem fyrir slysni festast í netum.

Tenglar 
 
erlendir
 ARKive - Myndir og annað efni um hnísur (Phocoena phocoena) 
 Whale & Dolphin Conservation Society (WDCS)

Heimildir 

Tannhvalir
Andeind

Andeind er öreind, sem deilir öllum eigninleikum með tiltekinni efniseind, nema rafhleðslunni, sem er öfug miðað við efniseindina. Dæmi: jáeind er andeind rafeindar. Andefni er eingöngu samsett úr andeindum, en fyrirfinnst ekki náttúrulega á jörðinni.

Tengill 

Efnafræði
Eðlisfræði
Marabústorkur

Marabústorkur (fræðiheiti: Leptoptilos crumeniferus) er stórvaxinn vaðfugl af storkaætt. Marabústorkurinn  er hrææta og heldur til í Afríku suður af Saharaeyðimörkinni, og er algengur hvortveggja í votlendi sem og á þurrum landsvæðum. Hann er oft að finna nálægt mannabyggðum, sérstaklega ef þar er að finna öskuhauga. 

Storkaætt
Montessori-aðferðin

Montessori er námsaðferð sem þróuð var af Maríu Montessori. Lögð er áhersla á að innleiða vísindi í skólastarfi og börn eigi að fræðast sjálf og læra að velja þroskandi viðfangsefni. 
Montessori prófaði uppeldishugmyndir sínar í Casa dei bambini í Róm og hóf að rit hennar í uppeldis- og menntunarfræðum voru þýdd á fjölda tungumála. Hún var einn af frumkvöðlum umbótauppeldisfræðinnar (reform education) í Evrópu á 20. öldinni. Hún lagði áherslu á að kennarar ungra barna fylgdust vel með börnunum og skráðu hjá sér námsleiðir þeirra til þess að þeir yrðu færir um að fylgja þeim eftir og styðja við nám barna.

Heimild 

 Montessori

Uppeldisfræði
Leiðslubókmenntir

Leiðslubókmenntir eru frásagnir í bundnu eða óbundnu máli af því sem höfundar sáu í leiðslu eða draumsýn (latína: visio). Oftast er þar um að ræða lýsingar á öðrum heimi, bæði Víti og Himnaríki. Leiðslubókmenntir má rekja til frumkristni, og þær urðu vinsælar í bókmenntum kaþólsku kirkjunnar á miðöldum. Meðal frægustu verka af þessu tagi er Divina Commedia (Gleðileikurinn guðdómlegi) eftir Dante Alighieri. 

Leiðslubókmenntir bárust snemma til Íslands og voru nokkur slík verk þýdd á íslensku á 12. og 13. öld. Meðal þeirra eru:
 Duggals leiðsla – (Visio Tnugdali)
 Gundelinus leiðsla 
 Páls leiðsla postula – (Visio Pauli)

Einnig eru til leiðslubókmenntir af innlendum rótum, svo sem:
 Rannveigar leiðsla
 Eiríks saga víðförla
 Sólarljóð

Draumkvæðið norska telst einnig til leiðslubókmennta en það var þó ekki skrifað upp fyrr en á 19. öld.

Heimildir 
 Jakob Benediktsson (ritstj.): Hugtök og heiti í bókmenntafræði. Reykjavík 1983, 158-159.
 Hermann Pálsson: Sólarljóð og vitranir annarlegra heima. Reykjavík 2002. 

Bókmenntagreinar
Þórisvatn

Þórisvatn er stærsta stöðuvatn Íslands, um 86 ferkílómetrar. Það liggur milli Köldukvíslar og Hraunvatna á hálendi Rangárvallasýslu. Suður í vatnið gengur alllangur höfði, Útigönguhöfði, sem skiptir því í tvo flóa. Austan höfðans eru Austurbotnar en vestan við hann er stærsti hluti vatnsins.

Þórisvatn hefur verið miðlunarlón Vatnsfellsvirkjunar, sem er við suðurenda vatnsins, frá árinu 1971 en vatnið í það kemur úr Köldukvísl (og þar með Kvíslaveitum Þjórsár). Áður en Vatnsfellsvirkjun var byggð var Þórisvatn annað stærsta stöðuvatn landsins, á eftir Þingvallavatni, um 70 km², en í dag getur það orðið allt að 86 km². Þá var ekkert yfirborðsrennsli í vatnið heldur bara neðanjarðarlindir sem sytruðu í gegnum hraunið, mest í Austurbotn. 

Mesta dýpi vatnsins er 109 metrar. Yfirborðshæð þess sveiflast um 16,5 metra eftir árstímum.

Tenglar 
 NAT.IS - Þórisvatn
 Þórisvatn, Stærsta stöðuvatn á öræfunum

Stöðuvötn á Íslandi
Hálendi Íslands
Öskjuvatn

Öskjuvatn er næstdýpsta stöðuvatn Íslands en það er staðsett í Dyngjufjöllum í Ódáðahrauni í norðurhluta Vatnajökulsþjóðgarði. Það varð til við Öskjugos árið 1875 þegar landið seig og myndaði mikla gosöskju sem fylltist af vatni á fyrstu árunum eftir gosið. Vatnið var dýpsta stöðuvatn Íslands á árunum frá 1875-2009, 11 km² að stærð og 220 m á dýpt, en nýlegar mælingar hafa sýnt að Jökulsárlón er nú dýpsta vatn Íslands, um 280 m á dýpt.

Tilvísanir

Tenglar 
 „„Óeðlilegt ástand“ í Öskjuvatni“; grein af Dv.is 2012

Stöðuvötn á Íslandi
Hálendi Íslands
Dyngjufjöll
Vatnajökulsþjóðgarður
Júlíus Havsteen

Júlíus Havsteen (13. júlí 1886 – 31. júlí 1960) var lögreglustjóri á Siglufirði, en lengst af sýslumaður í Þingeyjarsýslu. Hann þýddi einnig Moby Dick eftir Herman Melville, en sú þýðing kom út árið 1970. 

Júlíus lauk stúdentsprófi í Reykjavík 1905 og embættisprófi í lögfræði við Kaupmannahafnarháskóla 1912. Sama ár, 12. júlí, kvæntist hann frændkonu sinni, Þórunni Jónsdóttur (10. ágúst 1888 - 28. mars 1939).  Júlíus var mikill áhugamaður um öflugri landhelgisgæslu og stækkun landhelgi Íslands. Mun þar að rekja rætur til viðureignar hans við erlenda yfirgangsmenn er hann var lögreglustjóri á Siglufirði á árunum 1914-1919. 

Júlíus Havsteen var var skipaður sýslumaður í Þingeyjarsýslu 27. september 1920. Tók við embætti þar 1. apríl 1921 og gegndi því til 1. júní 1956. 

Árið 1921 fluttust þau hjónin búferlum til Húsavíkur ásamt 6 börnum og aldurhniginni móður Júlíusar. Árið 1925 varð Júlíus formaður vatnsveitunefndar, þeirrar fyrstu er sveitastjórnin kaus. Júlíus vann ötullega að því að síldarverksmiðja var reist á Húsavík 1937-38. Hann varð einnig formaður hafnarnefndar árið 1933 og allt til þess er hann lét af störfum sem sýslumaður 1956. 

Júlíus varði um árabil tómstundum sínum til að þýða Moby Dick á íslensku og lauk verkinu nokkru fyrir andlát sitt.

Tenglar 
 Júlíus Havsteen, sýslumaður; grein í Morgunblaðinu 1986
 Moby Dick hjá Almenna bókafélaginu; grein í Morgunblaðinu 1970

Íslenskir þýðendur
Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi

Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi (18. febrúar 1886 – 31. október 1957) var skrifstofustjóri Alþingis í mörg ár og einn af helstu þýðendum á Íslandi á fyrri hluta 20. aldar. Hann er þekktastur fyrir þýðingar sínar á skáldsögum Knuts Hamsun. Halldór Laxness kallaði hann „doktor og meistara íslenskrar tungu“. Og hélt áfram: „Honum var léð slík list, að hann þurfti ekki á að halda nema hinum einföldustu og alþýðlegustu orðum til þess að mál hans yrði að dýrum skáldskap“. 

Jón lauk stúdentsprófi í Reykjavík 1906, stundaði síðan nám í norrænum fræðum við háskólann í Kaupmannahöfn, en hvarf brátt að öðrum störfum. Hann var ritari í skrifstofu stjórnarráðs Íslands í Kaupmannahöfn 1909-1912 og fulltrúi sýslumannsins í Árnessýslu 1912-1915. Á árinu 1916 gerðist hann starfsmaður í skrifstofu Alþingis og vann þar um 40 ára skeið, var skrifstofustjóri frá 1921, en lét af þeim störfum sökum aldurs á miðju ári 1956.

Tilvísanir

Tenglar 
 Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi; grein í Morgunblaðinu 1957

Íslenskir þýðendur
Skrifstofustjórar Alþingis
Jón Gíslason

Getur líka átt við Jón Gíslason, póstfulltrúa og fræðimann. 
Dr. Jón Gíslason (23. febrúar 1909 – 16. janúar 1980) var skólastjóri Verzlunarskóla Íslands og mikilsvirtur þýðandi. Hann þýddi t.d. nokkra af grísku harmleikjunum í óbundnu máli, s.s. Persa, Sjö gegn Þebu, Prómeþeif fjötraðan, Agamemnon, Dreypifórnfærendur og Refsinornir eftir Æskýlos, Ödípús konung, Ödípús í Kólonos og Antígónu eftir Sófókles og Medeu, Hippolýtos og Alkestis eftir Evripídes. Hann skrifaði einnig bók um gríska goðafræði sem nefndist Goðafræði Grikkja og Rómverja: forsögualdir, trúarbragðaþróun, guðir og hetjur og kom fyrst út árið 1944.

Tenglar 
 Dr. Jón Gíslason; minningargreinar í Morgunblaðinu 1980
 Evrípídes og Sófókles; grein í Morgunblaðinu 1975
Greinar eftir Jón Gíslason
 Synir Íslands, sækið fram!; grein í Morgunblaðinu 1979

Íslenskir fornfræðingar
Íslenskir þýðendur