alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Dymbilvika

Dymbilvika (páskavika, kyrravika, dymbildagavika) er vikan fyrir páska og síðasta vika lönguföstu. Hún hefst á pálmasunnudag og lýkur á laugardeginum fyrir páskadag. Í kristinni trú er venjan að tileinka þessa viku kyrrð og íhugun guðspjallanna. Á páskadag hefst svo páskavikan. Dymbilvika heitir einnig öðru nafni efsta vika, þ.e. síðasta vikan fyrir páska. Nafnið kyrravika bendir svo á að í þessari viku skyldu menn vera hljóðari og hæglátari en nokkru sinni endranær og liggja á bæn. Dymbilvika ársins hefst .

Dymbildagar 
Dymbildagar eru síðustu þrír dagarnir fyrir páska: skírdagur, föstudagurinn langi og hvíldardagurinn á laugardag (triduum sacrum). Þá var hringt inn til messu með tréskellum, svonefndum klöprum (tinnibulum), í stað klukkna og draga þessir dagar líklega íslenskt nafn sitt af því (dymbill). Á þessum tíma voru einnig ljós deyfð í kirkjum við messur eða þau slökkt í vissri röð. Heitið „dymbildagar“ er eldra en það heiti sem nú er þekktara: „dymbilvika“ sem fyrst kemur fyrir á 15. öld.

Kenningar um orðið dymbill 
Dymbilvika mun draga nafn sitt af áhaldinu dymbill sem var einhverskonar búnaður til að gera hljóð kirkjuklukkna drungalegra og sorglegra (dumbara), þegar hringt var til guðsþjónustu á þessum síðustu dögu föstunnar. Helst er talið að dymbillinn hafi verið trékólfur, sem settur var í kirkjuklukkur í stað málms, svo hljóðið deyfðist. Þó gæti dymbillinn einnig hafa verið trékylfa til að berja klukkurnar með, eftir að járnkólfurinn hafði verið bundinn fastur. En einnig eru sagnir um einhverskonar tréklöprur framan á kirkjuþili, sem notaðar hafi verið í klukkna stað þessar vikur. Orðið dymbill hefur einnig verið haft um háan ljósastjaka, samkvæmt Árna Magnússyni, en ljósastjaki þessi á að hafa staðið á kirkjugólfi með fjórum örmum og þrem ljósum á hverjum auk eins í toppi. Skyldi ljós þessi tákna Krist og postulana og voru notuð í stað ljósahjálma í þessari viku, svo að dimmleitara væri í kirkjunni en ella. Þessi orðskýring Árna þykir samt ósennileg. 

Kristnar hátíðir
Kristni
Dagatal
Norðursvæðið

Norðursvæðið (enska: Northern Territory) er svæði í miðjum norðurhluta Ástralíu. Það er fámennast af öllum fylkjum og svæðum Ástralíu með tæpa tvöhundruð þúsund íbúa. Þar eru einungis þrjú byggðarlög sem eitthvað kveður að, það eru höfuðborgin Darwin á norðurströndinni, Alice Springs í suðurhluta svæðisins og Katherine, aðeins fyrir sunnan Darwin. Upphaflega var Norðursvæðið hluti af nýlendunni Suður-Ástralíu (sem nú er fylki), en 1911 var það tekið af henni og gert að sérstöku svæði. Mjög harðbýlt er á svæðinu, meirihluti þess er eyðimörk og ræktarland af skornum skammti. Þar eru þó líka sumar af frægustu náttúruperlum Ástralíu, svo sem Uluru (eða Ayers-klettur), sem er líka einn helgasti staður frumbyggja svæðisins og í norðurhluta svæðisins er Kakadu þjóðgarðurinn. Helstu atvinnuvegir svæðisins eru ferðaþjónusta og námugröftur.

Fylki Ástralíu
Einmánuður

Einmánuður er sjötti mánuður ársins í gamla norræna tímatalinu og síðasti vetrarmánuðurinn. Hann hefst á þriðjudegi í 22. viku vetrar, eða 20. til 26. mars.  Elstu heimildir um einmánuð eru úr Bókarbót frá 12. öld og Skáldskaparmálum Snorra Eddu frá 13. öld.  Hann ásamt gormánuði, þorra og góu eru einu mánaðarnöfnin í gamla norræna tímatalinu sem koma fyrir í fleiri en einni heimild.  Líklega er nafnið dregið af því að hann var síðasti mánuður vetrar líkt og orðið eindagi sem þýðir síðasti dagur.  

Fyrsti dagur einmánaðar er helgaður piltum eins og harpa stúlkum og þorri og góa húsbændum og húsfrúm og ýmist kallaður yngismannadagur eða yngisveinadagur. Áttu stúlkur þá að fara fyrstar á fætur til að taka á móti einmánuði og veita piltum glaðning. Árið 2022 var stungið upp á því að fyrsti dagur einmánaðar yrði nefndur kváradagur..

Heitdagur

Venja var að haldnar væru þrjár samkomur á ári í hverjum hrepp til að ræða sameiginleg mál eins og fátækratíund og fjallskil.  Ein var að hausti önnur á lönguföstu og þriðja eftir vorþing.  Á Norðurlandi var samkoman á föstunni haldin fyrsta dag einmánaðar og hann nefndur heitdagur en þá var einkum safnað heitum fyrir fátæka.  

Árin 1741-45 fóru þeir Ludvig Harboe og Jón Þorkelsson Thorcillius í eftirlitsferð til Íslands að undirlagi Jóns og með samþykki danskra stjórnvalda og í framhaldi lögðu þeir til ýmsar breytingar á helgidagahaldi á landinu.  Var þá heitdagur eitt af því sem aflagt var með konunglegri tilskipun 29. maí 1744 og norðlendingum skipað að flytja hann yfir á næst sunnudag er fólk kæmi almennt til messu.  Var það með þeim rökum að ekki tíðkaðist þessi siður annarstaðar í Danaveldi.  Norðlendingar rituðu konungi ítarlega greinargerð og bænarskjal árið 1755 um að fá að halda deginum en því var hafnað.

Nokkur skipti var reynt að endurvekja einmánaðarsamkomu á Norðurlandi upp úr aldamótunum 1900 og dæmi eru líka þekkt að fólk sendi fátækum nágrönnum sínum mat á þessum degi þegar harðæri var.

Vorverk í einmánuði
Séra Björn Halldórsson í Sauðlauksdal (f. 1724 d. 1794) skrifaði í riti sínu Atli sem kom fyrst út í Hrappsey 1780, um vorverk í Einmánuði að ef vorgott væri þá væri hentugur tími að stífla vatn, sem veitast skal yfir land svo vatnið standi þar á meðan vorleysing er mest. Það átti að vera vegna þess að það grugg, sem setur sig undir leysingavatnið á meðan það stendur yfir landinu væri betra en nokkur áburður.

Eins að sá sem vill ná grjóti upp úr jörð, því sem upp úr stendur, hann géri það þá þegar jörð er hálfa alin þíð ofan til eða nokkuð minna. Þá væri það bæði lausast og ylti líka á klakanum svo erfiðið yrði minna.

Veðurspá tengd einmánuði
Ekki er mikið um veðurspár tengdar einmánuði utan að trúað var að ef fyrsti dagur einmánaðar vari blautur, boðaði það gott vor. Gæti það tengst ofangreindri lýsingu Björns.  Er til vísubrot um það:

 Þurr skyldi þorri,
 þeysöm góa,
 votur einmánuður,
 þá mun vel vora.

Tilvísanir

Heimildir

Tenglar
 Atli - útgáfa frá 1777 á Bækur.is

Tímatöl
Dagatal
Góa

Góa er líka íslenskt kvenmannsnafn
Góa er fimmti mánuður vetrar í gamla norræna tímatalinu og hefst á sunnudegi í átjándu viku vetrar, eða 18. til 24. febrúar. Fyrsti dagur góu er nefndur konudagur og var dagur húsfreyjunnar eins og fyrsti dagur þorra var dagur húsbóndans. Heitið er kunnugt frá miðri 19. öld og er nú útbreitt. Sá siður að eiginmenn gefi konum sínum blóm á konudaginn hófst á sjötta áratug 20. aldar. Síðasti dagur góu nefnist góuþræll.

Orðsifjar
Orðsifjar eru ekki þekktar með vissu eða nákvæmni. Enginn fugl ber viðlíka heiti, helst er giskað á tengsl við gríska khion -snjór og latína hiems -vetur

Góublót
Orðið góublót bendir til mannfagnaðar seint að vetri að fornu en um hann er ekkert vitað með vissu. Ljóst er hinsvegar af heimildum frá öndverðri 18. öld að fagna átti góu á svipaðan hátt og þorra. Skyldi það fremur vera húsbóndinn en húsfreyjan, en víst er að dagurinn var eignaður húsfreyjunni. Heimildir geta um tilhald í mat á síðari öldum en hvergi nærri á við þorrakomu. Kann þar að ráða nokkru að góukoma lendir oftast á langaföstu. Nokkuð var ort um Góu á 17. - 19. öld sem dóttur Þorra eða eiginkonu. Var þá stundum reynt í gamni að skjalla hana til að bæta veður. Svipaður kann að vera tilgangur þess góukomusiðar á norðaustanverðu landinu að góu var færður rauður ullarlagður.  

Á síðari tímum hefur komist á sú hefð sums staðar á landinu að halda góugleði í tengslum við góu, á sama hátt og þorrablót í tengslum við Þorra.  Uppruna góu og þorrans er að finna í Orkneyingasögu. Einnig er fjallað um persónurnar Þorra konung og Gói dóttur hans í Frá Fornjóti ok hans ættmönnum í Fornaldarsögum Norðurlanda.

Góa og veðurspár 
Í almennri þjóðtrú skipti góuveðrið máli. Átti sumarið að verða gott ef góa væri stormasöm og veður vont fyrstu góudaga. Ýmsar veðráttuspár geymast í gömlum íslenskum vísum og hefur þjóðin tekið mark á þeim allt fram að þessu. Þar á meðal er þessi vísa:

Ef hún Góa öll er góð,
öldin má það muna,
þá mun Harpa hennar jóð
herða veðráttuna. 

Sighvatur Árnason fyrrverandi alþingismaður, gerði athuganir á því hvernig ýmsir veðráttuspádómar hefðu reynst á árunum 1840-1900 og skrifaði um það í Skírni 1907. Þar segir hann um þennan veðráttuspádóm:
Þau árin, 6 að tölu, á þessu árabili, sem Góan var einmuna góð, stundum greri jörð, þá rættist þetta þannig, að tíðarfarið breyttist alltaf til hins verra á næstu mánuðum (Einmánuði og Hörpu) en þó einkum 3 árin í alvarleg harðindi.

Tengt efni 
 Konudagur

Heimildir

Tenglar 
 Góa; grein í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1990
 Orð vikunnar: Góa; af Orðabók Háskólans 
 Hversu Noregr byggðist úr Fornaldarsögum Norðurlanda – Af vefsíðunni heimskringla.no
 Torre och Gói i de isländska källorna – Af vefsíðunni heimskringla.no

Tímatöl
Dagatal
Norræna tímatalið

Norræna tímatalið er það tímatal sem Norðurlandabúar notuðu þar til júlíanska tímatalið tók við sem almennt tímatal, og raunar lengur. Tímatalið og mánaðaheitin miðast við árstíðir sveitasamfélagsins og skiptast í sex vetrarmánuði og sex sumarmánuði. Það miðast annars vegar við vikur, fremur en daga, og hins vegar við mánuði, sem hver um sig taldi 30 nætur. Með þessum hætti hefjast mánuðirnir þannig á ákveðnum vikudegi, fremur en á föstum degi ársins.

Tímatalið

Talið í vikum 
Árið var talið 52 vikur eða 364 dagar. Til þess að jafna út skekkjuna sem varð til vegna of stutts árs var skotið inn einni aukaviku, svokölluðum sumarauka á 5 eða 6 ára fresti. Þó örsjaldan, eða einu sinni á hverjum 400 árum, á 7 ára fresti. Þannig var sumarið talið 27 vikur þau ár sem höfðu sumarauka, en 26 vikur annars. Í lok sumars voru tvær svonefndar veturnætur og var sumarið alls því 26 (27) vikur og tveir dagar. Allar vikur sumars hefjast á fimmtudegi, en vetrarvikurnar á laugardegi. Með þessu móti verður veturinn styttri en sumarið, eða 25 vikur og 5 dagar.

Talið í mánuðum
Í mánuðum taldist árið vera 12 mánuðir þrítugnættir og auk þeirra svonefndar aukanætur, 4 talsins, sem ekki tilheyrðu neinum mánuði. Aukanætur komu inn á milli sólmánaðar og heyanna á miðju sumri. Sumaraukinn taldist heldur ekki til neins mánaðar en honum var skotið inn þau ár sem hann var á eftir aukanóttum.

Í Íslendingasögum er algengt orðalag að tala um „þau missiri“ þegar átt er við heilt ár, en orðið ár kemur hins vegar varla eða ekki fyrir þegar rætt er um tíma.

Norræna tímatalið hefur reynst lífseigt að ýmsu leyti. Í Danmörku voru gömlu mánaðaheitin löguð að nýja tímatalinu og á Íslandi eru ýmsar hátíðir haldnar sem tengjast því.

Mánaðaheitin

Íslensku mánaðaheitin
 Vetur: gormánuður, ýlir, mörsugur, þorri, góa, einmánuður
 Sumar: harpa, skerpla, sólmánuður, heyannir, tvímánuður, haustmánuður

Dönsku mánaðaheitin
 Vetur: slagtemåned, julemåned, glugmåned, blidemåned, tordmåned, fåremåned
 Sumar: vårmåned, skærsommer, ormemåned, høstmåned, fiskemåned, sædemåned

Snorra-Edda
 Vetur: gormánuður, ýlir eða frermánuður, mörsugur eða hrútmánuður, þorri, góa, einmánuður
 Sumar: gaukmánuður, sáðtíð eða eggtíð eða stekktíð, sólmánuður eða selmánuður, heyannir, kornskurðarmánuður, haustmánuður

Hátíðir sem tengjast norræna tímatalinu
 Bóndadagur er fyrsti dagur þorra, alltaf á föstudegi.
 Þorrablót eru haldin á þorra.
 Konudagur er fyrsti dagur góu, alltaf á sunnudegi.
 Kváradagur er fyrsti dagur einmánaðar, alltaf á þriðjudegi.
 Góugleði er haldin á góu.
 Sumardagurinn fyrsti er fyrsti dagur hörpu, alltaf á fimmtudegi.
 Fyrsti vetrardagur er fyrsti dagur gormánaðar, alltaf á laugardegi.

Tengt efni 
 Torre och Gói i de isländska källorna frá heimskringla.no.
 Om kong Torre og torreblot før og nå frá heimskringla.no.

Tími
Tímatöl
Dagatal
Saga
Mannkynssaga
Sveitarfélagið Hornafjörður

Hornafjörður er sveitarfélag á Suðausturlandi. Sveitarfélagið varð til 6. júní 1998 við sameiningu allra sveitarfélaga Austur-Skaftafellssýslu: Hornafjarðarbæjar, Bæjarhrepps, Borgarhafnarhrepps og Hofshrepps.

Stjórnmál
Í sveitarstjórn í Hornafirði árið 2002-2006 átti Sjálfstæðisflokkurinn 3 menn, Framsóknarflokkurinn 3 og Krían, samtök óháðra og félagshyggjufólks 1 mann. Í sveitarstjórnarkosningunum 2006 voru þrír flokkar í framboði, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Samfylkingin. Framsóknarflokkurinn fékk þrjá  menn kjörna, en Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin tvo hvor flokkur. Framsóknarflokkur og Samfylking mynduðu meirihluta og varð Sjálfstæðisflokkurinn því í minnihluta í Hornafirði í fyrsta skipti í mörg ár. 

Í sveitarstjórnarkosningunum 2010 voru fjórir flokkar í framboði, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn, Samfylkingin og Vinstrihreyfingin – grænt framboð.  Framsóknarflokkurinn fékk fjóra menn kjörna og eru því með hreinan meirihluta.  Sjálfstæðisflokkurinn fékk tvo menn kjörna og Samfylkingin einn.  Vinstri grænir náðu ekki inn manni.  

Bæjarstjóri Sveitarfélagsins Hornafjarðar er frá 2018 Matthildur Ásmundardóttir

Þegar kjördæmaskipan vegna kosninga til Alþingis var breytt eftir kosningarnar 1999 var það álitamál hvort að sveitarfélagið Hornafjörður ætti fremur að fylgja Suðurkjördæmi eða Norðausturkjördæmi í hinni nýju skipan en sveitarfélagið hafði áður tilheyrt Austurlandskjördæmi í eldri kjördæmaskipan. Gerð var skoðanakönnun hjá íbúum sveitarfélagsins sem leiddi í ljós að 58% aðspurðra kusu fremur að fylgja Suðurkjördæmi. Farið var að þeirri niðurstöðu. 

Sveitarfélagið gekk í Samtök sunnlenskra sveitarfélaga 1. janúar 2009 og um leið úr landshlutasamtökum sveitarfélaga á Austurlandi. Við endurskipulagningu embætta lögreglu og sýslumanna árið 2014 var sveitarfélagið einnig látið fylgja Suðurlandi fremur en Austurlandi.

Heimildir

Tenglar 

 Heimasíða Stjórnsýslu
 Ágrip af sögu bæjarins
 Frétta- og upplýsingasíða Sveitarfélagsins
Skerpla

Skerpla er áttundi mánuður ársins og annar mánuður sumars samkvæmt gamla norræna tímatalinu. Skerpla hefst á laugardegi í fimmtu viku sumars, eða 19. til 25. maí samkvæmt gregoríska tímatalinu.

Ekki er vitað um uppruna nafnsins (heitið kemur einungis fyrst fyrir á 17. öld í varðveittum textum) en í Snorra-Eddu er þessi mánuður kallaður eggtíð og stekktíð. 

Tímatöl
Dagatal
Pax Romana

Pax Romana („hinn rómverski friður“ á latínu) eða Rómarfriðurinn er friðartímabil sem íbúar Rómaveldis upplifðu í yfir tvær aldir.

Yfirleitt er talað um að Pax Romana hafi staðið frá 27 f.Kr., Ágústus Caesar lýsti miklum borgarastríðum í Rómaveldi lokið, til 180 e.kr., þegar Markús Árelíus keisari dó.

Tengt efni 
 Pax Americana (hinn ameríski friður)
 Pax Britannica (hinn breski friður)

Rómaveldi
Portúgalska

Portúgalska (português) er rómanskt tungumál sem m.a. er talað í Portúgal, Brasilíu, Angóla, Mósambík, Grænhöfðaeyjum og Austur-Tímor. Portúgalska er 5.-7. algengasta tungumál heims og vegna þess að Brasilíumenn, sem eru 51% íbúa Suður-Ameríku, tala portúgölsku þýðir það að portúgalska er algengasta tungumál Suður-Ameríku, en ekki spænska.

Nokkrar setningar og orð 

Sim = Já 
Não = Nei 
Oi! / E aí? / Olá! = Halló! 
Tchau! = Bless 
Até mais! = Við sjáumst! 
Obrigado = Takk (Segirðu ef þú ert karlmaður)
Obrigada = Takk (Segirðu ef þú ert kvenmaður)
Bom dia = Góðan dag(inn) 
Boa noite = Góða nótt 
Desculpa / Desculpe / Perdão / Foi mal = Afsakið, fyrirgefðu 
Tudo bem? = Hvað segirðu? 

Eu não te entendo / Eu não entendo você = Ég skil þig ekki

Eu sou do Brasil/de Portugal/da Islândia = Ég er frá Brasilíu/Portúgal/Íslandi 
Eu não falo português = Ég tala ekki portúgölsku 
Você fala inglês? / Tu falas inglês? = Talar þú ensku? 
 Svo er portúgalska líka fallegt tungumál og tilvalið til þess að læra. Spænska er svolítið lík, bara portúgalska er aðeins mildari og mýkri  

Á þessu korti er hægt að sjá hvar portúgalska er móðurmál landsins (allt grænt).

Rómönsk tungumál
Lissabon

Lissabon (Lisboa á portúgölsku) er höfuðborg og stærsta borg Portúgals. Borgin er staðsett í vesturhluta Portúgals, við Atlantshafið og þar sem áin Tagus rennur í haf. Hún er vestasta höfuðborg á meginlandi Evrópu. Ólíkt mörgum stórborgum eru borgarmörk Lissabon þröngt skilgreind utan um sögufræga hluta borgarinnar. Þetta gerir það að verkum að allmargar borgir eru í kringum Lissabon, t.d. Loures, Odivelas, Amadora og Oeiras, þrátt fyrir að tilheyra með réttu Lissabon. Á stórborgarsvæðinu búa tæpar 2,7 milljónir.

Hinn sögufrægi hluti Lissabon nær yfir sjö mjög brattar hæðir (jafnvel vélhjól komast ekki alltaf upp þær). Vesturhluti borgarinnar samanstendur af einum stærsta náttúrugarði í þéttbýli í Evrópu (garðurinn er nálægt 10 ferkílómetrar að flatarmáli)

Orðsifjar „Lissabon“ eru nokkru myrkri sveipaðar en algengasta ágiskunin er að hún hafi í öndverðunni merk borg Úlissíusar þar sem Úlissíus er talin hafa stofnsett borgina og -ippo merkti borg á fönikísku og því hafa þróast Uliss-ippo > Ulisipona.

Höfuðborgir
Borgir í Portúgal
A Portuguesa

A Portuguesa er þjóðsöngur Portúgals. Hann var skrifaður af Henrique Lopes de Mendonça (texti) og Alfredo Keil (tónlist) eftir endurvakningu landsins þegar Breta lögðu afarskilmála sína fyrir Portúgali (þar sem kveðið var á um brotthvarf Portúgala frá Angóla og Mósambík). A Portuguesa var tekinn upp sem þjóðsöngur landsins þegar fyrsta lýðveldið var stofnað í landinu árið 1910 og tók þar með við af 'O Hino da Carta'.

Titill þjóðsöngsins merkir Portúgalar (í kvenkyni) í merkingunni 'söngur Portúgals'.

Ljóðið 

I
Heróis do mar, nobre povo,
Nação valente e imortal
Levantai hoje de novo
O esplendor de Portugal!

Entre as brumas da memória,
Ó Pátria, sente-se a voz
Dos teus egrégios avós
Que há-de guiar-te à vitória! 

Às armas, às armas!
Sobre a terra, sobre o mar,
Às armas, às armas!
Pela Pátria lutar 
Contra os canhões marchar, marchar!

II
Desfralda a invicta Bandeira,
À luz viva do teu céu!
Brade a Europa à terra inteira:
Portugal não pereceu

Beija o teu solo jucundo
O oceano, a rugir de amor,
E o teu Braço vencedor
Deu mundos novos ao mundo! 

Às armas, às armas!
Sobre a terra, sobre o mar,
Às armas, às armas!
Pela Pátria lutar
Contra os canhões marchar, marchar!

III
Saudai o Sol que desponta
Sobre um ridente porvir;
Seja o eco de uma afronta
O sinal de ressurgir.

Raios dessa aurora forte
São como beijos de mãe,
Que nos guardam, nos sustêm,
Contra as injúrias da sorte.

Às armas, às armas!
Sobre a terra, sobre o mar,
Às armas, às armas!
Pela Pátria lutar
Contra os canhões marchar, marchar!

Portúgölsk menning
Þjóðsöngvar
Jorge Sampaio

Jorge Fernando Branco de Sampaio (18. september 1939 – 10. september 2021) var fyrrverandi forseti Portúgals, kjörinn öðru sinni þann 14. janúar 2001.

Sampaio fæddist í Lissabon þann 18. september 1939 og er af gyðingaættum. Á meðan Sampaio var ungur bjó hann bæði í Bandaríkjunum og Englandi vegna starfa föður síns, sem var læknir. Sampaio hóf stjórnmálaferil sinn í lagaskóla Lissabon. Hann átti þátt í andófi gegn fasistastjórn landsins og var forseti stúdentasamtaka Lissabon milli 1960 og 1961.

Tilvísanir

Forsetar Portúgals
Ágúst Borgþór Sverrisson

Ágúst Borgþór Sverrisson (f. 1962) er íslenskur rithöfundur. Ágúst Borgþór hefur gefið út smásagnasöfn, ljóðabók og skáldsögur. Ágúst Borgþór hefur einnig verið virkur pistla- og greinahöfundur, bæði í dagblöðum og á netinu.

Verk höfundar
1987 - Eftirlýst augnablik, ljóð
1988 - Síðasti bíllinn, smásögur
1995 - Í síðasta sinn, smásögur
1999 - Hringstiginn, smásögur
2001 - Sumarið 1970, smásögur
2004 - Tvisvar á ævinni, smásögur
2007 - Hliðarspor, skáldsaga
2011 - Stolnar stundir, skáldsaga

Tenglar
Bloggsíða Ágústs Borgþórs , Heimasíða höfundar

Íslenskir rithöfundar
Fíkn

Fíkn eða ávanabinding er hugtak sem notað er yfir áráttu til að endurtaka skemmandi hegðun. Einstaklingur sem haldinn er fíkn er sagður vera fíkill. Mörg lyf valda ástandi sem fela í sér aukna þörf til þess að fá meira af lyfinu, auka þol einstaklingsins fyrir því svo hann þarfnast hærri skammta, og valda sársauka, kvíða og óþægindum þegar töku lyfjanna er hætt. Þannig áhrif kallast fráhvarfseinkenni. Hugtakið fíkn er einnig notað yfir aðra hegðun sem felur eingöngu í sér sálfræðilega hegðun, s.s. fjárhættuspil eða fíkn í klám. Deilt er um hvort of mikið át teljist til fíknar. Einstaklingar sem breyta mataræði sínu skyndilega upplifa oft fráhvarfseinkenni og það kallar á spurninguna hvort efni í mat, s.s. sykur, geti valdið fíkn. Meðal þeirra lyfja sem valda fíkn eru: Áfengi, heróín, kókaín, kódín og nikótín sem sumir telja það efni sem sumir telja mest vanabindandi efnið. Flest lyf hafa örvandi áhrif en sum hafa þó róandi áhrif. Einstök lyf hafa bæði róandi og örvandi áhrif. Fíkn er talin eitt helsta heilbrigðisvandamálið um allan heim enda ljóst að hegðun margra ræðst af fíkn þeirra auk þess sem fíklar koma víða við sögu í heilbrigðiskerfinu.

Almennt er gerður greinarmunur á líkamlegri og sálfræðilegri fíkn. Líkamleg fíkn leiðir til líkamlegra einkenna þegar neyslu er hætt og sálfræðileg fíkn til sálfræðilegra einkenna. Líkamleg áhrif efnis hefur í för með sér líkamlega vanlíðunartilfinningu þegar neyslu efnis er hætt. Sálfærðileg fíkn felur í sér vellíðunartilfinningu og þörf fyrir áframhaldandi neyslu til að forðast vanlíðunartilfinningu. Ekki er endilega víst að erfiðara sé að slökkva sálfræðilega fíkn en líkamlega.

Það hversu lengi það tekur einstakling að vera háður vímugjafa veltur bæði á vímugjafanum, það hve oft hans er neytt sem og einstaklingnum sjálfum. Sem dæmi segja sumir alkóhólistar að þeir hafi ánetjast áfengi við fyrsta sopann á meðan flest fólk getur drukkið áfengi í félagsskap annarra án þess að teljast vera fíklar.
Geðraskanir
Wernicke-Korsakoff heilkenni

Wernicke-Korsakoff heilkenni er einnig þekkt sem áfengistengd heilabilun (e. alcohol-related dementia) og er sérstaklega algengt meðal áfengissjúklinga. Weknicke-Korsakoff heilkenni stafa af B1-vítamínsskorti og er því fylgifiskur vannæringar. Einkenni Wernicke-Korsakoff heilkennis er framvirkt minnisleysi, það er að sjúklingurinn á erfitt með eða er jafnvel ómögulegt að færa nýjar upplýsingar úr skammtímaminni í langtímaminni. Wernicke-Korsakoff heilkenni felur einnig í sér lélega stjórn á vöðvum.

Ef einstaklingur greinist snemma með sjúkdóminn er mögulegt að meðhöndla sum vægari einkenni hans. Viðkomandi þarf þá að hætta að drekka og honum er gefið B1-vítamín. Erfitt getur verið að meðhöndla önnur einkenni líkt og minnisleysi. Ef einstaklingurinn hefur þjáðst lengi af sjúkdóminum getur verið ómögulegt að meðhöndla einkenni hans.

Heilkenni

es:Síndrome de Wernicke-Korsakoff
Lifrarbólga

Lifrarbólga felur í sér að lifrin bólgnar. Sumir fá engin einkenni, aðrir fá gulleita húð og augu, minni matarlyst, ógleði og uppköst, hita, kviðverki og gulusótt. 

Lifrarbólga getur verið bráð eða langvinn. Bráð lifrarbólga getur læknast af sjálfu sér, eða orðið að langvinnri lifrarbólgu. Sjaldgæft er að bráð lifrarbólga leiði til bráðrar lifrarbilunar. Langvinn lifrarbólga getur leitt til öramyndunar í lifrinni, lifrarbilunar, eða lifrarkrabbameins.

Algengasta orsök lifrarbólgu eru veirur. Aðrar orsakir geta verið áfengissýki, sum lyf, eiturefni, aðrar sýkingar, sjálfsofnæmissjúkdómar, og fitulifur. 

Hægt er að greina bólgu í lifur með blóðprufu. Hægt er að meðhöndla langvinna lifrarbólgu með lyfjum. Ekki er til meðferð við fitulifur fyrir utan það að hætta að drekka áfengi og halda við heilbrigðum lífstíl. Lifrarbólgu af völdum sjálfsofnæmis má meðhöndla með lyfjum sem bæla ónæmiskerfið. Í sumum tilfellum getur lifrarígræðsla verið ákjósanleg.

Árið 2015 voru 114 milljón manns með lifrarbólgu A, 343 milljónir með lifrarbólgu B, og 142 milljónir með lifrarbólgu C. Í Bandaríkjunum eru 5 milljónir með lifrarbólgu af völdum áfengisneyslu. Á hverju ári deyja um milljón manns í heiminum úr lifrarbólgu, oftast vegna öramyndunar í lifur eða lifrarkrabbameins.

Bandaríski örverufræðingurinn Maurice Ralph Hilleman (1919 - 2005) þróaði bóluefni gegn bæði lifrarbólgu A og lifrarbólgu B.

Lifrarbólguveirurnar 

Til eru fimm flokkar óskyldra lifrarbólguveira: A, B, C, D og E. 

 Lifrarbólga A og E dreifast með saurmenguðu vatni og mat. 
 Lifrarbólga B er kynsjúkdómur en getur líka smitast frá móður til barns. 
 Lifrarbólga B og C smitast oft með blóði og eru því algeng sýking hjá eiturlyfjanotendum sem deila nálum.
 Lifrarbólga D er getur aðeins sýkt þá sem eru nú þegar með lifrarbólgu B. Veiran er óalgeng í vestrænum ríkjum en er hættuleg.

Hægt er að koma í veg fyrir lifrarbólgu A, B, og D með bólusetningu. 

Til eru aðrar veirur sem geta valdið bólgu í lifur, t.d. stórfrumuveiran (cytomegaloveiran), Epstein-Barr veiran, og gulusótt.

Tilvísanir 

Lifrarsjúkdómar