alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Støddfrøðiligir konstantar

Ein konstantur er ein óbroytilig stødd. Ofta brúka vit til dømis bókstavirnar  og  til konstantar. Konstantur verður eisini nevndur óbrigdil. Í almennu linjulíkningini  eru  og  konstantar. T.d.: Í funksjónini  eru  og -11 konstantar. Ein konstant frammanfyri einum variabli nevna vit fastatal. Funksjónin  er konstant tá ið fyri øll 1 og 2 í  er galdandi, at: 12.

Algebra
Støddfrøði
Sunshine Coast

Sunshine Coast í Avstralia liggur í syðra parti av Queenslandi, ein tíma við bili norðanfyri býin Brisbane (100 km) og tveir tímar norðanfyri Gold Coast (190 km). Har búgva trýhundraðtúsund fólk. Fólkið er spjatt út á ymsar minni partar. Her eru nógvar strendur, og náttúran er eisini sera rík. Veðurlagið er tropiskt.

Avstralia
Queensland
Mike Pence

Mike Pence (føddur 7. juni 1959) er varaforseti hjá Donald Trump síðan 20. januar 2017. Áðrenn hann varð valdur til varaforseta, var hann guvernørur í Indiana og hevði eisini verið limur í Kongressini. Hann er ein stak konservativur kristin og íðin mótstøðumaður av fríari fosturtøku og rættindunum hjá samkyndum at giftast.

Amerikanskir politikarar
Føðingar í 1959
Rudy Giuliani

Rudolph William Louis "Rudy" Giuliani er fyrrverandi borgarstjóri í New York. Í september í 2001 bleiv Giuliani umrøddur sum “borgarstjórin í Amerika.” Hann gjørdist kendur aftan á atsóknina at New York 9/11. Tá var hann borgarstjóri í býnum. Aftan á atsóknina at World Trade Center var Giuliani ein tann best umtókti politikarin í USA, og hann gjørdi eisini sítt til, at George W. Bush varð afturvaldur í 2004.

Giuliani kunngjørdi í januar 2008, at hann gevst við royndini at gerast forsetavalevni hjá tí republikanska flokkinum í 2008. Í 2016 er Guiliani ein av fremstu stuðlunum hjá Donald Trump.

Amerikanskir politikarar
New York
Variabul

Ein variabul er ein broytilig stødd. Variabul verður eisini nevndur brigdil. Ofta brúka vit til dømis bókstavirnar  og  til variablar.

Algebra
Støddfrøði
Elin Josefina Smith

Elin Josefina Smith (fødd í Sandavági) er ein føroyskur málari og teknari. Hon gekk á Holbæk Kunsthøjskole á várið 1997 og á Billedskolen frá 1997 til 1999. Hon hevur búð í Danmark síðan 1997. Hon hevur luttikið á yvir 100 listaframsýningum. Kinna Poulsen skrivaði ummæli á listinblogg í 2013, tá ið Elin Josefina hevði listaframsýning í Smiðjuni í Lítluvík. Hon skrivar m.a.: "Myndamálið hjá Elini J.Smith er vilt og inniligt sum hjá Junge Wilde, tað er figurativt, primitivt og litirnir eru grefligir, ofta óblandaðir og tíðum uttan nakra serliga undirmáling, sum eisini økir um  ráa, skitsukenda úttrykkið. ... Tað, sum hugtekur meg við hesum myndunum er ikki minst hvussu øðrvísi tær eru tematiskt í mun til føroyska list. Elin tekur upp evni, sum vit ikki hava gjørt nógv burturúr í føroyskari myndlist. Tað er gerandisdagurin við sínum ikki serliga sublimu løtum við reingering, innkeypi og tað er kvinnulív, serliga tann óperfekti, svikaligi, biologiski kroppurin, sum fær menstruatión, sum bólgnar, sum eigur børn, sum fær risastór bróst við mjólk í til pinkubørnini at súgva, kroppurin, sum forfellur og sum heldur uppat við at hava menstruatión og fer í skiftisár."

Keldur

Slóðir 
Síða á Billedkunstnernes Forbund: http://www.bkf.dk/elinjosefina-smith

Youtube síða: https://www.youtube.com/user/elinjossmith

Føroysk listafólk
Francesca Woodman

Francesca Stern Woodman (fødd 3. apríl 1958 í Boulder, deyð 19. januar 1991 í New York City) var ein amerikonsk myndakvinna.

Slóðir úteftir 
Francesca Woodman

Myndafólk
Listafólk úr USA
Føðingar í 1958
Andlát í 1981
Mekongósin

Mekongósin (Đồng Bằng Sông Cửu Long) er ein av teimum 8 regiónunum í Vjetnam. Regiónin hevur umleið 17 330 000 íbúgvar (2011).

Vjetnam
Vatur

Vatur [ˈvɛaːtʊɹ] er kvæðaorð fyri vatn. Orðið var eitt bendingarstig av vatni í indoevropeiskum, sum er varðveitt í t.d. enskum water.

Drógu teir sínar sjódrekar 

oman á saltan vatur, 

tá kom maður á bergið oman:

“Kongur, veit mær far!”

CCF 14 A "Álvur kongur"

Vatur er nú eisini fyrri liður í orðinum vaturpass (eisini loddbretti, vatnbretti).

Fornføroysk orð
Vaturpass

Vaturpass [ˈvaːtɪ,pʰas:] (rættari [ˈvɛaːtʊɹ,pʰas:]) ella loddbretti, er eitt mátitól ella amboð ið verður nýtt til at eftirkanna um flatir, linjur ella lutir eru nágreiniliga vatnrøtt (vatur = vatn) ella loddrøtt. Sagt verður at vinkulin er "í vatur" [ˈvaːtʊɹ]. Vaturpass verður serliga nýtt av hondverkarum, so sum timburmonnum og smiðum.

Amboð
Forsetavalið í USA 2016

Forsetavalið í USA 2016 var tað 56. forsetavalið í USA og varð hildið hin 8. november 2016. Vinnarin av valinum gjørdist Donald Trump, meðan Hillary Clinton tapti. Valsigurin hjá Donald Trump á amerikanska forsetavalinum í 2016 man metast sum ein tann mest óvæntaði í nýggjari tíð, eftir at Hillary Clinton bert fáum vikum undan lá til at vinna ein greiðan sigur og til at gerast tann fyrsti kvinnuligi amerikanski forsetin nakrantíð. FBI boðaði bert 11 dagar undan valinum frá, at málið um teldupostarnar hjá Hillary Clinton fór at verða latið upp aftur, men so nakrar fáar dagar áðrenn valið komu nýggj boð frá FBI um, at har var ikki meir at kanna, og at málið tí aftur varð niðurlagt. Hóast tapið, kann Hillary Clinton fegnast um, at hon í samanteljingini frá valinum fekk fleiri atkvøður enn Donald Trump, 47,7 prosent móti 47,5, men tað var ikki nóg mikið til at fáa neyðuga talið av umboðum á fundinum, ið endaliga velur forsetan. Millum annað bleiv Hillary Clinton fyrsta Demokratiska forsetavalevni síðani 1984 at tapa í Wisconsin, og fyrsta demokratiska forsetavalevni síðani 1988 at tapa í Michigan og Pennsylvania.

Republikanararnir hava eisini vunnið meirilutan í Senatinum og í Umboðsmannatinginum.

Úrslit

Keldur 

Politisk val í USA
2016
Logaritma

Logaritmufunksjónirnar vórðu í fleiri hundrað ár nýttar at lætta rokniarbeiði, serliga til at býta tøl og at falda. Tað var skotin John Napier sum fann upp logaritmurnar, tá ið hann arbeiddi við rótum. Tær vóru so at siga tátíðar lummaroknarar. Logaritmufunksjónir, sum vit stutt skriva , eru einsháttaðar og injektivar funksjónir av  á . Logaritmufunksjónirnar eru óendaliga nógvar í tali, og fyri tær allar galda fyri øll  og  í  hesar reglur: 

 
 
 

Nullpunkt hava allar logaritmur í , t.e. , og í grundtalinum hava logaritmurnar allar funksjónsvirðið 1, t.e.  er grundtal , logaritman við grundtalinum  verður skrivað . Funksjónin, sum á lummaroknaranum verður skrivað , hevur eftir hesum grundtalið 10. Hon verður nevnd 10-tals logaritman og átti av røttum at verið skrivað . Hin logaritman á lummaroknaranum, ,  hevur tann eginleikan, at viðberin í punktinum  hevur halltalið 1. Hon verður nevnd náttúrliga logaritman. Grundtalið hjá  verður skrivað , t.e. , har sum .  skrivast ikki sum brot.  og  munnu vera kendastu bókstavarnir í støddfrøðini. 

Støddfrøði
Pi

Pi ella π er grikski bókstavurin p. Pi er eisini ein sonevndur matematiskur konstantur sum tú brúkar í ymsum sambondum í støddfrøðini. Lutfallið ímillum tvørmát og ummál er tað sama í øllum sirklum. Hetta lutfall nevna vit π. Onkuntíð verður π sett javnt við  ella 3,14. Tað er ikki endaliga talið, tað ber til at seta óendaliga nógv tøl aftanfyri kommaið. Í ártúsund hava fólk grundað yvir talið pi - fyrsti bókstavur í orðinum periphereia (umfar). Bábylonar kendu eitt rættiliga neyvt virði:   og egyptar eitt annað: . Tann framúrskarandi grikski støddfrøðingurin, Arkimedes, roknaði π ógvuliga neyvt, tá ið hann nýtti ein innskrivaðan 96-hyrning. Arkimedes fekk π at liggja ímillum  og . Síðani eru útrokningarnar vorðnar neyvari og neyvari. Í 1420num roknaði arábin, Ulugh Beg (1394-1449), π við 16 desimálum, í 1853 bretin, William Shanks (1812-1882) við 707 desimálum. Og ídag kunnu teldur rokna π við meiri enn 1 millión desimálum.

Støddfrøði
Tøl
Grikska alfabetið
Desimaltal

Eitt desimaltal er eitt tal við komma í. Vit nevna tey eisini kommatal. Ein máti at skriva tøl, sum ikki eru heil, er at skriva tey sum desimaltøl. Kommað skilir tann heila partin av talinum frá tí partinum av talinum, sum er minni enn eitt. Vinstrumegin kommað stendur tann heili parturin av talinum. Høgrumegin kommað standa fyrst 10-partar (tíggjundapartar), so 100-partar (hundraðpartar), 1000-partar (túsundapartar), o.s.fr. Tølini aftanfyri kommað nevna vit desimalar, og tí eitur eitt tal við komma í eitt desimaltal. Desimaltøl verða býtt sundur í endalig desimaltøl og óendalig desimaltøl. Í einum endaligum desimaltali vita vit, hvussu nógvir desimalar eru í talinum, t.d. . Endalig desimaltøl ber til at gera til brot, har nevnarin er ein potensur av 10:  . Eru óendaliga nógvir desimalar í einum desimaltali, nevna vit tað eitt óendaligt desimaltal. Nøkur dømir: π (3,141592…),  (1,414213…),  (0,333333…). 

Tøl
Støddfrøði
Kvadratrót

Kvadratrótin av einum tali  er positiva talið  (ella null), sum faldað við sær sjálvum verður til . Vit skriva kvadratrót við tekninum . Teknið fyri kvadratrót átti at verið 2, men lættari er at skriva .   um . T.d.:  , tí .   Ikki ber til at taka kvadratrótina av negativum tølum.

Roknireglur 

Støddfrøði
Primtal

Frumtøl, eisini nevnd primtøl á føroyskum, eru teljitøl, sum eru størri enn 1, og sum bara 1 og talið sjálvt ganga upp í. 

Røðin av frumtølum byrjar soleiðis:  

Á júst sama hátt sum tað ikki finst eitt tal, sum er størri enn øll onnur, so finst eiheldur nakað frumtal, ið er størst.

Gomlu grikkarnir 
Gomlu grikkarnir kendu væl til frumtøl. Fyri einum 2300 árum síðani skrivaði Euklid eitt støddfrøðiligt verk í 13 pørtum, ið vanliga verður nevnd Euklids Elementir. Euklid, ið livdi uml. ár 300 f.Kr., var ein grikskur støddfrøðingur, men virkaði við tað stóra bókasavnið í Aleksandria í Egyptalandi — tískil verður hann ofta róptur Euklid úr Aleksandria. Verkið Euklids Elementir er helst tann lærubókin, ið hevur havt størstu ávirkan og bestu eydnuna nakrantíð, og hevur hon lagt lunnar undir alla nútíðar støddfrøði. Hetta verk hevur fleiri týdningarmikil úrslit um frumtøl.

Viðtøka

Setningar

Frumtalstvíburar 
Frumtalstvíburar eru frumtalpør, sum eru skipað á tann hátt, at millum tað fyrra frumtalið  og tað seinna frumtalið  er ikki meira enn eitt tal, t.v.s .

Røðin av frumtalstvíburum byrjar soleiðis:

Slóðir úteftir 
Gunnar Restorff: Frumtøl, kontonummur og strikukotur, snar.fo

Keldutilfar 

Tøl
Støddfrøði
Potensur

Potensur er tað sama sum at falda við sama tali fleiri ferðir. Hetta eru tveir mátar at skriva tað sama, til dømis er  tað sama sum . Tá ið vit falda sama tal fleiri ferðir við sær sjálvum, skriva vit hetta á ein serliga hátt: hetta nevna vit potens. T.d. fimm á triðja (stigi) er 125: . Talið, sum verður falda við sær sjálvum, verður nevnt rótin, t.e. 5. Talið, sum sigur, hvussu nógvar ferðir rótin 5 skal faldast við sær sjálvari, verður nevnt stigvísi (3). Stigvísi og rót verða undir einum nevnd potensur.

Roknireglur 

 
 
 
 
 
 

Støddfrøði
Parabil

Ein parabil hevur forskriftina , funksjónin verður nevnd funksjón á øðrum stigi. Ritmyndina av eini funksjón á øðrum stigi nevna vit parabil. Parablar hava ein samskapsás, sum er javnfjarur við y-ásin. Í funksjónini  ger  av, hvussu parabilin sær út, t.d. hvønn veg hann vendir og hvussu víður hann er. Punktið, har parabilin hevur størsta- ella minstavirði, nevna vit topp-punkt. Er  positivt, venda greinarnar uppeftir og hevur minstavirði í topp-punktinum. Er  negativt, venda greinarnar niðureftir og hevur størstavirði í topp-punktinum.  

Skurðpunktið ímillum ein parabil og 1. ás nevna vit nullpunkt. Ein parabil kann hava tvey, eitt, ella einki nullpunkt. Skulu vit rokna nullpunktina hjá einum parabli, seta vit funksjónina javnt við null. Diskriminanturin ger av, um parabilin hevur eitt, tvey ella einki nullpunkt. Vit rokna diskriminantin soleiðis: . Er  hevur parabilin tvey nullpunkt. Er  hevur parabilin eitt nullpunkt. Er  hevur parabilin einki nullpunkt. 

Støddfrøði
Tianjin

Tianjin, fyrr romaniserað sum Tientsin, er ein metropolbýur í norðari partinum av Kina via havið. Býurin er ein av seks National Central of China. Talið á kommunum 15.469.500.

Søga 
Jørðin har ið Tianjin liggur í dag, varð skapað í fornøldini við botnseting frá ymiskum áum, ið runnu út í sjógvin við Bohai-flógvan, teirra millum Yellow River ið rann út í havið á hesum øki fyrr í tíðini. Áðrenn tað var her opið hav.

Tá ið Grand Canal varð gjørd gjøgnum Sui-kongsríki mentist Tianjin til ein handilsmiðdepil.

Qing keisaraveldi

Undir Qing-keisaraveldi (16441911) gjørdist Tianjin til eitt prefektur ella Zhou (州) í 1725, og í1731 varð Tianjin fylki stovnað undir prefekturinum.

Havnabýur 
Í 1856 tóku kinesiskir hermenn seg umborð á The Arrow, ið var eitt skip ið kinesarar áttu, men var skrásett í Hongkong, men nýtti bretska flaggið og var undir illgruna fyri sjóræning, at smugla og fyri at handla við opium. Teir fangaðu 12 menn og fongslaðu teir. Sum aftursvar sendu bretar og franskmenn kanónskip undir leiðslu av Admiráli Sir Michael Seymour at taka Takuborgirnar nærindis Tianjin í mai 1858. Síðst í fyrra parti av Seinna Opiumkrígnum í juni sama ár vunnu bretar og fraklendingar, og Tianjin-sáttmálin varð undirskrivaður. Sáttmálin læt upp fyri handli millum Tianjin og onnur lond. Sáttmálarnir vórðu staðfestir av keisaranum í Kina í 1860, og Tianjin varð formliga latin upp fyri Stórabretlandi og Fraklandi, og á tann hátt eisini til umheimin. Millum 1895 og 1900 komu Japan, Týskland og Russland afturat, og seinni komu eisini lond sum Eysturríki-Ungarn, Italia og Belgia, ið ikki høvdu serloyvi til handilsvinnu í Kina, og stovnaðu teirra egnu øki í Tianjin, hvørt land hevði síni egnu fongsul, skúlar, barakkir og sjúkrahús. Søguligu slóðirnar eftir hesum stýri síggjast í arkitekturinum, t.d. kirkjur og í túsundatalið av sethúsum.

Jarðfrøði 
Tianjin liggur við vesturstrondina á Bohaiflógvanum, mótsattu megin eru landslutirnir Shandong og Liaoning. Tianjin hevur mark til Beijing 120 kilometrar í ein útnyrðing, og burtursæð frá móti eystri, so er býurin umgirdur til allar síðir av Hebei.

Fyrisitingarligt býti 
Tianjin er býtt sundur í 16 landslutir.

Hesi øki og lond eru býtt sundur í smærri eindir, , í 240 eindir á township støði, teirra millum 120 býir, 18 townships, 2 etnisk townships og 100 undirøki.

Keldur 

Kina
Náttúrlig logaritma

Logaritman við grundtalinum  (2,7182...) verður nevnd náttúrliga logaritman og verður skrivað , t.e. . Hon hevur hallið 1 í punktinum . Øvugta funksjónin hjá náttúrligu logaritmuni verður nevnd náttúrliga eksponentialfunksjónin. Hon hevur forskriftina .

.  skrivast ikki sum brot.

Støddfrøði
Trigonometri

Trigonometri merkir tríkantsmáting. Vinklar máta vit í stigum, og sirkulbogan allan seta vit at vera 360 stig; hetta hevur sín uppruna í tí gamla Babylon. Er vinkulin 180°, verður hann nevndur beinur vinkul, er vinkulin minni enn 90°, verður hann nevndur spískur, er vinkulin 90°, verður hann nevnur rættur, og er vinkulin størri enn 90°, er hann gævur. Rættvinklaður tríkantur er tríkantur, har ein vinkul er rættur, og um hesar tríkantar er orðaður ein tann kendasti setningurin í allari støddfrøðini. Setningurin hevur navn eftir grikkanum Pythagoras: í einum rættvinklaðum tríkanti ABC, har ið C=90°, er a2 + b2 = c2. Setningurin sigur so statt, at samanløgdu kvadratini av stuttsíðunum er tað sama sum kvadratið av langsíðuni.

Roknireglur 

 Sinus 
 Cosinus 
 Tangens

Støddfrøði
Geometri

Geometri ella mátingarfrøði er tann partin av støddfrøðini, ið snýr seg um rúmstødd. Geometri snýr seg um at greina eginleikar hjá tvey- og trídimensionalum skapum, umframt at gera tekningar og útrokningar. Í geometri er orðið skap felagsheiti fyri sirklar, tríkantar, fýrkantar, o.a. Orðið rúmskap er felagsheiti fyri kassar, pýramidur, sylindarar, o.a. Geometri er grikskt orð, sum merkir jørðmáting ella landmáting. Fyri einum 2300 árum síðan skrivaði Eukild fyrstu skipaðu lærubók í geometri. Eukild var grikki, men arbeiddi í Alexandria í Egyptalandi. Læribókin hjá Eukild var týdd til nógv mál.

  Algebra verður serliga nýtt í kjarnaøkjunum geometri og funktiónum.

Týdningarmikil hugtøk 

 Heksaetur
 Oktaetur
 Dodekaetur
 Ikosaetur

Mátingarfrøði
Støddfrøði
Tríkantur

Ein tríkantur hevur tríggjar siður og tríggjar vinkulspíssar. Tríkantur verður eisini nevndur tríhyrningur.

 Rættvinklaðir tríkantar (rættur): Í einum rættvinklaðum tríkanti er ein vinkul 90°.
 Gævvinklaðir tríkantar (gævur): Í einum gævvinklaðum tríkanti er ein vinkul størri enn 90°. 
 Spískvinklaðir tríkantar (spískur): Í einum spískvinklaðum tríkanti eru allir vinklarnir minni enn 90°.

Sí eisini 

 Trigonometri

Støddfrøði
Sirkul

Ein sirkul er ein lokað rás. Rásina nevna vit umfar, og longdina á umfarinum nevna vit ummál. Ein sirkul er ein mongd av punktum, sum øll hava somu frástøðu frá einum ávísum punkti (t.e. miðdepil). Frástøðuna frá miðdeplinum til sirkulin nevna vit radius. Størsta strekkið ímillum tvey punkt á sirklinum nevna vit tvørmát. Tvørmátið gongur ígjøgnum miðdepilin og er tvær ferðir longdina á radiusi. Ein sirkul er 360°. Lutfallið ímillum tvørmát og ummál er tað sama í øllum sirklum. Hetta lutfall nevna vit 𝛑.

Roknireglur 

Sirkulbogi: Ein sirkulbogi er ein partur av umfarinum. Vit kunnu roknað longdina (l) á einum sirkulboga við formlinum: 
Miðvinkul: Ein miðvinkul hevur topp-punkt í miðdeplinum á einum sirkli. Hann er eins nógv stig sum sirkulbogin, hann spennir yvir. 
Miðtríkantur: 
Miðdepil: Í geometri siga vit, at ein sirkul er ein mongd av punktum, sum øll eru líka langt frá einum ávísum punkti. Hetta punktið nevna vit miðdepil. 
Sirkulavskurður: Ein sirkulavskurður er ein partur av einum sirkli, sum er avmarkaður við einum strongi og einum sirkulboga. 
Sirkulkut: Víddina á einum sirkulkuti við miðvinklinum v° kunnu vit rokna við formlinum: 
Tvørmát: Størsta frástøðan, vit kunnu tekna ímillum tvey punkt á sirklinum, nevna vit tvørmát. Tvørmátið gongur ígjøgnum miðdepilin og er tvær ferðir longri enn radius. 
Strongur: Ein strongur er eitt linjustykki, sum gongur úr einum punkti á umfarinum í eitt annað punkt á umfarinum. Tann longsta strongin nevna vit tvørmát. 
Ummál / Umfar: Umfarið á einum sirkli er altíð umleið 𝛑 (3,14) ferðir tvørmátið. 
Radius: Frástøðuna frá miðdeplinum til sirkulin nevna vit radius. 
Skurðlinja (sekantur): Ein skurðlinja er ein linja, sum sker sirkulin í tveimum punktum. 
Viðberi (tangentur): Ein viðberi hjá einum sirkli er ein linja, sum nemur við sirkulin í einum punkti. Ein radius, sum nemur sama punkt, stendur vinkulrætt á viðberan.

Sí eisini 

 Geometri
 Tríkantur

Støddfrøði
Barentshavið

Barentshavið er havið norðan fyri Noreg, Finnland og Russland og sunnanfyri Svalbarð. Føroyskir trolarar hava í nógv ár fiskað í Barentshavinum.

Høv
Svartahavið

Svartahavið liggur millum Eysturevropa/Landsynningsevropa og Vesturasia og hevur mark til Bulgaria, Georgia, Rumenia, Russland, Turkaland og Ukraina.

Keldutilfar 

Høv
Kaktus

Kaktusfamiljan (Cactaceae) er ein planta, ið hevur 111 ættir og umleið 1500 sløg. Kaktus er sevjumikil og hevur tað best við nógvum dagsljósi og tørvar lítið vatn. Tær hvøssu tornirnar verja hann fyri djórum.

Plantur
Taipei

Taipei (kinesiskt , pinyin: , taivanskt ) er høvuðsstaður hjá Taivan og størsti býur í landinum. Taipei liggur norðast á oynni. Í 2016 búðu har uml. 23,5 mió fólk.

Almenn upplýsing  
Taipei býur er sjálvstýrandi kommuna og hoyrir administrativt beinleiðis undir stjórnini í Taivan. Býurin er ikki partur av, men er umgirdur av Nýggja Taipai kommunu. Taipai liggur 25 km í ein útsynning av havnabýnum Keelung. Tað mesta av býnum liggur í Taipei Basin.

Taipei hevur verið høvuðsstaður Taivans síðan lýðveldið misti valdi yvir meginlands Kina í 1949 eftir borgarakríggið.
Taipei er tann politiski, búskaparligi, útbúgvingarligi og mentanarligi miðdepilin í Taivan, og ein av stórbýunum í kinesiskttalandi heiminum.
Býurin verður sagdur at ver ein heimsbýur, og er ein partur av teimum størru hátøkniligu ídnaðarøkjunum. Jarnbreytir, skjóttgangandi tok, motorvegir, flogvøllir og bussleiðir sameina   Taipei við allar partar av oynni. Býurin hevur tveir flogvøllir – Taipei Songshan og Taiwan Taoyuan. Taipei hevur stórt ídnaðarvirksemi innan elektronikk, tekstil, metall, skipasmiðju og motorsúkklur. 

Taipei hevur fleiri heimskend arkitektonisk og mentanarlig eyðkenni, teirra millum eru Taipei 101, Chiang Kai-shek Memorial Hall, Dalongdong Baoan Temple, Hsing Tian Kong, Mengjia Longshan Temple, National Palace Museum, Presidential Office Building, Taipei Guest House, Ximending, umframt fleiri náttarmarknaðir ið liggja spjaddir kring býin. Náttúrlig eyðkenni sum t.d. Maokong, Yangmingshan, og heitar keldur eru eisini vælkendar av vitjandi úr øðrum londum.

Landafrøði 

Taipei City liggur í Taipei Basin í norðara parti av Taivan. Býurin hevur mark til Xindian-ánna móti suðri og Tamsui-ánni móti vestri.

Tveir fjallatoppar, Cising-fjallið og Mt. Datun, hevja seg í ein landnyrðing av býnum. Cising-fjallið liggur á vulkansku Tatun-fjallarøðini og er tað hægsta fjallið á tromini á Taipei Basin, har hægsta punktið er 1200 metrar. Hægsti tindurin á Mt. Datuner 1092 metrar. Hesi fyrrverandi gosfjøllini forma vestara partin av Yangmingshan Tjóðarparkini, ið er frá Mt. Datun norður til Mt. Caigongkeng (菜公坑山).

Í landsynningshorninum av býnum liggja Songshan-heyggjarnir og Qingshui-gjógvin, ið forma eina forðan av gróðrarmiklum skógi.

Søga 
Fólk frá Ketagalanstammuni vóru tey fyrstu, ið búðu í økinum, har ið Taipei liggur í dag. Hankinesarar úr Fujian komu hagar longu í 1709. Í 1894 gjørdist býurin høvuðsstaður Taivans.
Í 1895 vunnu japanarar oynna, ið tá fekk navnið Taihoku. Býurin gjørdist tá høvuðsstaður fyri tað japanska stýri og mentist til ein fyrisitingarligan miðdepil á oynni. 

Japanar vóru millum tey lond ið taptu seinna heimsbardaga, og oyggin kom aftur undir kinesiskt stýri. Eftir at Kuomintang tapti í kinesiska borgarakrígnum flýddu tey til Taiwan. Har víðariførdu teir Lýðveldi Kina, og Taipei gjørdist fyribils høvuðsstaður. Eftir hetta vaks býurin nakað. Í fyrru helvt av 1960-árunum vaks fólkatalið til yvir ein millión. Mitt í 1970-árunum lá fólkatalið um tvær milliónir. Síðan minkaði fólkavøksturin eina tíð.

Ávísingar úteftir 
 Taipei, wikivoyage.org (á enskum)

Keldur 

Taivan
Sergio Agüero

Sergio Agüero (føddur 2. juni 1988) er ein fyrrverandi argentinskur fótbóltsleikari, ið spældi fyri FC Barcelona og A-landsliðið hjá Argentina. Hann er best kendur sum leikari hjá Manchester City, har ið hann spældi frá 2011 til 2021.

Í 2021 bleiv tað staðfest, at Sergio Agüero hevði trupulleikar við hjartanum. Lækni hansara mældi honum til at gevast við at íðka ítrótt á høgum støði. Hann valdi at fylgja teimum ráðunum, og 15. desember í 2021 varð tað kunngjørt, at Sergio Agüero gavst sum fótbóltsleikari.

Heiður

Feløg

Atlético Madrid
 UEFA Europa League: 2009-10
 UEFA Intertoto Cup: 2007
 UEFA Super Cup: 2010

Manchester City
 Premier League: 2011-12, 2013-14
 Football League Cup: 2013-14, 2015-16
 FA Community Shield: 2012

Føðingar í 1988
Argentinskir fótbóltsleikarar
Manchester City leikarar
Kevin De Bruyne

Kevin De Bruyne (føddur 28. juni 1991) er ein belgiskur fótbóltsleikari, ið spælur fyri Manchester City og A-landsliðinum hjá Belgia. Hann hevur áður spælt við Chelsea, VfL Wolfsburg, Werder Bremen og Genk.

Føðingar í 1991
Belgiskir fótbóltsleikarar
Manchester City leikarar
Bastian Schweinsteiger

Bastian Schweinsteiger (; føddur 1. august 1984) er ein týskur professionellur fótbóltsleikari, ið spælir sum miðvallaleikari fyri enska felagið Manchester United.

Hann spældi í 13 ár við Bayern München, hann spældi tilsamans 500 dystir fyri felagið í fleiri ymiskum kappingum og skoraði 68 mál. Hann hevur m.a. vunnið 8 Bundesliga meistaraheiti, sjey DFB-Pokal titlar, ein UEFA Champions League tittul, ein FIFA Club World Cup tittul og ein UEFA Super Cup tittul. Hann gjørdist partur av Manchester United í 2015.

Keldur 

Týskir fótbóltsleikarar
Føðingar í 1984
Marco Reus

Marco Reus (føddur 31. mai 1989) er ein týskur fótbóltsleikari, ið spælur sum vongur fyri týska felagið Borussia Dortmund og Týska fótbóltslandsliðið.

Ávísingar úteftir 
Marco Reus, munzinger.de (á týskum)
Marco Reus, fifa.com (á enskum)
Marco Reus, uefa.com (á enskum)

Keldur 

Føðingar í 1989
Týskir fótbóltsleikarar