alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Jens Martin Knudsen

Jens Martin Knudsen (11. juni 1967) var føroyskur fótbóltsspælari til 2007 og er nú venjari. Jens Martin hevur A-venjaraútbúgving.

Í 2012 var útgivin bók við ævisøguni hjá Jens Martini Knudsen við heitinum Maðurin við topphúgvuni, Sprotin gav bókina út, Uni Holm Johannesen skrivaði bókina..

Altjóða fótbólts lívsleiðin 
Jens Martin Knudsen man vera heimsins kendasti málmaður í topphúgvu. Hann hevur verið landsliðsmálmaður mong ár og hevur eisini verið málmansvenjari og hjálparvenjari hjá føroyska A-landsliðnum fyri menn. 

Sum landsliðsmálmaður hevur Jens Martin Knudsen spælt 65 dystir fyri Føroyar, bara Fróði Benjaminsen, Óli Johannesen og Jákup Mikkelsen hava spælt fleiri A-landsdystir fyri Føroyar enn Jens Martin.

Fótbólts lívsleiðin (feløg) 
Jens Martin Knudsen hevur spælt við føroyskum og útlendskum fótbóltsfeløgum.
 1985-86 NSÍ 
 1986-87 Frederikshavn
 1988-91 NSÍ 
 1992-97 GÍ 
 1998-99 Leiftur úr Íslandi 
 1999 GÍ 
 1999 Ayr United F.C. úr Skotlandi (lán) 
 2000 B36 
 2000 Leiftur úr Íslandi 
 2001-2007 NSÍ

Málmansvenjari og hjálparvenjari hjá A-landsliðnum 
Jens Martin Knudsen hevur verið málmansvenjari hjá føroyska A-landsliðnum hjá monnum í fleiri ár. 25. januar 2008 varð hann eisini settur sum hjálparvenjari hjá A-landsliðnum, hann avloysti tá John Petersen (fótbóltsleikari).

Ársins málverji 
Jens Martin hevur fleiri ferðir verið kosin Ársins málverji í føroyskum fótbólti. T.d. í 2001 og 2002.

Keldur 

 Football.fo, Jens Martin Knudsen settur hjálparvenjari.
 Football.fo, Leikarar 1988-2005.

Útvortis ávísingar 
FaroeSoccer.com, Jens Martin Knudsen

Knudsen, Jens Martin
Knudsen, Jens Martin
Knudsen, Jens Martin
Knudsen, Jens Martin
NSÍ leikarar
B36 leikarar
Allan Mørkøre

Allan Mørkøre (føddur 22. nov. í 1971) er ein føroyskur fótbóltsspælari (miðvallaleikari) og venjari. Allan er mest kendur frá føroyska landsliðnum, hann hevur millum annað skorað móti dananum Peter Schmeichel, sum var málmaður á danska fótbóltsmanslandsliðnum og bæði í 1992 og 1993 varð útnevndur heimsins besti málmaður. Allan er útbúgvin pedagogur og hevur arbeitt á barnagarði í fleiri ár. Beiggi Allan, Kurt Mørkøre, er eisini kendur frá føroyska A-landsliðnum í fótbólti.

Leikari á føroyska A-landsliðnum 

Allan Mørkøre hevur spælt 54 dystir fyri føroyska landsliðið í tíðarskeiðnum 1990 til 2001. Hetta tíðarskeiðið hevur Allan skorað eitt mál fyri Føroyar .

Venjari 
Allan Mørkøre var leikandi venjari hjá bestu deildini hjá AB í nøkur ár, fram til 2010 Síðsta árið spældi hann ikki við liðnum. Í august 2010 gjørdist Allan Mørkøre høvuðsvenjari hjá B36. Sigfríður Clementsen var venjari áðrenn hann. Í 2011 var hann venjari hjá næstbesta liðnum hjá HB. Í 2012 er hann venjari hjá B71, sum spælir í 1. deild.

Keldur 

 Frensurin.org. 
 Football.fo.
 Planet.portal.fo

Útvortis ávísingar 

 Frensurin.org. 
 Allan Mørkøre (venjari) á FaroeSoccer.com

Mørkøre, Allan
Mørkøre, Allan
Mørkøre, Allan
Mørkøre, Allan
B36 leikarar
KÍ leikarar
AB leikarar
Tynwald

Tynwald (á mannskum: Tinvaal) er gamla navnið a lógar-tinginum á Mann, tað formliga navnið nú á døgum er High Court of Tynwald. Gamla navnið er runnið úr norrønum, Þingvǫllr, og er av sama uppruna sum íslendska orðið Þingvellir. Tynwald er eitt parlament við tveimum kømrum. Á hvørjum árið er hátíðarhald í býnum St. John's, sum liggur mitt á oynni. Hátíðarhaldið er vanliga 5. juli og er hildið uttandura. Burtursæð frá hesum degi, tá tingið er flutt til St. John's, so halda bæði kømrini til í Douglas. House of Keys tekur sær mest av at smíða lógir. Legislative Council hevur 11 limir og er lóggevandi. Limirnir mugu vera í minsta lagi 21 ára gamlir og búgva á Mann. Átta av teimum eru valdir av undirhúsinum, Keys. Tað eru tríggir fastir limir: Biskoppurin av Sodor og Man, Forsetin av Tynwald og Stjórnaradvokaturin. House of Keys hevur beinleiðis valdir limir, 24 í tali. House of Keys varð fyrstu ferð nevnt í søguligum skjølum í 1417, sum varð skrivað av einum enskum vísindamanni, sum skrivaði á latíni um Claves Mann and Claves Legis ("The Keys of Mann" og "The Keys of Law").

Mann
Kvívíks Jógvan

Joen Danielsen (nevndur Kvívíks Jógvan og Kvívíkar-Jógvan) (* 11. juni 1843 í Kvívík - † 2. mai 1926 við Gjógv). Hann vaks upp saman við Jóani Peturi upp í Trøð. 

Var m.a. húskallur í Mikladali og á Selatrað, áðrenn hann giftist og búsettist við Gjógv. 

Eingin skipað skúlagongd var í bygdini tá, men hugaður sum drongurin var fyri bókini, lærdi hann seg sjálvur at lesa bæði føroyskt og danskt. 
 
Í 1855 gjørdist V. U. Hammershaimb prestur í Norðstreymoy og flutti inn á Kirkjuteigi í Kvívík. Jógvan var tá 12 ára gamal, og skjótt leitaði hann sær í prestagarðin, har bøkur vóru at fáa til láns. 

Tá Jógvan var komin til mans, fór hann út á ymsar bóndagarðar at tæna, og seinni fór hann til skips. 

Á vetri 1872 varð hann biðin til húskall norðuri við Gjógv; her fekk hann sær konu, tey giftust í 1875, og her búði hann til deyðadags 1926. 

Kvívíks-Jógvan var komin væl upp í árini — mundi liggja um 50 ára aldur — tá hann steig fram sum yrkjari. Partvíst yrkti hann sangir, ið lovprísa føðilandi og móðurmáli, partvíst yrkti hann kvæði og tættir, kendastu teirra eru »Kópakvæði« og »Trolara-tátturin«. 

Tað nógva av tí, hann hevur yrkt, er savnað saman í bókini »Yrkingar«, ið felagið Varðin gav út í 1926. 

Sagt verður at nógvar av yrkingum Kvívíks Jógvans, fórust við tað at nógv bleiv brent vegna tuberklar í  húsinum.

Útgivið 

 1926 - Jógvan Dánialsson (Kvívíkar-Jógvan): Yrkingar
 Nú komin er mín lívskvøldarstund.
 Jólasálmur.
 Páskasálmur.
 Kvæðið um skapanina.
 Kópakvæðið.
 Lýð á ljóðið.
 Føroya málið.
 V. U. Hammershaimb.
 Frælsiskvæði (Fríheitskvæði).
 Ránsmannavaldið í Føroyum.
 Trolaratátturin.
 Fólkatingsvalið 1903
 Valkvæði.
 Heilsa til Fríðriks 8nda.
 Songur um kríggið 1914.
 Til fólkafundin á Eiðisskarði hin 13 juli 1919.
 Kvæði til Føroya dans.

Aðrar yrkingar 

 Føroya háskúli (Fuglaframi 11. juni 1901)
 Til ein fund í Føroyingafelagnum í Keypmannahavn (Fuglaframi 27 .august 1901)
 Løgtingsins hálvthundrað ára dagur, 29. juli 1908 (Varðin 8. bind 1928)
 Heilsa til Noregs. (Varðin 8. bind 1928)
 Við Stevnuvál. (Lisin upp á fólkafundi 6. juli 1913. Óprentaður)

Yrkingar á donskum 

 Velkomsthilsen til Kong Frederik VIII. 
 Om alt det kors vi lide. (Um vanlukkuna í Sandvíksgrindini í 1915)
 Jeg begynde vil en sang. 
 Nu længes fluks min matte krop.
 Nu vil jeg her begynde. (Um vanlukkuna, tá ið klaksvíkssluppin Kristina gekk burtur í 1920)

Keldur 

 Tummas Lenvig og Katrin Næs: Tveir yrkjarar úr Kvívík - Fróðskapur 2006, Setursrit 3

Útvortis ávísing 

 Kvívíks-Jógvan
 Bókagarður
 Kópakvæðið
 Fótatraðk - Kvæðið
 Fróðskaparsetur Føroya

Føroyskir rithøvundar
Føroysk kvæði
Føðingar í 1843
Andlát í 1926
Føroyskir yrkjarar
Kvívíkingar
Gjáarfólk
Dagblaðið

Dagblaðið var Føroya fyrsta rættiliga dagblað og síðan oktober 2015 hevur Dagbaðið verið ein internet tíðindaportalur. Tað var eitt politiskt óheft blað, ið legði dent á tíðindaflutning. Tað kom út frá 28. juli til 1. september 1934 heilar 6 ferðir um vikuna. Tá Vinnuflokkurin var stovnaður í 1935 tørvaði honum eisini eitt málgagn, eitt blað. Blaðið fekk navnið Dagblaðið, men tykist ikki hava havt annað til felags við fyrra Dagblaðið enn navnið. Eftir at Vinnuflokkurin legði saman við einum parti av Sjálvstýrisflokkinum í 1939 og Fólkaflokkurin varð stovnaður, gjørdist Dagblaðið málgagn Fólkaflokins. 

Eftir at Óli Breckmann hevði tikið við sum blaðstjóri í 1975 varð roynt at nútímansgera blaðið við at leggja størri dent á tíðindaflutning og vinnulív og minni dent á flokstilknýti, og í 1977 var blaðið næststørsta blað í Føroyum. Ætlanin helt tó ikki, og síðan seinast í sjeytiárunum hevur Dagblaðið umboðað ytsta høgravongin í føroyskum politikki. Dagblaðið kom í fíggjarligar trupulleikar í 1990-árunum og steðgaði útgávuni í 1994. Frá 1997 kom blaðið aftur út í nøkur ár, til blaðútgávan aftur steðgaði.

Blaðstjórar 

 1935 - 1936 Ernst Sondum
 1937 - 1942 Elias Johansen
 1942´- 1946 Knút Wang                                              
 1946 - 1947 Poul Petersen, cand jur.
 1946 - 1975 Knút Wang
 1947 - 1971 M. S. Viðstein
 1971 - 1975 Poul Petersen
 1975 - 1991 Óli Breckmann
 1998 - 2002 Óli Breckmann

Keldur 

 Niels Thomsen og Jette D. Søllinge: De Danske aviser 1634-1991, bind 3 (1918-1991), Odense 1991, s.696-697
 Arnbjørn Ó. Dalsgarð: Føroysk blaðsøga 1852-2002, Sprotin 2002

Slóðir úteftir 

Dagblaðið
DNA

DNA ella DNS er stytting fyri deoksyribonukleinsýra (sýra = acid á enskum). DNA er ein nukleinsýra sum goymir arvfrøðiligu leiðbeiningarnar fyri menningina av eini kyknu ella virusi. DNA er ein long røð av nukleotidum sum stýra raðfylgjuni av aminosýrum í proteinum ígjøgnum arvfrøðiligu koduna.

DNA er, sum sagt, ein røð av nukleotidum. Hvør nukleotid inniheldur ein nukleinbasa, ein sukurbólk (2'-deoxyribosa) og ein phosphatbólk. Nukleinbasin kann vera adenin (A), guanin (G), sytosin (C) ella thymin (T).

DNA er uppbygt sum ein dupultur snyril (spiralur), við eini breiðari kloyvu og eini smalari.

DNA verður margfaldað í eini prosess nevnd replikatión, avritað til RNA í eini prosess nevnd transskriptión, og síðani verða protein framleidd út frá RNA í eini prosess nevnd translatión.

Keldur
Watson, J., Crick, F. Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid. Nature 171, 737–738 (1953). DOI

Sí eisini 
 RNA
 Protein
Watson og Crick: Molecular Structure Of Nucleic Acids av dosequis.colorado.edu
Watson og Crick: Molecular Structure Of Nucleic Acids av exploratorium.edu

Lívevnafrøði
Mýlislívfrøði
Aminosýra

Aminosýrur eru øll mýl, ið hava bæði ein amin- og ein karboksylsýrubólk. Ofta verður heitið aminosýra tó nýtt um α-aminosýrurnar, t.e. har amin- og karboksylsýrubólkurin eru bundin at sama karbonatomi. Almenni frymilin fyri eina α-aminosýru er NH2-CHR-COOH, har R er ein síðuketa, sum er serstøk fyri tær ymisku aminosýrurnar.

Aminosýrur eru byggisteinarnir í proteinum. Tað finnast 20 α-aminosýrur í proteinum (sí niðanfyri), hesar verða nevndar tær proteinogenu aminosýrurnar. Av teimum eru 10, sum eru neyðugar at fáa inn við kostinum hjá menniskjum (essentiellar, merktar við * niðanfyri), meðan hinar 10 kunnu framleiðast av kroppinum. Tó eru arginin og histidin bert essentiellar hjá smábørnum, tí kroppur teirra ikki klárar at byggja nokk av teimum.

Aminosýrurnar verða ofta nevndar við eini trý-bókstav ella ein-bókstav stytting (sí niðanfyri).

Keldur

Sí eisini 
 Protein
 Kveiki
 DNA

Lívevnafrøði
Lívrunnin evnafrøði
Sýrur
Świnoujście

Świnoujście er ein býur í Póllandi í søguliga landslagnum Pommern. Fólkatalið er umleið 40.000. Býurin er á norðurstrondini og tætt við markið til Týskland. Býurin liggur á oyggunum Wollin, Uznam og Karsibór. Býurin hevur ferjusamband við Ystad, Malmö, Rønne og Keypmannahavn.

Keldur

Slóðir úteftir 

 Swinoujscie.pl

Býir og bygdir í Póllandi
Thiamin

Thiamin ella vitamin B1 er eitt litleyst evni við frymilinum C12H17N5O4S. Tað kann upploysast í vatni, men ikki í alkohol. Thiamin er alneyðug í niðurbrótingini av kolhydratum.

Thiamin verður í kroppinum gjørt um til thiamin pyrophosphat (TPP), ið er eitt coensym fyri allar dekarboksyleringar av α-ketosýrum t.d. pyruvat dehydrogenase, α-ketoglutarat dehydrogenase og transketolase.

Thiamin finst serliga í korni, bjølgum (t.d. ertrar og bønir), soltnum kjøti, mjólk og í osti. 

Thiamin verður brúkt til at umskapa kolhydratir til drúvusukur (glukosu). Tá drúvusukur verður umskapa í kroppinum, skapast orka, sum er týdningarmikil fyri hjarta, heilan og vøddarnar.

Mangul 
Mangul av thiamin kann elva til nervadegeneratión, svinn og deyða. Mangulin kann m.a. koma av rúsdrekkamisnýtslu og skeivari føði ella hungri. Tekin uppá thiaminmangul eru versnaður matarhugur, møði, ørkymlan og konsentratiónstrupulleikar. Viðvarandi mangul kann elva til sjúkurnar beriberi og Korsakoffs sinnissjúku.

Mangul er tó sera óvanligt og sæst her á landi bert hjá persónum við stórari rúsdrekkamisnýtslu.

Lívevnafrøði
Prestagarðurin á Nesi

Prestagarðurin á Nesi er bygdur í 1863. V.U. Hammershaimb læt nýggjan prestagarð byggja eftir tekning hjá konu síni, Elisabeth Christiane Augusta, f. Gad. Prestagarðurin var tá næststørsta hús í landinum, aftan á amtmansborgina í Havn. 

Er nú bygdarsavn fyri Nes og Toftir.

Útvortis ávísing 

 Fornminnisfelagið og Bygdarsavnið í Nes Kommunu

Eysturoy
Jóan Petur Gregoriussen

Jóan Petur Gregoriussen (1. juni 1845 - 15. november 1901) var føddur í Kvívík. Hann verður vanliga nevndur Jóan Petur uppi í Trøð. Jóan Petur var til skips um várarnar og heystarnar undir Íslandi. Hann átti eitt sindur av jørð, sum hann røkti, og umframt hetta tókst hann við at smíða. Jóan Petur var sera virkin í tjóðskaparrørsluni, ið tók seg upp í Føroyum í 1890árunum, og yrkti mangan til fólkafundir, sum tá vóru hildnir víða um í landinum. Hann yrkti føðilandssangir og kvæði. Eisini yrkti hann vísuna um "Vaagen" og ta føroysku brúðarvísuna: "Várharra hann segði, tað er ikki gott". Tað mesta, sum hann skrivaði, kom út í savninum "Yrkingar" (1928). Har stendur yrkingin "Eitt heim" eisini.

Útgivið 

 1928 - Yrkingar (Jóan Petur uppi í Trøð), M. A. Jacobsen greiddi til prentingar
 Nýársheilsa frá Føringatíðindi. Føringatíðindi, nr. 1, 1894
 Gentukæti. Føringatíðindi, nr. 2, 1894
 Vaagen. Føringatíðindi, nr. 4, 1894
 Rím um teir Lutherisku prestarnar... Føringatíðindi, nr. 10, 1894
 Við kaspiska havið. Føringatíðindi, nr. 11, 1894
 Tú forna kenda minnisstað. Føringatíðindi, nr. 13, 1894
 Hákun í Noregi. Føringatíðindi, nr. 4, 1895
 Til Fólkafundirnar í Føroyum. Føringatíðindi, nr. 12, 1895
 Sverras ríma. Føringatíðindi, nr. 1, 1896
 Um føroyingars framsýningferð til Bergen 1898. Fuglaframi, nr. 22, 1899
 Seg skjóta undir danskheit inn. Føringatíðindi, nr. 13, 1900
 Nakað lítið um Transvaalbardagan 1899-1900. Fuglaframi, nr. 13, 1900
 Í Føroyum. Fuglaframi, nr. 15, 1900
 So møtast vit her. Fuglaframi, nr. 17, 1900
 Kalendarørindi. Fuglaframi, nr. 9, 1901
 Brúðarvísan. Dagdvøljan, 1901
 Tróndur og Sigmundur á Havnartingi. Varðin, 2. bd.,  1922

Keldur 

 Tummas Lenvig og Katrin Næs: Tveir yrkjarar úr Kvívík - Fróðskapur 2006, Setursrit 3

Útvortis ávísing 

 Bókagarður. 
 Gentukæti. 
 FF-blaðið um J.P.G.. 

Føroyskir rithøvundar
Føroyskir yrkjarar
Kvívíkingar
Føðingar í 1845
Andlát í 1901
Norðskálatunnilin

Norðskálatunnilin er elsti tvíbreytaði tunnil í Føroyum. Hann varð tikin í nýtslu 20. august (?) 1976. Tað var byggifelagið E. Pihl & søn, sum stóð fyri byggiarbeiðinum fyri Landsverkfrøðingin. Tunnilin er 2520 m. langur og gongur gjøgnum vestaru fjallarøðina í Eysturoynni. Vestanífrá fer hann inn omanfyri bygdina við Norðskála og kemur út aftur millum Fjarða nakað nær Funningsfirði. Norðskálatunnilin knýtir soleiðis Sundalagið og veganetið millum Fjarða og út á Skálafjørðin saman. Saman við brúnni um Streymin, ið var tikin í nýtslu í 1973, er norðskálatunnilin partur av meginsamferðsluæðrini í Føroyum.

Sí eisini 
 Tunlar í Føroyum

Eysturoy
Tunlar í Føroyum
Bátasmiður

Ein bátasmiður er ein smiður sum smíðar bátar. Tað er gamalt handverk í Føroyum.

Føroyskir bátasmiðir 
 Niklas í Koltri
 Marius Clementsen á Sandi
 Jóan Petur Clementsen á Sandi, virkin
 Símun Jóhan Wolles á Eiði
 Sámal Hansen í Runavík, virkin, smíðar kappróðrarbátar.
 Jógvan Hansen úr Fugloy, búsitandi í Havn seinnu árini.
 Jóhan Olsen av Tvøroyri. Virkin. Hevur m.a. smíðað bátin Naddoddur.
 Hans Jacob Hjelm á Løðhamri í Vági.
 Johan Midjord (Johan á Økrum).
 Pól Hammer í Vági.
 Sofus Hammer í Vági.

Keldur 
 Andrass Mortensen: Hin føroyski róðrarbáturin - sjómentir føroyinga í eldri tíð; Mondul og Føroya Fróðskaparfelag, Tórshavn 2000 (Ph.D. ritgerð við Fróðskaparsetur Føroya).

Ávísingar úteftir 
 Grindabatar.com, Søgan um Grindabátarnar í Vági.
 Natmus.fo, Føroya Fornminnissavn - Maðurin og báturin. Serframsýning.

Føroyar
Skip
Bátar
Verland Johansen

Verland Johansen (1911 - 1989), orgulsmiður. Umframt at hava bygt fleiri av orglunum í føroyskum kirkjum, máldi hann neyvt upp 31 føroyskar bátar. Hetta arbeiðið hevur givið virðismikla vitan um føroyskt bátasmíð. Hann var faðir til ríthøvundin Oddvør Johansen.

Føroyingar
Kirkjutónleikur
Skip
Skipskronometur

Eitt skipskronometur er ein serliga neyv klokka, ið kann nýtast til at rokna navigatión eftir. 

Í 1714 lovaði enska parlamentið 3 virðislønir, ávikavist 10 túsund, 15 túsund og 20 túsund £ til tann, ið kundi konstruera eitt ur, sum var so beint, at geografiska longdin á eini 3 vikur langari sjóferð kundi ásetast við ávikasvist 60, 40 og 30 sjómíl neyvleika. 

John Harrison (1693 - 1776) brúkti meginpartin av lívinum at konstruera skipskronometur. Í 1762 varð eitt av hansara skipskronometrum roynt á eini ferð úr Onglandi til Jamaika, og tá skipið var aftur í havn í Portsmouth, varð staðfest, at tað var minni enn 2 minuttir skeivt. Tað gav ein geografiskan neyvleika uppá 18 sjómíl, og við hesum prógvi kravdi John Harrison ta gomlu virðislønina útgoldna. Eftir drúgva togtogan fekk hann í 1773 útgoldið tey 20.000 pundini. Hann var tá 80 ára gamal.

Kelda 

 Føge, Hegner og Øhrstrøm: Tid - et filosofisk begreb og en målelig størrelse. Systime 2006

Tøknifrøði
Navigatión
Julianski kalendarin

Julianski kalendarin varð brúktur í Rómverjaríkinum síðan 45 f.Kr.. Hann varð seinni brúktur í næstan øllum vesturheiminum til 1582. Síðan varð hann skiftur út, stig fyri stig, við gregorianska kalendaran.  

Julius Cæsar, keisari í Rom (deyður ár 44 f.Kr), dagførdi tann kalendaran, ið hevði verið nýttur í Rom. Frammanundan hevði verið nýttur ein mánakalendari við 12 mánaðum - (mánamánaðum). Árið var tí ov stutt, og av og á vórðu so eyka dagar lagdir afturat. Eftir ferð í Egyptalandi, har Julius Cæsar helst hevur havt høvi at fundast við teir lærdu í Alexandria, gjørdi hann av at skifta til nýggjan kalendara; við tað at árið er umleið 365,25 samdøgur, skuldi árið verða 365 dagar í 3 ár og 366 dagar 4. árið. Árið við eyka degnum kalla vit leypár ella skotár. Skiftið var gjørt við, at ár 46 f.Kr. varð longt við 80 døgum - partvís lagdir inn efti februar mánað og partvís millum november og desember. Hetta árið varð soleiðs 445 dagar. Hesin kalendarin - uppkallaður eftir Juliusi - varð galdandi til 1582, tá Gregorius XIII pávi innførdi nýggjan kalendara, gregorianska kalendaran.

Í Føroyum var tann julianski kalendarin brúktur fram til og við 16. november 1700.

Tíð
Augustus

Gajus Julius Cæsar Octavianus (23. september 63 f.Kr. - 19. august 14 e.Kr.), kendur sum Octavian ella Augustus, var rómverskur keisari 31 f.Kr. - 14 e.Kr.. Hann verður roknaður sum fyrsti rómverski keisarin og sum tann, ið stovnaði principatið.

Rómverjaríkið
Rómverskir keisarar
1. øld f.Kr.
1. øld
Wilamowiciskt mál

Wymysorys ella Wilamowiciskt (Wymysöryś) er eitt málføri av miðalhátýskum, ið verður tosað í býnum Wilamowice (Wymysoj á Wymysorys) á markinum millum Slesia og Minna Pólland. Í dag eru umleið 100 føddir nýtarar av wymysojer, meirilutin eru gomul fólk, og tískil er málið hótt.

Søga 
Wymysorys er, sum tað sær út, komið av miðtýskum úr 12. øld við sterkari ávirkan av lágtýskum, niðurlendskum, frísiskum, pólskum og fornenskum. Íbúgvarnir í Wilamowice verða hildnir at vera ættaðir frá niðurlendskum, týskum og skotskum niðursetufólkum, ið komu til Póllands í 13. øld. Íbúgvarnir í Wilamowice hava altíð noktað sambandið við Týskland og víst á niðurlendska upprunan. 

Wymysorys var talumálið í Wilamowice til 1945–1949. Eftir 2. veraldarbardaga, bannaðu kommunisktisku myndugleikarnir nýtsluna av málinum. Hóast bannið fór úr gildið eftir 1956, tekur pólskt meira og meira yvir eftir wymysorys, serliga millum tey ungu.

Wymysorys var málið, ið skaldskapurin hjá Floriani Biesik er skrivaður á, í 19. øld.

Wilamowiciska stavraðið 
Wymysoriska stavraðið hevur 34 bókstavir:

Lítil orðabók 
Her er ein lítil wymysorisk orðabók við týskum, niðurlendskum og føroyskum umsetingum. Leggið til merkis, at ł verður lisið sum enskt w (nøkunlunda sum ð í góður) og w sum v:

Dømi: vøgguvísa 
Ein vøgguvísa á wymysoriskum við føroyskari umseting:

Śłöf duy buwła fest!
Skumma frmdy gest,
Skumma muma ana fettyn,
Z' brennia nysła ana epułn,
Śłöf duy Jasiu fest!

Sov, drongur mín, fast! 
Koma fremmandir gestir, 
Koma gummur og gubbar, 
Hava við sær nøtir og súrepli, 
Sov Jógvan fast

Faðir vár 

Ynzer Foter, dü byst ym hymuł,
Daj noma zuł zajn gywajt; 
Daj Kyngrajch zuł dö kuma; 
Daj wyła zuł zajn ym hymuł an uf der aot;
dos ynzer gywynłichys brut gao yns haojt;
an fercaj yns ynzer siułda, 
wi wir aoj fercajn y ynzyn siułdigia;
ny łat yns cyn zynda;
zunder kaonst yns reta fum nistgüta.
[Do Dajs ej z Kyngrajch an dy maocht, ans łaowa uf inda.]
Amen

Víðari lesnaður 

 Ludwik Młynek, "Narzecze wilamowickie", Tarnów. 1907: J.Pisz.
 Józef Latosiński, "Monografia miasteczka Wilamowic", Kraków, 1909.
 Hermann Mojmir, "Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice" (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic), Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności. 
 Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja". Kraków, 1920: Polska Akademia Umiejętności.
 Adam Kleczkowski, "Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Składnia", Poznań, 1921: Uniwersytet Poznański.
 Maria Katarzyna Lasatowicz, "Die deutsche Mundart von Wilamowice zwischen 1920 und 1987". Opole, 1992: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
 Tomasz Wicherkiewicz, The Making of a Language: The Case of the Idiom of Wilamowice, Mouton de Gruyter, 2003, ISBN 3-11-017099-X

Germansk mál
Mál í Póllandi
Hótt mál
Niklasarmessa

Niklasarmessa er 6. desember. Dagurin er minningardagur til minnis um Santa Nikolaus frá Myra í Lítlaásia, sum var biskupur í fyrru helvt av 4. øld. Hann doyði 6. desember millum ár 345 og 351. Navnið Nikolaus verður við tíðini til Claus, og soleiðis verður Santa Nikolaus til Santa Claus, sum jólamaðurin kallast á enskum.

Vanligt hevur verið at koyra veðragjólingar út at brunda á niklasarmessu, 6. desember. Brundtíðin endar so á trettanda.

Sí eisini 

 Sinterklaas

Hátíð
Merkisdagar
Santa Nikolaus frá Myra

Santa Nikolaus frá Myra var biskupur í Myra (nú Antalya í Turkalandi) í Lítlaásia í fyrru helvt av 4. øld. Deyðadagur hansara, 6. desember, kallast Niklasarmessa. 

Hann doyði 6. desember millum ár 345 og 351. Hann var av ríkari ætt og var tiltikin at vera hjálpsamur og gávumildur, men varð fongslaður vegna trúgv sína undir Maximinius keisara. Hann sigst hava verið millum teirra, ið tóku lut á kirkjufundinum í Nikea ár 325. 
Santa Niklas var best umtókta halgimennið í miðøld, næst eftir Mariu moy, og hann var verndari hjá sjómonnum, børnum, ógiftum gentum, keypmonnum, advokatum, fiskimonnum, apotekarum, sløkkiliðsmonnum og fangum. 

Tað er tó gávumildni hjá Niklasi, sum hevur gjørt hann mest kendan og hevur givið íblástur til siðin at geva gávur henda dag. Martin Luther helt, at betri var at minnast Jesus við gávum enn halgimennið Niklas, og tí varð gávusiðurin fluttur til jólaaftan. Siðurin at geva gávur á Niklasarmessu livdi tó víðari, serliga í Hollandi, og við hollendingum, ið búsettust í USA, flutti hann vestur um hav, har siðvenjan kom í bland við enska Father Christmas. Navnið, Santa Nikolaus, styttist til Claus, og soleiðis verður Santa Claus til, sum jólamaðurin eitur á enskum. 

Hugmyndin at lata jólamannin koma ríðandi á sletu við reinsdjórum fyri er helst íblástur frá Tóri í norrønu gudalæruni, sum norðmenn, ið hava búsett seg í USA, hava havt við sær.

Í 1087 stjólu italienskir sjómenn halgileivdirnar av Santa Niklasi úr Myra í Lítlaásia og tóku tær við sær til Bari í landsynnings Italia; tí verður hann eisini kallaður Santa Nikolaus frá Bari.

Kelda 

 Heimasíðan hjá Universitetsbiblioteket i Trondheim > alfabetisk index > Utstillinger.

Hygg eisini at 

 www.stnicholascenter.org

Kristindómur
Halgimenni
Jól