alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kristina Bærendsen

Kristina Skoubo Bærendsen (fødd 1990) er ein føroysk songkvinna úr Saltangará. Hon er dóttir navnframa føroyska sangaran Alex Bærendsen. Kristina hevur framført saman við føroyskum og útlendskum sangarum sum t.d. Halli Joensen, Bobby Bare á Summarfestivalinum 2011. Kristina varð tilnevnd Planet Awards 2012 í bólkinum Ársins songkvinna. Og Hún er í íslensku söngvakeppninni með lagið þú og ég

Tónleikaútgávur 
2012 - Kristina
2014 - Kristina - Nothings Here To Stay

Um fyrstu tónleikaútgávuna 
Í 2012 gav Kristina út sína fyrstu fløgu. Allir sangirnir eru á føroyskum. Við Rás2 segði hon, at ætlanin er at umseta sangirnir til enskt og at geva fløguna út á enskum eisini. Tann útgávan kemur væntandi í desember 2014. Jákup Zachariassen hevur spælt meginpartin av ljóðførunum á fløguni. Úr Nashville eru ymisk ljóðføri tikin upp, eitt nú violin, kassaguitari, mandolin, kontrabassur, telekastari. Strúkararnir eru spældir inn í Íslandi. Kristoffer Mørkøre shakari, Eyðun Johannessen bass, Høgni Klakstein trummur, Godtfred Joensen tangentar, Finnur Hansen tangentar, Gunnar Guttesen. Sirikit Jacobsen hevur yrkt onkran sang. Jákup Veyhe eigur orðini til skering nummar 9. Kristina hevur sjálv gjørt nøkur av løgunum, t.d. til skering nummar 8, Fuglur á ferð, Sirikit Jacobsen hevur skrivað tekstin. Hervør á Torkilsheyggi (fødd Djurhuus) hevur gjørt orðini til triðja sangin á fløguni, ein slow valtsur, sum hevur heitið "Lívið tað broyttist". Kristina hevur gjørt lagið og sent tað yvir til USA har blue grass tónleikarar spældu blue grass tónleik til lagið, John Andersen úr Runavík syngur kór til sangin. Eitt hjarta er sum hin sonin elskar er innspældur í Nashville.

Heiður 
Vann eina FMA-virðisløn sum Ársins songkvinna í popp/rokk bólkinum.

Keldur

Slóðir 

Føroyskar songkvinnur
Føðingar í 1990
Country sangarar
Sara Nordenstam

Sara Maria Evelina Nordenstam (fødd 28. februar 1983 í Lycksele, Svøríki) er norskur svimjari. Hon búði í Svøríki fyrstu 10 árini og flutti síðan til Noregs. Hon fekk norskan ríkisborgaraskap í 2004. Hon hevur klárað seg væl í altjóða svimjikappingum. Hon hevur eitt nú sett met í 200 metrum bringu og svomið á Olympisku leikunum.

Úrslit
Bronsu Summar-OL 2008
Gull og silvur + fýra fjórðapláss við EM
21 ferðir Noregsmeistari - gull
14 ferðir silvur við Noregsmeistarakappingina 
8 ferðir bronsu við  Noregsmeistarakappingina 
Tvær ferðir vunnið kongasteypið (2004, 2008)
Finalupláss við Heimsmeistarakapping (HM) í Moskva 2000
Tvær ferðir vunnið silvur á Junior-EM

Evropamet

Norðurlendskt met

Norskt met

Keldur

Slóðir 

Nordenstam, Sara
Svimjarar á Summar-OL 2012
Luttakarar á Summar-OL 2008
Thorbjørn Jagland

Thorbjørn Jagland (føddur 5. november 1950 í Drammen, Buskerud sum Thorbjørn Johansen) er ein norskur politikari og rithøvundur. Hann var forsætisráðharri í Noregi 1996–1997.

Lívsleið

Politiska lívsleiðin 
Jagland byrjaði politisku lívsleið sína í politiska ungmannafelagnum hjá norska Arbeiðaraflokkinum, AUF í Buskerud, har hann var formaður í tíðarskeiðnum 1973–1976. Frá 1975–1983 var hann harumframt limur í fylkistinginum í Buskerud.
Hann varð valdur inn í norska Stórtingið fyri fyrstu ferð í 1993 fyri Arbeiðaraflokkin. Hann var leiðari fyri  Arbeiðaraflokkin frá 1992 til 2002, forsætisráðharri frá 1996 til 1997 og uttanríkisráðharri frá 2000 til 2001. Frá 2005 til 2009 var hann stórtingsformaður. 29. september 2009 bleiv hann valdur til aðalskrivari fyri Evroparáðið. 2009 til 2011 var Thorbjørn Jagland formaður í Norsku Nobelnevndini.

Lívsleið sum rithøvundur
Jagland er ein virkin rithøvundur og hevur útgivið fleiri bøkur, eitt nú bøkurnar Min europeiske drøm í 1990, Brev í 1995, Vår sårbare verden í 2001 og Ti teser om EU og Norge í 2003.

Keldur 

Norskir politikarar
Forsætisráðharrar Noregs
Stórtingslimir
Norskir rithøvundar
Føðingar í 1950
Elva Hsiao

Elva Hsiao eisini kend sum Elva Siu (fødd 24. august 1979) er ein teivanesisk mandopopp songkvinna. Føroyska sangskrivara/prodjúsara fyritøkan Baroli Music við havnamonnunum Bárður Háberg og Óla Jógvanssyni hevur skrivað sangin Enough is Enough sum er á fløguni I'm Ready. Sangurin er skrivaður saman við Sam McCarthy.

Tónleikaútgávur

Studio

Enskar fløgur

Uppsamlings fløgur

Virðislønir og tilnevningar

Keldur

Slóðir 
 LoveElva.com – Almenn heimasíða

Songkvinnur úr Teivan
Baroli Music
Ryskivatn

Ryskivatn er eitt vatn í Suðuroynni, sum liggur í ein útnyrðing úr Vági, norðanfyri Botn, har Føroya fyrsta el-verk liggur. Vatnorkuverkið í Botni framleiðir el úr orkuni sum kemur frá vatninum úr Ryskivatni, Miðvatni, Ovastavatni og úr Vatnsnesi. Børn og lærarar úr Vágs Skúla plagdu fyrr at fara útferð til Ryskivatn einaferð um árið, hesin túrur verður av og á gjørdur enn áðrenn summarfrítíðina. Ryskivatn plagdi eisini at vera eitt vælumtókt útferðamál hjá familjum úr Vági og er tað enn. Vegur er niðan til Ryskivatn, tað er vegurin til Botn, sum eitur Dalsvegur. Hann førir úr Vági niðan til Ryskivatn, ella umleið 100 metrar frá vatninum. Nakrir hundrað metrar áðrenn ein kemur til Ryskivatn, er ein síðuvegur, sum fer snúrandi omaneftir fjallinum har oman í Botn. Vegur er einsporaður, men har eru møtipláss. Fyrr í tíðini, áðrenn vegur varð gjørdur millum bygdirnar í Suðuroynni, so var vanligt at ganga eftir varðagøtunum. Ein varðagøta gongur framvið Ryskivatni, tað er varðagøtan millum Vág og Fámjin. Tá turkur er um summarið, so kemur tað onkuntíð fyri, at brunnarnir hjá Vágs kommunu gerast tómir fyri vatn, tá verður vatn tikið úr Ryskivatni til drekkivatn.

Sí eisini

 Vøtn í Føroyum

Vøtn í Føroyum
Vágur
Rómverjabrævið

Rómverjabrævið er helst skrivað á teirri tríggja mánaða longu ferðini í Korint, sum Paulus nevnir í 2. Kor. 13,1. Triðja prædikuferðin var tá næstan komin at enda. Tað man helst hava verið í árinum 57 e.Kr. Rómverjabrævið kann verða skift sundur í tríggjar høvuðspartar: ein frálærandi (1.-8. kap.), ein frelsusøguligan part (9.-11. kap.) og ein áminnandi part (12.-16. kap.). Eisini kunnu verða tikin fram orðini í Róm. 1,16, gleðiboðskapurin er Guds kraft til frelsu sum støði undir at skifta Rómverjabrævið í fimm partar - umgyrdir av tí týdningarmikla innganginum í 1,1-17 og tí viðkomandi og endaliga partinum í 15,14-16,27. Tað hevur uppiborið at standa sum hitt fyrsta av Paulusar brøvum. Men í øllum tí dýrmæta innihaldinum er eitt dygt høvuðssjónarmið: frelsan er av náði, og rættvísgeringin er av trúgv. Um hetta sigur Martin Luther: "Tá ið innihaldið av hesum orði gjørdist mær greitt, kendi eg meg fullkomiliga føddan av nýggjum, tað var, sum gekk eg ígjøgnum opnar grindir og var komin í sjálvt paradísið". Her slær av sonnum kristindómsins hjarta, her hevur Paulus gjørt greitt, hvat sannur kristindómur er - tí er Rómverjabrævið eisini lykilin at allari skriftini. 

Kristindómur
Filippibrævið

Filippibrævið er eitt av fangilsisbrøvinum. Tað er helst skrivað í Róm í Italia, tá ið hann fyrstu ferð sat fangi har (sambært orðunum lívvaktarliðinum í 1,13, og tey, sum hoyra til hús keisarans, 4,22). Brævið er fyrst og fremst skrivað, tí Paulus hevur tikið ímóti eini gávu frá kirkjuliðinum. Longu á aðru prædikuferðini høvdu filippimenn veitt honum fíggjarliga hjálp. Og nú hevði hann upp aftur fingið gávu frá teimum. Epafroditus hevði fingið gávuna í lag. Epafroditus var eina tíð hjálparmaður Paulusar, meðan hann sat fangi, og hann hevði sett lív sítt í váða. Tí skrivar Paulus brævið. Brævið er skrivað til hini heilagu í Kristi Jesusi í Filippi. Filippi var ein týdningarmikil býur í Makedónia. Var rómverskt hjáland og rómversk hermannaborg. Filippi var eisini fyrsti býur í Evropa, har Paulus setti á stovn kristið kirkjulið, og tað varð stovnsett á aðru prædikuferð hansara. Hann var aftur í hesum býi á triðju prædikuferð síni. Hann hevði framúr góð og hjartalig viðurskifti við kirkjuliðið í Filippi. 

Kristindómur
Benelukslondini

Benelukslondini - Belgia, Niðurlond og Luksemborg - eru trý fræls ríki, sum samstarva í búskaparliga felagsskapinum Beneluks, ið varð stovnaður í 1948. Samstarvið landanna millum hevur við sær, at vørur hava frítt at fara ímillum londini, hóast tey høvdu egið gjaldoyra (nú nýta øll trý londini evruna sum gjaldoyra) og egna skattaskipan. Benelukslondini eru fjølbygdastu lond í Evropa, men tey eru rík. Tungídnaðurin, t.d. kola- og stálídnaðurin, ið áður var týdningarmesta vinnan, hevur verið fyri afturgongd, men nýmótans ídnaður, ið ger lidnar vørur, og vinnugreinir í tænastuvinnuni eru komnar ístaðin. Benelukslondini hava eisini til dømis handilsmál í felag: tey kunnu í felag úr útlondunum keypa vørur í størri nøgdum, enn hvørt landið kundi, og soleiðis fáa vørurnar bíligari, enn teir fyrr fingu. Tollur er eingin Benelukslandanna millum. Vørur, sum eru gjørdar í einum Benelukslandi, kunnu seljast tollfríar í hinum Benelukslondunum, meðan vørur av sama slag úr øðrum londum koma undir toll og eru tí minni kappingarførar; tí kunnu vørur úr til dømis Stóra Bretlandi vera væl dýrari í Hollandi enn vørur av sama slag úr Belgia. Hesin felagsskapur hevur eisini sínar tvørleikar, til dømis kunnu ídnaðarvirki í Belgia framleiða eina vøru bíligari enn ídnaðarvirki í Hollandi og vinna í sølukappingini, uttan at stjórnin í Hollandi kann hjálpa tí hollendska virkinum. Men samtikið hevur hesin felagsskapur so nógvar fyrimunir, at hann hevur verið til fyrimyndar fyri felagsmarknaðin ES og fríhandilsøkið EFTA (stytting fyri European Free Trade Association). 

Felagsskapir
Evropa
Hundabrævið

Hundabrævið er eitt bræv úr Føroyum, skrivað einaferð millum ár 1350 og 1400. Brævið snýr seg um hundahald í Føroyum, men er eisini í nútíðini blivin ein týdningarmikil kelda til at staðfesta aldurin á fleiri føroyskum bygdum. Bygdir sum á fyrsta sinni verða nevndar í Hundabrævinum eru hesar (frá norðuri til suðuroyar): Hattarvík, Kirkja, Viðareiði, Múli, Kunoy, Mikladalur, Húsar, Elduvík, Leirvík, Lambi, Nes, Skáli, Strendur, Selatrað, Oyri, Eiði, Hvalvík, Kollafjørður, Vestmanna, Saksun, Nólsoy, Koltur, Miðvágur, Sørvágur, Gásadalur, Mykines, Skálavík, Húsavík, Dalur, Skarvanes, Øravík, Porkeri, Vágur og Fámjin. Fleiri av hesum bygdum kunnu vera nógv eldri, men tær eru altso hvørki nevndar í Seyðabrævinum ella Føroyingasøgu.

Keldur 

Føroya søga
Føroyskar bókmentir
Hvítusunna

Hvítusunna (á skandinaviskum "pinse", á týskum "Pfingsten"), hin fimmtiundi dagur eftir páskir. Kemur av grikska "pentekoste", sum er "tann 50. dagurin". Hvítusunna kemur helst frá gomlum enskum: "hwita sunnandæg". Í kristnu kirkjuni (49 dagar eftir páskir) hátíð til minnis um Heilaga Andans komu. Upprunaliga jødisk heystfest. Jødar nevna hesa hátíð sjeyvikuhátíðina, tí at hon verður hildin sjey vikur eftir páskir. Upprunaliga var sjeyvikuhátíðin ein takkarhátíð fyri kornheystingina, men rabbinarnir hildu hana til minnis um sáttmálan á Sinai.

Hátíð
Kristindómur
Advent

Adventstíðin er fyrireiking til jólini. Hetta orðið verður brúkt til hendan partin í kirkjuárinum, tí vit hugsa um Jesu komu. Adventssunnudagur er nýggjársdagur í kirkjuárinum, og adventstíðin fatar um fýra teir seinastu sunnudagarnar fyri jól. Teir tekstir, sum verða lisnir úr Bíbliuni í gudstænastuni í adventstíðini, siga frá Guds lyftum um ein frelsara, frá fyrijáttanini í Gamla Testamenti og um at vera til reiðar at møta frelsaranum.

Orðafrágreiðing 

Orðið er komið úr latíni í flestøll mál her um vegir; tað er stytting av adventus domini "koma Harrans", av fyrisetingini ad "at, til" og sagnorðinum venire "koma". Norrøna navnið á hesi fyrireikingartíð til jólini var "jólafasta" (jólaføst). Tá hevði fólk - sum føroyingar eisini til fyri stuttum - bindindi at bíða við jólahaldinum, til jólini komu. 

Orðið advent (eisini stavsett "atvent") hevur verið lagað at føroyskum framburðarreglum soleiðis, at sagt hevur verið annaðhvørt [advent] við stuttum a-ljóði sum eitt nú í orðinum alv ella [ead-/eatvent] við tvíljóðandi a sum í orðinum at. At siga [a:dvent] við longum óføroyskum [a:], sum nú hoyrist av øðrumhvørjum munni í útvarpi og sjónvarpi, er nýtt og man vera nýkomið úr donskum.

Hátíð
Kristindómur
Northwest Atlantic Fisheries Organization

Northwest Atlantic Fisheries Organization (stytt NAFO) er ein felagsskapur, ið stovnaður varð í 1978. Endamálið er at tryggja bestu gagnnýtslu og skynsama røkt av fiskatilfeinginum í útnyrðingspartinum av Atlantshavi. Føroyar er limur í NAFO.

Limalond 

Limalondini eru hesi:

 Kanada (1978)
 Kuba (1978)
 Føroyar (1979)
 Grønland (1979)
 Evropasamveldið (1978)
 Saint-Pierre og Miquelon (1996)
 Ísland (1978)
 Japan (1980)
 Suðurkorea (1993)
 Noreg (1978)
 Russland (1992)
 Ukraina (1999)
 Sambandsríki Amerika (1995)

Slóðir úteftir 

 Almenn heimasíða (kelda)

Felagsskapir
North East Altantic Fisheries Commission

NEAFC er stytting fyri North East Altantic Fisheries Commission. Henda nevnd varð stovnað í 1980 og hevur til endamáls 1) at geva upplýsingar um støðuna hjá fiskastovnunum í landnyrðingspartinum av Atlantshavi, 2) at koma við stýringstiltøkum, sum tryggja vernd og skynsama gagnnýtslu av hesum stovum og 3) at koma við tilmælum um verndartiltøk fyri stovnar, sum eru í altjóða sjógvi í hesum partinum av Atlantshavi. Føroyar er limur í NEAFC. Fyriskipanir um javningar og skilhaldsreglur fyri fiskiveiði, sum verða ásettar eftir millumlandssáttmálum, skulu samráðast við heimastýrið og samtykkjast av heimastýrinum, áðrenn tær verða settar í gildi fyri Føroyar.

Limalond 

  Føroyar
  Grønland
  Ísland
  Noreg
  Russland

Slóðir úteftir 

 Almenn heimasíða (kelda)

Felagsskapir
Gozo

Gozo (Maltiskt Għawdex) er er næststørsta oyggj í Malta. Her búgva umleið 31 000 fólk. Hon hevur 16 smáar bygdir, sum eru bundnar saman við vegum og tunlum. Høvuðsstaðurin, Victoria (fyrr Rabat), liggur miðskeiðis á oynni. Hon er eisini størsti býur og hevur umleið 6500 íbúgvar. Gozo er umleið 67 ferðkilometrar til støddar (støddin er nakað sum á Manhattan í New York) og er tann oyggin, ið liggur longst vestur í Malta. Úr suðurendanum og norður eru 14 km., og har, sum hon er breiðast, er hon 7,25 km. Gozo er 67. størsta oyggj í Miðjarhavinum.

Bygdir 

Á oynni eru 16 bygdir:

 Fontana
 Għajnsielem
 Għarb
 Għasri
 Kerċem  (Ta' Kerċem)
 Marsalforn
 Mgarr
 Munxar
 Nadur
 Qala
 San Lawrenz
 Sannat (Ta' Sannat)
 Victoria (Ir-Rabat)
 Xagħra
 Xewkija
 Xlendi
 Żebbuġ

Sí eisini 

 Malta

Malta
Oyggjar
Anna Faroe

Anna Nygaard, fødd 1. august 1991, eisini kend við listanavni hennara Anna Faroe, er ein føroysk songkvinna, sum gjørdist kend, tá hon luttók í donsku sangkappingini X Factor og endaði sum nummar 5.

Lívsleið 

Anna er fødd og uppvaksin í Føroyum. Hon flutti til Keypmannahavnar í Danmark summarið 2009. Hon gjørdist kend í 2010, tá hon luttók í donsku tónleikakappingini í sjónvarpinum hjá Danmarks Radio, X Factor. Anna kom víðari til endaumfarið har bert 9 sleppa við, 3 í hvørjum aldursbólki. Hon endaði á einum fimtaplássið. 

Fysta stakfløgan "Walking On Fire" kom út hin 3. mai 2010. Sangurin kom á 29. plássið á tí danska hittlistanum fyri stakløg hin 14. mai. Hin 31. mai 2010 kom fyrsta fløga hennara Because I Want To. Fløvan kom á 11. pláss í tí danska  albumlistan fyri fløvur (album) hin 11. juni, hon kom upp á eitt nýggjundapláss ta næstu vikuna og lá síðan á listanum í alt sjey vikur. Onnur stakfløga hennara varð "I Got This", henda kom út hin 28. juni.

Tónleikaútgávur

Fløgur (album) 

2010 - Because I Want To

Stakløg 

2010 - "Walking On Fire"
2010 - "I Got This"

Keldur

Slóðir 

Føðingar í 1991
Føroyskar songkvinnur
Hjalti Bogason

Hjalti Bogason Støylen f. 12. juli 1995 í Havn er ein føroyskur sangari og tónleikari, sum gav sína fyrstu fløgu út bert 17 ára gamal. Fløgan eitur Jólini ljóma og er tikin upp í London á sumri 2012 í Angel Studio og kom út nakrar mánaðir seinni í Føroyum. Hjalti er sonur Boga Godtfred, journalist, og Ásu K. Isaksen, sjúkrarøktarfrøðing.

Lívsleið 
Hjalti fór at syngja í Dreingjakórinum undir Brúnni, tá hann var 6 ára gamal. Tað vóru Brita á Váli og Eli Smith, sum vóru kórleiðarar. Tá hann gavst í Dreingjakórinum undir Brúnni, fór hann at syngja við kóri hjá Tórshavnar Musikkskúla undir leiðslu av Joannu Johansen. Á sumri 2011 tók Hjalti skeið í sangi á London Music School. Í juni 2021 tók Hjalti kandidatprógv í klassiskum gittarspæli á Det Kongelige Danske Musikkonservatorium í Keypmannahavn.

Útgávur

Fløgur 
2012 - Jólini ljóma, øll løgini arrangeraði enski tónleikarin Simon Hale. Pápi Hjalta, Bogi Godtfred, hevur týtt allar sangirnar til føroyskt. Hjalti syngur allir sangirnir, tveir teirra saman við Maluni Hansen. Jákup Zachariassen hevur tikið sangin upp. Bretskir studiotónleikarar við klaverspælaranum Simon Hale á odda spæla ljóðførini undir upptøkunum í Angel studio, London.

Stakløg 
2008 - Náttin ljós úr niðu trein (ikki útgivið á fløgu, men givið út á Youtube og til útvarpsrásir), Ólavur Jakobsen spælir guitar + arr., Bernharður Wilkinson spælir floytu, Malan Hansen syngur saman við Hjalta. Eyðfinn Jensen stóð fyri upptøkuni.

Keldur

Slóðir 

Føðingar í 1990-árunum
Føroyskir mannligir sangarar
Jólini ljóma

Jólini ljóma er ein føroysk fløga, ein jólafløga, við útlendskum jólasangum, sum Hjalti Bogason syngur. Bogi Godtfred hevur umsett allar yrkingarnar til føroyskt. Allur tónleikurin er arrangeraður av Simon Hale. Malan Hansen syngur backing rødd á sangunum Klokkurnar kærleiksfult ringja og Náttin ljós úr niðu trein.

Sangir á fløguni 
 Á Betlehems vegi - 2.50 min.
 Boð Gabriels - 3.57 min.
 Klokkurnar kærleiksfult ringja -  3.15 min.
 Reiðmenn tríggir - 3.42 min
 Í skógini eitt jólatræ - 3.12 min.
 Veðurbardi vetur - 3.58 min.
 Lágt á luftini sól stendur gylt - 3.47 min.
 Einglar hoyrast himli á - 5.59 min.
 Tá okkum barn er føtt - 3.26 min.
 Náttin ljós úr niðu trein - 3.32

Ljóðføri, tónleikarar vm. 
 
Sett tónleikin út fyri orkestur: Simon Hale
Sangur: Hjalti Bogason og Malan Hansen
Orkesturleiðsla og klaver: Simon Hale
Gittarar: John Parricelli
Bassur: Steve McManus
Slagljóðføri: Keith Fairbairn
Trummur: Ralph Salmins
Violin: Julian Leaper
Bratch: Garfield Jackson
Cello: Tim Gill
Floytur, klarinett og saxofonir: Nick Moss
Prompet og horn: Mike Lovatt
Upptøkuleiðari: Steve Price, Angel Studios, London
Tøkningur: Jeremy Murphy, Angel Studios, London
Lagt til rættis, tikið upp og redigerað røddir: Jákup Zachariassen, Kris-Stuff Studio
Ljóðblandað: Steve Price, London
Mastrað: Dennis Blackham, Skye Mastering, Isle of Skye
Útgevarar: Ása K. Isaksen og Bogi Godtfred

Keldur 

Føroyskar tónleikaútgávur
Mayafólkið

Mayafólkið í Miðamerika var framkomið fólk og skapaði eina hámentan, sum var frá um 300 f.Kr. til um 1500. Mayar vóru fyrstu fólk í Amerika, sum gjørdu eina framkomna myndskrift. Teir skrivaðu bøkur, gjørdar av viði, ella ristu skrifteknini á veggirnar í gravkømrum, á bygningar og á súlur. Eftirlit við skriftskipanini hevði ein virðingarverd skrivarastætt. Hon hevði sínar egnu verndargugdar, ímillum teirra var Itzamma, skapanargudurin og tann navnframi gudurin, sum fann upp skrivikynstrið, og apumenniskjagudurin. Mayar vóru góðir stjørnu- og støddfrøðingar og gjørdu tveir álmanakkar. Annar var nágreinur ársálmanakki, 365 dagar og roknaður eftir ringrás jarðarinna um sólina. Hin ("Lang Teljingar Kalendarin") var 260 dagar, var halgur álmanakki og nýttur at spáa um framtíðina og at skeppa undan ólukku. Bara prestar, lærdir upp í stjørnuspáfrøði, kundu lesa hann, og fólk komu til teirra at leita sær ráð, tá ið okkurt serligt var, til dømis tá ið kona skuldi eig, ella onkur skuldi giftast. Var børn føtt ein dag, sum var sagdur ikki at vera eydnisdagur, var bíða við skírnardegnum til okun hepnari dag. 

Mayafólkið er kent fyri sítt skriftmál, sína list, arkitektur og ikki minst sína ótrúligu vitan um stjørnufrøði og støddfrøði. Mayaindiánararnir høvdu fleiri ymiskar kalendarar, men tann, sum hevur vakt slíka øsing ímillum fólk nú í 21. øld, er tann, sum er kallaður "Lang Teljingar Kalendarin". Í hesum kalendaraárinum eru 1.872.000 dagar – altso umleið 5.125 dagar í okkara rokning. Hetta "árið" nevndu mayararnir "Stóra Skiftið". Og hetta Stóra Skiftið, sum byrjaði 11. august 3114 f. Kr. endar tann 21. desember 2012.

Átrúnaður 

Átrúnaðarlig hátíðarhald høvdu týðandi leiklut í tilveru mayafólksins. Í mongum býarríkjum stýrdu bæði aðalsmenn og prestar. Bygningssniðið á tempulpýramidunum, sum vóru týdningarmestu bygningar í býnum, var kanska gjørt eftir templunum í Teotihucan. Oddamenninir í ríkinum vórðu ofta jarðaðir í teimum. Í 1950-árunum var funnin ein steinkista (sarkofak) við steinloki í innsiglistemplinum í Palenque. Í kistuni lá beinagrindin av einum manni. Beinagrindin var vundin í líkverju av bummull og skrýdd við skartlutum av játusteini og perlumóður, tað bar boð um tign og týdning hansara, meðan hann livdi. Sum fólkið í Tetohuacan og mongum øðrum latínamerikonskum mentanum, tilbóðu mayar gátuføra jaguarin ella kattargudin. Hjá mayafólkinum ráddi hann í undirheiminum og veitti teimum dirvi, sum fóru í bardaga. Mayar høvdu eisini mangar aðrar gudar. Teir trúðu, at teir kundu blíðka gudarnar, offraðu teir mannablóð. Fólk skóru seg sjálv, lótu blóðið renna í eitt ílat og bóru gudunum sum offrað. Blóðtøka var hildin at reinsa. Stundum vórðu mong menniskju dripin og løgd tætt við líkið av einum mætum manni, sum varð jarðaður í eini tempulpýramidu, so at andar teirra kundu fylgja honum hinumegin.

Hygg eisini at 

 Mayaríkið.

Uppruna amerikanarar
Mayaríkið

Mayaríkið var mong fræls býarríki í Miðmeksiko. Copán, Palenque og Tikal, seinni Chicén Itzá og Uxmal, vóru ímillum tey máttmestu. Tá ið Mayaríkið var mætast úr 4. øld upp í 9. øld, røkk tað av slættlendinum á Yucatánnesi í Meksiko til regnskógin í Péten í Guatemala. Mayamentanin breiddi seg fyrst til láglendið miðskeiðis í Meksiko og haðan norður á Yucatánnes. Har norðuri blómaði hon upp í 16. øld. Teir bygdu borgir og steintempul, sum líktust pýramidum. Mayaindiánar dugdu væl at velta, og neyðugt var, at bøndurnir samstarvaðu. Skilagott var arbeiðslag teirra, teir veltu mest mais, bønir og graskar á teimum smáu dyrkaðu teigunum. Hvør býur hevði sín egna valdsharra og andligan miðdepil, har fólkið dýrkaði gudarnar, og menniskju vórðu offrað. Valdsharrirnir í býríkjunum lógu ofta í bardaga sínaámillum, og kríggjaðust teir um at taka fólk til fanga, sum teir offraðu til gudarnar at blíðka teir. Úr triðju øld og til uml. 800 e.Kr., framdi mayafólkið eina ovurstóra byggiverkætlan og bygdi stórar býir við tempulpýramidum, leikvøllum, borgum og almennum bygningum. Uttan um býirnar búðu mangir bøndur. Teir ruddaðu skógin og dyrkaðu grønmeti, tubbak, mais og kakao, og høvdu kalkunir og dunnur, umframt at teir høvdu býflugur í holaðum viðarbulum. Fólkið í bygdunum livdi av tí, sum jørðin gav, og seldi býarfólkunum mat. Mest var etið mais, men tey ótu eisini chilli, bønur og kjøtmat.

Sí eisini 

 Mayafólkið.

Fyrrverandi ríkir, statir, verndarríkir, hjálond og lond
Fruktir

Fruktir hava verið dyrkaðar í øldir, og nú á døgum verða fleiri mió. tons dyrkað um árið. Summar fruktir nevna vit misvísandi grønmeti, til dømis graskar og grønt pipar. Í báðum hesum fruktunum eru nógv fræ. Vit nevna ofta rabarbur frukt, hóast vit bara nýta leggin. Allar blómuplantur, frá lítla spógvagrasinum til stóra eikitræið, hava einaferð verið lítið fræ. Í frænum er føðsla til nýggju gróðrarplantuna. Fruktin er ílatið, har fræini liggja vard, til tey eru búgvin og kunnu verða spjadd við vindi ella dýrum. Bananir, appelsinir, melónir, tomatir og nøtir eru dømi um fruktir. Sólber, appelsinir og aðrar fruktir eru sunn føði, tí tær hava í sær nøgd av C-vitamin, ið er alneyðug fyri heilsuna. Nøt er ein turr frukt við hørðum fræskali og hevur eittans fræ. Eikifruktin akarn, bókafruktin aldin og heslifruktin heslinøt eru nøtir. Valnøt er av røttum steinfrukt og paranøt fræ. Steinfruktir eru sevjumiklar, ektaðar fruktir eins og ber. Men mótsett berum hava tær ikki mong fræ, men harðan stein, sum fræið liggur í. Kirsuber, blommur og kokusnøtir eru dømi um steinfruktir. Rossaber eru samansettar steinfruktir.  

Tað, vit eta av súreplinum, er sjálvur blómubotnurin. Súrepli er tí óektað frukt. Frægoymslan er inni í holdinum og er full av fræum. Perur og tyrniber eru vaksin á sama hátt. Tey verða nevnd kjarnafruktir. Fruktir verða nevndar eftir tí partinum í blómuni, ið búnast til høvuðspartin í fruktini. Ein ektað frukt búnast av kvennpørtunum, men í einari óektaðari frukt eru aðrir partar í blómuni eisini, til dømis blómubotnurin.

Fruktir
Matur og drekka
Plantufrøði