alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
1446

Árið 1446 (MCDXLVI í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Einar Þorleifsson varð hirðstjóri norðan lands og vestan.
 10. maí - Einar Þorleifsson dæmdi mág sinn, Guðmund ríka Arason á Reykhólum útlægan og allar eignir hans undir konung á Sveinsstaðaþingi.
 Ágúst - Kristófer af Bæjaralandi og Eiríkur af Pommern gerðu með sér vopnahlé í eitt ár.

Fædd

Dáin
 Þorvarður Loftsson á Möðruvöllum (f. um 1410).
 (líklega) Ormur Loftsson hirðstjóri (f. um 1400).

Erlendis 
 Mehmet 2., soldánn Ottómanaveldisins, neyddur til að segja af sér og tók faðir hans, Murad 2., við völdum. Mehmet tók þó aftur við 1451 eftir lát föður sins.

Fædd
 3. maí - Margrét af York, þriðja kona Karls djarfa Búrgundarhertoga (d. 1503).
 Pietro Perugino, ítalskur listmálari (d. 1524).

Dáin
 28. desember - Klemens VIII mótpáfi (f. um 1370).
 Filippo Brunelleschi, ítalskur arkitekt (f. 1377).

1446
1441-1450
1415

Árið 1415 (MCDXV í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Árni Ólafsson Skálholtsbiskup kom til landsins á eigin skipi og tók við biskupsembættinu og hirðstjórn, en Björn Jórsalafari hafði gegnt hirðstjóraembættinu í umboði Árna frá 1413.
 Fyrsta þorskastríðið hefst með því að Eiríkur af Pommern bannar öllum útlendingum siglingar til Íslands, sem hefur raunar engin eða öfug áhrif.
 Enska öldin í sögu Íslendinga talin hefjast.
 Vigfús Ívarsson sigldi til Englands frá Hafnarfirði og hafði með sér 60 lestir skreiðar og mikla fjármuni aðra. Hann heimsótti gröf hins helga Tómasar Becket í Kantaraborg og gaf þar mikla peninga til bænahalds fyrir sér, konu sinni og börnum.
 Sex erlend skip lágu á Hafnarfirði og hafði eitt þeirra rænt skreið í Vestmannaeyjum og á Rosmhvalanesi, að því er segir í Lögmannsannál.

Fædd

Dáin
 Björn Einarsson Jórsalafari. Hann er sagður hafa andast í Hvalfirði.

Erlendis 
 4. júlí - Gregoríus XII páfi sagði af sér á kirkjuþinginu í Konstans. Kirkjuþingið hafði samþykkt að allir páfarnir þrír, Gregoríus og mótpáfarnir Jóhannes XXIII og Benedikt XIII, skyldu segja af sér svo að unnt yrði að sameina kirkjuna að nýju. Gregoríus varð við því en hinir ekki og var Jóhannes fangelsaður en Benedikt bannfærður og afsettur 1517. Þar með lauk sundrungu kaþólsku kirkjunnar, sem staðið hafði frá 1378.
 6. júlí - Jan Hus (Jóhann Húss), tékkneskur siðbótarmaður, var dæmdur fyrir villutrú á kirkjuþinginu í Konstans og brenndur á báli sama dag. Hann hafði verið kallaður til Konstans til að gera grein fyrir kenningum sínum en gafst ekki tækifæri til þess því hann var fljótlega handtekinn og fékk ekki að verja sig fyrir réttinum.
 25. október - Englendingar sigruðu Frakka í orrustunni við Agincourt og hefur sá sigur að miklu leyti verið þakkaður bogaskyttum Englendinga.

Fædd
 3. maí - Cecily Neville, móðir Englandskonunganna Játvarðar 4. og Ríkharðar 3. (d. 1495).
 21. september - Friðrik 3., keisari hins Heilaga rómverska ríkis (d. 1493).

Dáin
 6. júlí - Jan Hus, tékkneskur siðbótamaður, (f. 1369).
 19. júlí - Filippa af Lancaster, Portúgalsdrottning, kona Jóhanns 1. (f. 1359).

1415
1411-1420
1417

Árið 1417 (MCDXVII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Árni Ólafsson Skálholtsbiskup lét gera silfurbolla sem vó 11 merkur og var kallaður Gestumblíður.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 27. júlí - Kirkjuþingið í Konstans setti mótpáfann Benedikt XIII af.
 11. ágúst - Hinrik 5. Englandskonungur fór í herleiðangur til Frakklands og hóf umsátur um Rouen.
 12. ágúst - Hinrik 5. hóf að nota ensku í bréfaskiptum en hún hafði ekki verið opinbert tungumál í Englandi allt frá innrás Normanna 350 árum fyrr.
 11. nóvember - Marteinn V (Otto di Colonna) kjörinn páfi á kirkjuþinginu í Konstans í stað Gregoríusar XII, sem hafði sagt af sér tveimur árum fyrr. Þar með lauk endanlega klofningi kaþólsku kirkjunnar sem staðið hafði frá 1378.
 14. nóvember - Vopnahléssamningur gerður í Slésvík milli Kalmarsambandsins og greifanna í Holsetalandi.
 Eiríkur af Pommern flutti stjórnarsetur ríkisins til Kaupmannahafnar frá Hróarskeldu.

Fædd
 23. febrúar - Páll II páfi (Pietro Barbo, d. 1471).
 Jöns Bengtsson Oxenstierna, sænskur erkibiskup og ríkisstjóri (d. 1467).

Dáin
 29. apríl - Loðvík 2. Napólíkonungur (f. 1377).
 18. október - Gregoríus XII, fyrrverandi páfi (f. um 1326).
 26. desember - Elinóra af Aragóníu, drottning Kýpur, kona Péturs 1. (f. 1333).

1417
1411-1420
1416

Árið 1416 (MCDXVI í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Eldgos í Kötlu. Því fylgdi mikið öskufall og jökulhlaup sem kallað var Höfðahlaup, líklega kennt við Hjörleifshöfða.
 25 ensk fiskveiðiskip fórust fyrir Norðurlandi á skírdag.
 Þjóðverjum bannað að sigla til Íslands.

Fædd

Dáin
 Vermundur Örnólfsson ábóti í Helgafellsklaustri.

Erlendis 
 Hinrik sæfari, prins af Portúgal, setti á stofn stýrimannaskóla í Sagres.
 Lýðveldið Dubrovnik (Ragusa) varð fyrsta ríki Evrópu til að banna þrælasölu.

Fædd
 26. febrúar - Kristófer af Bæjaralandi, Danakonungur frá 1440, Svíakonungur frá 1441 og Noregskonungur frá 1442 (d. 1448).
 Piero della Francesca, ítalskur listmálari (d. 1492).

Dáin
 Ferdínand 1., konungur Aragóníu (f. 1379).
 Owain Glyndŵr (Owen Glendower), velskur uppreisnarforingi og síðasti innfæddi Walesbúinn til að bera titilinn Prinsinn af Wales. Dánarár hans er raunar ekki fullvíst því hann var í felum frá 1412.

1416
1411-1420
1475

Árið 1475 (MCDLXXV í rómverskum tölum)

Atburðir

Fædd 
 6. mars - Michelangelo Buonarroti, ítalskur listamaður (d. 1564).

Dáin 

1475
1471-1480
1414

Árið 1414 (MCDXIV í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Loftur Guttormsson var við hirð Eiríks af Pommern og er sagður hafa fengið riddaratign.
 Í Lögmannsannál segir að á Leirá í Leirársveit hafi geysimikið bjarg færst úr stað upp brekku.

Fædd

Dáin

Erlendis 
 6. ágúst - Jóhanna 2. varð drottning Napólí eftir lát Ladisláss bróður síns.
 16. nóvember - Kirkjuþingið í Konstanz sett af Sigmundi keisara (stendur til 1418).

Fædd
 14. maí - Frans 1., hertogi af Bretagne (d. 1450).
 21. júlí - Sixtus IV páfi (Francesco della Rovere, d. 1450).

Dáin
 6. ágúst - Ladislás, konungur Napólí (f. 1377).

1414
1411-1420
Galápagoseyjar

Galapagoseyjar eru eyjaklasi undan strönd Ekvador sem þær og tilheyra. Þar er fjölbreytt dýralíf og mikil náttúrufegurð. Þær eru í dag meðal annars þekktar fyrir rannsóknir Charles Darwin á dýralífi eyjanna en þær rannsóknir voru ein af undirstöðum þróunarkenningarinnar sem hann setti fram í Uppruna tegundanna.
Galapago merkir (lítil) vatnaskjaldbaka á spænsku.

Tengill 
 Galapagoseyjar

Galapagoseyjar
Ekvador
1404

Árið 1404 (MCDIV í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Tímabili Svarta dauða lýkur á Íslandi (hófst 1402).

Fædd

Dáin
 Árni Einarsson bóndi í Auðbrekku (f. um 1340).
 Steinmóður Þorsteinsson ríki, prestur á Grenjaðarstað.

Erlendis 
 14. júní - Uppreisnarforinginn Owain Glyndŵr, sem hafði lýst sjálfan sig prins af Wales, gerði bandalag við Frakka gegn Englendingum.
 11. nóvember - Innósentíus VII varð páfi.
 Háskólinn í Tórínó var stofnaður.

Fædd
 9. febrúar - Konstantín 11., síðasti keisari Býsans (d. 1453).
 10. september - Gilles de Rais, franskur aðalsmaður (d. 1440).
 14. október - María af Anjou, Frakklandsdrottning, kona Karls 8. (d. 1463).

Dáin
 1. október - Bonifasíus IX páfi.
 27. apríl -  Filippus 2. hertogi af Búrgund (f. 1342).

1404
1401-1410
1452

Árið 1452 (MCDLII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Gottskálk Hólabiskup heimilaði Einari Ísleifssyni ábóta í Munkaþverárklaustri að selja Gásir til Möðruvallaklausturs og mun verslunarstaðurinn þá hafa verið aflagður.
 Þrettán manna hópur á ferð um Sölvamannagötur á Laxárdalsheiði lenti í miklu óveðri og hrakningum. Einn úr hópnum var Einar Þorleifsson hirðstjóri, sem komst lifandi að Stað í Hrútafirði en dó þar. 
 Páfi bannfærði Marcellus Skálholtsbiskup.

Fædd

Dáin
 Einar Þorleifsson hirðstjóri varð úti á Laxárdalsheiði.

Erlendis 
 Mars - Friðrik 3. var krýndur keisari hins Heilaga rómverska ríkis í Rómarborg og var síðasti keisarinn sem þar var krýndur.
 Mikið eldgos í eldfjallinu Kuwae á Vanúatú í Kyrrahafi olli kólnun loftslags um allan heim.
 Stríð stóð yfir milli Svía og Dana á Skáni. Allmargar orrustur voru háðar og veitti Svíum undir forystu Karls Knútssonar Bonde yfirleitt betur.

Fædd
 6. febrúar - Jóhanna, krónprinsessa af Portúgal (d. 1490). 
 10. mars - Ferdinand 2. af Aragon (d. 1516). 
 15. apríl - Leonardo da Vinci, ítalskur listamaður og uppfinningamaður (d. 1519).
 10. júlí - Jakob 3., Skotakonungur (d. 1488).
 27. júlí - Ludovico Sforza hertogi af Mílanó (d. 1508).
 21. september - Girolamo Savonarola, ítalskur munkur og umbótamaður í Flórens, brenndur á báli, (d. 1498).
 2. október - Ríkharður 3. Englandskonungur (d. 1485).

Dáin

1452
1451-1460
1425

Árið 1425 (MCDXXV í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Enskir duggarar tóku íslensku hirðstjórana höndum í Vestmannaeyjum og fluttu til Noregs sem svar við siglingabanni frá 1415 sem reynt hafði verið að ítreka.

Fædd

Dáin 

1425
1421-1430
1443

Árið 1443 (MCDXLIII í rómverskum tölum)

Á Íslandi 

 Þrjátíu stór frönsk fiskiskip að veiðum við Ísland.

Fædd

Dáin 
 Oddur Þórðarson leppur, lögmaður sunnan og austan.

Erlendis 
 28. nóvember - Orrustan við Nis. Jóhann Hunyadi og Albanar undir stjórn Skanderbegs unnu sigur á Tyrkjum.
 Kristófer af Bæjaralandi krýndur konungur Danmerkur í Ribe.

Fædd
 23. febrúar - Matthías Corvinus, konungur Ungverjalands (d. 1490).
 31. maí - Lafði Margrét Beaufort, móðir Hinriks 7. Englandskonungs (d. 1509).
 5. desember - Júlíus II páfi (d. 1513)
 17. maí - Játmundur jarl af Rutland, sonur Ríkharðs hertoga (d. 1460).

Dáin
 14. mars - Jóhann hertogi af Pfalz-Neumarkt, faðir Kristófers af Bæjaralandi (d. 1383).

1443
1441-1450
Okavangofljót

Okavangofljót er fjórða lengsta fljót í sunnanverðri Afríku. Það rennur um 1700 kílómetra leið frá Angóla (þar sem það heitir Cubango-fljót), eftir landamærunum við Namibíu og inn í Botsvana þar sem það rennur út í Okavangofen við norðurenda Kalaharíeyðimerkurinnar.

Fljót í Namibíu
Fljót í Angóla
Fljót í Botsvana
Úlfljótsvatn

Úlfljótsvatn er 2,45 km² stöðuvatn í Soginu, rétt sunnan við Þingvallavatn. Orkuveita Reykjavíkur keypti virkjanaréttindi í ofanverðu Soginu á árunum 1929-1933. Ljósafossvirkjun varð til þess að vatnið stækkaði nokkuð. Þar hafa verið reknar sumarbúðir á vegum skátahreyfingarinnar, sem keypti land við vatnið 1940, og þar hafa verið haldin Landsmót skáta á Íslandi. Skátar eru með skála bátaleigur og leiktæki þarna en þar eru líka bústaðir.

Stöðuvötn á Íslandi
Grímsnes- og Grafningshreppur
Jesse James

Jesse James (5. september 1847 – 3. apríl 1882) var frægur bandarískur byssumaður og útlagi í villta vestrinu. Hann var frá Missouri og gerðist skæruliði í her Suðurríkjanna í þrælastríðinu 1864, aðeins sextán ára gamall. Eftir að stríðinu lauk hóf hann feril sem bankaræningi og lestarræningi í Iowa, Texas, Kansas og Vestur-Virginíu með James-Younger-genginu (ásamt bróður sínum, Cole Younger og fleiri fyrrum skæruliðum). Tengsl hans við borgarastyrjöldina og litríkur glæpaferill gerðu hann að alþýðuhetju í lifanda lífi. Hann var skotinn í hnakkann af einum liðsmanni sínum sem ætlaði sér að innheimta 10.000 dollara lausnargjaldið sem sett var til höfuðs honum.

Bandarískir bankaræningjar
Thomas Hobbes

Thomas Hobbes (5. apríl 1588 – 4. desember 1679) var enskur heimspekingur. Bók hans, Leviathan, sem kom út 1651, lagði línurnar fyrir vestræna stjórnmálaheimspeki. 

Þótt Hobbes sé í dag best þekktur stjórnmálaheimspeki sína fékkst hann þó við ýmis önnur efni innan heimspekinnar, meðal annars siðfræði og þekkingarfræði, og einnig fékkst hann við sagnfræði og vísindi, til dæmis rúmfræði. Aukinheldur hefur greinargerð Hobbes fyrir mannlegu eðli sem samvinnu manna í sína eigin þágu reynst lífseig hugmynd innan heimspekilegrar mannfræði.

Helstu rit 
 1628 Þýðing á riti Þúkýdídesar um pelópsskagastríðið
 1650 The Elements of Law, Natural and Political, sem samanstendur af
 Human Nature, or the Fundamental Elements of Policie
 De Corpore Politico
 1651-8 Elementa philosophica
 1651 De Cive
 1655 De Corpore
 1658 De Homine
 1651 Leviathan, or the Matter, Forme, and Power of a Commonwealth, Ecclesiasticall and Civil 
 1656 Questions concerning Liberty, Necessity and Chance
 1668 latnesk þýðing af Leviathan
 1681 Behemoth, or The Long Parliament (kom út að Hobbes látnum)

Hobbes bókmenntum 
 Tígurinn Hobbes í myndasögunum  um Calvin og Hobbes eftir Bill Watterson var nefndur eftir Thomas Hobbes.

Heimild

Frekari fróðleikur 
 Tuck, Richard, Hobbes: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford University Press, 1898/2002). ISBN 0-19-280255-0
 Sorell, Tom, Hobbes (London: Routledge, 1986). ISBN 0-415-06366-3
 Sorell, Tom (ritstj.), The Cambridge Companion to Hobbes (Cambridge: Cambridge University Press, 1996/1999). ISBN 0-521-42244-2

Tengt efni 
 René Descartes
 John Locke
 John Rawls
 Jean-Jacques Rousseau
 Samfélagssáttmálinn
 Stjórnspeki

Tenglar 

 
 
 
 

Hobbes, Thomas
Hobbes, Thomas
Hobbes, Thomas
Hobbes, Thomas
Hobbes, Thomas
Hobbes, Thomas
Hobbes, Thomas
Søren Kierkegaard

Søren Aabye Kierkegaard (5. maí 1813 – 11. nóvember 1855) var danskur heimspekingur og guðfræðingur, sem er venjulega talinn faðir tilvistarspekinnar. Hann brúaði bilið milli hegelskrar heimspeki og þess sem varð síðar tilvistarspeki. Kierkegaard gagnrýndi heimspeki Hegels harðlega og það sem hann sá sem innantóm formlegheit dönsku kirkjunnar. Mörg verka hans fjalla um trúarleg stef, eins og eðli guðstrúar, kristna kirkju sem stofnun, kristilega siðfræði og guðfræði og geðshræringar og tilfinningar manns þegar maður stendur frammi fyrir tilvistarfræðilegum ákvörðunum. Af þessum sökum er heimspeki Kierkegaards stundum lýst sem kristilegri tilvistarspeki og tilvistarspekilegri sálarfræði. Vandasamt er að skilgreina og túlka verk Kierkegaards, þar sem hann samdi flest eldri verka sinna undir dulnefnum og notaði svo ólík dulnefni til að gera opinberlega athugasemdir við og gagnrýna önnur verk sín undir öðrum dulnefnum. Af þessum sökum er fremur erfitt að greina á milli raunverulegra skoðana og viðhorfa Kierkegaards og þeirra sem hann notar eingöngu til þess að rökstyðja sig sem skálduð persóna. Ludwig Wittgenstein sagði að Kierkegaard hafi verið „dýpsti hugsuður nítjándu aldar“.

Helstu ritverk 
 (1841) Um kaldhæðnishugtakið með tilliti til Sókratesar (Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates)
 (1843) Annaðhvort eða (Enten - Eller)
 (1843) Uggur og ótti (Frygt og Bæven) (kom fyrst út í íslensku árið 2000 í þýðingu Jóhönnu Þráinsdóttur). 
 (1843) Endurtekningin (Gjentagelsen) (kom fyrst út á íslensku árið 1966 í þýðingu Þorsteins Gylfasonar). 
 (1844) Heimspekilegir molar (Philosophiske Smuler)
 (1844) Angistarhugtakið (Begrebet Angest) 
 (1845) Stig lífsins leiðar (Stadier paa Livets Vei) 
 (1846) Óvísindalegur eftirmáli (Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift)
 (1847) Gjörningar ástarinnar (Kjerlighedens Gjerninger) 
 (1848) Kristileg samtöl (Christelige Taler)
 (1849) Sjúkdómurinn til dauðans (Sygdommen til Døden)
 (1850) Þjálfun í kristni (Indøvelse i Christendom)

Heimild

Tilvísanir

Tengt efni 
 Friedrich Nietzsche
 Riddari trúarinnar
 Tilvistarspeki
 Trúarheimspeki

Tenglar 
 
 
 
 Søren Kierkegaard Forskningscenteret / Kaupmannahöfn (enska) 
 „Sören Aabye Kierkegaard - 150 ára afmæli“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963
 „Kierkegaard og existentíalisminn“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963
 „Frá Kierkegaard til Sartres“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1963
 „Andinn gefur þér líf“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965

Kierkegaard, Søren
Kierkegaard, Søren
Kierkegaard, Søren
Kierkegaard, Søren
Kierkegaard, Søren
Dýrlingar ensku biskupakirkjunnar
Franz Brentano

Franz Clemens Honoratus Hermann Brentano (16. janúar 1838 Marienberg am Rhein (nærri Boppard) – 17. mars 1917 Zürich) var austurrískur heimspekingur og sálfræðingur. Hann hafði áhrif á ýmsa aðra hugsuði, svo sem Edmund Husserl og Alexius Meinong, sem tóku upp og þróuðu áfram kenningar hans.

Helstu ritverk 
 (1874) Sálfræði frá raunvísindalegu sjónarhorni (Psychologie vom empirischen Standpunkt)
 (1889) Um uppruna siðlegrar þekkingar (Vom Ursprung sittlicher Erkenntnis)
 (1911) Aristóteles og heimsmynd hans (Aristoteles und seine Weltanschauung)
 (1911) Flokkun andlegra fyrirbæra (Die Klassifikation von Geistesphänomenen) 
 (1976) Heimspekilegar rannsóknir á rúmi, tíma og fyrir fyrirbærum (Philosophische Untersuchungen zu Raum, Zeit und Kontinuum)
 (1982) Lýsandi sálarfræði (Deskriptive Psychologie)

Heimild

Tenglar 
 
 
 
 „Franz Brentano's Ontology“

Brentano, Franz
Brentano, Franz
Brentano, Franz
Brentano, Franz
Arthur Schopenhauer

Arthur Schopenhauer (22. febrúar 1788 – 21. september 1860) var þýskur heimspekingur. Hann er frægastur fyrir rit sitt Heimurinn sem vilji og ímynd. Hann er vel kunnur sem heimspekilegur svartsýnismaður, sem sá lífið sem í eðli sínu illt, tilgangslaust og þjáningarfullt. Við nánari athugun kemur þó í ljós að í samræmi við austræn trúarbrögð, sem höfðu mikil áhrif á hann, einkum hindúismi og búddismi, sá hann frelsun eða lausn undan þjáningum í fagurfræðilegum hugleiðingum, samúð með öðrum og meinlætalifnaði. Hugmyndir hans höfðu mikil áhrif bæði í heimspeki og sálfræði og á tónlist og bókmenntir.

Helstu ritverk 
 Um fjórfalda rót lögmálsins un nægjanlega ástæðu (Über die vierfache Wurzel des Satzes vom zureichenden Grunde), 1813 
 Um sjón og liti (Über das Sehen und die Farben), 1816
 Heimurinn sem vilji og ímynd (Die Welt als Wille und Vorstellung), 1818/1819
 Um viljann í náttúrunni (Über den Willen in der Natur), 1836
 Um frelsi mannlegs vilja (Über die Freiheit des menschlichen Willens), 1839
 Um grundvöll siðferðisins (Über die Grundlage der Moral), 1840
 Hjáverk og vanrækt skrif (Parerga und Paralipomena), 1851

Heimild

Tenglar 
 
 Arthur Schopenhauer; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1965

Schopenhauer, Arthur
Schopenhauer, Arthur
Schopenhauer, Arthur
Schopenhauer, Arthur
George Berkeley

George Berkeley (12. mars 1685 – 14. janúar 1753), einnig þekktur sem Berkeley biskup, var áhrifamikill írskur heimspekingur, sem setti fram hughyggjukenningu, sem er ágætlega lýst með slagorðinu „Esse est percipi“ eða „að vera er að vera skynjaður“. Kenningin er í hnotskurn sú að það eina sem við getum þekkt séu skynjanir okkar og hugmyndir um hluti en ekki sértekningar á borð við „efni“. Berkeley samdi nokkur rit en frægust þeirra eru sennilega Ritgerð um lögmál mannlegrar þekkingar (Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge) (1710) og Þrjár samræður Viðars og Huga (Three Dialogues between Hylas and Philonous) (1713) (nafn Philonous, sem er málsvari Berkeleys sjálfs, þýðir „sá sem elskar hugann“ en Hylas, sem er nefndur eftir forngríska orðinu fyrir efni (einkum við), er málsvari heimspeki Johns Locke). Árið 1734 gaf Berkeley út Greinandann (The Analyst), sem var gagnrýni á undirstöður vísindanna og hafði mikil áhrif á þróun stærðfræðinnar.

Borgin Berkeley í Kaliforníu er nefnd eftir honum.

Helstu ritverk 
 1709 Ritgerð um nýja kenningu um sjónskynjun (Essay towards a New Theory of Vision)
 1710 Ritgerð um lögmál mannlegrar þekkingar (Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge)
 1713 Þrjár samræður Viðars og Huga (Three Dialogues between Hylas and Philonous)
 1713 Greinandinn (The Analyst)
 1734 Alkifrón eða Mínútuspekingurinn (Alciphron, or The Minute Philosopher)

Heimild

Tenglar 

 
 
 
 

Berkeley, George
Berkeley, George
Berkeley, George
Berkeley, George
Berkeley, George
Berkeley, George
An Essay Concerning Human Understanding

An Essay Concerning Human Understanding eða Ritgerð um mannlegan skilning er annað tveggja áhrifamestu ritverka Johns Locke; hitt verkið er Ritgerð um ríkisvald (Second Treatise on Civil Government). Ritgerð um mannlegan skilning, sem kom fyrst út árið 1689, fjallar fyrst og fremst um undirstöður mannlegrar þekkingar og skilnings. Locke lýsir mannshuganum sem auðu blaði (tabula rasa) við fæðingu, sem reynslan fyllir út. Verkið var eitt af meginritum um raunhyggju á nýöld og hafði mikil áhrif á ýmsa heimspekinga upplýsingartímabilsins, meðal annars David Hume og George Berkeley. Rit Immanuels Kant, Gagnrýni hreinnar skynsemi (Kritik der reinen Vernunft) var samið m.a. sem viðbragð við heimspeki Lockes. Á nútímanum hafa margir fræðimenn rakið upphaf sjálfsins til Ritgerðar um mannlegan skilning.

Locke samdi Ritgerð um mannlegan skilning á 18 ára löngu tímabili. Í „Bréfi til lesandans“ skrifar Locke að hugmyndin að verkinu hafi kviknað í samræðum hans við vini sína. Þegar samræðurnar virtust hjakka í sama farinu sagði Locke að þeir næðu engum árangri án þess að rannsaka ítarlega „okkar eigin getu ... hvaða viðfang skilningur okkar gæti eða gæti ekki höndlað“. Samræðurnar áttu sér stað um 1671 en það ár gerði Locke tvö uppköst að ritinu. Hann hélt áfram að vinna við það í tæplega tvo áratugi, endurskoða og auka við upphaflega afstöðu sína. Þótt ritið sé skráð síðan 1690 kom það í raun fyrst út árið 1689.

Tengt efni 

 John Locke
 Nýaldarheimspeki
 Raunhyggja

Heimild 

Bókaárið 1689
Essay Concerning Human Understanding, An
Ritverk eftir John Locke
A Treatise of Human Nature

A Treatise of Human Nature eða Ritgerð um mannlegt eðli er rit eftir skoska heimspekinginn David Hume, sem kom út á árunum 1739–1740.

Hume samdi Ritgerðina í Frakklandi 26 ára gamall. Þótt margir fræðimenn telji nú Ritgerðina vera mikilvægasta rit Humes og eitt mikilvægasta rit í sögu heimspekinnar hlaut hún ekki góðar viðtökur í Bretlandi í upphafi. Hume sjálfur lýsti viðtökunum þannig að bókin hefði „fallið dauð úr prentvélinni“.

Hume vildi vita hvort Ritgerðin hlyti góðar viðtökur og ef svo yrði ætlaði hann að ljúka við verkið með því að auka við Ritgerðina bækur um stjórnmál og samfélagsgagnrýni. Það gerði hann ekki vegna þess hvernig verkinu var tekið.

Þegar Hume hafði komist að þeirri niðurstöðu að vandi Ritgerðarinnar væri stílfræðilegur fremur en boðskapur hennar endurvann hann hluta efnisins í Rannsókn á skilningsgáfunni. Sú bók naut ekki heldur mikilla vinsælda en var þó betur tekið en Ritgerðinni.

Efni ritsins er eftirfarandi:
 1. bók: „Um skilninginn“ („Of the Understanding“) - Umfjöllun um allt frá uppruna hugmynda okkar til þess hvernig þær eru flokkaðar. Í þessum hluta verksins er mikilvægur kafli um efahyggju.
 2. bók: „Um ástríðurnar“ („Of the Passions“) - Umfjöllun um geðshræringar.
 3. bók: „Um siðferði“ („Of Morals“) - umfjöllun um siðferði, réttlæti, skyldur og góðan vilja.

Ritgerð um mannlegt eðli er nú laus undan höfundarrétti.

Tengt efni

Rannsókn á skilningsgáfunni
Raunhyggja

Heimild

Treatise of Human Nature, A
Gagnrýni hreinnar skynsemi

Kritik der reinen Vernunft eða Gagnrýni hreinnar skynsemi er rit um heimspeki eftir þýska heimspekinginn Immanuel Kant (1724-1804). Kant hóf að semja ritið árið 1770 en það kom fyrst út árið 1781 og önnur endurskoðuð útgáfa árið 1787. Ritið er oft nefnt „fyrsta gagnrýnin“ en Kant fylgdi verkinu eftir með Gagnrýni verklegrar skynsemi (Kritik der praktischen Vernunft) (1788) og Gagnrýni dómgreindar (Kritik der Urteilskraft) (1790).

Gagnrýni hreinnar skynsemi er af mörgum talin áhrifamesta og mikilvægasta rit Kants og áhrifamesta og mikilvægasta rit í sögu vestrænnar heimspeki. Í verkinu reynir Kant að brúa bilið milli rökhyggju og raunhyggju og að bregðast við raunhyggju Johns Locke (1632-1704) og ekki síst róttækri raunhyggju Davids Hume (1711-1776), sem Kant kvað hafa „vakið sig af kreddublundi“.

Tengt efni 

Formáli að frumspeki
Frumspeki siðlegrar breytni
Gagnrýni dómgreindar
Gagnrýni verklegrar skynsemi
Grundvöllur að frumspeki siðlegrar breytni

Heimild 

Gagnrýni hreinnar skynsemi
Gagnrýni hreinnar skynsemi
1459

Árið 1459 (MCDLIX í rómverskum tölum)

Atburðir 

 Teitur Gunnlaugsson í Bjarnarnesi var leystur frá hyllingareið sínum við Eirík af Pommern með alþingisdómi en hann hafði neitað að viðurkenna aðra konunga yfir Íslandi þótt Eiríkur væri löngu farinn frá.

Fædd

Dáin
 Torfi Arason frá Stóru-Ökrum í Blönduhlíð, riddari og hirðstjóri, dó í Björgvin (f. um 1410).

Erlendis 
 23. september - Fyrsta orrusta Rósastríðanna í Englandi, bardaginn á Blore Heath.
 4. desember - Adolf hertogi af Slésvík dó barnlaus og hertogadæmið gekk til Kristjáns 1. Danakonungs.
 Borgin Jodhpur á Indlandi stofnuð.

Fædd
 2. mars - Hadrían VI páfi (d. 1523).
 6. mars - Jacob Fugger, þýskur bankamaður (d. 1525).
 22. mars - Maximilían 1., keisari hins Heilaga rómverska ríkis.

Dáin
 Eiríkur af Pommern, fyrrverandi konungur Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs (f. 1382).

1459
1451-1460