alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Eingjarkarsi

Eingjarkarsi (frøðiheiti Cardamine pratensis) er vanlig planta á vátlendi og verður einar 10-25 cm til hæddar. Blómurnar eru viólubláar á liti og vaksa saman í klasa á leggendanum. Bløðini vaksa bæði í stovni niðri við rótina og misstødd upp á hálvan leggin. Bløðini hava eitt heldur sjáldsamt vakstrarlag, sum vit kalla stakfinnut, tí blaðið er sett saman av fleiri pørum av smábløðum, kallað finnur og endar við einum støkum blaði. Blómar í mai-juni. Veksur á vátlendi.

Lýsing: Fleiráraurt. Leggurin upprættur. Loftleggirnir stinnir, blaðfáir í erva. Bløðini snøgg, stakfinnut. Finnurnar breiðar og tentar á teim niðaru, men mjáar og ótentar á teim ovastu bløðunum. Klasin líkist skjóli. Krúnubløðini 4, ljósablálig við myrkum rípum, frambreið, útbreidd, negllong. Sáðknapparnir gulir. Tvílokabjølgarnir langir; bæði lokini flettast av úr neðra. Fræini hanga á skilarúminum. Stovnbløðini einfinnut við 5-8 pørum av smábløðum, sum eru eggvaksin, stuttstelkað. Leggbløðini eisini finnut, men við strikuvaksnum smábløðum. Krúnubløðini ljóst bláreyð, sáberarnir gulir. Tvílokabjølgarnir 2-4 cm langir. Veksur í veitum og á vátlendi, mest innangarðs, men eisini heilt upp til fjalla.

Sí eisini
 Plantulívið í Føroyum

Plantur í Føroyum
Plantur
Mýritistil

Mýritistil (frøðiheiti Cirsium palustre) verður 50-120 cm til hæddar og veksur, sum navnið sigur, í mýrum og við áarbakkar. Henda høga, hábærsliga plantan við síni korkalittu blómu og fagra grøna leyvi hevur hugtikið mangan. Men brátt varnast tú, at hon er ikki so at koma í hóslag við, tí bæði á bløðum og leggjum vaksa hvassar tornir. Leggurin stendur steyrrættur og er harður og trækendur. Bløðini eru avlong váknvaksin við stórum flippum. Tey vaksa tøtt saman niðri við rótina og upp eftir øllum legginum. Blómurnar eru kurvavaksnar, og fleiri kurvar vaksa saman í einum tyssi ytst á leggendanum. Blómar í juli til august.

 Lýsing: Um alt landið við áarbakkar og á vátlendi. Fyrsta árið bert stovnblað, annað ella triðja árið ein stinnur, strentur, langtornutur leggur. Bløðini stórflipput, niðurrend, langtornut um jaðaran. Kurvarnar korkareyðar, nógvar saman í tyssaskjóli, stuttleggjaðar; allar blómur við pípukrúnum; krúnukragin bert klovin móti miðjuni. Kurvareivbløðini takløgd og tornut.

Sí eisini
 Plantulívið í Føroyum

Plantur í Føroyum
Plantur
Smá silkibond

Smá silkibond (frøðiheiti polygala serpyllifolia ella polygala serphyllaceae) veksur á heiðalendi. Hon blómar í juni og juli.  Hon verður 5 til 15 cm høg. Funnin upp í 600 m. hædd. Blóman er vanligast blá, men ofta hvít ella reyð.

Lýsing: Á turrlendinum, vallaðum haga. Leggirnir eru nógv greindir. Bløðini heil, ótent, tey niðaru andstødd. Blómurnar í klasum frá leggendanum og úr blaðgripum - bert 4-6 blómur í hvørjum, óregluligar. Tey stóru, bláu bløðini eru bikarbløðini; tey leggja seg upp at fruktini, tá ið plantan er avblómað. Krúnublaðflipparnir eru ljósir á liti. Blóman er minni og klænri enn P. vulgaris (stór silkibond). 2-10 blómur á legginum, bláar, reyðar ella sjáldan hvítar. Tey innaru bikarbløðini 4-5 mm.

Sí eisini
 Plantulívið í Føroyum

Plantur í Føroyum
Plantur
Børkumura

Børkumura ella børkuvísa (frøðiheiti Potentilla erecta) verður 6-20 cm høg. Hon veksur á hagalendi og í gjáum, har hon gerst nógv størri. Hon blómar í juni og juli. Henda planta veksur so at siga um alla Evropa, og í Asia eystur undir Altai-fjøllini. Hon er eisini á Azorunum. Men í Íslandi veksur hon helst ikki. Nicolai Mohr (1786) sigur, at hann hevur ikki rakt við hana, og vísir á, at plantufrøðingurin Johann Gerhard Kønig, ið savnaði íslendskar plantur til bókna Flora Danica í árunum 1765 til 1766, hevur heldur ikki rakt við hana, men Eggert Ólafsson tekur til í bók síni Reise gennem Island, ið kom út í 1722, at hon mundi vera har “skønt sjælden, på Sønderlandet.” Ostenfeldt & Grøntved nevna hana ikki at vaksa í Íslandi í bók síni um føroyska og íslendska floru frá 1934.

Lýsing
Jarðleggurin, børka nevndur, er førur, sevjumikil, døkkbrúnur, barkkendur. Loftleggirnir jarðbendir, síðani rættir upp. Stovnbløðini stelklong, 3-5 fingrut, grovtent. Leggbløðini óstelkað, 3-fingrut við stórum akslabløðum. Blómurnar á longum leggum frá blaðgripunum, gular. Krúna og bikar 4-deild. Smáfruktirnar nøtir. Øll plantan oftast mjúkhærd. Fleiri blómuberandi leggir, ið eru liggjandi til uppbendir. Í haga og bø.

Sí eisini
 Plantulívið í Føroyum

Plantur í Føroyum
Plantur
Búskapur Føroya

Føroyski búskapurin er lítil opin búskapur við stórum samhandli við útheimin. Heimamarknaðurin er lítil og samhandilin við útheimin er sera asymmetriskur. Føroyingar flyta inn næstan allar nýtsluvørur og størsti parturin av útflutninginum er fiskur og fiskaúrdráttir. 

Tilfeingisvinna er landbúnaður, fiskiskapur, ali- og kryvjivirki og ráevnisvinna. Vinnur innan vøruframleiðslu eru fiskavøruídnaður, skipasmiðjur, aðrar smiðjur, ídnaður annars, byggivinna og orkuveiting. Privatar tænastuvinnur eru handil og umvæling, gistingarhús og matstovur, sjóflutningur og flutningur annars, postur og fjarskifti, fígging og trygging, vinnuligar tænastur, húshaldstænastur, felag­skapir og mentan og ótilskilað vinna. Almennar tænastur er almenn fyrisiting, allar almennar tænastur og alt annað virksemi, sum tað almenna fíggjar við sínum lønarúteiðslum.

Almennar og privatar tænastur eru vorðnar ein størri partur av føroyska búskapin­um seinastu árini. Í 2001 vóru tær 58,9% og í 2005 vóru tær 65,9% av samlaðu lønargjaldingunum. Sama tíðarskeið eru lønargjaldingarnar í tilfeingis­vinnunum minkaðar nógv. Í 2001 vóru tær 21,9% og í 2005 vóru tær 15,1% av samlaðu lønargjaldingunum. Í vøruframleiðsluvinnunum hevur gongdin verið støðug fram til 2004, tá ið lønargjaldingarnar byrja at minka. Í 2001 vóru lønargjaldingarnar í vøruframleiðsluvinnunum 19,2% og í 2004 vóru tær 19,7%, men í 2005 minka tær niður í 18,9% av samlaðu lønargjaldingunum. Tænastuvinnurnar verða tí ein lutfalsliga størri partur av føroyska búskapinum, meðan tilfeingis- og framleiðsluvinnurnar minka.

Ein lítil búskapur sum hin føroyski, har inn- og útflutningur fevna um stóran part av búskapinum, ávirkast nógv av gongdini í umheiminum og serliga í teimum londum, sum vit býta um vørur og tænastur við. Tað er serliga gjøgnum prísin á inn- og útflutningsvørum, at føroyski búskapurin ávirkast av gongdini í umheiminum, men eisini húsarhaldini og teirra nýtslu- og sparihugur ávirkast av gongdini í umheiminum.

Føroyar
Pitcairn

Pitcairn Island (pitcairnesiskt: Pitkern Ailen) er eitt tað mest avbyrgda staðið í heiminum Oyggin er uml. mitt millum Nýsæland og Suðuramerika. Á leið líka langt er norðureftir til vesturstrondina á Meksiko. Suðureftir er opið hav líka suður til ísbrúnna á Antarktis. Í Pitcairn eru fimm oyggjar, ein er bygd, og fýra eru óbygdar. Har er tað minsta fólkaræðið í heiminum, mett eftir fólkatalinum. Uml. 50 fólk búgva á høvuðsoynni. Oyggjabólkurin hoyrir til Stórabretlands, men hevur heimastýri við egnari lóggávu. Eitt oyggjaráð við tíggju limum hevur avgerðarrætt í viðurskiftum, sum viðvíkja Pitcairn. Oyggjarnar gjørdust bretskt hjáland í 1838. Sama ár fingu kvinnurnar atkvøðurætt, og tað var fyrstu ferð í øllum heiminum.

Nógv fólk á Pitcairn eru eftirkomarar hjá sjómonnum, sum í 1789 gjørdu uppreisturumborð á skipinum Bounty. Teir fóru fyrst til Tahiti, men har vóru teir bangnir fyri at verða funnir og handtiknir. Tí sigldi ein bólkur víðari at leita eftir einari óbygdari oyggj. Við á ferðini vóru níggju menn av Bounty og 17 fólk av Tahiti, seks menn og ellivu konur. Ikki fyrr enn átjan ár seinni kom aftur ein bátur til oynna og fann hesi fólkini, sum vóru farin í land og búleikaðust har. Akkerið av skipinum Bounty er framvegis á Pitcairn. Ein av teimum fáu mátunum, sum fólk á Pitcairn kunnu forvinna pening, er at selja heimabygd modell av Bounty til ferðafólk, sum av og á vitja oynna.

Pitcairn Island er ein gosoyggj. Tann hægsti tindurin er bara 347 metrar høgur. Har eru dalar og heyggjar, og fram við sjónum er bratt berg næstan allan vegin. Oyggin hevur onga rættiliga havn, har skip kunnu leggja at, og har er heldur eingin flogvøllur. Alt, sum skal inn á oynna ella av henni, verður ført við smábátum. Í illveðri ber ikki til at sleppa í land. Vanliga fær tann lítli handilin á oynni vørur tríggjar ferðir um árið, til dømis klæði, frækorn ella byggitilfar. Av og á koma ferðamannaskip til oynna, og ferðafólkini kunnu fara í land. Hetta kastar eitt sindur av pengum av sær. Annars verða tær felags útreiðslurnar einamest fíggjaðar av frímerkjasølu.

Í 1856 var fólkatalið vaksið til næstan 200. Tá vóru tey so nógv, at tað bar illa til at útvega øllum mat á oynni. Alt fólkið varð tí flutt til eina aðra oyggj, sum tá var óbygd, Norfolk Island nærindis Avstralia. Pitcairn var aftur óbygd. Men nøkur ár seinni valdi ein bólkur at flyta út aftur á Pitcairn, tí at teimum longdist heim.

Á oynni tosa tey eitt mál, sum eitur pitcairnesiskt. Tað er einblandingur av enskum, soleiðis sum tað varð tosað í 18. øld, og tí málinum, sum varð tosað á Tahiti. Á hesum málinum eitur oyggin "Pitkern Ailen".

Polynesia
Kyrrahavsoyggjarnar
Oyggjar í Bretlandi
Hjálond
Oyggjar
Kilimanjaro

Kilimanjaro er hægsta fjall í Afrika.  Fjallið er 5.895 metrar høgt.

Slóðir úteftir

Keldur 

Fjøll
Gosfjøll
Tansania
Afrika
Lynn Anderson

Lynn Anderson (26. september 1947 – 30. juli 2015) var ein amerikanskur countrysangari. Tað er serliga ein sangur, ið verður knýttur at Lynn Anderson, nevniliga hittið við strofuni ”I beg you Pardon, I never promised you a Rose Garden” frá 1970, sum eisini var nógv at hoyra í Føroyum í sjeytiárinum og seinni.

Við ”Rose Garden” hjá Joe South, fekk Lynn Anderson ein Grammy sum besti kvinnuligi kontrisangari í 1971. Tað var táverandi maður hennara, Glenn Sutton, sum framleiddi lagið, ið gjørdist eitt heimsumfatandi hitt tað árið.

Anderson vaks upp í Sacramento í Kalifornia, men búði í Nashville í Tennessee.

Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1947
Andlát í 2015
NINA

NINA, ið er 80 minuttir langur spælifilmur, er ein føroysk/donsk verkætlan, sum Maria Winther Olsen stendur fyri. Hon hevur sjálv skrivað bæði søgu og handrit. Filmurin gongur fyri seg í Mikladali og Klaksvík, og NINA er fyrsti spælifilmur í fullari longd, sum er upptikin í Norðoyggjum. Klaksvíkar kommuna er millum høvuðsstuðlarnar av verkætlanini, sum samanlagt kostaði eina góða millión krónur. Klaksvíkar kommuna stuðlar verkætlanini við 200.000 krónum. Hetta er ein spælifilmur, sum snýr seg um eitt ungt danskt par, sum flytir til Føroya og búsetir seg í Mikladali. Maðurin fær arbeiði í Klaksvíkar Sjúkrahúsi, meðan konan gongur í einsemi í Mikladali. Hon "revsar" unnusta sín í einari roynd at fáa hansara kærleika. 

Umframt teir tríggjar høvuðsleikararnar verða statistar í hópatali eisini at síggja, men tey trý Marie T. Søderberg, Nikolaj D. Schmidt og Mike Viderø eru tey, sum fyrst og fremst fortelja søguna um Ninu. Parið í høvuðsleikutunum eru donsku Marie Tourell Søderberg og Nikolaj Dencker Schmidt, ímeðan Mike Viderø spælir triðja høvuðsleiklutin sum presturin Fríði. 29-ára gamla Marie, sum spælir høvuðsleiklutin Nina, er eitt nú kend úr dramarøðini “1864” hjá DR eftir Ole Bornedahl. Harumframt spældi hon leiklutin sum Iben í spælifilminum “Steppeulven” frá 2014, umframt at hon hevur lagt rødd til vælumtóktu Violettu, sum serliga tey yngru kenna úr røðini “Violetta á Disney Channel.

Danin Nikolaj Dencker Schmidt spælir sjeikurin hjá Ninu, William. Umframt at hava spælt fleiri stuttfilmar, hevur Nikolaj eisini verið at sæð í eini DR-røð, nevniliga “Historien om Danmark”, sum varð víst fyrr í ár. Hin mannligi høvuðsleikarin er føroyski Mike Viderø, sum spælir presturin Fríði.

Føroyskir filmar
Kim Jong-un

Kim Jong-un (f. 8. januar 1983) er norðurkoreanskur einaræðisharri. Hann hevur síðani 2011 gera stórar broytingar á politiska og hernaðarliga pallinum, fyri at økja um sítt vald. Kim Jong-un hevur m.a. valt at skifta verjuovastan Pak Yong Sik út við No Kwang Chol, meðan leiðarin av heryvirleiðsluni, Ri Myong Su, er skiftur út við hansara varamann, Ri Yong Gil. Generalurin Kim Su Gil er skiftur út við Kim Jong Gak sum stjóri í stjórnarskrivstovuni í herinum. Felags fyri teir tríggjar, sum eru settir í størvini, eru at allir eru sera trúfastir móti norðurkoreanska leiðaranum. 

Hann hevur eisini sett sær fyri at gera Norðurkorea til heimsins størsta kjarnorkuveldi. Boðini komu frá leiðaranum, tá hann í des. 2017 hitti umboð fyri tey sum menna vápn í landinum. Tann 28. november 2017 skjeyt Norðurkorea eina rakett, sum kann raka øll mál í USA, sambært teimum sjálvum.

Í 2018 møttust Kim Jong-un og forsetin úr Suðurkorea, Moon Jae-in, tvær ferðir í Panmunjom á markinum millum bæði londini, og einaferð í Pyongyang. Hin 12. juni 2018 møttust Kim forseti USA Donald Trump á toppfundi í Singapore, tað var fyrsti fundur og samrøða millum ein norðurkoreanskan leiðara og ein sitandi amerikanskan forseta. Teir kjakaðust um kjarnorkuskránna hjá Norðurkorea. Ein uppfylgjandi fundur í Hanoi í ferbruar 2019 endaði bráddliga uttan nakra avtalu. Hin 25. apríl 2019 møttust Kim og russiskir forsetin Vladimir Putin á teirra fyrsta toppfundi í Vladivostok. Hin 30. juni 2019 møtti Kim við bæði tí suðurkoreanska forsetanum og Trump í koreanska hernaðarfría økinum.

Keldur 

Norðurkorea
Einræðisharrar
Statsleiðarar
Sprellimaður

Ein sprellimaður er eitt leikaskapilsi (figurur) ið sprellar tá ið togað verður í eitt band, sum er fest í skapilsið. Sprellimenn eru vanliga gjørdir úr træi ella pappi. Nútíðar sprellimenn gjørdust vælumtóktir hjá aðalstættini í Europa í 18'du øld, men líknandi leikur kunnu sporast heilt aftur til griksku og egyptisku fornøldina. Á týskum verður sprellimaður nevndur Hampelmann á eingilskum Jumping Jack og á fronskum Pantin (figurine). Í Danmark gjørdist spellimaðurin ein partur av jólapyntinum uml. 1850, og í Føroyum er sprellimaðurin sum oftast ein jólamaður, sum hevur sítt fasta pláss á vegginum, hvørji jól.

Keldur 

Jól
leikur
Fiskivinna

Fiskivinna er tann týdningarmesta og mest avgerandi vinna í Føroyum. Fiskivinna er ein global vinna, og sum atlimur í FAO hava Føroyar møguleika at vera við, tá mál um burðardyggan fiskiskap eru á dagsskrá. 

Fiskivinna er ein hárisiko vinna, ið krevur nógva servitan. Fiskiskapurin er ymiskur frá ári til ár og ymiskur ígjøgnum árið. Fiskiskip eru stór amboð, ið krevja nógva servitan at reka. Skiparin skal hava kunnleika til fiskileiðir og mangt annað. Fiskurin skal eisini hava røttu góðsku, pakkast rætt og koma út á marknaðin.
Heiðafuglur

Heiðafuglur er fuglur, sum hevur reiður í haganum. Í Føroyum er nógvur heiðafuglur. Flest allur heiðafuglur finnur føði í haganum og niðri í fjøruni. Summir heiðafuglar eru tó sjófuglar, til dømis kjógvi og likka, og tað merkir, at teir finna føði sína á sjónum.

Ein stórur partur av heiðafugli er flytifuglur. Hann er einans í Føroyum um summarið, tá ið hann reiðrast. Um veturin flýgur hann til heitari lond at vera.

Hygg eisini at
 Fuglar í Føroyum

Fuglar
Fiskivinna í Føroyum

Fiskivinnan hevur stóran búskaparligarn týdning fyri Føroyar. Søguliga sæð hevur fiskivinnan størsta týdning fyri búskaparliga virksemið í Føroyum - størri týdning enn nøkur onnur vinna, og hetta er galdandi enn. 

Føroyingar byrjaðu tann orduliga fiskiskapin í 1890”unum” tá id trappubrøðrunir keypti tað fyrstu sluppina til landið, síðan hevur fiskivinnan broytt seg og formera seg til at røkka langt út í heimin, og til at hava ein tann mest modernaða flotan í heiminum, hóast ringar tíðir.

tær allarbestu tíðurnar hjá føroyska flotanum byrjaðu síðst í 1960”unum” tá id tey fyrstu stálskipini komu, síðani hevur tað gingi upp og niður inntil fyrst í 1990”unum” tá ið búskaparkreppan tók seg upp og koyrdi nógv av skipinum á húsagang.
Síðani hevur flotin bygt seg uppaftur ímeðan serliga uppisjóvarflotin hevur klárað seg sera væl t.d. eftir teir fingu tí stóru makrelkvotuna í 2010.

Seinni Heimsbardaga rakti føroyingum meint. Tær føroysku slupirnar sigldu við fiski úr føroyum og íslandi niður til onglands við fiski, hetta var ein sera vandamikil túrur tí tað lógu nógvir týskir kavbátar uppá lúr. Tær føroysku sluppirnar landaðu fiskin í oftast í Scrabster og Grimsby, hetta gav nógvan pening til teir føroysku sjómennirnar, og eftir kríggið vóru tað nógvir sum áttu so nógvan pening at teir keyptu sína egnu slupp. Á hesu ferðini eru upp í 240 sjómenn deyðir tilsamans, hetta ger at føroyar eru tað landið í hevur mist mest sjófólk undir krígnum í heiminum í mun til fólkatalið tá.
Tyssismánagras

Tyssismánagras (frøðiheiti: Botrychium lunaria) er ein av okkara vanligu trøllakampum. Hann er ikki lættur at fáa eyga á, tí hann er oftast bert fáar cm til longdar, og hann finst ikki í mongd, har hann veksur. Hóast tað, er hann á flestøllum oyggjum. Trøllakampar hava ikki blómur og seta ikki fræ, men nørast við grókornum. Mánagras er trøllakampur av Ormstunguætt Ophioglossaceae og er einasta slagið í hesi ætt, sum finst í Føroyum, meðan tað í Norðanlondum finnast 8 sløg. 

Mánagras hevur eitt einstakt blað, sum er býtt í tveir partar. Ovari parturin, ið ikki er grønur, er gróbærur. Hesin parturin hevur nógvar rundar grógoymslur, ið eru samlaðar í einum klasa. Hvør av hesum grógoymslum framleiða hundraðtals grókorn, ið spíra til nýggjar plantur. Niðari parturin av blaðnum er grønur og gróleysur. Hann er býttur upp í fleiri mánavaksnar partar, ið hvør fevnir inn yvir annan. Soleiðis skilir tyssismánagras seg frá hinum 15 trøllakampunum, ið vit hava í Føroyum. Tí á hinum sita grókornini í gróhópum aftanfyri á blaðnum, vardir av einum skjøldri, sum opnar seg, tá grókornini eru búgvin, so at tey kunnu spjaðast. Eisini kunnu tey sita á blaðrondini, sum er rullað inneftir, áðrenn grókornini eru búgvin.

Sí eisini
 Trøllakampar
 Plantur í Føroyum

Plantur í Føroyum
Hægstirættur í USA

Hægstirættur í USA kann ógilda lóggávu frá Kongressini ella einstøku statunum, um hann metir, at lóggávan stríðir ímóti amerikonsku grundlógini. Landsins ovasti dómstólur viðgerð kærumál og mál av serligum týdningi. Og hann er síðsti kærumyndugleiki viðvíkjandi amerikonsku grundlógini. Dómstólurin var stovnaður, tá USA fekk sína grundlóg í 1787. Níggju dómarar eru í hægstarætti. Teir verða tilnevndir fyri lívið av forsetanum við góðkenning av Senatinum. Í 2018 eru teir konservativu í meiriluta í hægstarætti. Fimm dómarar verða mettir sum konservativir, og fýra sum liberalir.

Limir í Hægstarættinum 
(Seinast dagført hin 27. oktober 2020.)

 hægstarættarforsetin  John Roberts (føddur í 1955, útnevndur av George W. Bush í 2005)
 dómari Clarence Thomas (føddur í 1948, útnevndur av George H. W. Bush í 1991)
 dómari Stephen Breyer (føddur í 1938, útnevndur av Bill Clinton í 1994)
 dómari Samuel Alito (føddur í 1950, útnevndur av George W. Bush í 2005)
 dómari Sonia Sotomayor (fødd í 1954, útnevnd av Barack Obama í 2009)
 dómari Elena Kagan (fødd í 1960, útnevnd av Barack Obama í 2010)
 dómari Neil Gorsuch (føddur í 1967, útnevndur av Donald Trump í 2017)
 dómari Brett Kavanaugh (føddur í 1965, útnevndur av Donald Trump í 2018)
 dómari Amy Coney Barrett (fødd í 1972, útnevnd av Donald Trump í 2020)

Sí eisini 
 Umboðsmannatingið í USA
 Senatið í USA
 Kongressin í USA
 Tað hvíta húsið

Ávísingar úteftir 
 Heimasíðan: supremecourt.gov (á enskum)
 Trump hevur valt Amy Coney Barrett, dagur.fo

Keldur 

USA

en:Supreme Court of the United States
no:USAs høyesterett
Amerikanska grundlógin

Amerikanska grundlógin, sum kom í gildi í 1789, tryggjaði fólkinum og statunum stórt frælsi. Amerikanska grundlógin er hin elsta lógin av sínum slag í heiminum. Hon varð samtykt í 1788 og kom í gildi árið eftir. Lógin er ein karmur, ið annan vegin tryggjar øllum borgarum grundleggjandi rættindi, og hinvegin ein vernd móti órættvísari viðferð frá allari yvirvøld. Eftir at amerikanska grundlógin kom í gildi, eru nógv ískoyti skrivað. Fyrstu 10 ískoytini, Bill of Rights, vórðu løgd afturat grundlógini í 1791. Av hesum tíggju er fyrsta ískoytið um persónligt frælsi: trúarfrælsi, talufrælsi, pressufrælsi og frælsi at mótmæla.

Tað serliga við amerikansku grundlógini er, at hon er aldri broytt. Bara ískoyti eru komin afturat. 

USA
Carla Juri

Carla Juri (fødd 2. januar 1985 í Locarno) er ein sveisiskur sjónleikari.

Útvaldur filmografi

Film

Sjónvarp 

Føðingar í 1985
Monte Águila

Monte Águila er ein býur í Kili við umleið 6.574 íbúgvum.

Myndir

Keldur

Útvortis ávísingar 

 MONTE ÁGUILA

Kili
Føroysk list

Føroysk listafólk hava málað síðani seinast í 18. øld. Tað er tó ikki fyrrenn frá 1930-árunum, at føroysk list ger seg galdandi á høgum stigi, fyrst við málningalistini og síðani við mynd-høgglist og grafikki. Meðan myndlistin er nýggj, er føroyskt listhandverk elligamalt; træskurður og serliga bindingarmynstur vóru vanligir listlutir.

Elstu føroysku málningarnar, vit vita um, hevur Díðrikur í Kárastovu av Skarvanesi gjørt um ár 1850. Men teir fyrstu málararnir, sum Jógvan Waagstein og Niels Kruse, málaðu mest tað føroyska landslagið við sínum skiftandi ljósi og litum. Í 1948 varð skipað fyri fyrstu almennu framsýningini av myndlist í Føroyum. Tá varð hildið, at kundi ein framsýning skipast annaðhvørt ár, so var væl vorðið. Nú eru framsýningarnar tættar, og eitt stórt tal av listafólki skapa eina fjølbroytta føroyska myndlist. 

Kendast eru listafólk sum t.d. Hans Pauli Olsen, Steffan Danielsen, Janus Kamban, Ingálvur av Reyni, Ruth Smith, Tróndur Patursson, Zacharias Heinesen, Sámal Joensen-Mikines og Thomas Arge.
Gran Canaria

Gran Canaria er tann næststørsta av teimum sjey Kanarisku Oyggjunum. Kanarisku Oyggjarnar liggja 1000 km sunnan fyri Gibraltar, men eru spanskar, og fólkið tosar spanskt. Oyggin er rund sum ein pannukøka, tó við høgum øskulitaðum fjøllum, sum koma upp móti 2000 m. Fólk hevur sett seg niður á útnyrðings- og landnyrðingssíðuni, tí her er vatn. Annars sigst, at á oynni eru heili fýra ymisk veðurløg. 

Sera gott veðurlag alt árið og frálíkar strendur lokka eina rúgvu av gestum til Gran Canaria alt árið. Suðursíðan av Gran Canaria er tann mest vitjaða, og har finnast hópin av hotellum og íbúðum. Playa Del Ingles, Maspalomas, Meloneras og Puerto Riko eru nakrir av teimum mest vitjaðu býunum. Í Puerto Riko hevur einki menniskja sett seg niður fyrr enn í 1956, tá ið Tjæreborg Rejser og Spies Rejser settu skjøtul á ferðavinnuna. Her er og hevur verið oyðimørk í fleiri hundrað ár.

Søga
  Longu í 1100 f.Kr. komu fønikiararnir framvið her á sínum longu sjóferðum. Í 300 f.Kr. kom fólk rekandi á flakum yvir havið úr Norður-Afrika. Hetta fólkið var av berbaraætt og kallaðist guanchararnir. Teir dugdu ikki bátasmíð, men hildu seyð og geitir og stóðu á seiðabergi. Teir bygdu sær ikki hús, men búðu í teimum mongu rúmligu fjallaholunum, sum er gamli kanariski bústaðarhátturin. Tað sigst, at tað fyrsta, hesi fólk bóru eyga við á oynni, vóru grannvaksnir hundar, harav navnið Gran Canaria.

Í 1478 koma spaniólarnir og bera seg at á sama hátt, sum teir fá ár seinri gera í Amerika. Teir berjast við báðar høvdingarnar á oynni, annan drepa teir, og søgnin sigur, at tá ið hann var fallin, stoyttu øll viðhaldsfólk hansara seg út av berginum Sancta Lucia. Hin høvdingin fanga teir og tvinga at lata seg doypa.

Spania
Oyggjar
Tunglyndi

Tunglyndi er vanlig og mikið útbreidd sálarsjúka. Umleið 1 út av 6 fólkum stríðast við hetta sálarheilsufyribrigdi, onkustaðir á lívsleið teirra. Tunglyndi kann verða, miðal – ella svárt, og fleir kvinnur enn menn fáa tunglyndi. Nógv tunglyndi byrjar í 20-30 árs aldrinum, men alsamt fleiri børn og ung eru í viðgerð fyri tunglyndi. Tunglyndi er ikki tað sama sum kenslan av sorg.

Medisinsk viðgerð hevur í nógv ár verið nýtt til tunglyndi. Í Føroyum er sølan av antidepressiva tvífaldað seinastu 10 árini 2007-2017.

Sjúkur
Felipe Folgosi

Luiz Felipe de Andrade Folgosi (føddur 18. mai 1974 í São Paulo) er sjónleikari og tónleikari úr Brasil. Hann hevur spælt við í filmum og sjónvarpsrøðum.

Leiklutir í filmum, røðum og í telenovelas

Keldur

Brasilskir sjónleikarar
Tónleikarar
Føðingar í 1974