alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sichuanpipar

Sichuanpipar eða aníspipar er krydd sem einnig þekkt sem kínverskur kóríander, kínapipar, rauður pipar, broddpipar, japanspipar og blómapipar. Þessi pipar sem er þurrkað fræ af runna af glóaldinætt er algengt krydd í matargerð í Kína, Tíbet, Nepal og Indlandi. Í Japan er lauf runnans notað ferskt bæði sem krydd og til skrauts. 

Sichuanpipar er unninn úr að minnsta kosti tveimur tegundum af jurtum af ættinni zanthoxylum svo sem Zanthoxylum simulans og Zanthoxylum bungeanum. Jurtir sem sichuanpipar er unninn úr eru ekki skyldar þeim jurtum sem venjulegur pipar og chilipipar er unninn úr. Piparbragðið er mildara og sichuanpiparilmur minnir á mandarínuhýði og einiber.

Krydd
Hettuapi

Hettuapinn (Cebus capucinus) er smár apaköttur sem má finna í Mið- og Suður-Ameríku, allt suður til Norður-Argentínu, sem og í Afríku.

Útlit
Hettuapar eru svartir og brúnir með hvítar axlir, andlit og bringu. Kollurinn er svo í sama lit og búkurinn. Þessir apar eru mjög smáir en þeir eru aðeins tæplega kílógramm að þyngd fullvaxnir. Þeir geta náð allt að 55 cm að lengd og getur rófan á þeim náð sömu lengd og búkurinn.

Hegðun
Lífið hjá hettuöpunum snýst einungis um að leita sér að mat. Þeir eyða öllum deginum í að finna mat og leggja sig einstaka sinnum yfir daginn. Á nóttunni sofa þeir svo í trjám til þess að forðast rándýr og aðrar hættur.

Mataræði
Hettuapar éta flest sem kjafti kemur. Blómhnappa, blaðsprota, ávexti, fuglsegg, lítil skriðdýr og jafnvel önnur spendýr eins og íkornaunga. Einnig éta hettuaparnir krabba og önnur skeldýr og nota steina til þess að brjóta skeljarnar á kröbbum og skeldýrum til þess að komast að kjötinu. Þetta fjölbreytta fæði alætunnar bendir til þess að meltingarfærin þoli sitt af hverju en er ekki endilega vísbending um mikla greind. En hettuapar hafa annan hæfileika sem bendir til virkrar heilastarfsemi og forvitni. Þeir geta fundið sér æti sem líklegt er að öðrum tegundum sjáist yfir. Þegar dýr gerir slíka uppgötvun verða félagarnir í hópnum þess fljótt áskynja. Þannig geta ýmsir hópar hettuapa haft sérstakar matarvenjur, ólíkar öðrum.

Líf hettuapanna
Kvenkyns hettuapar eignast afkvæmi annað hvert ár. Meðgangan tekur um 160 til 180 daga og eftir fæðingu hanga ungarnir á bringunni á móður sinni þangað til að þeir verða stærri. Það tekur kvenkyns hettuapa aðeins fjögur ár að verða fullþroska en átta ár fyrir karlkyns apana.
Hettuapar lifa aðeins í 15 til 25 ár í náttúrunni en geta náð allt að 45 ára aldri sem gæludýr og sýningardýr.

Gáfur

Hettuapar eru taldir gáfuðustu apar hins nýja heims. Þeir eru oft notaðir í tilraunastarfsemi og þess háttar. Hettuaparnir eru klókir og nýta sér verkfæri til að auðvelda líf sitt.

Tenglar

 Primate Info Net Cebus Factsheets

Apakettir
Tarantúlur

Tarantúlur (fræðiheiti: Theraphosidae) eru mjög stórar og oft hærðar köngulær. Flestar eru þær ekki hættulegar mönnum en samt sem áður nokkrar en aðrar það meinlausar að þær eru haldnar sem gæludýr. Í heiminum hafa yfir 900 tegundir verið greindar af Tarantúlum.

Orðsifjar 
Greina má orðið á Ítalíu þegar um 400 og merkir í raun Taranto-könguló, og var haft yfir köngurló (lycosa tarantula) sem ekki tilheirir hinni núvernandi (theraphosidae) ætt með þetta heiti. Við landafundina í Suður-Ameríku varð heitið notað yfir mun stærri og loðnari köngurlær sem þar finnast líkast til vegna þess að þær þánefndu tarantúlur voru einna stærstar köngurlóa á Ítalíu þá. Ennfremur er dans með heiti leitt af þessari köngurló því fáfróður almúginn hélt þessar köngurlær eitraðar og fólk færi í geðrænt ástand ef það yrði bitið og (og dansaði hinn djarfa dans) en í raun er bit frá þessum köngurlóm harla meinlaust og ekki til þess fallið að kalla fram mikil eitrunar-áhrif nema þá miskilinn ótta.

Heimkynni 
Tarantúlur af ýmsum tegundum búa meðal annars í suður- og vestur hluta Bandaríkjanna, Mið-Ameríku og Suður-Ameríku. Einnig í Afríku, stórum hluta Asíu og allri Ástralíu. Í Evrópu eru nokkrar tegundir, aðalega á Spáni, Portúgal, Tyrklandi, Ítalíu og Kýpur.

Útlit 

Tarantúlur eru með mjög mörg augu en ekki er vitað hvort þær sjái með þeim öllum eða vel með þeim. Þær er oftast mjög loðnar og hárin fremur stíf. Tarantúlur eru áttfættlur eins og aðrar köngulær. Þær eru oftast svartar og rauðar eða brúnar að lit og geta verið allt upp undir 5 cm langar. Kvendýrið getur átt allt frá 50 - 2000 egg í einu og eiga þær afkvæmi bara einu sinni síðan deyja þær.

Lifnaðarhættir 
Tarantúlur veiða minni dýr en þær sjálfar eins og skordýr, smávaxna froska og körtur, mýs og önnur lítil spendýr. Þær eru mjög góðar að veiða og veiða aðalega á nóttunni. Þær grafa sig fyrst í jörðina ekkert svo djúpt, síðan bíða þær eftir því að bráðin komi fyrir framan þær og stökkva á dýrið og bíta það. Þegar þær bíta þá sprauta þær eitri í leiðinni í dýrið sem þær eru að veiða. Þetta eitur er mjög hættulegt og hefur þannig áhrif að fyrst hægist á dýrinu og svo á endanum þá hætta líffærin að virka vegna þess að þetta hefur mjög sljógvandi áhrif á alla starfsemi líkamans, sérstaklega í svona litlu dýri.

Nokkrar staðreyndir um Tarantúlur 
 Kvenkyns Tarantúlur geta lifað upp í 30 ára.
 Lengsta tarantúla sem fundist hefur mældist 25,4 cm. 
 Tarantúlur eru mjög hæglátar og bíta sjaldan mannfólk.
 Tarantúlur framleiða silki.

Heimildir 
 http://www.visindavefur.is/svar.php?id=1693

Tenglar 

 Hvað getið þið sagt mér um Tarantúlur

Tarantúlur
Köngulær
Skalottlaukur

Skalottlaukur er afbrigði af matlauk. Hann myndar laukaknippi og liturinn er frá hvítu yfir í fjólublátt. Hann er mildur á bragðið. Áður fyrr var skalottlaukur flokkaður sem sérstök tegund: Allium ascalonicum.

Laukar
Hefð

Hefð er siðvenja sem er látin ganga frá einni kynslóð til annarrar. Yfirleitt hafa hefðir sérstaka táknræna merkingu í ákveðinni menningu og eiga rætar sínar að rekja til fortíðar. Víða teljast hátíðir og  viðhafnarbúningar til hefða, svo dæmi séu nefnd, en hugtakið á líka við um önnur fyrirbæri svo sem kveðjur og matargerð. Hefðir geta staðið yfir í árabil og þó að oft sé gert ráð fyrir að hefðir hafa fornan uppruna voru margar hefðir, hvort sem menningarlegar eða stjórnmálalegar, fundnar upp af ásettu ráði.

Hefðir eru mikilvægur þáttur í menningararfi margra hópa og þjóða. Margar hefðir eiga uppruna sinn í trúarbrögðum en í sumum tilfellum hefur trúarlegum tengslum verið gleymt. Í smærri samfélögum er hætta á að hefðir deyji út séu þær ekki bornar milli kynslóða. Hnattvæðing er oft talin stærsta hótun við hefðir í dag. Í gegnum söguna eru fjölmörg dæmi um tilraunir á að útrýma ákveðna menningu eða þjóð með því að banna minnihlutahópum að halda upp á hefðir sínar. Nú á dögum er víða reynt til að halda gömlum hefðum við þar sem þeim var áður hótað.

Hefðir standa í mótsetningu við markmið nútímahorfa, sérstaklega á sviði lista, þar sem listafólk hefur oft losnað við hefðbundnar aðferðir eða viðhorf í nefni nútímans. Ein afleiðing nútímahorfa er sú að nýjar hefðir skapast þar sem farið hefur verið frá þeim gömlu.

Tengt efni 
 Fastheldni
 Siður
 Þjóðfræði

Hefðir
Líberland

Líberland, opinbert heiti Free Republic of Liberland, (tékkneska: Svobodná republika Liberland) er sjálfskipað örríki sem gerir tilkall til landsvæðis á vesturbakka Dónár á landamærum Króatíu og Serbíu og hefur landfræðileg landamæri að Króatíu. 

Það var tékkneski anarkókapítalíski stjórnmálamaðurinn og aðgerðasinninn Vít Jedlička sem lýsti yfir sjálfstæði Líberlands 13. apríl 2015.

Á opinberri vefsíðu landsins segir að það hafi verið stofnað á þessum stað vegna langvinns ósættis Króatíu og Serbíu um landamæri svæðisins, en það er eitt af mörgum sem ekki hefur náðst sátt um milli ríkja fyrverandi Júgóslavíu eftir borgarastyrjöldina þar. Samt eru nokkur svæði sem hvorugt ríkið hefur gert tilkall til og er það svæði sem Líberland er stofnað á eitt þeirra og er það jafnframt stærst þeirra svæða.

Króatía og Serbía lokuðu landamærum sínum að Líberlandi í maí 2015 en Vít Jedlička hefur bent fólki á að notfæra sér að Dóná er alþjóðleg sigglingaleið til Svartahafs og því ætti öllum að vera frjálst að komast til landsins þá leiðina.

Ekkert land viðurkennir Líberland en stofnandi þess segir að það uppfylli öll skilyrði Montevídeósáttmálans um fullveldi ríkja. Eitt af yfirlýstum stefnumálum Líberlands er að vera skattaparadís í Evrópu líkt og Mónakó og Liechtenstein.

Stofnun ríkisins hlaut mjög mikla athygli strax í upphafi. Sem dæmi þá aðeins á fyrstu vikunni eftir að líst var yfir sjálfstæði skráðu sig og óskuðu eftir ríkisfangi 220 þúsund manns alstaðar af úr heiminum. Opinberi vefurinn var heimsóttur 1,2 miljón sinnum og 100 þúsund skráðu sig á Facebook-síðu þess.

Tilvísanir

Tenglar 
 Tugþúsundir vilja búa í Líberland (skoðað 19. maí 2015)
 Opinber vefur Líberlands

Sjálfskipuð örríki
Svartbaunasósa

Svartbaunasósa er gerð úr lítlum svörtum gerjuðum og söltuðum sojabaunum. Gerjaðar baunirnar eru  hafðar sem krydd í suðaustanverðri Asíu, einkum í Suður-Kína og notaðar til að gera svartbaunasósu. Gerjaðar svartbaunir eru elsta þekkta matvaran sem unnin er úr sojabaunum og hafa fundist í grafhýsum frá 165 fyrir Krist. Gerjað svartbaunamauk eða svartbaunasósa  douchi er gert úr gerjuðum svartbaunum (douchi), hvítlauk  og sojasósu. Þar notað til að gera mapu tofu og til að krydda með steikt grænmeti og sem krydd á fisk.

Sósur
XO sósa

XO sósa er krydduð sósa úr sjávardýrum. Hún kemur upphaflega frá Hong Kong og er algeng í Suður-Kína.

Sósur
Sesamolía

Sesamolía er matarolía unnin úr sesamfræjum. Hún er notuð í matargerð í Suður-Indlandi en einnig mikið notuð til að bragðbæta mat í kínverskri, japanskri, miðausturlanda, kóreskri og Suðaustur-Asískri matargerð. Olían er einnig notuð til lækninga og sem nuddolía.

Matarolía
Súrsæt sósa

Súrsæt sósa er sósa sem notuð er í matargerð og kom upprunalega frá Kína.

Sósur
Konungskóbra

Konungskóbra (fræðiheiti: Ophiophagus hannah) er kóbra og stærsta eiturslanga í heimi. Hún getur orðið allt að 6 metrum á lengd, vegið allt að 13 kílóum og lifað í um 20 ár.

Heimkynni 
Konungskóbran lifir helst í regnskógum eða á svæðum þar sem er skóglendi og mikið regn. Þær er aðallega að finna á sléttum í Indlandi, Suður-Kína og Suðaustur-Asíu. Kóbrurnar kunna vel við sig uppi í trjám en einnig í vatni og uppi á landi.

Útlit 
Húðin er annaðhvort ólífugræn, brún eða svört. Gul krossbönd koma niður líkamann. Maginn er rjómagulur og er sléttur og mjúkur. Karlkyns kóbran er gildari og stærri en kvenkyns kóbran.

Mataræði 
Konungskóbrurnar lifa aðallega á öðrum slöngum, bæði eitruðum og óeitruðum. Einnig éta þær eðlur, egg og minni spendýr.

Nokkrar staðreyndir um konungskóbruna 
 Konungskóbrurnar eru einu slöngurnar í heiminum sem búa til hreiður fyrir egg sín.
 Eitrið í kóbrunum hefur verið notað sem verkjalyf og lyf gegn liðagigt. 
 Með einu biti spýtir konungskóbran úr sér allt að 7 millilítrum af eitri sem getur drepið allt að 7 manns og jafnvel heilan fíl.
 Kóbrurnar lyfta sér upp og þenja út út hettuna sem þær eru með þegar þær eru í árásarham.
 Þær geta lyft upp allt að einum þriðja af líkamslengd sinni.

Tenglar 

 http://www.animalstown.com/animals/c/cobra/cobra.php
 http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/king-cobra/
 http://www.theanimalspot.com/kingcobra.htm

Slöngur
Kóbrur
Eiturslöngur
Eftirmarkaður

Eftirmarkaður er fjármálamarkaður þar sem verslað er með verðbréf sem þegar hafa verið gefin út og seld til upphaflegra kaupenda. Eftirmarkaður er aðgreindur frá frummarkaði (sem einnig er kallaður „frumsölumarkaður“) þar sem fyrsta útboð verðbréfa á sér stað (enska: inital public offering eða IPO). Á eftirmarkaði ganga ýmsar tegundir verðbréfa, sem þegar hafa verið gefin út, kaupum og sölu á milli fjárfesta, svo sem skuldabréf, hlutabréf og afleiður. Þá eru fjárfestar að kaupa verðbréf hver af öðrum, í stað þess að kaupa þau beint af útgefendum þeirra, eins og gert er á frummarkaði. Viðskipti á eftirmörkuðum fara gjarnan fram í kauphöllum.

Þar sem frjáls markaður er við lýði, er eftirmarkaður mikilvægur fyrir hagkvæma ráðstöfun fjármagns í hagkerfinu.

Saga eftirmarkaða 
Fyrsti skipulagði eftirmarkaðurinn fyrir skuldabréf, og þá sérstaklega ríkisskuldabréf, varð til í fjármálabyltingu Bretlands á fyrri hluta 18. aldar. Fyrr á öldum höfðu verðbréf ávallt verið frumstæð og óstöðluð. Í fjármálabyltingu Bretlands á 18. öld átti sér stað fyrsta kerfisbundna þróun verðbréfa í átt að meira greiðsluhæfi og skiptanleika, þar sem ríkið beitti sér fyrst fyrir því að öll verðbréf skyldu vera stöðluð og samræmd, en það var mikilvæg forsenda þess að skipulagður eftirmarkaður fyrir skuldabréf gat orðið til. Á þessum tíma varð einnig fyrst til skipulagður frummarkaður fyrir hlutabréf.

Fyrsti skipulagði eftirmarkaðurinn fyrir hlutabréf myndaðist hins vegar ekki fyrr en á síðari hluta 19. aldar, þegar síðari iðnbyltingin átti sér stað, og stór hlutafélög og fjölþjóðafyrirtæki urðu veigamikil í hagkerfunum á Vesturlöndum.

Skipulagður eftirmarkaður fyrir afleiður varð síðan ekki til fyrr en á síðari hluta 20. aldar, þegar tölvur og samskiptatækni fóru að umbylta fjármálum á heimsvísu. Tölvutækni var nauðsynleg til þess að sjá um þá flóknu útreikninga sem fylgja afleiðuviðskiptum, og á fullnægjandi hraða, sérstaklega þegar umfangsmikil viðskipti með afleiður fara fram á eftirmörkuðum.

Eftirmarkaður á Íslandi 
Ísland var lengi vel langt á eftir öðrum löndum hvað fjármálaviðskipti varðar. Það var ekki fyrr en með stofnun Kauphallar Íslands árið 1985, og síðan með EES-samningnum árið 1994, sem skipulagður eftirmarkaður fyrir verðbréf varð til á Íslandi. Í fyrstu fóru flest öll verðbréfaviðskipti fram á svokölluðum „búðarborðsmarkaði“ (enska: over-the-counter market, eða OTC), og það átti einnig við um viðskipti á frummarkaði. Við slíkar aðstæður þurfa einkaaðilar, sem standa í verðbréfaviðskiptum, að koma sér í beint samband sín á milli að eigin frumkvæði, í staðinn fyrir að viðskiptin fari fram á skipulögðum markaði, eins og í kauphöll. Líflegur eftirmarkaður varð því ekki til á Íslandi fyrr en á 10. áratugnum, en hann hafði orðið til áratugum áður, eða jafnvel öldum fyrr, í flestum öðrum iðnríkjum.

Tilvísanir

Heimildir 
 ACFE. (e.d.). Securities Fraud: Financial Markets and Investment Securities . Association of Certified Fraud Examiners. Skoðað þann 8. maí 2015.
 
 
 Hagfræðiorðasafn. (2010). 
 
 
 
  Cambridge University Press.

Tengt efni 
 Fjármálabyltingin
 Kauphöll
 Verðbréf

Fjármál
Viðskiptafræði
Serbókróatíska

Serbókróatíska er suðurslavneskt mál talað í Serbíu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Svartfjallalandi. Málið skiptist í fjórar aðalmállýskur sem eru gagnkvæmt skiljanlegar. Saman mynda mállýskurnar samfellu, en saga landanna þar sem málið er talað hefur leitt til fjölda svæðisbundinna mismuna. 

Hugtakið „serbókróatíska“ var notað meira í Júgóslavíu árin 1922–1941 og 1954–1991, þar sem hún var opinbert tungumál. Í dag er oft talað um mállýskur serbókróatísku eins og þær séu sér tungumál vegna þjóðernishyggju og stofnun nýrra þjóðríkja eftir að Júgóslavía liðaðist í sundur á 20.öldinni. En þau heita bosníska, serbneska, króatíska og svartfellska. Frá málvísindalegu sjónarhorni er litið á mállýskurnar sem eitt tungumál. 

Munurinn á mállýskum er ekki stór og hægt að tjá sig án misskilninga þó að tvær mismunandi mállýskur eða mál séu töluð. Auk þess eru mörkin milli málanna og mállýskanna á reiki og ráðast oft af hvernig viðkomandi málnotandi skilgreinir sig. Sem dæmi má nefna Bosníu Serba, sem kallar mál sitt serbnesku, Bosníu Króata sem kallar mál sitt króatísku, þrátt fyrir að þeir noti sömu mállyskuna og bosniskir múslimar sem kalla sitt mál bosnísku. Svartfellingar sem einhversskonar samheitir við serbnesk þjóðerni nota ennþá serbnesku þegar spurt er um tungumál. Mörkin á mállýskum geta svarað meira eða minna til ríkislandamæra eða þjóðlegra og trúarlegra hópa.

Málið er orðið fyrir áhrifum frá málum ríkjandi valdanna á svæðinu, t.d. eru fleiri orð af tyrkneskum uppruna í bosnísku, í  serbneskri mállýsku bæði tyrknesk og grískt orð og í króatískri fleiri þýsk orð. Ýmis stafróf hafa verið notuð til að skrifa tungumálið, meðal annars kirkjuslavneskt, latneskt, kýrillískt og arabískt. Reynt var að taka arabíska stafrófið í notkun þegar Tyrkir réðu yfir svæðinu, þá sérstaklega var reynt að búa til nýtt tungumál fyrir Bosníu múslíma til að aðgreina þeim frá Serbum og Króötum, en þó án árángurs. Latnesku og Kýrillísku stafrófin hafa verið mest áberandi hin síðari ár en bæði voru opinber í Júgóslavíu. 

Slavnesk tungumál
Gagnkvæmur skiljanleiki

Gagnkvæmur skiljanleiki er málvísindahugtak sem lýsir tengslum milli tveggja mállýska eða tungumála þar sem mælendur skyldra málafbrigða geta skilið hvorir aðra án sérstaks náms eða áreynslu. Gagnkvæmur skiljanleiki er einn þeirra þátta sem horft er til þegar tilraun er gerð á að greina á milli tungumála og mállýska, en félagsmálfræðilegir þættir eru líka teknir með í reikninginn. Danska, norska og sænska eru dæmi um tungumál sem eru gagnkvæmt skiljanleg.

Skiljanleiki milli mála getur verið mishverfur, það er að segja að mælendur annars tungumáls skilja meira af hinu málinu en mælendur hins málsins skilja af fyrsta málinu. Þegar skiljanleikinn er meira eða minna samhverfur telst hann „gagnkvæmur“. Gagnkvæmur skiljanleiki er til að mismunandi miklu leyti í skyldum eða landfræðilega nálægum málum heimsins. Saman geta þessi mál mynda samfellu.

Tengt efni 
 Mállýskusamfella
 Staðalmál

Málvísindi
Tungumál
Upplausn Júgóslavíu

Upplausn Júgóslavíu varð í kjölfar mikilla deilna og pólitísks umróts sem hófst í júní 1990. Afleiðing þessarar atburðarásar var sú að Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavíu (SS Júgóslavía) leystist upp.

SS Júgóslavía var ríki af fjölþjóðlegum og fjölmenningarlegum uppruna sem náði frá Mið-Evrópu suður um Balkanskaga. Á svæðinu höfðu lengi geisað deilur milli þjóða. Sex lýðveldi mynduðu ríkjasambandið og auk þeirra tvö sjálfsstjórnarhéruð sem lauslega gátu talist til þjóðríkja. Á tíunda áratugnum klofnaði ríkjasambandið í fjölda sjálfstæðra ríkja. Þessar átta pólitísku einingar urðu að sex ríkjum: Slóveníu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Makedóníu, Svartfjallalandi og Serbíu, ásamt tveimur sjálfsstjórnarhéruðum innan Serbíu: Kosóvó og Vojvodínu.

Deilur milli Bosníu, Króatíu og Serbíu um yfirráðarétt á löndum leiddu síðan til Júgóslavíustríðanna. 

Saga Júgóslavíu
Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía

Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía var Júgóslavíuríki sem var uppi frá stofnun sinni eftir seinni heimsstyrjöldina til upplausnar sinnar árið 1992 í Júgóslavíustríðunum. Það var sósíalískt ríki og sambandsland sem samanstóð af sex lýðveldum: Slóveníu, Króatíu, Bosníu og Hersegóvínu, Serbíu, Svartfjallalandi og Makedóníu. Auk þess tilheyrðu tvö sjálfsstjórnarhéruð ríkinu: Kosóvó og Vojvodína.

Saga Júgóslavíu
Fyrrum Evrópuríki
Marcus Licinius Crassus

Þessi grein á við þríveldismannin Marcus Licinius Crassus, fyrir aðra menn með sama nafni sjá aðgreiningarsíðu

Marucus Licinius Crassus (um 115 f.Kr. – 53 f.Kr.) var rómverskur stjórnmálamaður og hershöfðingi sem tók þátt í þeim miklu stjórnmála- og hernaðarátökum sem einkenndu síðustu áratugi rómverska lýðveldisins.

Crassus var stuðningsmaður Súllu í átökum Súllu gegn Gaiusi Maríusi. Crassus varð síðar gríðarlega efnaður á fasteignabraski og er talinn hafa verið ríkasti maðurinn í sögu Rómaveldis. Crassus átti stærstan þáttinn í að kveða niður þrælauppreisnina sem skylmingaþrællinn Spartacus leiddi, þó hann hafi á endanum þurft að deila heiðrinum með Pompeiusi. Frægt er hve miskunnarlaus Crassus var við uppreisnarmennina, en hann lét krossfesta um sex þúsund þræla að átökunum loknum.

Crassus var helsti bandamaður Júlíusar Caesars þegar sá síðarnefndi tók sín fyrstu skref í stjórnmálum Rómaborgar og var fjárhagslegur bakhjarl hans. Crassus og Pompeius voru alla tíð miklir keppinautar um völd og vegsemd en Caesar fékk þá til að sættast og slást í hóp með sér í stjórmálabandalag. Þetta óformlega bandalag, sem er nú þekkt sem fyrra þremenningabandalagið, var stofnað árið 60 f.Kr. og var upphaflega leynilegt en fljótlega duldist engum að þremenningarnir höfðu öll völd í heimsveldinu.

Orðstír Crassusar sem herstjórnanda féll í skuggann af glæstum ferlum Pompeiusar og Caesars og hann virðist hafa ætlað að rétta hlut sinn er hann hélt í herleiðangur til Parþíu. Herferðin mistókst hrapalega og endaði með ósigri Rómverja í orrustunni við Carrhae árið 53 f.Kr. Orrustan var einn versti ósigur Rómverja í sögu heimsveldisins og féllu tugir þúsunda hermanna. Crassus sjálfur var drepinn þegar hann reyndi að semja um vopnahlé. Sagan segir að sjóðheitu fljótandi gulli hafi verið hellt ofan í hálsinn á Crassusi og með því hafi Parþarnir verið að gera grín að peningagræðgi Crassusar. Með dauða Crassusar var úti um þremenningabandalagið og fljótlega hófst borgarastyrjöld milli Caesars og Pompeiusar.

Rómverskir herforingjar
Rómverskir stjórnmálamenn
Fjölnotendanetleikur

Fjölnotendanetleikur (oft skammstafað með MMO eða MMOG) er tölvuleikur þar sem margir notendur geta spilað leikinn samtímis þar sem þeir eru tengdir saman gegnum Internetið. Vanalega er í leiknum að minnsta kosti einn leikheimur (e. persistant world) sem breytist ekki. Í MMOG leikjum geta margir spilarar unnið saman og keppt við hvern annan. Slíkir leikir eru á ýmsum tækjum sem hægt er að nettengja svo sem borðtölvum, leikjatölvum, snjallsímum og öðrum fartækjum.

Tölvuleikir eftir tegund
Fjölnotendanetleikir
Glerungsvetur

Glerungsvetur (Rolluvetur eða Rollubani) var harður vetur um miðbik 17. aldar (1647-1648).

Eftir Glerungsvetur komu 25 góð ár, sum mjög góð, segir Þorvaldur Thoroddsen í Lýsingu Íslands. 

Harðindi á Íslandi á 17. öld
Veðurharðindi á Íslandi
1647
1648
Horners heilkenni

Horners heilkenni er sjúkdómur sem kemur fram þegar semjuítaugun til auga truflast.  Einkennin eru þröngt sjáaldur (miosis), sigið augnlok (ptosis) og truflun á starfsemi svitakirtla (anhydrosis). Horners heilkenni getur stafað af skemmdum miðlægt í taugakerfi vegna heilablæðinga eða æxlisvaxtar. Það getur líka stafað af taugaáverkum.

Heimild 
 Sæmundur J. Oddsson, Aðalbjörn Þorsteinsson, Tilfelli mánaðarins
Gaukalilja

Gaukalilja (fræðiheiti: Fritillaria pallidiflora)  er Asísk tegund blómstrandi plantna í liljuætt.

Útbreiðsla 
Útbreiðslusvæði hennar er Xinjiang, Kyrgyzstan og Kazakhstan. Vex upp að 1300-2500 metrum í fjallaskógum, gresjum og steppum.

Útlit 
Laukur egglaga með tveimur laukblöðum allt að 4 cm í ummál. Stöngull blágrádöggvaður, uppréttur og allt að 38 cm á hæð. Með stór endastæð gul lútandi blóm, oftast 2 - 10 saman með vægri fýlu. Blöðin stakstæð og lensulaga. Hún blómstrar í maí.

Notkun 
Nokkuð til í görðum á Íslandi, hefur reynst harðger, til dæmis í Lystigarði Akureyrar og Grasagarði Reykjavíkur, sáir sér þó nokkuð.

Tilvísanir

Tenglar

Pacific Bulb Society, Asian Fritillaria Three photos of several species including Fritillaria pallidiflora
Vasteplanten Kwekerij De Hessenhof, Fritillaria pallidiflora  photo of cultivated specimen in Netherlands

Liljuætt
Lundalilja

Fritillaria michailovskyi er tegund blómstrandi plantna í liljuætt, upprunnin úr fjallendi í norðvestur Tyrklandi. Hún er laukplanta sem verður 15-20 sm á hæð, með grágrænum lensulaga blöðum og lútandi klukkulaga blómum, brúnfjólublárra með gulum kanti á vorin.

Heimildir

Liljuætt
Þjóðarsáttin á Íslandi 1990

Þjóðarsáttin 1990. Hinn 2. febrúar 1990 voru kjarasamningar milli verkalýðshreyfingar, atvinnurekenda og ríkisins undirritaðir. Þessir samningar eru kenndir við þjóðarsátt og hafa fest sig í sessi sem efnahagslegt afrek. Með samningunum var klippt á áralangar víxlhækkanir launa og verðlags. Verðbólgudraugurinn var kveðinn niður og stöðugleiki komst á í efnahagsmálum.

Það sem gerði þjóðarsáttina einstaka var að aldrei áður höfðu jafnmargir ólíkir hagsmunaaðilar komið að kjarasamningagerð. Aldrei áður höfðu eins umfangsmiklar efnahagslegar forsendur legið til grundvallar kjarasamningum. Þar var m.a. að finna þau nýmæli að allir skyldu fá sömu kauphækkanir og að verðbólguspár yrðu lagðar til grundvallar kaupmáttarmarkmiðum. Hornsteinninn var stöðugt gengi sem kom í stað verðtryggingar í eldri kjarasamningum.

Þjóðarsáttin var helsta forsenda þeirra efnahagslegu breytinga sem stjórnvöld stóðu fyrir á tíunda áratugnum.

Tilvísanir

Íslensk stjórnmál
Íslenskt efnahagslíf