alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Claudio Monteverdi

Claudio Giovanni Antonio Monteverdi (doyptur 15. mai 1567 í Cremona, deyður 29. november 1643 í Venesia) 
var italskur tónasmiður, strúkari, sangari og prestur. Hann var tann fyrsti, sum av álvara byrjaði at skriva operur.

Operur hjá Monteverdi (úrval) 
 L'Orfeo (1607)
 L'Arianna (1608)
 Il ritorno d'Ulisse in patria (1640)
 L'incoronazione di Poppea (1642)

Ávísingar úteftir 
Ævisøga: 
Claudio Monteverdi, britannica.com (enskt)
Monteverdi.mp3, sybervision.com (enskt)

Keldur 

Italsk tónaskøld
Føðingar í 1560-árunum
Andlát í 1640-árunum
Edward Jenner

Edward Jenner (føddur 17. mai 1749, deyður 26. januar 1823) 
var ein enskur lækni, sum livdi í Berkeley, Gloucestershire. Hann gjørdist víðagitin fyri uppdagingina av koppsetingini seint í 18. øld.

Ávísingar úteftir 
Dr Jenner’s House, jennermuseum.com (enskt)
 Ævisøga:  Jenner, Edward (1749 – 1823), rcpe.ac.uk (enskt)

Keldur 

Onglendingar
Føðingar í 1749
Andlát í 1823
Maria Stuart

Maria Stuart (á enskum Mary, Queen of Scots; fødd sum Mary Stewart tann 8. desember 1542 í Linlithgow Palace, deyð 8. februar 1587 í Fotheringhay Castle, Northamptonshire) var drotning í Skotlandi frá 14. desember 1542 til 24. juli 1567. 

Hon var dóttir Jákup V av Skotlandi (1512-1542) og Mariu av Guise (1515-1560). Harafturat var hon langabbadóttir Henrik VII av Onglandi. 
Maria Stuart var uppald í katólskari trúgv. Tá faðirin knappliga doyði, gjørdist Maria skotadrotning bert nakrar fáar dagar eftir at hon varð fødd.

Lívsleið

Hjúnabond 
Maria var gift tríggjar ferðir. 
Fyrsti maður var franski trónarvingin sum æt Frans. Tey giftust tann 24. apríl 1558. 
Hesin trónarvingin gjørdist franskur kongur undir navninum Frans II tann 10. juli 1559; hann doyði tó árið eftir. 
Konan hevur sostatt verið drotning av Frankaríki frá 1559 til 1560.

Maria Stuart vendi aftur til Skotlands. 

Í 1565 gifti hon seg í Holyroodhouse við Henry Stuart, betur kendur sum Lord Darnley. 
Árið eftir átti hon Jákup, fyrsta barnið hjá Darnley og henni, í juni 1566. 

Í februar 1567 hendi ein ógvuslig spreinging í Kirk o’Field-kleystrinum, sum tá var fyribils bústaðurin hjá Darnley í Edinburgh. 
Darnley varð seinni funnin deyður. Hann lá í urtagarðinum, nakin og uttan nakrar sjónligar skaðar á kroppinum.
James Hepburn, 4th Earl of Bothwell var mistonkt fyri at hava dripið Darnley,
men hann varð fríkendur frá øllum ákærum tann 12. apríl. 

Nakrar vikur seinni, tann 15. mai 1567, giftust Maria og Bothwell í Edinburgh. 

Mong fólk í Skotlandi vóru tó illgrunasom og ónøgd. Umleið tveir mánaðir seinni, tann 24. juli 1567, varð Maria tvungin til at leggja frá sær sum drotning.
Tíðliga í mai 1568 valdi hon at flýggja til Onglands, 
men Elisabet drotning var eisini illgrunasom, 
tí Maria noktaði at viðurkenna Edinburgh-sáttmálan. 
Tann 19. mai gav enska drotningin boð um at handtaka hana.

Húsavarðhald og deyði 
Í næstan 20 ár, frá 1568 til 1587, varð Maria Stuart sett í húsavarðhald í ymiskum støðum í Onglandi. 
Umsíðir varð hon dømd sek í svikagerð í sambandi við Babington-samansvørjingini.
Hon varð tikin av døgum við hálshøgging tann 8. februar 1587.

Ættin 
Jákup Stuart, barnið hjá Darnley og henni, gjørdist tó seinni 
kongur í Skotlandi sum Jákup VI (1567-1625) 
og kongur í Onglandi og Írlandi sum Jákup I (1603-1625).

Slóðir úteftir 
Ævisøga:  History of the Monarchy - The Stewarts, royal.gov.uk (enskt)
Mary, Queen of Scots (1542-1587), Reigned 1542-67, npg.org.uk (enskt)
Mary 1. af Skotland, gravsted.dk (danskt)

Keldur 

Skotar
16. øld
Bretland
Regentar
Statsleiðarar
Føðingar í 1540-árunum
Andlát í 1580-árunum
Cincinnati

Cincinnati er amerikanskur stórbýur í stakríkinum Ohio. Býurin varð stovnaður í 1788. 
Í 2017 hevði Cincinnati næstan 300.000 íbúgvar og harvið er hann triðstørsti býur í Ohio, 
næst eftir Columbus og Cleveland.

Cincinnati liggur í útsynningshorninum av stakríkinum, framvið norðara áarbakka av Ohioánni. 
Hinumegin  rennur Lickingá út í Ohioánna. Markið millum stakríkini Ohio í norðri og Kentucky í suðri gongur her eftir Ohioánni.

Myndir

Slóðir úteftir 
Heimasíða: cincinnati-oh.gov
 Cincinnati, Ohio, wikivoyage (á enskum)

Keldur 

Ohio
Býir í Ohio
Donna Summer

LaDonna Adrian Gaines, betur kend sum Donna Summer 
(fødd 31. desember 1948 í Boston, Massachusetts, deyð 17. mai 2012 í Naples, Florida) 
var ein amerikonsk songkvinna, sangskrivari og sjónleikari.

Donna Summer byrjaði sína lívsleið sum sangarinna í 1967, 
men serliga virkin og kend í tónleikaheiminum var hon frá miðskeiðis í 1970-árunum fram til miðskeiðis í 1980-árunum. Millum kendastu sangirnar hjá Donnu Summer eru "Love to Love You Baby" frá 1975 og "I Feel Love" frá 1977. Hon hevur vunnið m.a. 5 Grammy-virðislønir.

Donna Summer hevur verið gift tvær ferðir, fyrst við eysturríkska sjónleikaranum Helmuth Sommer frá 1973 til 1976 
og síðan við amerikanska sangaranum Bruce Sudano frá 1980 til hon doyði í 2012.

Slóðir úteftir 
 Donna Summer (enskt)
 Donna Tribute (enskt)
 Donna Summer (Ævisøga, enskt)

Keldur 

Amerikanskir sangarar
Føðingar í 1948
Andlát í 2012
Birgit Nilsson

Martha Birgit Nilsson, betur kend sum Birgit Nilsson (fødd 17. mai 1918 í Västra Karup, Båstads k., deyð 25. desember 2005 á sama staði) 
var svensk sopransangarinna. 

Yrkisleið hjá henni sum sangarinna byrjaði í 1946 og vardi til 1982.
Hon var ein av hinum týdningarmestu Wagner-sangarinnum og sang í teimum stóru operuhúsunum kring heimin.

Slóðir úteftir 
birgitnilsson.com (svenskt)
Birgit Nilsson, imdb.com (Ævisøga, enskt)
Birgit Nilsson, Soprano Legend Who Tamed Wagner, Dies at 87, nytimes.com, 12. januar 2006 (enskt)

Keldur 

Svenskir sangarar
Føðingar í 1918
Andlát í 2005
Gunnar Gunnarsson

Gunnar Gunnarsson (føddur 18. mai 1889 á Valþjófsstað í Fljótsdali, 
deyður 21. november 1975 í Reykjavík) var islendskur rithøvundur, sum skrivaði í høvuðsheitum á donskum.

Hann flutti til Danmarkar í 1907, men vendi aftur til Íslands í 1939. har hann búsettist á Skriðuklaustri og bygdi hús. 
Í 1948 flutti hann til Reykjavík og byrjaði við at umseta ein stóran part av sínum bókum úr donskum til íslendskt. 

Gunnar Gunnarsson verður mettur at vera ein av teimum týdningarmiklu rithøvundunum í Íslandi í 20. øld.

Slóðir úteftir 
Gunnar Gunnarsson, snl.no (stutt ævisøga, norskt)
Gunnar Gunnarsson, skriduklaustur.is (stutt ævisøga, enskt)
skriduklaustur.is, Skriðuklaustur (íslendskt)

Keldur 

Íslendskir rithøvundar
Føðingar í 1889
Andlát í 1975
Bertrand Russell

Bertrand Arthur William Russell (føddur 18. mai 1872 í Ravenscroft, Trelleck, Monmouthshire, deyður 2. februar 1970 í Penrhyndeudraeth, Gwynedd), 
var walisiskur støddfrøðingur, heimspekingur og logikari.

Hann fekk Nobelvirðislønina í bókmentum í 1950.

Slóðir úteftir 
Bertrand Russell, nobelprize.org (stutt ævisøga, enskt)
 (stutt ævisøga, enskt)

Keldur 

Bretskir heimspekingar
Støddfrøðingar
Walisar
Føðingar í 1872
Andlát í 1970
20. øld
Gwynedd

Gwynedd (walisiskt: Gwynedd) er ein landslutur (county) í útnyrðingshorninum av Wales. 
Fyrisitingarliga økið varð stovnað í 1974. Navnið av økinum kemur frá tí søguliga landslutinum við sama navni. 
Høvuðssætið við skrivstovunum hjá Gwynedd Council er í Caernarfon.

Meginparturin av fólkinum í Gwynedd er av keltiskum uppruna, 
og tí tosa tey walisiskt, eitt keltiskt mál, ið er nær skylt við bretonskt.
Í 2011 dugdu tveir triðingar av fólkinum í Gwynedd at tosa walisiskt.

Størstu býir í Gwynedd eru Bangor, Caernarfon, Llanddeiniolen, 
Ffestiniog, Bethesda, Porthmadog og Llanllyfni. 

Hægsta fjallið í Wales liggur í Gwynedd. Tað eitur Snowdon (walisiskt: Yr Wyddfa) og er 1.085 metrar høgt.
Fjallið liggur í tjóðargarðinum Snowdonia National Park (walisiskt: Parc Cenedlaethol Eryri).

Myndir

Hygg eisini at 
Ynys Môn

Slóðir úteftir
Gwynedd Council, gwynedd.llyw.cymru

Keldur 

Wales
Mount St. Helens

Mount St. Helens er eitt serstakliga virkið gosfjall á útnyrðingsstrondini í Norðuramerika. 
Gosfjallið, ið er 2.549 metrar høgt, liggur í amerikanska lutstatinum Washington, miðskeiðis millum býirnar Seattle og Portland. 

Tann 18. mai 1980 hendi eina ógvusliga spreinging og toppurin av fjallinum sprongdist í luftina.
Spreingingin var serstakliga hørð og elvdi til nógvan skaða. 57 fólk lótu lív.

Slóðir úteftir 
Mount St. Helens area, fs.usda.gov
Geology and History Summary for Mount St. Helens, volcanoes.usgs.gov
Gosfjallið á kortinum: osm

Keldur 

Gosfjøll
Fjøll
Norðuramerika
Clara Schumann

Clara Schumann (fødd sum Clara Josephine Wieck 13. september 1819 í Leipzig, 
deyð 20. mai 1896 í Frankfurt a.M.) 
var týsk tónleikakvinna, ið gjørdist víðagitin klaverleikari og tónaskald í romantiska tíðarskeiðnum.

Hon fekk klaverundirvísing frá faðir sínum, Friedrich Wieck, 
sum eisini var lærari hjá Robert Schumann.
Clara Wieck giftist við Robert Schumann í 1840, hóast faðir hennara als ikki vildi geva loyvi til teirra brúdleyp.

Slóðir úteftir 
Clara Schumann, kapralova.org (Ævisøga, á enskum)
Clara Schumann, imslp.org
Clara Schumann, chello.nl

Keldur 

Týskir tónleikarar
Týsk tónaskøld
Føðingar í 1819
Andlát í 1896
Juvénal Habyarimana

Juvénal Habyarimana (føddur 8. mars 1937, deyður 6. apríl 1994) var heryvirmaður og forseti í Rwanda. 

Forsetin var upprunaliga generalmajorur í herinum, men hann hevði gjørt kvett í 1973 og síðan stýrdi hann landinum sum einaræðisharri.

Habyarimana varð myrður tann 6. apríl í 1994. Flogfarið við táverandi forsetanum varð skotið niður av tveimum rakettum, júst sum tað skuldi lenda í Kigali. Deyði forsetans var startskotið til fólkadrápið í Rwanda, ið byrjaði dagin eftir. Í umleið 100 dagar vórðu meira enn 800.000 fólk dripin.

Slóðir úteftir 
Aircraft accident Dassault Falcon 50 9XR-NN Kigali, aviation-safety.net (enskt)
French probe exonerates Rwanda leader in genocide, reuters.com, 10. januar 2012 (enskt)
Rwanda Opposition Furious Over Habyarimana Plane report, rwandarwiza.unblog.fr, 11. januar 2012 (enskt)

Keldur 

Fólk úr Rwanda
Statsleiðarar
Einræðisharrar
Hermenn
Politikarar
Føðingar í 1937
Andlát í 1994
Niki Lauda

Andreas Nikolaus Lauda, betur kendur sum Niki Lauda (føddur 22. februar 1949 í Wien, deyður 20. mai 2019 í Zürich) 
var eysturríkskur rasarakoyrari. 

Lauda gjørdist heimsmeistari í F1 tríggjar ferðir, í 1975, 1977 og 1984.

Hann varð illa løstaður í einari vanlukku á Nürburgringinum í Týsklandi tann 1. august 1976, har hann fekk álvarslig brunasár yvir kropp og andlit.

Slóðir úteftir 
Niki Lauda deyður, 70 ár, roysni.fo, 21. mai 2019
Emotionaler Abschied von Lauda, orf.at, 29. mai 2019

Keldur 

Ítróttafólk úr Eysturríki
Føðingar í 1949
Andlát í 2019
Zürich

Zürich (enskt: Zurich) er størsti býur í Sveis. 

Býurin liggur í norðara parti av landinum, fram við ánni Limmat, á norðara enda av vatninum Zürichsee.
Fólkatalið var umleið 415.000 í 2018.
Zürich hoyrir til týskttalandi landslutin í Sveis og er universitetsbýur við tveimum universitetum, ETH Zürich og Universität Zürich.

Slóðir úteftir 
 Almenn heimasíða: stadt-zuerich.ch

Keldur 

Býir í Sveis
Bonn

Bonn er stórbýur í vestara parti av Týsklandi. 

Býurin, sum liggur við Rínánna, hevur yvir 325.000 íbúgvar.
Bonn er tann 9. størsti býur í stakríkinum Nordrhein-Westfalen og tann 19. størsti býur í Týsklandi.

Søga

Býurin varð stovnaður undir navninum Bonna fyri 2000 árum síðan. Castra Bonnensis var latínska heitið á býnum við Rínánna í Rómverska rikinum.

Víkingar vitjaðu Bonn tvær ferðir. Býurin varð oyðilagdur í 882 og 883.

Í miðøldini gjørdist Bonn høvuðssætið hjá Kurfúrstadøminum Köln í tí Týsk-rómverska ríkinum.
Hetta tíðarskeið endaði tó, tá ið fraklendingar hersettu býin í 1794. Eftir at franski keisarin, Napoleon, hevði lagt vápnini í 1815, gjørdist Bonn partur av Prusslandi. Stjórnin setti á stovn lærda háskúlan Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität í 1818, sum er uppkallaður eftir táverandi proysiska konginum. 

Eftir Seinna heimsbardaga varð Samveldislýðveldið Týskland stovnað í mai 1949 og Bonn gjørdist fyribils høvuðsstaður í Vesturtýsklandi tann 29. november 1949.

Tá Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind tann 3. oktober 1990, gjørdist tó Berlin uppaftur týski høvuðsstaðurin.
Í juni 1991 atkvøddi tingið, at sæti hjá týsku stjórnini eisini skuldi flytast til Berlin, og so fekk Bonn heitið "Bundesstadt".

Myndir

Kend fólk 
 Ludwig van Beethoven

Sí eisini 
 Listi yvir størstu býir í Týsklandi
 Vesturtýskland

Ávísingar úteftir  
bonn.de, Heimasíðan hjá býnum

Keldur 

Nordrhein-Westfalen
Týskland
Býir í Týsklandi
Anneliese Rothenberger

Anneliese Rothenberger (fødd 19. juni 1924 í Mannheim, deyð 24. mai 2010 í Münsterlingen, Thurgau, Sveis) var týsk operasangarinna, ið var væl kend í altjóða operaheiminum fyri at syngja lýriskan sopran.

Ávísingar úteftir 
Anneliese Rothenberger, imdb.com (enskt)
Anneliese Rothenberger, German Opera Singer, Dies, nytimes.com, 27. mai 2010 (enskt)
Soprano Anneliese Rothenberger dies at eighty-five, operanews.com, august 2010

Keldur 

Týskar songkvinnur
Føðingar í 1924
Andlát í 2010
Duke Ellington

Edward Kennedy Ellington, betur kendur sum Duke Ellington 
(føddur 29. apríl 1899 í Washington, D.C., deyður 24. mai 1974 í New York City) 
var amerikanskur klaverleikari og tónasmiður, serliga kendur sum jazz- og swing-tónleikari.

Slóðir úteftir 
 Duke Ellington, dukeellington.com
 Ævisøga: Duke Ellington, imdb (enskt)

Keldur 

Amerikanskir tónleikarar
Føðingar í 1899
Andlát í 1974
Roger Moore

Sir Roger George Moore, betur kendur sum Roger Moore 
(føddur 14. oktober 1927 í London, deyður 23. mai 2017 í Crans-Montana, Sveis) 
var enskur sjónleikari. 

Hann hevur havt ymiskar leiklutir í nógvum filmum, men serliga kendur er hann fyri at spæla leiklutin sum James Bond frá 1973 til 1985.

Hygg eisini at 
 Sean Connery
 Pierce Brosnan

Slóðir úteftir 
roger-moore.com
Ævisøga: Roger Moore, imdb.com (enskt)

Keldur 

Enskir sjónleikarar
Føðingar í 1927
Andlát í 2017
Lena Meyer-Landrut

Lena Meyer-Landrut (fødd 23. mai 1991 í Hannover) er týsk songkvinna. 

Hon umboðaði Týskland við sanginum "Satellite" á Eurovision Song Contest 2010, har hon vann finaluna í Oslo og har við alla kappingina.

Slóðir úteftir 
lena-meyer-landrut.com
Lena Meyer-Landrut, imdb.com (enskt)

Keldur 

Týskar songkvinnur
Føðingar í 1991
Vinnarar av Eurovision Song Contest
Clint Eastwood

Clinton Eastwood Jr. (føddur 31. mai 1930 í San Francisco í Kalifornia) er amerikanskur sjónleikari, leikstjóri og framleiðari av tónleiki. 

Eastwood byrjaði sína yrkisleið sum sjónleikari í 1955 og síðan hevur hann spælt við í tilsamans 91 filmum. 
Harafturat hevur hann verið filmsleikstjóri í 40 filmum, síðan hann leikstjórnaði fyrsta film sín í 1971. 

Hann hevur vunnið eina ørgrynni av virðislønum, m.a. 5 Oscar.

Slóðir úteftir 
 Clint Eastwood , imdb.com (enskt)
 Ummæli: Hóast 88 ár hevur Clint Eastwood enn tað sum skal til, portal.fo, 17. jan. 2019

Keldur 

Amerikanskir sjónleikarar
Filmsleikstjórar úr USA
Føðingar í 1930
Carl von Linné

Carl Linnæus (latínskt: Carolus Linnæus), síðan 1762 Carl von Linné 
(føddur 23. mai 1707 í Råshult, Småland, deyður 10. januar 1778 í Uppsala) 
var svenskur plantufrøðingur, lækni og djórafrøðingur.

Navnið
Carl Nilsson Linnæus var sonur sóknarprestin Nils Ingemarsson Linnæus (1674-1748) og Christinu Brodersonia (1688-1733).
Eftir at Carl Linnæus varð gjørdur aðalsmaður í 1761 og svenski ríkisdagurin hevði samtykt árið eftir, fekk hann tað nýggja navnið Carl von Linné.

Slóðir úteftir 
Svenska Linnésällskapet, linnaeus.se (svenskt)
Linné, linnaeus.uu.se (svenskt)
The Linnean Society, linnean.org (enskt)
Carl von Linné, nrm.se (ævisøga, svenskt)
Carl Linnaeus, nrm.se (ævisøga, enskt)

Keldur 

Lívfrøðingar
Sviar
Føðingar í 1707
Andlát í 1770-árunum
Omaha

Omaha er ein amerikanskur býur, ið liggur í eystara parti av stakríkinum Nebraska, tætt við markið til Iowa.
Omaha er størsti býur í Nebraska og býurin hevði í 2018 meiri enn 468.000 íbúgvar. Áin Missouri rennur tætt framvið býinum.

Kend fólk 
Fred Astaire (1899-1987), amerikanskur dansari, sangari og sjónleikari
Gerald Ford (1913-2006), amerikanskur forseti
Marlon Brando (1924-2004), amerikanskur sjónleikari
Warren Buffet (1930), amerikanskur ríkmaður  
Nick Nolte (1941), amerikanskur sjónleikari

Ávísingar úteftir 
Heimasíða: cityofomaha.org

Keldur 

Nebraska
Býir í Nebraska
Pittsburgh

Pittsburgh er ein amerikanskur býur, ið liggur í útsynningshorni av stakríkinum Pennsylvania, nærhendis markinum við Ohio.
Pittsburgh er næststørsti býur í Pennsylvania, og hevði í 2018 umleið 301.000 íbúgvar.

Býurin varð í 1758 uppkallaður eftir William Pitt, ið var bretskur forsætisráðharri.

Pittsburgh liggur við staðið har tvær stórar áir møtast, áin Allegheny og áin Monongahela. 
Hetta er byrjanin til Ohioánna.

Myndir

Ávísingar úteftir 
Heimasíða, pittsburghpa.gov
Pittsburgh, wikivoyage.org

Keldur 

Pennsylvania
Býir í Pennsylvania
Anatoliy Solovianenko

Anatoliy Solovianenko (25. september 1932 - 29. juli 1999) var tenorsangari.

Ukrainar
Ukrainskir sangarar
Føðingar í 1932
Andlát í 1999
Jefferson City

Jefferson City (upprunaliga City of Jefferson, stytt: Jeff) er høvuðsstaður í amerikanska stakríkinum Missouri. 

Býurin, sum liggur mitt í Missouri, var 15. størsti býur í stakríkinum í 2010 og hevði umleið 42.800  íbugvar í 2018. Áin Missouri rennur tætt framvið býinum.

Jefferson City er uppkallaður eftir Thomas Jefferson, sum var triði forsetin í USA.

Myndir

Ávísingar úteftir
 Heimasíða: jeffersoncitymo.gov

Keldur 

Missouri
Býir í Missouri
Erievatn

Erievatn (enskt: Lake Erie) er eitt stórt vatn í eystara parti av Norðuramerika. Vatnið er fjórðstørsta av Stóruvøtnum (Great Lakes). Erievatn er uppkallað eftir upprunafólkinum erie, sum búði í 17. øld á sunnaru síðu av vatni.

Landafrøði 
Vatnið liggur á markinum ímillum Kanada (Ontario) og USA (Michigan, Ohio, Pennsylvania, New York).
Vatnið er 25.667 ferkilometrar til víddar (388 km til longdar og 92 km til breiddar). 
Dýpið av vatninum er í miðal um 19 metrar, og har tað er djúpast, 64 metrar. Vestanfyri rennur Detroitá út í Erievatnið. Frárenslið er Niagaraá í landnyrðingsendanum á vatni, beint á markinum millum USA og Kanada. Niagaraá rennur út í Ontariovatnið. Í ánni, sum er bert 56 km til longdar, eru hinir viðgitnu Niagarafossar (Niagara Falls á enskum) .

Størstu býir framvið vatni 
Port Colborne, Ontario 
Buffalo, New York
Erie, Pennsylvania
Cleveland, Ohio
Toledo, Ohio

Myndir

Hygg eisini at 
Stóruvøtn

Ávísingar úteftir 
Oyggjarnar í Erievatni: 
Lake Erie Islands, wikivoyage.org
Explore the Lake Erie Islands, ohioseagrant.osu.edu (á enskum)

Keldur 

Vøtn í USA
Kanada
New York
Pennsylvania
Ohio
Michigan
Grav

Tá fransmenn arbeiddu við at gera metrisku eindarskipanina umleið 1790, arbeiddu teir við ein vekteind, nevnd grav (grave), symbolið er gv, sum varð definerað sum massin (ella vektin, sum teir brúktu tá) av einum litri av reinum vatni. (Søguligu keldurnar á ensku og fronsku wikipedia eru ikki samdar um, hvønn temperatur vatnið skuldi hava). 

Eindin grav varð definerað í 1793, men longu í 1795 varð nýggj eind definerað, nevniliga 1 g =  gv.
Og í 1799 varð 1 g umdefinerað sum massin av 1 ml av reinum vatni við 4 °C (tá vatnið hevur størstan densitet).

1 gv er altso tað sama sum 1 kg.

Ávísingar úteftir 
The name "kilogram": a historical quirk, bipm.org

Keldur 

Mátieindir
Boulder

Boulder er ein býur í amerikanska stakríkinum Colorado. Hann hevði meiri enn 107.000 íbúgvar í 2018. 

Býurin liggur við fótin av Klettafjøllum, umleið 40 kilometrar í ein útnyrðing av Denver, ið er høvuðsstaðurin í Colorado. 

Boulder er universitetsbýur. Lærdi háskúlin University of Colorado Boulder varð stovnaður í 1876 og er í dag tað størsta universitetið í Colorado. Her eru umleið 17.000 lesandi.

Ávísingar úteftir 
 Heimasíða: bouldercolorado.gov
 Boulder,Colorado, wikivoyage (á enskum)

Keldur 

Colorado
Býir í Colorado
Colorado Springs

Colorado Springs er ein stórbýur í amerikanska stakríkinum Colorado. 

Býurin varð settur á stovn í 1871 og hevði í 2018 meiri enn 472.000 íbúgvar. Harvið er hann næststørsti býur í stakríkinum, næst eftir Denver, ið er høvuðsstaðurin í Colorado.  

Colorado Springs liggur næstan 100 kilometrar sunnanfyri Denver, millum Suðurklettafjøll í vestri og Stóru Grasfløturnar í eystri.  
Áin Fountain Creek rennur ígjøgnum býin. Væl kendi fjallatindur Pikes Peak, ið er 4.302 metrar høgur,  tekur seg upp tætt við býin.

Myndir

Ávísingar úteftir 
 Heimasíða: coloradosprings.gov
 Colorado Springs, wikivoyage (á enskum)

Keldur 

Colorado
Býir í Colorado
Bisjkek

Bisjkek (kirgisiskt: Бишкек; frá 1925 til 1991 Frunze) er høvuðsstaður í miðásiatiska landinum Kirgisia. 

Býurin varð stovnaður í 19. øld og hevði umleið 1.012.500 íbúgvar í 2019.

Sí eisini 
 Ásia

Ávísingar úteftir 
Heimasíða hjá býnum: meria.kg/ky
 Býurin á kortinum: osm

Keldur 

Høvuðsstaðir í Asia
Kirgisia
Birmingham (Alabama)

Birmingham er stórbýur í amerikanska stakríkinum Alabama.

Birmingham liggur mitt í norðara parti av Alabama, um leið 150 kilometrar norðan fyri Montgomery, ið er høvuðsstaður í stakríkinum. 

Býurin hevði í 2018 næstan 210.000 íbúgvar. Við forstøðum telur Birmingham tó meiri enn 1.150.000 íbúgvar og er hann í dag størsti býur í Alabama.

Søga 
Birmingham varð grundlagdur í 1871.

Meðan Martin Luther King sat í fongsli í Birmingham í apríl 1963, skrivaði hann tað kenda opna brævið úr fongslinum (Letter from Birmingham Jail).

Kend fólk 
Angela Davis (f. 1944), amerikonsk stríðskvinna fyri borgararættindum og rithøvundur 
Emmylou Harris (f. 1947), amerikonsk sangarinna 
Condoleezza Rice (f. 1954), fyrrverandi amerikanskur uttanríkisráðharri  
Carl Lewis (f. 1961), amerikanskur ítróttamaður

Myndir

Ávísingar úteftir 
Heimasíða: birminghamal.gov 
 Birmingham, Alabama, wikivoyage (á enskum)

Keldur 

Alabama
Býir í Alabama
Montgomery

Montgomery er høvuðsstaður í amerikanska stakríkinum Alabama. Býurin liggur umleið 235 kilometrar í ein útsynning av Atlanta.

Montgomery varð grundlagdur í 1819. Í dag er býurin næststørsti býur í Alabama, næst eftir Birmingham. 
Montgomery hevði í 2018 meiri enn 198.000 íbúgvar og við forstøðum telur hann enntá umleið 374.000 fólk.

Alabama-áin rennur tætt framvið býnum.

Søga 
Tann 1. desember 1955 varð Rosa Parks handtikin í Montgomery, 
tí hon hevði noktað at geva sítt sitipláss í bussinum til hvít ferðafólk.
Hendingin førdi til boykott hjá afroamerikanarum móti bussunum í býnum. 
Hetta er samstundis ein týðandi hending í søguni hjá borgararættindarørsluni í USA.

Kend fólk 
Rosa Parks, amerikonsk stríðskvinna fyri borgararættindum (1913-2005)
Nat King Cole, amerikanskur jazzsangari og klaverleikari  (1919-1965)
Hank Williams, amerikanskur countrysangari (1923-1953)
Martin Luther King, amerikanskur stríðsmaður fyri borgararættindum (1929-1968)

Ávísingar úteftir 
Heimasíða: montgomeryal.gov 
 Montgomery, Alabama, wikivoyage (á enskum)

Keldur 

Alabama
Býir í Alabama
Tenzing Norgay

Tenzing Norgay (føddur 29. mai 1914 í Kharta-Dalen, Nepal, deyður 9. mai 1986 í Darjeeling, India) 
var ein fjallaklintrari av sjerpa-fólkinum í Nepal. 

Tann 29. mai 1953 gjørdist Tenzing Norgay saman við Edmund Hillary fyrstu fjallamenn at røkka toppin av Mount Everest. 

Nepal
Føðingar í 1914
Andlát í 1986
Fólk úr Nepal
Casper

Casper er ein býur í amerikanska stakríkinum Wyoming. 

Býurin, ið varð stovnaður í 19. øld, hevði meiri enn 57.400 íbúgvar í 2018.   
Harvið er hann næststørsti býur í stakríkinum, næst eftir Cheyenne, ið er høvuðsstaðurin í Wyoming.

Casper liggur nærhendis fjallinum Casper Mountain, ið er 2.478 m høgt.
Áin North Platte River rennur ígjøgnum býin.

Ávísing úteftir 
 Heimasíða: casperwy.gov

Keldur 

Býir í Wyoming
Bill de Blasio

Bill de Blasio (føddur sum Warren Wilhelm Jr. 8. mai 1961 í Manhattan)
er amerikanskur politikari og fyrrverandi borgarstjóri í New York. 

Bill de Blasio er limur í Demokratiska flokkinum.
Tann 1. januar 2014 tók hann við sum 109. borgarstjóri í New York. 
Undanmaður var Michael Bloomberg.

Embætistíðin sum borgarstjóri endaði tann 31. desember 2021.
Avloysarin er Eric Adams (D).

Ávísingar úteftir 
Heimasíða: billdeblasio.com

Keldur 

New York
Amerikanskir politikarar
Føðingar í 1961