alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Filippía Kristjánsdóttir

Filippía Sigurlaug Kristjánsdóttir betur þekkt undir nafninu Hugrún skáldkona (fædd 3. október 1905 í Skriðu í Svarfaðardal, dáin 8. júní 1996 í Reykjavík) var íslenskur rithöfundur. Eftir Hugrúnu liggja að minnsta kosti 29 ritverk, mest ljóða- og barnabækur, en einnig nokkrar skáldsögur og minningarbrot úr bernsku.

Stór hluti af skáldsögum, frásögnum og ljóðum Hugrúnar eiga rætur sínar í Svarfaðardal og eitt af ljóðum hennar um dalinn, kvæðið Svarfaðardalur, hafa Svarfdælingar gert að héraðssöng sínum. Hugrún var á sínum tíma þekkt útvarpsrödd og las sjálf margar af sögum sínum, frásögnum og ljóðum í Ríkisútvarpið. 

Foreldrar Filippíu voru Kristján Tryggvi Sigurjónsson bóndi að Skriðu og Brautarhóli í Svarfaðardal og kona hans Kristín Sigfúsína Kristjánsdóttir. 

Filippía giftist Valdimar Jónssyni árið 1932, f. 4. mars 1900. Filippía og Valdimar eignuðust 3 börn, Ingveldi Guðrúnu, hjúkrunarfræðing, f. 28. sept. 1933. Kristján Eyfjörð, f. 27. febr. 1935, d. 1963 og Helga Þröst, lækni og prófessor, f. 16. sept. 1936, d. 2018 en hann var var um tíma ábúandi í Gröf í Svarfaðardal, sem er næsti bær við æskuheimili Filippíu á Brautarhóli. Fæðingarstaður Filippíu, Skriða, er í dag hluti af landi Grafar.

Ritverk 
 Mánaskin. 1941. (ljóðabók)
 Stjörnublik. 1942. (ljóðabók)
 Við sólarupprás. 1944. (smásögur)
 Hvað er á bak við fjallið? 1945. (barnabók)
 Hver gægist á glugga? 1947. (barnabók)
 Úlfhildur. -Akureyri, 1951. (skáldsaga)
 Vængjaþytur. -Rvík, 1949. (ljóðabók)
 Hvað viltu mér? -Akureyri, 1951. (barnabók)
 Hafdís og Heiðar. I. -Rvik, 1953. (barnabók)
 Ágúst í Ási. -Rvík, 1955. (skáldsaga)
 Hafdís og Heiðar. II. -Rvík, 1956. (barnabók)
 Stefnumót í stormi. -Rvik, 1958. (smásögur)
 Fuglar á flugi. -Rvík, 1958. (ljóðabók) 
 Fanney á Furuvöllum. -Rvík, 1961. (skáldsaga)
 Sagan af Snæfríði prinsessu og Gylfa gæsasmala. -Rvík, 1962. (barnabók)
 Dætur fjallkonunnar. -Rvík, 1963. (æviminningar Sigríðar Sveinsdóttur og Önnu Margrétar)
 Draumar og vitranir. -Rvík, 1965.
 Strokubörnin. -Rvík, 1966.  (barnabók)
 Perlubandið. -Rvík, 1967.
 Anna Dóra og Dengsi. 1970. (barnabók)
 Haustblóm. 1973. (ljóðabók)
 Draumurinn um ástina. 1975. (skáldsaga)
 Farinn vegur. -Rvík, 1975. (æviminningar Vigdísar Kristjánsdóttur og Gunnhildar Ryel)
 Strengjakliður. 1977. (ljóðabók)
 Skelfing er heimurinn skrýtinn. 1980.
 Ég læt það bara flakka. 1982. (æviminningar)
 Sögur íslenskra kvenna 1879-1960. 1993 (1987). (p. 667-672 ; 956-7 ; 975)
 Leyndarmálið í Engidal. 1987 (skáldsaga)

Íslenskir rithöfundar
Íslensk skáld
Dalvíkurbyggð

Íslenskar konur
Seljurót

Seljurót (eða sellerí) (fræðiheiti: Apium graveolens) er tvíær matjurt af sveipjurtaætt.  Einkum er átt við tvö afbrigði eftir því hvort sóst er eftir mat í stönglum (blaðselja) eða hnúð neðan moldar (hnúðselja). Einnig eru blöð og fræ plöntunnar nýtt sem krydd. 

Í hlýjum löndum vex seljurót villt, einkum i hálfrökum moldarjarðvegi. Seljurót hefur verið
ræktuð frá því í fornöld. Fyrst var seljurót eflaust hagnýtt villijurt og síðar smábætt með úrvali og kynbótum. Franskt skáld á níundu öld hælir seljurótinni sem lækningajurt. Mið-Evrópubúar voru farnir að rækta þessar jurtir á 16. og 17. öld. Seljurót er þurrefnisrik og nærandi, en óstöðug olía gefur hina sérkennilegu lykt sem og bragð. Sumir eta seljurót hráa i ýmis salöt o.fl. rétti eða rifna með osti.

Tengt efni 
 Blaðselja, einnig nefnd blaðsellerí
 Hnúðselja, einnig nefnd hnúðsellerí

Matjurtir
Krydd
Rótargrænmeti
Stefán Einarsson

Stefán Einarsson (9. júní 1897 – 9. apríl 1972) var íslenskur málfræðingur, sem var lengi prófessor við Johns Hopkins-háskóla í Baltimore í Bandaríkjunum.

Æviágrip  
Dr. Stefán Einarsson fæddist og ólst upp á Höskuldsstöðum í Breiðdal. Foreldrar hans voru Einar Gunnlaugsson (1851–1942), bóndi og póstafgreiðslumaður, og kona hans Margrét Jónsdóttir (1863–1923).  

Stefán fór fyrst í Gagnfræðaskólann á Akureyri, en varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1917. Fór síðan í Háskóla Íslands og lauk meistaraprófi í íslenskum fræðum 1923. Stefán lagði stund á hljóðfræði, fyrst í Helsinki 1924–25 og um tíma í Cambridge í Englandi, en doktorsprófi lauk hann í Ósló 1927. Doktorsritgerðin var um hljóðfræði íslenskrar tungu: Beiträge zur Phonetik der isländischen Sprache, Oslo 1927. 

Sama ár, 1927, fékk Stefán prófessorstöðu við Johns Hopkins-háskóla í Baltimore og starfaði þar uns hann lét af störfum fyrir aldurs sakir árið 1962. Vettvangur hans var aðallega við enskudeild skólans, sem kennari í norrænni og fornenskri málfræði, og frá 1945 í Norðurlandabókmenntum. Þegar Stefán lét af störfum fluttist hann til Íslands og bjó í Reykjavík til dauðadags, 9. apríl 1972. 

Stefán var afkastamikill fræðimaður, samanber ritaskrá hans. Hann gaf m.a. út, ásamt Jóni Helgasyni prentsmiðjustjóra, allmikið rit um æskustöðvarnar: Breiðdæla. Drög til sögu Breiðdals,  Reykjavík 1948. Þar eru tvær greinar eftir Stefán: „Landnáms- og byggðarsaga Breiðdals“ og „Breiðdælir fyrir vestan haf“, samtals um fjórðungur ritsins. Þá tók hann saman tvær af árbókum Ferðafélags Íslands: Austfirðir sunnan Gerpis (1955) og Austfirðir norðan Gerpis (1957). Meðal annarra verka hans má nefna:
 History of Icelandic Prose Writers 1800–1940, Ithaca 1948, 14+269 bls. — Islandica 32–33.
 Skáldaþing, Reykjavík 1948, 472 bls. — Greinasafn um íslensk skáld og rithöfunda.
 Íslensk bókmenntasaga 874–1960, Reykjavík 1961, 12+519 bls. 

Stefán var tvíkvæntur. Fyrri kona hans var Margarete Schwarzenburg (26. maí 1892 – 7. janúar 1953) frá Eistlandi, sagnfræðingur af þýskum ættum. Þeim varð ekki barna auðið. 

Síðari kona Stefáns (1954) var Ingibjörg Jónheiður Árnadóttir (1896–1980) frá Njarðvíkum. Hún átti fjögur börn af fyrra hjónabandi. 

Stefán var um árabil ræðismaður Íslands í Baltimore (frá 1942). Hann naut mikillar virðingar meðal fræðimanna og var heiðursfélagi í mörgum bókmennta- og vísindafélögum, var t.d. kjörinn í eitt virðulegasta vísindafélag Bandaríkjanna, The American Philosophical Society. Hann var sæmdur riddarakrossi Fálkaorðunnar 1939. 

Í Breiðdalssetri í gamla kaupfélaginu á Breiðdalsvík, er verið að koma upp minningarstofu um Stefán Einarsson – Stefánsstofu.

Tenglar 
 Stefán Einarsson, æviágrip 
 Stefán Einarsson, ritaskrá 

Íslenskir málfræðingar
Austfirðir
Margrét Valdimarsdóttir mikla

Margrét Valdimarsdóttir mikla (1353 – 28. október 1412) var drottning Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar og stofnandi Kalmarsambandsins, sem sameinaði Norðurlöndin. Í Danmörku er hún oft kölluð Margrét 1. til aðgreiningar frá núverandi drottningu en hún taldist aldrei eiginlegur þjóðhöfðingi þótt hún stýrði ríkjunum í raun um langt skeið og væri valdamesta kona Evrópu. Hún var stundum kölluð „Semíramis norðursins“.

Margrét var dóttir Valdimars 4. Danakonungs. Tíu ára að aldri var hún gift Hákoni 6. Noregskonungi, sem var rúmum 10 árum eldri. Árið 1370 eignuðust þau soninn Ólaf og þegar Valdimar konungur dó 1375 tókst Margréti að fá hann útnefndan konung þótt Valdimar hefði verið búinn að útnefna annan dótturson sinn, Albrekt 3. af Mecklenburg, sem hafði orðið konungur Svíþjóðar nokkrum árum áður, sem erfingja sinn. Hún stýrði sjálf ríkinu í nafni Ólafs og þegar Hákon lést 1380 og Ólafur varð konungur Noregs stýrði hún því ríki einnig. Ólafur dó 1387 og Margrét var þá kjörin ríkisstjóri Danmerkur og Noregs og 1388 einnig í Svíþjóð, þegar Svíar losuðu sig við hinn óvinsæla Albrekt, sem var tekinn höndum og hafður í haldi í sex ár.

Margrét valdi Bogislaw af Pommern, dótturson systur sinnar (systurson Albrekts) sem ríkiserfingja og tók hann í fóstur. Kallaðist hann Eiríkur eftir það. Næstu árin styrkti Margrét stöðu sína og tókst að draga úr völdum ríkisráða og aðalsmanna í ríkjunum þremur. Árið 1397 var efnt til sambandsfundar í Kalmar í Svíþjóð og þann 17. júní var Eiríkur kjörinn konungur Danmerkur, Svíþjóðar (ásamt Finnlandi) og Noregs (og þar með Íslands, Grænlands, Færeyja, Hjaltlands og Orkneyja). Margrét lét völdin formlega í hendur Eiríks árið 1401, þegar hann var 18 ára, en var þó enn virk á bak við tjöldin.

Margrét veiktist snögglega og dó 28. október 1412 um borð í skipi sínu í Flensborgarhöfn og er kista hennar í Hróarskeldudómkirkju.

Danakonungar
Noregskonungar
Svíakonungar
Tay Sachs-veiki

Tay Sachs veiki er víkjandi erfðagalli sem veldur skorti á ensíminu hexósaminídasa A sem aftur leiðir til uppsöfnunar á ganglíósíð fitusýruafleiðum í taugavef, einkum heila. Sjúkdómseinkennin byrja gjarnan að koma fram við um sex mánaða aldur og dregur veikin sjúklinginn oftast til dauða á innan við fjórum árum. Taugafrumur tútna út og fyllast af GM2 ganglíósíðum. Þá kemur fram vægðarlaus hrörnun andlegs og líkamlegs atgervis. Barnið verður blint, heyrnarlaust og hættir að geta kyngt, vöðvar byrja að rýrna og lömun byrjar að gera vart við sig. Sjúklingar með Tay-Sachs sjúkdóminn eru með kirsuberjarauðan blett aftast í auga þeirra. 

Það er einnig til miklu sjaldgæfari afbrigði af Tay Sachs, þar sem einkennin koma fram hjá sjúklingum á milli tuttugu og þrjátíu og fimm ára. Það þekkist af reikandi göngulagi og taugahrörnun. 

Sjúkdómurinn er tekur nafn af breska augnlækninum Warren Tay sem fyrstur lýsti rauða blettinum á sjónhimnu augans sem einmitt einkennir þennan sjúkdóm, árið 1881, og ameríska taugafræðingnum Bernard Sachs sem lýsti frumubreytingunum í Tay-Sachs sjúklingum og tók eftir aukinni tíðni sýkinga í Austur-evrópskum gyðingum árið 1887. Rannsóknir á þessum flokki sýndi fram á að Tay-Sachs framkallar þol gegn berklum.

Lífefnafræðileg orsök sjúkdómsins er skert starfsemi ensímsins hexósaminídasa A, en það hvatar niðurbrot GM2 ganglíósíða og er nauðsynlegt eðlilegri þroskun heilans. Það má því greina sjúkdóminn með einfaldri blóðprufu sem mælir virkni hexósaminídasa A. Erfðagallinn er víkjandi, þannig að báðir foreldrar þurfa að bera gallann til þess að afkvæmi geti fengið sjúkdóminn. 

Engin lækning er þekkt á Tay Sachs heilkenni enn sem komið er, en hægt er að hægja á framrás sjúkdómsins með lyfjagjöf. Börn sem haldin eru sjúkdómnum lifa þó ekki til nema fimm ára aldurs eða þar um bil. 

Meðal meðferðarúrræða sem reynd hafa verið má nefna ensímagjöf þar sem virkum hexósaminídasa A var sprautað í sjúklinga. Ensímið reyndist of stórt til að komast í gegnum blóðsíu heilans. Rannsóknarmenn reyndu líka að gefa sjúklingnum hexósaminídasa A í mænuvökvann sem flýtur um heilann en heilafrumurnar náðu ekki að taka upp svona stór ensími í nægum mæli. Rannsóknir hafa farið fram á mögulegri genalækningu, en þær hafa enn sem komið er ekki leitt til lækningar.
Forsenda

Forsenda er óbein ályktun sem er talin vera sönn í samræðum. Dæmi um forsendu væri t.d. „eiginmaður minn er grannur“ þar sem það er ályktað viðkomandi eigi eiginmann.

Heimildir 

Merkingarfræði
Lendarkoppar

Lendarkoppar (Venusarkoppar eða Sjafnarkoppar) eru spékoppar á mjóhrygg mannsins sem eru öllu algengari meðal kvenna en karla. Lendarkopparnir eru örlaga samhliða dældir upp yfir þjóskorunnni. Þeir eru frekar sjaldgæfir. 

Líffæri
Lýðheilsufræði

Lýðheilsufræði eru fræði sem fjalla um áhrifaþætti lýðheilsu, þ.e. þeirra vísinda, fræða og aðgerða sem miða að því að fyrirbyggja sjúkdóma, lengja líf og auka lífsgæði fólks. Lýðheilsufræðum er oft skipt í faraldsfræði, lífmælingar og heilbrigðisþjónustu. Rannsóknir á áhrifum umhverfis, samfélags, áhrifaþáttum heilsutengdrar hegðunar og atvinnuumhverfis eru mikilvægir undirþættir lýðheilsufræða. 

Háskólinn í Reykjavík var fyrstur íslenskra háskóla til að taka upp nám í Lýðheilsufræði. Í dag eru lýðheilsufræði kennd við þrjá íslenska háskóla.

Lýðheilsufræði
Heilbrigðisvísindi
Novotsjeboksarsk

Novotsjeboksarsk (rússneska: Новочебоксарск) er borg í Rússlandi þar sem búa 125.000 manns. Hún er í Tjúvasíafylki.

Borgir í Rússlandi
Ögvaldsnes

Ögvaldsnes (norska: Avaldsnes) er lítið byggðarlag á eynni Körmt (Karmøy) í Rogalandsfylki í Suðvestur-Noregi. Á Ögvaldsnesi var áður konungsgarður og hafði Haraldur hárfagri þar bú á 9. öld og er sagður hafa dvalið þar löngum þegar hann tók að eldast.

Ögvaldsnes kemur oft við sögur Noregskonunga. Ólafur Tryggvason lét reisa þar timburkirkju, en núverandi steinkirkju lét Hákon gamli byggja þar um 1250 og er hún ein stærsta norska steinkirkjan frá miðöldum. 

Á Ögvaldsnesi var gerð sætt í staðamálum síðari milli íslenskra höfðingja og Árna Þorlákssonar Skálholtsbiskups árið 1297 og lauk þar með langvinnum deilum.

Rogaland
Staðamál fyrri

Staðamál fyrri eru fyrri kaflinn af tveimur í staðamálum, deilumálum kirkjunnar og íslenskra höfðingja um yfirráð yfir stöðum, það er að segja jörðum þar sem höfðingjar bjuggu og höfðu reist kirkju og gáfu svo kirkjunni jörðina að hluta eða öllu leyti en bjuggu þar áfram, höfðu forræði yfir kirkjunni og fengu sinn hluta af tíundinni.

Þegar Þorlákur helgi Þórhallsson varð biskup í Skálholti 1178 hóf hann þegar árið eftir að krefjast forræðis yfir kirkjustöðum. Honum varð í upphafi nokkuð ágengt og sumir höfðingjar létu undan honum en Jón Loftsson í Odda stóð fastur á móti og tókst Þorláki aðeins að ná fáeinum stöðum undir forræði kirkjunnar. Eftir að hann lést varð hlé á staðamálum þar til Árni Þorláksson („Staða-Árni“) upphóf þau aftur seint á 13. öld.

Grundvöll fyrir kröfum Þorláks biskups er meðal annars að finna í samþykktum Annars Lateranþingsins, sem var haldið árið 1139. Þar segir í 10. grein: "Vér bönnum með postullegu valdi, að leikmenn leggi undir sig kirkjutíundir, sem kirkjulegar heimildir sýna, að nota eigi í trúarlegum tilgangi. Hvort sem þeir hafa þegið þær frá biskupum, konungum eða hverjum öðrum, skulu þeir vita, að þeir fremja glæpsamleg helgispjöll og eiga á hættu eilífa útskúfun, nema þeir skili þeim aftur til kirkjunnar. Vér skipum einnig svo fyrir, að hafi leikmenn eignarhald á kirkjum, skuli þeir annað hvort skila þeim í hendur biskupa eða eiga yfir höfði sér bannfæringu..." Kaþólska kirkjan telur þetta vera hið tíunda almenna kirkjuþing, en samþykktir þeirra eru álitnar ófrávíkjanlegar.

Eysteinn Erlendsson erkibiskup hafði komið fram í Noregi þeirri breytingu, að kirkjubændur gætu ekki talið sig eiga kirkjur á jörðum sínum eða ráða fyrir tekjum þeirra, en þeir fengu hins vegar umboð frá biskupi til að gera vanalegar ráðstafanir, eins og húsabætur, og tillögu máttu þeir gera til biskups um nýja presta. Þetta er ekki talið hafa breytt eins miklu í Noregi og íslenskir höfðingjar álitu það mundu breyta fyrir sig. En Eysteinn var á árunum 1180-1183 í útlegð, svo að Þorlákur gat lítinn stuðning fengið frá honum.

Tengt efni 
 Staðamál síðari

Tilvísanir 

Kirkjan á Íslandi
Saga Íslands
Lögréttumaður

Lögréttumaður var virðingarstaða í íslenska bændasamfélaginu frá lokum þjóðveldisaldar 1262 allt þar til Alþingi var lagt niður árið 1800. 

Lögrétta hafði verið til allt frá stofnun Alþingis og áttu goðar og ráðgjafar þeirra sæti í henni en þegar Íslendingar gengu Noregskonungi á hönd breyttist hlutverk lögréttunnar, hún hafði áfram takmarkað löggjafarvald en var þó fyrst og fremst dómstóll. Í stað goðanna komu lögréttumenn. Í lögréttu sátu hverju sinni 36 menn, þrír úr hverju þingi, og voru þeir valdir úr hópi 84 nefndarmanna, bænda sem sýslumenn tilnefndu til þingreiðar. Lögréttumenn voru jafnan úr röðum betri bænda í hverju héraði.

Alþingi
Saga Íslands
Sigurður Ingi Jóhannsson

Sigurður Ingi Jóhannsson (f. 20. apríl 1962) er samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Íslands og formaður Framsóknarflokksins. Hann er leiðtogi Framsóknarmanna í Suðurkjördæmi. Hann var forsætisráðherra Íslands frá 2016 til 2017.

Sigurður Ingi lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum að Laugarvatni árið 1982 og tók embættispróf í dýralækningum frá Konunglega dýralækna- og landbúnaðarháskólanum í Kaupmannahöfn. Hann fékk almennt dýralæknaleyfi í Danmörku 1989 og á Íslandi 1990.

Sigurður Ingi var varaformaður Framsóknarflokksins 2013-2016. Sigurður Ingi var landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra 2013-2016, umhverfisráðherra 2013-2014 og gegnd embætti forsætisráðherra frá apríl 2016, er hann tók við embættinu við afsögn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar eftir Wintris-málið svonefnda, eftir birtingu Panama-skjalanna fram yfir alþingiskosningar 2016 og baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt 30. október 2016 en gengdi embættinu til 11. janúar 2017. 

Sigurður Ingi var kjörinn formaður Framsóknarflokksins 2. október 2016 með 52,6% atkvæða í baráttunni um embættið við Sigmund Davíð.
      
Sigurður Ingi sat í þingmannanefnd sem fjallaði um skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis 2009-2010.

Ásakanir um kynþáttafordóma 
Á Búnaðarþingi 2022 lét Sigurður Ingi Jóhannsson falla ummæli um framkvæmdastjóra Bændasamtaka Íslands sem almennt voru talin byggja á fordómafullum hugmyndum um kynþætti. Sigurður Ingi Jóhannsson baðst afsökunar á ummælunum en neitaði þó að þau hafi byggt á fordómafullum hugmyndum um kynþætti.

Deilt var um hvort ummælin hefðu varðað við lög og Arndís Anna K. Gunnarsdóttir spurði Sigurð Inga Jóhannsson opinberlega hvort hann telji ummæli sín falla undir skilgreiningar laga um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna á 72. fundi Alþingis þann 29.4.2022. Sigurður Ingi Jóhannsson svaraði því ekki en sagði málið vega þungt á fjölskyldu sína og vini.

Tenglar 
 Æviágrip Alþingis
 Heimasíða Sigurðar Inga

Heimildir 

Íslenskir dýralæknar
Umhverfisráðherrar Íslands
Formenn Framsóknarflokksins
Forsætisráðherrar Íslands
Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu

Þingmenn Framsóknarflokksins
Samgönguráðherrar Íslands
Stúdentar úr Menntaskólanum á Laugarvatni
Varaformenn Framsóknarflokksins
Hljóðgervill

Hljóðgervill (stundum svuntuþeysari  í hálfkæringi) er rafhljóðfæri sem getur líkt eftir hljóðum hefðbundinna hljóðfæra, oftast með áslætti hljómborðs sem það er tengt við. 

Nýlegir hljóðgervlar geta oft og tíðum tengst tölvum og eru þeir mikilvægur hluti af hljóðgervlapoppi.

Tilvísanir 

Rafmagnshljóðfæri
Sítrónsýruhringur

Sítrónsýruhringur eða Krebs-hringur er lífefnafræðileg hvarfarás sem myndar ásamt sykurrofi og öndunarkeðju þungamiðju orkuefnaskipta í þeim lífverum sem nota súrefni til öndunar. Hringurinn er hluti af niðurbrotsferli næringarefna á borð við prótein, fitu og sykrur sem sundrað er skref fyrir skref þar til eftir standa koltvíoxíð og vatn og orkan sem bundin var í efnatengjum þeirra losuð og nýtt til að mynda efnasambandið ATP. Í heilkjarna frumum fer hringurinn fram í hvatberum. Hringurinn samanstendur af tíu efnahvörfum sem leidd voru út af þeim Albert Szent-Györgyi og Hans Krebs.

Heimildir 
 Gunnlaugur B. Ólafsson, Frá atómi að alheimi (Reykjavík, 2009).

Lífefnafræði
Páll Sölvason

Páll Sölvason (d. 1185) var prestur og goðorðsmaður í Reykholti í Borgarfirði á 12. öld og er þekktastur fyrir Deildartungumál, harðar deilur sem hann átti í við Hvamm-Sturlu.

Páll var óskilgetinn sonur Sölva Magnússonar, goðorðsmanns í Reykholti (d. 1129) og var auðugur og virtur. Deildartungumál stóðu um erfðir á eignum hjónanna Þórlaugar dóttur Páls og manns hennar, Þóris auðga Þorsteinssonar prests í Deildartungu. Þau höfðu eignast nokkur börn saman sem dóu öll og hét Þórlaug þá suðurgöngu. Þórir var tregur til en lét þó til leiðast en þau dóu bæði í ferðinni og einnig barn sem þau eignuðust í Noregi og skildu eftir þar. Páll taldi sig eiga allan arf eftir þau þar sem Þórir hefði andast fyrstur, sonur hans erft hann og síðan hefði hann dáið á undan Þórlaugu þannig að hún hefði átt allar eignirnar þegar hún dó. Sturla var á öðru máli og gætti þar hagsmuna Böðvars Þórissonar tengdaföður síns, sem einnig kallaði til arfs því að hann var skyldur Þóri.

Í þessari deilu gerðist það að Þorbjörg kona Páls, sem Sturlunga segir að hafi verið „grimmúðug í skapi“, óð að Sturlu með hníf og reyndi að stinga úr honum annað augað og kvaðst ætla að gera hann líkan þeim sem hann vildi líkastur vera, en það var Óðinn (sem var eineygður). Lagið geigaði og kom í kinnina. Páll prestur vildi þegar sættast og bæta fyrir frumhlaup konu sinnar en Sturla gerði lítið úr áverkanum og féllst Páll á að gefa eftir í erfðamálinu og láta Böðvar fá þriðjung eignanna en gefa Sturlu sjálfdæmi í hnífsstungumálinu. Þegar það var fengið kom annað hljóð í strokkinn hjá Sturlu og hann krafðist þess að fá tvö hundruð hundraða, sem var mikið fé. Undir þetta vildi Páll ekki gangast og leitaði til Jóns Loftssonar um liðsinni.

Á Alþingi varð úr að Jón var fenginn til að gera sætt á milli þeirra og úrskurðaði hann að Páll skyldi aðeins gjalda Sturlu þrjátíu hundruð en til að Sturlu yrði ekki minnkun af því að þurfa að láta í minni pokann bauð Jón honum að fóstra Snorra son hans og urðu því Deildartungumál til þess að Snorri Sturluson ólst upp í Odda.

Þorbjörg (d. 1181) kona Páls var Bjarnardóttir. Ætt hennar er óþekkt en hún var systir Auð-Helgu, konu Brands Sæmundssonar biskups. Börn þeirra auk Þórlaugar voru Arndís kona Guðmundar dýra, Brandur Pálsson prestur og Magnús Pálsson prestur og goðorðsmaður á Helgafelli og í Reykholti 1185-1206.

Páll Sölvason var einn af þremur mönnum, sem komu til álita í biskupskjöri árið 1174. Valið féll á  Þorlák Þórhallsson ábóta.

Heimildir 
 

12. öldin
Saga Íslands
Fjórðungsdómur

Fjórðungsdómur var dómstóll á Alþingi frá 965 til loka þjóðveldisaldar og störfuðu fjórir slíkir, einn fyrir hvern landsfjórðung, og var hver þeirra æðsti dómstóll í málum fjórðungsins. Þangað komu mál sem dæmd höfðu verið á vorþingum, sem voru lægsta dómsstigið. Rétt eftir árið 1000 var svo stofnaður fimmtardómur, sem var yfirréttur sem náði til landsins alls og mátti áfrýja þangað málum sem dæmd höfðu verið í fjórðungsdómi. 

Líklegt er talið að hver goði hafi tilnefnt einn mann í hvern fjórðungsdóm þannig að þar hafi setið 36 menn og urðu allir að vera sammála um niðurstöðu. Í fimmtardómi réð aftur á móti einfaldur meirihluti.

Um fimmtardóm segir Sigurður Nordal:

„Með setningu fimmtardóms var þróun hinnar íslenzku dómskipunar lokið, og hún hafði náð fullkomnun, sem einstæð var á þeim tímum. Mál gátu gengið í gegnum þrjú dómstig, vorþingsdóm, fórðungsdóm og fimmtardóm, og unnt var að fá hvert mál útkljáð með dómi, þótt ekki fengist einróma niðurstaða. Það sýndi vaxandi traust almennings á lögum og rétti, að menn skyldu sætta sig við það, eftir reynslu þriggja aldarfjórðunga, að hlíta meiri hluta dómi. Skömmu eftir að fimmtardómur var settur voru hólmgöngur úr lögum numdar sem réttarúrskurður. ... Hann var hvolfsteinn hins forna þjóðskipulags.”
[[Flokkur:þjóðveldisöld]
Íslensk réttarsaga
Vasilia

Vasilia er serbneskt kvenmannsnafn. Upprunið af gríska karlmannsnafninu Vasily og Basil og þýðir konungborinn eða konunglegur.

Dreifing á Íslandi 

 

Íslensk kvenmannsnöfn
Listasafnið á Akureyri

Listasafnið á Akureyri er stærsta safn sinnar tegundar á Íslandi utan höfuðborgarsvæðisins. Það opnaði 29.ágúst árið 1993 og þar hafa verk fjölda þekktra listamanna verið sýnd. Meðal þeirra eru Rembrandt, Louisa Matthíasdóttir, Erró og Henri Cartier-Bresson. Safnið er til húsa við Kaupvangsstræti 12 í Listagilinu á Akureyri.

Hugmyndin að stofnun listasafns á Akureyri kom upphaflega fram í grein Jónasar Jónssonar frá Hriflu í dagblaðinu Degi á Akureyri 15.maí 1960. Þrír áratugir liðu uns hugmyndin um Listasafnið á Akureyri komst aftur í umræðuna og varð hún loksins að veruleika á afmælisdegi Akureyrarbæjar þann 29.ágúst 1993. Listasafnið á Akureyri er til húsa þar sem áður var Mjólkursamlag KEA. 

Þórir Baldvinsson arkitekt hjá Sambandinu hannaði bygginguna sem er undir sterkum áhrifum frá Bauhaus-skólanum og hinni alþjóðlegu funkis hreyfingu. Byrjað var að reisa húsið árið 1937 og tveimur árum síðar hófst starfsemi mjólkurvinnslunnar þar, en því hlutverki gengdi húsið fram til 1980. Í lok síðari heimsstyrjaldar var bætt við geymslu fyrir osta og er það húsnæði nú vestursalur listasafnsins. Fyrsti forstöðumaður Listasafnsins var Haraldur Ingi Haraldsson og gengdi hann starfinu til 1.júní 1999, en Hannes Sigurðsson listfræðingur hefur verið forstöðumaður safnsins síðan þá. Erika Lind Isaksen er safnfulltrúi, en ásamt henni koma margir aðrir að starfseminni, uppsetningarmenn, yfirsetufólk, textasmiðir, hönnuðir og fjöldi annarra aðila.

Listasafnið á Akureyri hefur staðið að útgáfu bóka í tengslum við margar af sýningum safnsins.

Tenglar  
 Vefur Listasafnsins á Akureyri

Listasöfn á Íslandi
Söfn á Akureyri