alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Saturn

Saturn (symbol: ) er sætta gongustjørnan frá Sólini og er næststørsta gongustjørnan í sólarskipan okkara. Bara Jupiter er størri. Eins og Uranus, Neptun og Jupiter er Saturn ein gassrisi, og merkir hetta, at hon fyrst og fremst er gjørd úr gassum, heldur enn steini. Saturn er uppkallað eftir rómverska gudinum Saturnus, sum er gudurin fyri bóndaskapi, rættvísi og styrki. Veðurlagið á Saturn er ekstremt, og vindarnir kunnu koma heilt upp í 1 800 km/h. Saturn hevur í minsta lagi 61 mánar. Størsti mánin á Saturn, Titan, er størri enn gongustjórnan Merkur, og er einasti mánin í sólarskipanin, sum hevur eina nevniverda atmosferu. 

 Diametur:   9,14 ferðir Jørðina
 Massi:   95 ferðir Jørðina
 Rúmd:   764 ferðir Jørðina
 Massafylla:   0,69 ferðir vatn
 Tyngdakraft:   0,92 ferðir Jørðina
 Mánar:   18 + 12
 Miðal-hiti:   - 176 °C
 Max støddarflokking:   - 0,3

Stjørnufrøði
Uranus

Uranus (symbol: ) er grøn á liti, hon hevur ring rundan um, og har hava eingi fólk verið. Hon er 2 900 milliónir km frá sólini. Tvørmátið er 51 000 km. Umferðartíðin hjá Uranusi um sólina er umleið 84 ár. Uranus er 3. longst burtur frá sólini. Í 1781 fann bretski stjørnufrøðingurin Williamn Herschel sjeyndu gongustjørnuna, sum hann nevndi Uranus eftir grikska himnagudinum. Um Uranus eru 5 stórir og 10 lítlir mánar. Uranus varð ofta sædd fyri 1781, men tá varð hon hildin at vera vanlig stjørna. Hon hómast við berum eygum, men tá skalt tú vita, hvar ið hyggjast skal. Í kikara er ikki nógv at síggja, mest bara eitt blágrønt stjørnueyga. Eins og Jupiter og Saturn er Uranus mest úr hydrogeni og heliumi. Blágrøni liturin í lofthavinum kemst av metani, sum sýgur í seg reyðu litirnar. Uranus er um fýra ferðir so stór sum jørðin og og 14,5 ferðir so tung. 

Snúningstíðin er um 17 tímar, og hon hevur 84 ár um umferðina um sólina. Uranus er eins og dottin um koll, við tað at snúningsásin er bara nøkur fá stig frá umferðarflatanum. Hetta kundi bent á onkran ógvusligan tilburð har á leiðini onkuntíð í fyrndini. Av hesum stendst, at annað póløkið liggur í myrkri nærum helmingin av umferðartíðini (42 ár), meðan hitt póløkið er í ljósinum. Hóast hetta máldi Voyager 2, sum fleyg fram við Uranusi í januar 1986, at hitin á ýtuni var merkiliga javnur. Uttast í lofthavinum eru máld -220 °C. Um Uranus er magnetfelt, og magnetisku viðurskiftini eru fløktari enn vanligt, tí vinkulin millum magnetisku ásina og snúningsásina er eini 60°. Av og á hendir tað, at ein gongustjørna kemur ímillum jørðina og onkra stjørnu. Tá liggja stjørnufrøðingar altíð framvið at fáa eitthvørt nýtt at vita. Við at máta hvussu leingi stjørnuljosið er burtur, ber til dømis til at meta um tvørmálið á gongustjørnuni. Í 1977 myrkti Uranus fyri ljósinum frá einari stjørnu, og tá varnaðust granskarnr, at stjørnuljósið kamaðist fleiri ferðir, áðrenn tað sloknaði. Tá ið stjørnan var komin til sjóndar aftur, kámaðist ljósið aftur, nú í øvutari røð. Hetta varð tulkað soleiðis, at um Uranus var skipan av tunnun ringum. Voyagermyndirnar váttaðu, at so var. Rinsarnir, sum eru 10, eru úr klettum, sum eru ymiskir til støddar. Longu í 1787 sá Herscnel í kikara sínum teir báðar størstu Uranusmánarnar Oberon og Títanía, og seinni vórðu sæddir tríggir aðrir mánar. Á Voyagermyndunum síggjast 10 nýggir mánar, so nú vita vit um 15 mánar í ringrás um Uranus. Serligan ans vaktu myndirnar av Miranda, sum er 480 km í tvørmál og hevur 1,4 samdøgur um hvørt umfar um Uranus. Ýtan er merkiliga óreglulig, fjøll og gjáir hurlað saman hvørt um annað. Tað sýnist, sum er Miranda brotnaður, t.d. í samanbresti við eina smástjørnu, og at atdráttarmegin síðani hevur sett brotini saman aftur til nýggjan mána.

Hagtøl 

 Diametur í mun til Jørðina: 4,0
 Massi í mun til Jørðina: 14,5
 Rúmd í mun til Jørðina: 63
 Massafylla í mun til vatn: 1,32
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,89
 Mánar: 21
 Miðal-temperaturur: - 215 °C
 max støddarflokking: - 5,5

Stjørnufrøði
Neptun

Neptun (symbol: ) er blá og hevur ring rundan um. Hon hevur 13 mánar. Eingi fólk hava verið har. Hon er 4 600 milliónir km frá sólini . Umferðartíðin hjá Neptun um sólina er umleið 164 ár. Tvørmátið er 49 000 km. Neptun eitur eftir rómverska havgudinum. Neptun varð sædd fleiri ferðir, áðrenn staðfest varð, at hon var gongustjørna; tað var í 1846. Granskarar vistu um hana, áðrenn hon var funnin. Frávik í ringrás Uranusar bendu á ein himmalknøtt ytri í sólskipanini, og støða Neptuns á luftini var roknað neyvt, áðrenn kikararnir vórðu stillaðir á hana. Í stødd og nøgd eru Uranus og Neptun sum tvíburar, men Neptun er so langt burturi, at hon sæst ikki við berum eygum, og enntá í stórum kikara er lítið at síggja annað enn blágrøna stjørnueyga hennara. Granskarar vóru tí sera spentir, tá ið Voyager 2, sum byrjaði longu ferð sína í 1977, í august 1989 fleyg fram við Neptun bara 4900 km frá norðurpólinum. Og teir vórðu ikki sviknir, tí eisini av Neptun og mánum hennara eydnaðist at fáa frálíkar litmyndir. Tíverri lá ikki fyri hjá rúmdarfarinum at koma i námind av uttastu gongustjørnuni Pluto. Voyager 2 hevur nú lagt leiðina burtur úr sólskipani. Ferðin er 65 000 km/h, og kósin er sett móti Hundastjørnuni (Siriusi). Har á leiðini fer rúmdarfarið at vera um eini 80 000 ár . Granskarar vóna at hava samband við farið nakað inn í komandi øld. Tá fara teir at missa sambandið við hetta lítla farið, sum hevur sent so ovurhonds nógva nýggja vitan um solskipanina til jarðar og Nasa, at ógvuliga long tíð fer at ganga, aðrenn alt er gjølla viðgjørt, tulkað og fingið til sættis.

Eitt magnetfelt er og somuleiðis tunn ringskipan. Snúningstíðin er um 16 tímar, og Neptun hevur næstan 165 ár um umferðina um sólina. Granskarar vistu um tveir mánar, Triton og Nereid, aðrenn Voyager fór fram við Neptun, men farið fann seks nýggjar mánar, so nú vita vit um 8 mánar. Triton, sum er nógv tann størsti mánin, gongur um Neptun vestureftir. Saman við 4 teimum ytstu Jupitermánunum og ytsta Saturnmánanum er hann einasta undantak frá regluni, at mánar hava sama umferðarveg sum snúningurin á móðurstjørnuni. Voyager 2 máldi -235 °C á Triton, sum er lægsti hiti, ið máldur er í sólskipanini. Hóast
nógva kuldan sýna myndirnar fleiri goskeldur (geysir) á Triton. Í minsta lagi tvær teirra goystu, tá ið myndirnar vórðu tiknar. Eisini eru á Triton jøklar av frystum metani og fryst vøtn av nitrogeni, metani ella ammoniakki.

Hagtøl 

 Diametur í mun til Jørðina: 3,9
 Massi í mun til Jørðina: 17,1
 Rúmd í mun til Jørðina: 58
 Massafylla í mun til vatn: 1,64
 Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 1,12
 Mánar: 8
 Miðal-temperaturur: - 215°C
 max støddarflokking: 7,6

Kelda 

Stjørnufrøði
Sólskipanin

Ein sólskipan er samansett av minst einari stjørnu og einum tali av lutum, sum eru í ringrás um hesa stjørnuna.

Í dagligari talu verður tosað um okkara sólarskipan við jørðini og sólini sum sólskipan.

Sólskipanin 
 Sólin
 Merkur
 Venus
 Jørðin
 Mánin
 Mars
 Phobos
 Deimos
 Asteroidur
 Jupiter
 Io
 Europa
 Ganymedes
 Callisto
 Saturn
 Titan
 Uranus
 Neptun
 Triton
 Pluto
 Charon

Stjørnufrøði
Mánin

Mánin (symbol: ) er næsti granni okkara í rúmdini. Teir gomlu norðbúgvarnir nevndu hann Himintungl ella bert Tungl, men mánanavnið var eisini vanligt longu í norrønari tíð. Miðalfjarstøðan er bert 384400 km, og tað merkir, at tú við einum vanligum handkikara kanst síggja spennandi detaljur á mánaflatuni. Á Mánanum er hvørki luft ella flótandi vatn, og tí hevur hann heldur einki veðurlag. Mánin hevur heldur einki jarðfrøðisligt lív. Tey landmerki, vit síggja á mánaflatuni, eru skapt av at loftsteinar (meteorir) hava rakt Mánan.

Eftirsum tað tekur mánanum júst somu tíð at snara einaferð um sjálvan seg, sum tað tekur honum at snara um Jørðina, vendir hann altíð somu síðu móti okkum. Hetta verður nevnt "bundin rotatión", og hiðani av Jørðini síggja vit sostatt bert umleið helvtina av Mánaflatuni. Stóru økini á Mánanum kunnu síggjast við berum eyga. Myrkar fløtur við láglendi - mare-økini (Mánahøv) - standa í andsøgn við ljósari hálendini.

Mánaflatan sæst best nærhendis terminatorinum - ið er markið millum ljós og skugga á Mánanum. Tá ið fullmáni er, síggjast landkenningarnar ikki so væl, tí tær eru ov upplýstar, og sjálvt stór kratir kunnu vera ósjónlig. Onnur øki síggjast hinvegin best í fullmána, tí tey krevja stóra kontrast fyri at verða sædd - hetta er serliga galdandi fyri myrku mare-økini.

Mánin er okkum 400 ferðir so nær sum sólin, men hann er eisini 400 ferðir so lítil sum sólin. Tí eru hesir knøttir um leið líka stórir at síggja til á luftini. Tá ið mánin er ímillum okkum og sólina, kemur hann stundum fyri sólina. Tá er sólarmyrking. Full sólarmyrking var í Føroyum 30. juni 1954. Øðrvísi enn sólin er hann ein kaldur knøttur, sum melur um jørðina. Mánin lýsir ikki sjálvur, men bara við afturkastaðum sólarljósi, sum vit nevna mánalýsi. Til støddar er hann góðan fjórðing av jørðini, og frástøðan er um leið 30 ferðir tvørmálið í jørðini. Mánin hevur fasur, t.e., lýsandi mánaeygað broytir skap, alt eftir hvar hann er í ringrásini um jørðina. 

Fyrstu menn at ganga á mánanum vóru amerikanararnir Neil Armstrong og Edwin Buzz Aldrin í juli 1969. Teir fóru við rúmdarfarinum Apollo 11, og mánafarinum Eagle førdi síðan tveir av monnunum niður á mánan, meðan hin triði (Michael Collins) fleyg í ringrás um mánan. Armstrong hevði leiðsluna á Apollo tann 20. juli í 1969, tá ið rúmdarfarið lendi á mánanum. Hann varpaði aftur til Jørðina við kendu orðunum: "That's one small step for a man, one giant leap for mankind". Í tríggjar tímar gingu Neil Armstrong og felagi hansara Edwin Buzz runt á mánanum.

Ávísingar úteftir 
Pól Jespersen: Eitt sindur um jørðina, sólina og mánan, snar.fo

Keldur 

Stjørnufrøði
Rókur (talv)

Rókurin gongur fram og aftur, so langt honum lystir. Hann gongur vatnrætt ella tvørturum, til hann møtir einum punti, har annað fólk stendur. Eigur mótparturin fólkið, kann rókurin drepa tað.</div>
Rókurin er eftir frúnna næststerkasti maður í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir rókar, sum standa í hvørjum sínum króki.
Rókurin gongur eftir beinum linjum, tvørturum og upp og niður. Hann hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk, uttan tá lopið verður í borg.

Talv
Telvari

Telvari er ein ið telvar. Í talvi eru vanliga tveir telvarar, ið telva ímóti hvørjum øðrum, ein við hvíta fólkinum og ein við svarta.

Talv
Talvfólk

Talvfólk er luturin, sum telvað verður við á talvborði. Í talvi eru 16 hvít og 16 svørt talvfólk.

Talv
Bispur (talv)

Bispurin gongur bara á skák bæðu aftur og fram, so langt honum lystir.</div>

Bispur er talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir bispar. Bispurin gongur á skák og stendur tí altíð á punti við sama liti. Hann hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk.

Talv
Kongur (talv)

Kongur kann verða leiktur eitt í allar ættir.</div>

Kongur er mest umráðandi talvfólk í talvi. Hvør telvari hevur ein kong. Endamálið í talvi er at seta kongin hjá mótpartinum skák og mát, og tá er talvið vunnið. Kongurin kann fara eitt fet í allar ættir, tó er ikki loyvt at leika hann beinleiðis í deyða. Verður kongurin hóttur, soleiðis at ein maður hjá mótpartinum kann drepa kongin í næsta leiki, stendur kongurin í skáki. Tá skal kongurin leikast úr vanda ella annað fólk leikast ímillum, so hann ikki stendur í skáki longur.

Kongurin er við í serligum leiki, tá ið ein leypir í borg.

At leggja kongin merkir, at ein gevur upp. Ein kann velja at geva talvið yvir á ymiskan hátt, og tá er talvið liðugt og tapt. Ein kann leggja kong sín niður, ein kann steðga klokkuni, ella ein kann taka í hondina á mótpartinum og siga, at ein gevur talvið.

Talv
Frúgv (talv)

Frúgvin gongur bæði eftir beinum linjum og á skák bæði aftur og fram, so langt henni lystir.</div>

Frúgvin er sterkasta talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari eina frúgv. Frúgvin gongur bæði sum rókur og bispur. Hon hevur ikki loyvi at leypa upp um annað fólk. 

Talv
Riddari (talv)

Møguligir leikir hjá riddaranum</div>

Riddari er talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari tveir riddarar. Riddarin gongur sum stavurin L, hann gongur tvey fram og eitt til viks. Hann er einasta talvfólk, ið hevur loyvi at leypa upp um annað fólk.

Talv

Ok
Finna (talv)

Finnan er minsta og veikasta talvfólk í talvi. Í fyrstuni hevur hvør telvari átta finnur.

Gongulag 
Gongulag hjá finnuni.</div>
Finnan gongur eitt fet beint fram, tó fyrstu ferð kann hon fara tvey fet fram. Hon hevur ikki loyvi at bakka. Finna kann ikki drepa beint fram.

Tá finnan drepur 
Finnan drepur á skák.</div>
Tá ið finna drepur, kann hon bara gera tað á skák. Hon kann ikki drepa beint fram.
Her kann finnan á c5 drepa antin rókin ella riddaran, ella hon kann fara beint fram á c6. Finnan á f3 kann ikki fara á e4 ella g4 her.

Í framlopi 
At drepa í framlopi</div>
Finna kann drepa aðra finnu í framlopi, t.e. tá ið finna hjá mótpartinum leikar tvey fet fram upp á síðuna av tínari finnu, kanst tú drepa hana á skák, men tað skal verða gjørt beinanvegin, tú eigur leik. Á myndini hevur svartur júst leikt finnuna av c7 á c5, og nú kann hvítur leika sína finna av d5 á c6 og taka finnuna á c5 burtur. Hann kann ikki bíða, til hann eigur leik aftur.

Finnan annars 
Tá ið finna kemur fram á áttanda rað, skal hon verða býtt um við annað fólk í sama liti í sama leiki, hon kemur fram, tó ikki til kong. Mest vanligt er at býta um við frúgv, tí hon er so sterk, men onkuntíð verður býtt um við riddara, tí hann hevur so serligt gongulag.

Talv
Miðeystur

Ímillum Evropa og Arábianes er landøki, sum verður nevnt Miðeystur. Tað var her, at nakrar av fyrstu mentanum í heiminum vórðu til, og tað var eisini her, at teir tríggir heimsátrúnaðirnir - jødadómur, kristindómur og islam, kyknaðu. Veðurlagið er turt og heitt, og landslagið berligt, helst fyri eystan, men fram við Miðjarðarhavi er lendið fruktabetri. Kríggj og borgarastríð hava í mong ár merkt hesi lond.

Lond og økir 

 Afghanistan
 Barein
 Egyptaland
 Irak
 Iran
 Ísrael
 Jemen
 Jordan
 Katar
 Kurdistan øki
 Kuveit
 Kýpros
 Libanon
 Oman
 Palestina økir
 Sameindu Emirríkini
 Saudi-Arábia
 Sýria
 Turkaland

Miðeystur
Tunlar í Føroyum

Í Føroyum eru 20 tunlar, harav 3 undirsjóvartunlar. Hvalbiartunnilin var fyrsta berghol í Føroyum. Tað var liðugt í 1963. Hann er millum Trongisvág og Hvalba. Nógvir aðrir tunlar eru eisini í Føroyum, t.d. 13 vatnorkutunlar. Fyrsti vatnorkutunnilin í Føroyum er stívliga 100 m og gongur ígjøgnum ein heygg millum Ryskivatn og rørini, sum vórðu løgd oman í Botn vestantil á Suðuroynni, har fyrsta ravmagnsverk varð bygt í 1921. Longsti vatnorkutunnilin í Føroyum er ein vatnorkutunnil í Eysturoynni, hann er 6,6 km langur úr Norðskála í Eiðisvatn. Longsti vegatunnil í Føroyum er Eysturoyartunnilin við 11.200 metrum.

Yvirlit yvir tunlar í Føroyum 

Koyritunlarnir í Føroyum eru hesir:

Íroknað í hesum lista eru ikki onnur sløg av tunlum enn koyritunlar, til dømis vatnsavningartunlar ísv. vatnorkuverk.

Uppskot um nýggir tunlar 

Nógv uppskot hava verið um nýggjar tunlar í Føroyum millum ár og dag. Í 2007 gjørdi Landsverk "Heildarætlan 2008-2020", ið m.a. lýsti ymsar nýggjar tunlar, herundir longdir, kostnað og netto samfelagsvirði av ymsum nýggjum tunlum. Niðurstøðurnar í ''heildarætlan 2008-2020" viðv. nýggjum tunlum vóru:

Keldur

Slóðir 

 landsverk.fo - Tunlar
 Heildarætlan 2008-2020 fylgiskjal 2: Kost-nyttu rokning og greining av avleiðingum
 Tunnil.fo - heimasíðan Vágatunnilinum og Norðoyatunnilinum

Føroyar
Tunlar
Tunlar í Føroyum
Listar
Norðoyatunnilin

Norðoyatunnilin er undirsjóvartunnil, ið gongur undir Leirvíksfjørð og bindur saman Eysturoy og Borðoy. Norðoyatunnilin er við sínum 6.300 metrum longsti tunnil í Føroyum. Hann er annar undirsjóvartunnil í Føroyum eftir Vágatunnilin. Norðoyatunnilin læt alment upp 29. apríl 2006.

Bygging av Norðoyatunlinum 
Ítøkiligu ætlanirnar at gera fast samband millum Borðoy og Eysturoy við tunli undir Leirvíksfirði eru rættiliga gamlar. Longu í 1988 gjørdi Landsverkfrøðingurin seismiskar kanningar í Leirvíksfirði í sambandi við hesa farleið. Árið fyri hevði verkfrøðingurin á Landverkfrøðinginum, Heini Olsen, gjørt eina leystliga heildarætlan um, hvar undirsjóvartunlar kundu vera gjørdir.

At royndir vórðu tiknar í Leirvíksfirði longu í 1988 staðfestir, at hildið hevur verið, at tað mundi fara at loysa seg at fremja júst hesa ætlanina. Fimtan ár eftir fyrstu ítøkiligu kanningarnar er farið undir at gera nýggju farleiðini, ið knýtir saman Norðuroyggjar og Eysturoy.

Í septembur í 2003 fór NCC undir at gera atkomuvegin eysturoyarmegin. Í Leirvík verður borurin settur í í 18. desembur 2003. Borðoyarmegin var farið at borað 20. apríl 2004.

Sprongdir vóru 410.000 kubikkmetrar til tunnil o.a. Brúkt vóru 1.100 tons av spreingievni. 1.800 tons av betongi vóru brúkt í tunlinum til at tetta lekar.

Tilsamans var tunnilsarbeiðið mett at kosta 355 milliónir kr. Endaligi kostnaðurin endaði við at vera 395 mio. kr. Landsstýrið rindaði 235 milliónir við partapeningi, ið varð goldin við 30 mió. kr. í 2001, 32,5 mió. kr. í 2002, 32,5 mió. kr árliga árini 2005-2008, og síðanini 42,5 mió. kr. Í 2009. Munurin verður fíggjaður við nýtslugjaldi. Pf. Norðyatunnilin eigur og rekur tunnilin, til hann er goldin. Tá fellur hann til landið.

Tekniskar dátur
Tunnilin er 6,3 kilometrar til longdar. Djúpasta punktið er 150 metrar undir havyvirflatanum. Dýpdin í sjónum er í mesta lagi 103 metrar. Mesta hall er umleið 6%.

Tvær mótkoyrandi breytir eru í tunlinum, ið er 10 metur breiður og 4,6 metur høgur.

Mest loyvdi lekin í einum undirsjóvartunli av hesum slag er 300 litrar um minuttin fyri hvønn kilometur. Lekin í Norðoyatunlinum er 195 l/min/km. Pumpur leiða vatnið burtur so hvørt. Ein brunnur er gjørdur á lægsta staðnum, sum í neyðstøðu skal kunna taka vatni,  um pumpurnar ganga fyri.

Ferðsla

Ferðslan í Norðoyatunnilinum síðani hann opnaði hevur verið hendan:

Legg til merkis, at ferðslan í 2006 vóru bara fyri tann partin av árinum, sum tunnilin var opin. 

Til samanberingar, so vóru flutt nakað omanfyri 100.000 akfør um Leirvíksfjørð í 2005.

Sí eisini 
 Tunlar í Føroyum
 Vágatunnilin

Keldur

Uttanhýsis slóðir
 Tunnil.fo - heimasíðan hjá tunnilsfeløgunum
 Ársfrágreiðingar hjá Norðoyatunnilin pf

Tunlar í Føroyum
Eysturoy
Borðoy
Leypa í borg

At leypa í borg er einasti leikur í talvi, har tvey talvfólk í sama liti verða leikt í senn. Við í leikinum eru bara kongurin og annar rókurin. Leikurin verður gjørdur soleiðis, at kongurin fyrst verður leiktur tveir puntar yvir ímóti øðrum rókinum, síðan verður hesin rókurin leiktur beint yvir um kongin.

Tað er loyvt at leika bæði kong og rók í senn við báðum hondunum. Men verður bara ein hond brúkt, skal kongurin verða leiktur fyrst og so rókurin. Leikar tú rókin fyrst, hevur tú ikki loyvi at leika kongin yvir um rókin aftaná.

Ikki er loyvt at leypa í borg um:

a) kongurin ella rókurin, sum ætlanin er at leypa í borg við, hava verið leikt áður

b) kongurin stendur í skáki

c) fólk hjá mótpartinum hóttir puntin, sum kongurin leypir yvirum

d) annað fólk stendur ímillum kongin og rókin, sum ætlanin er at leypa í borg við

Skilt verður í millum stuttu borg og longu borg. Í stuttu borg er rókurin á h-linjuni við í leikinum, og tá er borgin styttri enn hin langa, har rókurin á a-linjuni er við.

Talv

es:Reglamento del ajedrez#El enroque
Patt

Svartur stendur patt.</div>

Støðan er patt í talvi, um kongurin stendur mát, men ikki í skáki, og telvarin, ið eigur kongin, ongan lógligan leik hevur at leika. Tá er talvið javnt, og hvør telvari fær 1/2 stig í part.

Talv
Talv í Føroyum

Telvað hevur verið í Føroyum í øldir. Føroyskir telvarar luttaka í kappingum uttanlands, eitt nú til Norðurlandameistarakapping og til Talv-OL. FM í talvi verður fyriskipað í Føroyum.

Føroyskir telvarar 
Helgi Dam Ziska
Torkil Nielsen
Rógvi Egilstoft Nielsen
Høgni Egilstoft Nielsen
Suni Merkistein
John Arni Nilssen
Eyðun Nolsøe
Rani Nolsøe
Steintór Rasmussen
John Rødgaard
Poul Niclasen

Talvfeløg  
 Talvsamband Føroya
 Havnar Telvingarfelag
 Klaksvíkar Talvfelag
 Vestmanna Talvfelag
 Kollafjarðar Talvfelag
 Tofta Talvfelag
 Gøtu Talvfelag
 Talvfelagið Streymur
 Rókur
 Sandavágs Talvfelag
 Miðvágs Talvfelag

Føroysk luttøka á Talv-OL

Útvortis ávísing 
 Talvsamband Føroya
 Talvfelagið Føroyar

Talv í Føroyum
Talvsamband Føroya

Talvsamband Føroya er sambandið hjá talvfeløgum í Føroyum. TSF, sum tað verður stytt, var stovnað í Tórshavn 14. februar 1970.

Til stovnandi aðalfundin vóru umboð úr talvfeløgunum úr Sandavági, Miðvági, Sørvági, Eiði, Gøtu, Klaksvík, Kollafirði, Vestmanna og Tórshavn.

Í fyrstu nevndina vóru valdir Jákup Thomsen úr Tórshavn sum formaður, Samson Højgaard úr Vestmanna sum varaformaður, Hanus Joensen úr Kollafirði sum kassameistari, Hans Petersen úr Vestmanna sum skrivari og Sjúrður Lómstein úr Gøtu.

Longu sama ár gjørdist TSF sjálvstøðugur limur í Altjóða Talvsambandinum FIDE. Og í september mánaða sama ár telvdi føroysk lið á fyrsta sinni á talvolympiaduni, sum var í Siegen í Týsklandi.

Keldur 

 Føroysk Telving í 20. Øld, Suni Merkistein

Útvortis ávísing 

 Talvsamband Føroya

Talv í Føroyum
Havnar Telvingarfelag

Havnar Telvingarfelag er fyrsta talvfelag í Føroyum, og var tað stovnað 18. apríl 1923.

Fyrsta nevndin í HT, sum tað verður stytt, var J. P. Henriksen, M. A. Jacobsen, Johannes O. Joensen, J. P. Michelsen og Poul Niclasen.

Keldur 

 Havnar Telvingarfelag - 25 ára minnisrit. 1948, Valdemar Poulsen
 Føroysk telving í 20. øld. 1997, Suni Merkistein, ISBN 99918-3-028-6.

Talv í Føroyum
Pól í Búð í Nólsoy

Pól í Búð í Nólsoy (1791 - 1857) hevur skorið og evnað til talvfólk, ið sæst á frímerkjum, sum Postverk Føroya gav út í 1983.

Føroyingar
Føðingar í 1790-árunum
Andlát í 1857
FIDE

FIDE (Fédération Internationale des Échecs) er Altjóða Talvsambandið. Talvsambond í flestu londum eru limir í FIDE, tað er Talvsamband Føroya eisini.

Keldur

Sí eisini 
 Talv

Ávisingar úteftir 
 Heimasíðan hjá FIDE

Talv
Skák og mát

Skák og mát (eisini rópt mát) er ein støða í talvi, har kongurin ikki sleppur úr skáki.

Svartur stendur skák og mát.</div>

Svartur stendur skák og mát, tí svarti kongurin á ongan hátt sleppur úr skáki. Talvið er nú liðugt, og hvítur hevur vunnið. 

Stendur kongurin bara í mát og ikki skáki, og eingin lógligur leikur er, er støðan patt.

Talv
Talvolympiadan

Talvolympiadan ella Talv OL er altjóða talvkapping fyri landslið, sum FIDE alment hevur skipað fyri síðan 1927. Kappingin verður hildin annaðhvørt ár, og hevur Talvsamband Føroya havt talvlandslið við næstan hvørja ferð síðan 1970.

Føroysk luttøka á Talv-OL

Sí eisini 
 Talv
 Talv í Føroyum

Keldur 

Talvolympiadan
Skák

Skák er støða í talvi, tá ið talvfólk hjá mótpartinum hóttir at drepa kongin hjá einum.

Svartur kongur stendur í skáki.</div>

Svarti kongurin stendur nú í skáki, tí hvíti rókurin á c3 hóttir kongin. Nú skal svartur gera eitt av trimum, fyri at fáa kongin úr skáki:

1) Hann kann leika kongin úr skáki, við at leika hann yvir á b-linjuna

2) Hann kann leika fólk ímillum; í hesum førinum rókin av h7 yvir á c7

3) Hann kann drepa fólkið, sum skákar; í hesum førinum kann bispurin á f6 drepa rókin á c3

Sí eisini 
 Skák og mát

Talv
Algebraisk uppskriving

Algebraisk uppskriving er ein uppskrivingarháttur at endurgeva talv við, og sum verður nýttur í kappingum, bókum og bløðum.

Lýsing 
Hvørt talvfólk er merkt við byrjanarstavi, sum lýsir fólkið, og byrjar tað við einum stórum stavi, til dømis: K = Kongur, F = Frúgv, R = Rókur, B = Bispur og Ri = Riddari. Finnan hevur ongan byrjanarstav. Leikir við finnuni verða einans skrivaðir við navninum á puntinum.

Við hesum skriviháttinum eru tveir møguleikar, sum eru hin stutti - sum er hin mest vanligi - og hin langi skrivihátturin. Við stutta skriviháttinum skrivar ein bara, hvar ávísa fólkið verður leikt til, t.d. Ra4. Og við langa skriviháttinum verður eisini skrivað, hvaðani fólkið kemur, t.d. Ra1-a4. Tó at stutti hátturin verður nýttur, er onkuntíð neyðugt eisini at skriva, hvaðani fólkið kemur, um ivi er um, hvat fólk talan er um.

Dømir um uppskriving 

Talv

bg:Шахматна нотация#Алгебрична шахматна нотация