alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Sven-Ingvars

Sven-Ingvars er ein svenskur tónleikabólkur, sum varð stovnaður í 1956.

Útgávur
 Dans i kväll (1966)
 Nu är vi här... igen (1968)
 Sven-Ingvars i Carnegie Hall (1970)
 Sven-Ingvars i Frödingland (1971)
 Man borde inte sova (1972)
 På turné (1973)
 Allt går igen (1973)
 Guld (1975)
 Playa blanca (1976)
 Åh, va skönt (1977)
 Ett vykort från Sven-Ingvars (1978)
 Apropå (1980)
 Sven-Ingvars jubileums à la carte (1981)
 Å vilka tider (1982)
 Våga - vinn (1983)
 Exposé (1985)
 Nya vindar (1987)
 Sven-Ingvars kvartett rainbow music (1989)
 Dansparty (1992)
 Allt går igen (1993)
 Två mörka ögon (1994)
 På begäran (1994)
 Byns enda blondin (1994)
 En dröm om våren (1995)
 Du flicka med vind i ditt hår (1995)
 Septemberbarn (1995)
 Kärlekens alla färger (1995)
 Lika ung som då (1996)
 Hus till salu (1997)
 Nio liv (1998)
 Älskar du mig (1999)
 Retro aktiv (2000)
 Här nere på jorden (2001)
 Guld & glöd (2002)
 Musik vi minns (2003)
 Livet är nu (2005)
 Högt i det blå (2007)
 Lycklig (2009)

Keldur 

Svenskir tónleikabólkar
Eva Cassidy

Eva Marie Cassidy, fødd 2. februar 1963 í Washington, D.C., deyð 2. november 1996 í Bowie, Maryland, var ein amerikonsk songkvinna. 

Cassidy sang jazz, blues, fólkatónleik, gospel og popp, og hóast hon var dugnalig sum tónleikari, so var hon, meðan hon livdi fyrst og fremst kend í heimbýi sínum, Washington. Uttanfyri heimbýin gjørdist hon fyrst kend í Stórabretlandi, har ein radiostøð byrjaði at spæla hennara tónleik. Í 2001 náddi album hennara bretsku hittlistarnar og varð seld í milliónatali. Hon var sera smaðin og tordi illa at framføra fyri nógvum fólkum, tað er nokk ein av orsøkunum til, at hon ikki gjørdist víðakend fyrr enn eftir deyða hennara.  Eva Cassidy gjørdist bert 33 ára gomul. Hon doyði av húðkrabba (malignt melanom).

Útgávur 
The Other Side (1992) við Chuck Brown
Live at Blues Alley (1996)
Eva By Heart (1996) - einasta studioalbum hennara
Wonderful World (1997)
Songbird (1998) - Ein uppsamlingsfløga við sangum frá hennara fyrstu trimum útgávum.
Time After Time (2000)
No Boundaries (2001)
Imagine (2002) 
American Tune (2003)
Somewhere (2008)
Simply Eva (2011)

Keldur 

Føðingar í 1963
Andlát í 1996
Amerikanskar songkvinnur
Shelley Duvall

Shelley Alexis Duvall (fødd 7. juli 1949) er ein amerikanskur sjónleikari. Hon er mest kend fyri at spæla leiklutin sum Wendy í The Shining. Í 1977 spældi hon ein av høvuðsleiklutunum í 3 Women ið honn vann heiðursløn fyri í Cannes sum besta sjónleikarinnan.

Filmsleikutir
 The Shining (1977)
 Popeye (1980)

Keldur

Slóðir úteftir

 Shelley Duvall á Internet Movie Database

Føðingar í 1949
Amerikanskir sjónleikarar
Ray Walston

Herman Raymond "Ray" Walston (2. november 1914 - 1. januar 2001) var ein amerikanskur sjónleikari og skemtari. Hann er best kendur fyri at spæla høvuðsleiklutin í  My Favorite Martian. Hann spældi bæði á palli g í filmum og sjónvarpsrøðum, t.d. kann nevnast at hann spældi leiklutin sum Luther Billis (South Pacific), Mr. Applegate (Damn Yankees), J.J. Singleton (The Sting), Mr. Hand (Fast Times at Ridgemont High), Candy (Of Mice and Men) og Judge Henry Bone (Picket Fences).

Slóðir úteftir
 Ray Walston á Internet Movie Database

Amerikanskir sjónleikarar
Amerikanskir skemtarar
Føðingar í 1914
Andlát í 2001
Paul L. Smith

Paul Lawrence Smith (24. juni 1936 - 25. apríl 2012) var ein amerikanskur skemtari, sjónleikari og sangari. Hann spældi ofta leiklutin sum bandittur. Hansara kendatu leiklutir eru: Hamidou, tann óndi fongsulsvørðurin í Midnight Express (1978), Bluto í Popeye (1980), Gideon í Masada (1981), og Glossu Rabban í Dune (1984). 

Hann andaðist hin 25.  apríl 2012 í Ra'anana, Ísrael. Orsøkin til hví hann doyði er ikki endaliga staðfest alment.

Slóðir úteftir
 Paul L. Smith á Internet Movie Database

Amerikanskir skemtarar
Amerikanskir sangarar
Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1936
Andlát í 2012
Semitisk mál

Semitisk mál eru tungumál ið hoyra til semitisku greinina av afro-asiatisku málunum

Semitisk mál ið verða tosað í dag eru:

arábiskt (300 mió fólk) 
amhariskt (21,8 mió fólk) 
hebraiskt (7 mió fólk) 
tigrinja (6,7 mió fólk)
aramæiskt (550.000 fólk).

Navnið "semitiskt" er uppkallan eftir Sem (Shem), elsta syni Nóa í Bíbliuni 

Mál í Afrika
Mál í Asia
Bochotnica

Bochotnica er ein býur í landsynnings Póllandi. Końskowola hevur 1 500 íbúgvar (2010). Býurin varð stovnaður í 14. øld og liggur millum Puławy og Lublin, tætt við Kazimierz Dolny við ánna Wisła. Býurin er høvuðsbýur í Puławy Kommunu og Lublin Voivodskab.

Sí eisini 

 Pólland

Býir og bygdir í Póllandi
Yohan Borðoy

Yohan Borðoy (føddur 6. juli 1988) er ein føroyskur fótbóltspælari, ið spælur við FF Giza/FC Hoyvík sum ein verjuleikari.

Fótbóltsfeløg 
 2014 - í dag FF Giza/FC Hoyvík
 2010 - 2014 AB

Føroyskir fótbóltsspælarar
Borðoy, Yohan
Borðoy, Yohan
System of a Down

System of a Down er ein armenskur/amerikanskur tónleikarbólkur, ið varð stovnaður í 1995 í Amerika.

Limir í bólkinum

Núverandi limir 
 Serj Tankian (sang)
 Daron Malakian (gittar & sang)
 Shavo Odadjian (bass)
 John Dolmayan (trummur) (1998-)

Fyrrverandi limir 
 Ontronik Khachaturain (trummur) (1995-1998)

Útgávur 
 1998 System Of A Down
 2001 Toxicity
 2002 Steal This Album
 2005 Mezmerize
 2005 Hypnotize

Amerikanskir tónleikabólkar
Rokktónleikabólkar
Metaltónleikabólkar
Toxicity (SOAD fløga)

Toxicity er onnur fløgan hjá amerikanska bólkinum System of a Down, ið bleiv koyrd út í 2001.

Sanglisti 
 1. Prison Song (3:21)
 2. Needles (3:13)
 3. Deer Dance (2:55)
 4. Jet Pilot (2:06)
 5. X (1:58)
 6. Chop Suey! (3:30)
 7. Bounce (1:54)
 8. Forest (4:00)
 9. ATWA (Air, Trees, Water, Animals) (2:56)
 10. Science (feat. Arto Tunçboyacian) (2:43)
 11. Shimmy (1:51)
 12. Toxicity (3:39)
 13. Psycho (3:45)
 14. Aerials (6:11)

2001
Tónleikaútgávur
Will Smith

Willard Christopher "Will" Smith, Jr. (føddur 25. september 1968 í Philadelphia í Pennsylvania) er ein amerikanskur sjónleikari, producari, og rappari. Smith er giftur við Jada Pinkett Smith og er pápi Willow Smith og Jaden Smith. Í apríl 2007 hildu Newsweek at Smith var tann besti sjónleikarin í Hollywood.

Slóðir úteftir
 Will Smith á Internet Movie Database
 Will Smith á Twitter

Amerikanskir sjónleikarar
Afroamerikanarar
Føðingar í 1968
Eminem

Marshall Bruce Mathers III (føddur 17. oktobur 1972 í St. Joseph í Missouri, upvaksin í Detroit í Michigan) eisini kendur við listanavnunum Eminem ella Slim Shady, er ein amerikanskur rappari, tónleikproducari, sangskrivari og sjónleikari.

Útgávur 
 1996 - Infinite
 1999 - The Slim Shady LP
 2000 - The Marshall Mathers LP
 2002 - The Eminem Show
 2004 - Encore
 2009 - Relapse
 2010 - Recovery
 2013 - The Marshall Mathers LP 2

Amerikanskir tónleikarar
Føðingar í 1972
KSIOlajidebt

Olajde Olatunji (føddur 19. juni 1993 í Watford í Hertfordshire) er ein enskur skemtari, rappari og youtubari, ið er kendur undir listanavninum KSIOlajidebt, men hann plagar eisini at blíva kallaður KSI. KSI hevur pr. november 2020, 22 milliónir haldarar og 5.4 milliardir sýningar av YouTube rás sínari. Seinna kanalin hjá honum, JJ Olatunji, hevur pr. november 2020, 12 milliónir haldarar og 2.3 millirdir vísningar.

Føðingar í 1993
Bretskir skemtarar
Rapparar
Randy Orton

Randall Keith "Randy" Orton (føddur 1. apríl 1980 í St. Louis í Missouri) er ein amerikanskur proffesionelur wrestlari, ið arbeiður fyri World Wrestling Entertainment, Inc. (WWE). Randy Orton er 12-ferð verðinsmeistari í WWE. Hann vann Royal Rumble dystin í 2009 og vann Money In The Bank dystin í 2013.

Føðingar í 1980
Wrestlarar
Yaya Touré

Gnégnéri Yaya Touré (føddur 13. mai 1983 í Bouaké) er ein fótbóltleikari av Fílabeinsstrondini, sum spælur fyri Manchester City F.C. í Premier League, tað hevur hann gjørt síðan 2010, hann spælir eisini á A-landsliðnum hjá Fílabeinsstrondini, tað hevur hann gjørt síðan 2004. Yaya Touré er lítlibeiggi Kolo Touré og stóribeiggi Ibrahim Touré, ið doyði í juni í 2014.

Feløg 
 2001-2003: Beveren
 2003-2005: Metalurh Donetsk
 2005-2006: Olympiacos
 2006-2007: Monaco AC
 2007-2010: FC Barcelona
 2010- í dag: Manchester City F.C.

Føðingar í 1983
Fótbóltsleikarar av Fílabeinsstrondini
Manchester City leikarar
Shavo Odadjian

Shavarsh "Shavo" Odadjian (føddur 22. apríl 1974 í Yerevan í Armenia) er ein amerikanskur-Armenskur sangskrivari, gittarspælari, bassistur og DJ, ið spælur bass í Grammy Award-vinnandi bólkinum System of a Down. Shavo Odadjian hevur gjørt mest av tónleika videoløðunum hjá System of a Down.

Amerikanskir tónleikarar
Armenskir tónleikarar
Føðingar í 1974
Serj Tankian

Serj Tankian (føddur 21. august 1967 í Libanon) er ein amerikanskur-armenskur sangskrivari, sangari, keyboardspælari og guitarspælari, ið singur fyri Grammy Award-vinnandi bólkin System of a Down.

Amerikanskir sangarar
Amerikanskir tónleikarar
Armenskir tónleikarar
Føðingar í 1967
Sergio Ramos

Sergio Ramos García (føddur 30. mars 1986 í Camas) er ein spanskur fótbóltsleikari, ið leikar við Real Madrid C.F. og Spanska fótbóltslandsliðnum.

Real Madrid leikarar
Føðingar í 1986
Spanskir fótbóltsleikarar
Daron Malakian

Daron Malakian (føddur 18. juli 1975) er ein amerikanskur-armenskur gittarleikari, ið leikar við bólkinum System of a Down. Hann leikar eisini gittar í Scars on Broadway við trummsláaranum frá System of a Down, John Dolmayan. Daron Malakian kláraði at lenda nr.30 á Top 100 best metal guitarists.

Føðingar í 1975
Amerikanskir sangarar
John Dolmayan

John Dolmayan (føddur 15. juli 1973 í Libanon) er ein amerikanskur/armenskur tónleikari, ið er trummusláari fyri bólkin System of a Down og eisini við hansara System of a Down vini, Daron Malakian, er hann við einum bólki sum eitur Scars on Broadway. Í 2006 bleiv John Dolmayan kosin sum ársins besti trummisláari.

Trummuset 

Føðingar í 1973
Amerikanskir tónleikarar
Armenskir tónleikarar
The Undertaker

Mark William Calaway (føddur 24. mars 1965 í Houston í Texas) er ein amerikanskur wrestlari, ið brúkar listanavni Undertaker. Undertaker er 7-ferð heimsmeistari í WWE. Hann hevði eitt WrestleMania streak, sum endaði í 2014 til Brock Lesnar, metið var (Undertaker) 21-1 (WrestleMania). Hann er giftur við fyrra wrestlarindini Michelle McCool.

Føðingar í 1965
Ítróttafólk úr USA
Wrestlarar
Teitur Gestsson

Teitur M. Gestsson (føddur 19. august 1992) er ein føroyskur fótbóltsleikari, ið spælur sum málverji fyri Havnar Bóltfelag í 1. deild og á A-landsliðinum hjá Føroyum.

Føðingar í 1992
HB leikarar
Andrew av Fløtum

Andrew av Fløtum (føddur 13. juni 1979 í Tórshavn) er ein føroyskur fótbóltsleikari, ið spælur við Havnar Bóltfelag sum ein álopsleikari. Síðan 2001 hevur Andrew eisini spælt á A-landsliðinum hjá Føroyum.

Feløg 
 Havnar Bóltfelag (1996-2003, 2007 -)
 Fremad Amager (2004-2007)

Altjóða mál
Mál og úrslit vísa málini hjá Føroyum fyrst.
 

Føðingar í 1979
HB leikarar
Burgess Meredith

Oliver Burgess Meredith (16. november 1907 – 9. september 1997) var ein amerikanskur sjónleikari og leikstjóri í teatri, á filmi og innan sjónvarp. Hann er eitt nú kendur fyri at spæla The Penguin í Batman og boksaravenjaran Mickey Goldmill í filmrøðini Rocky.

Keldur 

Amerikanskir skemtarar
Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1907
Andlát í 1997
Frank Gorshin

Fraklin John "Frank" Gorshin, Jr. (5. apríl 1933 – 17. mai 2005) var ein amerikanskur sjónleikari og skemtari. Hann er eitt nú kendur fyri at spæla leiklutin sum The Riddler í Batman sjónvarpsrøðini.

Amerikanskir skemtarar
Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1933
Andlát í 2005
Eartha Kitt

Eartha Mae Kitt (17. januar 1927 – 25. desember 2008) var ein amerikanskur skemtari, sjónleikari og sangari, sum m.a. var kend fyri sín sermerkta sangstíl og fyri sangin "C'est Si Bon" frá 1953 og uppruna útgávuna av kenda jólasanginum "Santa Baby", frá 1953. Báðir sangirnir náddu amerikanska Top 10 hitlistan.

Amerikanskir skemtarar
Amerikanskir sangarar
Amerikanskir sjónleikarar
Afroamerikanarar
Føðingar í 1927
Andlát í 2008
David de Gea

David de Gea Quintana, føddur 7. november 1990 í Madrid er ein spanskur fótbóltsleikari, ið spælur við enska Premier League felagnum Manchester United F.C. og A-landsliðinum hjá Spania sum málverji. Hann byrjaði sína fótbóltsyrkisleið í spanska La Liga felagnum Atlético Madrid, fyrst á næstbesta liðnum og so á besta liðnum. Hann skifti til Manchester United í 2011.

Titlar 
Atlético Madrid
UEFA Europa League (1): 2009–10
UEFA Super Cup (1): 2010

Manchester United
Premier League (1): 2012–13
FA Community Shield (2): 2011, 2013

Spanskir fótbóltsleikarar
Føðingar í 1990
Plastnoist

Plastnoist var ein føroyskur rokkbólkur, sum varð stovnaður umleið 1988 av brøðrunum Kaj Klein og Karl Anton Klein.

Føroyskir tónleikabólkar
Rokktónleikabólkar
Fredrika

Fredrika er ein býur í Åsele kommunu í Svøríki. Býurin hevur umleið 215 íbúgvar (2010).

Keldur

Slóðir 

Býir í Västerbottens län
Joan Rivers

Joan Alexandra Rosenberg (née Molinsky; 8. juni, 1933 – 4. september, 2014) var ein amerikanskur sjónleikari, skemtari, rithøvundur og sjónvarpsvertur. Hon var best kend sum stand-up skemtari, fyri at vera ein av teimum ið hýstu E! mótasýningina Fashion Police, og fyri at spæla við í reality sjónvarpsrøðunum Joan & Melissa: Joan Knows Best? saman við dóttrini, Melissa Rivers.

Bøkur
Having a Baby Can Be a Scream, útgivin 1974, Forlag: J.P. Tarcher (Sjálvhjálp/Humor)
The Life and Hard Times of Heidi Abromowitz - útgávuár: 1984. Forlag:Doubleday|isbn=978-0385293594}} (Humor)
Enter Talking - útgávuár: 1986. Forlag: Dell Publishing Co |isbn=978-0440122449 (Sjálvsævisøga)
Still Talking - útgávuár: 1991. Forlag: Random House, isbn=978-0394579917 (Sjálvsævisøga)
Jewelry by Joan Rivers - útgávuár: 1995. Forlag: Abbeville Press, isbn=978-1558598089 (Non-Fiction)
Bouncing Back: I've Survived Everything ... and I Mean Everything ... and You Can Too! - útgávuár: 1997, forlag: HarperTorch isbn=978-0061096013
From Mother to Daughter: Thoughts and Advice on Life, Love and Marriage - útgávuár: 1998. Forlag: Birch Lane Pr;|isbn=978-1559724937 (Sjálvhjálp)
Don't Count the Candles: Just Keep the Fire Lit! - útgávuár: 1999. Forlag: HarperCollins|isbn= 978-0060183837 (Sjálvhjálp)
Murder at the Academy Awards (R): A Red Carpet Murder Mystery - útgávuár: 2009, forlag: Pocket isbn=1416599371 (Fiksjón)
Men Are Stupid...And They Like Big Boobs: A Woman's Guide to Beauty Through Plastic Surgery - útgávuár: 2009, isbn=141659924X (Ikki-Fiksjón)
I Hate Everyone...Starting with Me - útgávuár: 2012. Forlag: Berkley Trade, isbn=978-0425255896 (Humor)
Diary of a Mad Diva - útgávuár: 2014. Forlag: Berkley Publishing Group, isbn=978-0425269022 (Humor)

Amerikanskir skemtarar
Amerikanskir sjónleikarar
Amerikanskir rithøvundar
Føðingar í 1933
Andlát í 2014
Svimjisamband Føroya

Svimjisamband Føroya er eitt sersamband fyri svimjifeløg í Føroyum og er limur í ÍSF. Svimjisamband Føroya varð stovnað í 1980.

Nevndin 

Jon Hestoy, formaður
Rókur í Jákupsstovu,næstformaður
Anni á Hædd, skrivari
Hanna í Horni, nevndarlimur
Sørin Djurhuus, nevndarlimur
Eyðun Húsgarð, tiltakslimur
Djóni Dalsgarð, aðalskrivari

Limafeløg 

Flot
Fuglafjarðar Svimjifelag
Havnar Svimjifelag
Reysti
Susvim
Ægir

Keldur 

Sersambond í Føroyum
Svimjing í Føroyum
Lars Ulrich

Lars Ulrich (føddur 26. desember 1963 í Gentofte) er ein danskur tónleikari, ið spælir á trummur í bólkinum Metallica, ið hann var við til at skapa saman við sangaranum James Hetfield.

Danskir tónleikarar
Føðingar í 1963
Metallica
Lýðveldið Karelia

Lýðveldið Karelia, (Russiskt: Респубилка Карелия (Respublika Karelija), Karelskt: Karjalan tazavaldu, Finskt: Karjalan tasavalta, Vespiskt: Karjalan tazovaldkund) er eitt russiskt lýðveldi (republikk) í útnyrðings Russlandi. Karelia er eitt sokallað autonomt lýðveldi í  Russiska sambandsríkinum. Lýðveldið Karelia er tann eystari parturin av søguliga landslagnum Karelia (Karelen), og verður stundum kallað Eystur-Karelia (Östkarelen).

Evropa
Asia
Russland
Richard Kiel

Richard Dawson Kiel (13. september, 1939 - 10. september, 2014) var ein amerikanskur sjónleikari og skemtari, best kendur fyri sín leiklut sum Jaws í fleiri James Bond filmum.

Amerikanskir skemtarar
Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1939
Andlát í 2014
Marlon Brando

Marlon Brando (føddur 3. apríl 1924 í Omaha í Nebraska - deyður 1. juli 2004 í Los Angeles í Kalifornia) var ein amerikanskur sjónleikari.

Filmografi
 1950: The Men
 1951: A Streetcar Named Desire
 1952: Viva Zapata!
 1953: Julius Caesar
 1953: The Wild One
 1954: On the Waterfront
 1954: Désirée
 1955: Guys and Dolls
 1956: The Teahouse of the August Moon
 1957: Sayonara
 1958: The Young Lions
 1959: The Fugitive Kind
 1961: One-Eyed Jacks
 1962: Mutiny on the Bounty
 1963: The Ugly American
 1964: Bedtime Story
 1965: Morituri
 1966: The Chase
 1967: A Countess from Hong Kong
 1968: Candy
 1969: The Night of the Following Day
 1969: Burn!
 1970: King: A Filmed Record... Montgomery to Memphis
 1972: The Godfather
 1972: Last Tango in Paris 
 1976: The Missouri Breaks
 1978: Superman
 1979: Apocalypse Now
 1980: The Formula
 1989: A Dry White Season 1990: The Freshman 1992: Christopher Columbus: The Discovery 1995: Don Juan DeMarco 1996: The Island of Dr. Moreau 1997: The Brave 1998: Free Money 2001: The Score''

Slóðir úteftir

 Marlon Brando á Internet Movie Database

Amerikanskir sjónleikarar
Føðingar í 1924
Andlát í 2004
Marianne Clausen

Marianne Clausen (fødd 1947, deyð 17. september 2014) var ein danskur tónleikafrøðingur og kórleiðari. Hon er best kend fyri sítt granskingararbeiði í føroyskum siðbundnum tónleiki. Arbeiði hennara fevndi um niðurskriving av upptøkum av kingosangi, kvæðum, vísum og skjaldrum. Hon gav út sítt lívsverk, sum kom í fýra bókum frá 2003 til 2012. Hon varð heiðra í Føroyum fyri hetta arbeiði, hon fekk  Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens í 2003 og Heiðursgávu landsins í 2012. Hon hevur eisini gjørt munagott arbeiði við at niðurskriva løgini eftir Regin Dahl. Marianne stjórnaði føroyska kórinum í Keypmannahavn, Húsakórið, í fleiri ár.

Útgávur 
2014 - Føroya ljóð Sound of the Faroes, 280 føroysk løg, Forlagið Stiðin gav út, 319 síður, tvær fløgur við upprunaupptøkum til 67 nótadømi fylgja við bókini.Tróndur Patursson hevur gjørt kápumyndina, ISBN: 978-99918-42-73-8
2012 - Skjaldur rímur og ramsur Faroese skjaldur and rhymes, Stiðin, 257 síður, ISBN: 978-99918-42-67-7
2010 - Vísuløg í Føroyum Danish folk ballads in the Faroes, Stiðin, 506 síður, ISBN: 9789991842592
2006 - Andlig vísuløg í Føroyum Spiritual songs in the Faroes, Forlagið Stiðin, 542 síður, ISBN: 978-99918-42-41-1
2003 - Føroya kvæði VIII - Løgini 
1995 - Hundredesyv visebogen. - H.N.Jacobsens bókahandil gav út. 280 síður

Heiður 
2012 - Heiðursgáva landsins
2010 - Heiðursbræv Musikklærarafelagsins
2003 - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens

Keldur 

Danskir rithøvundar
Føðingar í 1947
Andlát í 2014
Kórleiðarar
Stálormur

Stálormar (latín Anguis fragilis) eru ikki rættiligar slangur, men eðlur. Sum tær eru mentar, hava summar eðlur, eitt nú stálormurin, mist útlimirnar. Teir verða nevndir so, tí kroppurin skyggir sum stál. Teir eru mest í kjarri og á viðaveingi í Evropa, í Útsynningsasia og í Norðurafrika. Teir taka eiturkoppar, sniglar og skordýr. Stálormur verður einar 50 cm langur. Teir verpa ikki sum flestar aðrar eðlur, men leggja livandi, fullbúnar ungar. 

Skriðdjór
Krossfiskar

Krossfiskar (frøðiheiti Asteroidea) eta sjósniglar, skeljar, sjósvampar, koralldýr og onnur dýr. Teir nýta súgskálirnar á undirborðinum á ørmunum, tá ið teir flyta seg. Tindar eru á kroppinum og ørmunum. Á havsbotni liva krossfiskar, slangukrossfiskar og aðrar tindahúðir í hópatali. Krossfiskar verða úr 8 cm og upp í 1 m. í tvørmát. Krossfiskar hava vanliga fimm armar. Igulker líkjast krossfiskum, ið hava lagt armarnar upp og saman ímóti miðjuni, so tey eru rundvaksin. Krossfiskar hava smáar, rundaðar nabbar og kálkplátur í húðini. Krossfiskar eta t.d. skelja- og koralldýr. Bæði krossfiskar og igulker skríða á smáum súgfótum. Súgføturnir hava samband við vatnræsaskipan, ið pumpar vatn út í súgføturnar, tey seta út ígjøgnum smá hol í kálkskelini. Súgføturnir verða styttri ella longri, sum trýstið í teimum er. Igulker kunnu tí taka seg upp eftir steyrrøttum klettum, og krossfiskur fær við súgskálunum togað skeljarnar á skeljadýri sundir og etið tað. Flestir partar á krossfiski vaksa út aftur og serliga armarnir. Missir hann ein arm, er hann vaksin út aftur eftir tveimum vikum. Í miðjun undirborðinum eru munnurin og magin á krossfiskinum, og gotið er omaná. Nervalagið, meltingarleiðin og vatnræsaskipanin greina seg út í allar armarnar. 

Vanligi krossfiskurin togar við súgfótunum á ørmunum skeljarnar sundur. Tá ið skeljadýrið maktast, noyðist tað at gapa. So smoyggir krossfiskurin magan inn ímillum skeljarnar og letur sodningarvætu í tað, og sýgur tað bleyta dýrið í seg. Krossfiskur etur m.a. skeljadýr, og hann nýtir súgføturnar at opna skeljarnar. So trýstir hann magan inn ígjøgnum opið og etur fongin.

Djór
Valdstríbýti

Sambært læru um tríbýti av valdinum er tað so, at lóggevandi, útinnandi og dømandi virka atskilt fyri at sleppa undan valdsmisnýtslu. Teir tríggir stovnarnir, sum býta valdið í landinum – lóggevandi-, útinnandi- og dømandi valdið – skulu ansa eftir hvør øðrum og tryggja eina javnvág (checks and balances á enskum). Charles de Montesquieu legði tað fram fyri meira enn hálvt triðja hundrað árum síðan, helst íblástur av tankagóðsinum hjá Platon og næmingi hansara Aristoteles. Kendi fraklendingurin tvíhelt ikki um hetta tríbýtið, var tørvur á fleiri vøldum, eitt nú at fíggjargeiri og tjóðbanki gjørdust eitt vald, so var tað ein møguleiki hjá teimum, sum hildu seg hava tørv á hesum. So kjølfestur er hesin hugburðurin um tríbýtið av valdinum kortini vorðin, at hann er grundfestur í flestu stjórnarskráum á okkara leiðum. Býtið ímillum tað lóggevandi-, útinnandi- og dømandi valdið í samfelagnum. Hjá Aristoteles er tað góða samfelagið eisini ein blanding av fámannaræði og fólkaræði. Hesa stýrisskipan nevnir hann politeia, sum merkir forfatning, stjórnarskipan ella konstitutión. Politeia stendur fyri tað ”góða” meirilutastýrið, blandað við pørtum av fámannaræði og stýri undir lógini. Politeia er tað stýrisskipanarslagið, har fólkið stýrir til felags gagn. Ein slík blandingsstýrisskipan skapar eina valdsjavnvág. 

Heimastýrislógin skilir sundur málsøkini viðvíkjandi Føroyum í sermál, har Àki Dam var fremstur. Løgtingið hevur lóggevandi og Landsstýrið útinnandi valdið, og felagsmál, sum vera fyrisitin av ríkismyndugleikunum. Millum annað er umhvørvi og samferðsluviðurskifti sermál, meðan til dømis løgregla, ákærumyndugleiki og rættargangs- og revsilóg eru felagsmál. Stýrisskipanarlógin ásetir innanhýsis valdsbýtið í Føroyum. Nevndin vísir á, at skipanin í okkara grannalondum við tríbýti av valdinum millum lóggevandi, útinnandi og dømandi valdið ikki er galdandi í Føroyum. Dømandi valdið er hjá dómstólum ríkisins. Hetta er felagsmál, sum heimastýrið ikki hevur yvirtikið, og løgting og landsstýri hava onga ávirkan á dømandi valdið. Lóggevandi og útinnandi valdið er hjá løgtinginum. Tó hevur landsstýrið stóran part av fyrisitingini um hendi, men tað má geva seg undir løgtingsins avgerðir og hevur ikki endaligt fyrisitingarligt vald.

Stjórnmálafrøði
ES-Parlamentið

ES-Parlamentið ella Evropa-tingið er einasti stovnur í ES, sum hevur beinleiðis mandat frá borgarunum. Teir 751 limirnir eru býttir sundur í sjey bólkar ella “flokkar”. Parlamentið umboðar fólkið í ES. Parlamentið skal umrøða, góðkenna og evt. broyta uppskotini frá Kommissiónini: uppskotini frá Kommissiónini fara fyrst til Parlamentið, har tey antin verða vrakað, góðtikin ella broytt. Eins og í Løgtinginum verða uppskot beind í ymiskar nevndir. Verða uppskotini ikki vrakað, fara tey síðani víðari til ES-Ráðið, sum eisini skal góðkenna tey. Harumframt velur Parlamentið kommissiónsformannin og skal góðkenna alla Kommissiónina. Parlamentið hevur sostatt beinleiðis ávirkan – og tey smáu londini eru greitt yvirumboðað. Øll limalond fáa í minsta lagi seks limir, og jú fleiri fólk búgva í einum landi, jú færri limir fær landið fyri hvønn íbúgva. Høvdu Føroyar verið sjálvstøðugur ES-limur, høvdu vit í 2014 havt krav um seks tinglimir.

ES
Tjóðarting