alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Grønlandstussi

Grønlandstussi (frøðiheiti - Himantolophus groenlandicus) kann gerast upp til 60 cm langur. Hann livir í øllum heimshøvum á stórum dýpi. Hann finnur sær føði á sama hátt sum havtaska. Kallfiskurin er sera lítil, men hann setur seg ikki fastan á kvennfiskin, eins og vanligt er hjá øðrum fiskasløgum, sum eru nær skyld við grønlandstussa.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Tussafiskur

Tussafiskur (frøðiheiti - Ceratias holboelli) kann gerast 120 cm langur, og tað er rættiliga stórt fyri ein djúphavsfisk. Hann er funnin í øllum heimshøvum á 120-1000 metra dýpi og finnur sær føði á sama hátt sum havtaska. Kallfiskurin er bert 4-6 cm langur og hann livir sum sníkur á kvennfiskinum.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Lusifer

Lusifer (frøðiheiti - Linophryne lucifera) kann gerast upp til 40 cm langur, men er vanliga styttri. Hann livir í Norðuratlantshavi á stórum dýpi. Kallfiskurin er sera lítil.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Seilur

Seilur (frøðiheiti - Gonostoma elongatum) er vanliga minni enn 30 cm langur. Hann er funnin í øllum heimshøvum á 500-1200 metra dýpi. Hann svimur upp á 50-400 metra dýpi um náttina og livir av smáum krabbadýrum og fiski.

Kelda 

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Silvurøks

Silvurøks (frøðiheiti - Argyropelecus olfersi) er ein lítil fiskur (7 cm), sum livir í Eysturatlantshavi. Um dagin er hann at finna á 200-800 metra dýpi, men fer upp á 100-600 metra dýpi um náttini. Vit vita sera lítið um føðina.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Tranthavmús

Tranthavmús (frøðiheiti - Rhinochimaera atlantica) er ein stórur fiskur, sum kann gerast heilt upp til 140 cm langur. Hann er funnin frá Biskeiavíkini til Íslands og eisini út fyri Nova Scotia og Nýongland. Tranthavmús er á 500-1500 metra dýpi, og hon hevur meira tilknýti til botnin enn meginparturin av hinum fiskunum í hesi røð. Í mótsetningi til nógvar fiskar, gýtir hon bert nøkur fá, men stór egg. Vit hava lítlan kunnleika um føðina.

Kelda 

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Bláaskøta

Bláaskøta (frøðiheiti - Neoraja caerulea) er ein lítil skøta, sum vanliga er minni enn 30 cm long. Hon livir í Norðuratlantshavi, t.d. á økinum við Rockall, á 600-1300 metra dýpi. Sum aðrar skøtur gýtir hon nøkur fá stór egg. Hon livir av øllum sløgum av botndjórum.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar
Fiskar undir Føroyum
Brosma

Brosma (frøðiheiti - Brosme brosme) er vanlig undir Føroyum. Hon er annars við Svalbarð og Kolanesið, suður við Noregi, um alt Ísland, í Eysturgrønlandi og Útsynningsgrønlandi. Í Skagerrak, í norðara parti av Norðsjónum og við Írland. Hon er á bankum og tindum á víðum havi. Í vestara Atlantshavinum er hon frá Grand Bank til New Jersey.

Brosma er long og breið í kropsskapi. Tvørskurðurin er mest sum rundur. Hon hevur eina langa ryggfjøður, sum byrjar uppi yvir hálvari uggafjøðurini og kemur aftur til stertin. Brosma hevur eina gotfjøður frá miðjuni á fiskinum til fremst á stertinum, breiðar og rundligar uggafjaðrar og smáar búkfjaðrar. Sterturin er heldur lítil og er avrundaður. Strikan bogar oman fyri uggafjøðurina. Hon hevur lítið høvd, smá eygu, lítlan kjaft, smáar tenn og finnu.

Brosma verður upp í 120 cm long, vanlig longd er 40-90 cm. Hon er botnfiskur. Hon er av grunnum vatni, um 20 m. og niður á 1500 m. ella meir.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Hýsa

Hýsa (frøðiheiti - Melanogrammus aeglefinus) fæst rættiliga víða á leiðunum við Føroyar. Bæði á landgrunninum, Føroyabanka, Ytrabanka og Ytstabanka. Hon fæst bæði á grunnum vatni og niður ímóti 5-600 metra dýpi. Hýsa gýtir frá mars til mai. Gýtingin er tó í hæddini í sinnu helvt av apríl. Hon gýtir rættiliga víða. Men trý høvuðsgýtingarøki eru: eystan-, vestan- og norðanfyri. Hon gýtir eisini á Føroyabanka. Yngulin er uppi í sjónum teir fyrstu mánaðirnar. Men í august-september leitar hann niður at botni á umleið 100-500 metra dýpi. Hýsan veksur upp á vanligu fiskileiðunum, og smáhýsan er tí ikki so væl vard ímóti fiskiskapi sum t.d. toskurin. Í uppvøkstrinum er hon heldur ikki so væl vard ímóti fíggindum. Føðin hjá hýsuni eru ymisk slangukrossfiskur, krabbadýr, maðkasløg, og smáfiskur.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Kalvi

Kalvi (frøðiheiti - Hippoglossus hippoglossus) er heimsins størsti flatfiskur. Hann verð­ur upp í 365 cm langur, kanska longri. Vanlig longd er tó 50-200 cm. Kalvi svimur bæði nær landi og út á 1000 m dýpi ella djúpari. Hann livur av krabba og fiski, men etur alt, sum hann klárar at fanga - eisini fugl sum lunda og mása. Kalvi hevur stórt høvd, stóran kjaft og smá eygu. Hann er dýrur fiskur, og tí verður nógv roynt eftir honum.

Kelda 

 Stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Steinbítur

Steinbítur (frøðiheiti - Anarhichas lupus) verður upp í 150 cm langur og heldur til úr taraskóginum og út á 500 m dýpi. Høvdið er heldur stórt og kubbut og líkist ikki høvdinum á øðrum fiski. Hann hevur stóran og sterkan kjaft, og tenninar eru ógvuliga sterkar. Fremst í kjaftinum hevur hann bog­aðar tøkutenn, og í gómanum eru kúputar tenn at bróta skeljar og krabbagággur við.

Kanningar vísa, at 20 ára gamal steinbítur er í miðal ein metur langur.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Kombikk

Kombikk (frøðiheiti - Gasterosteus aculeatus) finnast úr fjøruni og í hyljum langt uppi í fjøllunum. Hesin lítli (sjáldan meiri enn 6 cm) fiskur, við trimum hvøssum píkum fyri fjaðrar á rygginum, er tann tolnasti fiskur, hvat salti og hita viðvíkur, á okkara leiðum. Hann trívist í reinum vatni eins væl og søltum sjógvi og har hitin er úr 0 °C til 21 °C. Men best dámar honum, tá tað er grunt við nakað av gróðri og lítlum røringi, til dømis í áarhyljum.

Millum kombikk er tað kallfiskurin, ið ansar eggunum. Tíðliga á vári skiftir hann lit og byggir eitt reiður úr ymsum planturestum, sum hann límar saman við sevju úr nýrunum. Hagar lokkar hann kvennfiskar, eina ella fleiri, at gýta. Tá reiðrið er fult, 300-1000 egg, aktar hann reiðrinum til eggini klekjast, meðan hann við fjaðrunum alla tíðina rørir reinan sjógv at reiðrinum. Kombikk hava stóran týdning sum føðikelda hjá sjófugli fram við landi og smáfiski. Kombikk verða tí oftast ikki eldri enn 1-1½ ár og í rárasta føri 4 ár.

Kelda 

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Rútar kongur

Rútar kongur (frøðiheiti - Neocyttus helgae) er ein sjáldsamur fiskur á føroyskum leiðum. Í royndarfiskiskapi eftir búrfiski á 1100 m dýpi vestarliga í føroyskum sjógvi fekk Magnus Heinason í februar 1993 um hálvthundrað av hesum fiski. Fiskurin hevur enn einki føroyskt navn, men av skapinum eyknevndi manningin á Magnusi hann 'Rútar kong'. Fiskurin er um 20 cm til longdar, og hann er nærum eins hávaksin, men mjávaksin, sum flatfiskur tvørtur um. Liturin er ljósagráur við svørtum í fjaðrunum. Rygg- og gotfjaðrarnar hava sterkar píkar. Hann hevur stór eygu og lítlan munn. Í Norðuratlantshavi er hann fyrr bert funnin á dýpum frá uml. 1000 til 1200 m.

Kelda 

 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Áarsíl

Áarsíl (frøðiheiti - Salmo trutta fario). Í mun til sjósíl (latín salmo trutta trutta), ið fáa mesta vøksturin í sjógvi, liva áarsíl alt lívið í áum, vøtnum og løkjum. Tað hevur sama lit alt lívið og líkist sjálvt 6-7 gamalt einum óbúnum sjósíli. Áarsíl verða vanliga aðrastaðni ikki kynsbúgvin, fyrr enn tey eru 30 cm. til longdar. Men í kørgu áunum og vøtnunum í Føroyum eru tey kynsbúgvin longu, tá tey eru 13-14 cm. til longdar ella uppaftur fyrr. Livilíkindini hjá sílum í Føroyum er nær tengt at avfallinum og umhvørvinum annars. Vaksandi jarðarbrúki í nógvum dølum førir til, at tøð lekur í áirnar, og dálking annars er eisini ein vandi. Byrgingar til ymisk endamál tøma áirnar, tá turkur er. Upprunin til áarsíl, ið ofta eru í avbyrgdum vøtnum, er helst, at sjósíl hava verið avbyrgd frá sjónum í longri tíð.

Kelda 

 Stamps.fo.

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Búrfiskur

Búrfiskur (frøðiheiti - Hoplostethus atlanticus) verður til støddar uml. 70 cm. Hann er hávaksin við stórum høvdi, hægstur (1/3 av longdini) beint aftan fyri høvdið. Kjafturin er stórur, svartur innan og stendur á skák. Hann hevur fleiri píkar á høvdinum, og roðslan eftir strikuni er beinakend og á hesum fiskaslagi størri enn annars. Liturin á kroppinun er fagurt reyðgulur, og høvdið reytt. Í Norðuratlanshavi er hann undir Íslandi og suður til Biskayavíkina og við Azorurnar. Annars livir hann á sunnaru hálvu. Við New Zealand, Australia og Tasmania eru tað í fleiri ár fiskaðar stórar nøgdir av búrfiski. Á okkara leiðum er hann fyri tað mesta fingin djúpari enn 600 m og oftast fram við brøttum hellingum og fram við tindum í sjónum. Á sunnaru hálvu veksur fiskurin sera spakuliga, og í Australia rokna fiskifrøðingar við, at bert uml. 3% av samlaðu stovnunum kunnu fiskast árliga, uttan at stovnurin minkar.

Kelda 
 stamps.fo

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
Stjørnufrøði

Stjørnufrøði er grein innan náttúruvísindini, sum snýr seg um rúmdarlutir so sum fastastjørnur, gongustjørnur, halastjørnur, stjørnubreytir og stjørnuskipanir. Hon snýr seg eisini um fyribrigdi uttan fyri jarðarinnar atmosferu (til dømis kosmisku bakgrundsstrálingina). Hon fæst við evolutión, alisfrøði (fýsikk), meteoronomi og hvussu himinknattar ella rúmdarlutir ferðast, og við hvussu alheimurin bleiv til og hvønn veg hann mennist.

Stjørnufrøðin er ein av elstu vísindagreinum. Í forðum eygleiddu stjørnufrøðingar náttarhimmalin og royndu at gera ymsar skipanir, og sera gomul astronomisk tól eru funnin ymsastaðni, men tað var ikki fyrr enn stjørnukikarin varð uppfunnin, at astronomiin bleiv ein røtt vísind. Allar hesar lærur og hesi fyribrigdi hava verið partur av astronomi: astrometri, himnanavigatión, eygleiðandi astronomi, stjørnuspá og hvussu kalendarir vórðu gjørdir. Í dag verður stjørnufrøði mett vera tað sama sum astrofýsikk. Í 20. øld fór stjørnufrøðin sundur í eygleiðandi og ástøðiliga stjørnufrøð. Eygleiðandi stjørnufrøði fæst við at fáa upplýsingar til vega og granska tær á grundleggjandi alisfrøðiligan hátt. Ástøðilig stjørnufrøði mennir telduskipanir og analýtiskar skipanir, sum skulu frágreiða stjørnufrøðilig lutir og fyribrigdi. Hesar báðar greinirnar hanga saman, av tí at ástøðiliga stjørnufrøðin roynir at greiða frá tí, sum eygleiðandi stjørnufrøðin sær, og eygleiðingarnar styrkja ástøðina.
Amatørstjørnufrøðingar eru ofta líka góðir sum rættir stjørnufrøðingar, serliga tá umræður at eygleiða stokkut fyribrigdir á himmalinum

Millumtjóða orðið astronomi merkir ”stjørnulóg” ella “stjørnumentan” og ikki ”stjørnufrøði”. Í roynd og veru hevði føroyska orðið stjørnufrøði riggað betur til millumtjóða orðið “astrologi”. Í dag eitur astrologi tó stjørnuspá. Orðið er grikskt og stavast αστρονομία (astronomia, av astron, sum merkir “stjørna”, og nomos, sum merkir lóg ella mentan).

Undir teirri eygleiðandi stjørnufrøðini eru fleiri aðrar lærur, til dømis radiostjørnufrøði, sum granskar stráling við longri bylgjulongd enn ein millimetur, infrareyð stjørnufrøði, sum finnur og granskar infrareyðar strálur (longri bylgjulongdir enn reytt ljós), ljósstjørnufrøði, ultraviolett stjørnufrøði, røntgustjørnufrøði og gammastrálustjørnufrøði

Sí eisini 

 Alheimurin
 Sólskipanin
 Bláa Perlan
 Mánamánaður
 Mánaringrás

Keldur 

 

Náttúruvísindi
Albanskt mál

Albanskt mál er málið í Albania og Kosovo. Móðurmál hjá um 5 750 000 fólkum, harav um 3 200 000 í Albania og slakari 1 800 000 í Kosovo.
Glitnir

Glitnir er salur í norrønu gudalæruni. Um Glitnir stendur at lesa:

Forseti er sonur Baldurs og Nonnu Nepsdóttur. Hann eigur tann salin á himni, ið rópast Glitnir. Allir ið koma til hansara við rættartrætum, fara sættir haðani, og hesin dómstólur er tann besti hjá gudum og monnum. Tikið verður soleiðis til:

Glitnir eitur salur
stokkar av gulli,
og tektur við silvuri.
Har man Forseti
búgva flestar dagar
og loysa allar sakir.

Glitnir ímyndar týdningin av umrøðu heldur enn at brúka vald sum máti at loysa trætur í norrønari siðvenju.

Norrøn gudalæra
Tofta Ítróttarfelag

B68 (Fult navn: Tofta Ítróttarfelag) er fótbóltsfelagið á Toftum. Felagið varð stovnað 21. desember 1962.

Søga 
Fyrstu 8 árini spældi felagið í meðaldeildini, sum næstbesta deildin tá nevndist. 
Í 1976 varð føroyska fótbóltskappingin umskipað, og í tíðarskeiðnum 1976-1980 spældi B68 framvegis í næstbestu deildini, sum tá nevndist 2. deild. Í 1980 vann felagið 2. deild, og flutti upp í 1. deild.

Fyrstu ferð felagið royndi seg í bestu deildini var sostatt í 1981, og har spældu teir í samfull 24 ár til 2004, tá teir fluttu niður.

Í 2005 vunnu teir næstbestu deildina, men fluttu beinleiðis niður aftur í 2006. Í 2007 vunnu teir aftur næstbestu deildina, og hava síðani 2008 aftur verið í bestu deildini, sum nú verður rópt Effodeildin.

Í 1984 vann B68 sítt fyrsta føroyameistaraheiti í 1. deild hjá monnum, og árið eftir endurtóku teir hetta bragd. Seinast felagið vann bestu deildina var í 1992.

Í 2012 endaði B68 á einum 9. plássi og flutti niður í 1. deild, har teir spæla í 2013. Teir vóru javnir í stigum við TB og spældu seinasta avgerðandi dystin móti júst TB við Stórá. Kravið var at teir vunnu við í minsta lagi fýra málum, og tað var um reppið at eydnast. Úrslitið av dystinum gjørdist 1-4, B68 fekk øll málini í seinna hálvleiki og tað seinasta í yvirtíðini, men so gekk tíðin undan, og B68 hevði vunnið dystin men tapti stríðið um at varðveita plássið í Effodeildini.

Venjaratoymið
Venjari:        Øssur Hansen
Hjálparvenjari:  Jóhan Petur Poulsen
Hjálparvenjari:  Hans Erik Danielsen
Liðleiðari:     Jógvan Hendrik Johannessen
Liðleiðari:     Trúgvi Súnason í Hjøllum

Føroyameistarar 
 1984
 1985
 1992

B68 í Europa

Keldur 

 Portal.fo, Keita og Ndende halda fram í B68.
 FaroeSoccer.com
 Zerozerofootball.com

Slóðir 

 B68 Fan
 B68.fo

Føroyskt fótbóltsfelag
B68
Ovurtekstur

Ovurtekstur, eisini kendur sum hypertekstur, er tekstur, sum ikki einans stendur samanhangandi á einari reglu. Teksturin er skipaður soleiðis, at hann vísir beinleiðis til onnur evni og onnur skjøl, sum ein kann fara til. Best kenda skipanin við ovurteksti er heimsvevurin (World Wide Web)

Sí eisini 
 HTML
 PHP
 XML
 PDF

Ávisingar úteftir 
What is HyperText, www.w3.org (á enskum)

Keldur 

Teldufrøði
Heimsvevur

Heimsvevur, eisini kendur sum World Wide Web (ella WWW), er ein ovurtekstaskipan, sum virkar yvir internetið.

Ávisingar úteftir 
 WorldWideWeb Consortiums søgan um WWW

Keldur 

Teldufrøði
Talv

Talv er eitt borðspæl, har tveir telvarar kunnu telva. Telvað verður á einum borði við 64 puntum, har hvør telvari hevur 16 talvfólk, ein tað hvíta fólkið, og ein tað svarta fólkið.

Endamálið er at vinna við at seta kongin hjá mótpartinum skák og mát (eisini rópt mát).

Telvarar skiftast um at leika, men hvítur – tað er telvarin við hvíta fólkinum – leikar altíð fyrst. Ymsu fólkini hava hvør sítt gongulag.

Inngangur 
Talv verður telvað um allan heim bæði fyri at stytta sær stundir og á professionellum støði. Bæði kvinnur og menn í øllum aldursbólkum telva. Nógvar kappingar eru bæði í talvfeløgum og á altjóða støði. Eisini er væl umtókt at telva á internetinum ímóti telvarum runt allan heim.

Borð og fólk 

Tá ið talvið byrjar, standa talvfólkini, sum myndin vísir omanfyri. Hvítur leikar fyrst og so svartur, og er tað ikki loyvt at leypa leik um. Hvør hevur hvíta, og hvør hevur svarta fólkið, verður antin avgjørt við lutakasti, ella verður tað avgjørt av teimum, ið skipa fyri kappingini.

Á fyrsta og áttanda raði standa 8 fólk, sum vit vanliga rópa menn. Frá vinstru standa rókur, riddari, bispur, frúgv og kongur. Og frammanfyri teir standa 8 finnur.

Borðið er býtt sundur í 8 loddrættar linjur, sum verða nevndar við tølinum 1-8, og 8 vatnrættar røðir, sum verða nevndar við stavinum a-h. Við hesum ber til at nevna hvønn einstakan punt við heitunum frá a1 til h8, sum í einari koordinatskipan.

Sí eisini 
 Talv í Føroyum
 Algebraisk uppskriving

Ávísingar úteftir 

 Talvsamband Føroya
 Talvfelagið Føroyar

Talv
Ítróttur
Internet

Internet merkir millumnet og er eitt net, sum bindur saman teldur um allan heim.
Netið verður brúkt til ymsar tænastur, har tær mest kendu eru World Wide Web, teldupostur og IP-telefoni. 2. oktober 2019 fylti internetið 50 ár. Tað byrjaði alt við einari hernaðarroynd á UCLA í 1969, har tvær teldur vórðu settar saman, og meiningarleyst data varð sent millum tær. Internetið varð útviklað til hernaðarligt brúk. Undir kalda krígnum var ein vandi fyri atombumbuálopi. Um ein atombumba varð brostin á eitt sentralt stað í hernaðarrøðini, var alt samskifti kryplað. Ætlanin við internetinum var tí at skapa eitt netverk, har einki var sentralt. Alt skuldi vera bundið saman við alt, soleiðis at um eitt stað varð tikið burtur, t.d. av einari atombumbu, var enn gjørligt at samskifta millum tey yvirlivandi.

Teldufrøði
Venus

Venus (symbol: ) er ein gongustjørna og er tann sum er tattast jørðini. Hon eitur eftir rómversku gróðrargudinnuni. Gomlu føroyingarnir róptu Venus Stakkalastjørnuna. 

Venus er onnur gongustjørnan frá sólini. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 47°. Av hesum verður hon eisini nevnd morgunstjørna ella kvøldstjørna. Í góðum líkindum er Venus sera bjørt. Av øllum himmalknøttum eru bara sólin og mánin bjartari. Í lítlum kikara sæst, at hon hevur kvartalaskifti, tendring og fylling, eins og mánin. 

Venus er á stødd við jørðina og verður tí nevnd tvillinga systir okkara. "So tekkilig og eygagóð sum Venus vøn og skar" skrivaði Poul F. Joensen á sinni um gongustjørnuna Venus, og tað er heldur ikki so løgið. Venus er bjartasti himmalknøttur, tá ið sólin og mánin ikki verða tikin við. Venus sæst best í januar og februar, og stendur hon lágt á himli. Til støddar er hon sum jørðin. Ýtan er sum oyðimørk full í klettum. 

Venus hevur luft sum á jørðini. Gongustjørnan er væl bjálvað í tjúkt lofthav, men luftin er eitrandi. Luftin er mest av koltvísúrni (96,5 %) og køvievni (3.5 %). Av hesum stendst vakstrarhúsárin, sum tryggjar javnan hita á ýtuni. Rúmdarfør hava mált 475 °C á Venus - so har gløða klettarnir í náttarmyrkrinum - og trýstið er heilar 90 atm. Í lofthavinum eru m.a. eisini svávulsýra, vatn og kolsúrni. Skýferðin á Venus er so tjúkk, at ýtan sæst ikki í kikarn, men við radarakanningum av jørðini er staðfest, at Venus hevur øvugan snúning. Tí gongur sólin á Venus eystureftir á luftini, og ikki sum hjá okkum, vestureftir. Um Venus melur eingin máni.

Hagtøl 

 Diametur í mun til Jørðina: 0,95
 Massi í mun til Jørðina: 0,82
 Rúmd í mun til Jørðina: 0,86
 Massafylla í mun til vatn: 5,20
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,91
 Mánar: 0
 Miðal-temperaturur: 464 °C
 max støddarflokking: - 4,7

Stjørnufrøði
Jørðin

Jørðin (symbol: ), bústaður okkara í alheiminum, er ein av teimum átta gongustjørnunum, sum eru í ringrás um sólina (áður varð hildið, at Pluto var gongustjørna, men tað varð seinni mett, at hon ikki var). Jørðin er einasti himinknøttur, sum vísindamenn vita, at lív er á, tí at í lofthavinum um jørðina er súrevni og í høvunum vatn - bæði treyt fyri alt lív. Drúgvir tveir triðingar av jørðini eru vatn, í høvum, ísi, vøtnum og áum. Tað, ið eftir er, eru sjey ovurstór meginlond, kallað heimspartar, við skiftandi landslagi og fjølbroyttari náttúru. Har eru høgir og óførir fjallaryggir, langar áir og víðar oyðimerkur. Teir sjey heimspartarnir, sum eru turra lendið oman fyri sjógvin á jørðini, eru Ásia, Afrika, Norðuramerika, Suðuramerika, Antarktis, Evropa og Kyrrahavsoyggjarnar við Avstralia (eftir stødd). Kring Norðurpólin og Suðurpólin eru póløki, sum ikki síggjast á einum fløtum korti, men síggjast á globusunum.

Lív 

Higartil er einki lív funnið á aðrari gongustjørnu enn jørðini. Rundan um alla jørðina er eitt jaður, nevnt lofthav, sum er tann luftin, vit anda. Okkara sólarskipan og jørðin vórðu skapað fyri um 4,6 milliardum árum síðan. Einar 3,5 milliardir ár eru liðin, síðan fyrsta, einfalda lív kyknaði á jørðini. Og tá ið enn eitt ófatiliga langt tíðarskeið var runnið, høvdu fyrstu, einfaldu verurnar ment seg til fullskapaðu menniskjuna, homo sapiens sapiens, fyri einum 40.000 árum síðan. 

Fólkatalið er vaksið við einari milliard síðan 1999, og stovnurin Census Bureau hevur roknað seg fram til, at í ár 2012 verða ikki færri enn sjey milliardir fólk á jørðini. Tískil hevur tað bert tikið 13 ár fyri menniskjuni at økjast við einari milliard. Serliga er tað í M-londum har vøksturin fer fram. Í Niger og í Mali fær hvør kvinna í miðal sjey børn.

Høvuðsbygnaðurin á jørðini 

Jørðin er samansett av trimum høvuðspørtum. Skorpan, kápan og kjarnin. Uttast er skorpan, tað er her vit liva og útvinnað ráðevnir, sum olju, málmsteinsløg og ymisk grótsløg. Skorpan er okkurt um 10 til 60 kilometrar tjúkk, og er tískil bert ein lítil brøkpartur av allari jørðini. Tey mest vanligu grótsløgini í skorpuni hava eitt høgt innihald av kisil, sum ger hana relativt lætta. Undir skorpuni er kápan. Hon fevnir um 75-80 % av rúmdini og massanum av jørðini. Samansetningin er ikki so kisilrík, og massafyllan er nakað væl størri enn í skorpuni. Kjarnin er í høvuðsheitum gjørdur úr jarni (Fe) og nikkul (Ni). Uttari parturin er flótandi, ímeðan innari parturin er fastur.

Jarðarýtan 

Fólk liva bara á 12 % av jarðarflatanum. Umleið 29 % av jarðarflatanum eru land. 

 Hav - 71 %
 Ásia - 30 %
 Afrika - 20 %
 Norðuramerika - 16 %
 Suðuramerika - 12 %
 Antarktis - 9,5 %
 Evropa - 7 %
 Kyrrahavsoyggjarnar - 5 %

Stjørnufrøði
Náttúra
Mars (gongustjørna)

Mars (symbol: ) er gongustjørna næst jørðini. Mars er turr og lítil gongustjørna. Ýtan er reyð og grýtut. Hon hevur íspólar og tunt lofthav. Hitin er millum 5 °C og 125 °C. Har er ofta óveður. Hitastigini á Mars eru -63 °C. Fjarstøðan hjá Mars frá sólini er 228 milliónir kilometrar. Tvørmátið á Mars er 6779 kilometrar.

Eins og Jørðin er Mars eyðkend av fjallalendi. Flatan á Mars er turr og klødd við rustreyðum støvi, sum kallast jernoxid. Harav navnið, "Tann Reyða Gongustjørnan". Tyngdarkraftin á Mars er 38% av henni á Jørðini. Lofthavið á Mars er í høvuðsheitum úr kuldioxid. Tað er tunt og verjir ikki gongustjørnina móti ultraviolettum ljósi frá sólini, eins og Jørðin ger.

Mars hevur tveir mánaðar, Phobos og Deimos.

Hagtøl 

 Diametur í mun til Jørðina: 0,53
 Massi í mun til Jørðina): 0,11 
 Rúmd í mun til Jørðina: 0,15 
 Massafylla í mun til vatn: 3,93.
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,38
 Mánar: 2, teir eita Deimos og Fobos
 Miðal-temperaturur: - 63 °C 
 max støddarflokking: - 2,8

Lív á Mars 

Í 1996 kunngjørdi NASA, at vísindamenn høvdu funnið farveg eftir einføldum verðum, sum høvdu livað á Mars fyri mió. árum síðan. Hetta vóru ørsmá samansett mynstur - møguliga steinrunnar leivdir av verum í lítlum petti av steini av Mars, funnin á Suðurkolli í 1984. Vísindamenn søgdu, at steinurin helst var slongdur burtur av gongustjørnini, tá ið ein stjørnusteinur datt niður á Mars fyri 15 mió. árum síðan. Enn er hetta ikki prógvað. 

Í 1997 gjørdi NASA eina roynd at fáa meira at vita um næstu grannastjørnu okkara. Í juli setti Pathfinder seg á Mars, og bilurin Sojourner koyrdi út úr sonduni at gera fyrstu jarðfrøði- og dustkanningarnar av reyðu gongustjørnuni. Í september fór Mars Global Surveyor eina ferð, sum vardi í tvey ár, at kortleggja gongustjørnuna, til tess at vita, hvar rúmdarfør kunnu seta seg í komandi tíðum. 

Í 2015 funnu stjørnufrøðingar leivdir eftir flótandi vatni á flatuni á Mars, og í 2018 funnu granskarir lívrunnin mýl, ið kunnu vera leivdir eftir útdeyðum lívi. Umframt hetta, avdúkaðu radaramátingar á einum rúmdarkanningartóli herfyri eina tjúgu kilometra langa undirjørðiska á, 1,5 kilometrar undir syðru ískápuni á Mars. Vatnið í undirjørðisku ánnið er ivaleyst sera salt og flatan á Mars er fyri vandamiklari stráling. Stjørnufrøðingar trúgva tó, at smáverulívfrøðiligt lív møguliga kann finnast her.

Stjørnufrøði
Jupiter

Jupiter (symbol: ) er størsta gongustjørnan. Galileo Galilei (1564-1642) fann hana í 1610. Hon hevur fastan kjarna, og uttan um hann er helium og hydrogen. Um miðkringin er dimmur ringur. 

Jupiter hevur 16 mánar. Ein teirra, Ganymedes, er størsti mánin í sólkervinum. 

 Diametur í mun til Jørðina: 11,21
 Massi í mun til Jørðina: 318
 Rúmd í mun til Jørðina: 1321
 Massafylla í mun til Jørðina: 1,33
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 2,36
 Mánar: 16 + 12
 Miðal-temperaturur: - 144 °C
 max støddarflokking: - 2,9

Stjørnufrøði