alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Pipar & Salt

Pipar & Salt er heitið á skemtisendingum, sum vinmenninir Jákup Veyhe og Sjúrður Skaale hava gjørt seinastu árini. Eisini hava verið live-framførslur í Norðurlandahúsinum og aðra staðni í Føroyum. Eftir at Sjúrður Skaale fór uppí politikk og varð varldur inn á Føroya Løgting, hildu teir báðir pausu við felags undirhaldi teirra "Pipar og Salt". Jákup Veyhe helt tó fram einsamallur at skemtast. Í 2011 fór Sjúrður Skaale burturúr Tjóðveldi og stutta tíð seinni, á Jóansøku á Tvøroyri 26. juni 2011, fóru teir aftur á pall at framføra teirra skemt undir heitinum "Pipar og Salt". Tjaldið á kaiini á Tvøroyri var fult av fólki. Seinni framførdu teir so aftur fyri fullsettum húsi í Norðurlandahúsinum í Havn.

Keldur

Slóðir úteftir 

Undirhald
Toskur

Toskur (frøðiheiti - Gadus) Toskur er báðumegin Atlantshav. Í Barentshavinum frá Novaja Semlja og Svalbarði til Jan Mayen og suður til Biskeiavíkina. Í Eystarasalti, donskum sjógvi, í Norðsjónum, undir Føroyum, Íslandi og Grønlandi. Frá Nýfundland og Labrador til Norðurcarolina. Toskur verður upp í 180-200 cm, valgrønur um bakið og síðurnar, settur við tøttum, dimmum, gráligum ella brúnligumblettum. Undir búkinum er hann ljósur, hvítur ella gráhvítur. Men eisini aðrar litir hevur hann, t.d. dimmbrúnur (flotfiskur), reyðbrúnur (í taranum). Strikan er hvít/ gráhvít.  Toskur hevur tríggjar ryggfjaðrar og tvær gotfjaðrar, ið allar eru nakað avrundaðar í skapi. Strikan er nakað bogin yvir uggafjøðurini. Hann er klænur um klingruna, og sterturin er beinur aftan. Hann hevur yvirbit. Finnan er líka long sum eygnatvørmátið. Gotið er undir fremra enda á mittastu ryggfjøðurini. Kjaftklovin kemur aftur undir fremru trom á eygnasteininum. Toskur er virðismikil fiskur og verður nógv veiddur.

Keldur

Slóðir úteftir 

Fiskar undir Føroyum
Fiskar
UNESCO

Felagsskapur ST fyri undirvísing, vísindum og mentan (á enskum: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, stytt UNESCO) er ein serstovnur undir Sameindu Tjóðum, stovnaður í 1946. Endamálið við felagskapinum er at menna útbúgving, gransking og mentan og at fremja samstarv millum tey 195 limalondini og teir 8 atlimirnar, ið eru Føroyar, Curaçao, Aruba, Jomfrúoyggjar, Caymanoyggjar, Makao, Niðurlendsku Antillurnar og Tokelau. Føroyar fingu atlimaskap í 2009 . Atlimaskapur gevur øll tey somu rættindi sum limaskapur. Limalondini skipa seg við hvør síni UNESCO nevnd. Fyrsta føroyska UNESCO nevndin varð skipað í mai 2012. 

UNESCO tekur sær millum annað av at meta um, hvørji pláss í heiminum skulu fáa status sum World Heritage Sites (heimsarvur). Limalond UNESCO samtyktu í 1972 millumtjóðasáttmálan um at verja heimsins mentanar- og náttúruarv. Orsøkin er vandin fyri, at náttúruøki, fornfrøðilig minnismerki og mentanarvirði forfarast orsakað av ferðafólkavinnu, dálking, kríggi ella vanligari órøkt.

Hygg eisini at 

 Millumtjóðasáttmáli UNESCO um vernd av heimsins mentanar- og náttúruarvi.

Keldur

Slóðir úteftir 

 UNESCO World Heritage Centre

ST
Heimsarvar
Ilulissat

Ilulissat (danskt navn: Jakobshavn) er ein býur í Grønlandi. Býurin er Vesturgrønlandi í Diskovíkini 2 km norðanfyri munnan á Ilulissat Ísafjørðinum. Ilulissat varð í 2004 upptikið sum evni á listanum yvir World Heritage Sites. Ilulissat er eitt einastandandi dømi um ein ísfjørð. Býurin hevur eina stóra havn, flogvøll og tyrlupall. Um veturin brúka tey hundasletur og kavaskutarar til ferðasamband í nærumhvørvinum. Ferðavinna er ein týdningarmikil vinna og inntøkukelda fyri býin, annars er fiskivinna tann størsta vinnan. Um summarið rógva teir út við smærri bátum ella jollum, men um veturin er sjógvurin frystur til ís, og tá verður fiskað gjøgnum ísin. Býurin liggur norðan fyri polarringin, og um summarið fer sólin ikki niður. Í 2006 vóru eini 3-4000 sletuhundar í Ilulissat, fólkatalið í býnum er umleið 4.500 (2011).

Keldur 

 Ilulissat Icefjord - UNESCO World Heritage Centre

Slóðir úteftir 

 Ilulissat Icefjord - UNESCO World Heritage Centre

Heimsarvar
Býir og bygdir í Grønlandi
Istanbul

Istanbul (á turkiskum İstanbul) er størsti býurin og týdningarmesti havnabýur Turkalands. Hann var høvuðsstaður landsins, til Ankara gjørdist høvuðsstaður í 1923. Býurin hevur fyrr itið Konstantinopel og áðrenn tað Byzans - hesi nøvn eru ofta brúkt í søguligum keldum. 

Istanbul er sermerktur á tann hátt, at hann er bæði í Evropa og Asia. Tað almenna fólkatalið í Istanbul er knappar 17 milliónir, men harafturat eru nógv túsund fólk, sum ikki eru skrásett nakrastaðni.

Søga

Konstantinopel 

Víkingar kallaðu Konstantinopel Miklagarð

Landafrøði 

Istanbul er einasti býur í heiminum, sum er í tveimum heimspørtum. Bosporussund skilur býin sundur í ein evropeiskan og ein ásiatiskan part. Nógvar brýr eru um sundið.

Mentan 

Í Istanbul renna saman gamalt og nýtt, eysturlendskt og vesturlendskt, fagrar moskur og stórir fátækrabýlingar, ið alsamt vaksa.

Rithøvundar 

Nobelvirðislønti rithøvundurin Orhan Pamuk vaks upp í einum meðalstættarheimi í Istanbul.

Fótbóltur 

 Fenerbahçe varð stovnað í 1907

Keldur

Slóðir úteftir 

 Pamuk, Orhan: Istanbul - Erindringer og byen. Lindhardt og Ringhof, 2007. Sjálvævisøga um rithøvundin og býin

 Kjeld Mazanti Sørensen: Byzans - mellem sultan og pave - Kulturmøder og fjendebilleder, Columbus 2006.

Býir í Turkalandi
Evra

Gjaldoyrað evra ella euro (symbol € ella EUR) er seinnu árini innført í nógvum av ES-limalondunum. Danmark er ikki við í gjaldoyrasamstarvinum, men danska krónan er kortini sterkt tengd at evruni - kursurin liggur altíð og ridlar um 7,45 DKK fyri eina EUR.

Í løtuni eru 18 lond við í evruøkinum (Euro Area ella Eurozone) . Afturat teimum nýta fimm lond evruna sambært formligum avtalum, teirra millum San Marino, Monako og Vatikanið umframt oyggjalondini Saint-Pierre og Miquelon og Mayotte, seks lond nýta evruna uttan formligar avtalur, teirra millum Montenegro, Andorra, Kosovo og fleiri oyggjalond, afturat teimum eru minst ellivu gjaldoyru knýtt at evruni.

Søgan 

Í 1979 fekst felags gjaldoyra, tá ið avroknast skuldi fyri landbúnaðarvørur. Hetta gjaldoyrað fekk navnið ecu, sum er European Curreny Unit (ella á føroyskum: "evropeisk gjaldoyraeind"). Samstundis er ecu eisini navnið á fronskum mynti úr miðøldini. Tann 1. januar 1999 kom í gildi nýtt felags ES-gjaldoyra, sum verður nevnt evra, uppkallað eftir heimspartinum.

Slóðir 

 Den Europæiske Centralbank (ECB) (á danskum).
 Evra (peningaseðlar) (enskt) (týskt)

Evropa
ES
Gjaldoyra
Sum

Sum (1997) er fyrsta útgávan hjá tónleikabólkinum Maður:glotti. Hon er útgivin av TUTL.

Løg 

 1. Gæsnar renna...
 2. Málningur
 3. Tú gongur gjøgnum múrar tú
 4. Hvønn teskar tú við nú?
 5. Eldur í
 6. Omma
 7. ...eftir tínum ryggi
 8. Nú dryppar
 9. Saknur
 10. Medova
 11. Hvat er ein menniskja
 12. Ein langur vegur

Útvortis avísing 

 www.tutl.com/madurglotti-sum

Fløgur
Tutl

Tutl (TUTL) er eitt føroysk plátufelag, sum varð sett á stovn í 1977. Plátufelagið hevur heimstað í Havn og hevur ein handil, sum selur tónleikaútgávurnar hjá felagnum, handilin liggur á Káta Horninum í Havn. Av og á eru útgávukonsertir inni í handlinum. Tað eru føroyskir tónleikarar og tónasmiðir, ið eiga Tutl. Tað var tónleikarin og tónasmiðurin Kristian Blak, ið tók stig til at stovna Tutl, og stendur hann enn fyri felagnum. Tutl hevur útgivið nógvar fløgur, plátur og kasettubond hjá føroyskum artistum og tónleikabólkum, umleið 100 ymiskir einstaklingar innan føroyskan tónleik hava fingið tónleik teirra útgivnan av Tutl. 50. útgávan var ein fløga við Mariu Guttesen.

Keldur

Ávísngar úteftir 

 www.TUTL.com

Føroyskar fyritøkur
Føroysk plátufeløg
Maria Guttesen

Maria Guttesen er føroysk songkvinna búsitandi í Danmark. Hon hevur verið við í sendingini Room Service hjá Mik Schack. Maria byrjaði tónleika leiðina sum 11 ára gomul, tá hon sang við á fløguni "Hjørdis og genturnar" í 1977. Maria flutti niður til Århus at búgva sum 20 ára gomul. Hon las tónleik á Det Jyske Musikkonservatorium í Århus í tíðarskeiðnum 1996-2001.

Útgávur 
 Wide open, 2008
 Maria Guttesen live, 2006
 Divided Minds, 2004
 Maria Guttesen, Where it all begins, 1994

Keldur

Slóðir úteftir 
MariaGuttesen.dk

Guttesen, Maria
Føroyskar songkvinnur
Føðingar í 1960-árunum
Føroyskir sangskrivarar
Páskaregg



Rulla páskaregg 

Tað er føroyskur siður at rulla páskaregg annan páskadag. Hartkókað egg, sum ofta eru málað ella á annan hátt prýdd, verða rullað oman bakkan, til tey brotna, og síðani eiga tey at verða etin. Tað gerst tó alt vanligari, at eggini ikki verða etin. Tá koma átufreku likkurnar ístaðin. 

Í Havn eru Gamla Hoyvíkin, Hoydalar og KFUK-bøurin (í Varðagøtu) populer støð at rulla páskaregg. 

Ein sangur er gjørdur um at rulla páskaregg, hann eitur heilt einfalt "Rulla páskaregg".

Keldur

Slóðir úteftir 

Hátíð
Matur og drekka
Annar páskadagur

Annar páskadagur er dagurin eftir páskadag. Annað páskakvøld er stórt dansikvøld - hetta kemst av, at upprunaliga varð ikki dansað í føstu, og tí var annað páskakvøld fyrsta kvøldið, har fólk aftur sluppu at dansa. Dagurin er mánadagurin eftir páskir.

Rulla páskaregg 

Tað er føroyskur siður at rulla páskaregg annan páskadag. Hartkókað egg, sum ofta eru málað ella á annan hátt prýdd, verða rullað oman bakkan, til tey brotna, og síðani eiga tey at verða etin. Tað gerst tó alt vanligari, at eggini ikki verða etin. Flest børn gleða seg til henda hugnaliga páskasiðin, at mála egg, fyri síðani at rulla egg úti í náttúruni saman við foreldrunum og vinum. Men tað er tó ein lítil vandi við at rulla páskaregg. Salmonella kann vera uttan á skalinum og inni í egginum.

Merkisdagar
Alexander Fleming

Alexander Fleming (6. august 1881 – 11. mars 1955) vaks upp á einum skotskum garði, næstyngstur av 8 systkjum.
Við arvaðum peningi hevði hann ráð til læknalestur, sum hann byrjaði uppá í 1901.
Undir Fyrra heimsbardaga upplivdi hann trupulleikarnar við at lekja bruna hjá særdum hermonnum, og hann ynskti at framleiða ein heilivág við sama góða virkningi sum Salvarsan.
Hetta eydnaðist honum, og í 1945 fekk Fleming saman við vísindamonnunum Florey og Chain Nobelheiðurslønina fyri at hava avdúkað grøðandi virkningin av penicillini. Tá Fleming í 1953 fekk lungnabruna, hjálptist hann sjálvur av penicillininum.

Slóðir úteftir 

 Hartmann-Petersen, Preben: Alexander Fleming og penicillinet. Polyteknisk forlag, 2006

Fleming, Alexander
Salvarsan

Salvarsan (Arsfenamin) var morfinheilivágur, sum undir Fyrra heimsbardaga var einasti heilivágur sum hjálpti særdum og doyggjandi sjúklingum. Heilvágurin varð brúktur til at viðgera syfilis við.

Keldur

Slóðir úteftir 

Heilivágur
Bardagar
Telefon í Føroyum

Tað var Ólavur Bóndi á Heygum í Vestmanna, sum fíggjaði og legði ta fyrstu telefonlinjuna í Føroyum.
Hann skrivaði longu í 1901 til løgtingið um tann týdning, telefonin vildi hava fyri føroyska samfelagið. Hann vísti á, at ein linja millum Vestmanna og Havn kundi vera til stóra nyttu, av tí at Vestmanna var góð skipahavn, og at ein telefonlinja kundi menna fiskivinnuna.

Brævið lætst ikki gera inntrykk á løgtingið, og tá tað almenna ikki vildi taka stig til eina telefonlinju, søkti Ólavur bóndi sjálvur tingið um serloyvi til at leggja telefonlinjuna. Málið varð viðgjørt av fimmmannanevnd, har tríggir tóku undir við at geva loyvið við tí treyt, at danski staturin kundi taka loyvið aftur, og linja hansara gerast partur av einum eventuellum seinni almennum telefonkervi.

Fyrsta føroyska telefonlinjan kom sostatt í 1905, og káplini lógu í luftini. Kostnaðurin var 28 281,14 krónur.

Í 1906 søkti Ólavur um loyvi til at gera eitt telefonnet, sum skuldi dekka allar Føroyar, men sama ár samtykti løgtingið sjálvt at fara undir eina landsfevnandi útbygging, og Ólavur tók umsókn sína aftur.

Fyrstu føroysku hús við telefonsambandi vóru í Geil (Havn), hjá Hans Bærentsen bónda (Sund), hjá Óla Kristian Debess bónda (Oyrareingir), hjá Óla Jacobsen (Kvívík) og á Heygum (Vestmanna).

Í 1906 varð kaðal lagdur á land í Sandagerði í Havn, og harvið var eisini telegrafsamband við útheimin. Sama ár fór Telefonverk Føroya Løgtings at avgreiða telefonsamrøður í Føroyum.

Automattelefon 

Miðskeiðis í 1970-árunum var komið so langt áleiðis, at automattelefonin varð innførd, og tað ikki longur var neyðugt við umstillingsborðum og telefonstøð í hvørjari bygd. Í 1976 varð automatstøðin í Nesvík tikin í nýtslu, hetta automatiseraði telefonsambandið við Áir, í Hvalvík, Streymnesi, Saksun, Svínáum, á Langasandi, Oyri, Oyrarbakka og Norðskála.

Keldur 

 Automattelefonin í Føroyum næstan komin undir land. Í: Myndablaðið NÚ, nr. 2, 1976
 Fyrsta telefonin. Í: Tráðurin (tíðarrit hjá Føroya Tele) 2/1998

Slóðir úteftir 

 Heimasíðan hjá Føroya Tele

Greinar 

 Automattelefonin í Føroyum næstan komin undir land. Í: Myndablaðið NÚ, nr. 2, 1976.
 Fyrsta telefonin. Í: Tráðurin (tíðarrit hjá Føroya Tele) 2/1998

Føroyar
Telesamskifti
Fair Isle (teknikkur)

Fair Isle er ein siðbundin binditeknikkur, har man kann binda mynstur við nógvum litum. Teknikkurin er uppkallaður eftir Fair Isle, eini hetlendskari oyggj, sum liggur í ein beinan sunnan úr Sumburgh Head.

Fair Isle Knitting gjørdist kent og modernað millum fólk, tá prinsurin av Wales (seinni Edward VIII) brúkti Fair Isle-troyggjur alment í 1921.

Siðbundin Fair Isle-mynstur eru samansett av umleið fimm litum, og bert tveimum á hvørjum stokki.

Slóðir úteftir 
 Fair Isle & Norwegian Knitting Let's Get Started!
 Fearless Fair Isle Project
 FI 101
 Shetland Museum - Textiles - Fair Isle Knitting
 Wikipedia (enskt) - Fair Isle (technique)

Binding
Valborgarmessa

Valborgarmessa er 1. mai. Dagurin eitur eftir einari Valborg, ið var borin í heim í Wessex í Onglandi ár 710 og doyði 25. februar 779. Hon var kosin halgimenni 1. mai 779, og hesin dagur er minnisdagur hennara í Norðurlondum. Í katólsku kirkjuni er tað tó deyðsdagur hennara, 25. februar, ið verður minnisdagur. Møguliga er upprunin til dagin ein várfagnaður, sum í víkingatíð hevur verið hildin umleið 25. februar. Dagurin verður so helst fyrst knýttur at deyðsdegi Valborgar, og eftir at hon er kosin halgimenni 1. mai, flytur fagnurin til henda dag. 

Í Svøríki verður dagurin hildin sum studentadagur, og í Finnlandi verður dagurin hildin við fagnaði, ið svarar til nýggjársaftan.

Keldur

Slóðir úteftir 

Merkisdagar
Krossmessa

Krossmessa er 3. mai. Dagurin hevur upprunaliga verið hildin til minnis um, at Helena, móðir Konstantin Stóra, keisara, fann 3 krossar í Jerúsalem í ár 326. Sagt verður, at tjaldur hevur fult reiður á krossmessu. 

Merkisdagar
Halvarðsøka

Halvarðsøka er 15. mai. Halvarðsøka er til minnis um norska halgimennið Hallvarð, føddur uml. 1020, ið varð dripin henda dag í 1043 við Drammenfjørðin, tá hann royndi at hjálpa eini kvinnu, ið varð løgd undir stuldur. Hesin Hallvarð var stórbóndasonur, og mamman var systkinabarn Ólav Halga. Hallvarð gjørdist verndarhalgimenni fyri Oslo, og kirkja varð bygd honum til minnis í Oslo, St. Hallvardskirkjan, har hann var skrínlagdur, tá kirkjan var vígd i 1130. 

Sagt verður, at ternan kemur á halvarðsøku.

Keldur 

 Norsk wikipedia
 Norsk katólsk síða um Hallvarð

Merkisdagar
William Gibson Sloan

William Gibson Sloan (Gamli Sloan) var borin í heim 4. september 1838 í Dalry í North Ayrshire, Skotlandi. Foreldur hansara vóru Nathanael og Elisabeth Sloane (Sloan), sum búðu í býarpartinum Bridgend í Dalry. William gjørdist upprunaliga trúboðari, útsendur av The Religious Tract and Book Society of Scotland, í Hetlandi og Orkney. 

Meðan hann var í Hetlandi fór Sloan at halda seg afturat baptistasamkomuni í Lerwick, og hann varð doyptur í 1864 í Lerwick. Hóast hetta gjørdist hann ongantíð baptistur sjálvur. Hann fann ongan skilnað millum trúgvandi í skriftini; men var sannførdur um, at tað fanst bara ein samkoma, samkoma Guds. Tað var við hesi sannføring at hann, eftir at hava hoyrt um Føroyar frá hetlendskum sjómonnum, kendi Guds kall at koma til Føroya sum evangelistur í 1865. 

Hóast lítið sást til úrslit av evangeliska arbeiði Sloans tey nógvu fyrstu árini, so "gav Gud vøkst" í ríkt mát við tíðini, og Brøðrasamkomurnar vuksu. Nú hoyra uml. 12% av øllum føroyingum til hesar samkomur. 4. september 1914 andaðist William Sloan á sínum 76 ára føðingardegi í heimi sínum í Tórshavn.

Familja 

11. oktober 1881 giftist William Sloan í Glasgow Elsebeth Isaksen (Elspa) í Geil, sum tá var 24 ára gomul. William og Elspa Sloan fingu seks børn: Poul (f. 1882), Elisabeth (Betty) (f. 1887), Archibald (f. 1890), Cathrine (f. 1892), Anna Elisabeth (f. 1895) og Andrew (f. 1896). Elspa sat einkja til hon doyði 4. juni 1939.

Bókmentir 

 Sigurd Berghamar: -men Gud gav vøkst – um William Sloan og fyrstu samkomurnar, Forlagið Afturljóð, Tórshavn 1992
 Fred Kelling: Fisherman of Faroe – William Gibson Sloan, Leirkerið Publications, Gøta Faroe Islands 1993
 Tórður Jóansson, PhD: Brethren in the Faroes - An Evangelical movement, its remarkable growth and lasting impact in a remote island community, Tórshavn 2012, ISBN 978-99918-65-46-1

Útvortis ávísing 

www.ebenezer.fo
 GOD'S INDESCRIBABLE GIFT - úr dagbók Sloans
 New Testament Assemblies in Shetland, a History - Sloan í Lerwick

Bretar
Sloan, William Gibson
Sloan, William Gibson
Sloan, William Gibson
Andlát í 1914
Dalry

Dalry (skotskt gæliskt: Dail Ruighe), er býur í North Ayrshire í Skotlandi við 5 398 íbúgvar (2001). Statiónsbýur á jarnbreytini millum Glasgow og Prestwick.

Dalry er føðibýur William Sloans, ið stovnaði Brøðrasamkomuni í Føroyum.

Býir í Skotlandi
Glasgow

Glasgow (Glaschu á Gæliskum; ella Glesca/Glesga á Skotskum (Scots)) er størsti býur í Skotlandi, 1,2 mió. íbúgvar (við forstøðum).
Liggur við ánna Clyde.

Keldur 

Býir í Skotlandi
Prestwick

Prestwick er býur í South Ayrshire, Skotlandi. Fólkatalið í býnum er umleið 14.934 og liggur við útsynningsstrond Skotlands umleið 50 km í ein útsynning av   Glasgow. Býurin er eitt nú kendur fyri flogvøllin, Prestwick Airport. Prestwick var tann fyrsti heimstaðurin fyri golfkappingina Open Golf Championship, ið varð hildin á Prestwick Old Course frá 1860 til 1872.

Býir í Skotlandi
Dublin

Dublin (írskt Baile Átha Cliath, "bygdin við forðandi vaðið") er høvuðsstaður og størsti býur í Írsku republikkini. Býurin liggur miðskeiðis á eysturstrond Írlands, við munnan á ánni Liffey. Hann er grundlagdur av víkingum og hevur verið høvuðsstaður Írlands síðan miðøldina. 

Fólkatalið er 505 739 (2006), við forstøðum 1 186 159 (2006).

Myndir

Hygg eisini at 
 Cork
 Limerick
 Galway

Slóðir úteftir 

 Official Dublin Tourist Board website
 Dublin City Council
 Dublin.ie — community portal for Dublin
 Irish Architecture — Dublin
 Map of Dublin City / Public Transport Network

Írland
Stórbýir í Írlandi
Høvuðsstaðir í Evropa
Írskt mál

Írskt (Gaeilge ella An Ghaeilge, Enskt: Irish) er eitt Goideliskt (Gæliskt) mál nærskyldt við Skotskt gæliskt og Manskt, sum tosað er í Írlandi. Írskt verður framvegis tosað í smáum enklavum, serliga í Connacht, har vesturi í Írlandi. Økini har írskt framvegis verður tosað verða nevnd Gaeltachtaí (eint. Gaeltacht), og fólkini verða nevnd Gaeilgeoirí (orðarætt "eldhugað írskmælt fólk").

Írskt mál er, saman við eingilskum, alment mál í Írlandi, og tvungin lærugrein í øllum almennum fólkaskúlum í Írsku Republikkini.

Søga 
Írskt mál er fyrst skjalaprógvað við Ogham áskriftum frá fjóðru øld e.Kr., og verður hetta málið kallað frumírskt. Hesar áskriftir eru funnar kring alt Írland og á vesturstrondini av Stórabretlandi. Frumírskt broytist til fornírskt gjøgnum 5. øld. Fornírskt nýtti frá 6. øld latínska stavraðið, og upptók eisini nógv latínsk orð, serliga orð ið høvdu við kirkjumálið at gera. Í 10. øld hevði fornírskt útviklað seg til miðírskt, ið varð tosað í Írlandi, Skotlandi og á oynni Mann. Frá 12. øld fór miðírskt í teimum trimum londunum at broytast til tey lokalu málini, írskt, skotskt gæliskt og manskt.

Írskt Skriftmál 
Høvuðsgrein: Írskt skriftmál

Tað írska skriftmálið gongur aftur til klassikst írskt, frá tíðarskeiðnum 1100-1600. Hóast ein skriftmálsbroyting (reformur) kom í seinna helmingi av 1940'unum, sum viðførdi eina nútímansgerðing av skriftmálinum, so byggir tað framvegis (eins og føroyskt) á upprunafrøði, tvs. tað er framvegis stórur munur á talumáli og skriftmáli, eins og í føroyskum.

Málføri 
Írskt hevur í dag tríggjar høvuðsdialektir (málføri) hvørs geografiska útbreiðsla stórt sæð fylgir teim trimum landslutunum; Munster, Connacht og Ulster. Dialektin í tí fjórða landslutinum, Leinster, doyði út í 20. Øld, men bandupptøkur vórðu gjørdar av henni í árunum 1928 og 1931.  Seinasti persónur ið tosaði Leinsterdialekt doyði í 1960.

Gaeltacht 
Írsktmæltu økini Gaeltacht (An Ghaeltacht) í dag finnast í:
 Galway (Contae na Gaillimhe), harímillum Connemara (Conamara), Aran oyggjarnar (Oileáin Árann), Carraroe (An Cheathrú Rua) og Spiddal (An Spidéal); 
á vesturstrondini av Donegal (Contae Dhún na nGall); í økinum sum verður rópt Tyrconnell (Tír Chonaill); 
á Dingle hálvoynni (Corca Dhuibhne) og Iveragh hálvoynni (Uibh Rathach) í Kerry (Contae Chiarraí).

Smærri øki finnast eisini í Mayo (Contae Mhaigh Eo), Meath (Contae na Mí), Waterford (Contae Phort Láirge), og Cork (Contae Chorcaí).
Gweedore (Gaoth Dobhair) í County Donegal er størsta Gaeltacht sóknin í Írlandi.

Írland
Mál í Írlandi
Keltisk mál
Goidelisk mál

Goidelisku málini (oftast kallað Gælisku málini, ella við felagsheitinum Gæliskt), er felagsheiti fyri upprunamálini í Írlandi, á Isle of Man og stórum pørtum av Skotlandi. Hetta eru tey sokallaðu Q-keltisku málini.

Hoyra saman við Brythonisku málunum, tey sokallaðu P-keltisku málunum, til Keltisku málættina. 

 

Grein um Goideliskt, (Gæliskt) finst á enskum; vel English vinstrumegin

Sí eisini Írskt, Skotskt gæliskt og Manskt.

Keltisk mál
Skotskt mál

Skotskt mál, (Scots) Angelsaxiskt (Germanskt) tungumál, sum verður tosað í pørtum av Skotlandi og av protestantum í Norðurírlandi (Ulster Scots). Nær skylt við enskt og verður ofta roknað sum ein dialekt av enskum.

Ikki at blanda við skotskt gæliskt.

  

Málføri (dialektir):
Central
Southern
Ulster (í Norðurírlandi)
Northern
Insular (í Hetlandi og Orknoyggjum)
Urban (býarskotskt)

Dømi um setning á Scots: Aboot twa thirds o the words in a guid Scots text is Scots words that the English language skares. Baith thae languages got thae words maistly aboot the same time an baith languages haes an equal richt tae yaise them an tae cry them thair ain.

Mál í Evropa
Skotland
Germansk mál
Norðurírland
Connacht

Connacht (Írskt; Connachta / Cúige Chonnacht ['konnåht']), ), er ein landslutur í Vesturírlandi. Connacht hevur 542.039 íbúgvar (2011).

Connachta betýðir "landið hjá Conn´sa eftirkomarum".

Írland
Gaeltacht

Gaeltacht (ft. Gaeltachtai) eru øki í Írlandi har írskt gæliskt framvegis verður tosað. Tey hava eina serskipan, t.d. viðv. partafelagsskatti, fyri at varðveita arbeiðspláss í økjunum og harvið steðga fráflyting, so at málið kann varðveitast.
Hetta hevur í summun førum havt øvugta ávirkan, tí at írar ið bara duga enskt, hava stundum flutt til Gaeltacht fyri at fáa arbeiði, og harvið hevur talið av teim ið ikki duga írskt í økinum, vaksið í mun til tey ið tosa írska málið dagligt.

Írland