alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Aðalfundur Sameindu Tjóða

Aðalfundurin er eitt slag av heimstingi. Øll limalondini sita á aðalfundinum, og hvørt landið, líka mikið hvussu stórt ella lítið tað er, hevur eina atkvøðu. Samtyktir hjá aðalfundinum verða gjørdar við vanligum meiriluta, tó krevja upptøkur av nýggjum limalondum og tilráðingar um frið og trygd tveir triðingar í atkvøðumeiriluta. Aðalfundur Sameindu Tjóða hittist á hvørjum ári, vanliga frá september til desember . Avgerðir, sum aðalfundurin tekur, binda ikki limalondini løgfrøðiliga, men tær verða mettar at hava stóran týdning fyri støðutakan til mál í altjóða politikki, eins og tær ofta verða mettar at verða moralskt bindandi. 

Aðalfundurin hevur seks høvuðsnevndir:

 Fyrsta nevnd: Avvápnan og altjóða trygd.
 Onnur nevnd: Búskapar viðurskifti og fíggjarlig viðurskifti.
 Triðja nevnd: Almanna, hjálpar og mentanarlig viðurskifti.
 Fjórða nevnd: Serpolitisk viðurskifti og hjálandaavtøka.
 Fimta nevnd: Fyrisiting og fíggjarlóg.
 Sætta nevnd: Lógarviðurskifti.

Kelda 

ST
FAO

ST felagsskapurin FAO (á enskum Food and Agriculture Organization of the United Nations, á føroyskum Matvøru- og Landbúnaðarfelagsskapur Sameindu Tjóða) arbeiðir við millum øðrum spurningum um mat og føðslu. FAO er ST-felagsskapur, ið umsitur matvøru og landbúnaðarmál. Heimildirnar og endamálið hjá FAO eru at betra føðigóðsku og lívskor kring heimin, stuðla uppundir vøkstri í globala búskapinum og tryggja veitan av matvøru til tað vaksandi fólkatalið í heiminum. FAO fremur sítt endamál við at virka sum ein altjóða vitanardepil, ið veitir ráðgeving og stuðul til limalondini. Felagsskapurin samskipar og arbeiðir móti at áseta altjóða mannagongdir og reglugerðir. FAO og limalondini samstarva eitt nú innan menningarvirksemi, og limalondini kunnu gagnnýta dátugrunnar og hagtøl, ið felagsskapurin umsitur. FAO var settur á stovn í 1945 og hevur í 2013 190 limalond. 
 
Bert sjálvstøðugir statir kunnu fáa fullan limaskap í FAO. Stjórnarlógin hjá FAO inniheldur tó greiðar ásetingar um atlimaskap. Føroyar hava atlimaskap í FAO. Sum atlimur fáa Føroyar fulla atgongd og talurætt á ráðstevnum, aðalfundum og nevndarfundum, bert ikki atkvøðurætt. Tað er tó ikki vanligt, at atkvøtt verður um faklig ella politisk mál, ið verða viðgjørd. Føroyski áhugin er serliga fyri nevndini CoFi (stytting fyri Committee on Fisheries). Fyri Føroyar hevur tað stóran týdning at vera við í tí partinum, sum varðar av fiskivinnu. Flestu fiskivinnulond hittast javnan í CoFi at viðgera mál, sum hava felags áhuga, so sum felags meginreglur fyri burðardygga fiskivinnu. Nógvar altjóða leiðreglur um fiskivinnu og aling fáa sítt skap í CoFi, og tí er luttøka umráðandi fyri lond, sum ynskja at ávirka altjóða fiskivinnupolitikkin í framtíðini. 

CoFi heldur høvuðsfund annaðhvørt ár í Róm í Italia, har FAO høvuðsskrivstovan er. CoFi hevur tvær sernevndir, onnur arbeiðir við aling og hin við handli í fiskavørum. Tær hava eisini fund annaðhvørt ár. FAO aðalskrivstovan hevur harumframt eina deild fyri fiskivinnu og aling, sum skipa fyri serfundum og ger frágreiðingar viðvíkjandi fiskivinnu eftir áheitan frá CoFi, umframt at fiskivinnudeildin annaðhvørt ár ger eina umfatandi støðulýsing av fiskivinnu og aling.

Keldur 

 Almenna heimasíðan hjá FAO

ST
Fiskivinna
Alivinna
IAEA

Altjóða kjarnorkustovnurin (stytt IAEA) er ein altjóða kjarnorkustovnur undir ST. Stovnurin arbeiðir í samstarvi við limalond og samstarvsfelagar kring heimin fyri at menna og tryggja kjarnorkutøkni og fyri at tryggja, at kjarnorka ikki verður nýtt til hernaðalig endamál . IAEA varð sett á stovn sum "Kjarnorka fyri Friði" í 1957. Felagsskapurin fekk eina heldur harða byrjan, tí stríðið millum heimsveldini USA og Sovjet var hart. Men eftir Kuba-kreppuna í 1962 byrjaðu stórveldini at samstarva, og IAEA kom veruliga ígongd. Seinastu árini hevur stovnurin verið nógv frammi, serliga í samband við eftirliti av Iran og Norðurkorea. 

Millumtjóða sáttmáli er gjørdur, sum bannar spjaðing av kjarnorkuvápnum. Sáttmálin staðfestir, at heimurin ikki skal hava fleiri lond við kjarnorkuvápnum, og at IAEA hevur loyvi at kanna førleikarnar í sáttmálalondunum. Pakistan, India og Ísrael hava higartil noktað at skriva undir sáttmálan, helst tí hesi londini hava kjarnorkuvápn. Norðurkorea var partur av sáttmálanum, men tók seg síðan burturúr í 1993, tá landið varð ákært fyri at menna kjarnorkuvápn . Norðurkorea, India og Pakistan hava víst á, at býtið millum lond, sum hava, og lond, sum ikki hava kjarnorkuvápn, ger at londini, sum hava kjarnorkuvápn, standa í eini hernaðarligari nógv sterkari støðu. Orrustan við Iran, snýr seg um sama grundleggjandi spurning, nevniliga rættin til at hava kjarnorkuvápn. Iranska stjórnin hevur fleiri ferðir víst á, at landið liggur í einum øki við trimum kjarnrokulondum, Ísrael, Pakistan og India og tí eisini metir seg hava rætt til at menna hesi vápn, sum ein part av iransku verjuni.

IAEA arbeiðir í stóran mun við vitanarspjaðing á kjarnorkuøkinum, soleiðis at kjarnorka, sum orkuveitandi kelda verður ment og brúkt best møguligt . 2200 serfrøðingar eru knýttir at stovninum. Aðalmálið við at hjálpa triðjaheimslondum við burðadyggari kjarnorku er at tryggja, at kjarnorkan verður framleidd á skynsaman hátt. Kjarnorka verður av mongum mett at verða einasti veruliga orkukelda, sum kann nøkta tann tørv, sum heimurin hevur. Sagt verður, at orkan kann verða nýtt til at menna menningarlond og lyfta fólk úr fátækradømi, og hon kann eisini vera friðarskapandi, tí nógv kríggj snúgva seg um atgongd til orkukeldur. Harafturat dálkar kjarnorka ikki, um alt gongur eftir ætlan.

Keldur 

ST
Rúna á Heygum

Rúna á Heygum er ein føroysk songkvinna, sum hevur sungið á mongum konsertum og syngur við á fleiri føroyskum tónleikaútgávum. Hon er ein av limunum í tónleikabólkinum Terji og Føstufressar. Ein av sangunum, ið hon syngur við Terja og Føstufressum er Á ferð inn í dreymaland (Hákunardrongurin). Henda sangin framførdu Terji og Føstufressar á Summarfestivalinum í 2012. Á útgávuni Amnesty tónar frá 1991 syngur hon sangin Frælsisvónin saman við Karl Martin Samuelsen.

Tónleikaútgávur 
Rúna syngur við á fleiri útgávum, sum onnur hava givið út, og á uppsamlingsfløgum/plátum/kasettubondum:

Album 
 1991 - Amnesty tónar
 1991 - Hinumegin Ringvegin - Kári Petersen, Rúna syngur við á sangum nummar 3 og 6.
 1994 - Eg eri so spent til jóla
 1995 - Hjarnar
 1998 - Jólafløgan
 1998 - Myrkursins gongumenn, Jóannes Jakobsen
 1999 - Eg eri so spent til jóla
 2000 - Kenna tit Rasmus
 2000 - Vælskapt brek
 2010 - Vestmannavísur

Uppsamlingsfløgur 
 2002 - Áraløg - Martin Joensen
 2004 - Kvinna - úrvaldir sangir frá føroyskum kvinnum 
 2012 - Jól fyri øll: Kendir føroyskir jólasangir - Rúna syngur sangin Tá milliónir tendra ljós

Keldur

Slóðir úteftir 

Føroyskar songkvinnur
Vestmenningar
Aðalskrivstovan í ST

Aðalskrivstovan (á enskum United Nations Secretariat) fevnir um øll tey, sum dagliga arbeiða fyri ST kring allan heimin. Á odda fyri umsitingini er Aðalskrivarin. Undir honum eru ráðskrivstovur við hvør sínum varaaðalskrivara. Sløk 9000 fólk starvast á Skrivstovuni, sum hevur høvuðssæti á Manhattan í New York. 

Aðalskrivarin hevur ein týðandi leiklut í arbeiðinum hjá ST at fáa frið í lag kring heimin, bæði sum einstaklingur og ígjøgnum tær nevndir og ráð, sum hann setir at kanna ósemjur og finna loysnir . Aðalskrivarin kunnar Trygdarráðið um hóttanir móti altjóða friði, og aðalskrivarin gongur ofta á odda fyri at fáa ST-lond at stuðla uppílegging í stríð . Til dømis heitti aðalskrivarin aftur og aftur á limalondini um at veita hermenn til stríðið í Ruanda í 1994, tó uttan úrslit. 

Kappingin um ST aðalskrivarasessin er hørð, og tað hevur víst seg at havt stóran týdning hjá ST-aðalskrivarum at hava góð viðurskifti við USA. Tveir teir fyrstu ST-aðalskrivararnir vóru úr Svøríki og Noregi, men í  dag skiftir aðalskrivarasessurin aloftast millum heimspartar .

Keldur 
 

ST
Arabiska stavraðið

Arabiska stavraðið (arabiskt mál: أَبْجَدِيَّة عَرَبِيَّة‎ ’abjadiyyah ‘arabiyyah) ella arabisk abjad er skriftskipan fyri tað arabiska málið. Tað er ment til júst tað arabiska málið og verður skrivað frá høgru til vinstru og hevur 28 bókstavir. Versjónir av alfabetinum eru grundarlag fyri fleiri onnur skriftmál á øðrum málum, eitt nú tað persiska alfabetið, og fleiri norðurafrikonsk mál sum t.d. somaliskt.

Arabiska stavraðið 
(OBS! Tú mást hava installerað stuðul fyri arabisku skriftina á tínari teldu/teldli, fyri at kunna síggja bókstavirnir her niðanfyri, um tú ikki sært teir kanst tú royna at velja arabiskt (arabisk/arabic) undir encoding í tínum internetkaga.)

ا 'ælif
ب ba'
ت ta'
ث þa' (sum enskt th, sum í thunder)
ج ġīm (dzjīm) (ǧīm)
ح ħa'
خ khaa'
د dal
ذ ðal (sum enskt the, there ella this)
ر rā'
ز zay
س sīn (sum danska/norska ordið "sin")
ش sjīn
ص Sād
ض Dād
ط Tā'
ظ DHā'
ع ʿayn (ʔˤayn) (3ayn)
غ ghayn
ف fa'
ق qāf
ك kaf
ل lam
م mīm
ن nūn
ه ha'
و wāw
ي ja'

Tey ymisku skapini 
Í seinasta teiginum Dømi um orð, eru dømini tikin úr norskum og enskum.

Keldur 

Stavrað
Kinversk tekn

Kinversk skrifttekn (kinesisk) ella Hanzi (kinverskt mál: 漢字  einkult kinverskt: 汉字, pinyin: Hànzì; Hàn-folksins skrifttekn, eisini rópt sinogramm) er eitt sett á fleiri túsund fonetiskt-piktografiskum teknum, sum verða brúkt fyri at skriva á kinverskum, japonskum og koreanskum, og harumframt eldri sløg av vjetnamesiskum. 

Teknsettið er í Teivan, Suðurkorea, Norðurkorea og Japan kent sum ávikavist hancha, hanja, hangul og kanji. Hvørt tekn sær stendur fyri eitt stavilsi. 30% av teknunum sum verða nýtt dagliga eru einstavilsisorð. Restin er fleirstaviliesorð har týdningurin av teknunum avhongur av, hvørjum tekni/teknum tað stendur saman við. Tey flestu orðini krevja tvey tekn fyri at kunna verða søgd.

Umframt teir regionalu variantarnir, verður tað eisini skilt millum tvey sett av teknum, eitt siðbundi og eitt einkult sett, sum ofta hevur færri pennastrok pr. tekn. Tað siðbundnað settið verður í dag brúkt í Teivan og eisini í størri mun í Hongkong, meðan tað einkla settið av teknum alment er standard í meginlands-Kina, og hjá kinverjum, sum búgva í Singapor og Maleisia.

Søgulig menning

Keldur 

Kinesiskt skriftmál
Skriftskipan
Blóð

Blóð er flótandi vevnaður, sum fyllir blóðrenslið og flýtur gjøgnum kroppin. Blóðrenslið er hjarta, sum pumpar tað gjøgnum pulsæðrarnar (arteriur), tær hártunnu blóðæårarnar (kapillerini) og blóðæðrar (venur). Tann týdningarmiklasta uppgávan hjá blóðinum er at føra ilt og føðsluevni runt um allan kroppin til sellurnar og at fáa affalsevni burtur úr sellunum aftur. Eitt vaksið menniskja inniheldur 4-5 litrar av blóði.

Við stórum skurðviðgerðum, har roknað verður við at sjúklingurin missur nógv blóð, ella til heilivág, sum hjálpir móti ávísum sjúkum, letur man sjúklingin fáa frískt blóð við blóðyvirføring. Til hetta endamálið verða blóðdonorar tappaðir fyri blóð við jøvnum tíðarbilum, har umleið ein hálvur litur verður tikin.  Blóðið verður tó ikki givið í síni heild við blóðyvirføring, men verður býtt sundur í ymiskar komponentar (erythrosyttar, frískt fryst plasma, thrombosyttar), sum hvør í sínum lagi kann gevast til sjúklingar eftir teirra serstaka tørvi.

Blóð hevur 25 billiónir reyð blóðlikam (erythrosyttar), 1,5 billiónir blóðplátir (thrombosyttar), 35 milliardir hvít blóðlikam (leukosyttar) og umleið 2½ litir plasma, sum inniheldur eina røð av ymiskum eggjahvítaevni (proteinir). 

Tað finst ein long røð av blóðtýpuskipanum, sum eru grundaðar á í hvussu stóran mun yvirflatuantigenini á erythrosyttunum fyrikoma. Millum tær týdningarmestu skipaninar er AB0 (har man býtir upp í fýra blóðflokkar: A, B, AB og 0 (null)) og Rhesus (har man skilur ímillum Rhesus-positiv og Rhesus-negativ).

Keldur 

Lívfrøði
Apopleksi

Apopleksi (apoplexia cerebri, eisini kent sum slagtilburður, heilabløðing og blóðtøpp í heilan) er ein brádliga íkomin nevrologiskur skaði eftir antin ein blóðtøpp ella eina bløðing í heilanum. Diagnosan verður sett út frá einari kliniskari kanning, men tað er ikki møguligt at síggja antin talan er um ein blóðpropp ella eina heilabløðing útfrá tí klinisku kanningini.

Sum ískoyti til ta klinisku kanningina, vil læknin næstan altíð velja at senda sjúklingin til eina CT-skanning ella MR-skanning. Endamálið við hesum skanningum er at stuðla diagnosuni, fyri at meta um útlitini og fyri at kunna útiloka aðrar sjúkur, eitt nú svullir, metastasir, subaraknoidal bløðing (SAH) og subduralt hematom (SDH).

Man skilur ímillum apopleksi, har sjúkueyðkennini vara longri enn 24 tímar TCI (Transitorisk Cerebral Iskemi), har sjúkueyðkennini hvørva áðrenn 24 tímar eru farnir.

Sjúkueyðkennini í tí akuttu fasuni hanga saman við hvat ella hvørji øki í heilanum ið eru rakt. Ofta snýr tað seg um niðursett vit, niðursetta kraft og føling í tí einu síðuni av kroppinum og kognitivt órógv, sum ávirkar málið, rúmfatanina og dagligdagsfunksjónir. Psykiskar broytingar og tunglyndi eru eisini vanlig.

Í Danmark eru árliga umleið 10.000-12.000 nýggir tilburðir av apopleksi, sum harvið er ein av teimum størstu fólkasjúkunum í Danmark. Upp til 10 % av sjúklingunum doyggja innanfyri tann fyrsta mánaðin, og hjá teimum sum yvirliva, førir sjúkan ofta til avlamni í størri ella minni mun. Í Føroyum verða umleið 70 fólk um árið innløgd við apopleksi á Apopleksideildini á Landssjúkrahúsinum. Tað eru ikki øll, ið fáa apopleksitilburðir í Føroyum, ið verða innløgd á hesari deildini, og tí er talið eisini nakað hægdi enn 70. Heilafelagið metir, at talið á føroyingum, ið árliga verða rakt av apopleksi er umleið 100.

Keldur 

Nevrologiskar sjúkur
Deyðsorsøkir
Lútur

Ein lútur er eitt mýl ella ein ion, ið kann upptaka eina hydron sambært definisjónini hjá Brønsteds. Ein vatn-upploysn av lúti hevur eitt  pH-virði á millum 7 og 14.

Dømi um lútir

Sterkir lútir 

 NaOH (Natriumhydroxid) er ein sterkur lútir, ið er bygt upp av jónunum Na+ og OH-. Natriumhydroxid verðu eitt nú brúkt til at reinsa stoppaði frárensl, framleiða sápu og til at avsýra træ. Natriumhydroxid hevur fleiri ymisk handilsnøvn sum t.d. kaustisk soda, etsinatron, natronlútur og flótandi frárenslureins.
 KOH (Kaliumhydroxid) er eisini ein sterkur lútur og verður eitt nú brúktur til framleiðslu av sápu.

Veikir lútir 

 NH3 (ammoniak) er ein veikur lútur, sum m.a. verður brúktur sum gødning í landbúnaðinum, ella í húsarhaldum í blómuhavum.
 Syreresteinar av sterkum sýrum og veikum lútum, t.d. svávulsýrlingur sýrurest SO32-
 Syreresteinar av veikum sýrum eru veikir lútir, t.d. sýrurestin av eddikasýru CH3COO-
 Purinirnar adenin og guanin og pyrimidinirnar, cytocin, thymidin og uracil verða nevnd nukleolútir, orsakað av at tað er tilstaðar í nukleinsýrum.

Eginleikar 
Nakrir av vanligu eginleikunum hjá lúti:
Slímut ella sápu kensla á fingrunum, orsakað av saponifisering av feittinum á menniskjahúð.
Konsentreraðir ella sterkir lútir eru kaustiskir á organiskt evni og reagera kraftigt við sýru.
Lútur litar reytt lakmuspappír blátt.
pH virði av einari upploysn, sum er  lútur, er hægri enn 7.
Lútir hava ein beiskan smakk

Keldur 

Evnafrøði
Kopar

Kopar (latín: cuprum, uppkallað eftir Kýpros) er tað 29. frumevni í tí skeiðbundnu skipanini, og hevur tað evnafrøðiliga súmbolið Cu. Í sínum reina skapi sær hetta skiftismetalið út sum eitt skínandi metal við einum serstakum reydligum liti.

Eginleikar 
Kopar er rættiliga líkt silvuri og gulli, ið eins og kopar eru í bólki 11. Øll hesi metalini eru løtt at arbeiða við.

Keldur 

Frumevni
Silvur

Silvur (latín: argentum) er tað 47. frumevni í tí skeiðbundnu skipanini,  og hevur tað evnafrøðiliga súmbolið Ag. Undir vanligum trýst- pg hitaviðurskiftum sær hetta skiftismetalið út sum eitt skínandi blankt hvítt metal.

Frumevni
Robert Clotworthy

Robert Clotworthy er ein amerikanskur raddarleikari. Robert Clotworthy er best kendur sum frásøgufólkið í Ancient Aliens hjá History Channel og í leiklutinum sum Jim Raynor í StarCraft, víðkanini StarCraft: Brood War, og StarCraft II: Wings of Liberty og StarCraft II: Heart of the Swarm.

Byrjanin av yrkisleiðini 
Yrkisleiðin hjá Roberti sum raddarleikari byrjaði, tá hann var 15 ára gamal: "Pápi mín framleiddi útvarpslýsingar, og frá einum ungum aldri var eg við honum í upptøkuhølunum. Eg hitti summar av teimum bestu leikarunum (Jerry Stiller, Anne Meara, Mel Blanc, June Foray osfr.), og teir góvu mær íblástur."

Leiklutur sum Jim Raynor í StarCraft 
Robert leggur rødd til høvuðsleiklutin Jim Raynor í StarCraft-telduspølunum. Robert leikti Raynor fyrstu ferð í StarCraft, har Raynor er ein av høvuðsleikarunum í søguni í spælinum. Hann var aftur Raynor í víðkanini StarCraft: Brood War. Ein lesarakanning í GameSpot útnenvdi Raynor sum ein av teimum 10 bestu hetjunum í telduspølum, og GameSpot rósti serliga góðskuna í raddarleikinum hjá Roberti Clotworthy.

Tólv ár eftir, at StarCraft kom út, var Robert Clotworthy aftur í leiklutinum sum Raynor í StarCraft II: Wings of Liberty Søgan í Wings of Liberty leggur serligan dent á Terranarnar og serliga Raynor, sum í spælinum hevur høvuðsleiklutin. Eitt ummæli av Wings of Liberty á ITP.net gjørdi greitt, at Robert Clotworthy hevði leikt Raynor fullkomiliga, og Robert Clotworthy vann "GotY Awards 2010 – Best Voice Acting"-virðislønina hjá reactiontime.co.uk.

Aðrir leiklutir 
Robert Clotworthy hevur verið við í fleiri enn 100 filmum og sjónvarpsrøðum. Hann var "Kriminaltøkningur" í fýra pørtum av amerikonsku sjónvarpsrøðini Hunter frá áttatiárunum. Robert Clotworthy var frásøgufólkið í dokumentarunum Empire of Dreams: The Making of the Star Wars Trilogy and Star Wars: The Legacy Revealed, sum vórðu í uppskoti til eina Emmy-virðisløn. Robert Clotworthy var eisini frásøgufólk í sendingunum Indiana Jones and the Ultimate Quest og Batman Unmasked: The Psychology of the Dark Knight. Robert Clotworthy er eisini kendur sum røddin á Marshall Law í bæði Tekken 5 og víðkanini Tekken 5: Dark Resurrection.

Tilvísingar

Ávísingar úteftir 
Almenna síðan hjá Roberti Clotworthy
Facebook-síðan hjá Roberti Clotworthy

Amerikanskir raddaleikarar
Búskapar- og Almannaráðið í ST

Búskapar- og almannamálaráðið í ST (á enskum United Nations Economic and Social Council, stytt ECOSOC) umsitur fíggingina til undirstovnar í ST og virkar fyri at samskipa ítøkiliga arbeiðið, sum verður gjørt um allan heim. Høvuðsuppgávan hjá Búskapar- og Almannaráðnum er at samskipa tað búskaparliga og sosiala arbeiðið í ST høpi, bæði hjá ST sjálvum og hjá stovnum, sum hoyra til ST-familjuna. Ráðið hevur 54 limir, sum Aðalfundurin velur við støði í einum landafrøðiligum býti millum ymsar partar av heiminum. Limirnir verða valdir fyri trý ár í senn. Búskapar- og Almannaráðið hevur stóran týdning í Sameindu Tjóðum, hetta sæst millum annað í at virkisøkið hjá ráðnum fevnir um á leið 70 prosent av øllum starvsfólka- og fíggjarorku hjá ST stovninum. Omanfyri tvey túsund ikki-stjórnarfelagsskapir hava ráðgevandi støðu hjá Búskapar- og Almannráðnum. Ráðið samskipar fleiri av uppgávunum, sum stovnar knýttir at ST standa fyri, til dømis umhvørvisátøk, heilsuátøk og landbúnaðartiltøk.

Keldur 

 http://www.galdu.org/web/index.php?sladja=45&vuolitsladja=55&giella1=nor
 http://www.fn.no/FN-informasjon/FNs-hovedorganer/Det-oekonomiske-og-sosiale-raad

ST
Kaffi

Kaffi er ein drikkur, sum er gjørdur av kaffiplantuni. Bæði skal og fruktmassin verður tikin burtur, og bert kjarnin (steinurin), tað ið vit nevna bønin (fræðið), verður turkað, brent og malt. Fínleikin av kaffipulvurinum er skiftandi, alt eftir hvussu kaffi verður gjørt. Kaffi verður blandað á ymsan hátt við vatni og verður sum oftast drukkið heitt. Kaffiplantur verða dyrkaðar í meira enn 70 londum, fyrst og fremst tætt við Ekvator í Miðamerika, landsynningsasiu, Maldivunum og Afrika. Tá berini eru búnaði, verða kaffiberini plukkaði, viðgjørd og turkaði fyri at verja fræði inni í berinum. Fræðini verða síðan ristaði til ymisk stig, alt an uppá, hvønn smakk ið ein ynskir, áðrenn fræðini verða malin og bryggjaði til kaffi. Kaffi veksur har veðrið er soleiðis, at hitin ikki fer niður um 16 ºC í meðal kaldasta mánaðin, og ikki upp um 25 ºC í meðal heitasta mánaðin. Eisini er neyðugt við í minsta lagi 100 cm av regni um árið, men við reglubundnari turrtíð. Kaffi veksur so statt í tropunum, men nakað niðan frá strondini, tí annars verður ov heitt um summarið.  

Kaffiplantan er í veruleikanum eitt træ, men hon verður klipt niður til ein stóran runn. Fræið verður sáað í røðum, og tá ið plantan eftir hálvum øðrum ári hevur fest góðar røtur, verður hon flutt og sett niður í skugganum av hægri trøum. Fimm ára gomul byrjar hon vanliga at seta frukt. Kaffiberini búnast ikki øll í senn, og tí verður heystað nógvar ferðir eitt ávíst tíðarskeið. Kaffiberini verða annaðhvørt tikin við hond, ella eisini verða tey rist av greinunum niður á lørift, sum er breitt undir runnarnar. Síðan verða kaffiberini breidd út í sólina at turka. Breitt verður út yvir tey um náttina at verja tey móti døggi og regni. Eftir uml. trimum vikum eru tey nóg turr. Tornaða fruktkjøtið verður tikið uttanav við maskinu, og bønirnar verða reinsaðar og fyltar í sekkir. Kaffið er greitt til útflutnings. Áðrenn kaffið kann verða nýtt, skal tað brennast, men tað verður vanliga gjørt í kaffibrennivirkjum í keyparalondunum. Mestu kaffiframleiðaraøkini eru Brasil, Vjetnam, Indonesia, Kolumbia og Etiopia.

Sí eisini 
 Te
 Mate

Keldur 

Kaffi
Matur og drekka
Canberra

Canberra er felagshøvuðsstaður í Avstralia. Canberra er bygdur 300 km sunnan fyri Sydney á einum sera vøkrum og veðurgóðum stað uppi millum Bláu Fjøllini. Í Canberra heldur felagsstjórnin til; har eru stór gistihús, universitet og aðrir stórir og prýðiligir mentaskúlar, men eingi ídnaðarvirki. 

Avstralia
Býir í Avstralia
Alice Springs

Alice Springs er oasubýur mitt inni í landinum í Avstralia. Alice Springs er ímillum teir býir í Northern Territory, sum vaksa skjótast, hóast hann er mítt í oyðimørkini . Fólkatalið var 3000 í 1960, í 2013 búðu 25,186 fólk har. 

Alice Springs er nærmasti býur til Uluru, sum er eitt World Natural Heritage Site (heimsarvur) hjá UNESCO.

Keldur 

Býir í Avstralia
Norðaru Øki
Auschwitz

Auschwitz var er ein týningarlegur í Suðurpóllandi. Tað er enn til og er ein partur av UNESCO-heimsarvinum. Auschwitz rúmaði 135.000 fangum á sumri 1944. 1,1 mió. doyðu í leguni. Av hesum vóru 960.000 jødar, 140.000 póllendingar, 23.000 sigoynarar, umframt mangir aðrir minnilutar. Nasistarnar vóru eisini eftir fólki úr mongum øðrum bólkum, sum t.d. sovjetiskir krígsfangar, alment serbiskt fólk, samkynd, folk við breki, Jehova Vitni og aðrir politiskir og religiøsir flokkar. 

Navnið er pólska navnið á pólska býnum, har leganvarð bygd, týtt til týskt – Oświęcim. Auschwitz er trý støð:
 Auschwitz I var ein lega fyri politiskar fangar, umframt ein staður fyri píningarlíkar læknafrøðiligar royndir.
 Auschwitz II, eisini nevnt Birkenenau, var ein ovurstór týningarlega. 
 Auschwitz III var ein arbeiðslega, sum veitti eini gummiverksmiðju arbeiðsmegi. 

Viðurskiftini í legunum vóru ræðulig. Nasistarnir drópu menniskju á nógvar ymiskar hættir. Fleiri vórðu noydd til at arbeiða seg til deyða, onnur vórðu skotin, men tann allar ræðuligasti hópdrápshátturin var at gassa fólk til deyða. Fangarnir vórðu beindir inn í stór skiftingarrúm, har teir skuldu lata seg úr øllum og so halda fram inn í "brúsurúmið". Har vóru brúsumunnstykki undir loftinum, men tað kom ikki vatn úr teimum. Í staðin vórðu hurðarnar læstar, og so varð gass latið gjøgnum brúsurnar, Zyklon B (vætucyanid), sum spakuliga kvaldi innilæstu menniskjuni. Hurðarnar vórðu latnar upp aftur, og aðrir fangar í leguni tóku líkini. 

Ringar og prýði vórðu tikin av, og gulltenn og gullfyllingar vórðu trektar út. Hárið á kvinnunum varð brúkt til at gera klæði burturúr. Klæði og annað, sum lá eftir í skiftingarrúminum, varð rænt fyri alt, sum hevði nakað virði. Stórir salar vórðu fyltir við kuffertum, taskum, brillum, handilstonnum og gjørdum limum, sum nasistarnir stjólu frá teimum deyðu. Tey, sum ikki vórðu leidd beinleiðis inn í “brúsurúmið” og deyðan, fingu eitt stutt lív í hesum helviti av eini legu. Tvíburar, sum komu til Auschwitz, kundu enda hjá læknanum Josef Mengele. Hann gjørdi royndir við fangunum. Til dømis seymaði hann tvíburar saman, so at teir fingu sama blóðrensl. 

Tann 27. januar 1945 kom Reyði herurin hjá Sovjetsamveldinum til týningarleguna og setti jødarnar har í frælsi.

Kelda 

 http://snl.no/Auschwitz

Antisemitisma
Seinni heimsbardagi
Holocaust