alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
William Ewart Gladstone

William Ewart Gladstone (29. desember 1809 – 29. maí 1898) var breskur stjórnmálamaður í Frjálslynda flokknum og þar áður í Íhaldsflokknum. Á sextíu ára stjórnmálaferli sínum var hann forsætisráðherra Bretlands fjórum sinnum (1868–74, 1880–85, febrúar–júlí 1886 og 1892–94), oftar en nokkur annar. Auk þess var hann fjármálaráðherra fjórum sinnum. Gladstone var jafnframt elsti forsætisráðherra Bretlands, en hann var 84 ára undir lok síðustu ráðherratíðar sinnar.

Gladstone gekk fyrst á breska þingið árið 1832. Í upphafi var hann á sveif með gamaldags Íhaldsmönnum og vann í ríkisstjórn Sir Roberts Peel. Eftir klofning innan Íhaldsflokksins gekk Gladstone ásamt skoðanabræðrum sínum í lið með Viggum og Róttæklingum til að stofna Frjálslynda flokkinn. Sem fjármálaráðherra beitti Gladstone sér fyrir lágum ríkisstjórnarútgjöldum og umbótum í kosningakerfinu.

Á fyrstu ráðherratíð sinni tók Gladstone að sér ýmsar umbætur, þar á meðal upplausn írsku þjóðkirjunnar og innleiðingu leynilegra kosninga. Eftir tap í þingkosningum árið 1874 sagði Gladstone af sér sem leiðtogi Frjálslynda flokksins en sneri aftur á stjórnmálasviðið árið 1876 með því að tala gegn viðbrögðum Tyrkjaveldis við búlgörsku apríluppreisninni. Kosningabarátta Gladstone árin 1879-80 er oft talin fyrsta nútímakosningaherferðin. Eftir þingkosningarnar árið 1880 varð Gladstone forsætisráðherra í annað sinn. Á annarri ráðherratíð sinni þurfti Gladstone að taka á deilumálum í Egyptalandi og á Írlandi, þar sem ríkisstjórn hans bældi niður andóf en bætti einnig lagaréttindi írskra leigubænda. 

Þegar Gladstone varð ráðherra í þriðja sinn snemma árs 1886 stakk hann upp á því að Írland fengi heimastjórn en frumvarpi hans þess efnis var hafnað á neðri deild þingsins. Úr málinu varð klofningur innan Frjálslynda flokksins sem átti eftir að halda þeim frá ríkisstjórnartaumunum nær samfellt í tuttugu ár. Árið 1892 myndaði Gladstone sína síðustu ríkisstjórn, þá 82 ára. Hann kom nýju frumvarpi um írska heimastjórn í gegn um neðri deild þingsins en henni var hafnað í lávarðadeildinni árið 1893. Gladstone sagði af sér árið 1894 til að mótmæla auknum útgjöldum til breska sjóhersins. Hann lét einnig af þingstörfum árið 1895 og lést þremur árum síðar, þá 88 ára.

Stuðningsmenn Gladstone kölluðu hann gjarnan William alþýðunnar (The People's William) eða „G.O.M.“ („Grand Old Man“ eða, samkvæmt Benjamin Disraeli, „God's Only Mistake“). Gladstone er gjarnan talinn einn besti forsætisráðherra Bretlands.

Tilvísanir

Fjármálaráðherrar Bretlands
Forsætisráðherrar Bretlands
Skoskir stjórnmálamenn
Suðurríkjasambandið

Suðurríkjasambandið eða Sambandsríki Ameríku (Confederate States of America eða CSA á ensku) var ríki í Norður-Ameríku sem var til frá árinu 1861 til 1865. Suðurríkjasambandið var í upphafi myndað af sjö aðskilnaðarsinnuðum suðurfylkjum Bandaríkjanna þar sem þrælahald var við lýði: Suður-Karólínu, Mississippi, Flórída, Alabama, Georgíu, Louisiana og Texas. Efnahagur þessara fylkja var byggður á landbúnaði, sérstaklega bómullarrækt og plantekrukerfi sem reiddi sig á vinnuafl svartra þræla.

Fylkin sjö sögðu sig úr Bandaríkjunum eftir forsetakosningarnar árið 1860 þar sem frambjóðandi Repúblikana, Abraham Lincoln, vann sigur. Lincoln hafði lofað að hefta framgöngu þrælahalds inn á ný landsvæði Bandaríkjanna í vesturhluta Norður-Ameríku og var þrælaeigendum í suðurríkjunum því mjög í nöp við hann. Áður en Lincoln tók við völdum í mars var ný ríkisstjórn Suðurríkjasambandsins stofnuð í febrúar 1861. Sú ríkisstjórn var talin ólögmæt af stjórnvöldum Bandaríkjanna. Þegar bandaríska borgarastyrjöldin hófst í apríl sögðu fjögur þrælafylki til viðbótar – Virginía, Arkansas, Tennessee og Norður-Karólína – sig einnig úr Bandaríkjunum og gengu til liðs við Suðurríkjasambandið. Suðurríkin samþykktu einnig aðild Missouri og Kentucky, en þau fylki lýstu þó aldrei formlega yfir útgöngu úr Bandaríkjunum né réðu Suðurríkjamenn nokkurn tímann yfir landsvæði þeirra. 

Bandaríska alríkisstjórnin viðurkenndi ekki útgöngu Suðurríkjanna úr ríkjasambandinu og taldi Suðurríkjasambandið ólögmætt. Bandaríska borgarastyrjöldin hófst með árás Suðurríkjamanna á Sumter-virki þann 12. apríl 1861. Ekkert erlent ríki viðurkenndi sjálfstæði Suðurríkjasambandsins formlega en Bretland og Frakkland leyfðu útsendurum þess þó að versla með vopn og aðrar birgðir. Árið 1865, eftir fjögurra ára átök og um 620.000 manna dauðsfall á vígvellinum gáfust heraflar suðurríkjanna upp og Suðurríkjasambandið var leyst upp. Þá höfðu nærri því allir hermenn suðurríkjanna neyðst til að gefast upp eða verið leystir frá störfum og Suðurríkjasambandið var ofurliði borið. Árið 1865 harmaði forseti aðskilnaðarsinnanna, Jefferson Davis, að Suðurríkjasambandið virtist hafa „horfið“.

Tilvísanir

Fyrrum Norður-Ameríkuríki
Saga Bandaríkjanna
Stofnað 1861
Lagt niður 1865
Þrælastríðið
Flatsópur

Flatsópur (Cytisus decumbens) er jarðlægur runni af ertublómaætt sem var fyrst lýst af Jean-François Durande, og fékk sitt núverandi nafn af Édouard Spach. Engar undirtegundir eru skráðar hjá Catalogue of Life.

Flatsópur er ættaður frá Suður-Evrópu og er notaður í steinhæðum. Þykir ekki vel harðgerður hérlendis.

Myndir

Tilvísanir 

Ertublómaætt
Niturbindandi tré og runnar
Spartium junceum

Geislasópur, (fræðiheiti: Spartium junceum), er runni af ertublómaætt. Hann er eina tegundin í ættkvíslinni spartium, en er náskyld öðrum sópum í ættkvíslunum Cytisus og Genista. Fræðiheitið junceum þýðir "sef-líkt" (Juncus), og vísar til sprotanna, sem hafa viss líkindi við stráin á sefi (Juncus).

Útbreiðsla og búsvæði
Geislasópurinn er ættaður frá svæðum í kring um Miðjarðarhaf; suður-Evrópu, suðvestur-Asíu og norðvestur-Afríku, þar sem hann vex á björtum stöðum, yfirleitt í þurrum, sendnum jarðvegi.

Lýsing
Hann er kröftugur lauffellandi runni sem verður um 2 til 4 m hár, sjaldan 5 metrar, með megingreinar að 5 sm þykkar, sjaldan 10 sm. Hann er með gilda, grágræna sprota með gisin lauf; 1 til 3 sm long og að 4 mm breið. Blöðin falla fljótt af. Síðla vors og snemm sumars eru plönturnar þaktar sterkgulum ilmandi blómum.

Ágeng tegund
Geislasópur hefur verið fluttur til margra svæða, og er talinn skaðleg ágeng tegund á svæðum með miðjarðarhafsloftslagi svo sem Kaliforníu og Oregon, Havaí, mið-Chile, suðaustur-Ástralíu,  Vesturhöfða í Suður-Afríku og Kanaríeyjum og Azoreyjum. Hann var fyrst fluttur til Kaliforníu sem skrautplanta.

Nytjar
Geislasópur er notaður sem skrautplanta í görðum og landslags hönnun. Hún hefur fengið Royal Horticultural Societys Award of Garden Merit.

Í Bólivíu og Perú er hann þekktur sem retama og er orðinn mjög útbreiddur á sumum svæðum. Hann er ein af algengustu skrautplönum þar og sést oft til dæmis við gangbrautir í La Paz.

Plantan er einnig notuð sem bragðefni og sem ilmolía. Trefjar hans hafa verið notaðar í föt og einnig nýtist hann í jurtalitun (gult).

Myndir

Tilvísanir

Tenglar

USDA Plants Profile 

Ertublómaætt
Niturbindandi tré og runnar
Javier Pérez de Cuéllar

Javier Felipe Ricardo Pérez de Cuéllar Guerra (f. 19. janúar 1920, d. 4. mars 2020) var perúskur erindreki og stjórnmálamaður sem var fimmti aðalritari Sameinuðu þjóðanna frá 1. janúar 1982 til 31. desember 1991. 

Pérez de Cuéllar var fulltrúi á fyrsta Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1946. Sem aðalritari Sameinuðu þjóðanna frá 1982 til 1991 var eitt hans fyrsta verkefni að stýra viðræðum milli Bretlands og Argentínu um yfirráð Falklandseyja í kjölfar Falklandseyjastríðsins. Hann átti jafnframt þátt í því að semja um vopnahlé í stríði Íraks og Írans.

Hann bauð sig fram í forsetakosningum Perú árið 1995 en tapaði fyrir Alberto Fujimori. Þegar Fujimori sagði af sér varð Pérez de Cuéllar forsætisráðherra og utanríkisráðherra Perú frá 2000 til 2001. Árið 2004 sagði hann af sér sem sendiherra Perú í Frakklandi. Pérez de Cuéllar var einnig meðlimur í Madrid-klúbbnum, hópi meira en 100 fyrrverandi forseta og forsætisráðherra lýðræðisríkja sem vinna að því að efla lýðræði um heim allan. Þegar Pérez de Cuéllar lést var hann bæði elsti lifandi fyrrverandi forsætisráðherra Perú og Aðalritari Sameinuðu þjóðanna.

Tilvísanir

Aðalritarar Sameinuðu þjóðanna
Forsætisráðherrar Perú
Boutros Boutros-Ghali

Boutros Boutros-Ghali (بطرس بطرس غالي á arabísku) (14. nóvember 1922 – 16. febrúar 2016) var egypskur stjórnmálamaður og erindreki sem var aðalritari Sameinuðu þjóðanna frá janúar 1992 til desember 1996. Boutros-Ghali var menntamaður og fyrrverandi varautanríkisráðherra Egyptalands. Á meðan hann gegndi aðalritaraembættinu þurftu Sameinuðu þjóðirnar að bregðast við ýmsum hamförum, þar á meðal upplausn Júgóslavíu og þjóðarmorðinu í Rúanda. Boutros-Ghali er eini aðalritari Sameinuðu þjóðanna sem sat aðeins eitt kjörtímabil í embætti þar sem Bandaríkin beittu neitunarvaldi sínu gegn útnefningu hans í annað sinn. Eftir að hann lét af embættinu gerðist hann aðalritari Samtaka frönskumælandi ríkja frá 16. nóvember 1997 til 31. desember 2002.

Tilvísanir

Aðalritarar Sameinuðu þjóðanna
Egypskir erindrekar
Egypskir stjórnmálamenn
Greifinn af Monte Cristo

Greifinn af Monte Cristo (Le Comte de Monte-Cristo á frönsku) er frönsk skáldsaga eftir Alexandre Dumas eldri sem kom út í hlutum árin 1844-1846. Sagan er að hluta til byggð á sönnum atburðum úr lífi skósmiðsins Pierre Picaud.

Bókin segir frá ungum sjómanni að nafni Edmond Dantès og hefst í byrjun valdatíðar Loðvíks 18. Þann 24. febrúar 1815, daginn sem Napóleon Bónaparte snýr aftur úr útlegð frá Elbu, heldur Dantès til Marseille til að fjármagna brúðkaup sitt við unnustu sína, katalónsku draumadísina Mercédès. Dantès er svikinn af öfundsjúkum „vinum“ sínum og framseldur yfirvöldum sem stuðningsmaður Napóleons. Er hann síðan lokaður inni í fangaklefa í fangelsinu Château d'If á eyju við strendur Marseille. Dantès situr í fangelsinu í fjórtán ár og vingast við fanga að nafni Faria ábóti, sem hjálpar honum loks að flýja úr haldi. Áður en Faria andast lætur hann Dantès vita af fjársjóði á eynni Monte Cristo og eftirlætur hann Dantès. Dantès fer því frjáls út í heim með peninga og völd í farteskinu og sækist eftir hefnd gegn þeim sem komu honum í fangelsi. Þetta gerir hann undir dulnefninu greifinn af Monte Cristo.

Ásamt Skyttunum þremur er Greifinn af Monte Cristo ein þekktasta bók Alexanders Dumas. Hún var í upphafi gefin út í hlutum í tímaritinu Journal des débats. Fyrsti hlutinn kom út 28. ágúst til 19. október 1844, annar hlutinn 31. október til 26. nóvember sama ár og sá þriðji frá 20. júní 1845 til 15. janúar 1846.

Greifinn af Monte Cristo hefur komið út í íslenskum þýðingum eftir Axel Thorsteinson og Ólaf Þ. Kristjánsson.

Tilvísanir

Franskar bókmenntir
Joséphine de Beauharnais

Marie Josèphe Rose Tascher de La Pagerie eða Joséphine de Beauharnais (23. júní 1763 – 29. maí 1814) var fyrsta eiginkona Napóleons Bónaparte, frá 1796 til 1809. Sem slík var hún keisaraynja Frakka frá 1804 til 1809 og drottning Ítalíu frá 1805 til 1809.

Joséphine hlaut gælunafnið „la belle Créole“ eða Kreóladaman fagra. Hún fæddist á búgarði í Martinique en ferðaðist til Frakklands eftir að hún giftist Alexandre de Beauharnais, sem tók þátt í frönsku byltingunni. Alexandre var tekinn af lífi í Ógnarstjórninni og Joséphine var sjálf fangelsuð í nokkra mánuði. Eftir að henni var sleppt kynntist hún Bónaparte hershöfðingja á skemmtistöðum Parísar og giftist honum. Hjónaband þeirra gerði hana seinna að keisaraynju en samband hennar við tengdafjölskylduna var aldrei gott. Þar sem Joséphine tókst ekki að sjá Napóleon fyrir erfingja skildi keisarinn við hana og hún dró sig til hlés í landeign sinni við Malmaison. Þrátt fyrir að hafa ekki eignast börn með Napóleon átti Joséphine fræga afkomendur úr fyrra hjónabandinu, þar sem dóttir hennar, Hortense de Beauharnais, varð síðar móðir Napóleons III Frakkakeisara. Auk þess varð hún langamma konunga og drottninga Svíþjóðar og Danmerkur í gegn um son sinn, Eugène. Joséphine er einnig minnst fyrir áhuga sinn á tísku og á blómarækt, en setur hennar í Malmaison var þekkt fyrir ægifagran rósagarð sinn.

Heimild
 

Franskar keisaraynjur
Joséphine
Marie-Louise af Austurríki

Marie-Louise (12. desember 1791 – 17. desember 1847), fullu nafni Maria Ludovica Leopoldina Francisca Theresa Josepha Lucia af Habsborg-Lorraine, erkihertogaynja Austurríkis, prinsessa Ungverjalands og Bæheims, var önnur eiginkona Napóleons Bónaparte Frakkakeisara. Sem slík var hún keisaraynja Frakka frá 1810 til 1814 og síðan hertogaynja í Parma til dauðadags.

Marie-Louise var elsta dóttir Frans 2. keisara hins Heilaga rómverska ríkis. Hún var gift Napóleon Bónaparte árið 1810 sem hluti af friðarsáttmála milli Frakka og Austurríkismanna eftir tap hinna síðarnefndu í orrustunni við Wagram árið 1809.

Þegar Marie-Louise settist að í Tuileries-höll sem keisaraynja fór henni fljótt að lynda ný staða sín þótt Frakkar kynnu illa við hana. Þó fannst henni hún aldrei eiga heima í þessu landi, þar sem frænka hennar Marie Antoinette, kona Loðvíks 16. hafði glatað lífi undir fallöxi tuttugu árum fyrr.

Eftir ósigur Napóleons gegn sjötta bandalaginu ákvað Marie-Louise að fylgja honum ekki í útlegð til eyjarinnar Elbu heldur fara ásamt syni þeirra til hirðarinnar í Vín. Þegar Napóleon sneri aftur til valda í hundrað daga næsta ár ákvað keisaraynjan að vera trú fjölskyldu sinni frekar en eiginmanni til þess að gæta hagsmuna sonar síns. Á Vínarfundinum var Marie-Louise veitt hertogaynjutign í Parma, Plaisance og Guastalla. Þá var hún aðeins 24 ára.

Marie-Louise var harðlega gagnrýnd af Frökkum fyrir að yfirgefa Napóleon um leið og gæfan snerist gegn honum. Hún varð hins vegar afar vinsæl meðal íbúa Parma síðar meir og var þar kölluð „hertogaynjan góða“.

Heimild 
 

Franskar keisaraynjur
Habsburg-Lothringen-ætt
Ríkisstjórar Frakklands
Íris (blóm)

Iris er ættkvísl um 260–300, tegunda blómstrandi plantna með skrautlegum blómum. Nafnið kemur úr grísku orðinu yfir regnboga, sem er einnig nafnið á Grísku gyðju regnbogans , Íris.  Sumir höfundar telja að nafnið vísi til fjölda blómlita í ættkvíslinni. Auk þess að vera fræðiheitið, er íris almennt heiti yfir allar tegundir ættkvíslarinnar auk nokkurra náskyldra ættkvísla. Hún er vinsælt garðblóm.

Tengill
 ÍRIS – Boðberi vorsins, í Morgunblaðinu 2002

Tilvísanir

Bibliography
 Chancery of the Prime Minister, Kingdom of Belgium [2007]: Brussels Town Hall. Retrieved November 11, 2007.
 
 Mancoff, Debra N. (2003): Flora Symbolica: Flowers in Pre-Raphaelite Art. Prestel Publishing, New York, USA. .
 Pioch, Nicolas (2002): Gogh, Vincent van: Irises. Bersion of 2002-AUG-19. Retrieved December 10, 2008.
 Species Group of the British Iris Society (1996): A Guide to Species Irises: Their Identification and Cultivation;  Cambridge University Press, Cambridge, UK. .
 West, Ruth [2008]: George Gessert . Retrieved December 10, 2008.

Grasafræði 
 American Iris Society. Systematic Treatment of the Genus Iris by Baker. 2012
 Dykes, W. R. (1913): The Genus Iris. Cambridge University Press, Cambridge, UK. 
 Harris, Gwenda. CLASSIFICATION OF IRISES. New Zealand Iris Society 2011 
 Brian Mathew. The Iris. Batsford, London 1989
 George Hill Mathewson Lawrence. A Reclassification of the Genus Iris. Gentes Herb 8:346-371 1953
 Rodionenko, G. I.: The Genus Iris L. (Questions of Morphology, Biology, Evolution and Systematics).  British Iris Society, London 1987. (trans.)
 Taylor, J.J. 1976. A reclassification of Iris species bearing arillate seeds. Proceedings of the Biological Society, Washington. 89: 411-420.
 Wilson, Carol. Phylogeny of the genus Iris based on DNA sequence data. Rancho Santa Ana 2004

Ytri tenglar

Joseph Mason's painting - Copper Iris   Copper Iris / Louisiana Flag (Iris cuprea) from John James Audubon's Birds of America
Flora of North America: Iris
Flora of China: Iris
Flora of Pakistan: Iris
Flora of Nepal: Iris
A web site devoted to Irises, by David Payne-Joyce; includes plates from Dykes (1913).
The American Iris Society
Historic Iris Preservation Society
Iris listings at Wild Flowers of Israel
Iris in Art and Culture 
Gouvernement du Québec Emblèmes du Québec - Iris versicolor  (French)

Sperglaætt
Lögbann

Lögbann er aðgerð til að stöðva  byrjaða eða yfirvofandi athöfn. Sá sem óskar eftir lögbanni hjá yfirvaldi (sýslumanni)  þarf að sanna eða sýna fram á að mjög líklegt sé að athöfnin sem hann vill stöðva  brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans og að þegar hafi verið hafist handa við að gera það sem lögbannið á að stöðva  eða það  muni vera gert og ekki sé tími til að bíða dóms, réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Lögbann er neyðarráðstöfun til að hindra tafarlaust einhvera athöfn en sá sem biður um lögbann þarf að höfða staðfestingarmál fyrir héraðsdómi innan viku frá því lögbann var lagt á. Annars fellur lögbannið niður. Lögbann getur verið sett á athafnir eins og niðurrif húss eða byggingu mannvirkis en einnig á notkun á vörumerki. Nokkur mál hafa komið upp þar sem lögbann hefur verið sett á birtingu upplýsinga. Í október 2017 var sett lögbann á birtingu upplýsinga um bankaviðskipti í Glitni fyrir Hrun en fjölmiðillinn Stundin hafði birt greinaflokk sem rakti fjármálaferil forsætisráðherra.

Heimildir 
 Lögbann (syslumenn.is)
 Skilyrði lögbanns (logbru.is) 
 Lög um kyrrsetningu og lögbann
 Sýslumaður ekki séð yfirlýsingu Öse (Fréttir RÚV 19.10 2017)
Trygve Lie

Trygve Halvdan Lie (16. júlí 1896 – 30. desember 1968) var norskur stjórnmálamaður, verkalýðsleiðtogi, ríkiserindreki og rithöfundur. Hann var utanríkisráðherra í norsku ríkisstjórninni sem sat í útlegð í London á meðan hernám nasista stóð frá 1940 til 1945. Frá 1946 til 1952 var Lie fyrsti aðalritari Sameinuðu þjóðanna. Lie var gjarnan talinn skynsamur en staðfastur stjórnmálamaður.

Lie útskrifaðist úr laganámi árið 1919 og varð í kjölfarið ritari norska Verkamannaflokksins. Árið 1935 varð Lie dómsmálaráðherra í stjórn Johans Nygaardsvold. Alvarlegasta málið sem kom til kasta Lie á ráðherratíð hans var hvort veita skyldi Lev Trotskíj, þá útlægum frá Sovétríkjunum, landvistarleyfi. Trotskíj var leyft að dvelja í Noregi um sinn þar til Jósef Stalín þrýsti á Lie og aðra ráðamenn að reka hann úr landi.

Sem aðalritari Sameinuðu þjóðanna studdi Trygve Lie stofnun Ísraels og Indónesíu. Hann hvatti til þess að Alþýðulýðveldinu Kína yrði veitt aðild að Sameinuðu þjóðunum en mótmælti því að Spánn fengi sæti þar sem hann hafði ímugust á stjórn Francisco Franco.

Þann 1. nóvember árið 1950 kaus allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, þvert á vilja Sovétríkjanna, að framlengja embættistíð Lie með 46 atkvæðum gegn fimm. Kallað var til þessarar atkvæðagreiðslu til að leysa úr pattstöðu þar sem Sovétríkin neituðu að taka Lie til greina sem aðalritara vegna afskipta hans af Kóreustríðinu en Bandaríkin neituðu að taka nokkurn annan en Lie til greina. Sovétríkin neituðu í kjölfarið að viðurkenna Lie sem aðalritara. Staða Lie varð jafnframt enn erfiðari þar sem bandaríski öldungadeildarþingmaðurinn Joseph McCarthy sakaði hann um að ráða „ótrúa“ Bandaríkjamenn í embættisstöður hjá Sameinuðu þjóðunum. Lie sagði að endingu af sér þann 10. nóvember árið 1952.

Tilvísanir

Aðalritarar Sameinuðu þjóðanna
Utanríkisráðherrar Noregs
Yoshi

Yoshi (japanska: ヨッシー) er risaeðla sem var búin Nintendo árið 1990.

Tengt efni 
 Luigi
 Nintendo

Tölvuleikir
Nintendo
Tylftarbjörk

Tylftarbjörk, eða Betula megrelica, er tegund af trjám í birkiætt (Betulaceae). Þetta er mjög sjaldgæf tegund og vex aðeins þekkt á tvemur fjöllum í Mingrelíu í Georgíu. Þar er það í 1,700-2,000 m hæð yfir sjávarmáli. Tylftarbirki er smávaxinn runni, yfirleitt um 1 til 4 metrar á hæð.

Tilvísanir

Birkiætt
Jefferson Davis

Jefferson Davis (f. Jefferson Finis Davis; 3. júní 1808 – 6. desember 1889) var bandarískur stjórnmálamaður sem gerðist forseti Suðurríkjasambandsins í Þrælastríðinu á árunum 1861 – 1865. Hann var meðlimur í Demókrataflokknum og var þingmaður þeirra frá Mississippi á öldungadeild og fulltrúadeild Bandaríkjaþings áður en hann gekk til liðs við Suðurríkjasambandið. Hann hafði einnig verið 23. stríðsmálaráðherra Bandaríkjanna í ríkisstjórn Franklins Pierce Bandaríkjaforseta.

Davis fæddist í Fairview, Kentucky, inn í sæmilega efnaða bændafjölskyldu, og var alinn upp á bómullarplantekrum bróður síns, Josephs, í Mississippi og Louisiana. Joseph Davis sá til þess að bróðir hans fengi aðgöngu í hernaðarháskóla Bandaríkjanna. Eftir að hann útskrifaðist gegndi Jefferson Davis herþjónustu í sex ár sem liðsforingi í bandaríska hernum og barðist þá í stríði Bandaríkjanna við Mexíkó (1846–1848) sem ofursti sjálfboðaliðadeildar. Fyrir Þrælastríðið átti Davis mikla bómullarplantekru í Mississippi og átti allt að 74 þræla. Þótt Davis væri á móti aðskilnaði við Bandaríkin árið 1858 taldi hann að aðskilnaðarréttur fylkjanna væri órjúfandi.

Fyrsta eiginkona Davis, Sarah Knox Taylor, lést úr malaríu eftir aðeins þriggja mánaða hjónaband og sjálfur glímdi hann nokkrum sinnum við sjúkdóminn. Heilsa hans var léleg mestalla ævi hans. Þegar hann var 36 ára kvæntist hann hinni 18 ára gömlu Varinu Howell frá Natchez í Mississippi. Hún hafði stundað nám í Philadelphiu og átti ýmis fjölskyldutengsl í norðurríkjunum. Hjónin eignuðust sex börn, en aðeins tvö lifðu lengur en faðir þeirra og aðeins eitt þeirra giftist og eignaðist börn.

Margir sagnfræðingar kenna lélegri forystu Davis um veikleika Suðurríkjasambandsins. Hann þótti upptekinn af smáatriðum, tregur til að deila ábyrgðarverkum, vanrækinn gagnvart borgaralegum málefnum, hallur undir gamla vini sína, ófær um að vinna með fólki sem var honum ósammála og ómóttækilegur fyrir almannaáliti. Sagnfræðingum kemur saman um að hann hafi verið mun lakari stríðsleiðtogi en hliðstæða hans í norðurríkjunum, Abraham Lincoln. Þegar Davis var handsamaður árið 1865 var hann sakaður um landráð gegn Bandaríkjunum og fangelsaður í Monroe-virki. Aldrei var þó réttað yfir honum og honum var sleppt eftir tvö ár. Davis naut enn virðingar meðal suðurríkjamanna en Robert E. Lee hershöfðingi var orðinn mun vinsælli en Davis meðal fyrrverandi aðskilnaðarsinna. Davis skrifaði endurminningar sínar, The Rise and Fall of the Confederate Government og lauk við hana árið 1881. Seint á níunda áratugnum fór hann að hvetja til sáttar milli ríkjanna og sagði suðurríkjamönnum að vera hliðhollir alríkinu. Fyrrverandi aðskilnaðarsinnar fóru að líta á Davis sem föðurlandsvin Suðurríkjanna og hetju „glataða málstaðarins“.

Tilvísanir

Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn
Bandarískir öldungadeildarþingmenn
Demókratar
Stríðsmálaráðherrar Bandaríkjanna
Þjóðhöfðingjar fyrrum ríkja
Þrælastríðið
Friðrik 3. (HRR)

Friðrik 3. (21. september 1415 – 19. ágúst 1493), kallaður Friðrik friðsæli eða Friðrik digri var keisari hins Heilaga rómverska ríkis frá 1452 til dauðadags. Hann var fyrsti keisarinn af ætt Habsborgara, næstsíðasti keisarinn krýndur af páfanum og sá síðasti sem var krýndur í Róm.

Áður en hann var krýndur keisari var hann hertogi Steiermark, Kärntens og Krein frá 1424 og einnig ríkisstjóri austurríska hertogadæmisins (sem Friðrik 5.) frá 1439. Hann var kjörinn og krýndur konungur Þýskalands (sem Friðrik 4.) árið 1440. Hann hafði ráðið lengst allra þýskra einvalda þegar sonur hans, Maximilian 1. tók við af honum eftir 53 ára valdatíð árið 1493.

Á valdatíð sinni einbeitti Friðrik sér að því að sameina erfðalönd Habsborgara í Austurríki og skipti sér minna að málefnum keisaraveldisins. Með tilkalli sínu til ungverska konungdæmisins og hertogadæmisins Búrgúnd lagði hann þó grundvöll að stórveldi Habsborgara. Á meðan hann lifði var gert grín að Friðrik og hann kallaður „erkisvefnpurka Heilaga rómverska ríkisins“ en í dag er litið á hann sem skilvirkan stjórnanda.

Tilvísanir

Keisarar hins Heilaga rómverska ríkis
Habsborgarar
Friðrik 3. keisari

Friðrik III getur átt við eftirfarandi:

 Friðrik 3. keisara Heilaga rómverska ríkisins (uppi milli 21. september 1415 – 19. ágúst 1493)
 Friðrik 3. Þýskalandskeisara (uppi milli 18. október 1831 – 15. júní 1888)

Aðgreiningarsíður