alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Valdaránið í Íran 1953

Valdaránið í Íran 1953, kallað valdaránið 28. Mordad í Íran, var valdarán framið gegn hinum lýðræðislega kjörna forsætisráðherra Írans, Múhameð Mossadek, í því skyni að styrkja einveldisstjórn Múhameð Resa Pahlavi Íranskeisara, þann 19. ágúst 1953. Valdaránið var skipulagt af Bretum (undir nafninu Operation Boot) og Bandaríkjamönnum (undir nafninu Operation Ajax).

Mossadek hafði reynt að takmarka yfirráð ensk-persneska olíufélagsins (Anglo-Iranian Oil Company; AIOC) á olíuiðnaði Írans. Þegar AIOC neitaði að gefa eftir kaus íranska þingið að þjóðnýta olíuiðnaðinn og reka erlend stórfyrirtæki úr landi. Eftir þjóðnýtinguna settu Bretar alþjóðlegt viðskiptabann á íranska olíu til að setja þrýsting á íranska efnahaginn. Í fyrstu hugðust Bretar beita hervaldi til að hertaka Abadan-olíuvinnslustöðina sem Bretar höfðu byggt, en Clement Attlee forsætisráðherra ákvað heldur að beita efnahagsþvingunum til að grafa undan stjórn Mossadeks. Ríkisstjórnir Winstons Churchill og Dwights D. Eisenhower Bandaríkjaforseta ákváðu síðar að steypa írönsku stjórninni af stóli, þótt ríkisstjórn forvera Eisenhowers, Harry S. Truman, hefði verið mótfallin valdaráni þar sem hún óttaðist að slíkt myndi setja slæmt fordæmi. Leyniskjöl sýna að breska leyniþjónustan lék lykilhlutverk í skipulagningu og framkvæmd valdaránsins og að ensk-persneska olíufélagið greiddi um 25,000 Bandaríkjadollara til að múta embættismönnun í aðdraganda þess. Í ágúst 2013, sextíu árum síðar, viðurkenndi bandaríska leyniþjónustan að hún hefði bæði skipulagt og framkvæmt valdaránið, m.a. með því að múta írönskum stjórnmálamönnum og herforingjum og framleiða áróður til að styðja valdaræningjana. Bandaríska leyniþjónustan viðurkenndi að valdaránið hefði verið framkvæmt „undir leiðsögn CIA“ og „samkvæmt utanríkisstefnu Bandaríkjanna, skipulagt og samþykkt á æðstu stöðum í ríkisstjórninni“.

Eftir valdaránið var ríkisstjórn mynduð undir stjórn hershöfðingjans Fazlollah Zahedi, sem leyfði keisaranum Múhameð Resa Pahlavi að stjórna með alræðisvaldi. Keisarinn reiddi sig á stuðning Bandaríkjanna til að halda í völd sín. Samkvæmt leyniskjölum CIA sem gerð hafa verið opinber var mörgum helstu glæpaforingjum Tehran borgað fyrir að koma af stað fjöldamótmælum á móti stjórn Mossadeks þann 19. ágúst. Aðrir kónar CIA komu til Tehran í strætisvögnum og trukkum og lögðu undir sig götur borgarinnar. Um 200 til 300 manns voru drepin í átökunum. Mossadek var handtekinn, ákærður og sakfelldur fyrir landráð af herrétti keisarans. Þann 21. desember 1953 var hann dæmdur í þriggja ára fangelsi og síðan settur í stofufangeli til æviloka. Aðrir stuðningsmenn Mossadeks voru fangelsaðir og sumir teknir af lífi. Eftir valdaránið réð keisarinn sem einvaldur í 26 ár þar til honum var steypt af stóli í írönsku byltingunni árið 1979.

Tilvísanir

Kalda stríðið
Saga Írans
1953
Íran
Long Island

Long Island er þéttbyggð eyja við austurströnd Bandaríkjanna sem nær frá New York-höfn austur út í Atlantshafið. Á eyjunni eru fjórar sýslur sem heyra undir New York-fylki: Kings, Queens (sem eru borgarhlutarnir Brooklyn og Queens í New York-borg), Nassau og Suffolk. Í daglegu tali nota margir New York-búar orðið „Long Island“ yfir sýslunum Nassau og Suffolk sem svipar frekar til úthverfa en borgarhluta.

Long Island er bæði lengsta og stærsta eyja við meginland Bandaríkjanna. Eyjan er 190 km að lengd og 30 km að breidd á sínum breiðasta punkti. Norðan við eyjuna liggur Long Island-sund og fylkið Connecticut. Yfir Block Island-sund í norðaustri liggur Rhode Island. Í vestri er áin East River sem skilur Long Island frá Manhattan og Bronx. Í austri liggur Block Island og fleiri smærri eyjar.

Íbúar Long Island voru 7.838.722 árið 2015 sem svarar til 40% íbúafjölda New York-fylkis. Long Island er þéttbyggðasta eyja Bandaríkjanna og sú 18. þéttbyggðasta í heimi. Á hverjum ferkílómetra búa 2.160,3 manns. Íbúar Long Island eru fjölbreyttir en á eyjunni eru nokkur dýrustu hverfi í vesturheimi ásamt stórum fjölda verkmanna.

Á eyjunni eru tveir flugvellir sem þjóna íbúum New York-borgar: JFK og LaGuardia. Long Island er tengd við New York-borg með níu brúum og 13 göngum. Ferjusiglingar eru frá Long Island til Connecticut. Long Island-járnbrautin er sú fjölfarnasta í Bandaríkjunum og ekur allan sólarhringinn.

Heimild 
 

Long Island
Bandarískar eyjar
Rush

Rush var kanadísk framsækin rokkhljómsveit sem stofnuð var árið 1968. Sveitin hóf ferilinn í blúsrokki en síðan þróaðist tónlistin í framsæknari átt og textagerðin varð fantasíu og vísindaskáldsögutengd. Á 9. áratugnum notaðist sveitin mikið við hljómborð og hljóðgervla en hvarf aftur til gítarriffa á 10. áratugnum. Sveitin hefur haft áhrif á marga rokktónlistarmenn og hlotið ýmsar viðurkenningar. Árið 2015 fóru meðlimirnir í sitt síðasta tónleikaferðalag en þremur árum seinna var tilkynnt að þeir hyggðust hvorki spila meir á tónleikum né taka upp nýja tónlist.

Meðlimir
Geddy Lee – söngur, bassi og hljómborð (1968 – 2018)
Alex Lifeson – gítar (1968–2018)
Neil Peart – trommur og ásláttarhljóðfæri (1974–2018)

Fyrrum meðlimir
John Rutsey – trommur og ásláttarhljóðfæri (1968 – 1974, dó 2008)
Jeff Jones – bassi og söngur  (1968)
Joe Perna – bassi og söngur (1969)
Lindy Young – hljómborð, söngur, gítar og fleira (1969)
Mitchel Bossi – gítar (1971)

Breiðskífur
Rush (1974)
Fly by Night (1975)
Caress of Steel (1975)
2112 (1976)
A Farewell to Kings (1977)
Hemispheres (1978)
Permanent Waves (1980)
Moving Pictures (1981)
Signals (1982)
Grace Under Pressure (1984)
Power Windows (1985)
Hold Your Fire (1987)
Presto (1989)
Roll the Bones (1991)
Counterparts (1993)
Test for Echo (1996)
Vapor Trails (2002)
Feedback (2004)
Snakes & Arrows (2007)
Clockwork Angels (2012)

Kanadískar hljómsveitir
Raúl Castro

Raúl Modesto Castro Ruz (f. 3. júní 1931) er kúbverskur stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti Kúbu. Hann steig í það embætti þegar bróðir hans, Fidel Castro, settist í helgan stein árið 2008. Árið 2011 var hann útnefndur aðalritari kúbverska kommúnistaflokksins.

Áður en Castro tók við forsetaembættinu var hann einn leiðtoga kúbverska hersins frá 1969 til 2008 og þjónaði því embætti lengur en nokkur annar. Hann var útnefndur forsætisráðherra Kúbu vegna veikinda forvera sinna árið 2006. Castro varð síðan formlega forseti þann 24. febrúar 2008 eftir að Fidel Castro lýsti yfir að hann myndi ekki bjóða sig fram þann 19. febrúar 2008.

Castro var endurkjörinn þann 24. febrúar 2013. Stuttu síðar lýsti hann því yfir að annað kjörtímabilið myndi vera hans síðasta og að hann myndi ekki bjóða sig fram á ný árið 2018. Í ríkissjónvarpinu lýsti hann því yfir þann 21. desember 2017 að hann myndi láta af embætti þann 19. apríl 2018 eftir að þjóðþingið hefði kosið eftirmann hans í kjölfar þingkosninganna það ár.

Castro lét af embætti á tilsettum tíma í apríl 2018. Við forsetaembættinu tók stuðningsmaður Castro-bræðra, Miguel Díaz-Canel. Castro var þó áfram aðalritari kúbverska kommúnistaflokksins þar til hann sagði af sér þann 16. apríl árið 2021.

Tilvísanir

Forsetar Kúbu
Forsætisráðherrar Kúbu
Kúbverskir byltingarmenn
Kommúnistaleiðtogar
Leiðtogar Kalda stríðsins
Aðalritarar Samtaka hlutlausra ríkja
Plága

Plága er smitsjúkdómur sem orsakast af bakteríunni Yersinia pestis. Einkenni plágu eru hiti, veikleiki og höfuðverkur. Einkenni birtast yfirleitt einum til sjö dögum eftir smit. 

Kýlapest er tegund plágu sem smitast milli manna í gegnum flær. Kýlapest fylgir eitlabólga. Lungnapest er plága sem smitast í gegnum sýkla í loftinu. Einkenni lungnapestar eru mæði, hóstahviða og brjóstverkir. Greining á plágu fer yfirleitt fram með því að leita að bakteríunni í eitlavökva, blóði eða hráka.

Mælt er með bólusetningu gegn plágu hjá viðkvæmum einstaklingum. Þá sem hafa hugsanlega komið í snertingu við bakteríuna má meðhöndla með lyfjum. Smitaða má meðhöndla með sýklalyfjum og líknarmeðferð. Helstu sýklalyfin sem notuð eru við plágu eru gentamísín og flúorkínólón. Dauðalíkur eftir  meðferð eru 10% eða 70% án meðferðar. 

Um það bil 600 tilvik plágu koma fyrir á hverju ári, helst í Austur-Kongó, Madagaskar og Perú. Stórir plágufaraldrar hafa átt sér stað í gegnum söguna. Einn sá þekktasti er svartidauði sem átti sér stað á 14. öld. Talið er að hann hafi kostað 50 milljón manns lífið.

Heimild 
 

Plága
Smitsjúkdómar
Strútur (Vesturlandi)

Strútur er strýtulaga fjall, 937 metra hátt, sem er austan við Húsafell og vestan megin við Eiríksjökul. Ganga á Strút (938 m) er hættulaus en nokkuð löng. Af fjallinu er mikið útsýni yfir Arnarvatnsheiði, Borgarfjörð, Húnavatnssýslur og Strandafjöll.

Tilvísanir

Fjöll á Íslandi
Vesturland
Smitun

Smitun eða sýking á við innrás sýkla í vefi líkamans, fjölgun þeirra og viðbrögð hýsilsins við þeim og þeim eiturefnum sem sýklarnir gefa frá sér. Smitsjúkdómur er sjúkdómur sem stafar af smitun. 

Sýklar svo sem bakteríur, veirur, veirungar, prótinsýklar; ormar eins og þráðormurinn og njálgurinn; liðdýr eins og farmaurar, mítlar, flær og lýs; sveppir eins og hringskyrfi og stærri sníkjudýr eins og bandormurinn geta öll valdið sýkingu. 

Ónæmiskerfi hýsilsins (þess sem er smitaður) vinnur gegn sýkingum. Spendýr bregðast fyrst við sýkingu með bólgu áður en sérhæft varnarsvar (e. adaptive immune response) tekur við.

Sérhæfð lyf verka á sýkingar en þau hafa ýmist sýkla-, veiru-, sveppa- eða frumdýraeyðandi áhrif. Smitsjúkdómar ollu 9,2 milljón dauðsföllum árið 2013, sem svarar til um það bil 13% allra dauðsfalla.

Heimild 
 

Smitsjúkdómar
Jostein Gaarder

Jostein Gaarder er norskur rithöfundur. Hann skrifar oft út frá sjónarhóli barna og eru margar af bókum hans flokkaðar sem barnabækur. Þekktasta verk hans er Veröld Soffíu: Skáldsaga um heimspekina (1991). Hún hefur verið þýdd á yfir 50 tungumál; meira en 40 milljón eintök hafa verið prentuð.

Ritverk

Skáldsögur
Diagnosen og andre noveller (1986)
Froskeslottet (1988)
Kabalmysteriet (Kapalgátan) (1990) 
Sofies verden (Veröld Soffíu) (1991) 
Julemysteriet (1992) (1995 útgáfa myndskreytt af Stella East)
Bibbi Bokkens magiske bibliotek (ásamt Klaus Hagerup (1993) 
I et speil, i en gåte (1993) 
Hallo? Er det noen her? (1996) 
Vita Brevis: A Letter to St Augustine (Einnig útgefin á ensku sem: That Same Flower) (1998) 
Maya (1999)  
Sirkusdirektørens datter (2001) 
Appelsinpiken (2004) 
Sjakk Matt (2006)
De gule dvergene (2006)
Slottet i Pyreneene (2008)
Det spørs (2012) 
Anna. En fabel om klodens klima og miljø (2013)
Anton og Jonatan (2014) 
Dukkeføreren (2016)

Fræðirit 
 Verdens Religioner (1982)
 Kristendommen (1983)
 "Allahu Akbar" Gud er størst. En bok om Islam (1983) (ásamt Inger M. Gaarder)
 Livssyn og etikk (1984)
 Religionsboka (1989)
 Etikk og livssyn i samfunnslære (1990)
 Religion og etikk (2000)

Tilvísanir

Tenglar
 The world of Jostein  – Il Mondo di Jostein: Sito italiano dedicato a Jostein Gaarder
 The Sophie Prize  – established by Gaarder in 1997
 A list of all his books and publishers 
 Commentary on the book: Sophie's World 
 Jostein Gaarder in Goodreads
  Verk Josteins Gaardners í Library of Congress

Norskir rithöfundar
Bólga

Bólga er ónæmisviðbragð við líkamslegum skaða, sýkli eða ertandi efni. Bólga ver vefi líkamans með því að einangra skemmda vefi og koma í veg fyrir að frekari vefjaskemmdir eigi sér stað, að vinna á móti orsök bólgunnar, að hreinsa upp dauðar frumur og loks skapa æskilegar aðstæður fyrir vefina að gróa.

Merki um bólgu eru hiti, verkir, roði og þroti. Bólga er oftast fyrsta viðbragð líkamans við skaða, ekki eins og sérhæft varnarsvar sem verkar á tiltekinn sýkil. Of lítil bólga getur valdið frekari vefjaskemmdum því þá skapast tækifæri fyrir sýkla að fjölga sér. Hins vegar getur of mikil bólga valdið sjúkdómum svo sem frjókornaofnæmi, tannvegsbólgu, fituhrörnun, liðagigt og jafnvel krabbameini. Því er mikilvægt að líkaminn haldi bólgu í jafnvægi.

Bólga getur verið einkenni sýkingar en sýking er ekki eina orsök bólgu.

Heimild 
 

Ónæmisviðbrögð
Vallabía

Vallabía eru meðalstór eða smá pokadýr í ættinni Macropodidae sem finnast í Ástralíu og Nýju-Gíneu. Þær eru í sömu ætt og kengúrur og stundum sömu ættkvísl, en kengúrur eru aðallega flokkaðar sem sex stærstu tegundir ættarinnar. Vallabía er í raun óformleg flokkun á „macropod“ sem er minni en kengúra, eða wallaroo sem ekki hefur verið flokkuð öðruvísi.

Orðsifjar

Orðið vallabía kemur úr ensku wallaby sem aftur kemur úr dharug-máli: walabi eða waliba.

Tegundir

Ættkvíslin Macropus
 Macropus agilis
 Macropus dorsalis
 Macropus rufogriseus Macropus parma (endurfundin, hafði verið talin útdauð í 100 ár)
 Macropus eugenii Macropus greyii  (útdauð)
 Macropus irma Macropus parryiÆttkvíslin Petrogale Petrogale assimilis Petrogale lateralis Petrogale penicillata Petrogale coenensis Petrogale godmani Petrogale herberti
 Petrogale mareeba
 Petrogale burbidgei
 Petrogale sharmani
 Petrogale concinna
 Petrogale persephone
 Petrogale purpureicollis
 Petrogale rothschildi
 Petrogale brachyotis
 Petrogale inornata
 Petrogale xanthopus

Ættkvíslin Lagostrophus
 Lagostrophus fasciatus
 Lagorchestes leporides (útdauð)
 Lagorchestes asomatus (útdauð)
 Lagorchestes hirsutus

Ættkvíslin Dorcopsis
 Dorcopsis atrata
 Dorcopsis muelleri
 Dorcopsis luctuosa
 Dorcopsis hageni

Ættkvíslin Onychogalea
 Onychogalea fraenata
 Onychogalea lunata (útdauð)
 Onychogalea unguifera

Ættkvíslin Thylogale
 Thylogale browni
 Thylogale calabyi
 Thylogale brunii
 Thylogale lanatus
 Thylogale stigmatica
 Thylogale thetis
 Thylogale billardierii

Ættkvíslin Dorcopsulus
 Dorcopsulus macleayi

Ættkvíslin Wallabia
 Wallabia bicolor

Tilvísanir

Tenglar
 Roophilia – ljósmyndir af kengúrum og vallabíum
 
 wallaby genome á Ensembl

Pokadýr
Kengúrur
Tweed (á)

Tweed (skosk gelíska: Abhainn Thuaidh, skoska: Watter o Tweid) er 156 km löng á sem rennur austur um svæðið við landamæri Englands og Skotlands. Vefnaðurinn tweed dregur nafn sitt af ánni. Lax þrífst í anni. 

Ár á Bretlandi
Sæti Artúrs

Sæti Artúrs (skosk gelíska: Suidhe Artair, enska: Arthur's Seat) er hæsti tindur í Edinborg. Fellið liggur í hverfinu Holyrood við skoska þingið, austan við miðborgina og Edinborgarkastala. Fellið er 250,5 m að hæð og á tindinum er gott útsýni yfir borgina. Fara má upp fellið úr hvaða átt sem er en greiðasta leiðin er frá austri. 

Talið er að fellið gæti dregið nafn sitt af þjóðsögum um Artúr konung. 

Edinborg
Fell í Skotlandi
Edinborgarkastali

Edinborgarkastali er virki sem stendur á Castle Rock í Edinborg í Skotlandi. Fornleifafræðingar hafa fundið merki um byggð á staðnum frá járnöld en óljóst er hvernig byggð það hefur verið. Konungleg höll hefur verið á tindinum frá ríkisárum Davíðs 1. á 12. öld, en hún entist til ársins 1633. Eftir 1500 dró úr mikilvægi Edinborgarkastala sem konunglegrar hallar en frá 17. öld var hann notaður sem hermannaskáli með stóru setuliði. 

Mikilvægi Edinborgarkastalans í sögu Skotlands var fyrst viðurkennt af alvöru á 19. öld og síðan þá hefur mörgum viðhaldsverkefni verið hrundið í framkvæmd. Kastalinn var eitt mikilvægasta virki í konungdæminu Skotlandi. Kastalinn hefur gegnt hlutverki í mörgum stríðum í sögu Skotlands, meðal annars í skosku sjálfstæðisstríðunum á 14. öld og jakobítauppreisninni árið 1745. Kastalinn hefur verið tengdur við 26 einstök umsátur í gegnum tíðina.

Kastalinn er eitt helsta kennileiti Edinborgar og vinsæll ferðamannastaður.

Edinborg
Kastalar í Skotlandi
Compaq

Compaq var bandaríkst fyrirtæki stofnað árið 1982 sem þróaði og seldi tölvur og tölvutengdan búnað og þjónustu. Compaq framleiddi nokkrar fyrstu tölvanna sem virkuðu með IBM PC-staðlinum og var fyrsta fyrirtækið sem hermismíðaði IBM PC-vélar með löglegum hætti. 

Compaq var stærsti framleiðandi PC-véla á tíunda áratugnum þangað til HP rak það úr stöðu árið 2001. Compaq átti í erfiðleikum í verðstríði við Dell en árið 2002 keypti HP Compaq á 25 milljarða dollara. HP notaði merkið Compaq fyrir ódýrar tölvur til ársins 2013 þegar það var tekið úr notkun.

Stofnendur Compaq voru þeir Rod Canion, Jim Harris og Bill Murto sem voru allir stjórnendur í Texas Instruments. Nafn fyrirtækisins er dregið af ensku orðunum compatibility „samhæfni“ og quality „gæði“. Höfuðstöðvar fyrirtækisins voru í Texas.

Bandarísk fyrirtæki
Tölvufyrirtæki
Skoskt viskí

Skoskt viskí er maltviskí eða kornviskí sem framleitt er í Skotlandi. Aðferðin til að gera skoskt viskí er skilgreind í lögum. Í upphafi var allt viskí gert úr möltuðu byggi en seint á 18. öld byrjuðu nokkrar viskísmiðjur að nota hveiti og rúg. 

Allt skoskt viskí skal þroskast í eikartunnum í að minnsta kosti þrjú ár samkvæmt lögum. Uppgefinn aldur á viskíflösku skal sýna aldur yngsta viskísins sem notað var í þá vöru. Þó enginn aldur sé gefinn upp á flöskunni má gera ráð fyrir að viskíið sé að minnsta kosti þriggja ára gamalt.

Áfengir drykkir
Þunglyndislyf

Þunglyndislyf (eða í víðara samhengi geðdeyfðarlyf) eru lyf sem notuð eru við þunglyndi. Þau eru einnig notuð gegn kvíða, áráttu-þráhyggjuröskun, átröskun, krónískum verkjum, athyglisbresti, svefnröskun og vímuefnavanda. 

Tilgangur þunglyndislyfja er að draga úr einkennum ofangreindra sjúkdóma til þess og auðvelda sjúklingum að eiga í samskiptum við aðra. Þunglyndislyf geta valdið ýmsum aukaverkunum svo sem mildum óþægindum, minnkaðri kynhvöt, stinningarvandamálum hjá körlum og leggangaþurrki hjá konum. Í alvarlegum tilvikum þarf að hætta notkun þunglyndislyfja.

Notkun þunglyndislyfja er mismikil eftir löndum. Íslendingar nota mest allra OECD-þjóða af þunglyndislyfjum og er notkun þeirra tvisvar til þrisvar sinnum meiri en á hinum Norðurlöndunum. Notkunin hefur aukist um 40% síðastliðin tíu ár og hafa 3% unglinga undir 15 ára aldri fengið þunglyndislyf. Ekkert bendir þó til þess að tíðni þunglyndissjúkdóma sé meiri á Íslandi en í öðrum OECD-löndum.

Lyfjafræðileg flokkun 
Ekki er vitað með fullri vissu hvernig þunglyndislyf virka, en viðurkenndasta skýringin er sú að þau virki með því að hafa áhrif á styrk mónóamín-taugaboðefna (serótóníns, noradrenalíns og dópamíns) í heilanum. 

Helstu flokkar þunglyndislyfja eru:

Lyf sem hemja upptöku amína  
(Taugaboðefni líkamans eru mörg hver amín, svo sem adrenalín, dópamín, noradrenalín, serótónín og histamín.)
 Lyf sem hemja upptöku serótóníns úr taugafrumubili (SSRI lyf)
 Dæmi eru flúoxetín, sertralín og paroxetín.
 Lyf sem hemja bæði upptöku serótóníns og noradrenalíns úr taugafrumubili (SNRI lyf)
 Dæmi er venlafaxín.
 Lyf sem hemja upptöku noradrenalíns úr taugafrumubili (NRI eða NERI lyf)
 Dæmi eru búprópíón og reboxetine.

Lyf sem hemja amín-viðtakann svo amínið (taugaboðefnið) binst ekki viðtakanum  
 Dæmi er mirtazapine sem binst við α2-noradrenalín viðtakann. Það leiðir af sér aukna virkni serótóníns í vissum hlutum heilans.

Lyf sem hemja niðurbrot amína 
 Lyfin eru hemlar á ensímin sem brjóta niður amín (e. mónóamín oxídasa-hemlar, MAOI). Ýmist eru lyfin: 
 ósértækir mónóamín-endurupptökuhemlar t.d. phenelzine og tranylcypromine.
 sértækir mónóamín-endurupptökuhemlar á ensímið, t.d. moclobemíð.

Ýmis þunglyndislyf 
(sérheitið er með stórum staf og virka efnið með litlum)

SSRI lyf 
 Prozac (fluoxetín)
 fluvoxamine
 Seroxat og  Paroxat (paroxetín)
 Cipramil og Oropram (citalopram)
 Cipralex (escitalopram)
 vilazodone
 Zoloft (sertraline)

TCA lyf 
 amitriptyline
 desipramine
 imipramine
 nortriptyline

SNRI lyf 
 venlafaxine
 duloxetine

NRI lyf 
 Wellbutrin og Zyban (búprópíón)
 maprotiline
 reboxetine

Antagonistar fyrir mónóamín viðtaka 
 mirtazapine
 trazodone
 mianserin

MAOI lyf 
 phenelzine
 tranylcypromine
 isocarboxazid
 moclobemide

Heimildir 

Geðlyf
Svefnröskun

Svefnröskun er sjúkdómur þar sem sjúklingur þjást af truflunum á svefni. Svefnröskun getur haft alvarleg áhrif á líkamlega, andlega og félagslega heilsu. Svefnröskun eykur álag á líkamann á svipaðan hátt og kvíði eða streita. 

Einstaklingur sem á í erfiðleikum með að sofna eða halda sér sofandi er talinn þjást af svefnleysi. Ofsyfja er svefnvandamál þar sem einstaklingur sefur of mikið eða sofnar við óæskilegar aðstæður. Alvarlegar svefntruflanir (e. dyssomnias) einkennast af erfiðleikum við að sofna eða sofa, t.d. drómasýki, kæfisvefn og ofsyfja. Sértækar svefntruflanir (e. parasomnias) fela í sér kvilla sem lýsa sér í óæskilegri hegðun í svefni, t.d. svefnganga, næturhræðsla, svefnkippir, svefntal, martraðir, svefnlömun og hjartatruflanir.

Heimildir 

Svefntruflanir
Svefn
Carla Juri

Carla Juri (fædd 2. janúar 1985) er svissnesk leikkona sem best er þekkt fyrir hlutverk sitt sem Helen Memel í kvikmynd Wetlands.

Kvikmyndir

Verðlaun
2013: Shooting Stars Award - Europe's Best Young Actors

Heimildir

Tenglar

 
Carla Juri , FBE stofnunin

Svissneskir leikarar
The Flash

The Flash eru bandarískir sjónvarpsþættir sem byggja á teiknimyndasögum frá DC og fjalla um Barry Allen eða The Flash sem er gæddur þeim hæfileikum að geta hlaupið hraðar en nokkur maður. Þættirnir eru svokallað "spin-off" frá þáttunum Arrow en í þeim þáttum birtist persónan The Flash fyrst. Það var í október 2014 sem þættirnir hófu göngu sína en þeir hafa verið sýndir á Stöð 2 hérlendis.

Söguþráður
Þættirnir fjalla um vísindamanninn Barry Allen sem starfar sem rannsóknarmaður á glæpavettvangi. Þegar Barry er 11 ára verður hann vitni að hrottalegu morði móður sinnar. Faðir hans er dæmdur sekur fyrir morðið á eiginkonu sinni og endar í fangelsi. Barry er samt sem áður sannfærður um sakleysi föður síns og berst fyrir því að fá hann látinn lausan. Vegna þessarra atburða elst Barry upp hjá lögreglumanninum Joe West og dóttur hans Iris. Eina stormasama nótt bilar öreindahraðall fyrirtækisins S.T.A.R. Labs sem veldur því að stór hluti borgarinnar Central City verður fyrir mikilli geislun. Sömu nótt verður Barry fyrir eldingu og leggst í dá. Þegar hann loksins vaknar upp úr dáinu mánuðum síðar kemst hann að því að hann hefur öðlast ofurkrafta.

Hlutverk

Grant Gustin sem Barry Allen/The Flash: Vísindamaður sem verður fyrir eldingu þegar öreindahraðall bilar sem gefur honum þá eiginleika að geta hlaupið hraðar en nokkur annar maður. 
Candice Patton sem Iris West: Dóttir Joe West og systir Walle West. Hún verður síðar eiginkona Barry Allen. Iris vinnur sem blaðamaður.
Danielle Panabaker sem Catilin Snow/Killer Frost: Vinkona Barry og Cisco. Hún er lífverkfræðingur sem starfar hjá S.T.A.R. labs. Unnusti hennar lést þegar öreindahraðallinn sprakk. Hennar annað sjálf er illkvendið Killer Frost.
Rick Cosnett sem Eddie Thawne: Lögreglumaður og aðstoðarmaður Joe West. Hann er fyrrverandi unnusti Iris West.
Carlos Valdes sem Cisco Ramon/Vibe: Vinur Barry og Catilin. Hann er vélaverkfræðingur sem starfar hjá S.T.A.R. labs. Hann hefur einnig ofurkrafta og verður síðar ofurhetjan Vibe.
Tom Cavanagh sem Harrison Wells: Maðurinn á bakvið S.T.A.R. labs. Hann verður hálfgerður mentor Barry eftir að hann öðlast ofurkraftana. Síðar kemst Barry að því að Harrison er í raun Eobard Thawne eða Reverse-Flash sá sem myrti móður hans. Í framhalds seríum þáttana birtast ýmsir tvífarar Harrison Wells en þeir eru meðal annars hinn kaldhæðni en bráðsnjalli Harry sem kemur frá Jörð-2 til að leita að dóttur sinni Jesse, og rithöfundurinn H.R. 
Jesse L. Martin sem Joe West: lögregluforingi sem tekur Barry að sér. Hann er faðir Iris og Walle.
Keiynan Lonsdale sem Walle West/Kid Flash: Sonur Joe og bróðir Iris. Hann ólst upp hjá móður sinni án vitundar Joe eða Iris. Hann öðlast svipaða ofurkrafta og Barry.

Heimildir 

The Flash