alexandrainst/scandi-wiki huggingface dataset:
Elektron

Elektron er partafelag, ið veitur KT-tænastur til fíggjarfyritøkur, almennar stovnar og vinnuvirkir - bæði í Føroyum og uttanlands. Á Elektron starvast umleið 70 fólk. .

Søga 

Elektron varð stovnað í 1965 av Føroysku Peningastovnunum og Tryggingarsambandinum (núverandi Tryggingarfelagið Føroyar). Endamálið var at hjálpa stovnunum við KT-tænastum.

Í sjeytiárunum gjørdust nógvar vinnufyritøkur kundar hjá Elektron. Eitt skifti vóru tað fleiri enn 100 fyritøkur, sum fingu teirra bókhald elektroniskt viðgjørt á Elektron.
 
Í samband við at skattaskipanin í 1982 varð løgd á Elektron, gjørdist Føroya Landsstýri medánari av felagnum.
 
Gjøgnum tíðina hevur Elektron veitt KT-tænastur til tryggingar, vinnufyritøkur, almennar stovnar og kommunur, umframt peningastovnarnar.
 
Tað, sum hevur víst seg at vera kjarnuførleikin hjá Elektron, er at útvega, víðarimenna og reka skipanir fyri fyritøkur, serliga fíggjarstovnar og almennar stovnar, umframt at menna og reka undirstøðukervi.

Í 2005 var endamálsgreinin hjá Elektron broytt, soleiðis at felagið kann bjóða sínar tænastur fram til allan marknaðin, ikki bert eigararnar.

Í apríl 2006 stovnaðu Elektron og telefyritøkan Kall felag, ið skuldi bjóða føroyingum breiðband. Felagið kallaðist P/F Føroya Breiðband og fekk seinni navnið EITT. Í mars 2007 yvirtók Kall partapeningin hjá Elektron í EITT.

Í mai 2007 keypt Elektron partapeningin í KT-fyritøkuni Sam~teld. Hetta var fyri at styrkja sína støðu á føroyska marknaðinum.

Í mai 2008 fekk Elektron nýggjan samleika við nýggjum búmerki og nýggjari heimasíðu. Hetta var fyri at vísa, at Elektron er ein nútíðar virkisfúsin og seriøs KT-fyritøka - bæði í Føroyum og uttanlands.

Keldur 

 Heimasíðan hjá Elektron
 Grein á Portalinum
 Grein á Portalinum

Føroyskar fyritøkur
Flógvakríggið

Við tí í hyggju at leggja mikla oljuríkidømið í Kuveit undir seg og fáa atgongd til Persaflógva, gjørdi Irak innrás í Kuveit í august 1990. Flógvakríggið brestur á. Eitt fleiritjóðaherlið - 29 lond vóru uppií - við USA á odda rak irakar úr Kuveit í februar 1991, og eftir bardagar í 100 tímar, viðurkendi Irak eina vápnahvíld.

Miðeystur
Bardagar
Kríggið ímillum Iran og Irak

Í september í 1980 brast kríggj á ímillum Iran og Irak, tá ið Irak royndi at taka hermálsliga týdningarmiklu Shatt al Aráb-veitina í Persaflógva. Kríggið gjørdist skjótt eitt skotgravakríggj, har londini skutu við tungum vápnum og brúktu eiturgass, men hvørgin parturin tók seg inn á hin. Kríggið endaði í 1988 eftir bardagar í átta ár; meir enn ein millión fólk doyðu í krígnum.

Bardagar
Miðeystur
Søga
EITT

EITT er navnið á breiðbandsfelag, sum telefyritøkan Kall og teldufyritøkan Elektron stovnaðu saman í apríl 2006. Felagið kallaðist P/F Føroya Breiðband og fekk seinni navnið EITT. Í mars 2007 yvirtók Kall partapeningin hjá Elektron í EITT. Eitt er nú farið í søguna og Vodafone hevur yvirtikið alt virksemi.

Føroyskar fyritøkur
P/F Føroya Breiðband

P/F Føroya Breiðband er navnið á eini fyritøku, ið selur breiðbandssamband í Føroyum, betri kend undir handilsnavninum EITT.

Føroyskar fyritøkur
Dagmar Overby

Dagmar Johanne Amalie Overbye (23. apríl 1887 í Næstved - 6. mai 1929 í Keypmannahavn) er ræðuligasti danski hópmordarin nakrantíð.

Í 1921 verður hon dømd fyri at hava dripið 8 nýføðingar, men hon drap nógv fleiri, eini 25 hava tey mett. Hon kvaldi børnini, og líkini brendi hon í stovuovninum.

Danir
Hávur

Hávur (frøðiheiti - Selachimorpha) er stórt fiskaslag við ongari roðslu og hvøssum tonnum. Hávar tola nógv av, og teir hava verið til í milliónir ár. Hávurin er størstur av øllum fiskum, hann er smidligur, hoyrir væl og hevur sera gott tev at finna føði. 

Hávar verða sagdir at vera livandi steinrenningar. Teir fóru at veiða í sjónum í devontíðini. Hávarnir, sum nú eru, líkjast teimum, ið livdu í juratíðini (208-146 m.á.s.), hóast tað vóru fleiri sløg tá enn nú á døgum.

Beinagrindin í hávi er brósk, hon er bleytari enn bein og rennur tí sjáldan í stein. Tað, sum oftast hevur verið varðveitt, eru beinini í fjaðrunum og tenninar. Hávar eru ránsdýr, og hárhvøssu tenninar eru deyðiligu vápn teirra.

Í sterku kjálkabeinunum á hávi eru nógvir tanngarðar, og losna ella brotna tenn, vaksa aðrar aftur eftir heilt stuttari tíð.

Útbreiðsluøki

Bert fá hávasløg eru vanlig í Norðsjónum og á Føroyaleiðini. Hávasløg eru á víðum havi um alla jarðarklótuna og flest í tropunum. Men tey gera rend norðureftir eisini, til dømis hábrandur og revahávur. Tey eru viðhvørt norðarlaga í Norðsjónum. Revahávur er eisini fingin undir Føroyum. Brugdan er vanligari undir Føroyum og norðarlaga í Norðsjónum. Tvey hávasløg eru tó vanlig bæði undir Føroyum og í Norðsjónum. Annað er hávur, sum í Danmark verður seldur sum matfiskur, nevndur kongaállur.

Fiskar
Búskapur

Búskapur er hvussu eitt land nýtir tilfeingi sítt, hvussu tað virkar og býtir vørur sínar og skipar og veitir tænastur sínar. Oftast definera sum eitt sosialt øki ið umfevnir breitt tilfarisliða framleiðslu, nýtslu og umsiting av avmarkaðum tilfeingi.

Búskaparligir umboðar eru einstaklingar, fyritøkur, feløg ella stjórnir. Eitt handilstiltak er tá ið tveir bólkar (ella einstaklingar) vera samdir um prís ella viðri á tíð ognarluti ella tænastu verur handla við, sum oftast er tann prísurin uppgivin í einum valuta(T.d Króna). Men, peningahandil er vanligt bara ein lítil partur av tí búskaparliga økinum.

Tvey tey mest nenvdu yrkisorðini ið vera nýtt innan búskap eru útboð og eftirspurningur, útboð er hvussu nógv av einum tilfeingi ella vøru er til á marknaðinum, og eftirspurningur er hvussu nógv av tíð tilfeinginum ella vøruni fólk vilja keypa, um har er meira útboð enn eftirspurningur hevur tað við sær at prísir lækka, um eftirspurningurin er hægri enn útboði so hevur tað við sær at prísir hækka. Allar vørur og allur tilfeingi hevur bæði útboð og eftirspurning, og allar vørur hava ymiskar mongdir av báðum, onkrar vørur ávirka útboð og eftirspurning hjá hvørjum øðrum, til dømis verður jarn brúkt til at gera stál, so um jarn úboði lækkar hevur tað vanligt við sær at stál útboði eisini lækkar. Ella um útboði hjá Coca Cola lækkar so veksur allarhelst eftirspurningur eftir Pepsi ella Jolly, tí tær vørurnar fylla somu nýtslu hjá marknaðinum.

Stórsta kjaki innan búskapin er um ymisk ting skullu hoyra til tað almenna ella tað privata, í føroyum eru summi sum halda at SEV skal vera privat heldur enn alment, og onkur heldur at vit skullu gera fiskivinnuna almenna.

Har eru fleiri Búskaparligir flokkar sum hava ymsar hugsjónir um hvussu ein búskapur skal haldast.

 Eysturríkis Flokkurin
 Keynsiski Flokkurin
 Marxista Flokkurin
 Monetaristiski Flokkurin
 Neo-Liberalisman

Búskapur
Buenos Aires

Buenos Aires er høvuðsstaður og størsti býur í Argentina. Í Buenos Aires og økinum rundanum búgva 12.741.364 fólk.Næstan 40 % av fólkinum í Argentina búgva í Buenos Aires ella tætt við býin, sum er ein hin størsti á suðurhálvuni.

Spaniamenn grundaðu Buenos Aires sum havnabý í munnanum á ánni Rio de la Plata í 1536; og fólkið í býnumverður enn kallað "portenos", ið merkir "havnabýarfólk". Nú er Buenos Aires nýmótans býur við breiðum vegum,tunlum og dýrum handlum.

Býurin er handilsmiðdepil í Argentina, og meginparturin av útflutningi landsins verður avskipaður haðan.

Slóðir úteftir
 Heimasíða: Buenosaires.gov
Buenos Aires, wikivoyage.org (á enskum)

Høvuðsstaðir í Suðuramerika
Býir í Argentina
Pol Pot

Náðileysir einaræðisharrar í farnu øld hava dripið milliónir menniskju, men fáir hava skatt sítt land so illa, sum Pol Pot (19. mai 1928 – 15. apríl 1998), sum tey fýra árini hann ráddi fyri borgum, týndi meira enn ein triðing av fólkinum í landinum. Pol Pot stóð á odda fyri Reyðu Kmerununum, sum meðan Vjetnamkríggið leikaði á bardust móti stjørnini í Kambodja og móti amerikumonnum. Reyðu Kmerarnir tóku høvuðsstaðin Phnom Pen í 1975. Fáar dagar seinni vórðu øll fólkini í býnum rikin út á bygd fyri at arbeiða í landbúnaðinum. Allir útlendingar vórðu vísitir av landinum, pengar vórðu avtiknir, markanðir, skúlar og dagbløð vórðu stongd og privat ogn og átrúnaður varð bannaður. Forelskilsi varð bannað, og øll við brillum vórðu dripin á staðnum. Ikki fyrrenn í 1978, tá Norðurvjetnam gjørdi innrás í landið, varð hetta ræðuliga einaræðið avtikið.

Kambodar
Sam~teld

Sam~teld er føroysk KT-fyritøka, ið varð stovnað í 1985. Sam~teld hevur fjølbroyttar royndir í at menna skipanir og veita tøkniligar tænastur. Stjóri á Sam~teld er Kjartan Thomassen. Tað starvast í dag um 16 fólk á Sam~teld.

Í mai 2007 keypti Elektron partapeningin í Sam~teld, og er soleiðis einsamallur eigari av Sam~teld.

Slóðir úteftir 
 Heimasíðan hjá Sam~teld

Føroyskar fyritøkur
Aleksandur Mikli

Eftir bara 13 árum gjørdi Aleksandur Mikli (á grikskum; Αλέξανδρος ο Μέγας ella Μέγας Aλέξανδρος) (juli 356 f.Kr. - juni 323 f.Kr.) grikska kongsríki sítt til stórveldi heilt eystur ímóti India. Hann var sonur Filip 2. í Makedónia (382-336 f.Kr.) og var frá ungum árum á herferð við pápanum. Tá ið hann tók við eftir pápan, var hann virdur fyri sítt dirvið sum hermaður og síni framúrskarandi evni sum herovasti. Hann setti sær fyri at røkka tí máli, pápin hevði miðað ímóti, at sleppa grikskum londum undan persiskum yvirræði, og frá 334 til 330 f.Kr. tók hann Sýria, Lítlaásia, Fønika, Persia og Egyptaland. Í Egyptalandi bygdi hann býin Alexandria. Hann helt leiðina eystur til Indialands, men mátti venda aftur, tí at persar høvdu gjørt uppreistur. Aleksandur doyði í 323 f.Kr., barnaleysur, so ríkið var skift ímillum fremstu herovastar hansara.

Tá ið Aleksandur doyði, var ríkið hansara vestan úr Makedónia og eystur at ánni Indus. Til tess at styrkja um valdið í londunum, hann hevði tikið, eggjaði hann teimum til at gifta seg við gentum úr hersettu londunum.

Sum ungur fekk Aleksandur bestu útbúgving, pápi hansara kundi útvega honum. Lærari hansara var mæti athenski heimspekingurin Aristoteles, sum gróðursetti í Aleksanduri hugsjónina um talifrælsi. Alla sína tíð sum kongur stuðlaði Aleksandur grikska list og mentan.

Aleksandur Mikli var av mætastu herovastum og var mikil persónmenska. Mangir av hermonnum hansara mettu hann sum ein gud. Altíð var hann fremstur í bardaga, til gongu, ella hann reið á stóra, svarta hestinum Bukefalosi. Aleksandur varð mangan særdur í stríði og var altíð fúsur at stríðast og eisini býta herfong við menn sínar. Hann doyði av hitasótt 33 ára gamal.

Makedónskir kongar
Hermenn
Samvit

Samvit var stovnur, ið varð stovnaður í 2006, eftir at Ferðaráð Føroya varð lagt saman við Menningarstovuni. Samanlagdi stovnurin gjørdist so grundarlagið undir Samvit, sum hevði til endamáls at vera málrættað móti átøkum, sum fremja og menna íverksetan, Føroyar sum ferðavinnuland, Føroyar sum íløguland og sum heild at styrkja útflutningsførleikan hjá føroyskum fyri­tøkum. Stjóri fyri Samvit var Elin Heinesen. Samvit varð avtikið við lóg í 2008. Í staðin var ferðavinnan flutt frá Vinnumálaráðnum til nýstovnaða Uttanríkisráðið. Í oktober 2011 varð Ferðaráð Føroya endurstovnað og ferðavinnan varð aftur flutt til Vinnumálaráðið.

Høvuðsuppgávurnar hjá Samvit vóru 

 At birta upp undir nýskapan og íverksetan
 Í samstarvi við aðrar myndugleikar at samskipa mannagongdir innan fyrisiting, sum hava týdning fyri íverksetarar
 At ráðgeva um íverksetan og gera íverksetaraportal
 At marknaðarføra føroyskar vørur og tænastur og Føroyar sum eitt land at gera íløgur í
 At menna ferðavinnuna í Føroyum og at marknaðarføra Føroyar sum ferðamannaland

Keldur

Slóðir úteftir 
 Heimasíðan hjá Samvit

Almennar nevndir og ráð í Føroyum
Ferðavinna í Føroyum
Mission Aviation Fellowship

Mission Aviation Fellowship (MAF), er ein altjóða missiónsfelagsskapur, sum flýgur kring knøttin við heilivági, neyðhjálp, sjúkrarøktarum, læknum, sjúklingum, trúboðarum og evangelistum.

Av tí at MAF nýtir flogfør, ber teimum til at røkka fjarskotnum økjum, sum kunnu liggja bæði í oyðimørk og frumskógi. Hvørt fimta minutt lættir eitt flogfar hjá MAF onkustaðni í heiminum, so virksemi er umfatandi.

Útvortis ávísing 

 MAF Danmark

Felagsskapir
Niels Jacobsen

Niels Jacobsen er lestrarvegleiðari á Miðnámsskúlanum í Suðuroy. Hann hevur verið lærari í 18 ár. Fyrstu árini á HF-skeiðnum í Vági og seinni árini á Miðnámsskúlanum.

Føroyskir lærarar
Fuglur

Fuglur (frøðiheiti - Aves) er tvíføtt ryggdýr ið hevur fjøður, veingir og nev, og verpur egg. Fuglar eru einastu djór, ið hava fraðrar. Teir hava heitt blóð sum súgdjórini. Til eru eini 9.000 fuglasløg, og tey liva um allan knøttin. Í heitum londum eru til dømis litfagrir pappageykar, í urtagørðum bringureyðar og trøstar, av sjófuglum kunnu nevnast pingvin og lundi. Flestu fuglar eru væl bygdir at fúgva og hava sterkar bringuvøddar. Kropsbeinini eru løtt, poknut og opin innan. Tað lættir um vektina. Eisini fjaðrarnar eru lættar. Teir verja kroppin og halda hann heitan. Veingjarfjaðrarnar sita so tættar, at vongurin verður slættur, og luft sleppur ikki inn ímillum fjaðrarnar, hvørki undir ella á. Velið gevur javnvág og stýrir flognum. Nakrir fáir fuglar fáa ikki flogið. Sum dømi kunnu nevnast pingvinir, strutsar og tann sjáldsami uglupappageykurin í Ný Sælandi. Fuglar hava ikki tenn, men nógvir hava sterkt nev. Flestir fuglar, helst ørnir og aðrir ránsfuglar, síggja og hoyra væl, men teir tevja lítið. Tann lítla humlukolibriin er heimsins minsti fulgur. Hon er bara 5 cm. long og vigar bara 2 g. Strutsurin er heimsins størsti fuglur og verður yvir 2,5 m. høgur og vigar eini 150 kg. Fuglar fáa ikki sum súgdjór livandi ungar. Teir verpa egg, sum teir so noyðast at bøla, so at tey eru heit. Ungin búnast í egginum og livir av reyðanum. Nakrar vikur seinni brestur fyri nev og ungin kemur út. Nógvir fuglar gera sær reiður, men verpur á rókina. Geykar verpa í reiður hjá øðrum fuglum og lata so teir ala ungarnar upp. Vanliga eru nýklaktu ungarnir púra hjáparleysir, naknir og blindir. Vit siga, at teir eru reiðurfastir, og foreldrini mugu bera í teimum mat og verja teir fyri fíggindum, til teir eru floygdir.

  Fjaðarbúnin er ymiskur í liti og útsjónd. Músabrøður, spurvar og aðrir fuglar hava hyljandi morreyðan lit. Aðrir fuglar hava bjartar, ásýniligar litir. Í verpingartíðini gera litirnir tað lættari hjá hesum fuglum at velja og finna sær maka og lætta eisini um at halda flokkinum saman. Smáar kolibriir hava einar 1.000 fjaðrar, savnur fleiri enn 25.000. Fjaðrar eru úr keratini eins og hár og negl á fólki. Fjøðurin er stinnur leggur í miðjuni, báðumegin ganga teinar úr legginum, og teinarnir eru bundnir saman av tøttum hjáteinum, ið eru tengdir saman við smáum krókum. Leggur og teinar eru skeggið á fjøðurini. Undir verndarfjaðrunum er dún; tað lívir væl. Um dagin hava fuglar úr at gera at ansa ungunum, eta og reinska fjaðrarnar. Sumt av tí, ið fuglur ger, er íborið og nýtist ikki at lærast fyrst, til dømis at leita sær føði ella at flúgva. Men fuglalát má lærast, teir herma eftir øðrum fuglum.

Sí eisini 

 Fuglar í Føroyum

 
Djór
Illinois

Staturin Illinois (alment enskt heiti: State of Illinois) er stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 12,8 mió. íbúgvum. Í norðri hevur Illinois mark við Wisconsin, í suðuri við Kentucky, í eystri við Indiana og í vestri við Iowa og Missouri. Springfield er høvuðsstaðurin, og størsti býurin er Chicago. Í desember 1818 bleiv Illinois stakríki í USA. 

Fjørutiundi forsetin, Ronald Reagan (1911-2004), Republikanski Flokkurin, var føddur í Illinois. 

Eyknevni er Graslendisstaturin (enskt: The Prairie State).

Søga

Indiánarnir 

Í Illinois vórðu í 1200-1400 bygdir stórir býir og andaligir miðdeplar fram við Mississippiá. Tann týdningarmesti varð bygdur í Cahokia í St. Clair County. Tað, sum eyðkendi búsetningarnar fram við Mississippiá í Suðurillinois, var allir ferhyrntu heyggjarnir, ið vóru flatir omaná og vórðu seinni brúktir sum grundir undir templum og húsum hjá tignarligum monnum. Heyggjarnir stóðu á víðum, innigirdum vøllum ella fram við breiðum vegum. Fjølbygdasta búsetingin var Cahokia í Suðurillinois, har fleiri enn 100 heyggjar vóru. Moldin til heyggjarnar varð borin í kurvum. Gággur og aðrar skeljar vórðu brotnar og eltar upp í leirin, so at hann skuldi verða sterkari. 

Samfelagsskipanina í Cahokia vita vit einki um, men helst var tað høvdingadømi, og fólkið dýrkaði høvdingarnar sum gudar. Grivnar eru út nakrar prýðiligar høvdingagravir: ein høvdingur fekk 20.000 perlur við sær í grøvina, og líkini uttan um hann vísa, at alt húskið og tænararnir vórðu grivin við honum. 

Flestu fólk í Suðurillinois vóru bøndur. Tey búðu í leirklíndum húsum av flættaðum greinum, sum stóðu uttan um heyggjarnar og í bygdum fram við ánni, har fruktabesta jørðin var. Bøndurnir dyrkaðu mais, bønir og grasker - moldin varð loyst við hakkara. Bøndur veiddu eisini hjørt við ørv og boga. 

Við hvørt hús varð djúpt hol grivið í jørðina, har ið meginparturin av matinum varð goymdur. Grøðin, sum leyp, varð borin inn í býin og skift ímillum embætisfólk og handverkarar, ella hon varð latin fremmandum handilsmonnum í býti við mariuglas, kopar og skeljar. Hvørt húski gjørdi sær búnyttur og amboð til egna nýtslu og at selja.

Myndir

Størstu býir 
Teir 10 størstu býirnir í Illinois eftir íbúgvatali vóru í 2018 hesir:
 Chicago – 2 705 994 
 Aurora – 199 602
 Naperville – 148 304
 Joliet – 148 099
 Rockford – 146 526
 Springfield – 114 694
 Elgin – 111 683
 Peoria – 111 388
 Champaign – 88 029
 Waukegan – 86 792

Sí eisini 
 Sambandsríki Amerika

Ávísingar úteftir
 Heimasíða hjá stjórnini: illinois.gov
 Illinois, wikivoyage (á enskum)

Keldur
Hallo.fo

Hallo.fo varð sett á stovn á vári 2000. Síðan 10. mai 2000 hevur Hallo.fo virkað sum ein internethandil, ið ynskir at bjóða kundum sínum eitt gott úrval av GSM-fartelefonum, tráðleysum telefonum og tilhoyri.

Útvortis ávísing 
 www.hallo.fo

Føroyskar fyritøkur
Nokia N93i

Nokia N93i er Symbian klapp-fartelefon frá Nokia við øllum hentleikum. N93i hevur 3.2 megapixel myndatól, MP3 og møguleika fyri at taka minniskort. N93i er partur av N-Gage seriuni hjá Nokia, ið leggur dent á undirhald. Spøl og tónleikur er nakað av tí, ið N93i er gjørd til. N93i, sum er nýggja útgávan av Nokia N93, gevur tær møguleika at filma og leggja filmin beinleiðis á videoblog-tænastuna www.VOX.com, bara við at trýsta á ein knøtt. Nokia N93i fæst í silvur og svørtum.

Nakrir av hentleikunum 

 Hevur 240 x 320 pixel skíggja við 16,7 mill. litum
 Gott battarí við 3.9 tíma talutíð og 11.8 dagar standby
 3.2 megapixel myndatól og video við blitzi og 8x zoom
 Tónleikaspælara við flest øllum formatum
 50 MB innbygt minni og Micro SD upp til 4 GB
 MP3-spælari
 Bluetooth 2.0
 Tráðleyst net (WLAN)
 USB 2.0 "full speed" stikk
 FM radio
 Ymisk spøl og forrit fylgja við

Fartelefonir frá Nokia
Kreyserskjær

Kreyserskjær er ein lítil privat oyggj við húsum, bryggju og bátadrátti í Oslofjørðinum. Ognin er 1498 fermetrar til víddar og hevur hugnaliga strond allan vegin runt. Húsini á oynni eru 107 fermetrar, bygd í 1932 og hava stóra terassu og urtagarð. 

Noreg
Oyggjar
Pætur Mikli

Pætur Mikli (russiskt: Пётр Алексеевич Романов Pjotr Aleksejevitsj Romanov; føddur 30. mai 1672, deyður 8. februar 1725) stýrdi Russlandi saman við hálvbeiggja sínum Ivani 5. (1682-96) og stýrdi síðan einsamallur til 1725. Hann setti sær fyri at gera avbyrgda og afturútsiglda landið til eitt stórveldið í Evropa. Á ferð í Vesturevropa, sum vardi í 18 mánaðir (1697-98), fekk hann sær vitan um alskyns viðurskifti. Heimafturkomin nýtti hann vitanina sum fyrimynd fyri at broyta almennar russiskar stovnar og siðir. Hann setti í gildi nýggjar stýrisskipanir, stuðlaði útbúgving, umskipaði kirkjuna, og tá ið embætismenn vórðu fluttir upp í starvi, var nú oftari hugt eftir dugnaskapi enn eftir ættarviðurskiftum. Hann sendi ungar russar til Vesturevropa at nema sær kunnleika um herlist, herflota og ídna, og hann bygdi upp ein yrkisher við 300 000 monnum og læt skipa landsins fyrsta herflota. Pætur kríggjaðist við Svøríki (1700-21) og vann sigur, og tá lá leiðin opin til Eystarasalt. Í 1703 grundaði hann St. Pætursborg innast í Finnlandsvík í Eystarasalti. Í 1712 gjørdi hann býin til høvuðsstað í ríkinum, og í 1721 útnevndi hann seg til zar í øllum Russlandi.

Pætur var meira enn 2 m høgur og av allar sterkastu monnum bæði til liksams og sálar. Hann var arbeiðssamur og viljasterkur, men kundi eisini vera ógvuliga harðrendur. Tey, sum vágaðu sær at seta seg upp ímóti honum, fingu ikki náði, enntá ikki hansara egni sonur var eirdur. Pætur var áhugaður í øllum arbeiði og íðin at gera alt sjálvur og lærdi seg tí at smíða skip, at væla um klokkur, at seyma skógvar, at skera út, at taka út tenn og skotvápnasmíð.

Russar
Søga
Føðingar í 1670-árunum
Andlát í 1720-árunum
St. Pætursborg

St. Pætursborg (russiskt; Санкт-Петербург) er næststørsti býur í Russlandi og fjórðstørsti býur í Evropa. Við sínum uml. fimm milliónum íbúgvum er hann tann milliónabýurin í heiminum, sum liggur longst norðuri.

Søga 
Pætur Mikli grundaði býin í 1703. Túsundtals russiskir bøndur doyðu í mýrulendinum fram við Neva, tá ið teir bygdu St. Pætursborg. Pætur Mikli kallaði býin "vindeygað vestur ímóti Evropa". Longu í 1712 gjørdist býurin høvuðsstaður Russlands ístaðin fyri Moskva. Burtursæð frá fýra árum (1728–1732), var hendan støðan óbroytt líka til 1918, tá Moskva gjørdist uppaftur høvuðsstaðurin. 

Í 1914 varð navnið á býnum broytt til Petrograd (Russiskt: Петроград; IPA: [pʲɪtrɐˈgrat]), í 1924 varð tað broytt til Leningrad (Russiskt: Ленинград; IPA: [lʲɪnʲɪnˈgrat]) og í 1991 fekk býurin aftur sítt gamla navn St. Pætursborg. 

St. Pætursborg er í dag kendur sum livandi býur innan vinnulív, mentan, útbúgving, list og ítrótt. Býurin er eisini heimstaður hjá russiska forsetanum Vladimir Putin.

Sí eisini 

 Pætur Mikli
 Russland

Ávísingar úteftir 
Almenna heimasíða, st-petersburg.ru
Borg Sankta Pæturs, nordlysid.fo

Keldur 

Russland
Býir í Russlandi
1703
Kirkja (hús)

Ein kirkja er eitt hús (vanl. við torni) til kristna gudstænastu og halgigerðir. Orðið "kirkja" kemur av grikska orðinum kyriakon og merkir, "Vigt Harranum" og verður sagt bæði um húsið, har gudstænasta verður hildin, um kirkjusamfelagið og limirnar í kirkjuni. Í kirkjuni eru jarðarferðir, brúðarvígslur, tónleikaframførslur og møti. Í kirkjuni verða eisini sálmar sungnir. Fleiri kirkjur í Føroyum eru gamlar, og bygdar í serstøkum sniði. Aðrar eru nýggjar og øðrvísi, til dømis tann í Fuglafirði. Í útlondum eru kirkjur, sum eru fleiri enn 1000 ára gamlar, í Føroyum bert ein, tann í Kirkjubø.

Slóðir 

Kirkjur
Bygningar
Indiana

Indiana (enskt: The State of Indiana) er stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 6 mió. íbúgvum. Høvuðsstaðurin og størsti býurin er Indianapolis. Í norðri hevur Indiana mark við Michigan, í eystri við Ohio, í suðri við Kentucky og í vestri við Illinois. Í desember 1816 bleiv Indiana lutstatur í USA. Eyknevni er The Hoosier State. Upprunaavgerðið av orðið Hoosier er ókendur.

Stórur munur er á vetri og sumri. Um summarið er slavið og heitt, og um veturin er turt og kalt. Har eru tær stóru grasfløturnar. Tess longri vestureftir farið verður, tess turrari verður. Í hesum økinum var áður tann amerikanska prerian við sínum veldigu grasfløtum og stórum búflafylgjum. Nú á døgum er næstan øll prerian burtur. Bara nøkur smá, var øki eru eftir, og bara smáar leivdir av búflafylgjunum. Har, sum prerian áður var í Indiana, eru nú stórir kornakrar. Tey turrastu økini verða nýtt at hava neyt gangandi á  beiti. Flestøll jarðarbrúk eru sera stór. Nógv sløg av grøði verða velt, og har, sum ov turt er at velta, hava tey kjøt-framleiðslu á veldiga stórum ranchum.

Sí eisini 

Sambandsríki Amerika