alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Kapitalisma

Kapitalisma (eisini nevnd eyðvald) er ein búskaparskipan grundað á privata ognarrættin av vinnutólunum og vinningi. Sermerkt fyri kapitalistisku búskaparskipanina er privati ognarrætturin, samsýning fyri arbeiði (t.d løn), sjálvboði býti av vørum og tænastum og ein kappingarførur, prísásetandi marknaður. Í sínum einfaldasta sniði er kapitalisma sostætt rætturin at býta um veitingar (t.d keyp og søla) uttan avmarkingar.    

Búskapurin í einum kapitalistiskum samfelag kallast marknaðarbúskapur, og er eyðkend við, at prísstøði í samfelagnum verður stýrt av útboði og eftirspurningi. Hetta merkir at virði (prísurin) á eini vøru ella tænastu sum útgangsstøði ikki er hægri enn tað, sum keyparin er áhugaður í at rinda, men heldur ikki lægri enn tað, sum seljarin er áhugaður í at selja fyri. Er stórur umsetningur av viðkomandi vøru ella tænastu, verður prísurin roknaður sum tann miðalprísur, ið flestu keyparar á marknaðinum eru áhugaðir í at rinda, sammett við tann prís, ið flestu seljarar eru áhugaðir í at selja fyri. Yvir tíð fer prísurin á marknaðinum sostætt at leggja seg í eina príslegu, ið keypari og seljari eru samdir um.   

Til tess at fremja kapitalistisku búskaparskipanina bera fortalarar fyri búskaparskipanini javnan fram, at neyðugt er við einum lágum skattatrýsti á einstaklingum og fyritøkum, og at valdi hjá landinum skal vera avmarkað.    

Politisku hugsjónirnar sosialisma, anarkisma og kommunisma høvdu sín uppruna sum eitt mótspæl til kapitalistisku búskaparskipaninar í Evropa í 18. og 19. øld. Størsti parturin av londinum í heiminum nýta tó marknaðarbúskap, herímillum í USA og øll lond í Evropa.     

Í Føroyum og Danmark er ognarrætturin vardur í grein 73 í grundlógini og í Evropeiska Mannarættindasáttmálanum. Grein 73 í grundlógini ásetur, at ognartøka einans kann fara fram sambært lóg, við almannagangligum virksemi sum endamál, móti fullum endurgjaldi av marknaðarvirðinum av tí ognartikna lutinum.          

Politisk hugsjón
Sosialisma

Sosialisma, eisini nevndir javnaðarstevna, er ein politisk hugsjón, sum kann sigast at hava søguligar røtur langt aftur í tíðina. Men teir fyrstu sosialistnir í modernaðari tíð vóru Henri Saint Simon og Charles Fourier í Fraklandi og Robert Owen í Onglandi. Seinni kom Karl Marx og Friedrich Engels á pallin. Teir grunnløgdu tað vísindaligu sosialismuna í mótsetning til sosialismuna hjá Saint Simon og Owen sum teir kallaðu utopiska. Marx finst at kapitalistiska marknaðarbúskapinum og harvið privata ognarættinum til framleiðslutólini. Hansara atfinnagar eru grundaðar á kanningar av kapitalistiska búskapinum. Í sínum høvuðsverki Kapitalurin vísur hann at fríi marknaðurin skapar permanent afturvendandi kreppur og er ein forðing fyri búskaparligum vøkstri og tøkniligum framburði. Afturat tí skapar kapitalisman fátækradømi fyri serliga arbeiðarastættina. Hansara alternativ til marknaðarbúskapin er ætlanarbúskapurin, har staturin eigur meginpartin av framleiðslutólinum. Staturin skal stýra marknaðarkreftinum. Á tann meinar Marx at tað kann sleppast undan afturvendandi kreppinum.

Máli hjá sosialsmuni er at avskaffa fátækradømi, samfelagsstættirnar og statin. Marx meinti at sosialisma bara kundi koma ígjøgnum við eini kollvelting. Marx greiddi frá at sosialismu fyrsta stigi á leiðini til kommunismu. Ein tílík kollvelting bleiv veruleiki í 1917 við Vladimir Lenin á odda. Seinni er kommunisma ofta sett í samband við stýri í Sovjet.

Arðir sosialistar sum sosial-demokratarnir meina ikki at tað er neyðugt at við kollvelting fyri at innføra sosialsmu. Greiðastu mótsetningar til sosialismu eru kapitalisma og liberalisma.

Politisk hugsjón
Stýrisskipanir
Kommunisma

Kommunisma (eisini nevnd samognarstevna) er ein er politisk hugsjón, ið byggir á hugsjónina um, at ognarrætturin yvir framleiðslutólunum og vinningi skal vera á almennum hondum, og at privati ognarrætturin skal vera forboðin. 

Orðið "kommunisma" hevur sín uppruna í bókini Projet de communauté philosophe eftir franska heimsspekingin Victor d'Hupay frá 1777. Heiti kemur av franska orðinum commune, ið merkir kommuna.   

Kendasta nútímans útleggingin av politisku hugsjónini hevur sín uppruna í smáritinum Manifest der Kommunistischen Partei (kommunistiska stevnuskráin), eftir týsku heimsspekingunum Karl Marx og Friedrich Engels frá 1848. Hugsjónin hjá Karl Marx kallast marxisma ella klassisk kommunisma.   

Flestu útleggingarnar av kommunistisku samfelagshugsjónini skoða semfelagið sum eitt stríð millum tvær høvuðsstættir: borgarastættin (bourgeoisie), og verkamannastættin (proletariati). Borgarastættin eigur vinnutólini og rávørurnar, og ræður sostætt yvir kapitalinum í samfelagnum. Við hesum kapitali kann borgarastættin keypa arbeiðsmegi frá verkamannastættini, ið virðisøkir rávøruna, sum síðani kann seljast víðari við vinningi. Klassiska kommunisman heldur uppá, at hendan virðisøking (vinningurin) ikki kemur verkamannastættini til góðar, eftirsum hon einans móttekur eina fasta samsýning (løn) fyri arbeiði sítt. Kommunistiska loysnin uppá trupulleikan er, at felagsskapurin skal ognartaka vinnutólini, soleiðis at allir landsins borgarar kunnu fáa lut í virðisøkingini. Fyri at røkka hesum máli er neyðugt at avtaka privata ognarrættin, og at stovna ein sterkan felagsskap, ið gjøgnum sín fullkomna ognarrætt tryggjar javnrætt í samfelagnum. 

Aðrar stættir innan klassisku kommunismuna er smáborgarastættin (petite bourgeoisie), ið eigur vinnutól, men ikki keypur arbeiðsmegi frá verkamannastættini, og fátækrafólkið (lumpenproletariat).

Kommunisma í heiminum í dag 
Meginparturin av heiminum í dag, nýtur marknaðarbúskap ella blandaðan búskap. Undir hesi skipan hava bæði tað privata og tað almenna ein virknan leiklut í búskapinum; Privatar fyritøkur skapa kapital í samfelagnum við framleiðslu og sølu av vørum og tænastum, og rinda skatt og avgjøld av vinningi sínum. Tað almenna nýtur síðani hesar inntøkur til at seta á stovn almannagagnligt virksemi (t.d skúlar og sjúkrahús), ella til at keypa vørur og tænastur frá tí privata. Soleiðis er eisini í londum sum Kina, hvørs stjórnarskipan formliga lýsur landi at vera kommunistiskt.   

Aðrir statir, hvørs stjórnarskipanir formliga hava lýst londini at vera kommunistisk, eru til dømis Kuba, Norðurkorea og Sovjetsamveldið.   

Politisk hugsjón
Kommunisma
Anarkisma

Anarkisma er heimspekilig og politisk hugsjón, sum vil avtaka alla almenna stýring. Ofta er funnist at anarkismu fyri at bera dám av lógloysi og kaosi. Anarkisma merkir "Uttan vald" og høvuðstankin aftanfyri hana er, at øll skulu gera sum tey vilja. Eingi anarkistisk samfeløg eru til uttanFrístaðurin Christiania í Keypmannahavn, Danmark.

Politisk hugsjón
Politisk hugsjón

Ein politisk hugsjón (danskt: Politisk ideologi) er skipan av samanhangandi hugtøkum.

Dømi: Liberalisma, Kapitalisma, Sosialisma, Kommunisma, Anarkisma

Politisk hugsjón
Arlington

Arlington er eitt fylki (county) í amerikanska stakríkinum Virginia. Í fylkinum búgva umleið 236 túsund fólk. Tað liggur beint yvir av Potomacánni úr Washington DC. Landøkið var upprunaliga partur av DC, men varð Virginia afturgivið í 1847. Arlington fylki er við einum landøki á 67,3 ferkilometrar hitt minsta fylkið í øllum USA landafrøðiliga. 

Í fylkinum liggur millum annað Pentagon og Arlingtons Tjóðargravlund. Arlington kirkjugarðurin er ein hermannakirkjugarður, har allir hermenn eru grivnir síðan Amerikanska Borgarakríggið í 1861-1865. Seinasta kríggið er tað í Afghanistan og Irak, og tey falnu í hesum krígnum liggja í einari serligari deild, har teirra kæru koma at minnast tey falnu og fyri at hitta onnur, sum hava fingið somu lagnu.

Myndir

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: arlingtonva.us
Arlington (Virginia), wikivoyage.org (á enskum)

Býir í Virginia
Hovstunnilin

Hovstunnilin eitur tunnilin millum Øravík og Hov í Suðuroy. Tunnilin varð alment tikin í nýtslu leygardagin 20. oktober 2007. Tað er íslendska felagið Ístak, sum hevur staðið fyri arbeiðnum. Nýggi tunnilin er meginferðsluæðrin, ið bindur saman Suðuroyar norðaru og sunnaru helvt, og hann avloysir gamla vegin um Hovsegg, sum varð tikin í nýtslu 1. oktober 1958.
Hátíðarhald varð hildið tann dagin tá tunnilin læt upp. Tvøroyrar Hornorkestur spældi, Oyvindur Brimnes, stjóri á Landsverk bjóðaði vælkomin, røður vóru hildnar av táverandi løgmanni Jóannes Eidesgaard og av táverandi landsstýrismanni í vinnumálum Bjarna Djurholm, sum eisini slapp at skera silkibandi av, sum hekk tvørtur um tunnilsmunnan, tað gjørdi hann við grindaknívi. Eftir røðurnar gingu, runnu ella súkklaðu fólk gjøgnum tunnilin, síðan slapp fyrsti bilurin at koyra í gjøgnum tunnilin við Poul Midjord úr Hovi handan ratti. Poul Midjord var tá 85 ára gamal. Hann varð eisini fyrstur at koyra eftir  gamla vegnum um Hovsegg í oktober 1958. Seinni var hátíðarhald bæði í Øravík og á Tvøroyri.

Ferðslan økt 
Tað árið tá Hovstunnilin læt upp seint í oktober 2007 koyrdu í meðal 1035 akfør um Hovsegg (tølini eru frá Landsverk). Árið eftir í 2008 var talið av bilum sum koyrdu á strekkinum millum Hov og Øravík økt við 30% til 1351 akførum í meðal um samdøgrið.

Sí eisini 
 Tunlar í Føroyum

Myndir

Keldur 

Suðuroy
Tunlar í Føroyum
Tuberklar

Tuberklar (tuberculosis) er smittandi sjúka elvd av tuberklabakterium: Mycobacterium tuberculosis, Mycobacterium africanum ella Mycobacterium bovis. Bakterian kann loypa á ein og hvønn part í kroppinum, men sum oftast setur sjúkan seg í lunguni. Bakterian, ið elvir til sjúkuna, varð funnin av Roberti Koch í 1882.

Eitt fólk við ikki viðgjørdari lungnatuberklasjúku kann smitta, tá ið tað harkar og hostar slím upp. Tað er fyrst og fremst fólk í húskinum, ið verða smittað. Røsk fólk eru ógvuliga mótstøðufør móti smittu, men er ein heilsuliga veikur, er lættari at verða smittaður. Eru 100 fólk í smittuvanda, verða umleið 30 smittað. Men millum hesi 30 fer bert ein til tveir persónar at fáa tuberkulosu innan 1 til 2 ár, og afturat hesum fara 1 til 2 persónar seinni at fáa tuberkulosu. Hetta merkir, at millum 100 persónar, ið vera fyri smittu við tuberkulosu fáa bert 4 sjúkuna. Restin fær ongantíð tuberkulosu.

Tuberklar í Føroyum 

Í fyrra helmingi av 20. øld vóru tuberklar rættiliga vanligir í Føroyum, tað smittaði serliga illa umborð á føroysku sluppunum, har menninir búðu tætt saman. Tá ið teir komu heim smittaðu teir so konu og børn. Nógv doyðu av sjúkuni. Í nýggjari tíð er sjúkan ikki so deyðilig sum fyrr, nú eru nógv betri viðgerðarmøguleikar. Tað hava tað verið einstakir tilburðir í Føroyum í nýggjari tíð, í 2013 vóru tríggir nýggir tilburðir og nógv fólk vórðu kannað fyri sjúkuni. Tey, sum vóru sjúk, vóru ein mamma og pinkubarn hennara, sum búðu í Streymoy og eitt smábarn í Suðuroy.

Keldur 

Sjúkur
Lungnasjúkur
Keldan

Keldan hevur fleiri týdningar:

 Kristilig samkoma í Skálafirði, Eysturoy, sí Keldan (samkoma)
 Frískúli í Skálafirði, Eysturoy, sí Frískúlin Keldan
 Tónleikabólkur, sí Keldan Worship

Fleiri týdningar
Áarstova

Áarstova í Havn er serstakliga kend fyri at hava verið barnaheim Hans Andrias Djurhuusar og Janus Djurhuusar. Saman ganga teir eisini undir heitinum Áarstovubrøðurnir.

Áarstova í Havn stóð millum Gongina, Knússstovu og Cáfe Natúr. Í Áarstovu vóru koyggjusengur. Roykstovan hevði moldgólv, meðan glassstovan hevði trægólv. Í erva var eitt kamar, har svóvu brøðurnir Hans Andrias og Janus.

Út móti ánni varð seinni ein útbygningur bygdur upp í húsini. Um veturin, tá landsynningur var, kundi vera so nógvur súgur, at tað breyt niðan um húsini.

Tórshavn
Bygningar og bygningsverk í Føroyum
Kópavogur

´
Kópavogur er næststørsti býur í Íslandi og er partur av Suðvesturvaldøminum í Íslandi. Kópavogur hevur 30.779 íbúgvar. Býurin liggur sunnanfyri Reykjavík í landslutinum (regiónini) Höfuðborgarsvæðið.

Kommunur í Íslandi
Arnbjørn Danielsen

Arnbjørn Danielsen (f. 1947 í Havn, deyður 1980) var ein føroyskur rithøvundur, útbúgvin cand. mag. í donskum og filmsvísindum 1979 frá Keypmannahavnar Universiteti. Arnbjørn Danielsen var politiskt virkin og var ein av oddamonnunum í at stovna Unga Tjóðveldið í 1964. Lestarárini í Keypmannahavn var hann eisini virkin á politiska vinstraveinginum og skrivaði dúgliga í útisetabløðini Fjølnir, Framanum og Oyggjaskeggja. 

Arnbjørn var føddur og uppvaksin í Havn. Hann var eitt skiftið til skips, men fór so til Danmarkar at lesa. Í 1979 tók hann skúlaembætisprógv við donskum sum høvuðsgrein og filmslist sum hjágrein. Tá ið hann brádliga doyði í 1980, var hann í starvi í studentaskúlanum í Hoydølum. Arnbjørn var virkin í politiska lívinum. Hann var m.a. undangongumaður at stovna Unga Tjóðveldið í 1964, og hann var eisini virkin á politiska vinstravonginum sum útiseti í mong ár í Keypmannahavn. Danielsen skrivaði yrkingar, stuttsøgur og hugleiðingar. Hann lýsti m.a. náttúruna, barnið, kærleikan, tað at vera útlagin, mannalyndi og politikk. Smádreingir og hugflog er úr yrkingasavninum „Meðan eg tyggi norðlýsi,“ sum kom út í 1968.

Útgivið 

 Várvindar, yrkingar 1966

 Lívsævintýrið, stuttsøgur 1967

 Meðan eg tyggi norðlýsið, yrkingar 1968

 Roynd 1, stuttsøgur og yrkingar 1971

Keldur 

 Árni Dahl: Bókmentasøga III (1940 - 1979), Forlagið Fannir 1983

Føroyskir rithøvundar
Føðingar í 1947
Andlát í 1980
Gestir

Føroyski rock bólkurin Gestir var stovnaður í 2002. Limirnir í bólkinum vóru Ólavur Jákupsson (sang, gittar), Torfinnur Jákupsson (gittar, tekst), Knút Háberg Eysturstein (keys), Niels Jákup í Jógvanstovu (bass) og Jógvan Andreas á Brúnni (trummur). Bólkurin spælir sítt eyðkenda slag av sveimandi, huglagsríkum rocki, har føroysku tekstirnir og eginsama røddin hjá sangaranum Ólavi Jákupssyni seta sítt týðiliga frámerki. Fyrsta plátan, "Burtur frá toftunum", var útgivin í 2006 av Plátufelagnum Tutl. Enska Plan C Management er management fyri Gestir. 

Fyrsta Gestir framførslan var í 2002 í Losjuni í Gøtu, har teir spældu saman við íslendska rock bólkinum Úlpa. Kvøldið eftir spældu Gestir til Tutl 25 ár konsert í Útvarpshøllini, og eitt lag frá tí framførsluni kom við á "Tutl 25 ár" savnsfløguna. 

8 mánaðir seinni vunnu Gestir Prix Føroyar 2003, eftir at teir fyrst gjørdust nummar tvey í undanumfarinum og vunnu hálvfinaluna. Bólkurin spældi úti sum heima tað summarið, og seinni á árinum var fari í Lundgaard Studios í Vejen, DK. Hetta var partur av vinningum frá Prix Føroyum.
Í 2004 spældi bólkurin m.a á G! Festival og til AME (Atlantic Music Event) á spælistaðnum Vega í Keypmannahavn (saman við Eivør og Makrel). Framførslan í Vega hetta árið, var nógv róst í føroyskum fjølmiðlum. Í 2005 spældu Gestir til Prix Føroyar/AME í Norðurlandahúsinum (sum vinnarar frá 2003), eins og at ein G! Festival framførsla somuleiðis var hetta árið. Bragdið við AME framførslu í Vega í Keypmannahavn var endurtikin hetta árið (200 og Makrel vóru eisini við á teirri konsertini). Aftaná konsertina fóru Gestir enn ein túr í væl útgjørdu upptøkuhølini í Lundgaard Studios í Vejen, DK. Hesufer vóru fleiri løg tikin upp aftrat, og bólkurin brúkti restina av 2005 og fyrra helming av 2006 at arbeiða við komandi Gestir fløguni. Upptøkur vóru eisini gjørdar í London, m.a í Vestry Hall Studios. 

Leingi var bíða eftir fyrstu Gestir fløguni, og mong vóru spent um hana. Umsíðir var kunngjørt, at fløgan fór at bera heitið "Burtur frá toftunum", og eisini frættist at hon fór at koma út á G! Festival 2006. Gestir vóru við á AME Í Reykjavík á vári í 2006, og í juli høvdu teir útgávukonsert á G! Festivalinum, har fløgan var útgivin av fyrsta sinni. "Burtur frá toftunum" kom á fyrsta sinni út á Plátufelagnum Tutl. Seinni hetta summarið vóru útgávukonsertir í Norðurlandahúsinum, og á Nord Atlantiske Brygge í Keypmannahavn, har strúkarar, stórskíggi og annað gott var við í framførslunum. Árið endaði við at Teitur bjóðaði bólkinum at hita upp fyri seg í Store Vega í Keypmannahavn. Nógv fólk vóru til konsertina, og eitt úrslit av henni var managementsáttmáli fyri allan heimin, bókingarsáttmáli fyri fastlands Evropa og ein møguligur bókingarsáttmáli fyri Danmark. 

Í 2007 spældu Gestir á AME í NASA í Reykjavík, og í Norðurlandahúsinum í Tórshavn. Gestir opnaðu eisini stóra pall á ársins G! Festivali. Í løtuni arbeiða Gestir við nýggjum tilfari, har tekstirnir eru á enskum.

Føroyskir tónleikabólkar

Slóðir
 Phoenix FM - Interview with Gestir for Phoenix FM
Indira Gandhi

Indira Priyadarshini Gandhi (hindi: इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी) var forsætiráðharri í India. 
Fødd 19. november 1917 i Allahabad, India.
Hon varð myrd 31. oktober 1984.

Tað vóru tveir av lívverjum hennara, tveir sikhar, ið skutu hana. Morðið elvdi til blóðiga uppgerð við sikhar um alt India, sum eina tíð var á markinum til borgarakríggj. Morðið var framt eftir ófrið í longri tíð millum sikhisku andstøðuna og Kongressflokkin hjá forsætisráðharranum. Fáar tímar eftir morðið varð sonur hennara, 40 ára gamli Rajiv Gandhi, útnevndur til nýggjan forsætisráðharra.

Indarar
Kvinnur
Politikarar
Kvinnuligir statsleiðarar
Statsleiðarar
Føðingar í 1917
Andlát í 1984
Frimod Joensen

Frimod Joensen er føddur í 1915, deyður í 1997. Hann var sjálvlærdur listamálari. Frimod, ættaður av Sandi, sá náttúruna við frískum, óheftum eygum. Frimod leit á tað, hann sjálvur sá og endurgevur tað í einum beinleiðis og ótilgjørdum listarligum máli. Hann málaði myndir av fólki í sínum dagliga yrki, og í summum myndum er hann sjálvur hjástaddur sum ein høvuðspersónur.

Føroysk listafólk
Føðingar í 1915
Andlát í 1997
René Descartes

René Descartes ella (latínskt) Renatus Cartesius (føddur 31. mars 1596 í La Haye (núv. Descartes), deyður 11. februar 1650 í Stokkhólmi) var franskur heimspekingur og støddfrøðingur, sum grundlegði analýtisku geometriina, sum er støðið undir teirri k-skipan, sum vit nýta í dag. Ein kendur setningur hjá honum er: Cogito, ergo sum (Principia Philosophiae, fyrsti partur, 7. táttur), sum merkir ”Eg hugsi, tí eri eg til.
Hann nýtti tað, hann nevndi ”metodiska ivan”, sum merkir, at hann ivaðist í øllum – sjálvt tí, sum øll tóku fyri givið, t.d. um nakað var til uttan fyri egoið (egið). Hesin framferðarháttur nevnist víðgongd skeptisisma. Hareftir kann prógvast a priori, t.v.s. við støði í skilinum, um Gud er til. Descartes var tískil rationalistur
Støddfrøðis- og heimspekishugtøkini ”kartesiskt” og ”kartesianskt” koma av, at Descartes eitur Cartesius á latíni.

Keldur 

 René Descartes - Wikipedia (danskt)

Franskir heimspekingar
Støddfrøðingar
Føðingar í 1590-árunum
Andlát í 17. øld
Flaggdagar í Føroyum

Sambært  kunngerð nr. 52 frá 23. apríl 2003 um flagging frá landsins bygningum, eigur at vera flaggað frá landsins bygningum soleiðis: 

Flaggið verður vundið á stong kl. 8, tó ikki fyri sólarris, og tikið niðuraftur fyrsta heila klokkuslag undan sólsetri, tó ikki seinni enn kl. 21.

 1. januar - Nýggjársdagur

 6. februar - Samiskur flaggdagur

 8. mars - Altjóða kvinnudagur

 12. mars - Grækarismessa

 23. mars - Norðurlandadagur

 Langifríggjadagur (á hálvari stong)

 Páskadagur
	
 16. apríl - Føðingardagur drotningarinnar

 25. apríl - Flaggdagur (Merkið viðurkent í 1940)

 1. mai - Altjóða arbeiðaradagur

 17. mai - Tjóðardagur Noregs

 Kristi himmalferðardagur
	
 26. mai - Føðingardagur krúnprinsins

 Hvítusunnudagur
	
 5. juni - Grundlógardagur danska ríkisins

 6. juni - Tjóðardagur Svøríkis

 9. juni - Tjóðardagur Álands

 17. juni - Tjóðardagur Íslands

 21. juni - Tjóðardagur Grønlands

 24. juni - Jóansøka

 28. juli - Ólavsøkuaftan

 29. juli - Ólavsøkudagur

 24. oktober - Dagur Sameindu tjóða

 1. november - Minningardagur teirra sjólátnu (á hálvari stong)

 6. desember - Tjóðardagur Finnlands

 25. desember - Jóladagur

Føroyskir flaggdagar
Listar
Martin Luther

Martin Luther (10. november 1483 - 18. februar 1546) var ein týskur kristin munkur, gudfrøðingur og reformatorur. Hann var ein av teimum fyrstu protestantunum.
Luther setti spurning við valdið og myndugleikan hjá pávanum við at leggja dent á Bíbliuna sum einastu galdandi keldu til andaligan myndugleika og á prestaskapin hjá øllum doyptum kristnum fólki. Sambært Luther fekst frelsa einans við trúgv á Jesus, ein trúgv, ið kirkjan onki ræði hevði yvir. protestantiska trúbótin kom við hesum lærum og broyttu søgugongdina í vesturheiminum.

Luther bleiv føddur í Eisleben, Týskland, í 1483. Sum barn gekk hann í latínskúla, og í 1501 fór hann á universitet í Erfurt. Hann fekk aldrin gjørt sítt jurastudium liðugt orsakað av einum skakandi upplivilsi, sum gjørdi, at hann legði lív sítt um. 

Á eini ferð kom Luther í vanda av toruni, og hann gav eitt lyfti til Gud um, at hann vildi blíva munkur, um hann yvirlivdi hetta, og tí fór hann í 1505 av universitetinum fyri at blíva munkur. 

Gerðir Luthers vóru tó langt frá lidnar, tá hann var í klostri í Erfurt. Eftir fá ár fór hann undir sítt prestastudium. 

Tað er tætt samband ímillum persónliga lív Luthers og menningina í hansara andaligu tankum. Ta fyrstu tíðina sum munkur helt Luther, at fólk sjálv skuldu gera seg uppiborin til frelsuna. 

Frelsan kom, tá hann fekk heilt nýggjar tankar um, hvat kristindómurin var. Hann meinti, at trúgvin á Gud var tað, sum gav frælsi, og at gerningar vóru avgerandi. Luther segði einaferð: "Guð hevur ikki brúk fyri tínum góðu gerningum, men tað hevur tann fátæki næsti tín."

Føroyskar útgávur 

 Lítla katekismus (1922) - Jákup Dahl, próstur, týddi.
 Stóra katekismus (1985) - Peter Martin Rasmussen, prestur, týddi.
 Frælsi teirra kristnu (2007) - David Johannesen, prestur, týddi.
 Kirkjan í bábilskum fangilsi (2014) - David Johannesen, prestur, týddi.
 Til dagin og vegin. Tankar um trúnna (2018) - David Johannesen, prestur, týddi.
Sannleikans orð. Fortalur til Halgubók (2019) - David Johannesen, prestur, týddi.

Føroyskar bøkur um Luther og gudfrøði hansara 
 C.F. Balslev: Luthers katekismus (1955, 1961 og 1979) - J.Joensen, próstur, týddi.
 Jóhannes Andrias Næs: Martin Luther (1970).
 David Johannesen: Martin Luther, søga og gudfrøði (2006).
Svend Lerfeldt: Lutherbókin (2015) - David Johannesen, prestur, týddi.

Uttanhýsis slóðir 

Danskar síður:
 LutherDansk.dk Martin Luther og hans skrifter
 MartinLuther.dk Martin Luther, liv og skrifter

Síður á øðrum málum:
 Luther.de
 Luther Memorials Foundation of Saxony-Anhalt
 Martin Luther – Eine Bibliographie

Guðsfrøðingar
Týskarar
Skordýr

Skordýr eru dýr og hoyra undir liðadýr. Skordýr er tann størsti djórahópur sum er til. Hesin hópur av lítlum verum, fyllur heili 80 % av øllum livandi skepnum á jørðini. Umleið 1 millión sløg av skordýrum eru blivin skrásett, og støðugt fleiri vera funnin, bæði í teimum heitu londunum og í okkara Norðurlondum. Hildið er, at millum 2-30 milliónir av skordýrum eru ikki blivin skrásett enn. Skordýr verða skift sundur í 30 høvuðsbólkar. Klukkurnar eru størsti bólkurin. Sambært skordýraserfrøðingum (entomologum) eru sløgini fleiri enn 300.000. Flestu skordýr hava veingir onkuntíð í lívskringinum. Summi eru tó veingjaleys, t.d. frumskordýrini - diplúrur, fjørutrøll og silvurfiskur. Loppur eru eisini veingjaleysar. Tær hava mist veingirnar, sum tær eru mentar. Skordýr eru liðdjór, á latíni Arthropoda. 

Tað eru nøkur felags eyðkenni fyri skordýr. 

 Skordýr hava beinagrind uttaná. 
 Hjá vaksnum skordýrum er kroppurin býttur í trýggjar partar: høvd, framkroppur og afturkroppur. 
 Tað vaksna skordýrið hevur 6 bein.

 
Liðadýr
Liðadýr

Eitt liðadýr berður millum annað eyðkenni at tað hevur beinagrind uttaná kroppinum, sum í høvuðsdráttum er úr proteininum kitin. Liðadýr hava ikki eina beinagrind innaní.

Liðadýr