alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sfinxinn í Gíza

Sfinxinn í Gíza er stytta af ljóni með mannshöfuð á Gizasléttunni í Egyptalandi á vesturbakka Nílar, nálægt Kaíró. Styttan er ein af þeim stærstu í heiminum, sem höggvin er úr heilli kalkklöpp, en hún er 73,5 m á breidd og 20 m á hæð. Egyptalandsfræðingar telja faraóinn Kafra hafa látið höggva hana út á 3. árþúsundi f.Kr. í Egyptalandi hinu forna, þ.e. um svipað leyti og Pýramídarnir miklu voru byggðir. 

Veðrun styttunnar bendir þó til að hún kunni að vera miklu eldri, jafnvel frá 10. árþúsundi f.Kr.

Nefið og skeggið 
Nefið á styttunni, sem er talið hafa verið um metri á breidd og um tveir metrar á lengd, vantar á andlitið og rannsóknir sýna að meitill var notaður til að höggva það af. 

Arabíski sagnfræðingurinn al-Maqrīzī, skrifaði á 15. öld að Súfí-múslimi sem hét Múhameð Sa'im al-Dahr hafi eyðilagt nefið. Al-Dahr varð var við að bændur voru að færa Sfinxinum fórnir í von um að auka uppskeru sína. Hann varð ósáttur við það og hjó nefið af Sfinxinum, en var síðar hengdur fyrir skemmdarverk. Al-Maqrīzī lýsir Sfinxinum jafnframt sem „Verndargrip Nílar“, þar sem heimamenn töldu að flóð Nílar væru honum að þakka.

Til er önnur saga sem segir að hermenn Napóleons hafi sprengt nefið af með fallbyssu, en aðrar sögur segja að breskir hermenn hafi verið að verki. Þessar sögur eru þó ósannar því teikningar af Sfinxinum sem Daninn Frederic Louis Norden teiknaði árið 1738 og birti árið 1757, sýna að nefið var þegar horfið löngu áður en Napóleon fæddist. 

Leifar af rauðum litarefnum eru sýnilegar á andliti Sfinxins. Einnig hafa leifar af gulum og bláum litarefnum fundist annars staðar á Sfinxinum, sem bendir til þess að hann hafi verið málaður í ýmsum litum. 

Auk nefsins er talið að skegg hafi einnig verið á styttunni, þótt því hafi verið bætt við seinna. Egypski fornleifafræðingurinn Vassil Dobrev hefur bent á að ef skeggið hefði verið á styttunni til að byrja með, hefði það skemmt hökuna þegar það datt af. Enginn sýnilegur skaði sé á hökunni sem styður kenninguna um að skeggið hafi verið síðari tíma viðbót.

Heimildir 
Valdimar Bersi Kristjánsson. "Af hverju vantar nefið á sfinxinn?" Vísindavefurinn, 20. júní 2006. Sótt 17. nóvember 2017. http://visindavefur.is/svar.php?id=6026 

Joshua J. Mark. "The Great Sphinx of Giza" Ancient History Encyclopedia", 26. október 2016. Sótt 15. nóvember 2017. https://www.ancient.eu/The_Great_Sphinx_of_Giza/

Allen Winston. "The Great Sphinx of Giza, an Introduction" Tour Egypt, 2013. Sótt 17 nóvember 2017. http://www.touregypt.net/featurestories/sphinx1.htm 
Egyptaland
Walvis Bay

Walvis Bay (afrikaans: Walvisbaai, þýska: Walfischbucht eða Walfischbai sem merkir „Hvalabugt“) er hafnarborg í Namibíu. Íbúafjöldi er 65 þúsund manns.

Borgir í Namibíu
Hafnarborgir í Afríku
Óbundið mál

Óbundið mál er texti sem er ekki í bundnu máli, það er að segja ekki undir neinum bragarhætti. Óbundið mál líkist mæltu máli mun meira en bundið mál.

Dæmi 
Eftirfarandi er dæmi um íslenskan texta í óbundnu máli:

Bókmenntir
Jarðgöng

Jarðgöng eru yfirleitt manngerður gangur sem liggur neðanjarðar. Göng eru oftast grafin til að auðvelda samgöngur milli staða. Jarðgöng eru yfirleitt hönnuð fyrir umferð gangandi vegfarenda, ökutækja (veggöng) og járnbrautarlesta (lestargöng).

Jarðgöng eru líka grafin til að veita vatni milli staða eins og við Kárahnjúkavirkjun þar sem valið var að grafa göng í stað skurða til að minnka umhverfisáhrif virkjunarinnar.

Tengt efni 
 Jarðgöng á Íslandi

Göng
I. M. Pei

Ieoh Ming Pei (貝聿銘) (26. apríl 1917 – 16. maí 2019), þekktastur sem I. M. Pei, er kínversk-bandarískur arkitekt sem er talinn einn af síðustu meisturum módernískrar byggingarlistar. Hann vinnur með abstrakt form gerð úr steini, steypu, gleri og stáli. Hann er höfundur Louvre-pýramídans í París. 

Kínverskir arkitektar
Bandarískir arkitektar
Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna

Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna er ein af sextán helstu stofnunum Sameinuðu þjóðanna (S.þ.), þar hafa öll aðildarríki jafnan rétt. Hlutverk allsherjarþingsins, sem er skilgreint í kafla fjögur í Stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna, er að: ákveða fjárútlát fyrir S.þ., kjósa hina tíu meðlimi Öryggisráðsins sem ekki hafa fastasæti, fara yfir skýrslur frá öðrum undirstofnunum S.þ. og samþykkja ályktanir.

Allsherjarþingið kemur saman einu sinni á ári. Þingið hefst þriðja þriðjudag í september og varir fram í desember. Sérstök þing er hægt að halda á öðrum tímum ársins og neyðarfundi eftir því sem þörf krefur. Þinginu stýrir forseti, sem kosinn er af aðildarríkjunum á ný á hverju ári, eða aðalritari S.þ.

Þegar kemur að þýðingarmiklum málum, það er málum sem varða: heimsfrið og öryggi, kosningu til öryggisráðsins, kosning meðlima í efnahags- og félagsmálaráðið, inntaka nýrra meðlima í S.þ, afnám til bráðabirgða á réttindum og sérréttindum, sem fylgja þátttöku, brottrekstur meðlima og mál varðandi fjárhagsáætlanir þarf ⅔ hluta atkvæða til samþykkis tillögu. Eins og áður hefur komið fram hefur hvert aðildarríki eitt atkvæði. Í öðrum málum nægir meirihluti.

Tenglar 

 Vefur Allsherjarþings S.þ.
 Kafli IV af Sáttmála Sameinuðu þjóðanna (á íslensku)

Aðalstofnanir Sameinuðu þjóðanna
Jangtse

Jangtse eða Bláá er lengsta fljót Asíu og þriðja lengsta fljót í heimi á eftir Nílarfljóti í Afríku og Amasónfljótinu í Suður-Ameríku. 
Fljótið er um 6300 km langt. Fljótið er stundum talið skipta Kína í norður- og suðurhluta.

Stærsta stífla veraldar, Þriggja gljúfra stíflan er í Jangtse fljótinu.

Fljót í Kína
Ganges

Ganges er stórfljót á Indlandi. Fljótið er 2510 km langt, það á upptök sín í Himalajafjöllum og rennur í Bengalflóa. Ganges er eitt helgasta fljót hindúa, sem trúa því að þeir geti hreinsað sig af syndum sínum með því að baða sig í fljótinu.

Tenglar 
 Borgin helga við Gangesfljót; grein í Morgunblaðinu 1952

Fljót í Indlandi
Laser

Um tegund rafsegulgeislunar, sjá leysi.

Laser er ein af vinsælustu kænum heims og er m.a. keppt á henni á Ólympíu­leikunum. Báturinn hentar ágætlega fyrir unglinga eftir að þeir eru orðnir of gamlir til að sigla Optimist-kænum, þá sérstaklega vegna þess að hægt er að setja á hann þrjú mismunandi segl allt eftir þyngd, aldri og getu þess sem siglir honum. Seglin þrjú eru standard-segl, radial-segl og 4,7-segl. Laser er líkt og Optimist aðeins með einu segli og aðeins ætlaður fyrir einn einstakling, en báturinn er um 4,21 m að lengd og vegur 60 kíló án seglabúnaðar. 

Laser varð Ólympíubátur fyrir Sumarleikana 1996. Upphaflega var aðeins keppt í karlaflokki en 2008 var keppt í kvennaflokki á laser með minni radial-seglum.

Á Íslandi hefur verið keppt í Laser-flokki í kænukeppnum frá árinu 1980. Hafsteinn Ægir Geirsson keppti í þessum flokki fyrir Íslands hönd á Sumarleikunum 2000 og 2004 og lenti þar í 42. og 40. sæti.

Seglskútugerðir
Kænur
Segull

Segull er hlutur með segulmagn, þ.e. sem myndar segulsvið. Segull hefur tvö skaut, norður- og suðurskaut, sem hafa þá eiginleika að ólík skaut tveggja segla dragast hvort að öðru, en eins skaut hrinda hvort öðru frá sér. Sísegull er hlutur úr segulmögnuðu efni, sem heldur segulmagni sínu lengi. Rafsegull er spanspóla, gjarnan með járnkjarna, sem myndar segulsvið þegar rafstraumur fer um hana. Rafsegulfræði fjallar um víxlverkun segulsviðs og rafsviðs. Styrkur seguls ræðst af styrk segulsviðsins, sem hann myndar, og er mældur með SI-mælieiningunni tesla.

Rafsegulfræði
Indus-fljót

Indusfljót er lengsta og mikilvægasta fljót í Pakistan. Upptök þess eru skammt frá Mansarovar-vatni á hásléttu Tíbets. Fljótið er 3180 km langt.

Fljót í Pakistan
Naguib Mahfouz

Naguib Mahfouz (11. desember 1911 í Kaíró í Egyptalandi – 30. ágúst 2006 í Kaíró í Egyptalandi) var egypskur rithöfundur sem hlaut Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1988. Mahfouz var undir miklum áhrifum frá Marcel Proust, Franz Kafka og James Joyce.

Mahfouz, Naguib
Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels
Omar Khayyam

Ghiyās od-Dīn Abul-Fatah Omār ibn Ibrāhīm Khayyām Nishābūrī (farsí: غیاث الدین ابو الفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری) eða Omar Khayyam (18. maí 1048 – 4. desember 1131) var persneskt skáld, stærðfræðingur, stjarnfræðingur og heimspekingur. Rubaiyat er þekkt safn ljóða eignuð Omari.

Tenglar 
 „Íslenskar útgáfur af verkum Omar Khayyam“; af Gegni.is

Khayyam, Omar
Sósíalistafélagið

Sósíalistafélagið er íslenskt félag sem var stofnað árið 1994, með það fyrir augum að safna þráðum íslensks sósíalisma að nýju eftir hrun Sovétríkjanna, og stofna nýjan íslenskan sósíalistaflokk. Það var virkt í nokkur ár, hélt m.a. „Rauðan fyrsta maí“ í samvinnu við fleiri félög að kvöldi 1. maí í nokkur ár og efndi einnig til funda um sósíalisma og fleiri málefni. Það er ennþá til, en hefur verið óvirkt í mörg ár. Formaður þess er Þorvaldur Þorvaldsson.

Tengill
 Heimasíða Sósíalistafélagsins  (hefur ekki verið uppfærð lengi)

Íslensk félagasamtök
Breska konungsveldið

Breska konungsveldið eða breska krúnan er stjórnkerfi þar sem konungur Bretlands er þjóðhöfðingi Bretlands og hjálenda þess. Samkvæmt breskri hefð er krúnan uppspretta framkvæmda-, dóms- og löggjafarvalds. Í reynd er krúnan háð lýðræðislega kjörnum fulltrúum á breska þinginu. Konungur Bretlands er líka höfuð ensku biskupakirkjunnar og þjóðhöfðingi í fimmtán ríkjum breska samveldisins.

 
Stjórn Bretlands
Breska samveldið
Mustafa Ahmed al-Hawsawi

Mustafa Ahmed al-Hawsawi (arabíska: مصطفى الحوساوي, f. 5. ágúst 1968) er meðlimur íslömsku hryðjuverkasamatakann al-Kaída og sá sem skipulagði og fjármagnaði hryðjuverkin 11. september 2001.

Al-Hawsawi var handtekinn í Pakistan 1. mars 2003 og sagður hafa verið fluttur í Bagram-herstöðina í Afganistan, en það hefur ekki fengist staðfest af yfirmönnum Bandaríkjahers. 

Al-Hawsawi var, ásamt Khalid Shaikh Mohammed, eitt þriggja vitna sem verjendur Zacarias Moussaoui óskuðu eftir til yfirheyrslu í réttarhöldunum yfir honum, en bandaríska alríkisstjórnin neitaði því með tilvísun til þjóðaröryggis. 

Sádi-arabískir hryðjuverkamenn
Al-Kaída
Khalid Sheikh Mohammed

Khalid Sheikh Mohammed (arabíska: خالد شيخ محمد; f. 1. mars 1964 eða 14. apríl 1965) er fangi Bandaríkjanna vegna gruns um aðild að hryðjuverkunum 11. september 2001. Hann var ákærður 11. febrúar 2008 fyrir stríðsglæpi og fjöldamorð. Hann var meðlimur í íslömsku hryðjuverkasamtökunum Al-Kaída og er í skýrslu 11. september-nefndarinnar sagður vera „aðalskipuleggjandi árásanna 11. september“. 

Hann var handtekinn í Rawalpindi í Pakistan 1. mars 2003. Réttarhöld yfir honum hófust árið 2021.

Tilvísanir

Kúveiskir hryðjuverkamenn
Al-Kaída
Alþjóðasamband um jarðmælingar og jarðeðlisfræði

Alþjóðasamband um jarðmælingar og jarðeðlisfræði, eða IUGG – (International Union of Geodesy and Geophysics) – er sjálfstætt samband vísindasamtaka sem helga sig (eðlisfræðilegum) rannsóknum á jörðinni og nánasta umhverfi hennar, og leitast við að nýta þá þekkingu sem aflast í þágu mannlegs samfélags. Sambandið var stofnað árið 1919.  Meðal verkefna sem sambandið fæst við eru náttúruauðlindir í jarðskorpunni, umhverfisvernd og hvernig draga má úr áhrifum náttúruhamfara. 

Með tilkomu geimferða hefur sambandið farið að sinna samanburðarrannsóknum á tunglinu og reikistjörnunum.

Rúmlega 100 lönd og um 60 alþjóðasamtök eru aðilar að sambandinu eða dóttursamtökum þess. Á fjögurra ára fresti efnir sambandið til 5-10.000 manna 'allsherjarþings', sem stendur í hálfan mánuð. Þar er fundað um einstök fagsvið og kosið í ráð, sem fer með æðstu stjórn sambandsins á milli þinga. Í ráðinu eru 1-3 fulltrúar frá hverju aðildarlandi. Fulltrúi Íslands, frá 2007, er Árni Snorrason, þá forstöðumaður Vatnamælinga Orkustofnunar, nú forstjóri Veðurstofu Íslands. Forseti sambandsins, frá 2007, er Tom Beer frá Ástralíu.

Innan sambandsins eru átta alþjóðasamtök:
 Alþjóðasamtök um jarðmælingar, eða IAG – (International Association of Geodesy).

 Alþjóðasamtök um jarðsegulmagn og heiðhvolfsvísindi, eða IAGA – (International Association of Geomagnetism and Aeronomy).

 Alþjóðasamtök um veðurfræði og rannsóknir á lofthjúpi jarðar, eða IAMAS – (International Association of Meteorology and Atmospheric Sciences).

 Alþjóðasamtök um rannsóknir á vatnafari jarðar, eða IAHS – (International Association of Hydrological Sciences).

 Alþjóðasamtök um ís- og jöklarannsóknir, eða IACS – (International Association for the Cryospheric Sciences).

 Alþjóðasamtök um eðlisfræði úthafanna, eða IAPSO – (International Association for the Physical Sciences of the Oceans).

 Alþjóðasamtök um jarðskjálftafræði og eðlisfræði innviða jarðar, eða IASPEI – (International Association of Seismology and Physics of the Earth's Interior).

 Alþjóðasamtök um eldfjallafræði og efnafræði innri hluta jarðar, eða IAVCEI –  (International Association of Volcanology and Chemistry of the Earth's Interior).

Innan sambandsins eru einnig þrjár fagnefndir:
 Nefnd um jarðeðlisfræðilega áhættu og varanleika umhverfisins, eða GeoRisk –  (Commission on Geophysical Risk and Sustainability).

 Nefnd um stærðfræðilega jarðeðlisfræði, eða CMG –  (Commission on Mathematical Geophysics).

 Nefnd um rannsóknir á jarðdjúpunum, eða SEDI –  (Committee on the Study of Earth's Deep Interior).

Tenglar 
IUGG Vefsíða IUGG.

Jarðfræði
Vísindafélög
Garðahlynur

Garðahlynur (fræðiheiti: Acer pseudoplatanus) er stórvaxið lauftré af ættkvísl Hlyna (Acer) . Hann getur náð 30 til 40 metra hæð og orðið 500 ára.

Lýsing 
Garðahlynur kýs rakan, frjósaman og kalkríkan jarðveg en rótarkerfi hans er djúpstætt og næringarfrekt. Hann kýs sólríka og skjólgóða staði en getur þó komist á legg í hálfskugga. Hann er viðkvæmur gagnvart haustkali og vex best þar sem haust eru löng og mild. Hann verður salt- og vindþolinn með aldrinum auk þess sem hann þolir mengun allvel og því algengt götutré og prýði í stórborgum.

Laufblöðin eru stór, dökkgræn  með rauðan blaðstilk. Þau eru fimmsepótt á hjartalaga grunni og alls um 8 til 15 sentímetra á lengd og breidd. Haustlitur trésins er gulur til appelsínugulur þó rauð blöð sjáist inn á milli.

Tréð blómstrar fyrir laufgun og eru blómin 8 til 10 sm langir klasar sem hanga niður. Þau eru gulgræn á lit. Garðahlynur setur fræ um 6 mánuðum eftir frjóvgun. Fræin eru tvö og tvö saman, umlukin hnot. Vængirnir mynda 60 til 90° horn og eru 1 til 3 sm á lengd.

Útbreiðsla 
Hann vex víða í fjalllendi í mið- og suður-Evrópu.

Notkun 
Í heimkynnum sínum sáir garðahlynur sér sjálfur og getur sprottið á ótrúlegustu stöðum, t.d. í þakrennum. Honum er fjölgað með fræjum en ræktunarafbrigði eru einnig grædd á önnur tré. Tréð er nýtt sem timburtré t.d. á Nýja-Sjálandi og Norður-Ameríku og er viðurinn nýttur til hljóðfæragerðar (sérstaklega í fiðlur), sem parket og í húsgögn. Þá er það talið illgresi í sumum hlutum Ástralíu.

Á Íslandi 
Garðahlynur hefur vaxið í görðum í Reykjavík síðan 1886-1888 (Laufásvegi 5) og myndar víða
krónumikil garðtré. Hann er löngu farinn að sá sér út í görðum. Notkun í skógrækt er takmörkuð. Hann hefur verið valinn tré ársins af Skógræktarfélagi Íslands á Bíldudal, Borgarfirði og Í Reykjavík.

Tegundinni hættir við haustkali fyrstu 10-20 árin.

Ræktunarafbrigði 
 A. pseudoplantanus f. Purpurescens - afbrigði sem hefur rauð blöð
 A. pseudoplantanus f. Erythrocarpum - hefur rauðar hnetur
 A. pseudoplantanus f. Purpureum - neðra borð laufblaða er dökkfjólublátt
 A. pseudoplantanus f. Brilliantissium - ung blöð eru laxableik

Myndir

Tenglar
Tré janúarmánaðar - Heiðmörk.is

Neðanmálsgreinar

Heimildir 
 
 Garðahlynur - Lystigarður Akureyrar

Hlynir
Endurskoðunarstefna

Endurskoðunarstefna í sagnfræði telur ríkjandi söguskoðun ranga og vill skoða og túlka söguna upp á nýtt til að leiðrétta skekkjuna.

Heimild
 bloggfærlsa Stefáns Pálssonar, sagnfræðings 

Sagnfræði
Stefan Zweig

Stefan Zweig (28. nóvember 1881 í Vín, Austurríki - 22. febrúar 1942 í Petrópolis, Brasilía) var austurrískur rithöfundur. Hann er einna þekktastur á Íslandi fyrir smásöguna Manntafl og sjálfsævisöguna Veröld sem var (Die Welt von gestern).

Tenglar 
 Stefan Zweig
 Heimkynni mitt, Evrópa, hefur tortímt sjálfri sér; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1991

Zweig, Stefan
Dauðsföll af völdum sjálfsmorða
Brigham Young

Brigham Young (fæddist 1. júní 1801 í Vermont í Bandaríkjunum, dó 29. ágúst 1877 í Salt Lake City í Utah) var annar spámaður og leiðtogi Kirkju Jesú Krists hinna síðari daga heilögu, sem þekktari eru sem mormónar. Young stofnaði borgina Salt Lake City og fjölda annarra bæja í Utah-fylki og öðrum fylkjum þar í kring. Hann hefur oft verið nefndur "hinn ameríski Móses" eða "mormóna Móses" vegna hlutverks síns í landnámi mormóna á svæði í Mexíkó sem seinna varð bandarískt og síðar fylkið Utah.

Young fæddist í fátækri bóndafjölskyldu í Vermont-fylki og vann sem ungur maður sem smiður. Hann varð meþódisti 1824 en snérist til mormónatrúar 1830 þegar hann hafði lesið hina nýútkomnu Mormónsbók. Hann var skírður mormóni 1832 og hélt þá til Kanada sem trúboði. Þegar fyrsta kona hans lést 1834 settist hann að í mormónanýlendunni í Kirtland í Ohio.

Young var heittrúaður og virkur í hinni nýju trú. Hann var gerður að postula og varð einn af quorum, Tólfpostulasveitinni (sem stjórna kirkjunni) 1835. Hann fór sem trúboði til Englands á árunum 1840 til 1841 og í kjölfar þess flutti fjölmennur hópur sem hafði kynnst trúnni í gegnum Young til Bandaríkjanna. 

Eftir að Joseph Smith, fyrsti spámaður og stofnandi kirkjunnar, hafði verið myrtur 1844 tók Young við forystu safnaðarins. Mormónar urðu fyrir miklum ofsóknum á þessum tíma og það varð til þess að þeir komust a þeirri niðurstöðu að þeim væri ólíft í austurhluta Bandaríkjanna. Brigham Young fékk þá vitrun um að fyrirheitna landið væri að finna inn í því svæði sem þá var í norðurhluta Mexíkó. Eftir mikla erfiðleikaferð komu fyrstu mormónalandnemarnir á áfangastað í Salt Lake dalnum 24. júlí 1847 og höfðu þá verið á ferð frá apríl 1846. 

Bandaríkin lögðu undir sig norðurhluta Mexíkó 1848 og þar með það svæði þar sem mormónar höfðu sest að. Young óskaði eftir því við bandarísk yfirvöld að það yrði gert að sjálfstæðu fylki sem kallað yrði Deseret. Það var þó ekki úr en hins vegar var stofnað Yfirráðasvæðið Utah (Utah Territory) og Young var gerður svæðisstjóri og hafði hann með því bæði andleg og veraldleg völd á svæðinu. Rúmlega 100 000 mormónar fluttu á svæðið fram að andláti Young 1877, meðal annars nokkur hundruð íslendingar. Hundruð bæjarsamfélög uxu upp, til dæmis Spanish Fork, fyrsta nýlenda íslendinga í Ameríku. 

Brigham Young lifði í fjölkvæni, hann var kvæntur 51 konu og átti 56 börn með 16 af þeim.

Heimildir 
 By the Hand of Mormon: The American Scripture that Launched a New World Religion, Terryl L. Givens, Oxford University Press, 2002. ASIN: B000WD16NA
 Shipps, Jan (1987-01-01). Mormonism: The Story of a New Religious Tradition. University of Illinois Press. ISBN 0252014170. 
 Williams, Drew (2003-06-03). The Complete Idiot's Guide to Understanding Mormonism. Alpha. ISBN 0028644913.

Ítarefni 

Biography from Brigham Young University 
Grampa Bill's G.A. Pages: Brigham Young 
The Brigham Young period of polygamy 
Short biography of Young from Architect of the Capitol
PBS profile
Brigham Young's Wives and His Divorce From Ann Eliza Webb

Fylkisstjórar Utah
Young, Brigham
Jean Anthelme Brillat-Savarin

Jean Anthelme Brillat-Savarin (1. apríl 1755 – 2. febrúar 1826) var franskur lögfræðingur og stjórnmálamaður sem er þó þekktastur sem lífsnautnamaður og matmaður.

Ævi
Brillat-Savarin fæddist inn í lögfræðingafjölskyldu í bænum Belley í Ain þar sem áin Rhône skildi milli Frakklands og Savoja. Hann lærði lögfræði, efnafræði og læknisfræði í Dijon og gerðist eftir það lögmaður í heimabæ sínum. Þegar Franska byltingin hófst árið 1789 var hann sendur sem fulltrúi á franska stéttaþingið sem fljótlega breyttist í franska stjórnlagaþingið þar sem hann aflaði sér nokkurrar frægðar, aðallega fyrir ræðu til varnar dauðarefsingu.

Útlegð
Þegar stjórnlagaþingið var leyst upp sneri hann aftur heim og hélt áfram lögmannsstörfum. Þegar ógnarstjórnin hófst var lausnargjald sett til höfuðs honum þar sem hann var gírondíni og hann leitaði hælis í Sviss sem pólitískur flóttamaður. Síðar flutti hann til Hollands og enn síðar til nýstofnaðra Bandaríkjanna. Þar dvaldi hann í þrjú ár í Boston, New York, Philadelphiu og Hartford og lifði á frönskukennslu og fiðlukennslu. Um tíma var hann fyrsta fiðla í Park Theatre í New York-borg.

Dómarastörf í Frakklandi
Hann sneri aftur til Frakklands 1797 á tímum stjórnarnefndarinnar til að gerast ritari hershöfðingjans Charles Pierre François Augereau í Rínarhernum en fékk skyndilega stöðu sem dómari við hæstarétt. Hann gegndi þeirri stöðu til dauðadags. Hann tók síðara ættarnafn sitt upp eftir frænku sinni sem hét Savarin þegar hún arfleiddi hann að öllum auðæfum sínum með því skilyrði að hann tæki upp nafn hennar. Hann giftist aldrei.

Ritverk
Brillat-Savarin gaf út nokkur rit um lögfræði og hagfræði en frægasta rit hans er Physiologie du goût („Eðli bragðsins“) sem kom út 1825, aðeins tveimur mánuðum fyrir lát hans. Fullur titill er Physiologie du Goût, ou Méditations de Gastronomie Transcendante; ouvrage théorique, historique et à l'ordre du jour, dédié aux Gastronomes parisiens, par un Professeur, membre de plusieurs sociétés littéraires et savantes.

Tenglar
 Physiologie du goût  (PDF) - Myndskreytta útgáfan frá 1848.

Franskir matarhöfundar
Frönsk matargerð
Michael Collins (byltingarleiðtogi)

Michael John („Mick“) Collins (16. október 1890 – 22. ágúst 1922)  (Mícheál Seán Ó Coileáin) var írskur byltingarleiðtogi og stjórnmálamaður sem lék lykilhlutverk í sjálfstæðisbaráttu Írlands. Hann stjórnaði leyniþjónustu írska lýðveldishersins og átti stóran þátt í því að semja við bresku ríkisstjórnina fyrir hönd Íra um ensk-írska sáttmálann sem umboðsmaður heimastjórnar Írlands. Eftir gerð sáttmálans varð hann bæði formaður bráðabirgðastjórnar írska fríríkisins og yfirhershöfðingi írska hersins. Collins var skotinn til bana í umsátri í Béal nam Bláth í Cork á Írlandi í ágúst 1922 í írsku borgarastyrjöldinni. Hann var 32 ára að aldri.

Heimildir

Tenglar
 Michael Collins Centre 
 Collins 22 Society

Collins, Michael
Írskir byltingarmenn