alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Grenada

Grenada (enskt; Grenada) er oyggjaríki í Karibia. St. George’s er bæði høvuðsstaður og størsti býur. Aðrir stórir býir er Grenville og Gouyave. Miðallívsævin í landinum er 65.6 ár. Høvuðsmálið er enskt.

Landafrøði 

Oyggjaríkið Grenada fevnir um syðra partin av Grenadisku oyggjunum (enskt: Grenadines) í Karibiska Havinum. 
Oyggjaríkið St. Vincent og Grenadisku oyggjarnar eigur oyggjarnar í norðara parti. 
Oyggjaríkið Grenada er kallað eftir størstu oynni, sum liggur sunnanfyri.  
Hinar smærru oyggjar eru norðanfyri.

Gosfjallið Mount Saint Catherine, við 840 metrum til hæddar, liggur í norðara parti á høvuðsoynni og tað er eisini hægsta fjallið í ríkinum.

Søga 

Frá 1762 til 1974 var Grenada bretskt hjáland, men landið gjørdist sjálvstøðugt land í 1974. Í 1979 tók Maurice Bishop forseti valdið og eitt fleirtjóðaherlið við USA á odda gjørdi innrás.

Fólkið 

Fólkið er ættað úr Afrika, Evropa og Asia, og burtur úr tí er sprottin egin og lívligan mentan, sum leggur stóran dent á tónleik og dans. 4 % av fólkinum eru ikki lesifør.

Búskapur 

Týðandi vinnuvegir eru bananir, kakao og ferðavinna. 

Bara Indonesia dyrkar meira av muskatnøt enn Grenada, sum dyrkar um fjórðingin av allari muskatnøt, nýtt verður í heiminum. Muskatnøt verður nýtt sum krydd í heitum rættum og bakstri. Muskattræið er komið úr Indonesia, og tað vóru niðurlendingar, ið tóku tað við sær til Grenada í 19. øld. Træið trívst væl í fruktagóðu gosøskujørðini, og har er eisini lýtt og nógv avfall. Oljan úr muskatnøtini verður nýtt til luktilsi og sápu. Malin muskatnøt verður nýtt til matgerð. 

Bananir, sum vaksa væl í nógvum hita og nógvum regni, eru týdningarmikil útflutningsvøra. Men javnan er vandi fyri, at banangrøðin misferst, tá ið ódnir herja. 

Ingifer, kanel, pipar og kryddnelikur vaksa eisini í oynni. Ingiferrótin verður nýtt fesk ella turkað og ofta malin. Rótin verður nýtt til krydd. 

Ferðavinna hevur eisini stóran týdning í Grenada.

Uttanlandshandil

Sí eisini 

 Karibia
 Karibiahav

Oyggjar
Alabama

Alabama (enskt: State of Alabama) er ein lutstatur í Sambandsríkinum Amerika við umleið 4,7 mió. íbúgvum. Høvuðsstaðurin er Montgomery og størsti býur er Birmingham. Í norðri hevur Alabama mark við Tennessee, í eystri við Georgia, í suðri við Florida, og í vestri við Mississippi. Í 1819 bleiv Alabama stakríki í USA. Eyknevni er Gulhamarstaturin (enskt: The Yellowhammer State).

Búskapur 

Bummull verður slitin í alt Alabama. Suður móti Meksikohavi er ógvuliga heitt og váligt við hvørt, og tað er veðurlag, sum hóskar bummullini, meðan hon stendur í vøkstri, kulda tolir hon ikki, og tað kann henda, tá ið hann legst við høgætt, at hon kann gera stóran skaða upp á bummullina. Bummullargarðarnir eru oftast ógvuliga stórir í Alabama, og fyrr tørvaði teimum heilt nógv arbeiðsfólk. Nú nýta teir maskinur at heysta bummullina við, og hetta hevur ført við sær, at arbeiðsfólkið á gørðunum er nógv minkað í tali. Fyrr í tíðini høvdu teir trælir, sum teir førdu úr Liberia, í 1863 gjørdust menninir frælsir. 

Annars verður nógv av soyabønum dyrkað í Alabama, og suður móti Meksikohavi er so ógvuliga heitt, at har veksur bæði appilsinir, sukurrør, rís og aðrar fruktir. Um summarið liggur hann mest inn av Meksikohavinum, og luftin verður tá bæði slavin og heit. Tá er tað, teir herviligu meldurstormarnir, sum eru lágtrýststormar, taka seg upp og sora alt, sum fyri er.

Størstu býir 
Teir 10 størstu býirnir eftir íbúgvatali vóru í Alabama í 2018 hesir:
 Birmingham – 209 880 
 Montgomery – 198 218
 Huntsville – 197 318
 Mobile – 189 572
 Tuscaloosa – 101 113 	
 Hoover – 85 108 
 Dothan – 68 247 	
 Auburn – 65 738
 Decatur – 54 264
 Madison – 50 244

Sí eisini 
 Sambandsríki Amerika
Global Chemical Tankers

Global Chemical Tankers var navnið á føroyskum reiðarí, ið bygdi kemikaliutangaskip fyrst í áttatiárunum. Felagið átti í hvussu er tvey  skip, møguliga fleiri: 

 Cape Island, latin eigarunum 22. desember 1982.
 Crest Island, latin eigarunum 22. mars 1983. 

Felagnum var ikki langt lív lagað. Ov bjartskygdar fíggarmetingar saman við víkjandi marknaði førdu til, at felagið skjótt fór á húsagang og hópur av íleggjarum misti pening. 

Verkætlanin Global Chemical Tankers var bert ein av umfatandi skipaíløgunum í áttatiárunum, sum vóru partur av bakgrundini fyri føroysku búskaparkreppuni í nítiárunum.

Reiðarí
Minnesota

Staturin Minnesota (enskt: State of Minnesota) er ein lutstatur í Sameindu Statunum við umleið 5,4 mió. íbúgvum. Í norðri hevur Minnesota mark við Kanada (landslutur Manitoba og Ontario), í eystri við Wisconsin, í suðri við Iowa, og í vestri við North Dakota og South Dakota. Í landnyrðingi liggur Superiorvatn. Eyknevni er Norðstjørnastaturin (enskt: The North Star State).

Høvuðsstaðurin er Saint Paul og størsti býurin er Minneapolis. Í Saint Paul og Minneapolis eru nakrar av teimum størstu myllunum í heiminum.

Søga
Eftir eitt heitt og turt summar í 1918 var býurin Cloquet at rokna sum ein svávuldós, og 12. oktober settu neistar frá einum toki eld í uppturkaðu runnarnar framvið jarnbreytarsporinum. Vindurin fekk eldin at breiða seg við fúkandi ferð, og 25 fólk lótu lív í einum svingi á Highway 73, tá eldurin knappliga byrgdi tey inni. Svingið fekk seinni eyknevnið Dead Man’s Curve. Nógv vórðu fangað í eldinum. Summi bjargaðu sær við at grava seg niður í vátu moldina á uppdyrkaðu fløtunum, og onnur leitaðu sær skjól í brunnum og kjallarum, men fleiri av teimum kvaldust, tá eldurin kom og tók alt súrevnið. Býirnir Cioquet, Kettle River og Moose Lake mistu 453 fólk og 52,000 heim, og materielli skaðan var 7,3 milliónir dollarar, sum svarar til meir enn 100 milliónir dollarar í dagsins peningi.

Landafrøði 

Minnesota er heldur lágt land við nógvum vøtnum, 10.000 sigast tey at vera í tali. Hægsta fjallið Eagle Mountain við kanadiska markið er 701 m. høgt. Stórir partar av Minnesota eru skógvaksnir - uml. 32 %, og har eru mong vøtn. Um 8,5 % av Minnesota eru vøtn, og tilsamans eru tey um 10.000, og tí verður Minnesota javnan nevnt "landið við teimum 10.000 vøtnunum.” Fram við vøtnunum vaksa næstan allastaðni skógir, og ofta skera skógvaksin nes seg út í vøtnini. Nógvir hólmar eru eisini úti í vøtnunum, og summir kunna vera rættiliga stórir. Størsta vatnið er Red Lake. Áirnar eru ikki av teimum heilt stóru, og ofta eru fossar og sker í teimum. Nógvur fiskur er í vøtnunum í Minnesota. Veðurlagið er meginlandsveðurlag; vetrarnir eru kaldir, og óførur kavi legst niður. Ikki fyrr enn í mai tiðnar síðsti ísurin av vøtnunum, men tá kemur summarið fyri álvara, og blómur og gras renna upp. Høvuðsstaðurin eitur Saint Paul, men hetta er ikki tann størsti býurin. Størsti býurin eitur Minneapolis. Superiorvatn í Great Lakes liggur við Norðurminnesota og er størsta vatn í USA.

Størstu býir 

Teir 10 størstu býirnir í Minnesota eftir íbúgvatali vóru í 2019 hesir:

 Minneapolis – 429 606
 Saint Paul – 308 096 
 Rochester – 118 935 
 Duluth –  85 618 
 Bloomington – 84 943 
 Brooklyn Park – 80 389 
 Plymouth –  79 768 
 Woodbury – 72 828 
 Maple Grove – 72 622 
 St. Cloud – 68 462

Sí eisini 
Sameindu Statirnir

Ávísingar úteftir 
 Almenna heimasíðan: mn.gov
 Minnesota, wikivoyage (á enskum)

Keldur
Maryland

Staturin Maryland (enskt: State of Maryland) er ein lutstatur har eysturi í USA og hevur mark við District of Columbia, Pennsylvania, Delaware, Virginia og West Virginia. Maryland hevur umleið 5,9 mió. íbúgvum. Eyknevni er Hin frælsi staturin (enskt: The Free State). Í 1788 bleiv Maryland stakríki í USA. Marylands flagg var eitt hitt fyrsta í USA. Flaggið er eyðkent við sínum ólík sniði og reinu linjum.

Søga

Norðbúgvar á rannsóknarferð 

Norðbúgvar í Grønlandi sigldu vestur um Labradorhav til Amerika. Teir komu til Nýfundlands og granskaðu strondina heilt suður til Chesapeake Bay í Marylandi. Tað prógvar, at víkingar komu til USA 500 ár undan Kolumbusi.

Politikkur

Deyðarevsing 

Sum tann 18. staturin í USA hevur Maryland í apríl 2013 gjørt av at strika deyðarevsingina. Frameftir verður lívlangt fongsul uttan rætt til royndarleyslating tann harðasta revsing, sum fólk kunnu fáa har, og avgerðin ber í sær, at fimm deyðadømdir fangar fáa dómin broyttan. Maryland hevur havt deyðarevsing líka síðani 1683, tá økið var bretskt hjáland, men dómsvaldið hevur ikki brúkt revsingina síðani 2005. Guvernørurin í Maryland, demokraturin Martin O'Malley, hevur verið íðin talsmaður fyri at seta deyðarevsingina úr gildi.

Landafrøði 

Í norðri hevur Maryland mark við Pennsylvania, í eystri við Delaware, í suðri við Virginia, og í vestri við West Virginia. Høvuðsstaðurin eitur Annapolis og størsti býurin er Baltimore. Baltimore er stórur havnabýur; haðani varð fyrr nógv kol útflutt til Evropa. Út fyri Annapolis í Marylandi er ein oyggj, Kent Island (81.9 km2). Hon er størsta oyggin og eisini tann fólkaríkasta oyggin í Marylandi. Nógvar aðrar stórar oyggjar eru, t.d. Bloodsworth Island (64,7 km2), Smith Island (23,8 km2), Deal Island (13,9 km2), Taylors Island (10,78 km2), Tilghman Island (7,4 km2), Assateague Island (partvís í Virginia), Poplar Island, Tangier Island, Hooper's Island, v.f.
Delaware

Stakríkið Delaware (enskt: State of Delaware) er eitt av minstu stakríkunum í Sambandsríkinum Amerika, men er eisini eitt av teimum vakrastu. Íbúgvatættleikin í Delaware á 179/km², er hægri enn í flestu amerikansku statunum. Tann 1. jan. 2015 var íbúgvatalið 935 614. Høvuðsstaðurin eitur Dover. Størsti býur er Wilmington (71 305 fólk) á eysturstrondini við Atlantshav. Næststørsti býurin er Dover. Eyknevni er Hin Fyrsta Staturin (enskt: The First State).

Landalæra 
Delaware liggur á Delmarva-hálvoynni millum Maryland og Delaware-víkina. Í norðri hevur Delaware mark við Pennsylvania, í suðri og í vestri við Maryland. Í eystri liggur Atlantshavið. Samlaða støddin er einans 6452 km². 
Delaware er millum lægsta og slættasta hálvoyggin í USA. Hægsta lendið er ikki meir enn 136 m yvir vatnskorpuni (Ebright Azimuth). Í Delaware er nógv avfall um veturin, og har kann ofta vera kavi. 

Delaware plaga amerikanir at býta í 3 partar: New Castle County, Sussex County og Kent County. Stakríkið er vakurt, langir firðir ganga inn í stakríkið og fram við teimum eru ofta stórar skógvaksnar herðar. Áirnar eru nógvir, og av tí nógva avfalli kunna tær ofta vera heilt stríðar. Tann longsta er Delaware River (484 km).

Søga 
Delaware er nevndur eftir Thomas West, 3. baron “De La Warr” (1577-1618), ið var guvernørur í bretska hjálandinum Virginia. 
Í 1787 bleiv Delaware lutstatur í USA. Delaware var fyrsta stakríkið í USA. Stakríkið er eisini eitt av ríkastu statum í USA.

Myndir

Sí eisini 
Sameindu Statirnir

Keldur 

1787
New Jersey

Staturin New Jersey (enskt: State of New Jersey) er ein av teimum 50 statunum í Sameindu Statunum og er eitt sindur minni í stødd enn Danmark, men har búgva umleið 9 mió. fólk. Víddin á lutstatinum er nærum 22 600 km² (Danmark er 42 915 ferkilometrar til støddar). Fólkatættleikin á 467/km² er hægri enn í flestu amerikonsku statunum. Tó er tað sera ójavnt, hvar ið fólkatættleikin er størstur. Fólkatættleikin í Salem County er t.d. bara 195 fólk fyri hvønn ferkilometur. Í Hudson County, har fólkatættleikin er størstur, búgva 154 ferðir so nógv fólk á hvørjum ferkilometri sum í USA. Høvuðsstaðurin kallast Trenton og størsti býurin er Newark. Í 1787 bleiv New Jersey lutstatur í USA. Í norðri hevur New Jersey mark við New York og í vestri við Pennsylvania. Í eystri og suðri liggur Atlantshavið. Eyknevni er Urtagarðstaturin (enskt: Garden State). Teir størstu býirnir eru Newark, Jersey City, Paterson og Elizabeth. New Jersey verður eisini mett at vera tað mest urbaniseraða stakríkið í USA; 94,7 % búgva í býum og 5,3 % búgva á bygd. 

Fólkið er sera fjølbroytt og nógvar ymiskar mentanir eru at finna. Í norðri eru tað í stóran mun fólk sum eru eftirkomarar av evropearum frá hjálandatíðini, fyrst og fremst frá italiumonnum, men eisini frá tilflytarum eftir hjálandatíðina. Fólkið í býum er ættað úr mongum londum - har eru afroamerikanar, latínoamerikanar og ásiatar; 52 % av fólkinum í býnum Newark eru t.d. svørt. Umleið 18 % av fókinum í New Jersey er ættað úr Italia. Høvuðsmálið er enskt, men nógv fólk duga eisini væl italskt ella spanskt. Meginparturin av fólkinum er katolikkar, og eini 30 % eru protestantar. Nógvir jødar búgva í New Jersey; umleið 436 000 (5,5 %) jødar búgva í New Jersey.

Størstu býir 

Teir 10 størstu býirnir í New Jersey eftir íbúgvatali vóru í 2018 hesir: 

 Newark - 282 090 
 Jersey City - 265 549
 Paterson - 145 627
 Elizabeth - 128 885
 Lakewood Township - 104 157
 Edison - 100 693
 Woodbridge Township - 100 450
 Toms River - 93 717
 Hamilton Township - 87 552
 Clifton - 85 273
	
Høvuðsstaðurin Trenton hevði í 2018 bara 83 973 íbúgvar.

Myndasavn

Sí eisini 
 Sameindu Statirnir

Ávísingar úteftir
 Almenna heimasíðan: nj.gov 
 New Jersey, wikivoyage (á enskum)

Keldur
South Dakota

South Dakota (enskt: State of South Dakota) er lutstatur í Sambandsríkinum Amerika við umleið 814.000 íbúgvum. Høvuðsstaðurin kallast Pierre og størsti býurin er Sioux Falls. Í 1889 bleiv South Dakota stakríki í USA. Í norðri hevur South Dakota mark við North Dakota, í eystri við Minnesota og Iowa, í suðri við Nebraska, og í vestri við Wyoming og Montana. 

Eyknevni er The Mount Rushmore State.

Søga

Upprunafólkið 

Siouxindiánarnir búðu á grasfløtunum í South Dakota. Teir sótu á hestbaki og veiddu bison. Húðina brúktu teir til tjøld og klæði, kjøtið til matna og horn og bein til amboð. Teir vóru raskir at berjast og gitnir fyri dirvi, og teir vóru í mongum víggi við gullgravarar og niðursetumenn, sum tóku land frá indiánunum í Dakota í 1880-árunum. Í 1876 vunnu siouxindiánarnir á tí amerikanska herliðinum í tí nógv umrødda bardaganum við Little Bighorn, Montana. Men seinni vórðu teir riknir inn á friðingarøkini. Nógvir indiánar í Dakota búgva har tann dag í dag.

Blóðbaðið við Wounded Knee 

Tað vóru hvítir, amerikanskir hermenn, ið framdu blóðbaðið við Wounded Knee móti siouxfólkinum (lakota-fólkinum) tann 29. desember 1890 við ánna Wounded Knee í Suðurdakota. Blóðbaðið var í sambandi við, at sioux-krígsmenn, sum langt síðan vóru sendir í eitt reservat, vóru farnir at dansa andadans. Dansurin fór sambært indianarunum at fáa tey hvítu at hvørva av preriuni og bisonarnar at koma aftur. Tey hvítu fataðu harafturímóti dansin sum krígsdans og sendu 7. reiðlið við James Forsyth, obersti, á odda at steðga dansinum. Um morgunin tann 29. desember 1890 fóru hermenninir at skjóta eftir leguni uttan ávaring, millum annað við Hotchkiss-kanónum, ið vóru modernað snarskotvápn. Úrslitið var hálvtannað hundrað deyðir indianarar eftir minni enn einum tíma, herímillum kvinnur og børn og ætthøvdingurin, Big Foot. Reiðliðið harafturímóti misti fimm og tjúgu mans.

Sláturin verður hildin at vera tann seinasti stóri bardagin millum upprunaamerikanarar og hvítar, men í 1973 varð staðið aftur brúkt í samanbresti við teir hvítu myndugleikarnar. Her leyp tjóðarhirðin á nakrar eftirkomarar hjá Siouxfólkinum, sum í eini roynd at noyða stjórnina at kanna ymisk indiansk viðurskifti, høvdu tikið nógvar gíslar. Tað hevði við sær kringsetingina av Wounded Knee, sum vardi í tríggjar mánaðir, og sum endaði við, at upprunaamerikanararnir fingu mong av sínum krøvum eftirlíkað.

Myndir

Størstu býir 

Teir 10 størstu býirnir eftir íbúgvatali í South Dakota vóru í 2019 hesir: 
 Sioux Falls – 183 793 
 Rapid City – 77 503 
 Aberdeen – 28 257 
 Brookings – 24 415
 Watertown – 22 174 
 Mitchell – 15 679 
 Yankton – 14 687 
 Pierre – 13 867 
 Huron – 13 380 
 Spearfish – 11 756

Sí eisini 
Sambandsríki Amerika

Ávísingar úteftir
 Heimasíða hjá stjórnini: sd.gov
 South Dakota, wikivoyage (á enskum)

Keldutilfar
North Dakota

North Dakota, á føroyskum ofta nevndur Norðurdakota (enskt: State of North Dakota), er stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 672 túsund íbúgvum. Høvuðsstaðurin eitur Bismarck og Fargo er størsti býurin. Í 1889 gjørdist North Dakota stakríki í USA. Í norðri hevur Norður Dakota mark við Kanada (landslutir: Saskatchewan og Manitoba), í eystri við Minnesota, í suðri við South Dakota, og í vestri við Montana. Eyknevni er Friðurtagarðstaturin (enskt: The Peace Garden State). 

Fólkið er ættað úr Týsklandi (46,9 %), Noregi (30,1 %), Írlandi (8,2 %) og Svøríki (4,8 %).

Búskapur

Landbúnaður 

Norðurdakota er ein fløta, øll sum hon er. Veturin er kaldur og kavin ovurhonds nógvur, hann legst niður tíðliga um heystið og liggur so langt út á várið, men summarið er heitt. Áðrenn evropear komu til Dakota í 1738, lá fløtan sum hagi, men nú er tað mesta av henni undanvelt, og har sum indiánar fyrr eltu dýrini, standa nú maisakrar og hveitiakrar, so langt eygað røkkur. Til at pløga hesar stóru akrar hava teir sterkar traktorar, og kornið verður innheystað við skurðtreskjara. 

Óføra stórir eru nógvir av gjørðunum, og hetta ger, at bóndunum nýtist ikki at tøða jørðina so nógv, sum teir gera í búnaðarlondum í t.d. Evropa. Teir velta bara ikki korn ella aðra grøði í sama stykki meir enn eitt ár og lata so liggjaóvelt aftur í tvey ella fleiri ár. Eplum og rótum velta teir eisini nógv av har norðuri.

Oljuvinna 

Oljuvinnan er uttan iva ein framtíðarvinna í Norðurdakota. Hóast Norðurdakota hevur verið eitt olju- og gassland í skjótt hálvthundrað ár , so verða framhaldandi funnin nýggjar olju- og gassleiðir . Týðandi nøgdir av olju og gassi eru enn í Norðurdakota, og møguleiki er fyri at framleiðast kann í yvir 20 ár afturat. 

Alsamt fleiri og fleiri amerikanarar‎ í Dakota velja sær arbeiði í olju. Vinnan skapar nógv arbeiðspláss; einki annað stakríki hevur so lágt arbeiðsloysi sum Norðurdakota. Arbeiðsloysið í januar 2014 var 2.6 % . Fleiri búskaparlig lyklatøl peika rættan vegin; hetta bæði tí at arbeiðsmøguleikarnir í Norðurdakota eru veksandi og arbeiðsloysið minkandi, men eisini tí at talan er um sera væl lønt og væl skipað størv. Arbeiðsloysið er lágt og lækkar. Bruttotjóðarúrtøkan veksur. Fleiri løntakarar eru í privata vinnulívinum, og samlaðu lønargjaldingarnar vaksa. Í kjalarvørrinum á altjóða búskaparkreppuni, sum brast á í New York í 2008, hava Norðurdakota veruliga fingið fótafestið aftur. Hagtalsgrunnurin Bureau of Labor Statistics almannakunngjørdi í 2014, at í miðal er arbeiðsloysið í teimum 50 USA londum 6.7 % ; Rhode Island (9.1 %) og Nevada (8.8 %) hava hægsta arbeiðsloysi, meðan Norðurdakota (2.6 %), Suðurdakota (3.6 %) og Nebraska (3.6 %) hava tað lægsta.

Størstu býir 

Teir 10 størstu býirnir eftir íbúgvatali í North Dakota vóru í 2019 hesir: 
 Fargo - 124 662
 Bismarck - 73 529
 Grand Forks - 55 839
 Minot - 47 382
 West Fargo - 37 058
 Williston - 29 033
 Dickinson - 23 133
 Mandan - 22 752
 Jamestown - 15 084
 Wahpeton - 7 734

Myndir

Ávísingar úteftir
 Heimasíða hjá stjórnini: nd.gov
 North Dakota, wikivoyage (á enskum)

Keldur
Maskinmeistarafelagið

Maskinmeistarafelagið er felag fyri maskinmeistarar og maskinistar. Limatalið er í løtuni umleið 600.

Felagið hevur sáttmálar við reiðarafeløg, arbeiðsgevarafeløg og almennar arbeiðisgevarar bæði innan sjóvinnu og á landi.

Felagið samstarvar harafturat við onnur fakfeløg og við stovnar, fyritøkur og myndugleikar har maskinmeistarar hava síni áhugamál.

Kelda 

  Maskinmestrarafelagið

Føroysk fakfeløg
Yrkisfelag
Edinburgh

Edinburgh ella Edinborg (enskt: City of Edinburgh, skotskt gæliskt: Dùn Èideann) er høvuðsstaður og næststørsti býur Skotlands. Edinborg hevur verið Skotlands høvuðsstaður síðan 14. øld. Av nógv hægstu nevndum og stjórnum í Skotlandi hava høvuðssæti í Edinborg til dømis skotska tingið, kirkjunevndin og kongshúsið. Edinborg liggur á syðra armi í Forthfirði í Skotlandi. 

Edinborg er serliga kend fyri at vera ein útbúgvingarstaður og Edinborgar universitet er í dag nr. 17 í heiminum við serkunnleika og frálæru í læknafrøði og verkfrøði. 

Umleið 1. mió. ferðafólk vitja árliga Edinborg og dregur so statt næstflest ferðafólk til sín í øllum Stóra Bretlandi aftaná London. 

Av heygnum, har Edinburgh Castle stendur, er frálíkt útsýni oman yvir stórbýin við krókutum miðaldargøtum og føgrum georgianskum húsum. 

Hvørt summar er stór altjóða mentanarstevna í býnum.

Myndir

Slóðir úteftir 
Heimasíða: Edinburgh.gov.uk
Edinburgh), wikivoyage.org (enskt)

Keldur 

Býir í Skotlandi
Bretland
Høvuðsstaðir í Evropa
Kokain

Kokain (frøðiheiti: benzoylmethyl ecgonine) er slag av rúsevni vunnið úr kokabløðum. Kokain verður eisini rópt coke, kavi ella C. Kokain fæst sum pulvur, ið er hvítt ella gráhvítt og flykrut av útsjónd, men sokallað crack-kokain, ið er sera ódýrt kokain, er harafturímóti smáir, harðir grótlíkir klumpar, hvítir ella brúnir á liti.

Kokain kann snúsast, roykjast ella sprænast inn. Virknaðurin av kokaini vísir seg eftir fáar minuttir, tá ið tað verður snúsað inn og beinan vegin, tá ið tað verður roykt og sprænt inn. Tað virkar í 1-2 tímar.

Virknaðurin av kokaini er ógvuliga líkur virknaðinum av amfetamini, men styttri og ógvisligari. Tað gevur eina kenslu av orku, áræði, eydnusælu, kynsligum hugi og gleði. Hjáárin eru etingarólag og ótti, umframt skisofrenilíkar støður, har misnýtarin ikki longur er tann, hann eigur at vera. Tað er ógvuliga stutt ímillum tann skamtin, sum gevur rúsin, og tann skamtin, sum gevur bráðan yvirskamt, ið hevur deyða við sær, og tí er tað lívshættisligt at royna seg við kokaini. Tú fært høgt blóðtrýst, skjálvta og hjartablaktran, sum kann hava hjartasteðg og bráðdeyða við sær.

Kokain verður gjørt úr kokaplantuni, sum veksur og verður dyrkað í Andesfjøllunum í Peru, Bolivia og Kolumbia. Tá ið kokain er vunnið úr plantuni, verður tað smuglað til Norðuramerika og Evropa. Síðstu 30 árini hevur nógv verið lagt fyri at minka innflutningin av hesum ovurdýra rúsevni, men striltið hevur gingið. Millum annað tí at máttmiklir drøggbarónar, til dømis Medellin Kartellið í Kolumbia hava gjørt alt fyri forða hesum, og tí at tað loysir seg væl hjá fátæku bóndunum at dyrka kokaplantuna. Stjórnirnar í Peru og Bolivia hava eggjað og stuðlað bóndunum at velta aðra grøði, og Sambandsríki Amerika hevur veitt londunum fíggjarligan stuðul fyri fáa tey tamarhald á drøgghandlinum, men í báðum førum er lítið komið burturúr.

Í 1990-árunum hevði ólóglig drøggvinna, helst kokainvinnan stóra ávirkan á politikk og vinnulív í pørtum í Suðuramerika.

0,8 % av øllum næmingum í 9. flokki í Føroyum hava, sambært kanningum hjá ESPAD, roynt kokain.

Sí eisini 

 Narkotika

Rúsevni
Amerikanskur dollari

USA dollari (USD, $) er mynteind í Sambandsríki Amerika.
Ein amerikanskur dollari ($) svarar til 100 amerikanskar sentar (¢).

Myntir og seðlar 
Galdandi myntir eru í hesum útgávum:  
 1¢ (cent), 5¢ (nickel), 10¢ (dime), 25¢ (quarter dollar) 
 50¢ (half dollar), 100¢ (dollar)

Galdandi pengaseðlar, sum ofta verða brúktir:
$1, $5, $10, $20, $50, $100
Galdandi pengaseðlar, sum sjáldan verða brúktir:
$2, $500, $1,000, $5,000, $10,000

Nýtslan av mynteindini í øðrum londum
Mynteindin verður eisini brúkt í amerikonskum hjálondum og ymsum øðrum londum: 

Puerto Riko, Amerikonsku Jómfrúoyggjar, Amerikanska Sámoa, Guam, Marshalloyggjar, Norðurmarianoyggjar, Mikronesia, Palau, Eysturtimor, Karibisku Niðurlond (Bonaire, Sint Eustatius og Saba), Turks- og Caicosoyggjarnar, Bretsku Jómfrúoyggjar, Bermuda, Ekvador, El Salvador, Panama, Belis, og Simbabvi.

Sí eisini 
Kanadiskur dollari

Ávísingar úteftir 
U.S. Currency, moneyfactory.gov (á enskum)
US Mint, usmint.gov (á enskum)
Coin Specifications, usmint.gov (á enskum)
 Amerikanskur dollari (peningaseðlar) (enskt) (týskt)

Keldur

Gjaldoyra
USA