Germansk mál

Germansku málini eru ein grein av indo-evropeisku málfamiljuni. Størstu germansku málini eru enskt og týskt, sum eru móðurmál hjá umleið 340 og 120 miliónum fólkum ávíkavist. Onnur týdningarmikil mál umfata lágtýsk mál, herundir niðurlendskt, og skandinavisk málini danskt, norskt og svenskt

SIL-Tjóðlívsfrøðin hevur yvirlit yvir 53 ymisk germansk mál og málføri.

Teirra felags forfaðir er Felags germanskt, helst talað í miða 1. ártúsundi f.Kr. í Jarnaldarevropa. Felags germanskt og allir tess eftirkomarar eru eyðkend av fleiri serligum málfrøðiligum sereyðkennum. Mest kenda er hjáljóðabroytingin kend sum Grimms lóg. Fyrstu germansku málførini koma inn í søguna við germanskum ættbólkum, ið seta seg niður í norðara Evropa fram við markið við Rómverska ríkið frá 2. øld.

Skrift 
Elstu prógvini fyri germanskt koma frá nøvnum skrásett í 1. øld av Tacitus, og eina einkulta ferð í 2. øld f.Kr. á Negau-hjálminum. Umleið frá 2. øld mentu summir talarar av fyrstu germansku málførunum eldra fuþarkin. Fyrstu rúnaristirnar eru í størstan mun avmarkaðar til persónsnøvn og torfør at tulka. Gotiska málið varð skrivað við gotiska stavraðnum ment av biskupinum Ulfilas til týðing hansara av Bíbliuni í 4. øld. Seinni byrjaðu kristnir prestar, ið talaðu og lósu latín afturat sínum germanska máli, at skriva á germanskum málum við lítið broyttum latínskum stavum. Men í Skandinavia, og í londunum fyri vestan, var rúnastavraðið vanliga brúkt alla víkingaøld.

Afturat vanliga latínska stavraðnum, brúktu germansku málini ymisk serliga frámerki og eyka stavir, herundir Umlaut og ß (Eszett), Ø, Æ, Å, Ð, Ȝ, Þ (Þorn) og Ƿ, frá rúnum. Søguligt prentað týskt er ofta prentað sum gotisk skrift.

Málslig frámerki 
Nøkur serlig eyðkenni fyri germansk mál eru:
 Javningin av indo-evropeisku tíðarskipanini til fortíð og nútíð (ella felags).
 Tannauppískoytið (/d/ ella /t/) í staðin fyri sjálvljóðarbroyting til at frámerkja tátíð.
 Hjáveran av tveimum ymiskum sløgum av sagnorðabending: veik (við tannauppískoyti) og sterk (við sjálvsjóðarbroyting).
 Nýtslan av sterkum og veikum lýsingarorðum.
 Hjáljóðabroytingin kend sum Grimms lóg.
 Fleiri orð við uppruna, sum er torførur at seta í samband við aðrar indo-evropeiskar málfamiljur, sum fleiri útgávur finnast av í næstan øllum germanskum málum.
 Broyting av áherðslu til rótina á stovninum.

 Søga 

Øll germansk mál eru hildin at koma frá einum hugsaðum frumgermanskum máli. Hetta bleiv helst til í jarnøld áðrenn Rómverska ríkið í norðara Evropa frá umleið 500 f.Kr.. Aðrar felags nýskapanir, ið skilja germanskt frá frum-indoevropeiskum, benda á eina felags søgu hjá undanfrumgermanskum talarum gjøgnum norrønu bronsuøld.

Í tíðini tá ið germanskt mál er staðfest fyrstu ferð, hevði germanskt mál býtt seg í tríggjar bólkar, vesturgermanskt, eysturgermanskt og norðurgermanskt. Hvussu sambandið hevur verið millum tey, ber illa til at staðfesta heilt neyvt frá teimum fáu rúnaristunum. Tey vóru sína millum skillig gjøgnum fólkaflytingatíðina.

lombardiska málið í 6. øld, til dømis, kann upprunaliga hava verið norður- ella eysturgermanskt, sum síðani varð gjørt vesturgermanskt eftir, at lombardarnir settust niður við Elbe. Vestari bólkurin er blivin til í rómversku jarnøld. Eystari bólkurin kann hava fingið sítt mál frá málinum í Gotlandi í 1. øld. Hetta ger Svøríki til upprunaliga heimlandið hjá Norðurgermanskum. Elsti varðveitti samanhangandi germanski teksturin er gotiska týðingin av nýggja testamenti eftir Ulfilas úr 4. øld. Gamlar niðurskriftir av vesturgermanskum eru á fornhágtýskum og anglosaksiskum í 9. øld. Norðurgermanskt er bara kent frá spjaddum rúnaristum sum frummnorrønt til tað mennist til fornnorrønt umleið 800. Longri rúnaristin eru varðveittar úr 8. og 9. øld. Longri tekstir við latínskum stavum eru varðveittir úr 12. øld (Íslendingabók), og nøkrum yrkingum so gamlar sum tíðliga í 9. øld.

Í umleið 10. øld eru málførini broytt so mikið nógv, at tey eru illa skillig sína millum. Málsliga sambandið millum noorðbúgvarnar ið settust niður í Danalóg í Onglandi við Anglosaksar setti spor í enskt mál. Hetta sambandið er mistonkt fyri at vera orsøk til samanfallið av gomlu ensku mállæruni, sum førdi til miðalenskt frá 12. øld.

Eysturgermansku málini mistu týdning frá endanum á fólkaflytingatíðini. Burgundar, Gotar og Vandálar gjørdust málsliga partur av grannum sínum umleið í 7. øld uttan krimiskt gotiskt, sum helt á til 18. øld.

Gjøgnum miðøld býttust vesturgermansku málini av oyggjamenningini av miðenskum á einari síðu, og øðrum germanska ljóðskiftinum á fastlandinum á hinari, sum førdi til hátýskt og lágtýskt við miðtýksum í miðuni.

Norðurgermansku málini vóru hinvegin enn meira sína millum skillig. Í stórum varðveittu tey førleikan at skilja hvønn annan til nýggja tíð.

 Flokking 

Legg merki til at munur millum undirfamiljur av germanskum sjáldan neyvt eru ásettar.

 Vesturgermanskt
 Hágtýskt mál
 Týskt
 Miðtýskt
 Eysturmiðtýskt
 Luksemborgskt
 Vesturmiðtýskt
 Pennsylvaniatýskt (talað av Amish og øðrum bólkum í landsynnings-Pennsylvania)
 Ovara týskt
 Alemanskt týskt mál
 Bayernskt týskt mál
 Hutteriskt týskt mál (eisini nevnt "Tirolskt")
 Jiddiskt (við týðandi mongd av innlántum orðum úr hebraiskum og øðrum málum, og vanliga skrivað við hebraiska stavraðnum).
 Wymysojer (við týðandi ávirkan úr lágsaksiskum, niðurlendskum, pólskum and skotskum)
 lágtýskt
 Lágfrankiskt
 Niðurlendskt
 Afrikaans (við týðandi innflutningi av orðatilfeingi úr øðrum málum)
 Limburgiskt
 Lágsaksiskt
 Vanligt lágsaksiskt
 Eysturlágsaksiskt
 Lágtýskt
 Oyggjagermanskt
 Frisiskt
 Sölskt
 Enskt. Ovurstórur innflutningur av latínskum orðatilfeingi og mállæru, mest gjøgnum normanskt franskt. Nógv málfrøði.
 Bretskt enskt
 Norðurenskt
 Northumberland
 Durham
 Cumbrian
 Yorkshire
 Lancashire
 Merseyside
 Miðlandsenskt
 Eystur
 Derbyshire
 Nottingham
 Lincolnshire
 Leicestershire
 Vestur
 Black Country (Yam Yam)
 Birmingham (Brummie)
 Eysturangliskt
 Norfolkenskt
 Suðurenskt
 Ríkisenskt
 Estuary enskt
 Cockney (London)
 Somerset
 Devon
 Cornwall
 Australskt enskt
 Nýsælendskt enskt
 Skotskt enskt
 Norðuramerikanskt enskt
 Kanadiskt enskt
 Bostonenskt
 Suðuramerikanskt enskt
 Vanligt amerikanskt enskt
 Nýjorvíkskt-nýjeroyskt enskt (New York-New Jersey English)
 Kaliforniskt enskt
 Hawaiiskt enskt
 Svart amerikanskt enskt
 Liberiskt enskt
 (Onnur)
 Hibernoenskt (Írskt enskt)
 Karibiskt enskt
 Jamaikiskt enskt
 Vínlendskt enskt, nýfundnalendskt enskt
 Hong Kong-enskt
 Suðurafrikanskt enskt
 Indiskt enskt
 Singaporskt enskt
 Malaisiskt enskt
 Skotskt
 Oyggjaskotskt
 Norðurskotskt, herundir doriskt
 Miðskotskt
 Suðurskotskt
 Ulsterskotskt
 Býarskotskt
 Yola
 Eysturgermanskt (koma frá gotiskum)
 Krimskt gotiskt (doyði út í 1800-árunum)
 Vandálskt (útdeytt)
 Burgundiskt (útdeytt)
 Lombardiskt (útdeytt)
 Norðurgermanskt (koma frá fornnorrønum):
 Vesturnorrønt (útnorrønt)
 Nýnorskt
 Íslendskt
 Føroyskt
 Norn (Útdeytt)
 Eysturnorrønt (landnorrønt)
 Danskt
 Norskt bókmál (Danonorskt)
 Svenskt

 Orðatilfeingissamanburður 

Fleiri av orðunum niðanfyri hava skift týdning. Til dømis hevur orðið "epli" á føroyskum fingið annan týdning enn upprunin var, og nú verður nýggja føroyska orðið "súrepli" brúkt til gamla týdningin av epli. Harafturat líkist føroyska orðið "kavi" frá hinum málunum í talvuni.

 Keldur 

 Fleiri upplýsingar 
 Richard Bethge, Konjugation des Urgermanischen, í Ferdinand Dieter, Laut- und Formenlehre der altgermanischen Dialekte, Leipzig 1900, p. 361.
 Fausto Cercignani, Indo-European ē in Germanic, í Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung, 86/1, 1972, pp. 104-110.
 Fausto Cercignani, Indo-European eu in Germanic, í Indogermanische Forschungen, 78, 1973, 106-112.
 Fausto Cercignani, Proto-Germanic */i/ and */e/ Revisited, í Journal of English and Germanic Philology, 78/1, 1979, 72-82.
 Fausto Cercignani, Early Umlaut Phenomena in the Germanic Languages, í Language, 56/1, 1980, 126-136.
 Wayne Harbert, The Germanic Languages, Cambridge 2007, ISBN 978-0-521-01511-0.
 Claus Jürgen Hutterer, Die germanischen Sprachen. Ihre Geschichte in Grundzügen, Wiesbaden 2008, ISBN 978-3-928127-57-8.
 Ekkehard König und Johan van der Auwera (Hrsg.), The Germanic Languages, London / New York 1994, ISBN 0-415-05768-X.
 Orrin W. Robinson, Old English and Its Closest Relatives. A Survey of the Earliest Germanic Languages, Stanford (Calif) 1992, ISBN 0-8047-1454-1.
 Stefan Schumacher, '''Langvokalische Perfekta' in indogermanischen Einzelsprachen und ihr grundsprachlicher Hintergrund, í Gerhard Meiser und Olav Hackstein, Sprachkontakt und Sprachwandel, Wiesbaden 2005, pp. 603f.

Ávísingar úteftir 

 Proto-Germanic Dictionary
 Ethnologue Report for Germanic
 Proto-Germanic Language Reconstruction Group