# Publicatieblad C 140/21 a

| | ISSN 1977-0995 |
| --- | --- |
| Publicatieblad
  van de Europese Unie | C 140 |
| | |
| Uitgave in de Nederlandse taal | Mededelingen en bekendmakingen | 66e jaargang21 april 2023 |

ISSN 1977-0995

Publicatieblad

van de Europese Unie

C 140

Uitgave in de Nederlandse taal

Mededelingen en bekendmakingen

66e jaargang21 april 2023

---

| Inhoud | Bladzijde |
| --- | --- |
| | I   Resoluties, aanbevelingen en adviezen |
| | ADVIEZEN |
| | Europees Economisch en Sociaal Comité |
| | 575e zitting van het Europees Economisch en Sociaal Comité, 14.12.2022-15.12.2022 |
| 2023/C 140/01 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over duurzame recycling, gebruik van secundaire grondstoffen en rechtvaardige transitie in de Europese ferro- en nonferrometaalindustrie (initiatiefadvies) | 1 |
| 2023/C 140/02 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de aanpak van structurele tekorten en versterking van de strategische autonomie in het ecosysteem voor halfgeleiders (initiatiefadvies) | 8 |
| 2023/C 140/03 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over COVID-19: de rol van het maatschappelijk middenveld bij de wederopbouw en veerkracht in de Euromediterrane regio (initiatiefadvies) | 14 |
| 2023/C 140/04 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het strategische kompas van de EU (initiatiefadvies) | 20 |

Inhoud

Bladzijde

I   Resoluties, aanbevelingen en adviezen

ADVIEZEN

Europees Economisch en Sociaal Comité

575e zitting van het Europees Economisch en Sociaal Comité, 14.12.2022-15.12.2022

2023/C 140/01

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over duurzame recycling, gebruik van secundaire grondstoffen en rechtvaardige transitie in de Europese ferro- en nonferrometaalindustrie (initiatiefadvies)

1

2023/C 140/02

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de aanpak van structurele tekorten en versterking van de strategische autonomie in het ecosysteem voor halfgeleiders (initiatiefadvies)

8

2023/C 140/03

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over COVID-19: de rol van het maatschappelijk middenveld bij de wederopbouw en veerkracht in de Euromediterrane regio (initiatiefadvies)

14

2023/C 140/04

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het strategische kompas van de EU (initiatiefadvies)

20

---

| | III   Voorbereidende handelingen |
| --- | --- |
| | Europees Economisch en Sociaal Comité |
| | 575e zitting van het Europees Economisch en Sociaal Comité, 14.12.2022-15.12.2022 |
| 2023/C 140/05 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de aanpassing van de regels inzake niet-contractuele civielrechtelijke aansprakelijkheid aan artificiële intelligentie (AI) (richtlijn inzake aansprakelijkheid voor AI) (COM(2022) 496 final — 2022/0303 (COD)) | 28 |
| 2023/C 140/06 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake aansprakelijkheid voor producten met gebreken (COM(2022) 495 final — 2022/0302 (COD)) | 34 |
| 2023/C 140/07 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s over de Europese zorgstrategie (COM(2022) 440 final) | 39 |
| 2023/C 140/08 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende natuurherstel (COM(2022) 304 final — 2022/0195 (COD)) | 46 |
| 2023/C 140/09 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de etikettering van biologisch voeder voor gezelschapsdieren (COM(2022) 659 final — 2022/0390 (COD)) | 55 |
| 2023/C 140/10 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid in de eurozone (COM(2022) 782 final) | 58 |
| 2023/C 140/11 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de koers bepalen voor een duurzame blauwe planeet — Gezamenlijke mededeling over de EU-agenda voor internationale oceaangovernance (JOIN(2022) 28 final) | 61 |
| 2023/C 140/12 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — De kracht van handelspartnerschappen: samen voor groene en rechtvaardige groei (COM(2022) 409 final) | 69 |
| 2023/C 140/13 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het verbod op met dwangarbeid vervaardigde producten op de markt van de Unie (COM(2022) 453 final) | 75 |
| 2023/C 140/14 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) 2017/745 en Verordening (EU) 2017/746 wat de overgangsbepalingen voor bepaalde medische hulpmiddelen en medische hulpmiddelen voor in-vitrodiagnostiek betreft (COM(2023) 10 final — 2023/0005 (COD)) | 84 |
| 2023/C 140/15 | Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de aan het Europees Geneesmiddelenbureau te betalen vergoedingen en heffingen, tot wijziging van Verordening (EU) 2017/745 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 297/95 van de Raad en Verordening (EU) nr. 658/2014 van het Europees Parlement en de Raad (COM(2022) 721 final — 2022/0417 (COD)) | 85 |

III   Voorbereidende handelingen

Europees Economisch en Sociaal Comité

575e zitting van het Europees Economisch en Sociaal Comité, 14.12.2022-15.12.2022

2023/C 140/05

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de aanpassing van de regels inzake niet-contractuele civielrechtelijke aansprakelijkheid aan artificiële intelligentie (AI) (richtlijn inzake aansprakelijkheid voor AI) (COM(2022) 496 final — 2022/0303 (COD))

28

2023/C 140/06

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake aansprakelijkheid voor producten met gebreken (COM(2022) 495 final — 2022/0302 (COD))

34

2023/C 140/07

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s over de Europese zorgstrategie (COM(2022) 440 final)

39

2023/C 140/08

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende natuurherstel (COM(2022) 304 final — 2022/0195 (COD))

46

2023/C 140/09

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de etikettering van biologisch voeder voor gezelschapsdieren (COM(2022) 659 final — 2022/0390 (COD))

55

2023/C 140/10

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid in de eurozone (COM(2022) 782 final)

58

2023/C 140/11

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de koers bepalen voor een duurzame blauwe planeet — Gezamenlijke mededeling over de EU-agenda voor internationale oceaangovernance (JOIN(2022) 28 final)

61

2023/C 140/12

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — De kracht van handelspartnerschappen: samen voor groene en rechtvaardige groei (COM(2022) 409 final)

69

2023/C 140/13

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het verbod op met dwangarbeid vervaardigde producten op de markt van de Unie (COM(2022) 453 final)

75

2023/C 140/14

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) 2017/745 en Verordening (EU) 2017/746 wat de overgangsbepalingen voor bepaalde medische hulpmiddelen en medische hulpmiddelen voor in-vitrodiagnostiek betreft (COM(2023) 10 final — 2023/0005 (COD))

84

2023/C 140/15

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de aan het Europees Geneesmiddelenbureau te betalen vergoedingen en heffingen, tot wijziging van Verordening (EU) 2017/745 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 297/95 van de Raad en Verordening (EU) nr. 658/2014 van het Europees Parlement en de Raad (COM(2022) 721 final — 2022/0417 (COD))

85

---

| NL | |
| --- | --- |

NL

---

I Resoluties, aanbevelingen en adviezen

ADVIEZEN

Europees Economisch en Sociaal Comité

575e zitting van het Europees Economisch en Sociaal Comité, 14.12.2022-15.12.2022

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/1 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/1

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over duurzame recycling, gebruik van secundaire grondstoffen en rechtvaardige transitie in de Europese ferro- en nonferrometaalindustrie

(initiatiefadvies)

(2023/C 140/01)

| Rapporteur: | Anastasis YIAPANIS |
| --- | --- |
| Corapporteur: | Michal PINTÉR |

Rapporteur:

Anastasis YIAPANIS

Corapporteur:

Michal PINTÉR

| Besluit van de voltallige vergadering | 20.1.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrondslag | Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde |
| | Initiatiefadvies |
| Bevoegde afdeling | Adviescommissie Industriële Reconversie |
| Goedkeuring door de afdeling | 9.12.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 183/0/2 |

Besluit van de voltallige vergadering

20.1.2022

Rechtsgrondslag

Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde

Initiatiefadvies

Bevoegde afdeling

Adviescommissie Industriële Reconversie

Goedkeuring door de afdeling

9.12.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

183/0/2

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het EESC stelt vast dat het gebrek aan hoogwaardige secundaire grondstoffen en de niet-concurrerende prijzen een groter gebruik van secundaire grondstoffen in de weg staan, en dringt aan op passende beleidsmaatregelen en financieringsmogelijkheden om nieuwe recyclinginstallaties te bouwen en bestaande installaties technologisch te verbeteren. Het EESC is van mening dat er belastingvoordelen en fiscale stimulansen moeten komen voor nieuwe circulaire bedrijfsmodellen in de hele waardeketen voor de recycling van materiaal, met bijzondere aandacht voor de belangrijke rol die kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) en start-ups spelen in het overgangstraject. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Met het oog op de vervanging van kritieke grondstoffen, de vermindering van het hulpbronnenverbruik, een hogere productefficiëntie en de verbetering van de monitoring, het risicobeheer en de governance van de EU op het gebied van kritieke grondstoffen, pleit het EESC voor aanvullend beleid ter ondersteuning en financiering van onderzoek en ontwikkeling (O & O). |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | De oprichting van de wereldwijde alliantie voor een circulaire economie en hulpbronnenefficiëntie (Gacere) (1) in februari 2021 wordt door het EESC toegejuicht. Het lidmaatschap van deze organisatie zou moeten worden uitgebreid. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Er zijn in alle lidstaten gerichtere beleidsmaatregelen en overheidsinvesteringen nodig om duurzame ontwikkeling en een rechtvaardige transitie te bevorderen. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het EESC benadrukt dat er steeds meer vraag is naar werknemers die gespecialiseerd zijn in recycling, het ontwerpen en vervaardigen van producten met een langere levensduur, afvalbeheer en geavanceerde sortering. Voor de sociale partners en maatschappelijke organisaties uit het bedrijfsleven is een uiterst belangrijke rol weggelegd bij de uitvoering van en het toezicht op het mechanisme voor een rechtvaardige transitie. Het EESC pleit voor een intensievere dialoog en nauwere samenwerking tussen de Europese en nationale overheden en de belanghebbenden uit het bedrijfsleven. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | In de kaderrichtlijn afvalstoffen zouden de criteria voor de verwezenlijking van de ambitieuze doelstellingen van de Europese Green Deal (EGD) en het actieplan voor de circulaire economie moeten worden vastgesteld. Vervolgens zouden deze criteria binnen de EU moeten worden geharmoniseerd. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | De uitvoer van afvalstoffen mag alleen worden toegestaan wanneer de sociale en milieunormen in het land van bestemming volledig worden nageleefd en er betrouwbare en doeltreffende auditprocedures bestaan waarbij de sociale partners en de relevante ngo’s worden betrokken. Het EESC dringt aan op strikt toezicht op indelingskwesties en op de invoering van passende en doeltreffende vrijwaringsprocedures om de uitvoer op te schorten indien niet aan de vereiste voorwaarden wordt voldaan. Voorts verzoekt het EESC het Parlement en de Raad om dezelfde strenge criteria inzake milieuverbintenissen toe te passen op afvalstoffen, ongeacht of deze naar OESO- of niet-OESO-landen worden uitgevoerd. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Het EESC wijst op het probleem van de illegale uitvoer van schroot uit Europa en de verdachte wederinvoer van buiten de EU vervaardigde goederen en dringt aan op strengere grenscontroles. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | Snellere procedures voor intern vervoerde afvalstoffen zullen volgens het EESC leiden tot een grotere circulariteit van ferro- en non-ferromaterialen, waardoor de prijs daarvan concurrerender wordt en de bijbehorende broeikasgasemissies worden teruggedrongen. |
| --- | --- |

1.9.

| 1.10. | Aangezien de recyclebaarheid van producten cruciaal is voor het vergroten van de circulariteit en de beschikbaarheid van hoogwaardige secundaire grondstoffen, dringt het EESC erop aan dat het gebruik van recyclebare grondstoffen en bijproducten wordt erkend in de verordening inzake ecologisch ontwerp voor duurzame producten (ESPR). Daarnaast wordt het voor het concurrentievermogen van de Europese industrie steeds belangrijker om de levensduur van producten te verlengen. |
| --- | --- |

1.10.

| 1.11. | Door de invoering van minimumeisen inzake milieuduurzaamheid en sociale aspecten in de bouwproductenverordening, in combinatie met etikettering en marktprikkels, zal er volgens het EESC een gelijk speelveld voor duurzame producten ontstaan. |
| --- | --- |

1.11.

| 1.12. | De betrokkenheid van deskundigen uit het bedrijfsleven en andere relevante belanghebbenden is essentieel om ervoor te zorgen dat de beginselen van circulariteit op alle niveaus van het productontwerp worden toegepast. Daarnaast is het EESC van mening dat er meer in O & O en publiek-private partnerschappen moet worden geïnvesteerd en dat daarvoor financiële steun moet worden verleend. |
| --- | --- |

1.12.

| 1.13. | Het EESC is van mening dat groene overheidsopdrachten een essentiële rol spelen bij het versnellen van de invoering van modellen voor de circulaire economie en het bevorderen van duurzaamheid, en is ervan overtuigd dat de geharmoniseerde EU-normering van bouwproducten een coherent kader zal bieden en versnippering tussen de lidstaten zal verminderen. |
| --- | --- |

1.13.

| 1.14. | Het is een goede zaak dat de Europese Commissie voornemens is een reeks wetgevingsvoorstellen in te dienen om de repareerbaar- en recyclebaarheid van producten te verbeteren, de levenscyclus van producten te verlengen, energie-etikettering in te voeren en reparatiediensten ter beschikking van de consument te stellen. |
| --- | --- |

1.14.

| 1.15. | Het EESC vindt dat de recyclebaarheid van verpakkingsmaterialen in aanmerking moet worden genomen in regelingen voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid waarbij gebruik wordt gemaakt van ecologisch gemoduleerde heffingen. |
| --- | --- |

1.15.

2.   Inleidende opmerkingen

| 2.1. | De Europese Commissie heeft in haar mededeling “Actualisering van de nieuwe industriestrategie van 2020: een sterkere eengemaakte markt tot stand brengen voor het herstel van Europa” (2) benadrukt dat energie-intensieve industrieën onmisbaar zijn voor de Europese economie en dat zij moeten worden ondersteund om nieuwe markten tot stand te brengen voor klimaatneutrale en circulaire producten, zoals staal. Ook merkte de Commissie op dat de transitie van de EU naar klimaatneutraliteit de huidige afhankelijkheid van fossiele brandstoffen zou kunnen veranderen in een afhankelijkheid van grondstoffen uit derde landen. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | De COVID-19-pandemie heeft duidelijk aangetoond dat de Europese toeleveringsketen kwetsbaar is en dat Europa afhankelijk is van derde landen voor strategische grondstoffen. De tekorten zijn er nog steeds en de EU lijkt niet in staat de waardeketens veerkrachtiger te maken en beter bestand tegen mogelijke toekomstige schokken in de dubbele transitie. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Volgens het Internationaal Energieagentschap zal de vraag naar minerale grondstoffen in 2050 verzesvoudigd zijn. Aangezien primaire grondstoffen in de EU beperkt en vaak niet beschikbaar zijn, moet de aandacht worden verlegd naar het verbeteren van de recyclingcapaciteit en -mogelijkheden en het tot stand brengen van een echte markt voor secundaire grondstoffen. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | De EU, de lidstaten en belanghebbenden uit het bedrijfsleven moeten er bij het nastreven van de doelstellingen van de EGD voor zorgen dat het concurrentievermogen van de industrie, haar waardeketens, haar werknemers en de samenleving als geheel niet in gevaar komen. Daarom is het zaak dat de Europese recyclingketen, van afvalstoffen tot nieuwe eindproducten, wordt gemoderniseerd en dat ze op efficiënte en duurzame recycling wordt gericht, ook door de methode van industriële symbiose te bevorderen. |
| --- | --- |

2.4.

3.   Circulariteit, hergebruik en recycling, beschikbaarheid van secundaire grondstoffen

| 3.1. | De EU streeft ernaar de economie duurzamer en meer circulair te maken, wat 700 000 extra banen kan opleveren (3). Bij sommige materialen, zoals ijzer, zink of platina, bereiken de resultaten stilaan hun limiet, maar bij zeldzame aardmetalen, zoals gallium of iridium is de bijdrage van kritieke grondstoffen eerder marginaal. Geschat wordt dat met elke ton gerecycled staal wordt voorkomen dat 1,5 ton CO2 in de atmosfeer terechtkomt. Het EESC stelt vast dat het gebrek aan hoogwaardige secundaire grondstoffen, het algemene gebrek aan beschikbaarheid en de niet-concurrerende prijzen een groter gebruik van secundaire grondstoffen in de weg staan. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | De inval van Rusland in Oekraïne heeft de aanvoer van grondstoffen voor de EU-industrie extra onder druk gezet, en het bevorderen van recycling zal niet volstaan om in de toekomstige vraag naar grondstoffen te voorzien. Met het oog op o.m. de vervanging van kritieke grondstoffen, de vermindering van het hulpbronnenverbruik en een hogere productefficiëntie pleit het EESC daarom voor dringende aanvullende maatregelen ter ondersteuning en financiering van O & O. Het EESC juicht de brede aanpak in het voorstel van de Commissie voor een Europese wet inzake kritieke grondstoffen toe en vindt dat de EU haar monitoring, risicobeheer en governance op het gebied van kritieke grondstoffen moet verbeteren. Verder is het EESC van mening dat het externe optreden van de EU inzake kritieke grondstoffen moet worden versterkt door middel van gerichte strategische partnerschappen met derde landen, bilaterale/regionale handelsovereenkomsten en -onderhandelingen, sectorale overeenkomsten, ontwikkelingssamenwerking en multilaterale initiatieven. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Als koploper in de strijd tegen klimaatverandering zou de EU in staat moeten zijn om het op haar grondgebied geproduceerde afval te verwerken in plaats van het te exporteren. De uitvoer van afval van ferrometalen (ijzer- en staalschroot) is in 2021 echter met 113 % gestegen ten opzichte van 2015 en bedraagt nu 19,5 miljoen ton, goed voor meer dan de helft (59 %) van alle uitvoer van afvalstoffen uit de EU. Het EESC wijst op het probleem van de illegale uitvoer van schroot uit Europa en de verdachte wederinvoer van buiten de EU vervaardigde goederen. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | In de context van stijgende energie- en grondstofprijzen benadrukt het EESC dat recycling, in vergelijking met de winning van grondstoffen, een aanzienlijke vermindering van het energieverbruik en de uitstoot van broeikasgassen met zich meebrengt. Het EESC zou graag zien dat er werk wordt gemaakt van beleid voor de bouw van nieuwe recyclinginstallaties en voor de technologische verbetering van de bestaande installaties, onder meer in het kader van de nationale herstel- en veerkrachtplannen. Het EESC is van mening dat er belastingprikkels en financiële stimulansen moeten komen voor nieuwe circulaire bedrijfsmodellen in alle waardeketens. Bijzondere nadruk zou gelegd moeten worden op de belangrijke rol die kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s) en start-ups spelen in het overgangstraject. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Het EESC is ermee ingenomen dat in februari 2021 de wereldwijde alliantie voor een circulaire economie en hulpbronnenefficiëntie (Gacere) in het leven is geroepen als een alliantie van regeringen die samenwerken om circulariteit te verbeteren en een rechtvaardige transitie te waarborgen. Het EESC vindt dat het lidmaatschap van de instelling zou moeten worden uitgebreid, aangezien er wereldwijd meer inspanningen nodig zijn om een duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen te waarborgen. |
| --- | --- |

3.5.

4.   Rechtvaardige transitie

| 4.1. | Bij de vergroening en digitalisering van onze economieën ondervinden sommige regio’s en sectoren ook specifieke sociaal-economische moeilijkheden en wordt de metaalindustrie met uitdagingen op het gebied van werkgelegenheid en vaardigheden geconfronteerd. Bedrijven en werknemers in de EU hebben meer steun nodig om aan de eisen van nieuwe bedrijfsmodellen te voldoen en om beter voorbereid te zijn op toekomstige uitdagingen en kansen. Bovendien moet bij de circulaire transitie worden voorkomen dat de arbeidsomstandigheden erop achteruitgaan. Het EESC is van mening dat er in alle lidstaten gerichtere beleidsmaatregelen en overheidsinvesteringen nodig zijn om duurzame ontwikkeling en een rechtvaardige transitie te bevorderen. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | Het EESC heeft de goedkeuring van het mechanisme voor een rechtvaardige transitie, als onderdeel van het investeringsplan van de EGD, gesteund en beschouwt het als een essentieel instrument om ervoor te zorgen dat niemand achterblijft bij de transitie naar een klimaatneutrale economie. De goedkeuring van het Fonds voor een rechtvaardige transitie (de eerste pijler van het mechanisme voor een rechtvaardige transitie — JTM) is een belangrijke stap in de goede richting. |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Het EESC is van mening dat de sociale partners, maatschappelijke organisaties en organisaties uit het bedrijfsleven een uiterst belangrijke rol hebben te spelen waar het erom gaat het mechanisme voor een rechtvaardige transitie te implementeren en te monitoren, en overheden bewust te maken van de specifieke behoeften van burgers en bedrijven. Het EESC dringt aan op intensiever overleg en nauwere samenwerking tussen Europese en nationale overheden, belanghebbenden uit het bedrijfsleven en relevante industriële ngo’s. |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | Voor de sociale partners op alle niveaus is een cruciale rol weggelegd bij de onderhandelingen over strategieën voor een rechtvaardige transitie in ondernemingsraden of andere relevante organen van de sociale dialoog. Zij verkeren ook in de beste positie om vast te stellen waar banen zullen worden geschapen en zullen verdwijnen, en om de toekomstige behoeften van de werknemers op het gebied van opleiding en bijscholing te analyseren en daarop te anticiperen. Momenteel is er vooral behoefte aan gekwalificeerde werknemers op het gebied van recycling, ontwerp en vervaardiging van producten met een langere levensduur, afvalbeheer en geavanceerde sortering. |
| --- | --- |

4.4.

5.   Afval, kaderrichtlijn afvalstoffen en verordening overbrenging afvalstoffen

| 5.1. | Afval heeft een aanzienlijke waarde omdat er secundaire grondstoffen uit teruggewonnen kunnen worden, en dat draagt bij aan de circulaire economie van de EU en de EGD, vermindert de afhankelijkheid van geïmporteerde primaire grondstoffen en spaart natuurlijke hulpbronnen, en zorgt ervoor dat het energieverbruik dat nodig is om primaire grondstoffen in Europa te delven en te verwerken, wordt teruggedrongen en dat de CO2-uitstoot in de ferro- en non-ferro-industrie afneemt. |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | De aanstaande herziening van de EU-kaderrichtlijn afvalstoffen, met als doel het milieu en de volksgezondheid beter te beschermen tegen de gevolgen van afvalbeheer, de hoeveelheid afval te verminderen, meer afval te hergebruiken en gescheiden inzameling te verbeteren om voorbereiding voor hergebruik en hoogwaardige recycling te bevorderen, is belangrijk voor zowel huishoudens als de industrie. |
| --- | --- |

5.2.

| 5.3. | In de kaderrichtlijn afvalstoffen zouden de criteria voor de verwezenlijking van de ambitieuze doelstellingen van de EGD en het actieplan voor de circulaire economie moeten worden vastgesteld. Vervolgens zouden deze criteria binnen de EU moeten worden geharmoniseerd. Coherentie met andere wetgeving, in het bijzonder de verordening inzake ecologisch ontwerp voor duurzame producten (ESPR), en met wetgeving van de EU-lidstaten is noodzakelijk om dubbelzinnigheden, doublures en overlappingen te voorkomen. |
| --- | --- |

5.3.

| 5.4. | Door meer afval binnen de EU te vervoeren en de procedures te versnellen kan de recycling van ferro- en non-ferromaterialen in de EU worden uitgebreid, waardoor deze concurrerender worden en de uitstoot van broeikasgassen wordt verminderd. Bovendien schat de Europese Commissie dat dit tussen de 9 000 en 23 000 nieuwe banen zal opleveren in de sectoren recycling en hergebruik. |
| --- | --- |

5.4.

| 5.5. | Het EESC heeft reeds geconcludeerd “dat de uitvoer van hoogwaardig recyclebaar afval [...] schadelijk is voor de duurzaamheid in de EU en haar mondiale concurrentievermogen ondermijnt. Waardevolle hulpbronnen worden namelijk aan externe concurrenten geleverd” (4). Om de toegenomen hoeveelheden intern afval ten volle te kunnen benutten, dringt het EESC aan op financieringsmogelijkheden voor O & O in het kader van de zoektocht naar geavanceerde technologieën voor hergebruik en recycling en voor de ontwikkeling van moderne afvalverwerkings- en recyclinginstallaties. |
| --- | --- |

5.5.

| 5.6. | Afvalstoffen uit de EU zouden alleen mogen worden uitgevoerd als de milieu- en sociale normen in het land van bestemming gelijkwaardig zijn aan die in de EU en volledig worden nageleefd. Weglekeffecten omtrent schroot moeten worden voorkomen door de controles aan de EU-grenzen te verscherpen, en uitgevoerde afvalstoffen moeten aan strengere transparantieregels worden onderworpen en de desbetreffende informatie over het afvalbeheer en de naleving van de normen moet openbaar worden gemaakt. Het EESC is ingenomen met het voorstel van de Commissie om externe afvalvoorzieningen door derden en op nationaal niveau te laten controleren en heeft er al op aangedrongen dat “de sociale partners en relevante ngo’s bij de auditprocedures worden betrokken” (5). |
| --- | --- |

5.6.

| 5.7. | Het EESC vindt dat er een bijzonder strenge controle op de indelingskwesties moet komen voor het geval dat exporteurs van afvalstoffen proberen hun huidige uitvoer van afvalstoffen te herindelen als uitvoer van eindeafval. Een dergelijk risico zou de hele door de Commissie voorgestelde hervorming van de uitvoer van afvalstoffen volledig kunnen ondermijnen. |
| --- | --- |

5.7.

| 5.8. | Er moet prioriteit worden gegeven aan toezicht vooraf of doeltreffende controle achteraf op de voorwaarden en regels voor lokale afvalverwerking. Het EESC dringt aan op de invoering van adequate en doeltreffende vrijwaringsprocedures om de uitvoer op te schorten indien niet aan de vereiste voorwaarden wordt voldaan. |
| --- | --- |

5.8.

| 5.9. | Het EESC zou graag zien dat de overgangsperiode voor de toepassing van de herziene verordening overbrenging afvalstoffen wordt verkort tot twee jaar. De voorgestelde termijn van 30 dagen waarbinnen de bevoegde doorvoerautoriteiten geldige bezwaren tegen een geplande overbrenging van voor nuttige toepassing bestemd afval kenbaar kunnen maken, moet worden teruggebracht tot tien dagen om de operabiliteit te waarborgen en onnodige vertragingen te voorkomen. Voorts pleit het EESC ervoor deze autoriteiten duidelijke beperkingen op te leggen om te voorkomen dat zij meer dan eens bezwaar aantekenen tegen eenzelfde overbrenging. |
| --- | --- |

5.9.

| 5.10. | Met het oog op milieu-integriteit verzoekt het EESC het Parlement en de Raad om dezelfde strenge criteria inzake milieuverbintenissen toe te passen op afvalstoffen, ongeacht of deze naar OESO- of niet-OESO-landen worden uitgevoerd. |
| --- | --- |

5.10.

| 5.11. | Tekortkomingen in de bestaande handhavingsprocedures van de verordening overbrenging afvalstoffen hebben geleid tot een toename van de overbrenging van illegaal afval door criminele organisaties, die naar schatting goed is voor 30 % van alle overbrengingen in Europa (6). Het EESC steunt de handhaving van de inspectie- en onderzoeksprocedures en dringt aan op volledige samenwerking tussen de lidstaten en de EU, in overeenstemming met de nieuwe EU-strategie voor de aanpak van georganiseerde criminaliteit (2021-2025) (7). |
| --- | --- |

5.11.

| 5.12. | Belanghebbenden uit het bedrijfsleven en ngo’s spelen een belangrijke rol bij de aanpak van illegale overbrengingen. Niet-vertrouwelijke gegevens moeten ter beschikking worden gesteld van alle belanghebbende partijen, want door meer transparantie zal de illegale overbrenging van afvalstoffen verminderen. |
| --- | --- |

5.12.

6.   Ecologisch ontwerp

| 6.1. | Het EESC is van mening dat de wetgeving inzake ecologisch ontwerp voor duurzame producten moet worden aangescherpt om de ambitieuze EU-doelstellingen van de EGD en het actieplan voor de circulaire economie te kunnen verwezenlijken. De ESPR biedt producenten in de EU de kans om zich met behulp van een gemeenschappelijke beoordelingsmethode met hun goederen te onderscheiden van producenten van minder goed presterende producten. Participatie van deskundigen uit het bedrijfsleven en andere relevante belanghebbenden uit de waardeketen is essentieel om ervoor te zorgen dat circulariteit geldt voor alle niveaus van het productontwerp, zodat ook afvalpreventie en eisen inzake het minimumgehalte aan gerecycled materiaal worden meegenomen. |
| --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Het EESC zou graag zien dat ook sociale aspecten worden opgenomen in de definitie van duurzaamheid, en niet alleen milieueisen, zoals nu het geval is. De sociale aspecten moeten in overeenstemming zijn met internationale arbeidsnormen, waarbij bijvoorbeeld moet worden gedacht aan eerbiediging van de sociale dialoog en collectieve onderhandelingen. |
| --- | --- |

6.2.

| 6.3. | Het gebruik van secundaire grondstoffen en bijproducten moet worden erkend in het kader van de ESPR, aangezien deze een aanzienlijke bijdrage kunnen leveren aan de verwezenlijking van de doelstellingen van het EU-beleid inzake klimaatverandering. Evenzo is het met het oog op het vergroten van de circulariteit en beschikbaarheid van hoogwaardige secundaire grondstoffen van cruciaal belang dat bij het ontwerp rekening wordt gehouden met de recyclebaarheid van producten en de materialen waarvan zij zijn vervaardigd. |
| --- | --- |

6.3.

| 6.4. | Het digitale productpaspoort is een belangrijk instrument om klanten relevante informatie over de duurzaamheid van producten te verstrekken en om intellectuele-eigendomsrechten van producenten te beschermen, misbruik van gegevens te voorkomen en greenwashing te vermijden. Een degelijke, betrouwbare en brede databank is essentieel voor het verstrekken van zulke informatie, zowel op de traditionele markt als online. |
| --- | --- |

6.4.

| 6.5. | Voor het concurrentievermogen van de Europese industrie wordt het bovendien steeds belangrijker om de levensduur van producten te verlengen, temeer daar de EU vaak afhankelijk is van derde landen. Het EESC is van mening dat investeringen in O & O en publiek-private partnerschappen moeten worden versterkt en dat daarvoor financiële steun moet worden verleend. |
| --- | --- |

6.5.

7.   Bouwproductenverordening (CPR)

| 7.1. | In samenhang met het ESPR-voorstel biedt de herziening van de CPR een gelegenheid om de duurzaamheid van producten in verschillende marktsectoren in de bouw op hetzelfde ambitieniveau te brengen. In het CPR-voorstel wordt erkend dat het gebruik van gerecyclede materialen belangrijk is, maar het gebruik van bijproducten kan evenzeer bijdragen aan het verminderen van de afhankelijkheid van primaire natuurlijke hulpbronnen en moet daarom in aanmerking worden genomen in de prestatiecriteria voor producten. |
| --- | --- |

7.1.

| 7.2. | De invoering van minimumeisen inzake milieuduurzaamheid en sociale aspecten in de CPR, in combinatie met etikettering en marktprikkels, zal er volgens het EESC voor zorgen dat er een gelijk speelveld voor duurzame producten ontstaat en dat ze naar behoren worden erkend. |
| --- | --- |

7.2.

| 7.3. | Bij de criteria voor groene overheidsopdrachten moet gebruik worden gemaakt van prestatiedrempels die in het kader van de bouwproductenverordening zijn vastgesteld. Naar de mening van het EESC kunnen groene overheidsopdrachten in belangrijke mate helpen om modellen voor de circulaire economie te versnellen, duurzaamheid te bevorderen en een EU-markt voor duurzame producten tot stand te brengen. Het EESC is ervan overtuigd dat een geharmoniseerde EU-normering van bouwproducten een coherent kader voor de lidstaten zal bieden en tegelijkertijd tot meer transparantie zal leiden op het gebied van duurzaamheid, repareerbaarheid, veiligheid enz. |
| --- | --- |

7.3.

| 7.4. | Het EESC benadrukt dat de beoordelingsmethoden die momenteel in de bouwsector worden gebruikt, niet volledig geharmoniseerd zijn en kunnen leiden tot verschillende resultaten in de EU en dus tot een gebrek aan vergelijkbaarheid. Een eerste vereiste is dat de consistentie en vergelijkbaarheid van milieuprestatiebeoordelingen van bouwproducten worden verbeterd. Het EESC beschouwt de ontwikkelingen op het gebied van de milieuvoetafdrukmethode (8) als positief, omdat deze methode kan bijdragen aan de verwezenlijking van deze doelstellingen. |
| --- | --- |

7.4.

| 7.5. | Het EESC is ingenomen met het voornemen van de Europese Commissie om een reeks wetgevingsvoorstellen in te dienen om de repareerbaarheid van producten te verbeteren, de levenscyclus van producten te verlengen, energie-etikettering in te voeren en reparatiediensten ter beschikking van de consument te stellen. |
| --- | --- |

7.5.

8.   Richtlijn inzake verpakking en verpakkingsafval

| 8.1. | Het is belangrijk ervoor te zorgen dat al het verpakkingsmateriaal dat op de markt wordt gebracht hetzij recyclebaar, hetzij herbruikbaar is. Bij het ontwerp voor de recyclebaarheid van verpakkingen moet niet alleen rekening worden gehouden met het recyclingpercentage, maar ook met het vermogen van materialen om gerecycled te worden zonder verlies van intrinsieke eigenschappen en met de mate waarin primair materiaal kan worden vervangen. Dit zal bijdragen tot een hoogwaardige recycling aan het einde van de levensduur. De recyclebaarheid van verpakkingsmateriaal moet in aanmerking worden genomen in regelingen voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid waarbij gebruik wordt gemaakt van ecologisch gemoduleerde heffingen. |
| --- | --- |

8.1.

| 8.2. | Voor het gehalte aan gerecycled materiaal moet een rol zijn weggelegd bij het stimuleren van de vraag naar gerecyclede materialen. In het geval van stalen verpakkingen bestaat er echter al een goed functionerende markt voor secundaire materialen, waarbij het recyclingpercentage voor stalen verpakkingen reeds meer dan 84 % bedraagt. Een verplichting om het gehalte aan gerecycled materiaal te verhogen, kan er in de praktijk dan ook toe leiden dat de uitstoot van broeikassen toeneemt indien schroot over grote afstanden moet worden vervoerd en aan andere bronstromen moet worden onttrokken. |
| --- | --- |

8.2.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Wereldwijde alliantie voor een circulaire economie en hulpbronnenefficiëntie.

1

(2)  Mededeling van de Europese Commissie “Actualisering van de nieuwe industriestrategie van 2020: een sterkere eengemaakte markt tot stand brengen voor het herstel van Europa”, COM(2021) 350 final.

2

(3)  Mededeling van de Europese Commissie “Een nieuw actieplan voor een circulaire economie — Voor een schoner en concurrerender Europa”.

3

(4)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de overbrenging van afvalstoffen en tot wijziging van de Verordeningen (EU) nr. 1257/2013 en (EU) 2020/1056 (COM(2021) 709 final — 2021/0367 (COD)) (PB C 275 van 18.7.2022, blz. 95).

4

(5)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de overbrenging van afvalstoffen en tot wijziging van de Verordeningen (EU) nr. 1257/2013 en (EU) 2020/1056 (COM(2021) 709 final — 2021/0367 (COD)) (PB C 275 van 18.7.2022, blz. 95).

5

(6)  Vragen en antwoorden over nieuwe EU-regels voor afvaltransporten.

6

(7)  EU-strategie voor de aanpak van georganiseerde criminaliteit (2021-2025).

7

(8)  Aanbeveling (EU) 2021/2279 van de Commissie van 15 december 2021 betreffende het gebruik van milieuvoetafdrukmethoden voor het meten en bekendmaken van de milieuprestatie van producten en organisaties gedurende hun levenscyclus (PB L 471 van 30.12.2021, blz. 1).

8

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/8 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/8

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de aanpak van structurele tekorten en versterking van de strategische autonomie in het ecosysteem voor halfgeleiders

(initiatiefadvies)

(2023/C 140/02)

| Rapporteur: | Anastasis YIAPANIS |
| --- | --- |
| Corapporteur: | Guido NELISSEN |

Rapporteur:

Anastasis YIAPANIS

Corapporteur:

Guido NELISSEN

| Besluit van de voltallige vergadering | 20.1.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde |
| | Initiatiefadvies |
| Bevoegde afdeling | Adviescommissie Industriële Reconversie (CCMI) |
| Goedkeuring door de afdeling | 9.12.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 179/0/4 |

Besluit van de voltallige vergadering

20.1.2022

Rechtsgrond

Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde

Initiatiefadvies

Bevoegde afdeling

Adviescommissie Industriële Reconversie (CCMI)

Goedkeuring door de afdeling

9.12.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

179/0/4

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) pleit ervoor om de toeleveringsketens voor chips transparanter te maken en strategischer te monitoren en te beheren, de prognoses inzake de beschikbaarheid van chips te verbeteren en nauwere partnerschappen aan te gaan, in coördinatie met overheden op Europees niveau. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het EESC is van mening dat de Europese halfgeleiderstrategie alle stadia van de waardeketen voor halfgeleiders moet bevorderen, met speciale aandacht voor het ontwerp en de vervaardiging van chips en de back-endproductie. De uitvoering van de chipverordening moet zorgvuldig worden geëvalueerd en gemonitord aan de hand van duidelijke indicatoren (kernprestatie-indicatoren) die samen met de belanghebbenden uit de industrie en de Europese Raad voor halfgeleiders worden vastgesteld. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC maakt zich vooral zorgen over het feit dat de EU momenteel voor de back-endproductie afhankelijk is van met name China. Internationale samenwerking tussen regeringen, halfgeleiderclusters en O&O-instellingen is van essentieel belang om de huidige tekorten aan te pakken, een gelijk speelveld te waarborgen en aan de bredere maatschappelijke behoeften te voldoen. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC is ingenomen met de in de Europese chipverordening aangekondigde 43 miljard EUR en de toekomstige oprichting van het Chipfonds en zou graag zien dat ten volle gebruik wordt gemaakt van de Europese herstel- en veerkrachtplannen. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het vindt echter dat de Europese Commissie te weinig nadruk heeft gelegd op het belang van grondstoffen, het circulaire karakter van de productieprocessen en de bestaande afhankelijkheid van derde landen, en dringt erop aan dat de toegang tot de belangrijkste grondstoffen voor de productie van halfgeleiders beter wordt gewaarborgd. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC pleit voor een zorgvuldige herziening van de bestaande vrijhandelsovereenkomsten en internationale partnerschappen, waarbij het streven naar open strategische autonomie en een grotere veerkracht van Europa duidelijk voorop moet staan. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | De investeringen moeten gericht zijn op gebieden waar de Europese afhankelijkheid van buitenlandse technologieleveranciers zeer groot is. Overheidssteun (zonder oversubsidiëring) op het niveau van de EU en van de lidstaten voor investeringen in baanbrekende technologieën, virtuele ontwerpplatforms, ultramoderne chipontwerpvermogens en pioniersfaciliteiten (met de nadruk op de allernieuwste chips) is nodig om de risico’s te beperken en de terugverdientijd bij investeringen te verkorten. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Het EESC pleit voor een economisch efficiënte maar evenwichtige verdeling van de EU-middelen tussen lidstaten en regio’s, alsook tussen grote bedrijven, start-ups en kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s). Het EESC dringt ook aan op een solide actieplan om buitenlandse investeringen van toonaangevende internationale halfgeleiderbedrijven aan te trekken. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | In elk beleid op het gebied van vaardigheden moet rekening worden gehouden met het effect van versnelde innovatie op het tempo waarmee banen worden gecreëerd en geschrapt, waarbij de sociale partners uit het ecosysteem voor halfgeleiders, academische kringen en relevante onderzoekscentra moeten worden betrokken. Er zijn aanzienlijke inspanningen nodig om de beroepsbevolking bij- en om te scholen, en programma’s voor een leven lang leren en beroepsonderwijs en -opleiding moeten ertoe bijdragen dat werknemers op de EU-arbeidsmarkt, met name op het gebied van STEM (wetenschap, technologie, engineering en wiskunde) essentiële specifieke vaardigheden verwerven. |
| --- | --- |

1.9.

| 1.10. | Het EESC benadrukt dat veel van de door de organisaties voor onderzoek en technologie (RTO’s) van de EU ontwikkelde innovaties in andere delen van de wereld worden overgenomen, en is van mening dat de eindgebruiksectoren dichter bij de Europese basis voor halfgeleideronderzoek moeten worden gebracht. |
| --- | --- |

1.10.

| 1.11. | Het EESC pleit voor meer steun voor clusters in digitale technologieën en een betere benutting van het innovatiepotentieel van kleine en middelgrote ondernemingen in de hightechsector. Voorts dringt het EESC aan op consistente wetgeving met betrekking tot belastingprikkels die investeringen in O&O stimuleren, met specifieke aandacht voor O&O op het gebied van chipontwerp. |
| --- | --- |

1.11.

| 1.12. | Het EESC dringt aan op meer innovatie en bescherming tegen cyberaanvallen en een betere paraatheid in geval van verdere innovatieve bedreigingen van de cyberveiligheid. |
| --- | --- |

1.12.

2.   Uitdagingen voor de halfgeleiderstrategie van de EU

| 2.1. | Door de digitale revolutie en de voortdurende zoektocht naar baanbrekende technologieën is de vraag naar halfgeleiders flink toegenomen. Kenmerkend voor de periode van de COVID-19-pandemie en het herstel daarna zijn wijdverspreide tekorten in de toeleveringsketen die, samen met de gestegen energieprijzen en knelpunten bij de levering van cruciale grondstoffen, het economisch herstel belemmeren en de industriële productie in de EU afremmen. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | De Europese micro-elektronica-industrie (455 000 directe banen) is wereldleider op het gebied van speciale processoren voor ingebedde systemen, sensoren, radiofrequentiechips, vermogenselektronica, siliciumwafers, chemicaliën en geavanceerde apparatuur voor het maken van chips. De EU heeft ook een sterke onderzoeksbasis dankzij haar onderzoekscentra en ambitieuze O&O-initiatieven. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | De vraag naar halfgeleiders in de automobielsector zal tegen 2030 naar verwachting met 300 % zijn gestegen, terwijl de behoefte van de industriële elektronische sector aan chips tegen 2030 naar verwachting zal zijn verdubbeld, mede onder invloed van enkele belangrijke trends zoals de geavanceerde productietechnologieën van Industrie 4.0. De communicatiesector is goed voor 15 % van de vraag naar chips in de EU, waarbij cruciale chipcomponenten voor communicatieapparatuur voor 5G voornamelijk buiten de EU worden ontworpen en geproduceerd. Sectoren als gezondheidszorg, energie, lucht- en ruimtevaart, defensie en gaming kennen allemaal een technologische ontwikkeling en een toenemende vraag naar zowel volwassen als geavanceerde chips voor hun productieprocessen en producten. Chips zijn ook van essentieel belang voor de ontwikkeling van opkomende industriële AI- en IoT-toepassingen, een markt die elk jaar met 50 % groeit. Door een chipstrategie te ontwikkelen op deze bestaande en opkomende sterke eindmarkten zal een virtueuze cirkel ontstaan: belangrijke productiesectoren in de EU zullen concurrerender worden, terwijl de halfgeleidercapaciteit in de Unie wordt versterkt. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Daarentegen is de EU-industrie minder goed vertegenwoordigd op een aantal belangrijke eindmarkten voor halfgeleiders, zoals cloud- en gegevensopslag, personal computing, draadloze communicatie (smartphones) en consumentenapparatuur (gaming). Met slechts vijftig halfgeleiderfabrieken op het EU-grondgebied is de productiebasis bovendien vrij klein, kan de EU geen chips onder de 22 nanometer produceren en heeft zij een zwakke positie op het gebied van instrumenten inzake ontwerp en ontwerpautomatisering. Daardoor had de EU in 2021 een handelstekort in halfgeleiders van 19,5 miljard EUR (51 miljard EUR invoer tegenover 31,5 miljard EUR uitvoer) (1). |
| --- | --- |

2.4.

| 2.5. | Aangezien de vraag naar en het gebruik van chips in de toekomst alleen maar zullen toenemen, dringt het EESC aan op ambitieuze programma’s om de uitstoot van broeikasgassen in de sector terug te dringen via energie-efficiëntie, hernieuwbare energie en baanbrekende technologieën. |
| --- | --- |

2.5.

3.   Concurrentievermogen en strategische autonomie

| 3.1. | Door de vele risico’s voor de halfgeleidersector (structurele tekorten, risico’s voor de toeleveringsketen, monopoliemacht in belangrijke delen van de waardeketen, geopolitieke risico’s) en de gevolgen daarvan voor een breed scala aan industrieën is het besef gegroeid dat Europa op dit gebied technologisch soevereiner moet worden. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Verstoringen in de levering van halfgeleiders hebben zeer negatieve gevolgen voor de Europese economie en samenleving. Vanwege de complexiteit van de toeleveringsketen van halfgeleiders is het moeilijk om de risico’s in verband met verstoringen in kaart te brengen en te beoordelen en de juiste mitigatiemaatregelen te nemen. Naar het oordeel van het EESC kan de waardeketen voor chips worden versterkt door de transparantie en zichtbaarheid te vergroten, de toeleveringsketen strategischer te monitoren en te beheren, prognoses inzake de beschikbaarheid van chips te verbeteren en op alle niveaus van de toeleveringsketen nauwere partnerschappen aan te gaan, in coördinatie met overheden op Europees niveau. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Om de bevoorradingsproblemen op lange termijn aan te pakken en wereldwijd te concurreren bij het ontwerpen en produceren van de steeds complexere allernieuwste halfgeleidercomponenten, moet de Europese halfgeleiderstrategie volgens het EESC alle stadia van de waardeketen voor halfgeleiders bevorderen, met inbegrip van onderzoek naar halfgeleiders, ontwerp, productie van chips, assemblage, testen en behuizing. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | Het EESC is met name van mening dat de EU moet investeren in gebieden waar Europa zeer afhankelijk is van buitenlandse technologieleveranciers, zoals ontwerp en automatisering van elektronisch ontwerp, productiecapaciteit en geavanceerde behuizing. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Aangezien halfgeleiders duidelijk een strategisch technologisch gebied zijn geworden en het de EU ontbreekt aan productiecapaciteit voor zowel “trailing edge”- als “leading edge”-chips, moet de EU investeringen in de productie van chips ondersteunen. Dit is essentieel om de veerkracht van het productieproces in belangrijke sectoren te vergroten. De reeds hoge vraag naar volwassen chips (12-40 nanometertechnologie) door de Europese industriële sectoren neemt immers nog steeds toe. Tegelijkertijd wordt verwacht dat de vraag naar “leading edge”-chips (minder dan 10 nanometernodes) veel sneller zal groeien door de verschuiving naar edge- en kwantumcomputing, het internet der dingen (IoT), geautomatiseerd rijden en artificiële intelligentie. Deze technologieën zijn aanjagers van radicale veranderingen in vele industriële sectoren: engineering, automobielindustrie, elektronica, gezondheid, defensie en hernieuwbare energie. Deze sectoren hebben zeker het potentieel om een Europese markt te creëren die de Europese productie van “leading edge”-nodes op langere termijn kan ondersteunen. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | Wat de prioritering van investeringen betreft, is het EESC evenwel van oordeel dat er in de eerste plaats moet worden geïnvesteerd in ontwerpcapaciteit voor de allernieuwste chips, omdat het in Europa aan chipontwerpcapaciteit voor geavanceerde halfgeleiders ontbreekt. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | Bijzondere aandacht moet ook worden besteed aan de meer arbeidsintensieve back-endproductie (met inbegrip van assemblage, testen en behuizing), die strategisch zou kunnen worden geconcentreerd in Zuidoost-Europa, waar de arbeidskosten concurrerender zijn. Het EESC maakt zich zorgen over het feit dat de EU verschillende risico’s loopt doordat zij momenteel voor de back-endproductie afhankelijk is van met name China. |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | Het is van het grootste belang dat de toegang tot de belangrijkste grondstoffen voor de productie van halfgeleiders, zoals hoogzuivere chemicaliën (germanium, boor, indium), speciale gassen (neon, helium, argon) en vervangingsmiddelen voor silicium (bijv. siliciumcarbide voor een beter energiebeheer) wordt gewaarborgd. De vraag naar deze grondstoffen zal alleen maar toenemen naarmate de vraag naar chips stijgt door hun toenemende complexiteit. |
| --- | --- |

3.8.

| 3.9. | Het EESC vindt dat de Europese Commissie te weinig nadruk heeft gelegd op het belang van grondstoffen, het circulaire karakter van de productieprocessen en de bestaande afhankelijkheid van derde landen. Het EESC heeft eerder gesteld dat “de Commissie, de lidstaten en de industrie daarom gezamenlijk [moeten] bespreken hoe de voorzieningsbronnen kunnen worden gediversifieerd en met name hoe in het kader van een geïndustrialiseerde circulaire economie kritieke grondstoffen in de micro-elektronica beter kunnen worden gerecycled” (2). |
| --- | --- |

3.9.

| 3.10. | Het EESC vindt dat de uitvoering van de chipverordening zorgvuldig moet worden geëvalueerd en gemonitord en dringt aan op duidelijke kernprestatie-indicatoren om de voortgang te beoordelen. De indicatoren moeten samen met de belanghebbenden uit de industrie en de Europese Raad voor halfgeleiders worden vastgesteld. |
| --- | --- |

3.10.

4.   Betrokkenheid van belanghebbenden in de EU, internationale samenwerking en strategische partnerschappen

| 4.1. | Het EESC is van mening dat de in juli 2021 door de Commissie gelanceerde Europese alliantie op het gebied van processors en halfgeleidertechnologieën een zeer belangrijke rol kan spelen bij het vaststellen van de bestaande lacunes in het productieproces en de technologische toepassing in de EU. Versterking van de veerkracht van de EU en waarborging van de voorzieningszekerheid moeten binnen de alliantie grondig worden besproken, waarbij de sociale partners uit het ecosysteem voor halfgeleiders, academische kringen en relevante onderzoekscentra dienen te worden betrokken. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | Internationale samenwerking tussen regeringen, halfgeleiderclusters en O&O-instellingen is van essentieel belang om de huidige tekorten aan te pakken en te zorgen voor wederzijds vertrouwen teneinde een gelijk speelveld tot stand te brengen. Voorts zal de versterking van het Europese ecosysteem voor halfgeleiders leiden tot wederzijdse afhankelijkheden in de mondiale waardeketens, hetgeen op zijn beurt een hefboomeffect bij internationale onderhandelingen teweeg zal brengen en de algemene veerkracht van de gehele sector zal vergroten. “Een subsidiewedloop moet echter worden voorkomen en de middelen moeten doelmatig worden besteed, zonder overcapaciteit en verstoringen van de markt te veroorzaken”, zoals het EESC al duidelijk heeft aangegeven (3). |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Het EESC pleit voor een zorgvuldige herziening van de bestaande vrijhandelsovereenkomsten en internationale industriepartnerschappen, waarbij het streven naar open strategische autonomie en een grotere veerkracht van Europa in een steeds complexere geopolitieke context duidelijk voorop moet staan. De discussies moeten worden geïntensiveerd binnen de Europese Raad voor halfgeleiders, die het aantal leden zou moeten uitbreiden door belanghebbenden uit de industrie, de sociale partners die de EU vertegenwoordigen en de belangrijkste onderzoekscentra uit te nodigen. |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | De debatten in de Europese fora moeten ook gericht zijn op de uitvoering van de voorgestelde versnelling van de vergunningsprocedures voor nieuwe installaties, hetgeen een belangrijke stimulans zou kunnen zijn voor de onderhandelingen over aanzienlijke buitenlandse investeringen (4), die een onmiddellijke vraag zouden creëren. Nog belangrijker is dat door de administratieve lasten te verminderen en regelgevingsfaciliteiten in alle lidstaten in te voeren, de versnippering wordt teruggedrongen en de voorspelbaarheid voor toekomstige investeringen wordt gewaarborgd. |
| --- | --- |

4.4.

5.   Financiering

| 5.1. | Het EESC is ingenomen met de in de Europese chipverordening aangekondigde 43 miljard EUR en de toekomstige oprichting van het Chipfonds, maar zou graag zien dat gedetailleerd wordt toegelicht hoe deze publieke en particuliere middelen bijeengebracht en toegewezen zullen worden. Voorts benadrukt het EESC dat ten volle gebruik moet worden gemaakt van de Europese herstel- en veerkrachtplannen; het is de bedoeling dat 20 % van het budget voor deze plannen wordt besteed aan de digitale transformatie van de lidstaten. |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Het EESC is van mening dat overheidssteun op EU- en lidstaatniveau voor investeringen in baanbrekende technologieën, virtuele ontwerpplatforms en pioniersfaciliteiten (met de nadruk op geavanceerde chips) nodig is om de risico’s te beperken en de terugverdientijd bij investeringen in faciliteiten die vanaf nul moeten worden opgebouwd, te verkorten. |
| --- | --- |

5.2.

| 5.3. | Aangezien de voorgestelde Europese Raad voor halfgeleiders zal bestaan uit vertegenwoordigers van de lidstaten, vreest het EESC dat het de lidstaten zullen zijn die elkaar zullen beconcurreren om een groter deel van de middelen. Het EESC pleit derhalve voor een economisch efficiënte maar evenwichtige verdeling van de EU-middelen tussen lidstaten en regio’s, alsook tussen grote bedrijven, start-ups en kmo’s, zodat niemand achterblijft. Wat de Gemeenschappelijke Onderneming “Chips” betreft, heeft het EESC reeds opgemerkt dat er specifieke criteria moeten worden opgesteld en dat “criteria op het gebied van maatschappelijk beleid, zoals de houding van de betrokken onderneming ten aanzien van de maatschappelijke dialoog en collectieve onderhandelingen, prioritaire samenwerking met in de Unie gevestigde leveranciers, en het aantal door de investeringen gecreëerde extra duurzame arbeidsplaatsen en de kwaliteit van de arbeidsomstandigheden hierbij een rol [moeten] spelen” (5). |
| --- | --- |

5.3.

| 5.4. | Dankzij het voorgestelde Chipfonds zullen meer leningen en durfkapitaal beschikbaar komen en zal de verdere groei van kleine innovatieve halfgeleiderbedrijven worden vergemakkelijkt. Er is echter een volwaardige Europese risicokapitaalmarkt nodig om deze bedrijven te helpen het lastige traject van demonstratie tot en met marktintroductie af te leggen. Het EESC dringt aan op praktische richtsnoeren, met name voor start-ups en kmo’s, over hoe deze fondsen kunnen worden aangesproken. |
| --- | --- |

5.4.

| 5.5. | Ten slotte pleit het EESC voor een solide actieplan om ook buitenlandse investeringen aan te trekken, met name van internationale toonaangevende halfgeleiderbedrijven, teneinde zowel kapitaal als knowhow naar EU-grondgebied te halen. |
| --- | --- |

5.5.

6.   Vaardigheden

| 6.1. | Digitale vaardigheden zijn belangrijke immateriële activa van de digitale industriële revolutie geworden en de beschikbaarheid van geschoolde arbeidskrachten is een belangrijk element geworden voor investeringsbesluiten, terwijl door het gebrek aan vaardigheden de uitrol van digitale capaciteit ernstig wordt vertraagd. Digitale educatie en maatschappelijke bewustwording over de maatschappelijke gevolgen van digitale toepassingen (zowel de voordelen als de risico’s in verband met machtsconcentratie en eerbiediging van de privacy) zijn cruciale instrumenten voor consumenten en het maatschappelijk middenveld om op verantwoorde wijze bij te dragen aan toekomstige ontwikkelingen in het ecosysteem voor chips en om de jongere generatie aan te trekken. Het EESC zou ook graag zien dat specifieke aandacht wordt besteed aan de bescherming van de gezondheid van werknemers in de chipindustrie die aan gevaarlijke stoffen worden blootgesteld. |
| --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Momenteel groeit het aantal vacatures voor ingenieurs, ontwerpers en technici in een alarmerend tempo. Het EESC is ingenomen met het onlangs opgerichte partnerschap voor vaardigheden in het digitale ecosysteem. In het kader van de Europese vaardighedenagenda moet het bijdragen aan de verwezenlijking van de doelstellingen van het programma digitaal decennium (80 % van de mensen uitrusten met digitale basisvaardigheden, de onevenwichtige genderbalans verkleinen en tegen 2030 20 miljoen ICT-specialisten hebben), die van de Europese vaardighedenagenda en die van de Europese pijler van sociale rechten (60 % van de volwassenen die een opleiding volgen). |
| --- | --- |

6.2.

| 6.3. | In elk beleid op het gebied van vaardigheden moet rekening worden gehouden met het effect van versnelde innovatie op het tempo waarmee banen worden gecreëerd en geschrapt, met inbegrip van de transformatie van de arbeidsmarkt als gevolg van technologische ontwikkelingen op het gebied van AI. Vooral banen voor laag- en middelbaar opgeleiden dreigen te verdwijnen (en te worden vervangen door digitale instrumenten en automatisering), terwijl de vraag naar geavanceerde digitale vaardigheden alleen maar zal toenemen. Het EESC is van mening dat de aanpak van deze uitdagingen aanzienlijke inspanningen zal vergen voor de bij- en omscholing van de beroepsbevolking, met name van werknemers wier technologische vaardigheden verouderd zijn. Voorts moeten programma’s voor een leven lang leren en beroepsonderwijs en -opleiding ertoe bijdragen dat werknemers op de EU-arbeidsmarkt zich specialiseren door essentiële specifieke vaardigheden te verwerven. Derhalve is het van cruciaal belang dat studenten toegang krijgen tot geavanceerde ontwerp- en productieapparatuur en praktijkervaring opdoen. |
| --- | --- |

6.3.

| 6.4. | De EU heeft een coherent wetgevingskader nodig om buitenlandse arbeidskrachten aan te trekken die gespecialiseerd zijn in halfgeleiders. Het EESC is ingenomen met de mededeling van de Commissie over het aantrekken van vaardigheden en talent naar de EU (6) en vindt dat er ter aanvulling hierop bij- en omscholingsprogramma’s moeten komen, ook voor werknemers die gespecialiseerd zijn in STEM. |
| --- | --- |

6.4.

| 6.5. | Anderzijds vreest het EESC dat het gebrek aan vaardigheden in de hele wereld zal leiden tot een oorlog om talent, met een interne (binnen de EU) of internationale braindrain als gevolg. Het EESC kijkt derhalve uit naar de komende mededeling over braindrain en het verzachten van de gevolgen van de bevolkingsafname. |
| --- | --- |

6.5.

7.   O&O&I

| 7.1. | Het EESC benadrukt dat veel van de door de RTO’s van de EU ontwikkelde innovaties helaas in andere delen van de wereld worden overgenomen en niet tot een sterkere productiebasis in de EU hebben geleid. Derhalve is het EESC van mening dat de RTO’s van de EU de hele industriële basis en de bestaande knowhow op het gebied van halfgeleiders moeten bundelen, proeflijnen voor halfgeleiders moeten ontwikkelen en verbeteren, en de toekomstige mogelijkheden op belangrijke gebieden als edgecomputing, artificiële intelligentie en cyberbeveiliging moeten verkennen en benutten. In dit verband zal het van essentieel belang zijn de eindgebruiksectoren veel dichter bij de Europese onderzoeksbasis te brengen. |
| --- | --- |

7.1.

| 7.2. | Het EESC pleit voor routekaarten voor innovatie op lange termijn ter ondersteuning van de digitale transitie, omdat zij een proactieve aanpak mogelijk maken om O&O-investeringen in strategische doelstellingen op langere termijn te stimuleren en de lacunes in het ecosysteem voor halfgeleiders aan te pakken. Voorts dringt het EESC erop aan dat het innovatiepotentieel van kmo’s in de hightechsector beter wordt benut. Deze bedrijven zijn vaak zeer gespecialiseerd, flexibel en actief in hoogwaardige nichemarkten. |
| --- | --- |

7.2.

| 7.3. | De waardevolle intellectuele eigendom van bedrijven die in chips is vervat, moet beter worden beschermd. Het EESC is ingenomen met de duidelijke regels die in de chipverordening zijn aangekondigd. Bij de toekomstige activiteiten van de Europese Raad voor halfgeleiders moet tijdig met stakeholders uit de industrie worden overlegd over doeltreffende bescherming van de intellectuele-eigendomsrechten van de EU. |
| --- | --- |

7.3.

| 7.4. | Het EESC is van mening dat speciale investeringen moeten worden gericht op O&O op het gebied van chipontwerp, aangezien dit het leeuwendeel van de toegevoegde waarde oplevert en ook de zakelijke argumenten voor meer geavanceerde productiecapaciteit kan versterken. De zich sterk ontwikkelende bio-economie, met enorme toekomstige toepassingen, moet in dit verband ook in aanmerking worden genomen. De Commissie moet nagaan welke mogelijkheden er zijn om consistente wetgeving aan te nemen met betrekking tot belastingprikkels die O&O-investeringen stimuleren, met name wat betreft toekomstige consortia die bestaan uit grote ondernemingen, kmo’s, start-ups en spin-offs van onderzoeksinstellingen. |
| --- | --- |

7.4.

| 7.5. | Cyberbeveiliging is een belangrijk thema geworden voor veel industriële sectoren, zoals de automobielsector, engineering, communicatie, gezondheidszorg, lucht- en ruimtevaart en defensie. Het EESC dringt aan op meer innovatie en bescherming tegen cyberaanvallen en een betere paraatheid in geval van verdere innovatieve bedreigingen van de cyberveiligheid. Het EESC steunt het voorstel voor een EU-wet inzake cyberweerbaarheid, waarmee nieuwe eisen inzake cyberbeveiliging zullen worden ingevoerd en producenten en consumenten meer inzicht zullen krijgen in cyberdreigingen. Het pleit er ook voor om de rol van het Agentschap van de Europese Unie voor cyberbeveiliging verder te versterken. |
| --- | --- |

7.5.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Werkdocument van de diensten van de Commissie — A Chips Act for Europe.

1

(2)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een kader voor maatregelen ter versterking van het Europese ecosysteem voor halfgeleiders (COM(2022) 46 final — 2022/0032 (COD)) (PB C 365 van 23.9.2022, blz. 34).

2

(3)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s over een chipwet voor Europa (COM(2022) 45 final) (PB C 365 van 23.9.2022, blz. 23).

3

(4)  Zoals de lopende onderhandelingen met Intel uit de VS, Samsung uit Zuid-Korea en TSMC uit Taiwan.

4

(5)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een kader voor maatregelen ter versterking van het Europese ecosysteem voor halfgeleiders (COM(2022) 46 final — 2022/0032 (COD)) (PB C 365 van 23.9.2022, blz. 34).

5

(6)  COM(2022) 657 final — Mededeling van de Commissie over het aantrekken van vaardigheden en talent naar de EU.

6

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/14 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/14

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over COVID-19: de rol van het maatschappelijk middenveld bij de wederopbouw en veerkracht in de Euromediterrane regio

(initiatiefadvies)

(2023/C 140/03)

| Rapporteur: | Angelo PAGLIARA |
| --- | --- |

Rapporteur:

Angelo PAGLIARA

| Besluit van de voltallige vergadering | 25.3.2021 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde |
| | Initiatiefadvies |
| Bevoegde afdeling | Externe betrekkingen |
| Goedkeuring door de afdeling | 20.12.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 183/0/5 |

Besluit van de voltallige vergadering

25.3.2021

Rechtsgrond

Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde

Initiatiefadvies

Bevoegde afdeling

Externe betrekkingen

Goedkeuring door de afdeling

20.12.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

183/0/5

1.   Inleiding

| 1.1. | De Euromediterrane regio is zwaar getroffen door de pandemie, die de reeds bestaande problemen heeft verergerd en extra uitdagingen heeft gecreëerd. De sociale en economische gevolgen dreigen de ongelijkheden te vergroten, met name in landen met zwakke economische en productiesystemen. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het follow-upcomité Euromed van het EESC heeft besloten zijn aandacht te richten op de rol van het maatschappelijk middenveld bij de wederopbouw en het versterken van de veerkracht in de Euromediterrane regio. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Bij de opstelling van dit advies zijn de maatschappelijke organisaties uit de Euromediterrane regio en de sociaal-economische raden van verschillende landen betrokken. Er is een bijzonder hechte samenwerking gesmeed met de economische, sociale en milieuraad van Marokko, die medeorganisator was van de Euromed-top in 2021. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Door de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld aan beide zijden van de Middellandse Zee biedt dit initiatiefadvies bovendien een belangrijke meerwaarde. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Dit rapport vormt een aanvulling op de eerdere informatieve rapporten over “Onderwijs en beroepsopleiding in de Euromed-regio”, “Digitalisering en kleine en middelgrote bedrijven in het Middellandse Zeegebied” en “Duurzame ontwikkeling in het Middellandse Zeegebied” (1). |
| --- | --- |

1.5.

2.   Conclusies

| 2.1. | Het maatschappelijk middenveld heeft wereldwijd direct vanuit de frontlinie gereageerd op de pandemie door de bevolking bijstand en hulp te bieden. Ook in de Euromediterrane regio heeft het maatschappelijk middenveld een fundamentele rol gespeeld bij het verzachten van de negatieve effecten van COVID-19. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | In de Euromediterrane regio hebben maatschappelijke organisaties het overheidsoptreden aangevuld door essentiële diensten en gezondheidszorg te verlenen, persoonlijke beschermingsmiddelen te distribueren en te helpen bij de verspreiding van essentiële informatie, met name in afgelegen gebieden. Hun activiteiten hebben ook geholpen om de gevolgen van de pandemie voor de meest kwetsbare groepen, zoals vrouwen, jongeren, immigranten en mensen met een handicap, te verzachten. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Dankzij hun actieve betrokkenheid is de solidariteit in de Euromediterrane regio versterkt; tal van maatschappelijke organisaties in de landen van het zuidelijk nabuurschap hebben groepen voor solidariteit onder de burgers opgericht, geëxperimenteerd met innovatieve methoden en hun onlinevoorlichtings- en -coördinatieactiviteiten uitgebreid. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Het EESC is ervan overtuigd dat een eerlijk en rechtvaardig economisch en sociaal herstel alleen mogelijk is met de betrokkenheid van de sociale partners en de maatschappelijke organisaties, de particuliere sector en met name kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s). Het herstel van het Middellandse Zeegebied en de ontwikkeling van duurzame en veerkrachtige sociale en economische modellen moeten stoelen op beginselen zoals eerbiediging van de rechtsstaat, bescherming van de democratische waarden en de sociale en mensenrechten, de uitvoering van de kernverdragen van de IAO en een gezamenlijke inzet voor het halen van doelen op het gebied van duurzame ontwikkeling en klimaatneutraliteit. |
| --- | --- |

2.4.

| 2.5. | Het EESC is ingenomen met de goedkeuring van de nieuwe agenda voor het Middellandse Zeegebied en benadrukt dat alle maatregelen ter ondersteuning van het herstel gericht moeten zijn op de ontwikkeling en verbetering van de levenskwaliteit in de regio. |
| --- | --- |

2.5.

| 2.6. | In het Middellandse Zeegebied vallen momenteel tal van uitdagingen op sociaal, politiek, ecologisch, geopolitiek en immigratiegebied samen die niet alleen voor Europa maar voor de gehele wereld van groot belang zijn. Het EESC is van mening dat de toenemende multidimensionale uitdagingen in het gebied alleen kunnen worden aangepakt aan de hand van een vernieuwd en doeltreffend multilateralisme dat door de Europese Unie wordt gesteund. |
| --- | --- |

2.6.

| 2.7. | De gevolgen van de klimaatverandering zijn ook merkbaar in het Middellandse Zeegebied, waar sprake is van woestijnvorming, waterschaarste en stijgende temperaturen. De huidige crisis heeft duidelijk gemaakt dat de gemeenschappelijke veerkracht moet worden versterkt en dat er nieuwe inspanningen moeten worden geleverd om de handen ineen te slaan op het gebied van milieu en digitalisering. Het EESC acht het nuttig om, met name gezien de groeiende bewustwording van het maatschappelijk middenveld en door een grotere betrokkenheid van de sociale partners, initiatieven als WestMED uit te breiden en te versterken. Zo kan worden bijgedragen aan de verwezenlijking van de klimaat- en milieudoelstellingen via modellen van de blauwe economie, met als doel banen te scheppen en het ecosysteem en de diversiteit te beschermen. |
| --- | --- |

2.7.

| 2.8. | Tien jaar na de Arabische lente heeft de EU haar samenwerkingsstrategie met haar buurlanden in het Middellandse Zeegebied vernieuwd. In dit verband beschouwt het EESC de nieuwe agenda voor het Middellandse Zeegebied als een essentieel instrument voor het sociaal en economisch herstel van de regio na de COVID-19-crisis. In het kader van de hernieuwde partnerschappen moet naast de economische en sociale uitdagingen ook veel aandacht uitgaan naar de uitdagingen op het gebied van milieu, demografie en immigratie, waarbij de verworvenheden en de fundamentele waarden van de Unie volledig in acht moeten worden genomen. De gezondheidsinfrastructuur is in grote delen van de regio kwetsbaar gebleken en de pandemie vormt een belangrijke test die ook gevolgen kan hebben voor de politieke stabiliteit. |
| --- | --- |

2.8.

| 2.9. | In de herstel- en wederopbouwprogramma’s voor het Middellandse Zeegebied moet bijzondere aandacht uitgaan naar een snel herstel van de toeristische sector en met name van kleine en middelgrote ondernemingen, waarin meer dan de helft van de werknemers in de EU werkzaam zijn. Wanneer de crisis zou blijven aanslepen, zou dit — mede gelet op de structurele werkloosheid onder met name jongeren en vrouwen — ernstige sociale gevolgen hebben. |
| --- | --- |

2.9.

| 2.10. | De ontwikkeling van het menselijk kapitaal van de beroepsbevolking is van bijzonder belang voor de duurzame ontwikkeling van de mediterrane partners van de EU. Met name in de toeristische sector moet worden ingezet op de opleiding van personeel. Bovendien is de “braindrain” van de zuidelijke partnerlanden naar de hoogontwikkelde geïndustrialiseerde landen een grote hindernis, met name voor de digitalisering van hun economieën. Daarom zouden de EU-lidstaten arbeidsvergunningen voor de korte en middellange termijn in de EU moeten faciliteren, zowel voor zelfstandigen als voor werknemers, vooral in de IT-sector. Verder zou de Commissie digitale projecten in partnerlanden moeten ondersteunen, zodat met name IT-technici een goede kans op een baan in hun eigen land hebben. |
| --- | --- |

2.10.

| 2.11. | De EU zal de bestaande samenwerkingsinstrumenten en -programma’s aanwenden om de dialoog met de landen van het zuidelijke nabuurschap te versterken. Het EESC pleit ervoor het maatschappelijk middenveld zo breed mogelijk bij een en ander te betrekken via een inclusieve sociale en civiele dialoog op alle niveaus. Daarbij moet rekening worden gehouden met de eigenschappen en de rol van de verschillende betrokkenen en moet hun bijdrage aan de formulering en uitvoering van de beleidslijnen en maatregelen die nodig zijn om de gevolgen van de huidige transformaties en crises te beheersen, op waarde worden geschat, te beginnen bij de gevolgen van de klimaatverandering. |
| --- | --- |

2.11.

| 2.12. | Veel landen van het zuidelijk nabuurschap zullen naar verwachting te maken krijgen met een daling van het bbp per hoofd van de bevolking en met grote uitdagingen bij de aanpak van de toenemende sociale, economische en armoederisico’s. Daarom zijn er economische en financiële herstelplannen nodig die maatregelen omvatten waarmee ook de problemen worden aangepakt die verantwoordelijk zijn voor de toenemende sociale onzekerheid. |
| --- | --- |

2.12.

| 2.13. | Het economisch herstel van veel buurlanden in het Middellandse Zeegebied hangt in sterke mate af van de doeltreffendheid van de vaccinatiecampagne. Het EESC beveelt dan ook aan om Covax te versterken en de logistieke en bevoorradingssteun van de Europese instellingen zo groot mogelijk te maken, onder meer via bilaterale overeenkomsten. Het is vooral belangrijk om de partnerlanden ten zuiden van het Middellandse Zeegebied te ondersteunen bij het opzetten van eigen productiefaciliteiten voor vaccins en medische producten. In dit verband dringt het EESC er eens te meer op aan om het vrijgeven van patenten op vaccins en medische producten ter bestrijding van pandemieën serieus te bespreken. |
| --- | --- |

2.13.

| 2.14. | Het EESC is van mening dat de actieve betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld bij het herstel na COVID-19 van cruciaal belang zal zijn om doelstellingen als de verbetering van de levenskwaliteit van de burgers en de ontwikkeling van een nieuw model voor duurzame ontwikkeling te verwezenlijken. Daarom verzoekt het EESC de Europese instellingen om in het kader van het partnerschap met het zuidelijk nabuurschap alle instrumenten die zijn gericht op de betrokkenheid van maatschappelijke organisaties, verder te versterken. |
| --- | --- |

2.14.

| 2.15. | Maatschappelijke organisaties liepen voorop bij de ondersteuning van de gezondheids- en sociale maatregelen die zijn genomen in reactie op de pandemie, en dankzij hun activisme konden de sociale en gezondheidsgevolgen voor de bevolking worden verzacht. Zoals het EESC al eerder heeft opgemerkt, wordt hun vermogen om in te spelen op de behoeften van de samenleving echter vaak beperkt door schaarse en fluctuerende middelen. Het EESC is ervan overtuigd dat de steunmechanismen voor maatschappelijke organisaties moeten worden versterkt, niet in de laatste plaats om de meest kwetsbare groepen die ernstige gevolgen ondervinden van de pandemie, zoals jongeren, vrouwen, migranten en personen met een handicap, beter te beschermen. |
| --- | --- |

2.15.

| 2.16. | Het EESC dringt er bij de Europese instellingen op aan verdere maatregelen te nemen ter ondersteuning van de vrede, de democratie en de eerbiediging van de mensenrechten in de conflictgebieden in het Middellandse Zeegebied. De leefomstandigheden in de conflictgebieden zijn door de pandemie verder verslechterd en er zijn krachtige initiatieven nodig om een alomvattend vredesplan tot stand te brengen. |
| --- | --- |

2.16.

| 2.17. | Gezien het ongetwijfeld moeizame herstel na de pandemie worden de lopende handelsbesprekingen tussen de EU en Marokko en Tunesië, alsmede de komende onderhandelingen met Jordanië, van groter belang. De EU moet meer rekening houden met bestaande asymmetrieën en haar zuidelijke handelspartners naar behoren tegemoetkomen. Het EESC dringt erop aan dat de maatschappelijke organisaties en de sociale partners meer bij de onderhandelingen worden betrokken en dat deze betrokkenheid ook formeel in de verdragen wordt vastgelegd, zodat zij een positieve bijdrage kunnen leveren aan de handelsbetrekkingen tussen de partnerlanden en er zo met name voor kunnen zorgen dat de bindende duurzaamheidshoofdstukken in toekomstige handelsovereenkomsten ten uitvoer worden gelegd. |
| --- | --- |

2.17.

| 2.18. | Daarnaast zouden maatschappelijke organisaties en de sociale partners niet alleen verantwoordelijkheid kunnen krijgen voor de duurzaamheidshoofdstukken, maar ook, in het kader van hun formeel gestructureerde betrokkenheid, voor het volledige toepassingsgebied van handels- en investeringsovereenkomsten. |
| --- | --- |

2.18.

| 2.19. | Het EESC herhaalt zijn standpunt dat de EU een deel van haar “Aid for Trade”-middelen zou moeten gebruiken om maatschappelijke organisaties te helpen bij hun participatie in en capaciteitsopbouw voor inspanningen voor duurzame handel en investeringen. |
| --- | --- |

2.19.

| 2.20. | Het EESC heeft reeds aanbevolen om de digitale vaardigheden aan beide zijden van de Middellandse Zee te versterken. Naar aanleiding van de goedkeuring van de nieuwe strategie voor het Middellandse Zeegebied en met het oog op de wederopbouw na de pandemie wijst het EESC op de noodzaak om meer te investeren in digitale infrastructuur en om de digitale transformatie van kmo’s te ondersteunen als motor van werkgelegenheid en sociale ontwikkeling. Daarbij moeten ook de sociale partners worden betrokken en moet het potentieel van collectieve onderhandelingen en de sociale dialoog op verschillende niveaus worden erkend. |
| --- | --- |

2.20.

3.   Algemene opmerkingen

| 3.1. | De problemen van de buurlanden in het Middellandse Zeegebied zijn door de pandemie verergerd; 25 jaar na de Verklaring van Barcelona en tien jaar na de Arabische lente staat het Middellandse Zeegebied onverminderd voor enorme uitdagingen. De Europese Unie en haar partners in het Middellandse Zeegebied hebben onlangs besloten de samenwerking nieuw leven in te blazen en te versterken aan de hand van de ambitieuze “Nieuwe agenda voor het Middellandse Zeegebied”. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | De nieuwe agenda stoelt op de overtuiging dat we alleen door gezamenlijk op te treden de strategische uitdagingen van de toekomst succesvol het hoofd kunnen bieden, in ons wederzijds belang. De agenda omvat een economisch investeringsplan ter bevordering van het sociaal en economisch herstel in de buurlanden in het Middellandse Zeegebied in de periode 2021-2027. Het gemeenschappelijke doel, aldus hoge vertegenwoordiger Josep Borrell, is om een vreedzaam, veilig, democratischer, milieuvriendelijker, welvarend en inclusief zuidelijk nabuurschap tot stand te brengen. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Een recent onderzoek van de Med Dialogue for Rights and Equality, getiteld “Bridging the Sea” (2), laat zien dat bijna 63 % van de maatschappelijke organisaties die actief zijn in de landen van het zuidelijk nabuurschap zich bezighoudt met thema’s als consolidering van de democratie en rechten en dat meer dan 53 % zich onder meer bezighoudt met de bestrijding van sociale en economische ongelijkheden. Hun bewustzijn van en aandacht voor ecologische kwesties en milieuoverwegingen wordt dus steeds belangrijker Hieruit blijkt dat er een solide basis ligt en dat het maatschappelijk middenveld meer steun moet krijgen om de uitdagingen van de toekomst beter het hoofd te kunnen bieden. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | In de afgelopen twintig jaar heeft het maatschappelijk middenveld zijn aanwezigheid in de landen van het zuidelijk nabuurschap versterkt. Dankzij het activisme van maatschappelijke organisaties konden de sociale en gezondheidsgevolgen voor de bevolking worden verzacht, maar werd tevens duidelijk dat hun capaciteit en competenties moeten worden versterkt zodat zij beter kunnen functioneren. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Het Middellandse Zeegebied heeft, net als de rest van de wereld, een grote economische en sociale schok te verduren gehad als gevolg van de COVID-19-pandemie. De gevolgen op sociaal en gezondheidsgebied werden nog verergerd door een ontoereikende gezondheidsinfrastructuur, met name in de kwetsbaarste landen. De pandemie kwam boven op de bestaande crises in landen die bijvoorbeeld al te maken hadden met een penibele economische en sociale situatie, een hoge werkloosheid of de gevolgen van conflicten in landen als Libië en Syrië. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | De regeringen van de partnerlanden in het Middellandse Zeegebied hebben noodmaatregelen genomen, zij het op zeer uiteenlopende wijze, om de gevolgen van de pandemie te verzachten, zoals steun aan werknemers en bedrijven, en zij hebben samengewerkt met de sociale partners en maatschappelijke organisaties. Hun betrokkenheid was echter vaak onvoldoende en in sommige gevallen geheel afwezig. Om de gevolgen van de pandemie te beperken hebben bijna alle landen in het Middellandse Zeegebied, zoals Marokko, Egypte, Jordanië en Libanon, lockdowns, avondklokken en reisbeperkingen ingesteld. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | In de nasleep van de pandemie hebben vele regeringen in de regio een expansief beleid ingesteld om de economische crisis aan te pakken en specifieke sectoren te ondersteunen door de productie aan te moedigen, fiscale en economische stimuleringsmaatregelen te treffen en maatregelen in te voeren om investeringen aan te trekken. |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | De pandemie heeft overal in het Middellandse Zeegebied negatieve economische gevolgen gehad, niet alleen door bijvoorbeeld de gedaalde interne en externe vraag en de ineenstorting van de consumptie, maar ook door de verslechterende financiële situatie en de stijgende staatsschuld. Sinds de uitbraak van de pandemie hebben de regeringen in de regio extra middelen voor de gezondheidszorg en de economie uitgetrokken om bepaalde sectoren te ondersteunen. Daarom zal het overheidstekort in bijna alle landen in het Middellandse Zeegebied aanzienlijk toenemen. |
| --- | --- |

3.8.

| 3.9. | De vervoerssector is hard getroffen door de beperkende maatregelen die de internationale mobiliteit hebben stilgelegd en verminderd, en als gevolg daarvan behoort het toerisme tot de sectoren die het zwaarst door de pandemie zijn getroffen. De OESO heeft geraamd dat de sector met 45 % tot 70 % zou krimpen en dat het internationale toerisme met 60 % tot 80 % zou afnemen (3). Het toerisme is een van de belangrijkste economische sectoren in de landen rond de Middellandse Zee en volgens de Conferentie van de Verenigde Naties inzake handel en ontwikkeling (Unctad) zullen Egypte en Marokko tot de wereldwijd zwaarst getroffen landen behoren (4). |
| --- | --- |

3.9.

| 3.10. | Micro-, kleine en middelgrote ondernemingen en zelfstandigen zijn een belangrijke component van de economie in de landen aan de zuidelijke oever. Hun omzet is aanzienlijk gekelderd en de meesten hebben hun personeelsbestand moeten inkrimpen. In dit verband zijn structurele maatregelen nodig om kmo’s te helpen de crisis te boven te komen, te groeien en te innoveren, en de dubbele uitdaging van digitalisering en decarbonisatie aan te gaan. |
| --- | --- |

3.10.

| 3.11. | De pandemie heeft alle sociale groepen in het Middellandse Zeegebied getroffen, maar in het bijzonder de volgende groepen: jongeren, vanwege de verslechterde arbeidsmarktsituatie en de sluiting van scholen en universiteiten; vrouwen, die in bepaalde regio’s, waaronder de landen van het zuidelijk nabuurschap, voornamelijk werkzaam zijn in de informele economie, de landbouw en de toeristische sector, die zwaar werden getroffen door de beperkende maatregelen; kwetsbare groepen, zoals informele werknemers en vluchtelingen, die vaak geen aanspraak konden maken op de sociale beschermingsmaatregelen; en personen met een handicap, vanwege de vaak ontoereikende dienstverlening. |
| --- | --- |

3.11.

| 3.12. | In sommige delen van de zuidelijke buurlanden zijn de gevolgen van de pandemie nog verergerd door factoren zoals waterschaarste en een slechte toegang tot sanitaire voorzieningen, vooral in de sociaal meest geïsoleerde groepen, in conflictgebieden en in vluchtelingenkampen. |
| --- | --- |

3.12.

4.   Uitdagingen en kansen

| 4.1. | De secretaris-generaal van de Unie voor het Middellandse Zeegebied heeft opgemerkt (5) dat de huidige gezondheidscrisis de sociale en economische vooruitgang die de laatste jaren in het gebied is geboekt, in gevaar brengt. De crisis biedt echter een kans om de integratie te versterken en de economieën veerkrachtiger te maken. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | Het maatschappelijk middenveld speelt in de Euromediterrane regio een cruciale rol bij de opbouw van een rechtvaardigere en inclusievere samenleving na de pandemie. Tegelijkertijd is de actieve betrokkenheid van de sociale partners en de maatschappelijk organisaties van cruciaal belang om ervoor te zorgen dat niemand aan zijn lot wordt overgelaten en dat de Europese pijler van sociale rechten doeltreffend wordt uitgevoerd, zoals werd benadrukt tijdens de sociale top van Porto (6). |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | COVID-19 en de daarmee samenhangende maatregelen brengen de duurzaamheid van het maatschappelijk middenveld in gevaar. Regeringen en veel geldschieters hebben hun subsidies opgeschort en financiering bevroren, om middelen vrij te maken voor de hulpverlening in het kader van COVID-19. Dit vormt een bedreiging voor de toch al kwetsbare duurzaamheid van maatschappelijke organisaties, hun mogelijkheid om gemeenschappen te blijven bedienen, en de banen van hun werknemers, hoewel er veel van hen wordt verwacht. Het EESC benadrukt dat subsidies voor organisatorische duurzaamheid en financiering voor essentiële steunverlening van cruciaal belang zijn voor maatschappelijke organisaties om zich aan snel veranderende situaties te kunnen aanpassen en hun activiteiten tijdens crises te kunnen voortzetten. |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | Het EESC heeft erop gewezen dat het Middellandse Zeegebied een van de delen van de wereld is die het meest te maken krijgen met de gevolgen van de klimaatverandering. COVID-19 heeft een negatieve impact gehad op de sociale situatie en de ontwikkeling, en het is daarom dringend noodzakelijk om strategieën inzake duurzame ontwikkeling en vergroening van de economie vast te stellen. |
| --- | --- |

4.4.

| 4.5. | De goedkeuring van herstelplannen voor het Middellandse Zeegebied biedt een potentiële kans om de economische, sociale en ecologische ontwikkeling van de regio te waarborgen. Het is essentieel om ontwikkelingsmogelijkheden te koppelen aan de eerbiediging van beginselen als solidariteit, bestrijding van ongelijkheid en bescherming en eerbiediging van de rechtsstaat. De actieve betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld is van fundamenteel belang voor de verwezenlijking van alle doelstellingen. |
| --- | --- |

4.5.

| 4.6. | De toekomstige plannen van de zuidelijke buurlanden voor de wederopbouw na COVID-19 moeten, naast economische groei, in de eerste plaats gericht zijn op maatregelen ter beheersing van milieuproblemen met betrekking tot klimaatverandering, waterschaarste, woestijnvorming en verontreiniging. Maatregelen op het gebied van milieubescherming en -behoud zouden in het Middellandse Zeegebied een positief effect kunnen hebben omdat daarmee de economie wordt gediversifieerd en hoogwaardige werkgelegenheid wordt geschapen. In dit verband vestigt het EESC de aandacht op het zeer grote potentieel van hernieuwbare energie (met name zonne- en windenergie) in de zuidelijke partnerlanden en verzoekt het de EU en haar lidstaten in te zetten op meer duurzame gemeenschappelijke investeringen op dit gebied. |
| --- | --- |

4.6.

| 4.7. | Het EESC heeft al eerder gewezen op de noodzaak om een rechtvaardige transitie in het Middellandse Zeegebied te bevorderen, mede om voordelen te behalen op het gebied van gezondheid, onderwijs en gendergelijkheid. Om ervoor te zorgen dat het herstel goed wordt afgestemd op de beginselen van de transitie en digitalisering, is het van cruciaal belang dat de bewustwording en de ontwikkeling van bepaalde digitale en ondernemersvaardigheden worden bevorderd. Het EESC steunt zijn zuidelijke partnerlanden in hun oproep aan de EU en haar lidstaten om meer werk te maken van onderzoek en ontwikkelingssamenwerking in het Middellandse Zeegebied. |
| --- | --- |

4.7.

| 4.8. | Het herstel van de zuidelijke buurlanden, waar zwartwerk en de informele economie welig tieren, hangt ook nauw samen met de ontwikkeling van een doeltreffend model voor beroepsopleiding en onderwijs. Het EESC wijst nogmaals op de noodzaak om de beroepsvaardigheden van met name jongeren en vrouwen te verbeteren, zodat deze in een nationale en transnationale context kunnen worden ingezet, in het kader van een “circular brain”-benadering. Maatschappelijke organisaties spelen ook een belangrijke rol bij het versterken van vaardigheden door niet-formeel onderwijs, het organiseren van workshops en opleidingen en door het bevorderen van de sociale economie. Daarnaast wijst het Comité op de noodzaak om de sociale partners hierbij te betrekken, zoals onder meer tijdens de “Regionale dialoog van de Unie voor het Middellandse Zeegebied met de sociale partners” is benadrukt, onder andere om de kloof tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt weg te nemen. |
| --- | --- |

4.8.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Dit informatieve rapport vormt tevens een aanvulling op enkele recente EESC-adviezen over dit onderwerp, met name: advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot instelling van een faciliteit voor herstel en veerkracht (COM(2020) 408 final — 2020/0104 (COD)) en over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een instrument voor technische ondersteuning (COM(2020) 409 final — 2020/0103 (COD)) (PB C 364 van 28.10.2020, blz. 132); ECO/515 Regulation on Coronavirus Response Investment Initiative (nog niet gepubliceerd in het PB); advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité — Van urgent belang na COVID-19: een nieuwe multilaterale matrix ontwerpen (PB C 364 van 28.10.2020, blz. 53).

1

(2)  https://meddialogue.eu/wp-content/uploads/2021/02/Publication-Bridging-the-sea.pdf

2

(3)  https://read.oecd-ilibrary.org/view/?ref=124_124984-7uf8nm95se&title=Covid-19_Tourism_Policy_Responses&_ga=2.143901749.1647750476.1622806508-1692148678.1622806341

3

(4)  https://unctad.org/system/files/official-document/ditcinf2020d3_en.pdf

4

(5)  UfM Foreign Affairs Ministers set priority areas for stronger cooperation and integration in the Euro-Mediterranean region — Union for the Mediterranean — UfM (ufmsecretariat.org)

5

(6)  https://www.2021portugal.eu/en/porto-social-summit/porto-social-commitment/

6

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/20 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/20

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het strategische kompas van de EU

(initiatiefadvies)

(2023/C 140/04)

| Rapporteur: | Christian MOOS |
| --- | --- |
| Corapporteur: | Peter CLEVER |

Rapporteur:

Christian MOOS

Corapporteur:

Peter CLEVER

| Besluit van de voltallige vergadering | 14.7.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde |
| | Initiatiefadvies |
| Bevoegde afdeling | Externe Betrekkingen |
| Goedkeuring door de afdeling | 20.12.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 163/1/5 |

Besluit van de voltallige vergadering

14.7.2022

Rechtsgrond

Artikel 52, lid 2, van het reglement van orde

Initiatiefadvies

Bevoegde afdeling

Externe Betrekkingen

Goedkeuring door de afdeling

20.12.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

163/1/5

1.   Samenvatting en aanbevelingen

| 1.1. | Het strategisch kompas is een belangrijke stap vooruit. Het is een opsomming van zeer belangrijke concrete voornemens en maatregelen die de Europese veiligheid vergroten. Volgens het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) zou het moeten worden uitgebreid tot een alomvattende strategie voor het Europees buitenlands beleid en zou het maatschappelijk middenveld hierbij betrokken moeten worden. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Benadrukt zij dat veiligheid veel meer is dan defensie alleen en dat een alomvattende Europese veiligheidsstrategie ook gericht zou moeten zijn op civiele en preventieve aspecten teneinde de concrete defensiemaatregelen te ondersteunen en aan te vullen. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC onderstreept het preventieve belang van sociale rechtvaardigheid, economische vooruitzichten en ecologische duurzaamheid. Sociale vrede en economische stabiliteit zijn belangrijke voorwaarden voor geweldloosheid. De beperking van de opwarming van de aarde en de aanpak van de gevolgen ervan zijn van cruciaal belang om de sociale orde en vrede in de wereld te handhaven. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het strategisch kompas houdt onvoldoende rekening met de rol die het Europees maatschappelijk middenveld kan en moet spelen om grotere weerbaarheid op te bouwen tegen hybride aanvallen en de stelselmatige ondermijning van de cohesie en de solidariteit binnen en tussen de lidstaten door vijandige machten. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het civiele en preventieve veiligheidsbeleid gaat hand in hand met militaire defensievermogens. Deze laatste moeten worden beschouwd als een onontbeerlijke voorwaarde voor de veiligheid en, gelet op de afschrikkende werking ervan, ook als preventieve voorwaarde. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC is van mening dat het strategisch kompas een te rooskleurig beeld schetst van het Europese veiligheids- en defensiebeleid. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | De NAVO is niet alleen een strategische partner voor de EU, maar ook onontbeerlijk voor haar veiligheid. De Europeanen moeten maatregelen nemen om hun eigen vermogen om strategisch op te treden te versterken zodat ze de NAVO een grotere meerwaarde kunnen bieden. De EU en de NAVO hebben het potentieel van hun samenwerking tot nog toe niet volledig benut. Versterking van de Europese pijler van veiligheid en defensie betekent versterking van de NAVO. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Uiteindelijk moet de EU meer verantwoordelijkheid nemen en een Europese defensie-unie tot stand brengen als Europese pijler van de NAVO, die de neutraliteit van sommige van haar lidstaten volledig respecteert en daarmee verenigbaar is. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | De EU moet een beter inzicht krijgen in het cruciale belang van het trans-Atlantische partnerschap voor de NAVO — en dus voor de Europese veiligheid. |
| --- | --- |

1.9.

| 1.10. | Te veel lidstaten hebben hun toezeggingen en vermogens op het gebied van defensie lange tijd verwaarloosd, waardoor hun strijdkrachten nu met een groot gebrek aan materiaal kampen, niet voorbereid en niet interoperabel zijn. |
| --- | --- |

1.10.

| 1.11. | De lidstaten moeten de nationale vermogensontwikkeling en defensieplanning beter coördineren en veel meer gezamenlijke aanbestedingen uitvoeren. De Europese defensievermogens moeten doeltreffender worden gemaakt door een veel betere coördinatie van het industriebeleid van de lidstaten. |
| --- | --- |

1.11.

| 1.12. | Het vermogen van Europa om op te treden moet worden versterkt door de invoering van stemming bij meerderheid voor het buitenlands en veiligheidsbeleid. |
| --- | --- |

1.12.

| 1.13. | Als belangrijk aanvullend element van het strategisch kompas moet de rol die het Europees maatschappelijk middenveld kan spelen op het gebied van solidariteit, samenwerking en veerkracht, in kaart worden gebracht. |
| --- | --- |

1.13.

| 1.14. | Het EESC stelt openbare fora voor strategische debatten op Europees en nationaal niveau voor. |
| --- | --- |

1.14.

2.   Algemene opmerkingen

| 2.1. | In dit initiatiefadvies wordt het effect van het strategisch kompas tegen het licht gehouden en wordt gestreefd naar een beleidsbeoordeling van de Europese doelstellingen en kansen die ermee gepaard gaan vanuit het oogpunt van het maatschappelijk middenveld. Het EESC is ingenomen met de initiatieven van de EU om de Europese veiligheid en defensie te versterken. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Wat veiligheidskwesties betreft wil het maatschappelijk middenveld niet aan de zijlijn blijven staan en zijn stem moet worden gehoord. In geval van conflicten worden de civiele instellingen hard getroffen en ondergaan burgers de verwoestende gevolgen van de oorlog. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Vanuit het standpunt van het maatschappelijk middenveld hanteert het strategisch kompas een beperkt perspectief op veiligheid, en met bijzondere aandacht voor defensie. Het EESC onderstreept dat veiligheid veel meer is dan uitsluitend defensie en dat een Europese veiligheidsstrategie meer gericht zou moeten zijn op civiele en preventieve aspecten dan nu in het strategisch kompas het geval is. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | De Europese Unie (EU) is het tegendeel van oorlog en geweld. De EU moet haar politieke, materiële en culturele middelen beter inzetten om conflicten vreedzaam te helpen oplossen en militaire escalatie te voorkomen, want daarin ligt mogelijk haar belangrijke meerwaarde, en de reden voor haar uitstraling in de rest van de wereld. Ze moet zich doeltreffender inzetten voor een terugkeer naar multilaterale wapenbeheersingsovereenkomsten, de naleving van het Verdrag inzake de niet-verspreiding van kernwapens en de verplichting om het aantal kernwapens terug te dringen. |
| --- | --- |

2.4.

| 2.5. | Een op regels gebaseerde multilaterale orde is essentieel om de universele mensenrechten te verdedigen. De EU moet samen met alle gelijkgezinde partners wereldwijd alles doen wat in haar macht ligt om die orde te versterken en waar nodig te herstellen en te vernieuwen. Hardvochtige machtspolitiek en het “recht van de sterkste” zijn onverenigbaar met democratie en de rechtsstaat. Veiligheid zonder vrijheid zou zinloos zijn. Tegelijkertijd is veiligheid ook een belangrijke voorwaarde voor vrijheid. |
| --- | --- |

2.5.

| 2.6. | Civiel en preventief veiligheidsbeleid sluit een militair defensievermogen niet uit. Integendeel: dat vermogen is zelfs een absolute voorwaarde voor veiligheid, en moet door zijn afschrikkende effect ook als preventief worden beschouwd. |
| --- | --- |

2.6.

| 2.7. | Voor politieke en financiële investeringen in veiligheid en defensie is een gedegen en serieuze beoordeling nodig van a) de structurele en b) de materiële sterke en zwakke punten van de EU, alsook haar vermogen om i) voor haar eigen veiligheid in te staan, ii) voor stabiliteit in haar buurlanden te zorgen, iii) wereldwijde handelsroutes en de toegang tot kritieke goederen en materialen veilig te stellen, en iv) met hulp van haar lidstaten een betrouwbare en uitgesproken toegewijde partner in de bondgenootschappen te zijn die niet alleen voor de veiligheid van Europa van essentieel belang zijn. |
| --- | --- |

2.7.

| 2.8. | Veiligheid en vrijheid kunnen niet alleen met militaire middelen tot stand worden gebracht. Zij vereisen een alomvattende sociale, economische en ecologische benadering en betere inlichtingen en prognoses. Preventief beleid en conflictoplossing met diplomatieke en civiele middelen moeten een prioriteit zijn, en het gebruik van militaire macht moet de laatste optie blijven. Dit houdt echter ook in dat men over geloofwaardige militaire vermogens moet beschikken en over de onwrikbare bereidheid die te gebruiken indien dat onvermijdelijk is. De EU moet haar belangen doortastender behartigen. |
| --- | --- |

2.8.

| 2.9. | Handhaving van een rechtvaardige vrede is het uiteindelijke doel van het mondiale veiligheidssysteem, en multilateralisme is het beste instrument om dat te bereiken. Dit doel staat echter onder toenemende druk, en het EESC sluit zich aan bij de aanbevelingen in het Global Peace Report 2022 om maatregelen te nemen ter versterking van de mondiale vredesstructuur (1). |
| --- | --- |

2.9.

| 2.10. | De uitvoering van maatregelen ter versterking van de defensievermogens en ter verhoging van de veiligheid vereist meer interinstitutionele samenhang, het niet in silo’s werken en vooral een sterk engagement van de lidstaten. |
| --- | --- |

2.10.

| 2.11. | In het licht van de Russische invasie van Oekraïne, de terugkeer van oorlog naar het Europese continent en de hardvochtige machtspolitiek is er behoefte aan doeltreffende afschrikking. Aangezien Rusland en China het internationale systeem en de internationale veiligheid uitdagen, moet de EU zich aan de groeiende systemische concurrentie tussen de grootmachten aanpassen, hoewel ze eigenlijk nooit de intentie had het beleid van een grootmacht te voeren. Rusland schendt openlijk het VN-Handvest en China schendt de universele mensenrechten, zoals duidelijk zichtbaar is in Xinjiang en Hongkong. |
| --- | --- |

2.11.

| 2.12. | De VS, Canada en andere democratieën in de wereld vormen belangrijke partners voor de uitvoering van datgene wat alle lidstaten van de Verenigde Naties officieel en vrijwillig onderschreven hebben: universele mensenrechten; rechten waar nooit ofte nimmer over kan worden onderhandeld. |
| --- | --- |

2.12.

| 2.13. | De EU moet een beter inzicht krijgen in het cruciale belang van het trans-Atlantische partnerschap, d.w.z. de betrekkingen tussen de EU en de VS, voor de NAVO, en dus voor de Europese veiligheid. Ook al is de belangstelling van de VS de laatste jaren steeds meer naar Azië en het gebied van de Stille Oceaan verschoven, toch toont de Russische agressie aan dat de wereldorde ook in Europa gewaarborgd en indien nodig verdedigd moet worden. |
| --- | --- |

2.13.

| 2.14. | De NAVO is niet alleen een strategische partner van de EU; de militaire defensie van Europa wordt gewaarborgd door de NAVO, en de Europese defensiepijler moet volledig complementair worden ontwikkeld. De Russische invasie van Oekraïne en de internationale veiligheidsarchitectuur zijn daar in alle opzichten het bewijs voor. Als Europa meer samenwerkt rond defensie, kan de NAVO versterkt worden en kan de EU effectiever bijdragen aan haar eigen veiligheid en de regionale stabiliteit verhogen. |
| --- | --- |

2.14.

| 2.15. | Hoewel de EU als gemeenschap en de NAVO als bondgenootschap absoluut niet hetzelfde zijn, zijn er steeds meer raakvlakken tussen de twee, en niet alleen wat betreft waarden en doelstellingen. Met de toetreding van Finland en Zweden tot de NAVO zullen 23 landen lid van beide organisaties zijn. De Europeanen kunnen en moeten maatregelen nemen om hun eigen vermogen om strategisch op te treden te versterken zodat ze de alliantie een grotere meerwaarde kunnen bieden. Uiteindelijk moet de EU meer verantwoordelijkheid voor haar veiligheid nemen en een Europese defensie-unie tot stand brengen als Europese pijler van de NAVO, die de neutraliteit van sommige van haar lidstaten volledig respecteert. |
| --- | --- |

2.15.

| 2.16. | Te veel lidstaten hebben te lang hun defensievermogens verwaarloosd. In veel EU-landen hebben de strijdkrachten te kampen met een groot gebrek aan materiaal, zijn zij onvoorbereid en niet interoperabel, deels door te lage, maar vooral door ondoeltreffende defensie-uitgaven. Als die landen ook lid van de NAVO zijn, verwaarlozen ze daarmee hun plichten tegenover het bondgenootschap. |
| --- | --- |

2.16.

| 2.17. | Het defensievermogen van Europa hangt niet alleen af van de hoeveelheid begrotingsmiddelen die daarvoor worden uitgetrokken, maar vooral van het efficiënte gebruik ervan. Momenteel leiden de verschillende wapensystemen in de EU tot overlappingen, hoge kosten en inefficiëntie. De lidstaten moeten de nationale vermogensontwikkeling en defensieplanning beter coördineren en veel meer gezamenlijke aanbestedingen uitvoeren. Er dient een samenhangend aanbestedingsbeleid op EU- en nationaal niveau te komen om de schaalvoordelen te bereiken die nodig zijn om de kosten te drukken en om voldoende activiteit te kunnen genereren die het voortbestaan van beginnende bedrijven kan garanderen (2). Uit de huidige praktijken op de Europese defensiemarkt spreken de hoge kosten van een niet-verenigd Europa. |
| --- | --- |

2.17.

| 2.18. | Ondanks de permanente gestructureerde samenwerking (PESCO), de gecoördineerde jaarlijkse evaluatie inzake defensie (CARD) en het Europees Defensiefonds (EDF) is de EU er te weinig in geslaagd om doeltreffende gemeenschappelijke structuren te ontwikkelen waarmee ze voor haar eigen veiligheid zou kunnen instaan. Van belang in dit verband is de Verklaring van Versailles. Dat document werd opgesteld in maart 2022 en bouwt voort op het besluit van de staatshoofden en regeringsleiders van december 2021 dat “de Europese Unie meer verantwoordelijkheid zal nemen voor haar eigen veiligheid en dat zij op het gebied van defensie een strategische koers zal varen en ervoor zal zorgen dat zij autonomer kan optreden”. |
| --- | --- |

2.18.

| 2.19. | De slagvaardigheid van de EU op het gebied van het buitenlands en veiligheidsbeleid zou worden versterkt door in de Raad op het gebied van het buitenlands beleid af te stappen van unanieme besluiten (de mogelijkheid van elke afzonderlijke lidstaat om alle andere te blokkeren). Als tussenoplossing valt te denken aan een tijdelijke testfase van stemming met gekwalificeerde meerderheid of supergekwalificeerde meerderheid (d.w.z. hogere drempels voor de gekwalificeerde meerderheid). Het institutionele kader is echter niet de belangrijkste reden waarom de lidstaten niet consistent handelen. Zij omzeilen namelijk het bestaande institutionele kader, benutten het potentieel ervan niet en laten zich er niet bij betrekken. |
| --- | --- |

2.19.

| 2.20. | Als veiligheidsverstrekker heeft Europa mogelijk een nieuw narratief en concrete maatregelen nodig die door het maatschappelijk middenveld en actieve burgers worden gesteund, met als doel de Europese identiteit en solidariteit te versterken, zonder de fout te maken dat we nationalisme door Europees chauvinisme vervangen. Inspraak van het publiek moet open, transparant en inclusief zijn. |
| --- | --- |

2.20.

3.   Positieve punten van het strategisch kompas

| 3.1. | Het doel van het strategisch kompas is goed gekozen: meer veiligheid door capaciteitsopbouw (“act”), betere paraatheid (“secure”), gerichte investeringen (“invest”) en meer samenwerking (“partner”), alsook het versterken van partnerschappen en bondgenootschappen. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Het strategisch kompas moet aantonen dat Europa vastberaden is om de beginselen van het Handvest van de Verenigde Naties te handhaven, de vrede te herstellen en de vrijheid in Europa te verdedigen. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Wat veiligheid betreft, wordt China in het strategisch kompas als “systeemrivaal” aangemerkt, wat bevestigd werd door de massale schendingen van de universele mensenrechten, de aanhoudende bedreiging van Taiwan en de steun voor de Russische agressor. Uit het strategisch kompas komt naar voren dat China en Rusland de internationale orde op losse schroeven zetten. Zij breiden hun nucleaire arsenalen uit en ontwikkelen nieuwe wapensystemen. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | Ook wordt gewezen op de gevaarlijke uitholling van de architectuur voor wapenbeheersing en de schadelijke gevolgen van dit “rechtsvacuüm” voor de veiligheid van de EU. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | De EU heeft legitieme belangen in alle regio’s van de wereld. Het strategisch kompas bestrijkt niet al deze punten stelselmatig, maar stelt terecht dat, zoals specifiek op de Westelijke Balkan te zien is, Europese inactiviteit voor andere mogendheden een uitnodiging is om de leemte op te vullen. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | De EU moet veel sneller en vastberadener optreden en de lidstaten moeten op wederzijdse steun kunnen rekenen, aldus het strategisch kompas. Daarom wordt het belang van artikel 42, lid 7, VEU onderstreept. De EU moet onderzoeken of deze primaire rechtsgrond strookt met de bijstandsplicht uit hoofde van artikel 5 van het NAVO-Verdrag. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | In het strategisch kompas worden betere paraatheid en interoperabiliteit aangemerkt als prioriteiten die ook met de NAVO in overeenstemming moeten zijn. De EU zou de weg kunnen vrijmaken voor een betere Europese defensie. Daarnaast wordt in het strategisch kompas aangekondigd dat zij kritieke vermogenstekorten zal opvullen, de Europese samenlevingen weerbaarder zal maken en de Europese buurlanden zal stabiliseren. Een eerste stap is de oprichting van de snel inzetbare capaciteit (“Rapid Deployment Capacity”), bestaande uit 5 000 militairen, die tegen 2025 volledig operationeel moet zijn. Het EESC merkt op dat het hoog tijd is om resultaten te boeken aangezien de EU in dit verband al meer dan twintig jaar geleden ambitieuzere doelen had afgekondigd, die tot op vandaag nog steeds niet zijn bereikt. |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | Hoewel er in het strategisch kompas niet wordt verwezen naar de mogelijkheid om in het buitenlands beleid beslissingen met een gekwalificeerde meerderheid te nemen, wordt wel gepleit voor constructieve onthouding zodat bereidwillige lidstaten vooruitgang kunnen boeken. Hier zou meer gebruikgemaakt kunnen worden van artikel 44 VEU om samenwerking tussen bereidwillige lidstaten met passende vermogens op het gebied van gemeenschappelijk veiligheids- en defensiebeleid (GVDB) via delegatie door de Raad mogelijk te maken. |
| --- | --- |

3.8.

| 3.9. | Het strategisch kompas is bedoeld om civiele en militaire missies en operaties in het kader van het GVDB zinvol te combineren. Er wordt gewezen op het belang van civiele GVDB-missies voor niet-militaire reacties. Met het strategisch kompas wordt gestreefd naar een betere wisselwerking tussen het GVDB en de belanghebbenden op het gebied van justitie en binnenlandse zaken in de EU. |
| --- | --- |

3.9.

| 3.10. | Het is verheugend dat het kompas een actiegerichte aanpak volgt en concrete voorstellen, stappen, streefdata en mijlpalen noemt die de Raad van de EU en de Europese Raad regelmatig moeten evalueren. |
| --- | --- |

3.10.

| 3.11. | Er wordt ook gewezen op belangrijke maatregelen om beter rekening te houden met gender, vrede, veiligheid en klimaatefficiëntie in GVDB-missies en -operaties. Tegen 2023 zal de EU met name haar netwerk van universelemensenrechten- en genderadviseurs in haar GVDB-missies en -operaties versterken. Door de EU-routekaart inzake klimaatverandering en defensie uit te voeren, zal ze er bovendien voor zorgen dat de militaire sector klimaatneutraal wordt. |
| --- | --- |

3.11.

4.   Kanttekeningen bij het kompas

| 4.1. | Het strategisch kompas is een zeer ambitieus document met meer dan 80 concrete maatregelen die tegen 2025 genomen moeten worden. Daarvoor zullen de lidstaten blijk moeten geven van een krachtige politieke wil. Anders dreigt het document veeleer een afspiegeling te worden van het feit dat de EU onvoldoende bevoegdheden op het gebied van buitenlands beleid en defensie heeft. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | In het strategisch kompas wordt veiligheid vanuit een te eng perspectief benaderd: veiligheid betekent meer dan defensie. Meer preventie en prognoses zijn van essentieel belang om militaire conflicten te voorkomen. Het strategisch kompas is gericht op de formulering van een catalogus van concrete projecten en acties. Het EESC juicht dit toe. Het kompas gaat echter te weinig in op concrete geografische gebieden en verduidelijkt te weinig waar de EU ook buiten haar grondgebied, bijvoorbeeld in haar directe omgeving, overeenkomstig haar waarden en doelstellingen stabiliteit en veiligheid wil brengen. Het moet worden uitgebreid tot een alomvattende strategie waarbij ook het maatschappelijk middenveld betrokken is. |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Het veiligheids- en defensiebeleid van de EU wordt als vrij coherent voorgesteld en ook van de potentiële capaciteiten ervan wordt een redelijk positief beeld geschetst. Zo wordt gesteld dat de kracht van de EU bij het voorkomen en aanpakken van externe conflicten en crises daarin ligt dat ze zowel militaire als civiele middelen kan inzetten. Voorbeelden van concrete successen op dat gebied noemt het kompas niet. Een analyse die losstaat van de realiteit kan echter geen solide basis vormen voor een veiligheidsstrategie. De EU ziet zichzelf als consequente voorloper bij multilaterale oplossingen, en in het strategisch kompas zwaait ze zichzelf alle lof toe, bijvoorbeeld omdat ze haar verantwoordelijkheid opneemt om de mondiale veiligheid te waarborgen. Daardoor lijkt ze niet in staat om een eerlijke balans op te maken. |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | De EU mag dan op politiek en financieel vlak veel in multilateralisme geïnvesteerd hebben, maar ten minste tot de invasie van Rusland hebben de lidstaten de overeengekomen Europese buitenlandse doelstellingen alleen gevolgd wanneer dat hun eigen nationale belangen goed uitkwam. Dit fundamentele gebrek aan strategisch vooruitzicht kan met verschillende voorbeelden geïllustreerd worden, zoals het uitbreidingsproces op de Westelijke Balkan, de Europese reactie op de oorlog in Libië, de afhankelijkheid van energie, grondstoffen en van andere leveringen, de vertegenwoordiging van Europa bij de Verenigde Naties en de verschillen in de hoogte van investeringen in nationale militaire capaciteiten ten opzichte van het bbp. |
| --- | --- |

4.4.

| 4.5. | In het strategisch kompas staat dat de NAVO belangrijk is voor de Europese veiligheid, maar dat volstaat niet. Verder is er sprake van een strategisch partnerschap met de NAVO, complementariteit en beslissingsautonomie. Er zijn echter nog maar weinig ongebonden EU-lidstaten, d.w.z. geen NAVO-leden, en het bondgenootschap is meer dan gewoon een strategische partner voor Europa. De NAVO is en zal voor onvoorzienbare tijd de enige echte waarborg voor de Europese veiligheid zijn. De EU kan de Europeanen echter helpen om hun bijdrage aan de Europese veiligheid beter te organiseren door ervoor te zorgen dat ze hun defensievermogens samenvoegen en hun ongecoördineerde nationale beleid inruilen voor een gezamenlijke Europese aanpak. Ondanks veel goede ideeën in het strategisch kompas hebben zowel de EU als de NAVO het potentieel van hun samenwerking tot nu toe nog niet volledig benut. |
| --- | --- |

4.5.

| 4.6. | Het concept van Europese strategische autonomie moet duidelijk omschreven worden wanneer het wordt toegepast op veiligheid en defensie, zoals het geval is bij het strategisch kompas. Strategische autonomie betekent niet dat de EU zelfstandig optreedt, maar dat zij een betere partner wordt, die in staat is te handelen wanneer dat nodig is, ook wanneer er geen steun beschikbaar is. Zij mag niet betekenen dat Europa op gelijke afstand van de wereldmachten staat, zoals het EESC al benadrukt heeft in zijn recente advies over de trans-Atlantische betrekkingen. De VS zijn en blijven de belangrijkste bondgenoot en partner van Europa. De EU moet niettemin de weg inslaan van minder strategische afhankelijkheid, ook ten aanzien van veiligheid en defensie, zoals het EESC in zijn advies over de routekaart voor technologieën voor veiligheid en defensie (3) heeft opgemerkt. |
| --- | --- |

4.6.

| 4.7. | De eenzijdige afhankelijkheid van Europa moet worden teruggedrongen, en niet alleen op het gebied van defensie. Dit is van cruciaal belang voor de Europese veiligheid. Volgens het EESC zijn onderlinge afhankelijkheden, met name tussen gelijkgezinde partners, echter niet alleen gunstig, maar een conditio sine qua non voor een op regels gebaseerde multilaterale orde. |
| --- | --- |

4.7.

| 4.8. | Wat de toekomstige militaire vermogens van de EU betreft, sluiten de in het strategisch kompas aangekondigde snelle interventie-eenheden aan op het idee van snel inzetbare, kleinere strijdkrachten in het kader van internationaal gecoördineerde missies. Dat vereist wel dat Europa binnen de NAVO een behoorlijke bijdrage aan zijn eigen veiligheid levert. Door de Europese inspanningen moet de Europese zuil van de NAVO doeltreffender worden. Momenteel is echter onduidelijk hoe de lidstaten van de EU en de NAVO voldoende middelen ter beschikking kunnen stellen voor zowel de NAVO-reactiemacht als de snelle interventiemacht van de EU als die middelen gelijktijdig geactiveerd zouden moeten worden. Bovendien schieten de voorgestelde maatregelen met betrekking tot snel inzetbare troepen deels tekort tegenover besluiten die al tientallen jaren geleden (Helsinki, 1999) genomen zijn. |
| --- | --- |

4.8.

| 4.9. | Het strategisch kompas houdt geen rekening met de rol die het maatschappelijk middenveld in Europa kan en moet spelen om meer weerbaarheid op te bouwen tegen de stelselmatige ondermijning van de cohesie en de solidariteit binnen en tussen de lidstaten door vijandige machten. |
| --- | --- |

4.9.

| 4.10. | Om de EU op te waarderen tot een democratische en op de rechtsstaat gebaseerde veiligheidsverstrekker zijn niet alleen sterke of sterkere instellingen en meer prognoses van de lidstaten nodig, maar ook omvangrijke grensoverschrijdende maatschappelijke allianties, en die zijn ondenkbaar zonder een sterk en dynamisch pan-Europees maatschappelijk middenveld en volledig toegewijde Europese sociale partners. |
| --- | --- |

4.10.

| 4.11. | Vijandige aanvallen omvatten niet alleen militaire operaties, maar ook desinformatie, cyberaanvallen, economische chantage enz. In het strategisch kompas wordt aangekondigd dat er een hybride toolbox voor een gecoördineerde reactie op hybride bedreigingen ontwikkeld zal worden, alsook een toolbox voor de aanpak van buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging, en dat het instrumentarium voor cyberdiplomatie versterkt zal worden. Het kompas moet echter meer aandacht besteden aan dit cruciale aspect. De EU heeft dringend behoefte aan een interinstitutionele aanpak om dergelijke aanvallen en inmenging tegen te gaan, en daar moeten vertegenwoordigers van het maatschappelijk middenveld bij betrokken worden zodat de fundamenten voor een doeltreffende solidariteit, samenwerking en veerkracht van EU-burgers kunnen worden gelegd, met name op lokaal niveau, waar de gevolgen van dergelijke aanvallen meteen voelbaar zijn. |
| --- | --- |

4.11.

| 4.12. | De veiligheid van Europa wordt niet alleen bedreigd door militaire aanvallen in traditionele zin. Ook cyberaanvallen en sabotage van particuliere bedrijven, overheidsinstellingen en kritieke infrastructuur moeten als hybride oorlogsdaden worden beschouwd, die verwoestende schade kunnen aanrichten. Vooral wat doeltreffende beschermings- en tegenmaatregelen betreft, schiet het strategisch kompas in dat verband tekort. |
| --- | --- |

4.12.

5.   Herijking van het kompas

| 5.1. | Het EESC is het er volledig mee eens dat de EU zich moet voorbereiden op steeds agressievere revisionistische mogendheden die het Handvest van de Verenigde Naties schenden. Een op regels gebaseerde multilaterale orde kan hersteld worden wanneer de liberale democratieën aan hun principes vasthouden, deze met diplomatieke, civiele en militaire capaciteiten verankeren en niet toegeven aan de verleidingen, druk en bedreigingen van autoritaire krachten. |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Het Europees beleid moet erop gericht zijn gewapende conflicten te verhinderen. In dat verband mogen we niet vergeten dat de wereld duidelijk minder vreedzaam is dan na het einde van de Koude Oorlog het geval leek. Daarom heeft de Europese samenleving een politieke consensus nodig over de manier waarop ze zich doeltreffend tegen potentiële agressors kan verweren, en vooral hoe ze haar civiele bescherming kan opbouwen. Een groter openbaar debat en actieve betrokkenheid van actoren uit het maatschappelijk middenveld hierbij zijn van doorslaggevend belang. |
| --- | --- |

5.2.

| 5.3. | Politiek gezien moet echter veel meer geïnvesteerd worden in het trans-Atlantisch partnerschap. Dat partnerschap gaat weliswaar verder dan de NAVO, maar vormt toch een pijler van het bondgenootschap. De Europeanen moeten meer inspanningen leveren om de betrekkingen tussen de EU en de VS te handhaven en te verdiepen. Een stabiel partnerschap met de VS, zowel wat de handelsbetrekkingen als wat de veiligheid betreft, is van het grootste belang. |
| --- | --- |

5.3.

| 5.4. | Een wereld zonder kernwapens is een Europese doelstelling. Zolang dit niet is bereikt, blijven de Amerikaanse nucleaire veiligheidsgarantie voor Europa, de nucleaire afschrikking van de NAVO en de Franse afschrikkingsmacht onmisbaar voor de Europese veiligheid. |
| --- | --- |

5.4.

| 5.5. | De Europese partners moeten hun wapenuitgaven dringend efficiënter maken, onder meer door hun nationale conventionele militaire systemen veel meer op elkaar af te stemmen. De lidstaten moeten de huidige moeilijkheden en misverstanden over hun aanschaf van dringend noodzakelijke defensievermogens op korte termijn overwinnen en een gemeenschappelijke aanpak vinden om hun defensiesystemen op middellange tot lange termijn te versterken door middel van gezamenlijke aanbestedingen en samenwerkingsprojecten. Gezamenlijke Europese projecten mogen nauwe bondgenoten en partners niet uitsluiten, maar hun toegang tot de Europese defensiemarkt moet strikt gebaseerd zijn op wederkerigheid. |
| --- | --- |

5.5.

| 5.6. | Op zich is het minimumaandeel van het bbp dat voor defensie-uitgaven moet worden gebruikt belangrijk, aangezien het gaat om een afspraak tussen de westerse bondgenoten: pacta sunt servanda! De doeltreffende capaciteiten moeten vooral nauwkeurig gedefinieerd en op tijd verwezenlijkt worden. Of daar nu een aandeel van precies 2 % of meer van het bbp voor nodig is, is van ondergeschikt belang. Doorslaggevend is dat een potentiële agressor de kosten van een aanval te hoog acht. Om de defensie-uitgaven van haar lidstaten doeltreffender te maken, moet de EU voortbouwen op haar instrumenten en instellingen, zoals PESCO, CARD, het EDF en de Europese Vredesfaciliteit. |
| --- | --- |

5.6.

| 5.7. | De aankoop van defensiemateriaal en de structuren van de Europese defensie-industrie zijn cruciaal voor de Europese veiligheid. Zij zijn niet alleen aan de marktregels onderworpen. De Europese veiligheid mag echter niet in het gedrang komen door dure en ineffectieve compromissen. Gezamenlijke plannen moeten afhangen van de leveringscapaciteit van concurrerende en innovatieve bedrijven, niet van nationale quota bij samenwerkingsprojecten. |
| --- | --- |

5.7.

| 5.8. | In het kompas komen veel belangrijke aspecten van veiligheid aan bod, maar over inlichtingen wordt te weinig gesproken. De EU moet het kompas actualiseren door een duidelijke analyse van de Europese inlichtingencapaciteiten en concrete voorstellen ter verbetering daarvan op te nemen. |
| --- | --- |

5.8.

| 5.9. | De nationale strijdkrachten moeten gestroomlijnd worden, d.w.z. er moeten efficiënte, gedeelde commandostructuren worden ingericht die uiteindelijk als basis zullen dienen voor gezamenlijke Europese strijdkrachten. De Militaire Staf van de Europese Unie en het Europees Defensieagentschap moet nieuw leven worden ingeblazen. |
| --- | --- |

5.9.

6.   Bijdrage van het maatschappelijk middenveld aan de veiligheid en defensie van Europa

| 6.1. | Het strategisch kompas is een belangrijke stap vooruit. Het zou moeten worden uitgebreid met een strategie voor het Europees buitenlands beleid, waarin het concept veiligheid breder wordt benaderd zodat het in overeenstemming is met de duurzaamheidsdoelstellingen van de VN en het maatschappelijk middenveld actief wordt betrokken. |
| --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Meer inlichtingen, preventie en prognoses zijn van essentieel belang om militaire conflicten te voorkomen. Veel EU-lidstaten moeten meer investeren in hun defensievermogens; de meeste zijn daarmee begonnen. Dit moet een langetermijnengagement zijn en heeft de steun van het maatschappelijk middenveld nodig. De Europese pijler van de NAVO moet zorgen voor militaire afschrikking, maar de EU moet haar vermogen vergroten, ook met eigen militaire middelen, om concrete preventieve bijdragen aan regionale vrede en stabiliteit te leveren. |
| --- | --- |

6.2.

| 6.3. | De EU moet de lidstaten, zoals het kompas voorstelt, steunen bij het verbeteren van hun samenwerking teneinde een ondoeltreffende versnippering en een kostbare verdubbeling van hun defensievermogens tegen te gaan; zolang zij echter geen echte bevoegdheid voor defensie heeft, moet de EU haar beperkte middelen in de eerste plaats blijven investeren in civiele beleidsmaatregelen en mechanismen om conflictpreventie mogelijk te maken. Het maatschappelijk middenveld kan hier echt iets aan doen via zijn sociale en economische netwerken en zijn sterke potentieel voor publieke en culturele diplomatie. |
| --- | --- |

6.3.

| 6.4. | Een vrij en dynamisch maatschappelijk middenveld kan een automatische stabilisator zijn in tijden van crisis die de Europese veiligheid aantast. Dat is bijvoorbeeld gebleken in verband met de Russische agressie, waarbij miljoenen EU-burgers in vele lidstaten Oekraïense vluchtelingen hebben opgevangen en geholpen, met een uitzonderlijke bereidheid tot hulp, vooral in de lidstaten die aan Oekraïne grenzen. Een brede benadering van veiligheid moet ook de Europese paraatheid bij noodsituaties en blijvende steun voor maatschappelijke organisaties omvatten. |
| --- | --- |

6.4.

| 6.5. | Het EESC benadrukt het belang van sociale rechtvaardigheid, economische vooruitzichten en milieuduurzaamheid voor veiligheid. Sociale vrede is een belangrijke voorwaarde voor geweldloosheid. De beperking van de opwarming van de aarde en de aanpak van de gevolgen ervan zijn van cruciaal belang om de sociale orde en vrede in de wereld te handhaven. |
| --- | --- |

6.5.

| 6.6. | Het EESC stelt voor om openbare fora voor strategische debatten op te richten, zodat het maatschappelijk middenveld een Europa kan helpen opbouwen dat tegen vijandelijke agressie kan beschermen en zich beter tegen aanvallen kan verweren die bedoeld zijn om de strijdlust en de politieke stabiliteit in en tussen de lidstaten te ondergraven. “In de strijd om voordelen tussen wereldmachten geven niet de militaire of economische macht de doorslag, maar wel de inherente kenmerken van een maatschappij.” (4) |
| --- | --- |

6.6.

| 6.7. | Het EESC, zijn afdeling Externe Betrekkingen (REX) en, met het oog op de defensie-industrie, de adviescommissie Industriële Reconversie (CCMI) (5), kunnen een scharnierfunctie vervullen in het overleg tussen politiek en de samenleving over veiligheid in Europa en de wereld. Het EESC zal blijven pleiten voor regelmatige actualiseringen van het strategisch kompas en zal nieuwe, hiermee verwante initiatieven, zoals het defensiepakket, grondig beoordelen. |
| --- | --- |

6.7.

| 6.8. | De Russische agressie en de systemische rivaliteit met China onderstrepen dat de EU zich dringend aan moet passen aan de geopolitieke realiteit. In liberale democratieën kan dit alleen worden bereikt in nauwe samenwerking met en met de politieke steun van het maatschappelijk middenveld. |
| --- | --- |

6.8.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Common Security — For our shared future, Stockholm, 2022.

1

(2)  Routekaart voor technologieën voor veiligheid en defensie [COM(2022) 61 final], punt 4.9.

2

(3)  Advies van het EESC over de routekaart voor technologieën voor veiligheid en defensie (COM(2022) 61 final) (PB C 443 van 22.11.2022, blz. 112).

3

(4)  Mazarr, M. J.: What Makes a Power Great. The Real Drivers of Rise and Fall, Foreign Affairs, juli/augustus 2022, blz. 52.

4

(5)  https://www.eesc.europa.eu/nl/sections-other-bodies/sections-commission/consultative-commission-industrial-change-ccmi

5

---

III Voorbereidende handelingen

Europees Economisch en Sociaal Comité

575e zitting van het Europees Economisch en Sociaal Comité, 14.12.2022-15.12.2022

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/28 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/28

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de aanpassing van de regels inzake niet-contractuele civielrechtelijke aansprakelijkheid aan artificiële intelligentie (AI) (richtlijn inzake aansprakelijkheid voor AI)

(COM(2022) 496 final — 2022/0303 (COD))

(2023/C 140/05)

| Algemeen rapporteur: | Wautier ROBYNS DE SCHNEIDAUER |
| --- | --- |

Algemeen rapporteur:

Wautier ROBYNS DE SCHNEIDAUER

| Raadpleging | Europees Parlement, 6.10.2022 |
| --- | --- |
| | Raad van de Europese Unie, 14.10.2022 |
| Rechtsgrond | Artikel 114 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Interne Markt, Productie en Consumptie |
| Besluit van het bureau | 20.9.2023 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 154/1/0 |

Raadpleging

Europees Parlement, 6.10.2022

Raad van de Europese Unie, 14.10.2022

Rechtsgrond

Artikel 114 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Interne Markt, Productie en Consumptie

Besluit van het bureau

20.9.2023

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

154/1/0

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) heeft zijn standpunten inzake artificiële intelligentie (AI) sinds zijn pionierswerk in 2017 verder ontwikkeld, en daarbij benadrukt dat menselijk toezicht op AI-toepassingen ook aansprakelijkheidskwesties moet omvatten en vertrouwen in AI-technologie tot stand moet brengen. In zijn advies van 2019 riep het Comité op tot duidelijke regels, onder meer inzake de aansprakelijkheid van natuurlijke of rechtspersonen in geval van (vermoedelijk) onrechtmatig gebruik (1). |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het EESC is ingenomen met en steunt het voorstel van de Commissie om de rechten van gelaedeerden die — volgens het nationale recht — door dergelijk onrechtmatig gebruik van AI schade hebben geleden, te versterken, en daartoe te voorzien in specifieke rechten bovenop de bestaande nationale regels inzake onrechtmatige daden of risicoaansprakelijkheid, de bepalingen van de richtlijn productaansprakelijkheid en het strafrecht. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC erkent dat een minimale harmonisatie deze doelstelling het beste dient, maar is bezorgd over het risico van uiteenlopende interpretaties door belanghebbenden in de ontwikkelings- en toeleveringsketen en door rechters. Het dringt daarom aan op duidelijke juridische definities en wijst op de noodzaak om de vereiste deskundigheid van diegenen die deze nieuwe wetgeving in de hele EU moeten toepassen en daarvoor over de nodige digitale geletterdheid moeten beschikken, te vergroten. Het uiteindelijke doel van de Commissie moet zijn een aansprakelijkheidsregeling na te streven en te ontwikkelen die in de hele EU zo uniform mogelijk wordt toegepast. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC wijst op de wisselwerking tussen preventie- en veiligheidsvoorschriften enerzijds en verhaalmogelijkheden anderzijds — naast de toezichthoudende rol van de overheid —, bij het waarborgen dat de EU- en nationale normen inzake een verantwoorde ontwikkeling van AI worden nageleefd. Het dringt aan op de oprichting van een netwerk van instanties voor alternatieve geschillenbeslechting om het voor gelaedeerden gemakkelijker te maken hun rechten uit te oefenen en om een bredere bewijsbasis voor de resultaten van de richtlijn te bieden. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het EESC waardeert het in de richtlijn bereikte evenwicht tussen de rechten van gelaedeerden en de belangen van AI-ontwikkelaars. Dit maakt het mogelijk de voordelen van de digitale transitie te benutten en kan een standaard worden voor derde landen die deze aanpak wensen te volgen. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC verzoekt de Commissie de ontwikkeling van financiële garanties of verzekeringen ter dekking van AI-aansprakelijkheid nauwlettend te volgen, met de nodige aandacht voor de beschikbaarheid en reikwijdte ervan, aangezien het nieuwe kader zowel AI-exploitanten als verzekeraars rechtszekerheid moet bieden. Bewijsmateriaal omtrent incidenten is essentieel om te beoordelen of maatregelen in dit verband nodig zijn: het documenteren en rapporteren van deze incidenten is daarom cruciaal. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | Het EESC verzoekt de Commissie de rechten van gelaedeerden van door AI veroorzaakte schade op te nemen in haar communicatiestrategie, teneinde het vertrouwen in de digitale transitie te vergroten. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Gezien de snelheid van de technologische ontwikkelingen steunt het EESC het voornemen om deze wetgeving te herzien zodra de feiten dit rechtvaardigen. Het Comité acht een herziening vijf jaar na de inwerkingtreding van de beoogde richtlijn rijkelijk laat en beveelt aan om de herziening drie jaar na de inwerkingtreding uit te voeren. Het EESC is bereid aan deze herziening mee te werken door de ervaringen van maatschappelijke organisaties in de EU in kaart te brengen, met name wat betreft de feedback van eindgebruikers over de bewijslast en mogelijk uiteenlopende definities van welke schade conform de nationale wetgeving voor vergoeding in aanmerking komt. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | Aangezien het gebruik van AI kan leiden tot gevoelige beleidskeuzes die niet uitsluitend aan de belanghebbenden in de AI-toeleveringsketen mogen worden overgelaten, dringt het EESC er tevens op aan om te worden betrokken bij en geraadpleegd over de vaststelling van ethische normen. |
| --- | --- |

1.9.

2.   Samenvatting van het voorstel

| 2.1. | Het voorstel voor een richtlijn betreffende niet-contractuele aansprakelijkheid voor artificiële intelligentie (hierna de “AI-aansprakelijkheidsrichtlijn” genoemd) bouwt voort op het Witboek inzake AI van de Europese Commissie uit 2020, haar gelijktijdig gepubliceerde verslag over veiligheid en aansprakelijkheid op het gebied van AI en het voorstel voor een AI-verordening uit 2021 dat gericht is op preventie en veiligheid. Het voorstel voor een AI-aansprakelijkheidsrichtlijn hangt samen met de herziening van de richtlijn productaansprakelijkheid uit 1985 (hierna de “herziene richtlijn productaansprakelijkheid” genoemd), die op dezelfde dag werd voorgesteld als de in dit advies behandelde richtlijn. Beide voorstellen bieden eisers de mogelijkheid om vorderingen tegen bepaalde partijen in te stellen, al hebben ze niet helemaal hetzelfde toepassingsgebied. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Het doel van de AI-aansprakelijkheidsrichtlijn is om uniforme regels vast te leggen voor bepaalde aspecten van niet-contractuele aansprakelijkheid voor door AI-systemen veroorzaakte schade. Op die manier moet de werking van de eengemaakte markt verbeterd worden, moeten gelaedeerden (zowel particulieren als bedrijven) uitgebreidere bescherming krijgen en moet het vertrouwen in AI door middel van geharmoniseerde regels versterkt worden. Dit geldt bijvoorbeeld voor inbreuken op de privacy, gegevensverlies of schade als gevolg van veiligheidsproblemen. Met de nieuwe regels kunnen bijvoorbeeld personen die tijdens een aanwervingsproces op basis van AI-technologie gediscrimineerd zijn, gemakkelijker een schadevergoeding krijgen, al blijven er nog verschillende (juridische) belemmeringen overeind. Om de resterende rechtsonzekerheid weg te nemen, beveelt het EESC aan een juridische definitie te verschaffen van besluiten die door machines met behulp van AI worden genomen. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Met deze richtlijn stelt de Commissie voor de eerste keer voor om de nationale aansprakelijkheidsregels voor AI doelgericht te harmoniseren, zodat degenen die door AI schade hebben geleden, gemakkelijker vergoed kunnen worden. In overeenstemming met de doelstellingen van het Witboek inzake AI en het voorstel van de Commissie voor een AI-verordening uit 2021 (waarin rechtsstatelijke beginselen worden vastgesteld door middel van een kader voor de betrouwbaarheid van en het vertrouwen in AI) zullen de nieuwe regels ervoor zorgen dat degenen die door AI-producten of -diensten schade hebben geleden, een even billijke bescherming genieten als wanneer zij onder andere omstandigheden schade zouden hebben geleden. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Er is op toegezien dat de richtlijn de technologische vooruitgang in Europa niet in gevaar brengt of doet stilvallen. Tegelijk zorgt ze voor een geharmoniseerd rechtskader dat rekening houdt met de complexiteit van AI-systemen, van ontwerp tot commercialisering, en vereenvoudigt ze de juridische procedures voor degenen die door AI-systemen schade hebben geleden door middel van twee belangrijke juridische vernieuwingen die tegemoetkomen aan de bestaande behoeften:






  — | ten eerste: indien een relevante niet-naleving van (een zorgvuldigheidsplicht uit hoofde van) EU- of nationale regels wordt vastgesteld en er een redelijk vermoeden bestaat van een oorzakelijk verband met (de output van het) AI-systeem, zal een weerlegbaar “vermoeden van causaal verband” gelden omdat het voor gelaedeerden vaak moeilijk is om in detail toe te lichten hoe zij door een specifieke fout of nalatigheid schade hebben geleden, wat bijzonder lastig kan zijn bij complexe AI-systemen. Voor aanbieders van AI-systemen met een hoog risico, personen die namens hen optreden en gebruikers gelden specifieke bepalingen (zie paragraaf 4.1). Het vermoeden geldt volgens het voorstel minder sterk indien het AI-systeem bediend wordt door een niet-professionele gebruiker die de werking ervan niet heeft verstoord; |
| --- | --- | --- |

2.4.

—

ten eerste: indien een relevante niet-naleving van (een zorgvuldigheidsplicht uit hoofde van) EU- of nationale regels wordt vastgesteld en er een redelijk vermoeden bestaat van een oorzakelijk verband met (de output van het) AI-systeem, zal een weerlegbaar “vermoeden van causaal verband” gelden omdat het voor gelaedeerden vaak moeilijk is om in detail toe te lichten hoe zij door een specifieke fout of nalatigheid schade hebben geleden, wat bijzonder lastig kan zijn bij complexe AI-systemen. Voor aanbieders van AI-systemen met een hoog risico, personen die namens hen optreden en gebruikers gelden specifieke bepalingen (zie paragraaf 4.1). Het vermoeden geldt volgens het voorstel minder sterk indien het AI-systeem bediend wordt door een niet-professionele gebruiker die de werking ervan niet heeft verstoord;

| — | ten tweede is in het geval van productaansprakelijkheid eenvoudig te bepalen wie kan worden aangeklaagd; bij aansprakelijkheid voor AI ligt dit complexer. Met de voorgestelde richtlijn krijgen gelaedeerden meer verhaalmogelijkheden. Zo krijgen ze, wanneer dat noodzakelijk is en op evenredige wijze, recht op toegang tot bewijsmateriaal van bedrijven en aanbieders wanneer er sprake is van AI met een hoog risico. Gelaedeerden kunnen de rechter verzoeken hun door middel van een bevel toegang te verlenen tot de informatie die nodig is om te bepalen door welke oorzaak zij schade hebben geleden en welke natuurlijke of rechtspersoon zij daarvoor kunnen aanklagen. Als bewijsmateriaal makkelijk toegankelijk is, geldt het vermoeden niet meer. Dat is een grote stimulans om die informatie beschikbaar te stellen. |
| --- | --- |

—

ten tweede is in het geval van productaansprakelijkheid eenvoudig te bepalen wie kan worden aangeklaagd; bij aansprakelijkheid voor AI ligt dit complexer. Met de voorgestelde richtlijn krijgen gelaedeerden meer verhaalmogelijkheden. Zo krijgen ze, wanneer dat noodzakelijk is en op evenredige wijze, recht op toegang tot bewijsmateriaal van bedrijven en aanbieders wanneer er sprake is van AI met een hoog risico. Gelaedeerden kunnen de rechter verzoeken hun door middel van een bevel toegang te verlenen tot de informatie die nodig is om te bepalen door welke oorzaak zij schade hebben geleden en welke natuurlijke of rechtspersoon zij daarvoor kunnen aanklagen. Als bewijsmateriaal makkelijk toegankelijk is, geldt het vermoeden niet meer. Dat is een grote stimulans om die informatie beschikbaar te stellen.

Met deze twee maatregelen helpt de voorgestelde richtlijn gelaedeerden om individueel of collectief (indien van toepassing) verhaal te halen, zonder het beginsel van causaal verband af te schaffen.

3.   Garanderen van een mensgerichte technologische ontwikkeling

| 3.1. | Het EESC is zich bewust van de voordelen en potentiële risico’s die AI met zich meebrengt. Bij het gebruik van AI mag het niet alleen gaan om het verbeteren van de productiviteit door de vervanging van menselijke taken en de verlaging van kosten. Er moet ook oog zijn voor risico’s in verband met het effect van AI op de gezondheid (als gevolg van veranderingen in de arbeidsomstandigheden) en op rechten (zoals privacy), en voor het vinden van een nieuw evenwicht tussen mens en machine op de werkplek. Hierbij moet menselijke controle worden vooropgesteld, en terdege rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat menselijke vooringenomenheid (bias) de werking van machines blijft beïnvloeden. De verantwoordelijkheid voor het initiële ontwerp van AI-systemen en de uiteindelijke aansprakelijkheid voor mogelijke tekortkomingen ervan moeten bij menselijke actoren blijven berusten, zoals de deskundigengroep op hoog niveau inzake artificiële intelligentie in zijn ethische richtsnoeren heeft erkend. Veel andere ontwikkelingen zijn momenteel minder goed gedocumenteerd, zoals de milieueffecten van nanotechnologieën. Het EESC is van mening dat zowel AI-exploitanten als andere belanghebbenden, bijvoorbeeld adviseurs op het gebied van risicobeheer en verzekeraars, alsook overheden en werknemersvertegenwoordigers, de potentiële impact moeten monitoren via risicoanalyses, audits en veiligheidstechnieken, door middel van tests die in een realistische omgeving worden uitgevoerd. Zoals het EESC reeds in zijn vorige advies aangaf (2), zou het ingenomen zijn met certificeringsprocedures waarmee veiligheid en afstemming op menselijke belangen worden gewaarborgd. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Het EESC is zich ervan bewust dat AI-toepassingen kwetsbaar zijn voor storingen en cyberaanvallen. Het verwijst hierbij naar zijn recente adviezen over het voorstel voor digitale operationele veerkracht (Digital Operational Resilience Act — DORA) (3) en het voorstel voor cyberveiligheid en de veerkracht van kritieke entiteiten (4). De bestaande preventie- en monitoringvoorschriften zijn door die risico’s en bedreigingen afdoende gerechtvaardigd, alsook door toekomstige ontwikkelingen, aangezien er steeds nieuwe kwetsbaarheden kunnen opduiken. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Het EESC schaart zich achter het voornemen om gelijke tred te houden met de snelle toekomstige ontwikkelingen en het effect van de beoogde richtlijn te evalueren wanneer de feiten dit rechtvaardigen; afhankelijk van noodzaak en evenredigheid kan dat tot een actualisering leiden. Het acht een herziening na vijf jaar, zoals voorgesteld door de Commissie, te laat, en stelt voor dit te vervroegen tot uiterlijk drie jaar na de inwerkingtreding van de richtlijn. Als unieke vertolker van de standpunten van burgers, consumenten, werknemers en grote en kleine ondernemingen dringt het EESC erop aan het maatschappelijk middenveld bij die evaluatie te betrekken en terdege rekening te houden met fundamentele mensenrechten, waaronder werknemersrechten, alsmede met de economische kansen en de belemmeringen. |
| --- | --- |

3.3.

4.   Bescherming van de fundamentele waarden van de EU

| 4.1. | Het EESC steunt de aanpak die de Commissie in de AI-verordening heeft gevolgd. Daarin wordt aangegeven welk gebruik van AI verboden is, zoals “burgerscores” door controlerende overheden, risicovolle toepassingen door bedrijven zoals wervingsscores en verdienstevaluaties, kritieke infrastructuur en technische apparatuur in de gezondheidszorg, en een groot aantal minder riskante activiteiten. Het EESC pleit voor een ondubbelzinnige definitie van activiteiten met een hoog risico. Het herhaalt zijn omroep om “mogelijke schade aan het milieu” aan de hoogrisicocategorie toe te voegen. Het EESC merkt op dat gelaedeerden een schadeloosstelling moeten krijgen, ongeacht de classificatie van risicovolle en minder risicovolle AI-toepassingen. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | Zoals het EESC in zijn advies over het Witboek inzake AI uit 2020 reeds verklaarde, blijft het zich inzetten voor de waarborging van de grondrechten en menselijke controle in de laatste besluitvormingsfase als hoeksteen van een verantwoorde ontwikkeling van AI in de EU. Bij keuzes en beslissingen van machines kan het menselijk inzicht in onbedoelde gevolgen soms een duidelijk gemis zijn, zeker als die keuzes en beslissingen kwetsbare personen treffen zoals kinderen of ouderen. |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Het EESC benadrukt dat de mensen vertrouwen in AI-ontwikkelingen moeten hebben, zeker op het gebied van privacy, eerlijke behandeling en, indien nodig, verhaal. Met de voorgestelde richtlijn zou schade die, al dan niet gedeeltelijk, door AI-systemen is toegebracht op zijn minst evenveel vergoed moeten worden als schade waar geen AI-systemen bij betrokken zijn. Het is belangrijk dat de Commissie, de lidstaten en gebruikers van AI-systemen de krachten bundelen om die boodschap onder een breed publiek te verspreiden. |
| --- | --- |

4.3.

5.   Snellere schadevergoeding voor degenen die door AI veroorzaakte schade hebben geleden

| 5.1. | Met de AI-aansprakelijkheidsrichtlijn worden burgers, werknemers en marktdeelnemers beter beschermd tegen schade zoals erkend in het nationale rechtskader van de gelaedeerden. Die bescherming wordt namelijk, zoals voorzien in het kader van de richtlijn productaansprakelijkheid, uitgebreid tot meer dan enkel lichamelijk letsel en materiële verliezen. Dankzij deze uitbreiding kan ook zuiver economische schade vergoed worden, bijvoorbeeld in geval van oneerlijke discriminatie, ontzegging van toegang tot zorg of onderwijs, foutieve profilering door de politie of gegevensverlies. Het EESC benadrukt dat, om ongewenste verschillen in interpretatie in de nationale jurisprudentie te voorkomen, duidelijkheid moet worden verschaft over voor vergoeding in aanmerking komende schade, en dat daartoe met passende middelen moet worden gezorgd voor opleidingen voor beroepsbeoefenaars, onder wie nationale rechters. Het Comité wijst op de mogelijkheid voor nationale rechters om het Hof van Justitie van de Europese Unie om een prejudiciële uitspraak te verzoeken over punten waarop de interpretaties uiteen kunnen lopen. |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Het EESC is van mening dat niet alle burgers, consumenten, werknemers of ondernemingen in de EU gelijke toegang tot verhaal en schadevergoeding hebben. Tussen de lidstaten en sociale klassen bestaan er aanzienlijke verschillen wat betreft de goede wil ten aanzien van eisers, de procesregels, de kosten die een gerechtelijke vordering met zich meebrengt en de mate waarin eisers verzekerd zijn tegen gerechtskosten in zaken over burgerrechtelijke aansprakelijkheid. Daarom pleit het EESC ervoor, zoals het reeds als beginsel in zijn algemenere advies over de AI-verordening (5) heeft geformuleerd, om laagdrempelige, kosteloze en verplichte regelingen voor alternatieve geschillenbeslechting in te voeren voor zaken die met burgerrechtelijke aansprakelijkheid voor AI-toepassingen op nationaal niveau te maken hebben, maar wel met een EU-brede coördinatie zoals bijvoorbeeld al bestaat bij financiële diensten (EBG-Net), en om daarvoor met relevante representatieve instanties van het maatschappelijk middenveld samen te werken. Die diensten kunnen het effect van de richtlijn helpen beoordelen door de buitengerechtelijke schikkingen te volgen die onder hun aandacht zijn gebracht. |
| --- | --- |

5.2.

| 5.3. | Het EESC is ingenomen met de geleverde inspanningen om gelaedeerden meer mogelijkheden te bieden een eerlijke schadevergoeding te vorderen als ze door AI-toepassingen veroorzaakte schade lijden. Anders zou die vergoeding gewoon onbestaand zijn, of ingewikkeld en duur doordat AI-toepassingen zo ondoorzichtig en complex zijn. Veel burgers en consumenten koesteren argwaan jegens “robots” en algoritmen. Het EESC beveelt aan om, als onderdeel van de communicatiestrategie van de Commissie, maatregelen te nemen om het vertrouwen van de burgers te vergroten, met name door middel van tutorials op veelgebruikte sociale media. |
| --- | --- |

5.3.

| 5.4. | Degenen die door AI-systemen veroorzaakte schade geleden hebben, zullen het vermoeden kunnen inroepen dat exploitanten niet aan nationale of Europese vereisten voldoen. Exploitanten zullen moeten kunnen staven dat ze aan de regels voldoen, wat als bescherming dient tegen nalatig gedrag. |
| --- | --- |

5.4.

6.   Nieuwe rechtsbeginselen in de eengemaakte markt invoeren

| 6.1. | De AI-aansprakelijkheidsrichtlijn komt op een moment dat aansprakelijkheid voor AI-fouten in verschillende lidstaten op de wetgevingsagenda staat. Het EESC begrijpt de aanpak van het voorstel om in dit stadium de nationale rechtsbeginselen te waarborgen en steunt het gebruik van een richtlijn om overdreven inconsistenties tussen aansprakelijkheidsbeginselen in de EU te vermijden en de lidstaten de mogelijkheid te bieden om de bescherming die ze in het algemeen belang nodig en evenredig achten, te verfijnen. Toch vestigt het ook de aandacht van beleidsmakers op het nadeel van versnipperde rechtskaders: die verhinderen namelijk dat een echte digitale eengemaakte markt tot stand wordt gebracht, houden verschillen tussen Europese burgers en bedrijven in stand en kunnen een rem zetten op Europese technologische innovatie. Het EESC is van mening dat het risico op een verkeerde interpretatie van het beginsel van algemeen belang niet mag worden onderschat, aangezien de procedures om zoiets aan te vechten omslachtig zijn en ze enkel van toepassing zijn op de kwestie die in elke afzonderlijke procedure voor het Hof van Justitie aan de orde is. |
| --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Het EESC is zich bewust van de mate waarin de nationale rechtsregels voor vorderingen inzake civielrechtelijke aansprakelijkheid van lidstaat tot lidstaat blijven verschillen. Het heeft in de loop der jaren ook veel aandacht geschonken aan inspanningen om die verschillen weg te werken, bijvoorbeeld door middel van een alternatief stelsel voor de nationale normen (het “28e regime”). In dat verband begrijpt het EESC de keuze van het rechtsinstrument dat de Commissie in dit stadium voorstelt. Toch waarschuwt het dat verschillende concepten tot uiteenlopende interpretaties in verschillende nationale rechtsstelsels kunnen leiden. Volgens het EESC moet de Commissie uiteindelijk streven naar een aansprakelijkheidsregeling met een zo uniform mogelijke toepassing in de hele EU. |
| --- | --- |

6.2.

| 6.3. | Het EESC benadrukt dat de verwerende partij, met name (kleine) detailhandelaren, het recht heeft om een rechtsvordering in te stellen tegen zijn aanbieder of tegen relevante belanghebbenden eerder in de toeleveringsketen, en dat laatstgenoemden verantwoordelijkheid moeten dragen voor de gevolgen van hun nalatige of vermoedelijk onrechtmatige gedrag. Deze aanbieders moeten in dergelijke gevallen wettelijk verplicht zijn om deze verweerders schadeloos te stellen. |
| --- | --- |

6.3.

7.   Europese AI-innovaties concurrerend maken

| 7.1. | Het EESC meent dat rechtszekerheid een economische stimulans zal zijn voor Europees onderzoek en ontwikkeling door wetenschapscentra, overheden en ondernemingen en dat dit zal bijdragen tot baanbrekende innovaties in een mondiale omgeving. De voorgestelde AI-aansprakelijkheidsrichtlijn biedt een tijdige leidraad en stelt innovatoren gerust over juridische risico’s, zeker als ze in meerdere landen actief zijn, aangezien elk rechtsstelsel zijn eigen aansprakelijkheidsregelingen heeft. Dat zal van essentieel belang zijn voor start-ups en kleine en middelgrote ondernemingen die niet dezelfde toegang tot juridisch advies hebben als grotere bedrijven. Het nieuwe kader kan ontwikkelaars ook helpen om, met beter inzicht in de juridische gevolgen, nieuwe AI-toepassingen te lanceren, wat bijdraagt aan de EU-strategie inzake de digitale en groene transitie. |
| --- | --- |

7.1.

| 7.2. | De voorgestelde AI-aansprakelijkheidsrichtlijn voorziet momenteel niet in een verplichte verzekering voor AI-toepassingen. Aangezien AI-toepassingen nog steeds volop in ontwikkeling zijn, zeker de complexere systemen, is het wegens gebrek aan ervaring uit het verleden lastig om prijsstellingsmethoden in te voeren die redelijkerwijs betrouwbaar genoeg zouden zijn om representatief te zijn voor toekomstige schade en vorderingen, zeker aangezien schade en vorderingen met elkaar verbonden kunnen zijn en tot herhaalde fouten kunnen leiden, met steeds zwaardere incidenten en grotere verliezen als gevolg, terwijl de capaciteit bij (her)verzekeringsondernemingen momenteel beperkt is. Daarom begrijpt het EESC dat de Commissie ervoor gekozen heeft om niet dieper in te gaan op de vraag voor welke activiteiten en in welke mate er op dit moment een verplichte verzekering of andere financiële waarborgen moeten worden ingevoerd, maar verzoekt het de Commissie de beschikbaarheid en de reikwijdte van verzekeringen nauwlettend te monitoren. Een monitoringsysteem dat inzicht verschaft in incidenten waarbij AI-systemen betrokken zijn, is nodig om te beoordelen of aanvullende maatregelen, zoals de invoering van een risicoaansprakelijkheidregeling of een verplichte verzekering, geboden zijn. |
| --- | --- |

7.2.

| 7.3. | Het EESC merkt op dat voor diverse risico’s reeds een verplichte verzekering of andere financiële garanties gelden krachtens nationale of EU-wetgeving. Dat is met name het geval voor motorvoertuigen, gezien de ontwikkeling van zelfrijdende wagens. In dergelijke gevallen, waarin de verplichte verzekering niet alleen het gedrag van de bestuurder of passagiers, maar ook apparatuurdefecten (met name wat betreft de automatische piloot) dekt, krijgen gelaedeerden met de huidige wetgeving en contracten in de meeste gevallen (6) een schadevergoeding toegekend. Verzekeringsmaatschappijen kunnen, indien van toepassing, fabrikanten verzoeken om hun kosten te vergoeden. Daardoor zouden de kosten voor automobilisten moeten dalen en zou het economisch zwaartepunt van de desbetreffende verzekeringspaketten van een business-to-consumermarkt naar een business-to-businessmodel moeten verschuiven. Het EESC is daarom van mening dat er verder geen ingrijpende wetgevingsmaatregelen moeten worden genomen op gebieden waar een verzekering reeds verplicht is of op EU-niveau zal worden ingevoerd. Toch zal het nauwgezet toezien op de ethische keuzes met betrekking tot kwesties als het vermijden van botsingen en het beheer van ongevallen. |
| --- | --- |

7.3.

| 7.4. | Het EESC is van mening dat de beperkingen op het gebied van naleving en risicobeheer zoals opgenomen in de AI-aansprakelijkheidsrichtlijn en het door aanbieders, personen die namens hen handelen en gebruikers van AI-systemen te weerleggen vermoeden van causaal verband evenredige maatregelen zijn, die gericht zijn op de juiste risiconiveaus van door AI-toepassingen veroorzaakte schade. |
| --- | --- |

7.4.

| 7.5. | Wat de toegang tot bewijsmateriaal betreft, staat het EESC achter de maatregelen ter bescherming van handelsgeheimen (die een belangrijke factor zijn voor het concurrentievermogen van Europese innovatoren) alsmede van vertrouwelijke informatie, wanneer daarop op legitieme wijze een beroep wordt gedaan, met inachtneming van gevestigde rechten zoals de wettelijk erkende prerogatieven van klokkenluiders op de werkplek. |
| --- | --- |

7.5.

| 7.6. | Het EESC is van mening dat de invoering van een gematigd vermoeden in plaats van risicoaansprakelijkheid de ontwikkeling van AI-technologie in de Europese Unie de wind in de zeilen zal geven en de rol van de EU als wereldwijde normbepaler kan bekrachtigen, aangezien andere landen hun wetgeving op deze regeling zouden kunnen afstemmen. Dit aspect moet eveneens deel uitmaken van de toekomstige evaluatie, net als de verduidelijking van concepten die naar aanleiding van deze eerste ervaring noodzakelijk kan blijken. |
| --- | --- |

7.6.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — Vertrouwen kweken in mensgerichte kunstmatige intelligentie (COM(2019) 168 final) (PB C 47 van 11.2.2020, blz. 64).

1

(2)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — Vertrouwen kweken in mensgerichte kunstmatige intelligentie (COM(2019) 168 final) (PB C 47 van 11.2.2020, blz. 64).

2

(3)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende digitale operationele veerkracht voor de financiële sector en tot wijziging van de Verordeningen (EG) nr. 1060/2009, (EU) nr. 648/2012, (EU) nr. 600/2014 en (EU) nr. 909/2014 (COM(2020) 595 final — 2020/0266 (COD)) en over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van de Richtlijnen 2006/43/EG, 2009/65/EG, 2009/138/EG, 2011/61/EU, 2013/36/EU, 2014/65/EU, (EU) 2015/2366 en (EU) 2016/2341 (COM (2020) 596 final — 2020/0268 (COD)) (PB C 155 van 30.4.2021, blz. 38).

3

(4)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende maatregelen voor een hoog gezamenlijk niveau van cyberbeveiliging in de Unie en tot intrekking van Richtlijn (EU) 2016/1148, en over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de veerkracht van kritieke entiteiten (COM(2020) 823 final — 2020/0359 (COD) — COM(2020) 829 final — 2020/0365 (COD)) (PB C 286 van 16.7.2021, blz. 170).

4

(5)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie (wet op de artificiële intelligentie) en tot wijziging van bepaalde wetgevingshandelingen van de Unie (COM(2021) 206 final — 2021/106 (COD)) (PB C 517 van 22.12.2021, blz. 61).

5

(6)  De bestuurder kan een claim indienen op grond van de productaansprakelijkheidswetgeving.

6

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/34 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/34

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake aansprakelijkheid voor producten met gebreken

(COM(2022) 495 final — 2022/0302 (COD))

(2023/C 140/06)

| Algemeen rapporteur: | Émilie PROUZET |
| --- | --- |

Algemeen rapporteur:

Émilie PROUZET

| Raadpleging | Europees Parlement, 17.10.2022
  Raad, 28.10.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 114 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Interne Markt, Productie en Consumptie |
| Besluit van het bureau | 20.9.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 156/0/2 |

Raadpleging

Europees Parlement, 17.10.2022

Raad, 28.10.2022

Rechtsgrond

Artikel 114 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Interne Markt, Productie en Consumptie

Besluit van het bureau

20.9.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

156/0/2

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) erkent het belang van de door de Commissie voorgestelde wettelijkeaansprakelijkheidsregeling, die alle Europese burgers de middelen biedt om schade als gevolg van een gebrek aan een product vergoed te krijgen. Deze regeling is des te belangrijker omdat de gevolgen van opkomende risico’s steeds vaker via de rechter worden afgehandeld. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Een risicoaansprakelijkheidsregeling is per definitie gericht op het herstellen van het evenwicht tussen de rechten van de fabrikant en die van het potentiële slachtoffer. Het EESC roept de medewetgevers en de nationale autoriteiten dan ook op om het in dit voorstel bereikte evenwicht te bewaren wanneer het wordt aangenomen en omgezet. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC is het ermee eens dat de rechtszekerheid voor iedereen moet worden gewaarborgd: voor de eisers, die toegang moeten hebben tot een vereenvoudigd rechtskader om de schade vergoed te krijgen, en voor de fabrikanten, die moeten kunnen blijven innoveren maar zich bewust moeten zijn van hun aansprakelijkheid en de risico’s moeten incalculeren. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC erkent dat met de herziening van de desbetreffende richtlijn tegemoet wordt gekomen aan tal van behoeften van consumenten, zoals de identificatie van degenen die aansprakelijk zijn, de toegang tot informatie en schadevergoeding, en de uitbreiding van de dekking tot digitale en psychologische schade. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het EESC erkent dat deze regeling moet worden aangepast aan de digitale uitdagingen en kan zich vinden in de maatregelen die de Europese Commissie in dit verband voorstelt. Zo steunt het EESC het besluit van de Commissie om artificiële intelligentie (AI) in dit voorstel onder een risicoaansprakelijkheidsstelsel te laten vallen, en in het voorstel voor een parallelle richtlijn onder een schuldaansprakelijkheidsstelsel. Het benadrukt bovendien dat de technologieneutrale aanpak van de productaansprakelijkheid behouden moet blijven. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC dringt erop aan dat het voorstel wordt afgestemd op het acquis communautaire wat betreft de definities en de hiërarchie van de aansprakelijkheid, en dat het ook wordt vereenvoudigd en op één lijn wordt gebracht met de andere wetgevingsvoorstellen die momenteel worden aangenomen. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | Het EESC dringt er bovendien op aan meer samenhang te betrachten in de formulering van dezelfde verplichting, die in de verschillende wetteksten anders wordt gepresenteerd. Het EESC beveelt aan de maatregelen te vereenvoudigen in plaats van te dupliceren, met name door te verwijzen naar bestaande verplichtingen of deze uit te breiden. |
| --- | --- |

1.7.

2.   Achtergrond

| 2.1. | Het voorstel voor de herziening van de richtlijn productaansprakelijkheid en het voorstel betreffende de aanpassing van de regels inzake AI-aansprakelijkheid hebben tot doel de Europese risicoaansprakelijkheidsregeling, die dateert van 1985, te actualiseren. Beide voorstellen hebben tot doel dit kader aan te passen aan de digitale en de groene transitie. De nieuwe regels zijn er dus op gericht producenten de rechtszekerheid te bieden die zij nodig hebben om te innoveren en consumenten dekking te bieden voor nieuwe soorten schade en gebreken, en hun de zekerheid te bieden dat er altijd een bedrijf in de EU is dat aansprakelijk kan worden gesteld zodat zij een schadevergoeding kunnen verkrijgen voor een rechtbank. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | In de praktijk verplicht de richtlijn lidstaten om specifieke regels inzake wettelijke aansprakelijkheid vast te stellen. Zo kan iedere natuurlijke persoon vergoeding verkrijgen voor materiële schade die het gevolg is van een gebrek aan een product. Verreweg de meeste vorderingen in het kader van de richtlijn productaansprakelijkheid (Product Liability Directive of PLD) hebben betrekking op lichamelijk letsel en, in sommige gevallen, op ernstige materiële schade. Zeer kleine vorderingen worden doorgaans in der minne afgehandeld. De bepalingen van de productaansprakelijkheidsrichtlijn zijn derhalve van toepassing in het kader van een minnelijke schikking, een alternatieve geschillenbeslechting/onlinegeschillenbeslechting (alternative dispute resolution/online dispute resolution) of een juridische procedure (1). Om de behandelde zaken beter te kunnen beoordelen, verzoekt het EESC de Commissie om meer informatie en statistieken te vergaren over zaken die worden behandeld door middel van alternatieve geschillenbeslechting of onlinegeschillenbeslechting. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Productaansprakelijkheidsclaims behoren tot de snelst groeiende soorten claims in de EU. Als we kijken naar de gerechtelijke uitspraken in dergelijke procedures, en naar recente debatten over de opkomende risico’s, blijkt dat tegenwoordig vooral de volgende producten/soorten schade worden geviseerd: asbest, vaccins, pesticiden, bisfenol A en opioïden (2), maar ook elektromagnetische golven voor mensen die daarvoor gevoelig zijn, of zelfs de angst voor kanker in verband met de blootstelling aan een gevaarlijke stof (3). De enorme toename van opkomende risico’s in de afgelopen jaren maakt een dergelijke regeling onontbeerlijk. Het EESC is zich bewust van de nieuwe problemen waarop deze regeling in de toekomst zou kunnen worden toegepast en roept alle belanghebbenden bij deze wetgeving op om hiermee rekening te houden. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Een ander belangrijk punt van zorg is dat deze nieuwe tekst een rechtskader moet zien te handhaven dat alle actoren (eisers en verweerders) rechtszekerheid biedt. De grondslagen van ons acquis communautaire (definities, burgerlijk recht enz.) mogen niet ter discussie worden gesteld. |
| --- | --- |

2.4.

| 2.5. | Ook moeten we ervoor zorgen dat er een evenwicht wordt gevonden tussen onze Europese doelstellingen om enerzijds de industriële en technologische innovatie te ondersteunen en anderzijds de bescherming van de consumenten en hun recht op een billijke schadevergoeding te waarborgen. Zoals de Commissie heeft opgemerkt (4), mag het voorgestelde kader geen belemmering vormen voor de uitvoering van de onlangs goedgekeurde industriestrategie van de EU. Tegelijkertijd moet de EU consumenten en Europese burgers in het algemeen het hoogste beschermingsniveau bieden. |
| --- | --- |

2.5.

| 2.6. | Ten slotte heeft deze richtlijn tot doel de wetgevingen van de lidstaten te harmoniseren. Dit is des te belangrijker omdat de situaties die onder deze aansprakelijkheidsregeling vallen meestal niet ophouden bij de grens van een lidstaat. Maximale harmonisatie is dan ook noodzakelijk en zou idealiter gebaseerd moeten zijn op duidelijke en welomschreven maatregelen. |
| --- | --- |

2.6.

3.   Algemene opmerkingen over de noodzaak om de samenhang tussen het voorstel en het acquis communautaire te waarborgen

| 3.1. | Een zeer breed toepassingsgebied dat consequent moet worden toegepast op nationaal niveau. De ontwerprichtlijn komt ten goede aan iedere natuurlijke persoon die schade heeft geleden als gevolg van een gebrek aan een product en die van de fabrikant van dat product schadevergoeding wenst te verkrijgen. Er wordt hier dus niet gesproken van consument of eindgebruiker, van B2B of B2C. De oorspronkelijke richtlijn is in sommige lidstaten echter wel ingeroepen bij conflicten tussen werknemers en werkgevers, en bij beroepsconflicten, die onder andere regelingen dan de risicoaansprakelijkheid vallen. Het EESC vestigt de aandacht van de autoriteiten op het belang van de tenuitvoerlegging en correcte omzetting van deze regeling. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Sommige definities moeten worden verduidelijkt om het systeem samenhangender te maken. In artikel 4 moeten de definities van “component”, “fabrikant” en “product” met elkaar in verband worden gebracht, aangezien zij allemaal worden genoemd in artikel 7, waarin de aansprakelijkheid van de marktdeelnemers wordt omschreven. In artikel 4, lid 10, moet de definitie van “in gebruik stellen” verwijzen naar het eerste gebruik door de eindgebruiker, zoals in de Blauwe Gids en de harmonisatiewetgeving. De datum van het eerste gebruik is belangrijk omdat deze de verjaringstermijnen bepaalt. Ten slotte moet het begrip “gebruik van het product” (artikel 6) worden afgestemd op de EU-wetgeving. Het onjuiste gebruik van het product kan niet worden ingeroepen om een gebrek te beoordelen en aan te tonen. Het kan niet worden ingeroepen om de conformiteit en veiligheid te beoordelen van producten die onder de harmonisatiewetgeving van de EU vallen, bijvoorbeeld speelgoed. Zoals in de Blauwe Gids wordt aangegeven, is de Europese harmonisatiewetgeving van toepassing wanneer producten die op de markt worden aangeboden of in gebruik worden genomen, overeenkomstig het beoogde doel worden gebruikt. Hoe dan ook kan de fabrikant niet aansprakelijk worden gesteld voor schade die voortvloeit uit een verkeerd gebruik van een product. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | De hiërarchie in de aansprakelijkheid van marktdeelnemers moet in verhouding staan tot hun rol in de keten. Het EESC is ermee ingenomen dat het voorstel rekening houdt met de verschillende actoren die verantwoordelijk zijn voor de conformiteit en veiligheid, zoals gedefinieerd in Verordening (EU) 2019/1020 van het Europees Parlement en de Raad (5) en het voorstel voor een verordening inzake digitale diensten (6). De aansprakelijkheid voor de conformiteit en veiligheid van producten wordt dus afgestemd op de aansprakelijkheidsregeling voor producten met gebreken. Artikel 7, lid 2, wijkt echter af van de hiërarchie van de rollen en de aansprakelijkheid zoals vastgesteld in het Europees kader voor geharmoniseerde producten (7). Ter wille van de consistentie zou dit lid dan ook moeten worden herzien om de standaardhiërarchie van marktdeelnemers duidelijk tot uitdrukking te brengen en niet hun gezamenlijke aansprakelijkheid. |
| --- | --- |

3.3.

4.   Beoordeling van de maatregelen die beantwoorden aan behoeften van potentiële slachtoffers

| 4.1. | De identificatie van de aansprakelijke marktdeelnemer wordt nu door tal van maatregelen gewaarborgd. Ten eerste kunnen de fabrikant van het product en de fabrikant van het onderdeel dat het gebrek van het product heeft veroorzaakt, gezamenlijk aansprakelijk zijn. Het EESC waardeert het dat deze dubbele aansprakelijkheid deel uitmaakt van de aanbevelingen van het BEUC (8). Ten tweede geldt de hiërarchie van de aansprakelijkheid tussen de marktdeelnemers die betrokken zijn bij de toeleveringsketen van het gebrekkige product. Indien de eerste aansprakelijke ontbreekt, neemt de volgende schakel in de toeleveringsketen de aansprakelijkheid op zich. Wanneer er in de EU geen fabrikant is, kan de importeur of, bij gebreke daarvan, de gemachtigde vertegenwoordiger aansprakelijk worden gesteld. Evenzo hangt de aansprakelijkheid van de distributeur en de marktplaats af van hun vermogen om informatie te verstrekken over hun leveranciers/handelaren. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | Het EESC erkent dat deze twee maatregelen de identificatie van de aansprakelijke persoon op de Europese markt en dus de toegang tot schadevergoeding vergemakkelijken. |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Bovendien zijn de verplichtingen van distributeur gekoppeld aan de verplichtingen die worden beschreven in de herziene richtlijn inzake algemene productveiligheid (9) en de herziene wetgeving inzake geharmoniseerde producten (traceerbaarheidsregels). |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | Hetzelfde geldt voor marktplaatsen. In de wet inzake digitale diensten wordt een “ken uw handelaar”-verplichting ingevoerd, die inhoudt dat de gegevens van de fabrikant en de aansprakelijke persoon in de EU bekend moeten zijn. Bovendien bevat artikel 5, lid 3, van dezelfde verordening — het oorspronkelijke voorstel voor de wet inzake digitale diensten — ook voorwaarden waaronder onlineplatforms niet langer van hun aansprakelijkheid worden ontheven, namelijk wanneer zij geen informatie over de verkoper verstrekken. De omnibusrichtlijn bevat een vergelijkbare verplichting: indien de door de richtlijn consumentenbescherming (EU) 2019/2161 van het Europees Parlement en de Raad (10) vereiste informatie niet wordt verstrekt, neemt het platform de verantwoordelijkheid voor consumentenbescherming op zich die normaal bij de verkoper ligt. Hoewel het om vergelijkbare verplichtingen gaat, wordt de verplichting in dit voorstel niet op dezelfde wijze geformuleerd. Het EESC dringt dan ook aan op een consequente formulering van dezelfde verplichting. |
| --- | --- |

4.4.

| 4.5. | Schadevergoeding voor verliezen als gevolg van gebrekkige digitale diensten is nu ook mogelijk in het kader van deze nieuwe regeling. Eerst en vooral pakt de Commissie deze kwestie specifiek aan door een parallel project inzake AI-aansprakelijkheid voor te stellen. Tegelijkertijd bevat het voorstel van de Commissie tal van maatregelen om gebreken aan een “digitale component” aan te pakken:






  — | toepassingen en andere software die zijn geïntegreerd in of verbonden met een product vallen onder de definities van component (artikel 4, lid 3), bijbehorende diensten (artikel 4, lid 4) en fabrikant (artikel 4, lid 11); |
| --- | --- | --- |

4.5.

—

toepassingen en andere software die zijn geïntegreerd in of verbonden met een product vallen onder de definities van component (artikel 4, lid 3), bijbehorende diensten (artikel 4, lid 4) en fabrikant (artikel 4, lid 11);

| — | bovendien worden materiële verliezen als gevolg van verlies of corruptie van gegevens erkend als schade die recht geeft op schadevergoeding; |
| --- | --- |

—

bovendien worden materiële verliezen als gevolg van verlies of corruptie van gegevens erkend als schade die recht geeft op schadevergoeding;

| — | ten slotte vormt het argument dat het gebrek niet bestond toen het product in de handel werd gebracht geen reden om de fabrikant van een product met bijbehorende diensten van zijn aansprakelijkheid te ontheffen. |
| --- | --- |

—

ten slotte vormt het argument dat het gebrek niet bestond toen het product in de handel werd gebracht geen reden om de fabrikant van een product met bijbehorende diensten van zijn aansprakelijkheid te ontheffen.

| 4.6. | Het EESC steunt de maatregelen die zijn bedoeld om digitale componenten op te nemen in dit voorstel. Wel roept het de medewetgevers op om rekening te houden met de parallelle wetgeving die onlangs is goedgekeurd of waarover momenteel wordt onderhandeld, met name de AVG (11), het voorstel inzake AI-aansprakelijkheid, de AI-wet, de datawet, de verordening algemene productveiligheid, de NIS 2-richtlijn (12) en de wet inzake cyberveerkracht. Er moet worden gezorgd voor samenhang, en overlapping van wettelijke maatregelen moet worden voorkomen. |
| --- | --- |

4.6.

| 4.7. | Het voorstel komt op verschillende manieren tegemoet aan de problemen bij het verkrijgen of begrijpen van technische informatie. Het betreffende rechtskader is van toepassing wanneer een product een persoon of zijn/haar eigendom materiële schade heeft berokkend. Het gaat vaak om wetenschappelijk of technologisch complexe producten. In 1985 heeft de Commissie de complexiteit van de betrokken producten willen aanpakken door een risicoaansprakelijkheid in te voeren in het burgerlijk recht. Hierbij moest de eiser het gebrek van het product, de schade en het oorzakelijk verband tussen beide bewijzen om een billijke schadevergoeding te verkrijgen. De schuld van de producent hoefde niet te worden aangetoond. Reeds in de preambule erkende de Europese Unie dat risicoaansprakelijkheid noodzakelijk was om de toenemende technische complexiteit het hoofd te kunnen bieden. Dat hiermee afstand werd genomen van het burgerlijk recht betekende al een belangrijke vereenvoudiging voor de eiser. In het kader van de lopende wetgevingsherziening hebben consumentenorganisaties er echter voor gepleit om nog een stap verder te gaan, door de bewijslast om te keren of de ontheffing op grond van de stand van de wetenschappelijke kennis af te schaffen. De Commissie heeft de twee laatste suggesties niet overgenomen, maar heeft wel enkele nieuwe voorstellen ingediend om tegemoet te komen aan de vragen van de consumentenorganisaties. |
| --- | --- |

4.7.

| 4.8. | Het onderhavige voorstel bevat dan ook nieuwe maatregelen inzake de openbaarmaking van bewijsmateriaal en het vermoeden van een gebrek of oorzakelijk verband. Wat het eerste punt betreft gaat het er in de eerste plaats om dit recht op Europees niveau in te voeren. Momenteel hebben de meeste lidstaten al soortgelijke regels. Het tweede punt betreft een codificatie van de jurisprudentie, die gunstig is voor de eiser en die we nader zullen bestuderen in paragraaf 5. |
| --- | --- |

4.8.

| 4.9. | Het voorstel van de Commissie heeft ook betrekking op situaties waarin de schade pas optreedt jaren of decennia nadat het product is gekocht of op de markt is gebracht. Het biedt hiervoor twee mogelijkheden. Voor digitale producten (in verband met diensten) is er geen ontheffing op grond van de waarschijnlijkheid dat het gebrek niet bestond op het moment dat het product in de handel werd gebracht of in gebruik werd genomen. Bovendien lijkt het nogal ingewikkeld om een ontheffing te bepleiten op grond van de laatste technologische ontwikkelingen. Ten slotte wordt de verjaringstermijn voor gevaarlijke stoffen die latent lichamelijk letsel veroorzaken, verlengd tot 15 jaar. |
| --- | --- |

4.9.

5.   Beoordeling van de maatregelen die beantwoorden aan vragen van het bedrijfsleven

| 5.1. | Het begrip “ingrijpende wijziging” is van essentieel belang in deze regeling en moet worden gedefinieerd en verduidelijkt. Indien een product ingrijpend wordt gewijzigd, is de persoon die de wijziging heeft aangebracht aansprakelijk en wordt de verjaringstermijn verlengd. Het EESC dringt er daarom op aan dat dit concept wordt verduidelijkt aan de hand van de Blauwe Gids (13). |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Beoordeling van gevallen waarin een van de drie elementen (gebrek/schade/oorzakelijk verband) niet hoeft te worden aangetoond. In artikel 9 wordt bepaald dat de lidstaten erop toezien dat de eiser verplicht is de gebreken, de geleden schade en het oorzakelijk verband tussen de gebreken en de schade aan te tonen. Bijgevolg moet de reële schade in verband met materiële of immateriële schade aan de persoon of zijn/haar persoonlijke bezittingen, of het verlies/de corruptie van gegevens EN het gebrek van het product of een van zijn onderdelen (zaak/dienst) EN het verband tussen beide worden bewezen, behalve in twee gevallen. De bewijslast wordt vastgesteld in het kader van een reeds ingeleide gerechtelijke procedure. De klacht werd dan al voldoende ontvankelijk geacht en de schade werd voldoende groot geacht om een rechtsvordering in te stellen (wat a priori een kostbare aangelegenheid is voor de eiser). |
| --- | --- |

5.2.

| 5.2.1. | In de eerste plaats wordt in artikel 9, lid 3, betreffende de bewijslast bepaald dat het oorzakelijk verband tussen de gebreken van het product en de schade aannemelijk wordt geacht wanneer is vastgesteld dat het product gebreken vertoont en de soort veroorzaakte schade doorgaans strookt met het betrokken gebrek. In dat geval moet, zodra de gebreken zijn bewezen, alleen de materiële schade worden aangetoond. Het bewijs van een causaal verband op basis van vermoedens is toegestaan. Deze bepaling lijkt ook op een erkenning van de kans op gebreken. In dit verband moet een fabrikant die een gebrek in een product heeft vastgesteld, alle producten van dezelfde partij terugroepen of uit de handel nemen. Dit zou tot een aanzienlijke verspilling leiden. |
| --- | --- |

5.2.1.

| 5.2.2. | Ten tweede worden in artikel 9, lid 4, de gevallen omschreven waarin het bewijs van de gebreken en het oorzakelijk verband aannemelijk worden geacht. Dit kan gebeuren wanneer een rechterlijke instantie oordeelt dat het vanwege de technische of wetenschappelijke complexiteit voor de eiser buitensporig moeilijk is om de gebreken van het product en/of het oorzakelijk verband tussen de gebreken ervan en de schade aan te tonen. De eiser moet dan bewijzen dat het product heeft bijgedragen tot de schade EN dat het waarschijnlijk is dat het product gebreken vertoonde en/of dat de gebreken ervan een waarschijnlijke oorzaak van de schade zijn. In dat geval hoeft noch het gebrek, noch het oorzakelijk verband wetenschappelijk te worden aangetoond. |
| --- | --- |

5.2.2.

| 5.2.3. | Voor de beoordeling van deze bepaling moet worden verwezen naar de daaraan ten grondslag liggende rechtspraak. Zo hebben de rechters in de zaak Sanofi Pasteur (14) geoordeeld dat, bij gebrek aan wetenschappelijke consensus, het bewijs voor een gebrek aan een vaccin en voor het oorzakelijk verband tussen het gebrek en de ziekte kan worden geleverd aan de hand van ernstige, nauwkeurige en met elkaar overeenstemmende aanwijzingen. De procedure is aanzienlijk vereenvoudigd voor de eiser, die uiteindelijk een reeks feitelijke en niet-wetenschappelijke elementen moet verstrekken. Het EESC erkent dat voor bepaalde complexe gevallen, de “waarschijnlijkheid van een gebrek” aan de beoordeling van een rechter moet worden overgelaten, zonder dat dit leidt tot een automatisch vermoeden van oorzakelijk verband. |
| --- | --- |

5.2.3.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Zie de ramingen in de effectbeoordeling van de Europese Commissie.

1

(2)  Deze stof is momenteel onderwerp van discussie, met name in Zweden. Er zij op gewezen dat het opioïdenverbruik in Frankrijk in de tien jaar voorafgaand aan de COVID-19-pandemie met meer dan 150 % is gestegen.

2

(3)  In Frankrijk bestaat een schadevergoeding voor personen die bang zijn om in de toekomst een ziekte te krijgen. Spanje en Italië lijken dit voorbeeld te willen volgen. Deze mogelijkheid werd in 2019 erkend voor de blootstelling aan asbest en werd kort daarna uitgebreid tot alle gevaarlijke stoffen of producten. Asbest werd in 1997 verboden, en twintig jaar later bestaat er nog steeds een aanzienlijk risico voor bedrijven om tot een schadevergoeding te worden veroordeeld.

3

(4)  In januari 2020 wees de Europese Commissie er tijdens een hoorzitting over de herziening van de productaansprakelijkheidsrichtlijn op dat dit onderwerp van het allergrootste belang is om de industriële capaciteit van de EU om technologisch soeverein te zijn te versterken en producenten een concurrentievoordeel te bieden om te innoveren en te concurreren met China en de VS.

4

(5)  Verordening (EU) 2019/1020 van het Europees Parlement en de Raad van 20 juni 2019 betreffende markttoezicht en conformiteit van producten en tot wijziging van Richtlijn 2004/42/EG en de Verordeningen (EG) nr. 765/2008 en (EU) nr. 305/2011 (PB L 169 van 25.6.2019, blz. 1).

5

(6)  COM(2020) 825 final — 2020/0361 (COD).

6

(7)  i) Een in de Unie gevestigde fabrikant; ii) een importeur (per definitie gevestigd in de Unie), wanneer de fabrikant niet in de Unie is gevestigd; iii) een gemachtigde (per definitie gevestigd in de Unie) die over een schriftelijk mandaat van de fabrikant beschikt waarin de gemachtigde wordt aangewezen om de vermelde taken namens de fabrikant te verrichten, of iv) een in de Unie gevestigde bestelhuisdienstverlener wanneer er geen fabrikant, importeur of gemachtigde is die in de Unie is gevestigd.

7

(8)  Europees Bureau van Consumentenverenigingen — www.beuc.eu

8

(9)  Richtlijn 2001/95/EG van het Europees Parlement en de Raad van 3 december 2001 inzake algemene productveiligheid (PB L 11 van 15.1.2002, blz. 4).

9

(10)  Richtlijn (EU) 2019/2161 van het Europees Parlement en de Raad van 27 november 2019 tot wijziging van Richtlijn 93/13/EEG van de Raad en Richtlijnen 98/6/EG, 2005/29/EG en 2011/83/EU van het Europees Parlement en de Raad wat betreft betere handhaving en modernisering van de regels voor consumentenbescherming in de Unie (PB L 328 van 18.12.2019, blz. 7).

10

(11)  Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB L 119 van 4.5.2016, blz. 1).

11

(12)  Richtlijn (EU) 2022/2555 van het Europees Parlement en de Raad van 14 december 2022 betreffende maatregelen voor een hoog gezamenlijk niveau van cyberbeveiliging in de Unie, tot wijziging van Verordening (EU) nr. 910/2014 en Richtlijn (EU) 2018/1972 en tot intrekking van Richtlijn (EU) 2016/1148 (NIS 2-richtlijn) (PB L 333 van 27.12.2022, blz. 80).

12

(13)  Een product dat in belangrijke mate is gewijzigd of gereviseerd nadat het in gebruik is genomen, moet als een nieuw product worden beschouwd als: i) de oorspronkelijke prestaties, het oorspronkelijke doel of het oorspronkelijke type zijn gewijzigd zonder dat dit bij de initiële risicobeoordeling was voorzien; ii) de aard van het gevaar is veranderd of het risiconiveau is gestegen op basis van de relevante harmonisatiewetgeving van de Unie, en iii) het product op de markt wordt aangeboden (of in gebruik wordt genomen indien de toepasselijke wetgeving ook de ingebruikneming bestrijkt). Dit moet per geval worden beoordeeld, rekening houdend met de doelstelling van de wetgeving en het type producten dat onder die wetgeving valt.

13

(14)  Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 21 juni 2017, N. W e.a. tegen Sanofi Pasteur MSD SNC e.a., C-621/15, ECLI:EU:C:2017:484.

14

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/39 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/39

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s over de Europese zorgstrategie

(COM(2022) 440 final)

(2023/C 140/07)

| Rapporteur: | Kinga JOÓ |
| --- | --- |
| Corapporteur: | Zoe TZOTZE-LANARA |

Rapporteur:

Kinga JOÓ

Corapporteur:

Zoe TZOTZE-LANARA

| Raadpleging | Europese Commissie, 27.10.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Burgerschap |
| Goedkeuring door de afdeling | 11.1.2023 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 169/0/4 |

Raadpleging

Europese Commissie, 27.10.2022

Rechtsgrond

Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Werkgelegenheid, Sociale Zaken en Burgerschap

Goedkeuring door de afdeling

11.1.2023

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

169/0/4

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is ingenomen met de voorstellen voor de Europese zorgstrategie voor maatregelen op Europees niveau en op nationaal niveau ter versterking van de zorginfrastructuur in Europa op basis van een maatschappijbrede benadering. Het prijst de oproep uit de hiermee samenhangende voorstellen van de Raad om te zorgen voor diensten van hogere kwaliteit tijdens het gehele leven. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het EESC herhaalt zijn voorstel om een Europese zorggarantie in te voeren. Zo moet iedereen die in de EU woont een leven lang toegang krijgen tot betaalbare en hoogwaardige (gezondheids)zorg. Indien dat instrument succesvol wordt ingevoerd, moet het helpen om tekorten in de zorg aan te pakken en de arbeidsomstandigheden van zorgverleners, met inbegrip van mantelzorgers, te verbeteren. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC benadrukt hoe belangrijk het is om de fundamentele rol van gezinnen te ondersteunen. Dit omvat investeringen die verder gaan dan sociaal beleid en investeringen in gemeenschappen. Goed ondersteunde gezinnen vormen, in al hun diversiteit, immers een vangnet en zijn essentieel voor een duurzaam zorgstelsel op basis van solidariteit. Het is van cruciaal belang dat in reactie op crises de betaalbaarheid en continuïteit van zorgdiensten prioriteit krijgen. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC speelt een sleutelrol bij de bewustmaking. Het verzamelt en verspreidt goede praktijkvoorbeelden van instrumenten en infrastructuur bij de sociale partners en maatschappelijke organisaties en zorgt voor een uitwisseling van nieuwe vormen van zorgdiensten. Het vraagt om de toewijzing van specifieke budgetten om de behoeften van zorgontvangers en -verstrekkers en mantelzorgers in kaart te brengen. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Gendergelijkheid moet voorop staan bij de uitvoering van de strategie. Zo moeten er maatregelen worden genomen die gericht zijn tegen de schadelijke genderstereotypen in de formele en informele zorgsector. Het EESC herhaalt dat er inspanningen moeten worden geleverd om meer mannen aan te sporen om in de zorg te gaan werken en om voor een betere verdeling van zorgtaken binnen het gezin te zorgen. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC pleit voor een levenscyclusbenadering ter bevordering van gezond en actief ouder worden. Tegelijkertijd moeten discriminatie op grond van leeftijd en andere vormen van discriminatie, ouderenmishandeling, misbruik en stereotypering worden voorkomen en moeten mensen daartegen worden beschermd. Het EESC pleit ook voor de ontwikkeling van een Europese strategie voor ouderen. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | Het EESC dringt erop aan dat alle middelen worden ingezet om tegemoet te komen aan de groeiende en uiteenlopende vraag naar zorg. Er moet adequate financiering worden toegewezen aan zorginfrastructuur en zorgverstrekkers om zo de groei en de werkgelegenheid te bevorderen. Alle zorgverleners moeten worden ingeschakeld, binnen krachtige kaders voor kwaliteitsborging. De lidstaten moeten het scheppen van hoogwaardige banen aanmoedigen en ervoor zorgen dat banen in de sociale zorg aantrekkelijk en goed betaald zijn, gewaardeerd worden en goede loopbaanperspectieven bieden. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Het EESC pleit voor betere gegevensverstrekking over de deelname van kinderen aan voor- en vroegschoolse educatie en opvang. Dat maakt de vergelijking van gegevens mogelijk en levert uitgebreidere informatie op voor de uitwerking en uitvoering van hervormingen. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | Het EESC roept de EU-instellingen op om een genderevenwichtige deskundigengroep op hoog niveau voor langdurige zorg op te richten om de samenwerking op dit vlak te formaliseren en alle actoren en hun organisaties samen te brengen. Samen zullen zij werken aan de zorg van morgen (1). Ook wordt aanbevolen dat zorgontvangers en -verstrekkers en hun organisaties op een zinvolle manier kunnen deelnemen aan de gehele beleidscyclus. |
| --- | --- |

1.9.

| 1.10. | Het EESC benadrukt dat de mobiliteit van zorgverleners en de arbeidsmigratie uit niet-EU-landen in aanmerking moeten worden genomen, in combinatie met instrumenten om vraag en aanbod op elkaar af te stemmen en voor de erkenning van kwalificaties. De strategie houdt onvoldoende rekening met de vele werknemers zonder papieren die in Europa al zorg verlenen. |
| --- | --- |

1.10.

| 1.11. | Het EESC dringt aan op een tussentijdse herziening van de aanbevelingen op basis van de monitoring van de Barcelona-doelstellingen en de algemene doelstellingen van de hervormingen van de langdurige zorg, na de financieringscyclus van de EU. |
| --- | --- |

1.11.

2.   Doelstelling en reikwijdte van het advies

| 2.1. | Het EESC is ingenomen met de voorstellen voor de Europese zorgstrategie (hierna: de strategie) voor maatregelen op Europees en op nationaal niveau ter versterking van de zorginfrastructuur in Europa. Zowel zorgontvangers (van pasgeborenen tot zeer oude mensen) als zorgverleners (formeel en informeel) krijgen daarbij steun. Ook de analytische aanpak in de mededeling verdient lof. De zwakke punten, knelpunten en probleemgebieden met gevolgen voor de verstrekking van geïntegreerde hoogwaardige zorg worden goed in kaart gebracht. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | De strategie is in overeenstemming met het actieplan van de Europese Commissie uit 2021 voor de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten. Ze biedt de lidstaten nuttige richtsnoeren voor toegankelijke, adequate en hoogwaardige zorg om zo tegemoet te komen aan de toenemende en uiteenlopende zorgbehoeften. Ze legt ook ambitieuze doelstellingen vast voor voor- en vroegschoolse educatie en opvang (ECEC) en omvat degelijke governance-instrumenten voor het toezicht op de maatregelen voor de langdurige zorg. De strategie bouwt voort op bestaande EU-kaders (2). Op die manier worden zorgtekorten op een horizontale manier aangepakt en worden de rechten van verzorgers en zorgontvangers bevorderd. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Er zijn tal van studies en adviezen beschikbaar om te helpen bij de uitvoering. Deze bieden inzicht en informatie over verschillende zorgaspecten, waaronder gender (3), (4), de kosten van informele zorg (5), (6), stelsels van langdurige zorg in Europa (7) en werknemers- en arbeidsvoorwaarden (8), (9). |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Het Europees Parlement onderstreepte het belang van toegankelijkheid en beschikbaarheid van openbare zorg. Iedereen moet echt de dienstverlening kunnen kiezen die het meest geschikt is voor zichzelf en zijn of haar gezin (gezinszorg, gemeenschapszorg, patiëntgerichte zorg, gepersonaliseerde zorg of andere vormen van zorg (10)). |
| --- | --- |

2.4.

3.   Algemene opmerkingen

| 3.1. | Tot tevredenheid van het EESC erkent de strategie dat zorg een verantwoordelijkheid is van de samenleving als geheel en niet alleen van de gezinnen. Het is ingenomen met beide voorstellen voor aanbevelingen van de Raad, waarin wordt opgeroepen om te zorgen voor diensten van hogere kwaliteit tijdens het gehele leven. De strategie ondersteunt een maatschappelijke paradigmaverschuiving in de waardering en verstrekking van zorg in de EU, waarbij culturele en nationale verschillen worden overbrugd. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Dankzij de strategie moet het Europese zorgdebat in de toekomst gaan over een duurzaam en op mensenrechten gebaseerd model, dat de gendergelijkheid in de formele en informele zorg, de menselijke waardigheid, zelfstandigheid en de maatschappelijke inclusie bevordert. De veerkracht en toereikendheid van zorgstelsels in de hele EU werden tijdens de COVID-19-pandemie op de proef gesteld. Structurele problemen zoals onderfinanciering en onderbezetting kwamen toen duidelijker aan het licht. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | De strategie is alleen doeltreffend als een transformatie wordt doorgevoerd die ambitieus is. De grondrechten en behoeften van zorgontvangers en zorgvertrekkers moeten centraal staan. Zij moeten op een volledige en zinvolle manier aan raadplegingen en besluitvorming kunnen deelnemen. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | Het EESC benadrukt dat preventie-, habilitatie- en revalidatiemaatregelen integraal deel moeten uitmaken van de uitvoering van de strategie. De maatregelen moeten in toenemende mate gericht zijn op vroegtijdige interventie, gezond en actief ouder worden, preventie en steun voor autonomie. Op die manier is er minder behoefte aan langdurige zorg en worden inclusie in de samenleving en actief burgerschap bevorderd, wat met name ook kan door een alomvattende Europese strategie voor ouderen te ontwikkelen. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Met de bezuinigingen tijdens de recente financiële en economische crises nog vers in het geheugen benadrukt het EESC dat de betaalbaarheid en continuïteit van zorgdiensten prioriteit moeten krijgen, zeker als antwoord op de huidige crises: de oorlog in Oekraïne, de energiecrisis en de gestegen kosten van het levensonderhoud. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | Het is een goede zaak dat gendergelijkheid in de strategie wordt geïntegreerd. Zowel in de formele als in de informele zorgsector zijn vrouwen in de meerderheid. In de EU zegt 29 % van de vrouwen dat ze niet actief zijn op de arbeidsmarkt of maar deeltijds werken omdat ze zorgtaken hebben. Bij de mannen is dat slechts 6 % (11). Deze onevenwichtige verdeling van zorgtaken kost naar schatting 242 miljard EUR per jaar (12). De aanbevelingen zijn nuttige richtsnoeren voor de lidstaten om genderstereotypen en de loon-, pensioen- en zorgkloof tussen mannen en vrouwen aan te pakken. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | Het EESC benadrukt het belang van mantel- en informele zorg als onderdeel van een duurzaam zorgstelsel. Het roept op om de behoeften in de mantel- en informele zorg en de omstandigheden waaronder dit soort zorg wordt verleend, snel in kaart te brengen. Om de continuïteit van de zorg te waarborgen, moeten mantelzorgers worden erkend als partners. Ze moeten uitgebreide ondersteuning krijgen, zoals opleidingsmogelijkheden met programma’s voor de erkenning van vaardigheden. Hun deelname aan de arbeidsmarkt en aan het sociale leven moet worden gewaarborgd met een mix van middelen, diensten en arbeidstijdenregelingen (gekoppeld aan de richtlijn betreffende het evenwicht tussen werk en privéleven). Verder moeten ze ook toegang krijgen tot sociale rechten, respijtzorg en geestelijke gezondheidszorg (13). |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | Het EESC is ingenomen met de nadruk die wordt gelegd op een betere bescherming van de rechten van zorgverleners. Het verzoekt de lidstaten lacunes in de handhaving van het arbeidsrecht van de EU aan te pakken, IAO-verdrag nr. 189 met normen voor fatsoenlijke arbeidsomstandigheden voor huishoudelijk personeel te ratificeren, en maatregelen te nemen om de situatie van inwonende zorgverleners (14), met inbegrip van arbeidsmigranten en mobiele werknemers, te reguleren. Het EESC merkt echter op dat de strategie onvoldoende rekening houdt met de vele werknemers zonder papieren die al zorg verlenen in Europa. De strategie moet zich richten op alle zorgleners die in de EU wonen, ongeacht hun migratie- of verblijfsstatus. |
| --- | --- |

3.8.

| 3.9. | Het EESC is ingenomen met de toezegging om de arbeidsomstandigheden in de zorgsector te verbeteren door om- en bijscholing aan te bieden, vaardigheden te valideren, lonen te verhogen, sociale en arbeidsrechten te bevorderen, meer aandacht te hebben voor fysieke en psychosociale gezondheidsrisico’s en geweld en intimidatie op de werkplek aan te pakken. Het roept de lidstaten op om IAO-Verdrag nr. 190 betreffende geweld en intimidatie op het werk te ratificeren. De sociale partners en overheden moeten samenwerken om een einde te maken aan onzekere vormen van zorgwerk en sterke regelgevende, financiële en collectieve onderhandelingskaders op te bouwen. Het tekort aan gekwalificeerd personeel in bijna alle lidstaten brengt de gezondheids- en zorgnormen in gevaar, zeker in het licht van de demografische veranderingen, de mobiliteit van werknemers en de vergrijzing. |
| --- | --- |

3.9.

4.   Specifieke opmerkingen

| 4.1. | Het EESC herhaalt dat er dringend een specifieke Europese zorggarantie (15) moet worden uitgewerkt. Die is van essentieel belang voor een succesvolle uitvoering van de strategie op basis van een mix van beleids-, praktische en financieringsinstrumenten. Zo kan ervoor worden gezorgd dat de maatregelen volledig worden geïntegreerd in de nationale wettelijke, beleids-, financierings- en dienstenkaders. Om zeker te zijn van verbetering in de sector is het van cruciaal belang om normen vast te leggen en er toezicht op te houden (16). |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | De Europese zorgstrategie moet worden aangevuld met een gestructureerd Europees uitvoeringsplan en met financieringsregelingen. De overheidsinvesteringen in de zorg zijn in veel lidstaten ontoereikend. De structuur- en investeringsfondsen van de EU (ESF+, EFRO), de faciliteit voor herstel en veerkracht (RRF) en het instrument voor technische ondersteuning (TSI) moeten worden ingezet om de lidstaten te ondersteunen op specifieke zorggerelateerde terreinen (van beleidsontwerp tot uitvoering van diensten en impactmonitoring), met name door middel van maatschappelijk verantwoorde overheidsopdrachten. |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Evaluatie van de geboekte vooruitgang en van het effect op zorgontvangers en zorgverstrekkers zal van fundamenteel belang zijn. Specifieke technische richtsnoeren voor het opzetten van monitoring- en evaluatiekaders kunnen de nationale ministeries ondersteunen bij de ontwikkeling van duurzame zorgmodellen, effectmeting en indicatoren. Het toezicht van de Europese Commissie moet verslaglegging omvatten over zowel beleid als financiering. Ook zou moeten worden opgeroepen tot een tussentijdse herziening van de aanbevelingen. De landspecifieke aanbevelingen van het Europees Semester moeten doelgerichter worden. Dat helpt de lidstaten bij het prioriteren van toereikende financiering voor de zorg. Zo wordt zulke financiering een productieve en duurzame investering in plaats van een economische last. |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | Wanneer beide aanbevelingen van de Raad zijn aangenomen, moeten de maatregelen en richtsnoeren snel worden opgenomen in de nationale beleids- en rechtskaders. Het EESC benadrukt het belang van de nationale coördinatoren voor langdurige zorg. Zij garanderen samenhang en moeten de zorg mainstreamen op gebieden die het sociaal en gezondheidsbeleid overstijgen (huisvesting, vervoer, energie, economie enz.), in ministeries en op alle bestuursniveaus. |
| --- | --- |

4.4.

| 4.5. | Ongewenste risicoselectie, commercialisering en het streven naar omzet en winst ten koste van zorg en gezondheid kunnen de ongelijkheden in de toegang tot zorg vergroten. Er zijn evenredige controlemaatregelen nodig om ongezonde praktijken te voorkomen en om zeker te zijn van hoogwaardige diensten en een correct gebruik van middelen. De langdurige zorg en ECEC vereisen op lidstaatniveau sterke socialebeschermingsstelsels en openbare voorzieningen, op basis van solidariteit, sociale investeringen en het werk van actoren uit de sociale economie, bijvoorbeeld onderlinge maatschappijen. Zij kunnen verschillende vormen van financiering en kostendelingssystemen bieden voor gemeenschaps- en thuiszorg door adequaat opgeleide verzorgers (17). Om de voorzieningen te financieren, moeten alternatieven voor sociale bijdragen worden overwogen (18). Zo kan de vrijwillige steun van non-profitorganisaties in het systeem geïntegreerd worden die de (gezondheids)zorg ten goede komt. Dit mag echter geen kostenbesparende maatregel zijn. |
| --- | --- |

4.5.

| 4.6. | Wat de nationale bevoegdheden en subsidiariteit betreft, moet de Europese Commissie ervoor zorgen dat de hoogwaardige zorgdiensten die door de lidstaten worden ontwikkeld, inclusief zijn. De strategie moet waarborgen dat iedereen die zorg nodig heeft, volledige en gelijke toegang tot die diensten heeft, met name door middel van sterke en bindende kwaliteitskaders. Bijzondere aandacht moet gaan naar groepen die doorgaans uitgesloten worden, zoals Roma, migranten enz., en naar het effect van meervoudige en structurele discriminatie. Dit betekent ook dat zorginfrastructuur toegankelijk moet worden gemaakt in afgelegen en dunbevolkte gebieden. |
| --- | --- |

4.6.

| 4.7. | Investeringen in digitale infrastructuur kunnen een doeltreffende zorgplanning en -verstrekking eenvoudiger maken, omdat dankzij zulke infrastructuur voor verschillende gezondheidswerkers en sociale zorgverleners relevante informatie kan worden opgeslagen, uitgewisseld en overgebracht. Zo is er degelijk toezicht op kwaliteit en gelijke toegang. Hulptechnologieën, preventiemaatregelen, robotica, telegezondheidszorg enz. kunnen de reikwijdte, continuïteit, coördinatie en hoge kwaliteit van zorgdiensten ondersteunen, op voorwaarde dat ze volledig inclusief en toegankelijk zijn. |
| --- | --- |

4.7.

| 4.8. | In de voorgestelde aanbeveling inzake langdurige zorg wordt erop gewezen dat in zorgstelsels de hulpbehoeften van personen met een handicap niet vergeten mogen worden. Daarbij wordt duidelijk verwezen naar het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. De Commissie moet ervoor zorgen dat de EU-middelen die in het kader van de strategie worden vrijgemaakt in lijn zijn met de de-institutionaliseringsdoelstelling en de inclusie bevorderen door de ontwikkeling van gemeenschapsgebaseerde diensten met goed opgeleide arbeidskrachten (19). Het EESC herhaalt dat kinderen en ouders met een handicap (20) moeten worden ondersteund en is tevreden met de aandacht hiervoor in de aanbeveling inzake ECEC. |
| --- | --- |

4.8.

5.   Uitvoering van de aanbeveling inzake ECEC

| 5.1. | Het EESC onderschrijft de herziening van de Barcelona-doelstellingen om de beschikbaarheid van toegankelijke, betaalbare, inclusieve en hoogwaardige kinderopvang te verbeteren. De lidstaten die de doelstellingen hebben bereikt of overschreden, moeten zich meer richten op het vaststellen van kwaliteitsnormen en op het ontwikkelen van verschillende vormen van ECEC op basis van leeftijdsgroepen. Doelstellingen om ECEC meer beschikbaar te maken, moeten hand in hand gaan met kaders voor kwaliteitsborging en fatsoenlijke arbeidsomstandigheden. De lidstaten dienen aan indicatoren te werken om de toegang tot zorgmodellen te monitoren, op basis van nationale voorkeuren en verschillen. Tegelijkertijd moeten ze voldoen aan de streefcijfers, kwaliteits- en andere normen van de herziene doelstellingen. |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Het EESC staat achter de oproep om alle kinderen het wettelijke recht te geven op toegang tot hoogwaardige diensten en achter de wisselwerking tussen de strategie en de Europese kindergarantie. Daarbij wordt voortgebouwd op de multigenerationele aanpak daarvan, die van cruciaal belang is voor het evenwicht tussen werk en privéleven en voor het welzijn binnen het gezin. De gratis toegang tot ECEC voor gezinnen in nood moet worden aangevuld met een reeks maatregelen, zoals gratis maaltijden, gratis hygiëneproducten (bijv. luiers) en hulp bij de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling (fijne motorische vaardigheden, spraak- en taaltherapie enz.). |
| --- | --- |

5.2.

| 5.3. | Het EESC steunt de verwijzingen naar de EU-kaders voor gelijkheid en naar kinderen in kwetsbare situaties. Daarmee worden inclusieve systemen gecreëerd die alle gezinsvormen eerbiedigen. De te nemen maatregelen moeten voorlichting en opleiding van het personeel omvatten over de rechten van gebruikers van diensten en over inclusie en vooringenomenheid. Het EESC is bijzonder ingenomen met de voorstellen voor adequate kind/personeel-ratio’s, voor permanente bijscholing van het personeel en voor de opname van tijdsvereisten in de indicatoren, wat vooral belangrijk is voor kinderen met een handicap die vaak slechts gedeeltelijk toegang hebben tot ECEC. |
| --- | --- |

5.3.

| 5.4. | Voor de uitvoering van de aanbeveling van de Raad zijn maatregelen nodig, die geënt moeten worden op goede praktijkvoorbeelden van ECEC-modellen en moeten worden geschraagd door subnationale beleidsmaatregelen en financieringskaders, waarbij specifieke budgetten moeten worden toegewezen om de behoeften van zorgontvangers en zorgverstrekkers in kaart te brengen. Ook moeten ter ondersteuning van de maatregelen nieuwe vormen van zorgdiensten worden uitgetest. De rechten van het kind moeten op de eerste plaats blijven staan. Jonge kinderen hebben behoefte aan een gezonde en stimulerende omgeving, zowel thuis in het gezin als in de professionele zorg. Daarom moet er gekozen kunnen worden uit verschillende zorgmodellen (kinderdagverblijven, crèches op de werkplek, gastmoeders, kraamhulp, speelgroepen, buitenschoolse opvang). Zo kan rekening worden gehouden met de ontwikkelingsbehoeften van kinderen van verschillende leeftijden. |
| --- | --- |

5.4.

6.   Uitvoering van de aanbeveling inzake langdurige zorg

| 6.1. | Het EESC dringt aan op krachtige uitvoeringsplannen voor het volledige spectrum van de langdurige zorg. De Europese Commissie moet de samenwerking op dit vlak formaliseren en een deskundigengroep op hoog niveau voor langdurige zorg oprichten. Daarvan zouden sociale partners, maatschappelijke organisaties, nationale coördinatoren, ontvangers van langdurige zorg, met name ouderen en personen met een handicap, en andere relevante deskundigen en beroepsbeoefenaars deel moeten uitmaken. Een openbaar onlineplatform kan worden opgericht om de groep van informatie te voorzien. Dat platform zou dan gegevens en onderzoekresultaten verzamelen en de uitwisseling van goede praktijken stimuleren. |
| --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Het EESC heeft verschillende adviezen uitgebracht over de verstrekking van langdurige zorg in de EU (21), waarin het erop wijst dat er moet worden geïnvesteerd in hoogwaardige, duurzame en toegankelijke zorg voor iedereen. Het EESC benadrukt dat er moet worden gestreefd naar zo veel mogelijk complementariteit en synergie tussen alle zorgverstrekkers en gezondheidsdiensten in de publieke en de particuliere sector (profit en non-profit). Zo kan dekking voor iedereen tot stand worden gebracht en rekening worden gehouden met de beste praktijken in de lidstaten. |
| --- | --- |

6.2.

| 6.3. | Het EESC is ermee ingenomen dat in het voorstel voor langdurige zorg wordt erkend hoe belangrijk de actoren van de sociale economie zijn als dienstverleners. Het moedigt de Commissie aan verder na te gaan hoe in het beleid voor langdurige zorg gestructureerde communicatielijnen tussen actoren van de sociale economie en de Europese instellingen tot stand kunnen worden gebracht. |
| --- | --- |

6.3.

| 6.4. | Het EESC wijst op het belang van de verschillende initiatieven in het kader van de groene en digitale transitie voor de volledige benutting van alle technologieën om op een inclusievere en duurzamere wijze woonruimte te creëren, te renoveren en opnieuw vorm te geven. |
| --- | --- |

6.4.

| 6.5. | Voorbeelden van goede praktijken uit de langdurige zorg zijn onder meer gestructureerdere en efficiëntere thuisondersteuning en nieuwe huisvestingsalternatieven, zoals beschutte of gecontroleerde huisvesting, woongemeenschappen of samenwooneenheden, of andere alternatieven, afhankelijk van de behoeften en voorkeuren van de zorgontvangers en op basis van wettelijk goedgekeurde kwaliteitskaders. In een geïntegreerde aanpak moeten ook andere soorten zorgmodellen in overweging worden genomen om het volledige zorgspectrum te bestrijken, zoals geestelijke gezondheidszorg, gezinscentra, steungroepen voor ouders en kortetermijnsteun voor huisvesting. Op die manier wordt de overgang van het ene model naar het andere vereenvoudigd, naarmate de intensiteit of aard van de vereiste diensten daarom vragen, zonder de continuïteit van de zorg te verstoren. |
| --- | --- |

6.5.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de co-creatie van diensten van algemeen belang als bijdrage aan een meer participatieve democratie in de EU (initiatiefadvies) EESC-advies over Co-creatie van diensten van algemeen belang als bijdrage aan een meer participatieve democratie in de EU (PB C 486 van 21.12.2022, blz. 76).

1

(2)  De Europese strategie voor de rechten van personen met een handicap 2021-2030, de kindergarantie, de Europese strategie voor de rechten van het kind, de richtlijn betreffende het evenwicht tussen werk en privéleven, de strategie voor gendergelijkheid en andere relevante initiatieven in het kader van de Europese pijler van sociale rechten.

2

(3)  Genderongelijkheid in de zorg en de loonkloof in de EU: https://eige.europa.eu/publications/gender-inequalities-care-and-pay-eu

3

(4)  Gender Equality Index: https://eige.europa.eu/gender-equality-index/2022

4

(5)  Wat als zorgwerk erkend werd als de motor van duurzame groei?: https://epthinktank.eu/2022/09/07/what-if-care-work-were-recognised-as-a-driver-of-sustainable-growth/

5

(6)  Studie naar de incidentie en kosten van informele langdurige zorg: https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=nl&pubId=8423&furtherPubs=no

6

(7)  2021 Langdurige zorg in de EU: https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=en&pubId=8396

7

(8)  Langetermijnzorg: Werkgelegenheid en arbeidsomstandigheden: https://www.eurofound.europa.eu/nb/publications/customised-report/2020/long-term-care-workforce-employment-and-working-conditions

8

(9)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over gezondheidswerkers en zorgstrategie voor de toekomst van Europa (initiatiefadvies) (PB C 486 van 21.12.2022, blz. 37).

9

(10)  Resolutie van het Europees Parlement van 22.6.2022. Verslag over Europese zorgmaatregelen.

10

(11)  EIGE, idem.

11

(12)  EP-onderzoek, idem.

12

(13)  Europees Handvest voor mantelzorgers: https://coface-eu.org/european-charter-for-family-carers/.

13

(14)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de rechten van inwonende zorgverleners (initiatiefadvies) (PB C 487 van 28.12.2016, blz. 7).

14

(15)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over gezondheidswerkers en zorgstrategie voor de toekomst van Europa (initiatiefadvies) (PB C 486 van 21.12.2022, blz. 37).

15

(16)  OESO, 2019. Verbetering van de kwaliteit van de gezondheidszorg in Europa — Kenmerken, doeltreffendheid en uitvoering van verschillende strategieën.

16

(17)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de effecten van sociale investeringen op de werkgelegenheid en de overheidsbegrotingen (initiatiefadvies) (PB C 226 van 16.7.2014, blz. 21).

17

(18)  Rapport: Europese zorgstelsels: solidariteit en duurzaamheid — vriend of vijand? https://www.aim-mutual.org/mediaroom/event-report-european-care-systems-solidarity-and-sustainability-friends-or-foes/

18

(19)  Europese deskundigengroep voor de overgang van institutionele naar gemeenschapsgebaseerde zorg, EU Richtsnoeren voor zelfstandig wonen en inclusie in de gemeenschap en EU-fondsen. Checklist om zelfstandig wonen en de-institutionalisering te bevorderen.

19

(20)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de verlening van mantelzorg aan gehandicapte en oudere familieleden: de enorme toename van dit verschijnsel tijdens de pandemie (initiatiefadvies) (PB C 75 van 28.2.2023, blz. 75).

20

(21)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — Een initiatief om het evenwicht tussen werk en privéleven voor werkende ouders en mantelzorgers te ondersteunen (COM(2017) 252 final) en over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende het evenwicht tussen werk en privéleven voor ouders en mantelzorgers en tot intrekking van Richtlijn 2010/18/EU van de Raad (COM(2017) 253 final — 2017/0085 (COD)) (PB C 129 van 11.4.2018, blz. 44); Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de rechten van inwonende zorgverleners (initiatiefadvies) (PB C 487 van 28.12.2016, blz. 7); Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het thema Waarborgen voor algemeen toegankelijke en duurzaam gefinancierde langdurige zorg voor ouderen (PB C 204 van 9.8.2008, blz. 103); Brochure over economische, technologische en sociale veranderingen in geavanceerde gezondheidsdiensten voor ouderen; Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over economische, technologische en sociale veranderingen in geavanceerde gezondheidsdiensten voor ouderen (initiatiefadvies) (PB C 240 van 16.7.2019, blz. 10), Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over “Naar een nieuw zorgmodel voor ouderen: leren van COVID-19” (initiatiefadvies) (PB C 194 van 12.5.2022, blz. 19).

21

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/46 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/46

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende natuurherstel

(COM(2022) 304 final — 2022/0195 (COD))

(2023/C 140/08)

| Rapporteur: | Arnold PUECH d'ALISSAC |
| --- | --- |

Rapporteur:

Arnold PUECH d'ALISSAC

| Raadpleging | Raad van de Europese Unie, 11.7.2022
  Europees Parlement, 14.7.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu |
| Goedkeuring door de afdeling | 10.1.2023 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 25.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 201/4/11 |

Raadpleging

Raad van de Europese Unie, 11.7.2022

Europees Parlement, 14.7.2022

Rechtsgrond

Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu

Goedkeuring door de afdeling

10.1.2023

Goedkeuring door de voltallige vergadering

25.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

201/4/11

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is het met de Commissie en het Europees Parlement eens dat de tot nog toe gehanteerde aanpak en de tot dusver genomen maatregelen ter verbetering van de biodiversiteit niet doeltreffend zijn. Het is ingenomen met de algemene doelstelling van de voorgestelde verordening om de inspanningen op het gebied van natuurherstel op te voeren om zo het verlies aan biodiversiteit een halt toe te roepen en de Europese biodiversiteit op weg naar herstel te helpen, en de lidstaten daartoe juridisch bindende verplichtingen op te leggen. Het EESC merkt op dat de in het voorstel gekozen aanpak in overeenstemming is met de besluiten van de COP 15 in Montreal. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Waar het gaat om de formulering van de doelstellingen van de Commissie en haar werkwijze heeft het EESC echter wel een aantal op- en aanmerkingen. De ernstigste tekortkoming is dat zo goed als volledig voorbijgegaan wordt aan de economische gevolgen van de noodzakelijke maatregelen voor de vooral particuliere gebruikers van de betreffende gronden en gebieden. Het EESC heeft al in zijn advies over de EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 onderstreept dat landbouwers en boseigenaren niet de financiële lasten mogen dragen die gepaard gaan met de bescherming van de biodiversiteit. Het beschikbaar stellen van deze en andere publieke “waarden en goederen” moet voor hen juist een aantrekkelijke kans vormen om inkomsten te genereren. Het EESC meent dat “deze problematiek concreet aan de orde kan worden gesteld in het nieuwe economische herstelplan door middel van investeringen in personele en materiële middelen om de inhoud van de strategie gestand te doen” (1). Noch de Commissie noch de lidstaten hebben deze aanbeveling opgevolgd. In eerdere adviezen heeft het EESC reeds kritiek geuit op onder andere de dramatische onderfinanciering van de Natura 2000-maatregelen. Het is er vrij zeker van dat ook de nu door de Commissie gekozen nieuwe aanpak gedoemd is te mislukken als er onvoldoende financiële middelen beschikbaar worden gesteld. Het beschikbaar stellen van voldoende middelen is cruciaal om de financiële verliezen te compenseren (en het leveren van extra biodiversiteitsdiensten te belonen) die landgebruikers zullen lijden als ze hun gronden op meer extensieve wijze gaan benutten om de biodiversiteit te bevorderen. Het EESC pleit daarom voor de oprichting van een Europees fonds voor biodiversiteit en dringt erop aan dat in het kader van de verschillende EU-beleidsterreinen (GLB, energie, huisvesting, vervoer enz.) wordt gezocht naar nieuwe manieren om bij te dragen tot de verwezenlijking van de bindende doelstellingen van de verordening. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Met betrekking tot de financiële aspecten zou het EESC graag zien dat eerst de exacte oppervlakte aan landbouwgrond, bos en rivieren geëvalueerd wordt die onder de voorstellen in de verordening valt. Daarnaast vestigt het EESC de aandacht van de Commissie op de noodzaak om de nodige financiële middelen uit te trekken om met name landbouwers en boseigenaren die hun productiegebieden volledig dreigen te verliezen, te vergoeden. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Natuurherstel in beschermde gebieden is nodig, aangezien hun toestand er steeds verder op achteruitgaat, maar dat betekent nog niet dat alle herstelde gebieden beschermde gebieden kunnen of moeten worden. Het EESC vindt het weliswaar “cruciaal dat sommige delen van de beschermde gebieden aan strikte bescherming worden onderworpen (met beheer op basis van non-interventie)” (2), maar het is nog belangrijker dat alle gronden zo worden gebruikt dat de biodiversiteit in stand wordt gehouden. In de meeste gebieden moet worden ingezet op herstel van ecosystemen zonder dat bepaalde en aangepaste economische activiteiten worden uitgesloten. Zo hebben extensieve land- en bosbouw bijgedragen aan de grote soortenverscheidenheid die thans moet worden beschermd. Deze extensieve vormen van land- en bosbouw, waarvan tegenwoordig steeds vaker wordt afgestapt omdat ze economisch weinig rendabel zijn, zouden dan ook extra moeten worden ondersteund (3). In dit licht is het begrip “rehabilitatie” in plaats van “herstel” wellicht een geschiktere wetenschappelijke term, die ook wordt gebruikt in beleid om een evenwicht tussen leven en produceren te waarborgen. Het EESC beveelt derhalve aan om voortaan “rehabilitatie” (4) in plaats van “herstel” te gebruiken, temeer omdat de natuur niet iets statisch is dat zoals een beschadigd huis of een kapotte auto in zijn oorspronkelijke toestand kan worden “hersteld”. Uit tal van studies blijkt dat renaturatie (rewilding), bijv. van veengebieden, dikwijls gepaard gaat met aanzienlijke kosten, terwijl volledig herstel van de oude toestand niet altijd gegarandeerd is. Met deze constatering dringt zich een semantische overweging op: het doel van de verordening moet niet zijn om habitats in hun natuurlijke staat te herstellen, maar om de ecosysteemdiensten van habitats te herstellen en zo een duurzaam, multifunctioneel gebruik van deze gebieden te ondersteunen. Aangezien de mens de natuurlijke omgeving in de loop der jaren heeft gewijzigd, is het wetenschappelijk onmogelijk om terug te keren naar een “herstel van de natuur”. Ook progressieve klimaatverandering kan ertoe leiden dat sommige ecosystemen niet in hun eerdere toestand kunnen worden hersteld. Waarborging van de duurzaamheid van habitats door te bevorderen dat ecosysteemdiensten geleverd kunnen worden, is daarentegen wel een realistische doelstelling. Het EESC zou graag zien dat er een passend beleidskader komt; het Commissiedocument stelt in dit opzicht teleur. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Vaste tijdschema’s en starre drempelwaarden zijn niet ideaal voor zoiets grilligs als de natuur. Er mogen enkel strikte termijnen aan de lidstaten worden opgelegd waar het gaat om de in te voeren administratieve randvoorwaarden en op te stellen planningen. Er is echter een flexibele aanpak nodig om rekening te houden met de precieze behoeften, omstandigheden, kansen, productie- en inkomenssituatie en uitgangspositie van elk natuurgebied. De voorgestelde verordening is onduidelijk op het vlak van prioritering en toewijzing van door de lidstaten te nemen herstelmaatregelen, waardoor het lastig wordt om op kosteneffectieve wijze goede resultaten te bereiken. Besluitvorming op het niveau van de lidstaten is ontegensprekelijk een gerechtvaardigd beginsel, aangezien hiermee de rechten van grondeigenaren worden gewaarborgd en de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid in acht worden genomen. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het Commissiedocument stelt teleur waar het gaat om de algemene effectbeoordeling, die zich met name zou moeten richten op economische, maatschappelijke en voedingsaspecten, en het EESC zou dan ook graag zien dat een bijkomende effectbeoordeling wordt opgesteld. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | Het EESC pleit ervoor dat ook aan cultuurgrond grenzende gebieden die feitelijk niet productief zijn, maar wel relevant voor de biodiversiteit, worden meegeteld voor de doelstelling van 10 % landschapselementen met hoge diversiteit. Het benadrukt dat de doelstellingen voor landbouwers in de tekst wel heel ambitieus zijn. Ook moet rekening worden gehouden met alle natuurlijke habitats die gunstig zijn voor soorten. Het is daarnaast belangrijk om de hele samenleving te betrekken bij de verbetering van onze ecosystemen. In dit verband wijst het EESC erop dat de maatregelen proportioneel moeten zijn (eerlijke verdeling van de lasten en de kosten, maar ook van de baten tussen de verschillende actoren). |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Het EESC staat achter het geformuleerde doel, want het achterliggende streven is voor de toekomst van de EU van strategisch belang. Het beveelt aan om de doelstellingen kracht bij te zetten door vooral via extensieve landbouw het herstel van alle aquatische milieus, met inbegrip van de vernatting van veengebieden, aan te moedigen en tegelijk de sociale en economische duurzaamheid van de land- en bosbouw te waarborgen. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | Het EESC beseft dat Europa een volledig nieuw waterbeleid nodig heeft. De al sinds honderden jaren gevolgde aanpak om water zo snel mogelijk weg te leiden, heeft te veel negatieve gevolgen gehad voor de biodiversiteit en blijkt inmiddels, onder andere ten gevolge van de klimaatverandering, ook negatieve gevolgen te hebben voor de land- en bosbouw (droogtes, branden) en voor de bevolking (overstromingen). Het benadrukt daarom dat water terug moet naar de natuur of daar moet blijven, waarbij echter niet mag worden vergeten dat menselijk ingrijpen in veel situaties juist gunstig is; denke men maar aan het onderhoud van rivieren. |
| --- | --- |

1.9.

| 1.10. | Het EESC beveelt aan om het ruimtebeslag op natuurgebieden te beperken. Het pleit er ook voor dat er in steden groene ruimten worden aangelegd en dat ontharding van de bodem wordt gestimuleerd om tussen nu en 2030 de gevolgen van de klimaatverandering te verzachten. |
| --- | --- |

1.10.

| 1.11. | Het EESC steunt de invoering van een vrijwaringsmechanisme in het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid met betrekking tot de doelstellingen inzake het herstel van mariene milieus. Het is ook voorstander van nieuwe Europese financiële steun om onderzoek naar innovatieve oplossingen te stimuleren en de kennis over deze ecosystemen te vergroten. |
| --- | --- |

1.11.

| 1.12. | Het EESC benadrukt dat het economische en sociale perspectief in de context van natuurherstel ten volle in aanmerking moet worden genomen. De voorgestelde wetgeving is enkel acceptabel en kan pas slagen als er oog is voor economische en sociale duurzaamheid; de resultaten zullen namelijk grotendeels afhangen van de motivatie, de steun en de toekomstige betrokkenheid van de grondeigenaren en andere actoren in het veld. Het is van het grootste belang dat de rechten van grondeigenaren worden geëerbiedigd; dat houdt in dat er sprake is van open communicatie, actieve betrokkenheid en volledige financiële compensatie voor alle mogelijke economische verliezen. In dit verband wijst het EESC op het potentieel van benaderingen op basis van vrijwillige maatregelen en economische stimulansen. |
| --- | --- |

1.12.

| 1.13. | Het EESC is voorstander van EU-steun voor het opstarten en verder ontwikkelen van bosbouwactiviteiten in alle fasen van de sector, zodat agrobosbouw economisch kan worden geëxploiteerd. |
| --- | --- |

1.13.

| 1.14. | Het EESC waarschuwt dat landbouwers het door de verordening wellicht moeilijk zullen krijgen om opvolgers te vinden, en beveelt opnieuw aan (5) om wonen in dorpen en landelijke gebieden aantrekkelijker te maken door mensen de kans te geven in hun bestaan te blijven voorzien op basis van een duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen. |
| --- | --- |

1.14.

2.   Inleiding

| 2.1. | Wereldwijd waarschuwen wetenschappers dat de opwarming van de aarde zware gevolgen zal hebben voor de toekomst van onze samenlevingen. Daarom heeft de Europese Commissie zich ertoe verbonden een biodiversiteitsstrategie uit te werken met voor alle lidstaten ambitieuze doelstellingen voor 2030 en 2050. Op 22 juni 2022 heeft de Commissie een ontwerpverordening betreffende natuurherstel aangenomen. Vooralsnog vallen natuurbehoud en natuurherstel in de EU voornamelijk onder de habitat- en vogelrichtlijnen en de Aichi-biodiversiteitsdoelen. Nu heeft de Commissie echter voor een nieuw bindend kader gekozen om ervoor te zorgen dat de lidstaten de herstelmaatregelen ook echt uitvoeren. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Het Europees Milieuagentschap heeft bevestigd dat momenteel 81 % van de beschermde habitats in de EU er slecht aan toe is. Bij slechts 9 % is een verbetering merkbaar. Bovendien verkeert 84 % van de veengebieden, die cruciaal zijn om koolstof te binden en op te slaan en water te filteren, in slechte staat van instandhouding. In de afgelopen tien jaar is daarnaast de populatie van 71 % van de zoetwatervissen en 60 % van de amfibieën gekrompen. Meer dan de helft van het mondiale bbp is afhankelijk van de natuur en de diensten die zij levert, en meer dan 75 % van de mondiale soorten voedselgewassen zijn afhankelijk van bestuiving door dieren (6). |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Het EU-wetgevingsvoorstel past binnen het kader van het VN-decennium voor ecosysteemherstel, aangestuurd door het UNEP en de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN. Het gaat hierbij om een uitgebreid, wereldwijd programma waarmee wordt beoogd herstelprojecten te versnellen en de wereld naar een duurzame toekomst te leiden. Het herstel van aangetaste ecosystemen is cruciaal voor het verwezenlijken van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen, met name die inzake klimaatverandering, armoedebestrijding en voedselzekerheid. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Aanvankelijk had de Commissie ingezet op een biodiversiteitsstrategie voor 2030 met vrijwillige doelstellingen, maar al snel ging ze voor een strengere aanpak met bindende teksten voor de lidstaten. Gezien de achteruitgang van de biodiversiteit en de gevolgen daarvan waar ook in de laatste IPCC-verslagen voor werd gewaarschuwd, moest de Commissie, net als de internationale gemeenschap, kort op de bal spelen. Daarom heeft ze in het kader van de internationale onderhandelingen over het Biodiversiteitsverdrag ervoor gekozen een voortrekkersrol op zich te nemen, met als doel Europa op koers te brengen om al zijn ecosystemen tegen 2050 te herstellen. |
| --- | --- |

2.4.

| 2.5. | Zo is het bedoeling om met de voorgestelde verordening de lidstaten juridisch bindende doelstellingen op te leggen. Het algemene doel is bijdragen tot het aanhoudende, langdurige en duurzame herstel van de biodiversiteit en de veerkracht van de natuur in de land- en zeegebieden van de Unie door het herstel van ecosystemen. De lidstaten zullen onverwijld doeltreffende en gebiedsgebonden herstelmaatregelen moeten treffen die tegen 2030 samen ten minste 20 % van de land- en zeegebieden van de Unie moeten bestrijken en tegen 2050 alle ecosystemen die moeten worden hersteld. |
| --- | --- |

2.5.

| 2.6. | Deze bepalingen zijn een weerslag van en houden verband met de doelstellingen van de habitat- en vogelrichtlijnen, de kaderrichtlijn water, de kaderrichtlijn mariene strategie, de verordening inzake invasieve uitheemse soorten, het GLB, het EU-initiatief inzake bestuivers en de nieuwe EU-bosstrategie voor 2030. |
| --- | --- |

2.6.

| 2.7. | De tekst, die bedoeld is om rechtstreeks te worden overgenomen in het beleid van de lidstaten, is vernieuwend in die zin dat zowel de klimaatverandering als de biodiversiteitsproblemen ermee worden aangepakt. Politici worden reeds lang gewaarschuwd voor de gevolgen van de opwarming van de aarde, maar het rechtstreekse verband tussen de klimaatverandering en de zware gevolgen ervan voor de biodiversiteit hebben wetenschappers pas recent kunnen aantonen. De Commissie pleit er nu voor, en dat is werkelijk ongezien, om beide uitdagingen vanuit hun geheel te bekijken, en overstijgt daarmee de verkokering die de politiek vandaag de dag in haar greep heeft. |
| --- | --- |

2.7.

3.   Analyse van de ontwerpverordening

| 3.1. | Het ontwerp geeft aanleiding tot serieuze vragen en bezorgdheid over zowel de gekozen doelstellingen, waar een strakke deadline voor geldt, als de definities en indicatoren. Zo bevatten sommige maatregelen begrippen uit het recht van de natuur. Voor een beter begrip moet daar in de ontwerpverordening dus naar worden verwezen. Bovendien moet voor bepaalde inhoud duidelijker worden aangegeven in hoeverre de subsidiariteit van de lidstaten in acht wordt genomen. Met name met betrekking tot artikel 10, dat indicatoren voor het herstel van bosecosystemen bevat, moet worden opgemerkt dat de verantwoordelijkheid voor bosbouw voornamelijk bij de lidstaten ligt (7). |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Het is lastig een advies op te stellen over een ontwerpverordening betreffende het herstel van de ecosystemen van de lidstaten zonder precies te weten welke uitdagingen en inspanningen de lidstaten te wachten staan. De ontwerptekst voorziet in “nationale herstelplannen” die op basis van de recentste nationale wetenschappelijke analyses zullen worden opgesteld en uitgevoerd. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | De in de ontwerpverordening gekozen termen zijn van het grootste belang, aangezien zij zorgen voor een homogene terminologie en de lidstaten informatie verschaffen wat betreft de te verwezenlijken doelstellingen. Hoewel de definities van termen zoals “goede toestand”, “gunstig referentiegebied” en “toereikende kwaliteit en kwantiteit van de habitat van een soort” in een op consensus gebaseerde wetenschappelijke taal zouden moeten zijn opgesteld, heeft de daadwerkelijke toepassing ervan haar beperkingen. Achter deze wetenschappelijke definities gaan immers politieke overwegingen schuil. Hoe wordt een “gunstig referentiegebied” uitgekozen? Wie bepaalt wat “toereikende kwaliteit en kwantiteit van een habitat van een soort” is? Bij gebrek aan een eerdere referentiewaarde zijn de doelstellingen onduidelijk en wordt het lastig een goed onderbouwd advies op te stellen. Het EESC benadrukt dat bij de kwantificering overeenkomstig artikel 11 van de ontwerpverordening rekening moet worden gehouden met zowel het verlies aan biodiversiteit in de afgelopen periode (70 jaar, zoals de Commissie willekeurig voorstelt) als met de te verwachten toekomstige veranderingen in de milieuomstandigheden. Nationale verschillen bij de uitvoering van de voorgestelde maatregelen mogen niet tot scheve concurrentieverhoudingen tussen EU-landbouwers leiden. Daarnaast bepaalt de ontwerptekst dat ecosystemen voortdurend verbeterd moeten worden en dat vanaf 2030 om de drie jaar wordt beoordeeld of dat doel is bereikt. Maar hoe zit het met de ecosystemen die misschien meer of juist minder tijd nodig hebben voor hun rehabilitatie? Het is de vraag of het mogelijk is binnen deze korte verslagperioden aanzienlijke verbeteringen te meten. Zullen de lidstaten dan ter verantwoording worden geroepen terwijl de natuur gewoon wat meer tijd nodig heeft? |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | Er moet als eerste wordt ingezet op het herstel van gebieden die binnen het bestaande netwerk van beschermde gebieden liggen, met name Natura 2000-gebieden, zodat hun volledige potentieel kan worden ontsloten. Dat is de beste manier om de in bijlage I van de habitatrichtlijn opgenomen doelstelling inzake een goede toestand van de habitats te verwezenlijken. Als de herstelmaatregelen op beschermde gebieden worden gericht, zal dat niet alleen voordelen opleveren op de lange termijn, maar ook helpen om mogelijke tegenstrijdige belangen in verband met landgebruik te voorkomen. Het EESC is dan ook van mening dat de zeer ruime en strikte eis dat ook de achteruitgang van habitats buiten het netwerk van beschermde gebieden moet worden voorkomen, onevenwichtig en onevenredig is. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Het verantwoordingsmechanisme voor de lidstaten bij de toepassing van de herstelmaatregelen en de uitvoering van de doelstellingen bevat weinig details over de follow-up van die uitvoering. Dat gebrek aan nauwkeurigheid roept de vraag op of de maatregelen voor elke lidstaat en voor de verschillende sectoren en groepen mensen wel even eerlijk zullen zijn. De keuze voor een verordening biedt zeker voordelen, zoals geharmoniseerde maatregelen in alle lidstaten en het behoud van een gelijk speelveld, maar biedt de lidstaten onvoldoende armslag om beslissingen in verband met natuurherstel te baseren op hun nationale behoeften en omstandigheden. Hoewel de doelstellingen gepaard moeten gaan met een monitoring- en rapportagemechanisme, moeten alle verdere administratieve lasten tot een minimum worden beperkt. Er moet zo veel mogelijk gebruik worden gemaakt van de bestaande nationale en EU-mechanismen voor de voortdurende evaluatie van en verslaglegging over de voortgang. |
| --- | --- |

3.5.

4.   Uitdagingen voor de Europese land- en bosbouw

4.1.   Overkoepelende doelstellingen inzake herstel van landbouwecosystemen

Het EESC stelt vast dat de meeste hersteldoelstellingen betrekking hebben op particuliere landbouwgrond. Met andere woorden: ze kunnen alleen gehaald worden als de landbouwers er volledig in meegaan. Bijkomende regeldruk voor landbouwactiviteiten, die nodig kan zijn om de biodiversiteit van landbouwgrond te vergroten, kan echter wel een bijkomende last betekenen voor de toch al sterk gereglementeerde landbouw. Het EESC beklemtoont (8) dat niet van landbouwers en boseigenaren kan worden verwacht dat ze de kosten van de bescherming van de biodiversiteit dragen. Het beschikbaar stellen van deze en andere publieke “waarden en goederen” moet voor hen juist een aantrekkelijke kans vormen om inkomsten te genereren. Zonder krachtige en duurzame steun voor de mensen die ervoor ijveren om Europa van voedsel te voorzien, kunnen de hersteldoelen niet gehaald worden. Juist op dit punt stelt het Commissievoorstel teleur, want daarin wordt net zo hard voorbijgegaan aan deze belangrijke economische kwestie als in de eerdere biodiversiteitsstrategieën en actieprogramma’s van de Commissie. Hierdoor is deze verordening gedoemd te mislukken.

4.2.   Ontwaterde veengronden weer vernatten (artikel 9)

Deze doelstelling zal aanzienlijke economische gevolgen voor beroepsactiviteiten hebben en betreft voornamelijk bepaalde regio’s uit een aantal lidstaten. Voor deze regio’s kan de voorgestelde doelstelling te ambitieus zijn vanuit het oogpunt van het evenwicht tussen de verschillende doelstellingen. Het EESC wijst erop dat het op alternatieve wijze voortzetten van het productief gebruik van herstelde en vernatte veengebieden economisch levensvatbaar moet zijn. Wat het geplande tijdsbestek betreft om deze doelstelling te verwezenlijken: in 2012 is uit een onderzoek in meer dan 620 herstellende wetlands gebleken dat ondanks vernattingsoperaties zelfs na honderd jaar gemiddeld maar tussen de 65 % en 70 % van de inheemse biodiversiteit en de verschillende hydrologische en ecologische functies (filtering van water, koolstofopslag) hersteld is ten opzichte van een vergelijkbaar, niet-aangetast referentie-ecosysteem. Dat roept vragen op over de hersteltermijn die de Commissie heeft vastgelegd, en over de doelstelling zelf. Veengebieden maken slechts 3 % van het totale aardoppervlak uit, maar vangen een derde op van al de koolstofdioxide die in de bodem terechtkomt. Het gaat dus om ecosystemen die van groot strategisch belang zijn in de strijd tegen de klimaatverandering.

4.3.   Herstel van de natuurlijke verbindingen van rivieren (artikel 7)

De ongunstige verandering van ons klimaat en de problemen in verband met waterbeheer tasten het milieu steeds meer aan. Water is niet alleen van belang voor de natuur, maar speelt ook een rol op het gebied van duurzaamheid, en dus veiligheid. Nu eens moet overtollig water worden afgevoerd, dan moet het juist weer worden vastgehouden om de natuurlijke kringloop te helpen. Het EESC is het ermee eens dat de belemmeringen die verbindingen in de lengte en breedte van het oppervlaktewater verhinderen, onder strikt technisch toezicht kunnen worden weggenomen om de natuurlijke verbindingen van rivieren en de natuurlijke functies van de aangrenzende overstromingsgebieden te herstellen. Gebieden waar waterinfrastructuur wordt verwijderd, kunnen echter overstromingsgevoeliger worden. Om de biodiversiteit te herstellen is water nodig. Strategische interventies kunnen daarom een kans bieden om water te beheren en het naar gebieden te leiden waar er behoefte aan is. Water moet in het landschap behouden blijven en mag niet te snel wegstromen. De zomer van 2022 was een onthutsend voorbeeld van de droogterisico’s die we in Europa lopen. Het EESC beveelt aan om samen met maatschappelijke organisaties een dialoog over dit onderwerp op te starten. Daarnaast zouden de lidstaten kunnen worden aangemoedigd groene infrastructuurprojecten op touw te zetten om zich beter tegen overstromingen te wapenen, kwetsbare, voor de hele Europese biodiversiteit belangrijke watergebieden in stand te houden en gebieden op economisch en toeristisch vlak te ontwikkelen. In dit verband wijst het EESC op rivieren zoals de Donau of de Elbe, die aanzienlijke overstromingsschade hebben aangericht (9).

4.4.   De daling van het aantal bestuivers omkeren

Het EESC kan deze maatregel, die zo belangrijk is voor de voedselzekerheid, alleen maar onderschrijven. Het merkt echter op dat de ontwerpverordening geen enkele maatregel bevat inzake voedselbronnen voor bestuivers. Deze soorten kunnen op lange termijn alleen overleven als er voldoende drachtplanten zijn om hen duurzaam te voeden. Broedplaatsen en een gifvrije omgeving zijn eveneens van cruciaal belang.

4.5.   Landbouwdoelstellingen (artikel 9)

Het EESC drukt zijn bezorgdheid uit over de doelstelling dat 10 % van het gebruikte landbouwareaal in de EU landschapselementen met grote diversiteit moet bevatten. Het is bijzonder problematisch dat deze grond volgens bijlage IV niet mag worden gebruikt voor productieve landbouw (met inbegrip van begrazing of voederproductie). Er mag niet uit het oog worden verloren dat het in veel gebieden juist de landbouw is (met name begrazing op bergweiden, hooiland of wisselweiden) die een grote biologische diversiteit mogelijk maakt. Het gaat dan ook te ver om landbouwactiviteiten in deze gebieden al bij voorbaat uit te sluiten; deze eis dient te worden geschrapt. Begin 2022 werden we er bovendien bruusk aan herinnerd hoe belangrijk voedselsoevereiniteit is om te kunnen reageren op de vele uitdagingen die voor ons liggen. Als 10 % van de OCG zou moeten worden afgestaan, zou de voor de landbouwproductie essentiële biodiversiteit daar zeker wel bij varen, maar het zou ook gepaard gaan met een aanzienlijk opbrengstverlies. De 10 %-doelstelling zou dus beter niet alleen op landbouwgrond, maar ook in de onmiddellijke omgeving daarvan worden toegepast. Zo kunnen ook bermen langs grote wegen en landwegen van groot belang zijn voor de biodiversiteit. Daar kunnen bloemenstroken worden aangeplant, die goed zijn voor bestuivers en voor de landbouw. Deze landschapselementen zullen hun potentieel echter pas ten volle kunnen ontplooien als ze in een netwerk worden ingebed. Studies tonen bijvoorbeeld aan dat het beter is meerdere, onderling verbonden bloemenstroken aan te planten dan één grote bloemenweide te zaaien. Tot slot wijst het EESC erop dat alle natuurlijke habitats evenveel aandacht moeten krijgen, zodat alle levende soorten in verschillende omgevingen hiervan kunnen profiteren. Zo hebben kieviten of veldleeuweriken praktisch niets te winnen bij een haag of berm. Natuurbehoudmaatregelen moeten dus betrekking hebben op het gehele oppervlak of de manier waarop de grond, ook andere dan land- en bosbouwgrond, wordt gebruikt, en er moet rekening worden gehouden met de verschillende behoeften van onze samenlevingen.

4.6.   Bosdoelstellingen (artikel 10)

Het herstel van aangetaste bossen in Europa is belangrijk om onze samenlevingen aan de klimaatverandering aan te passen en ervoor te zorgen dat economische activiteiten bijdragen aan de biodiversiteitsdoelstellingen. De algemene doelstellingen van de ontwerpverordening kennen reeds een internationaal draagvlak en sluiten aan op een wereldwijde ontwikkeling. Het is een goede zaak dat de Commissie de lidstaten wil aanmoedigen hun bossen te herstellen (10). Het EESC onderstreept echter wel dat gezien de uiteenlopende omstandigheden van de bossen overal in Europa, het mogelijk moet zijn herstelmaatregelen aan te passen aan de lokale omstandigheden, op voorwaarde dat de concurrentieverhoudingen tussen de Europese boseigenaren niet worden scheefgetrokken. Ook wijst het erop dat hierbij rekening moet worden gehouden met het landschap van de betrokken geografische gebieden teneinde de desbetreffende ecosysteemdiensten veilig te stellen, alsook met de klimaatrampen die Europa teisteren (zoals branden en megabranden). De verschillende manieren waarop grond in een landschap wordt gebruikt, zijn onderling met elkaar verweven. Bij dit gebruik moeten dan ook ecologische én sociaal-economische vereisten in acht worden genomen. Zo kan herbebossing op landbouwgrond tot economische verliezen voor lokale gemeenschappen leiden en niet duurzaam blijken, terwijl de aanplanting van inheemse bomen (11) voor boslandbouw misschien passender is en een breder lokaal draagvlak creëert. De lidstaten zouden dus aangemoedigd moeten worden om te kiezen voor een benadering die het behoud van natuurlijke hulpbronnen en economische ontwikkeling met elkaar verzoent. De bosdoelstelling kan slechts gehaald worden als er duurzame steun komt voor het opstarten en verder ontwikkelen van activiteiten in alle fasen van de agrobosbouw, zodat de sector economisch levensvatbaar is.

5.   Uitdagingen voor de Europese steden

| 5.1. | Het EESC schaart zich volledig achter de doelstelling om de natuur terug naar de stad te brengen. Het staat buiten kijf dat groene steden het welzijn van onze burgers en de levensvatbaarheid van onze biodiversiteit ten goede komen. De hittegolven die Europa in juli 2022 teisterden, hebben nogmaals duidelijk gemaakt dat bomen essentieel zijn om de temperatuur in steden te doen dalen. Dankzij bomen kan de oppervlaktetemperatuur met maar liefst 12 oC dalen. |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Bovendien bestrijken Europese steden thans grote oppervlakten grond waardoor het voor soorten moeilijker wordt om zich te verplaatsen en hun habitat wordt aangetast. De lidstaten moeten worden aangemoedigd om het ruimtebeslag op natuurgebieden aan banden te leggen. Dergelijke maatregelen moeten niet worden gebaseerd op programma’s waarin grondruil wordt voorgesteld. |
| --- | --- |

5.2.

| 5.3. | Tot slot moet de doelstelling inzake biodiversiteitsherstel in steden worden versterkt door groene infrastructuur aan te leggen als onlosmakelijk onderdeel van de ontwikkeling van woongebieden. Parken, lanen, groendaken en groene gevels zijn goedkope manieren om het stadsklimaat te verbeteren. In dit verband herinnert het EESC aan de aanbevelingen uit advies NAT/607 (12). |
| --- | --- |

5.3.

6.   Uitdagingen voor de Europese mariene milieus

| 6.1. | De mariene hersteldoelstellingen zijn van essentieel belang om de biodiversiteit in stand te houden, gezien het aantal soorten en ecosystemen dat mariene milieus herbergen en hun strategische belang in de strijd tegen de klimaatverandering. Het EESC staat achter de voorgestelde doelstellingen betreffende het herstel van deze milieus, die door menselijke activiteiten zijn verstoord. Naast maatregelen voor soortenbescherming en habitatherstel zijn er ook maatregelen nodig inzake verantwoorde visserij en terugdringing van verontreiniging. Het EESC is er voorstander van dat er in het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid een vrijwaringsmechanisme wordt ingevoerd om de negatieve gevolgen voor het milieu op te vangen. Om de mariene doelstellingen te verwezenlijken moeten de lidstaten afspraken maken over een gezamenlijk beheer van de visbestanden. Aangezien het belangrijk is actie te ondernemen in mariene milieus, moet de Commissie kunnen ingrijpen om ervoor te zorgen dat de beschermings- en hersteldoelstellingen worden gehaald. |
| --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Het EESC onderstreept tevens de essentiële rol van mariene milieus in de strijd tegen de klimaatverandering. Het koolstofafvangvermogen is van strategisch belang voor onze toekomst en moet daarom behouden blijven. In dit licht moet de EU financiële steun voor innovatie en onderzoek bieden om de zoektocht naar innovatieve oplossingen aan te moedigen en onze kennis over deze ecosystemen te vergroten. Zo is gebleken dat kleine ondiepe kustgebieden een belangrijk leefgebied voor talloze soorten vissen vormen, die daar eerst opgroeien voordat ze naar gebieden migreren waar ze als volwassen dieren zullen leven. Vaak zijn deze kustgebieden aangetast door bouwwerken (havens, dijken enz.). Hier moet dus naar nieuwe oplossingen worden gezocht. Zo worden er in de havens van Toulon en La Seyne-sur-Mer experimenten uitgevoerd waarbij kunstmatige riffen en wierbanken worden aangelegd. Doel is de ecologische functies van kustgebieden nieuw leven in te blazen. |
| --- | --- |

6.2.

7.   Financiële uitdagingen in verband met natuurherstel

| 7.1. | De Commissie geeft met deze ambitieuze en voor de EU baanbrekende verordening blijk van een opvallende politieke wil. Het EESC wijst er evenwel op dat dit weinig zoden aan de dijk zal zetten zolang er niet wordt gezorgd voor de nodige financiële middelen om deze hoge ambities waar te maken. Tegen deze achtergrond heeft de Commissie geprobeerd om nader in kaart te brengen wat het ecosysteemherstel eventueel zal kosten. Dit geeft alvast een voorlopig idee van de inspanningen die de lidstaten zullen moeten leveren, maar toch dringen zich enkele vragen op. Uit het werk van de Commissie is in verband met het behoud van biodiversiteit een kosten-batenverhouding van 1 op 8 naar voren gekomen, maar informatie over de economische, sociale en culturele impact van de verwezenlijking van de doelstellingen ontbreekt. Wat zijn de economische en sociale gevolgen van de herstelmaatregelen ter plaatse? Het EESC zou graag zien dat eerst de exacte oppervlakte aan landbouwgrond, bos en rivieren geëvalueerd wordt die onder de voorstellen in de verordening valt. Het herinnert tevens aan zijn opmerkingen in advies NAT/786 (13), waarin verzocht werd om voldoende financiële middelen om de uitdagingen aan te gaan. Zo biedt het Natura 2000-netwerk een unieke kans voor de EU om de kwaliteit van belangrijke natuurgebieden te verbeteren, maar tegelijk stelt het maar 20 % van de beloofde middelen ter beschikking die nodig zijn om de maatregelen uit te voeren. De door de Commissie aangekondigde financiële toezeggingen hebben de speciale aandacht van het EESC. De middelen moeten overeenstemmen met de verwachte kosten, anders zal een nieuwe verordening niets opleveren. |
| --- | --- |

7.1.

| 7.2. | Het EESC waarschuwt dat landbouwers geen opvolgers dreigen te vinden. De invoering van doelstellingen die onverenigbaar zijn met de dagelijkse praktijk van een landbouwbedrijf zal leiden tot nog meer financiële problemen in deze sector, die het zo al moeilijk heeft om nieuwe beroepskrachten te vinden. De Commissie moet bijzondere aandacht besteden aan de financiële gevolgen voor deze bedrijven om hun voortbestaan op de lange termijn te verzekeren, terwijl ook de verdere ontwikkeling van werkwijzen die rekening houden met de klimaatproblematiek moet worden ondersteund. |
| --- | --- |

7.2.

Brussel, 25 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 — De natuur weer in ons leven brengen (COM(2020) 380 final) (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 259).

1

(2)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 — De natuur weer in ons leven brengen (COM(2020) 380 final) (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 259).

2

(3)  Informatief rapport van het EESC over de voordelen van extensieve veeteelt en organische meststoffen in het kader van de Europese Green Deal.

3

(4)  Met “rehabiliteren” wordt hier bedoeld dat er wordt geijverd voor het herstel van bepaalde ecologische functies.

4

(5)  Informatief rapport van het EESC over de evaluatie van de impact van het GLB op de generatievernieuwing en informatief rapport van het EESC over de evaluatie van de impact van het GLB op de territoriale ontwikkeling van plattelandsgebieden.

5

(6)  IP/22/3746.

6

(7)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over klimaatrechtvaardigheid (initiatiefadvies) (PB C 81 van 2.3.2018, blz. 22) en Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de discussienota “Naar een duurzaam Europa in 2030” (COM(2019) 22 final) (PB C 14 van 15.1.2020, blz. 95).

7

(8)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 — De natuur weer in ons leven brengen (COM(2020) 380 final) (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 259).

8

(9)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's — Groene Infrastructuur (GI) — Versterking van Europa's natuurlijke kapitaal (COM(2013) 249 final) (PB C 67 van 6.3.2014, blz. 153).

9

(10)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot oprichting van een Sociaal Klimaatfonds (COM(2021) 568 final — 2021/0206 (COD)) (PB C 152 van 6.4.2022, blz. 158).

10

(11)  Boom die groeit op een plek die door zijn eigen soort is gekoloniseerd, zonder menselijk ingrijpen.

11

(12)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's — Groene Infrastructuur (GI) — Versterking van Europa's natuurlijke kapitaal (COM(2013) 249 final) (PB C 67 van 6.3.2014, blz. 153).

12

(13)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 — De natuur weer in ons leven brengen (COM(2020) 380 final) (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 259).

13

---

BIJLAGE

De volgende wijzigingsvoorstellen, waarvoor minstens een kwart van de stemmen werd uitgebracht, werden tijdens de beraadslaging verworpen:

Paragraaf 3.4

Wijzigingsvoorstel 11

Als volgt wijzigen:

| Afdelingsadvies | Wijzigingsvoorstel |
| --- | --- |
| Er moet als eerste wordt ingezet op het herstel van gebieden die binnen het bestaande netwerk van beschermde gebieden liggen, met name Natura 2000-gebieden, zodat hun volledige potentieel kan worden ontsloten. Dat is de beste manier om de in bijlage I van de habitatrichtlijn opgenomen doelstelling inzake een goede toestand van de habitats te verwezenlijken.
  Als de herstelmaatregelen op beschermde gebieden worden gericht, zal dat niet alleen voordelen opleveren op de lange termijn, maar ook helpen om
  mogelijke tegenstrijdige belangen in verband met landgebruik
  te
  voorkomen.
  Het EESC is dan ook van mening dat de zeer ruime en strikte eis dat ook de achteruitgang van habitats buiten het netwerk van beschermde gebieden moet worden voorkomen, onevenwichtig en onevenredig is. | Er moet als eerste wordt ingezet op het herstel van gebieden die binnen het bestaande netwerk van beschermde gebieden liggen, met name Natura 2000-gebieden, zodat hun volledige potentieel kan worden ontsloten. Dat is de beste manier om de in bijlage I van de habitatrichtlijn opgenomen doelstelling inzake een goede toestand van de habitats te verwezenlijken.
  Bijzondere aandacht voor Natura 2000-gebieden kan ervoor zorgen dat de reeds in 1992 aangenomen habitatrichtlijn wordt uitgevoerd en dat
  mogelijke tegenstrijdige belangen in verband met landgebruik
  worden
  voorkomen. |

Afdelingsadvies

Wijzigingsvoorstel

Er moet als eerste wordt ingezet op het herstel van gebieden die binnen het bestaande netwerk van beschermde gebieden liggen, met name Natura 2000-gebieden, zodat hun volledige potentieel kan worden ontsloten. Dat is de beste manier om de in bijlage I van de habitatrichtlijn opgenomen doelstelling inzake een goede toestand van de habitats te verwezenlijken.
  Als de herstelmaatregelen op beschermde gebieden worden gericht, zal dat niet alleen voordelen opleveren op de lange termijn, maar ook helpen om
  mogelijke tegenstrijdige belangen in verband met landgebruik
  te
  voorkomen.
  Het EESC is dan ook van mening dat de zeer ruime en strikte eis dat ook de achteruitgang van habitats buiten het netwerk van beschermde gebieden moet worden voorkomen, onevenwichtig en onevenredig is.

Er moet als eerste wordt ingezet op het herstel van gebieden die binnen het bestaande netwerk van beschermde gebieden liggen, met name Natura 2000-gebieden, zodat hun volledige potentieel kan worden ontsloten. Dat is de beste manier om de in bijlage I van de habitatrichtlijn opgenomen doelstelling inzake een goede toestand van de habitats te verwezenlijken.
  Bijzondere aandacht voor Natura 2000-gebieden kan ervoor zorgen dat de reeds in 1992 aangenomen habitatrichtlijn wordt uitgevoerd en dat
  mogelijke tegenstrijdige belangen in verband met landgebruik
  worden
  voorkomen.

Stemuitslag:

| Voor | 91 |
| --- | --- |
| Tegen | 108 |
| Onthoudingen | 18 |

Voor

91

Tegen

108

Onthoudingen

18

Paragraaf 4.2

Wijzigingsvoorstel 12

Als volgt wijzigen:

| Afdelingsadvies | Wijzigingsvoorstel |
| --- | --- |
| Ontwaterde veengronden weer vernatten (artikel 9)
  Deze doelstelling zal aanzienlijke economische gevolgen voor beroepsactiviteiten hebben en betreft voornamelijk bepaalde regio’s uit een aantal lidstaten. Voor deze regio’s kan de voorgestelde doelstelling
  te ambitieus zijn
  vanuit het oogpunt van het evenwicht tussen de verschillende doelstellingen. Het EESC
  wijst erop dat het op alternatieve wijze voortzetten van het productief gebruik van herstelde en vernatte veengebieden economisch levensvatbaar moet zijn
  . Wat het geplande tijdsbestek betreft om deze doelstelling te verwezenlijken: in 2012 is uit een onderzoek in meer dan 620 herstellende wetlands gebleken dat ondanks vernattingsoperaties zelfs na honderd jaar gemiddeld maar tussen de 65 % en 70 % van de inheemse biodiversiteit en de verschillende hydrologische en ecologische functies (filtering van water, koolstofopslag) hersteld is ten opzichte van een vergelijkbaar, niet-aangetast referentie-ecosysteem. Dat roept vragen op over de hersteltermijn die de Commissie heeft vastgelegd, en over de doelstelling zelf. Veengebieden maken slechts 3 % van het totale aardoppervlak uit, maar vangen een derde op van al de koolstofdioxide die in de bodem terechtkomt. Het gaat dus om ecosystemen die van groot strategisch belang zijn in de strijd tegen de klimaatverandering. | Ontwaterde veengronden weer vernatten (artikel 9)
  Deze doelstelling zal aanzienlijke economische gevolgen voor beroepsactiviteiten hebben en betreft voornamelijk bepaalde regio’s uit een aantal lidstaten. Voor deze regio’s kan de voorgestelde doelstelling
  bijzondere gevolgen hebben
  vanuit het oogpunt van het evenwicht tussen de verschillende doelstellingen. Het EESC
  erkent het bijzondere belang van veengebieden voor de biodiversiteit en de klimaatbescherming en beschouwt de doelstellingen van de Commissie (herstelmaatregelen voor 70 % van de drooggelegde veengebieden, waaronder vernatting van 50 % tegen 2050 [3]), als een compromis tussen economische en ecologische belangen
  . Wat het geplande tijdsbestek betreft om deze doelstelling te verwezenlijken: in 2012 is uit een onderzoek in meer dan 620 herstellende wetlands gebleken dat ondanks vernattingsoperaties zelfs na honderd jaar gemiddeld maar tussen de 65 % en 70 % van de inheemse biodiversiteit en de verschillende hydrologische en ecologische functies (filtering van water, koolstofopslag) hersteld is ten opzichte van een vergelijkbaar, niet-aangetast referentie-ecosysteem. Dat roept vragen op over de hersteltermijn die de Commissie heeft vastgelegd, en over de doelstelling zelf. Veengebieden maken slechts 3 % van het totale aardoppervlak uit, maar vangen een derde op van al de koolstofdioxide die in de bodem terechtkomt. Het gaat dus om ecosystemen die van groot strategisch belang zijn in de strijd tegen de klimaatverandering. |

Afdelingsadvies

Wijzigingsvoorstel

Ontwaterde veengronden weer vernatten (artikel 9)

Deze doelstelling zal aanzienlijke economische gevolgen voor beroepsactiviteiten hebben en betreft voornamelijk bepaalde regio’s uit een aantal lidstaten. Voor deze regio’s kan de voorgestelde doelstelling
  te ambitieus zijn
  vanuit het oogpunt van het evenwicht tussen de verschillende doelstellingen. Het EESC
  wijst erop dat het op alternatieve wijze voortzetten van het productief gebruik van herstelde en vernatte veengebieden economisch levensvatbaar moet zijn
  . Wat het geplande tijdsbestek betreft om deze doelstelling te verwezenlijken: in 2012 is uit een onderzoek in meer dan 620 herstellende wetlands gebleken dat ondanks vernattingsoperaties zelfs na honderd jaar gemiddeld maar tussen de 65 % en 70 % van de inheemse biodiversiteit en de verschillende hydrologische en ecologische functies (filtering van water, koolstofopslag) hersteld is ten opzichte van een vergelijkbaar, niet-aangetast referentie-ecosysteem. Dat roept vragen op over de hersteltermijn die de Commissie heeft vastgelegd, en over de doelstelling zelf. Veengebieden maken slechts 3 % van het totale aardoppervlak uit, maar vangen een derde op van al de koolstofdioxide die in de bodem terechtkomt. Het gaat dus om ecosystemen die van groot strategisch belang zijn in de strijd tegen de klimaatverandering.

Ontwaterde veengronden weer vernatten (artikel 9)

Deze doelstelling zal aanzienlijke economische gevolgen voor beroepsactiviteiten hebben en betreft voornamelijk bepaalde regio’s uit een aantal lidstaten. Voor deze regio’s kan de voorgestelde doelstelling
  bijzondere gevolgen hebben
  vanuit het oogpunt van het evenwicht tussen de verschillende doelstellingen. Het EESC
  erkent het bijzondere belang van veengebieden voor de biodiversiteit en de klimaatbescherming en beschouwt de doelstellingen van de Commissie (herstelmaatregelen voor 70 % van de drooggelegde veengebieden, waaronder vernatting van 50 % tegen 2050 [3]), als een compromis tussen economische en ecologische belangen
  . Wat het geplande tijdsbestek betreft om deze doelstelling te verwezenlijken: in 2012 is uit een onderzoek in meer dan 620 herstellende wetlands gebleken dat ondanks vernattingsoperaties zelfs na honderd jaar gemiddeld maar tussen de 65 % en 70 % van de inheemse biodiversiteit en de verschillende hydrologische en ecologische functies (filtering van water, koolstofopslag) hersteld is ten opzichte van een vergelijkbaar, niet-aangetast referentie-ecosysteem. Dat roept vragen op over de hersteltermijn die de Commissie heeft vastgelegd, en over de doelstelling zelf. Veengebieden maken slechts 3 % van het totale aardoppervlak uit, maar vangen een derde op van al de koolstofdioxide die in de bodem terechtkomt. Het gaat dus om ecosystemen die van groot strategisch belang zijn in de strijd tegen de klimaatverandering.

Stemuitslag:

| Voor | 99 |
| --- | --- |
| Tegen | 104 |
| Onthoudingen | 18 |

Voor

99

Tegen

104

Onthoudingen

18

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/55 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/55

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de etikettering van biologisch voeder voor gezelschapsdieren

(COM(2022) 659 final — 2022/0390 (COD))

(2023/C 140/09)

| Rapporteur: | Arnaud SCHWARTZ |
| --- | --- |

Rapporteur:

Arnaud SCHWARTZ

| Raadpleging | Raad van de Europese Unie, 8.12.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 43, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Afdeling Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu |
| Goedkeuring door de afdeling | 10.1.2023 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 187/0/4 |

Raadpleging

Raad van de Europese Unie, 8.12.2022

Rechtsgrond

Artikel 43, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Afdeling Landbouw, Plattelandsontwikkeling en Milieu

Goedkeuring door de afdeling

10.1.2023

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

187/0/4

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is ingenomen met het voorstel voor een verordening inzake de etikettering van biologisch voeder voor gezelschapsdieren en dringt aan op een snelle goedkeuring ervan, teneinde voor continuïteit te zorgen met de voorschriften die golden vóór de inwerkingtreding van de nieuwe verordening inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten (1). |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het EESC is van mening dat de sector voeder voor gezelschapsdieren een bijdrage kan leveren aan de doelstellingen van de Europese Green Deal en dat deze nieuwe etiketteringsmaatregelen zullen helpen bij de ontwikkeling en bevordering van deze sector, zowel door de verkoop van producten aan consumenten die erop letten of hun aankopen van biologische oorsprong zijn, als door de mogelijkheid om toegevoegde waarde te creëren voor biologische bijproducten. Op die manier zal de sector, zij het op bescheiden wijze, kunnen bijdragen tot de verwezenlijking van de doelstelling om uiterlijk in 2030 de landbouwgrond in de EU voor 25 % te bestemmen voor biologische landbouw, overeenkomstig de “van boer tot bord”-strategie, de biodiversiteitsstrategie en het Europees actieplan voor de ontwikkeling van de biologische productie. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC moedigt de Commissie en de Europese instellingen aan om deze nieuwe regeling en de doelstellingen ervan onder de aandacht te brengen, teneinde de vraag van de consumenten naar biologische producten en hun vertrouwen daarin verder te versterken. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Aangezien voeder voor gezelschapsdieren bestemd is voor verkoop aan consumenten, beveelt het EESC aan de sector te betrekken bij en te raadplegen over wetgevingswerkzaamheden inzake de duurzaamheid van voedsel, zoals de werkzaamheden inzake de etikettering van duurzaam voedsel, de milieuprestaties van producten en duurzame verpakkingen (2). |
| --- | --- |

1.4.

2.   Achtergrond

| 2.1. | Met de inwerkingtreding van de nieuwe EU-verordening inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten (3) op 1 januari 2022 zijn strenge eisen ingevoerd voor de etikettering van biologische levensmiddelen, biologische diervoeders en biologisch voeder voor gezelschapsdieren. Voeder voor gezelschapsdieren, met name voor katten en honden, kon voorheen op basis van nationale regels of private normen als biologisch worden geëtiketteerd, ook al waren niet alle ingrediënten van agrarische oorsprong biologisch, maar sinds 1 januari 2022 kan dit niet meer. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Daarom heeft de Europese Commissie op 28 november 2022 een voorstel voor een verordening betreffende de etikettering van biologisch voeder voor gezelschapsdieren (4) gepubliceerd, teneinde specifieke etiketteringsregels voor voeder voor gezelschapsdieren vast te stellen. Doel is ervoor te zorgen dat voeder voor gezelschapsdieren, met name voor katten en honden, het logo voor de biologische productie van de Europese Unie kan dragen als het voldoet aan strenge criteria die door de Europese wetgever zijn vastgesteld. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | De voorgestelde etiketteringsvoorschriften voor biologisch voeder voor gezelschapsdieren weerspiegelen de etiketteringsvoorschriften voor levensmiddelen: voeder voor gezelschapsdieren mag slechts als biologisch worden geëtiketteerd en het logo voor de biologische productie van de Europese Unie dragen als de ingrediënten van agrarische oorsprong voor ten minste 95 gewichtsprocent biologisch zijn (wanneer minder dan 95 % van de ingrediënten van agrarische oorsprong biologisch is, mag de biologische aard alleen worden vermeld in de ingrediëntenlijst ten aanzien van de biologische ingrediënten, met vermelding van het totale percentage biologische ingrediënten in verhouding tot de totale hoeveelheid ingrediënten van agrarische oorsprong). |
| --- | --- |

2.3.

3.   Algemene opmerkingen

| 3.1. | Het EESC herhaalt zijn steun voor het actieplan voor de ontwikkeling van de biologische productie in de EU (5). Het erkent de rol van de biologische landbouw bij de verwezenlijking van de doelstellingen van de Europese Green Deal en waardeert met name de maatregelen om de vraag van consumenten naar biologische producten en hun vertrouwen daarin verder te versterken. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | In dit verband onderstreept het EESC dat dit voorstel voor een verordening zo snel mogelijk moet worden goedgekeurd, zodat het logo voor de biologische productie van de Europese Unie kan worden gebruikt voor gezelschapsdiervoeders die niet voor 100 % (maar voor ten minste 95 % van het gewicht) uit biologisch geproduceerde ingrediënten bestaan, wat voor sommige producten in de praktijk het geval is. Het EESC dringt er wel op aan dat regelgevingshandelingen van dit type voortaan tegelijk met de inwerkingtreding van de basistekst worden ingevoerd, om te voorkomen dat er juridische leemten ontstaan die nadelig zijn voor zowel producenten als consumenten/kopers. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Het EESC steunt de voorgestelde etiketteringsregels voor biologisch voeder voor gezelschapsdieren, gezien het hoge aandeel biologische elementen dat vereist is (95 gewichtsprocent) en de gelijkenis met de voorschriften voor biologische levensmiddelen, waardoor een uniform gebruik van het logo voor de biologische productie van de Europese Unie wordt bevorderd en de etikettering gemakkelijker te begrijpen zal zijn voor de consumenten voor wie beide soorten producten bestemd zijn. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | De sector voeder voor gezelschapsdieren kent slechts een klein aandeel biologische producten, maar breidt zich flink uit (3,1 % groei op jaarbasis, waarbij 46 % van de Europese huishoudens ten minste één huisdier bezit (6)). Volgens de sector zelf leidt de trend naar de “vermenselijking” van huisdieren ertoe dat veel eigenaren op zoek gaan naar diervoeder dat hun eigen smaak weerspiegelt, wat zich vertaalt in de aankoop van hoogwaardige producten, waaronder biologische (7). Het EESC is derhalve ingenomen met deze nieuwe etiketteringsmaatregelen, die de markt voor biologisch voeder voor gezelschapsdieren kunnen stimuleren, zowel door de verkoop van producten aan consumenten die erop letten of hun aankopen van biologische oorsprong zijn, als door de mogelijkheid om toegevoegde waarde te creëren voor biologische bijproducten. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Het EESC is dan ook van mening dat deze nieuwe etiketteringsmaatregelen, zij het op bescheiden wijze, kunnen bijdragen tot de verwezenlijking van de doelstelling om uiterlijk in 2030 de landbouwgrond in de EU voor 25 % te bestemmen voor biologische landbouw, overeenkomstig de “van boer tot bord”-strategie, de biodiversiteitsstrategie en het Europees actieplan voor de ontwikkeling van de biologische productie, in het licht van de Europese Green Deal. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | Het EESC is ingenomen met de toepassing van maatregelen inzake verplichte informatie over de oorsprong van levensmiddelen waar het gaat om de grondstoffen die worden gebruikt bij de samenstelling van voeders voor gezelschapsdieren, met de vermeldingen “EU-landbouw”, “Niet-EU-landbouw”, “EU-/niet-EU-landbouw”, of “naam van een land + landbouw” of “naam van een land en een regio + landbouw”. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | Het EESC moedigt de Commissie en de Europese instellingen aan om deze nieuwe regeling en de doelstellingen ervan onder de aandacht te brengen, teneinde de vraag van de consumenten naar biologische producten en hun vertrouwen daarin verder te versterken. |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | Ten slotte meent het EESC dat deze etiketteringsmaatregelen het mogelijk moeten maken de dialoog met de producenten van voeder voor gezelschapsdieren op gang te brengen en zelfs uit te breiden, teneinde ervoor te zorgen dat de sector de beginselen van duurzame voedselsystemen onderschrijft en dat de producenten hun bijdrage aan het verwezenlijken van de doelstellingen van de Europese Green Deal kunnen leveren. |
| --- | --- |

3.8.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Verordening (EU) 2018/848 van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 834/2007 van de Raad (PB L 150 van 14.6.2018, blz. 1).

1

(2)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité “Naar een etiketteringsregeling voor duurzaam voedsel om consumenten in staat te stellen duurzame voedingskeuzes te maken” (initiatiefadvies) (PB C 75 van 28.2.2023, blz. 97).

2

(3)  Verordening (EU) 2018/848 van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 inzake de biologische productie en de etikettering van biologische producten en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 834/2007 van de Raad (PB L 150 van 14.6.2018, blz. 1).

3

(4)  Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de etikettering van biologisch voeder voor gezelschapsdieren (COM(2022) 659 final).

4

(5)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s over het actieplan voor de ontwikkeling van de biologische productie (COM(2021) 141 final) (PB C 517 van 22.12.2021, blz. 114).

5

(6)  Bron: Fediaf (Fédération européenne de l’industrie des aliments pour animaux familiers) — https://europeanpetfood.org/about/statistics/

6

Bron:

(7)  Bron: Fediaf (Fédération européenne de l’industrie des aliments pour animaux familiers) — https://europeanpetfood.org/pet-food-facts/pet-food-trends/

7

Bron:

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/58 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/58

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid in de eurozone

(COM(2022) 782 final)

(2023/C 140/10)

| Rapporteur: | Petru Sorin DANDEA |
| --- | --- |

Rapporteur:

Petru Sorin DANDEA

| Raadpleging | Europese Commissie, 19.12.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Economische en Monetaire Unie, Economische en Sociale Samenhang |
| Goedkeuring door de afdeling | 21.12.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 169/0/3 |

Raadpleging

Europese Commissie, 19.12.2022

Rechtsgrond

Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Economische en Monetaire Unie, Economische en Sociale Samenhang

Goedkeuring door de afdeling

21.12.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

169/0/3

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) kan zich vinden in de aanbevelingen van de Commissie en komt zelf met een aantal aanvullende voorstellen. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het EESC herinnert aan de conclusies van zijn eerdere advies (1), dat tijdens zijn zitting van oktober 2022 met ruime meerderheid is goedgekeurd. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC beveelt aan het verbruiksplafond zodanig vast te stellen dat alle huishoudens die hun energierekening niet of nauwelijks kunnen betalen, worden beschermd. Zowel mensen met een inkomen onder de armoedegrens als mensen met een lager middeninkomen die met de huidige marktprijzen hun energierekening niet meer kunnen betalen, moeten van het prijsplafond kunnen profiteren. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC steunt het voorstel van de Commissie dat de lidstaten gebruikmaken van de tijdelijke kaderregeling voor crisissteun, en beveelt de lidstaten aan alles in het werk te stellen om bedrijven in het algemeen, en kleine en middelgrote ondernemingen in het bijzonder, te helpen. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het EESC pleit ervoor het monetair beleid verstandig in te zetten; aangezien de inflatie wordt veroorzaakt door exogene factoren kan het monetair beleid in deze complexe context een cyclisch effect hebben. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC steunt het voorstel van de Commissie dat de eurolanden hun begrotingsbeleid afstemmen op het monetair beleid van de Europese Centrale Bank. Dit is belangrijk wil het monetair beleid erin slagen de inflatie omlaag te krijgen. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | Het EESC meent dat de voltooiing van de kapitaalmarktenunie en de bankenunie een belangrijke stap op weg naar verdieping van de economische en monetaire unie inhoudt, en beveelt de lidstaten aan zich in te spannen om het proces te versnellen. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Het EESC beveelt de lidstaten aan om de richtlijn betreffende minimumlonen snel op nationaal niveau ten uitvoer te leggen. Daarmee zou het minimumloon kunnen stijgen en een vangnet voor mensen met de laagste lonen worden gecreëerd, door hun koopkracht er tijdens deze periode van hoge inflatie niet op achteruit te laten gaan. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | De Commissie beveelt de lidstaten aan de sociale dialoog te benutten om de sociale partners te betrekken bij de uitwerking en uitvoering van beleidsmaatregelen die nodig zijn om de gevolgen van de crisis te verzachten. Het EESC spreekt zijn krachtige steun uit voor het voorstel van de Commissie. |
| --- | --- |

1.9.

2.   Achtergrond

| 2.1. | Het herstel van de economische groei dat in 2021 in de eurozone en vervolgens in de hele EU werd ingezet, is abrupt onderbroken door de oorlog die de Russische Federatie tegen Oekraïne heeft ontketend. De sterke afhankelijkheid van de eurozone van de invoer van fossiele brandstoffen uit de Russische Federatie heeft in de context van de EU-sancties geleid tot onzekerheid, met grote gevolgen voor de toeleveringsketens. Daarmee werd het fundament gelegd voor de energiecrisis en de daaropvolgende hoge inflatie waarmee de eurozone en de rest van de EU nu te kampen hebben. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Weliswaar is de inflatie licht gedaald van 10,6 % in oktober tot 10,0 % in november, maar met de winter in aantocht kan de inflatie weer worden aangewakkerd door problemen met de brandstofvoorziening en de energiecrisis die daarvan het gevolg zal zijn. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | De Europese Centrale Bank heeft het monetair beleid ingezet om de inflatie weer naar een houdbaar niveau (en richting haar middellangetermijndoelstelling van 2 %) te krijgen. Gezien de exogene factoren die tot de crisis hebben geleid en de moeilijkheid om het monetair beleid goed af te stemmen met het begrotingsbeleid, dat per lidstaat verschilt, zullen haar inspanningen mogelijk echter tekortschieten. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Deze polycrisis komt nog bovenop de klimaatcrisis waarmee de Europese Unie wordt geconfronteerd. De convergentie verloopt inmiddels aanzienlijk trager en er is zelfs sprake van versnippering en divergentie, niet alleen in sommige sectoren, maar ook tussen de economieën van de eurolanden. |
| --- | --- |

2.4.

| 2.5. | De energiecrisis heeft geleid tot een verlies aan concurrentievermogen voor tal van sectoren en bedrijven die actief zijn op de interne markt. |
| --- | --- |

2.5.

| 2.6. | De herstel- en veerkrachtfaciliteit en het cohesiebeleid hebben de eurolanden aanzienlijk geholpen om hun investeringen op een niveau te houden dat noodzakelijk is om de doelstellingen van de Green Deal te realiseren. Feit blijft wel dat er meer gedaan moet worden om de EU sneller koolstofneutraal te maken en haar energieafhankelijkheid flink af te bouwen. |
| --- | --- |

2.6.

| 2.7. | Tegen deze bijzonder moeilijke en complexe achtergrond heeft de Europese Commissie op 22 november jl. haar voorstel voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone in 2023 (2) gepresenteerd. |
| --- | --- |

2.7.

3.   Algemene en specifieke opmerkingen

| 3.1. | Het EESC kan zich vinden in de aanbevelingen van de Commissie, maar acht het wel noodzakelijk deze op een aantal punten aan te vullen. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Het EESC herinnert aan de conclusies van advies ECO/590 (3), dat tijdens de zitting van oktober 2022 met ruime meerderheid is goedgekeurd. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Met de huidige energiecrisis zullen huishoudens en bedrijven in de EU deze winter voor grote problemen komen te staan. De Europese Commissie stelt een beleid voor om de meest kwetsbare verbruikers te beschermen, waarbij twee energietarieven worden gehanteerd. Het komt erop neer dat kwetsbare verbruikers tot een bepaald energieverbruik een tarief betalen dat onder de marktprijs ligt. Dit prijsplafondbeleid ter bescherming van kwetsbare huishoudens in de huidige energiecrisis moet door de lidstaten op inclusieve wijze worden toegepast. Het EESC beveelt aan het verbruiksplafond zodanig vast te stellen dat alle huishoudens die hun energierekening niet of nauwelijks kunnen betalen, worden beschermd.
  Zowel mensen met een inkomen onder de armoedegrens als mensen met een lager middeninkomen die met de huidige marktprijzen hun energierekening niet meer kunnen betalen, moeten van het prijsplafond kunnen profiteren. |
| --- | --- |

3.3.

Zowel mensen met een inkomen onder de armoedegrens als mensen met een lager middeninkomen die met de huidige marktprijzen hun energierekening niet meer kunnen betalen, moeten van het prijsplafond kunnen profiteren.

| 3.4. | Bedrijven moeten volgens de Commissie door de lidstaten worden gesteund om te voorkomen dat hun activiteiten stil komen te liggen. Daartoe kan onder meer gebruik worden gemaakt van de tijdelijke kaderregeling voor crisissteun. Het EESC steunt het voorstel van de Commissie en beveelt de lidstaten aan alles in het werk te stellen om bedrijven in het algemeen, en kleine en middelgrote ondernemingen in het bijzonder, te helpen. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Als gevolg van de aardgasprijzen en de energiecrisis is de inflatie in oktober 2022 opgelopen tot 10,6 %, het hoogste niveau sinds de invoering van de euro. De Europese Centrale Bank heeft tijdig gehandeld en het monetair beleid ingezet om deze stijging te beteugelen en de inflatie weer richting de 2 % (de middellangetermijndoelstelling) te krijgen. Het EESC pleit ervoor het monetair beleid verstandig in te zetten; aangezien de inflatie wordt veroorzaakt door exogene factoren kan het monetair beleid in deze complexe context een cyclisch effect hebben. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | De lonen gingen in 2022 in de eurozone weliswaar licht omhoog, maar deze loonontwikkeling bleef nog altijd ver achter bij de inflatie. Het EESC staat achter de aanbeveling van de Europese Commissie aan de lidstaten om — in overeenstemming met hun nationale praktijken en cao-modellen — de koopkracht van loontrekkers, met name die van kwetsbare, laagbetaalde werknemers, op peil te houden. Het EESC beveelt de lidstaten aan om de richtlijn betreffende minimumlonen snel op nationaal niveau ten uitvoer te leggen. Daarmee zou het minimumloon kunnen stijgen en een vangnet voor mensen met de laagste lonen worden gecreëerd, door hun koopkracht er niet op achteruit te laten gaan. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | Het EESC steunt het voorstel van de Commissie dat de eurolanden hun begrotingsbeleid afstemmen op het monetair beleid van de Europese Centrale Bank. Dit is belangrijk wil het monetair beleid erin slagen de inflatie omlaag te krijgen. Het EESC vindt dat de lidstaten en de Commissie meer moeten doen om de in het inclusief kader van de OESO voorgestelde “pijler 1” ten uitvoer te leggen. Dit zou belangrijke inkomsten kunnen opleveren voor de lidstaten die na hun inspanningen tijdens de COVID-19-pandemie thans te maken hebben met een hoge overheidsschuld en dus over minder speelruimte beschikken om in tijden van crisis hun begrotingsbeleid in te zetten. |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | Het EESC steunt het voorstel van de Commissie om werk te blijven maken van de kapitaalmarktenunie en de bankenunie. Het meent dat de voltooiing van deze twee politieke projecten een belangrijke stap op weg naar verdieping van de economische en monetaire unie inhoudt. |
| --- | --- |

3.8.

| 3.9. | Tegen de achtergrond van deze polycrisis moeten de lidstaten maatregelen nemen om de negatieve gevolgen ervan voor huishoudens en bedrijven te beperken. De Commissie beveelt de lidstaten aan de sociale dialoog te benutten om de sociale partners te betrekken bij de uitwerking en uitvoering van beleidsmaatregelen die nodig zijn om de gevolgen van de crisis te verzachten. Het EESC spreekt zijn krachtige steun uit voor het voorstel van de Commissie. |
| --- | --- |

3.9.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over aanvullende overwegingen betreffende het economisch beleid van de eurozone 2022 — Aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone (COM(2021) 742 final) (initiatiefadvies) (PB C 75 van 28.2.2023, blz. 43).

1

(2)  Aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone (COM(2022) 782 final).

2

(3)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over aanvullende overwegingen betreffende het economisch beleid van de eurozone 2022 — Aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone (COM(2021) 742 final) (initiatiefadvies) (PB C 75 van 28.2.2023, blz. 43).

3

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/61 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/61

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de koers bepalen voor een duurzame blauwe planeet — Gezamenlijke mededeling over de EU-agenda voor internationale oceaangovernance

(JOIN(2022) 28 final)

(2023/C 140/11)

| Rapporteur: | Stefano PALMIERI |
| --- | --- |

Rapporteur:

Stefano PALMIERI

| Raadpleging | Europese Commissie, 25.11.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Besluit van de voltallige vergadering | 15.6.2022 |
| Bevoegde afdeling | Externe Betrekkingen |
| Goedkeuring door de afdeling | 20.12.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 184/0/1 |

Raadpleging

Europese Commissie, 25.11.2022

Rechtsgrond

Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Besluit van de voltallige vergadering

15.6.2022

Bevoegde afdeling

Externe Betrekkingen

Goedkeuring door de afdeling

20.12.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

184/0/1

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Oceaangovernance mag niet louter als een “mariene aangelegenheid” worden beschouwd. Het mariene milieu vormt een complex systeem wat betreft sectoren, wetgeving, belanghebbenden op verschillende niveaus (lokaal, regionaal, mondiaal) en dimensies. Het is verweven met activiteiten, beleidsmaatregelen en acties op het land en vereist op kennis gebaseerde ondersteuning van de besluitvorming met een transdisciplinaire geïntegreerde aanpak en wetenschappelijke diplomatie. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is ingenomen met de voorgestelde oprichting van een intergouvernementeel panel voor oceaanduurzaamheid. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het EESC is ingenomen met de aanwijzing van beschermde mariene gebieden (MPA’s) en steunt het streven om tot koolstofneutraliteit en tot duurzame sloop van schepen te komen. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Voor het nemen van besluiten en maatregelen is samenhang tussen verschillende beleidsmaatregelen en overeenkomsten nodig, met een transparante evaluatie van het evenwicht tussen haalbaarheid en impact. Het EESC ondersteunt de rol van de EU als wetgever en bij het versterken van wereldwijde netwerken en partnerschappen, met aandacht voor de rol van onderzoek en innovatie. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC pleit ervoor het gebruik van goedkope vlaggen (“flags of convenience”) financieel te ontmoedigen (bijv. door de oprichting van een speciaal fonds met zekerheden voor de sloop van schepen), en stelt voor om het mechanisme voor koolstofgrenscorrectie uit te breiden tot het brede scala van verontreinigende stoffen die het mariene ecosysteem aantasten. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het EESC is ingenomen met de nultolerantieaanpak ten aanzien van illegale, ongemelde en ongereglementeerde visserij (IOO-visserij) en bijvangst, en moedigt de EU aan bonafide marktdeelnemers te ondersteunen in hun streven naar een duurzame instandhouding en een duurzaam beheer van visbestanden. Het EESC dringt er bij de Commissie op aan steun te verlenen aan duurzame kleinschalige en industriële visserij met een lage impact, alsmede aan “nulimpact”-aquacultuur en -algenkweek, om de ecologische, sociale en economische duurzaamheid van regio’s te waarborgen. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Voor de evaluatie van de langetermijneffecten van diepzeemijnbouw op het milieu zijn nog degelijke wetenschappelijke resultaten nodig. Het EESC vindt het een goede zaak dat de Commissie het voorzorgsbeginsel hanteert en pleit voor een moratorium op de verlening van mijnbouwvergunningen door de Internationale Zeebodemautoriteit (ISA). Het EESC dringt aan op de oprichting van internationale onafhankelijke wetenschappelijke panels die besluiten en maatregelen met kennis kunnen ondersteunen. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | De gevolgen van niet-geëxplodeerde oorlogsmunitie, opkomende verontreinigende stoffen en natuurrampen kunnen het gebruik van de maritieme ruimte en de daaruit voortvloeiende economische en/of geopolitieke scenario’s veranderen. Het EESC onderschrijft de inspanningen die de Commissie levert om deze kwesties aan te pakken. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Veiligheid en beveiliging op zee zijn van cruciaal belang. Een generatievernieuwing van vaardigheden en technologieën dringt zich op, in combinatie met fatsoenlijke leef- en werkomstandigheden. Het EESC roept de lidstaten tevens op om Verdrag nr. 188/2007 (1) van de Internationale Arbeidsorganisatie te ratificeren en ervoor te zorgen dat dit verdrag daadwerkelijk in nationaal recht wordt omgezet (2). Het EESC is ingenomen met Richtlijn (EU) 2017/159 van de Raad (3) en dringt erop aan dat het toepassingsgebied van de procedure wordt uitgebreid om de levens- en arbeidsomstandigheden te verbeteren en de gezondheid en veiligheid van werknemers in de zeevisserijsector te beschermen. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | Het EESC benadrukt nogmaals dat het van belang is dat de ultraperifere regio’s (4) — gelet op hun geografische kenmerken — een sleutelrol spelen in het kader van oceaangovernance, zoals duidelijk naar voren komt in COM(2022) 198 final (5) maar geheel en al onvermeld blijft in JOIN(2022) 28 final. |
| --- | --- |

1.9.

| 1.10. | Ten behoeve van een nieuwe en versterkte internationale oceaangovernance die door de EU wordt bevorderd, dringt het EESC erop aan dat verschillende belanghebbenden daadwerkelijk en op transparante wijze worden betrokken bij de ontwikkeling van op kennis gebaseerde beleidsondersteuning, alsook bij communicatie en outreach, en dit in elke fase van het proces, van raadpleging over en medeontwerp van plannen tot de uitvoering en eindevaluatie ervan. Nieuwe vormen van organisatiestructuur kunnen helpen om de complexe uitdagingen aan te pakken. |
| --- | --- |

1.10.

| 1.11. | Het EESC pleit voor een brede verspreiding van kennis over het zeerecht onder alle EU-burgers. Er is behoefte aan een internationale wet om verschillende bevoegdheidsgebieden te reguleren (kustgrenzen, economische zones, bescherming van mariene hulpbronnen, de definitie van “veilige haven” enz.), met name om de internationale verplichtingen inzake redding en bijstand op zee te verduidelijken en de begrippen gevaar en opsporings- en reddingsmethoden in wetgeving vast te leggen (6). Het EESC dringt aan op een goede handhaving van deze wet en bevestigt het fundamentele beginsel dat mensen die op zee in gevaar verkeren, zonder voorbehoud en zonder voorwaarden gered en naar een veilige haven gebracht moeten worden. |
| --- | --- |

1.11.

| 1.12. | Gezien het geopolitieke en ecologische belang van het noordpoolgebied is het EESC ingenomen met de toezegging van de EU om de Overeenkomst ter voorkoming van ongereglementeerde visserij op volle zee in de centrale Noordelijke IJszee onverkort ten uitvoer te leggen, en juicht het de inspanningen om beschermde mariene gebieden in het noordpoolgebied aan te wijzen en het verbod op het boren naar koolwaterstoffen toe (7). |
| --- | --- |

1.12.

| 1.13. | Het EESC wijst erop dat uit de geplande investeringen onvoldoende ambitie blijkt voor het aangaan van de uitdagingen op het gebied van oceaangovernance, en dringt daarom aan op de oprichting van een adequaat oceaanfonds voor het aangaan van maritieme uitdagingen. |
| --- | --- |

1.13.

2.   Algemene opmerkingen bij het referentiekader

| 2.1. | Een van de belangrijkste uitdagingen voor mariene en maritieme kwesties is de samenhang tussen beleidsmaatregelen op verschillende niveaus (mondiaal, nationaal, regionaal en lokaal) en tussen sectoren. Veel tegenstrijdige eisen kunnen de maatregelen in gevaar brengen en het effect ervan drastisch verminderen. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Oceaangovernance vereist op kennis gebaseerde ondersteuning van besluitvorming. De invloed van de mens op het mariene milieu is niet beperkt tot activiteiten op zee (mijnbouw, visserij, vervoer), maar omvat ook handelingen op het land die leiden tot verontreiniging op grotere schaal (afval, pesticiden, antibiotica, fosfaten, kunststof, explosieven enz.). Het is dan ook van cruciaal belang dat oceanen niet alleen in duurzameontwikkelingsdoelstelling (SDG) 14 worden opgenomen, maar ook in de doelstellingen die betrekking hebben op industriële productie en collectief gedrag. Een gezond en productief marien ecosysteem vereist een meer geïntegreerde benadering, met aspecten die niet beperkt blijven tot mariene en maritieme aangelegenheden alleen. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | De afgelopen jaren is de complexiteit op veel gebieden toegenomen en zijn er nieuwe governancewijzen ontstaan, voornamelijk onder impuls van de markt- en netwerkwetenschap. Complexe systemen zijn moeilijk te controleren en hun dynamiek op lange termijn laat zich niet eenvoudig voorspellen. Oceanen vormen een complex systeem, en de enorme verscheidenheid aan regels voor kust- en offshoregebieden en geschillen op het niveau van nationale regeringen en de particuliere sector wijzen erop dat er mogelijk een hernieuwde wetenschapsdiplomatie nodig is om de uitdagingen aan te pakken. Om de verschillende en onderling samenhangende dimensies te integreren, moeten volgens het EESC passende beheersinstrumenten en beleidsraakvlakken tussen de beleidsterreinen worden ontwikkeld. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Het EESC ondersteunt de rol van de EU als wetgever en bij het versterken van wereldwijde netwerken en partnerschappen, met aandacht voor de rol van onderzoek en innovatie, waarbij zij oplossingen en richtsnoeren aanreikt en specifieke initiatieven stimuleert. |
| --- | --- |

2.4.

3.   Beoordeling van de mededeling van de Commissie

In dit advies wordt ingegaan op de vier gebieden van het voorstel: 1) Een sterker kader voor internationale oceaangovernance; 2) Naar een duurzame oceaan tegen 2030; 3) Beveiliging en veiligheid op zee waarborgen; 4) Kennis over de oceaan uitbouwen.

3.1.   Een sterker kader voor internationale oceaangovernance

| 3.1.1. | Het EESC is ingenomen met de toezegging van de Commissie om de hoogste internationale normen op het gebied van transparantie, goed bestuur en een inclusieve aanpak ten aanzien van belanghebbenden in internationale organisaties zoals de Internationale Zeebodemautoriteit (ISA) en de Wereldhandelsorganisatie (WTO) te ondersteunen. |
| --- | --- |

3.1.1.

| 3.1.2. | Het EESC bevestigt nogmaals de rol van de EU op wetgevingsgebied, ook via wetenschapsdiplomatie en de versterking van wereldwijde netwerken en partnerschappen. Het Comité benadrukt met name de noodzaak om een systeem in te voeren voor toezicht op en vaststelling van passende maatregelen. De aanwijzing van beschermde mariene gebieden (MPA’s) en “andere doeltreffende gebiedsgebonden instandhoudingsmaatregelen” (OECM’s), met een streefcijfer van 30 % tegen 2030, wordt toegejuicht, op voorwaarde dat hun belang voor de werking van het oceaansysteem is erkend en de vaststelling van maatregelen gebaseerd is op de analyse van de efficiëntie en doelmatigheid in elk specifiek gebied, rekening houdend met kosten, verantwoordelijkheden, termijnen en toezicht. |
| --- | --- |

3.1.2.

| 3.1.3. | Het EESC wijst erop dat, ondanks enige technologische vooruitgang in de afgelopen jaren, de langetermijngevolgen van diepzeemijnbouw in gebieden die vele decennia geleden zijn uitgegraven nog steeds zichtbaar zijn en dat het ecosysteem zich nog aan het herstellen is (8). Het EESC vindt het een goede zaak dat het voorzorgsbeginsel wordt gehanteerd en pleit voor een moratorium op de verlening van mijnbouwvergunningen door de ISA. Het EESC dringt er bij de ISA op aan een internationaal onafhankelijk wetenschappelijk panel op te richten om op kennis gebaseerde analyses om te zetten in welomschreven beleidsbeslissingen. Het EESC stelt ook voor om investeringen in onderzoek en ontwikkeling voor alternatieve oplossingen voor uit de zeebodem gewonnen materialen te stimuleren. |
| --- | --- |

3.1.3.

| 3.1.4. | Kleinschalige kustvisserij en aquacultuur zijn cruciaal voor het voortbestaan van veel kustgemeenschappen en voor het behoud van hun cultureel erfgoed. De visserij in het algemeen en de traditionele en kleinschalige visserij in het bijzonder heeft de hoogste prijs betaald voor de economische crisis. Daarom heeft deze sector behoefte aan een specifieke strategie om een gezonde positie op de markt te heroveren (9). Het EESC pleit voor passende maatregelen om deze activiteiten te versterken, de inkomensbronnen van lokale gemeenschappen te diversifiëren (bijv. kusttoerisme en recreatieve wateractiviteiten), de heroriëntering van loopbanen te ondersteunen, steun te verlenen aan achteropgeraakte regio’s en milieuduurzaamheid te bevorderen (10). |
| --- | --- |

3.1.4.

| 3.1.5. | Het EESC is ingenomen met het nultolerantiebeleid ten aanzien van illegale, ongemelde en ongereglementeerde visserij en moedigt de EU aan om bonafide marktdeelnemers te ondersteunen in hun streven naar een duurzame instandhouding en een duurzaam beheer van visbestanden. Het Comité bevestigt de rol van de EU in de dialogen over visserij met derde landen om de naleving van internationale verplichtingen te bevorderen. In dit verband erkent het EESC de partnerschapsovereenkomsten inzake duurzame visserij (PODV’s) als een relevante bijdrage aan een robuust kader voor samenwerking met een aantal partnerlanden buiten de EU. |
| --- | --- |

3.1.5.

| 3.1.6. | Het noordpoolgebied wordt geconfronteerd met drastische veranderingen die het milieu en het geopolitieke evenwicht in gevaar kunnen brengen. Het EESC is ingenomen met de toezegging van de EU om de Overeenkomst ter voorkoming van ongereglementeerde visserij op volle zee in de centrale Noordelijke IJszee onverkort ten uitvoer te leggen, alsmede met de inspanningen om beschermde mariene gebieden in het noordpoolgebied aan te wijzen en met het verbod op het boren naar koolwaterstoffen (11). |
| --- | --- |

3.1.6.

| 3.1.7. | Het EESC erkent de moeilijkheden bij de uitvoering van acties in de gebieden voorbij de grenzen van de nationale rechtsmacht; het benadrukt hierbij dat de samenhang tussen verschillende partnerschappen en overeenkomsten moet worden gewaarborgd en ondersteunt de inspanningen van de EU bij de lopende onderhandelingen over een verdrag inzake de volle zee. |
| --- | --- |

3.1.7.

3.2.   Naar een duurzame oceaan tegen 2030

| 3.2.1. | Het EESC is ingenomen met de toezeggingen en inspanningen om tegen 2050 koolstofneutraliteit te bereiken. Voor de EU is binnen de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) een belangrijke rol weggelegd bij het stimuleren van een mondiaal wetgevend en operationeel proces om de maritieme en visserijsector koolstofvrij te maken. |
| --- | --- |

3.2.1.

| 3.2.2. | Het EESC erkent dat het een hele opgave is om mariene vervuiling te bestrijden. De onderlinge verbondenheid van verschillende bronnen, met inbegrip van bronnen op het land, en de verscheidenheid aan belanghebbenden en wettelijke grenzen maken de situatie complexer. Het Comité wijst erop dat de verscheidenheid aan verontreinigende stoffen moet worden aangepakt en dat doeltreffende maatregelen moeten worden gestimuleerd. Het EESC benadrukt de noodzaak van samenhang en het in aanmerking nemen van aspecten die buiten oceaangovernance vallen (bv. aspecten die in de strategie om alle verontreiniging tot nul terug te dringen, de biodiversiteitsstrategie en de “van boer tot bord”-strategie (12) aan bod komen), maar van grote invloed zijn op mariene verontreiniging (13). |
| --- | --- |

3.2.2.

| 3.2.3. | Niet-geëxplodeerde oorlogsmunitie (UXO) omvat zowel conventionele explosieven als chemische wapens die in zee zijn gedumpt. De onmiskenbare dreiging die uitgaat van UXO op zee is in het verleden laag ingeschat. Het probleem vraagt dringend om een strategie. De vraag naar mariene ruimte door economische sectoren neemt immers toe en de meeste munitie is onderhevig aan corrosie en het weglekken van giftige, kankerverwekkende, mutagene en teratogene stoffen. Er zijn opsporings-, monitoring- en mitigatiemaatregelen nodig, op basis van gemeenschappelijke Europese kennis en technische ondersteuning (14). |
| --- | --- |

3.2.3.

| 3.2.4. | Het EESC is ingenomen met de inspanningen van de Commissie om de milieueffecten van gedumpte munitie te beperken en merkt op dat de risico’s niet beperkt blijven tot UXO uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog, maar ook betrekking hebben op andere conflicten (bijv. in de Balkan en Oekraïne), en dat het niet alleen gaat om de mogelijke toxiciteit van vrijkomende stoffen, maar ook om accidentele ontploffing of zelfontploffing. |
| --- | --- |

3.2.4.

| 3.2.5. | Het EESC erkent de milieueffecten van visserijtuig op het ecosysteem en merkt op dat de kosten van veel voorgestelde oplossingen niet houdbaar zijn c.q. dat de impact ervan op mondiale schaal te verwaarlozen zijn. Het EESC pleit voor de invoering van nieuwe technologieën/materialen om het probleem in te dammen, in combinatie met compensatiemaatregelen en campagnes op maat om vissers bewust te maken van de mogelijkheden (15). |
| --- | --- |

3.2.5.

| 3.2.6. | Overexploitatie van visbestanden en bijvangst zijn wereldwijd een reëel probleem. De visserij heeft verstrekkende gevolgen voor vele soorten en daarom is er terechte bezorgdheid dat dit de duurzaamheid van sommige soorten en tevens het evenwicht van het hele mariene ecosysteem in gevaar zou kunnen brengen. Anderzijds vormen de activiteiten van lokale vissers een belangrijk aspect van de plaatselijke cultuur en een duurzame economie, waarbij zij de burgers van gezond voedsel voorzien in een vanuit ecologisch, sociaal en economisch oogpunt duurzaam proces. De druk van menselijke activiteiten op visbestanden kan worden verminderd door nulimpactaquacultuur (met inbegrip van algenteelt) te bevorderen. |
| --- | --- |

3.2.6.

| 3.2.6.1. | Op basis van deze aspecten pleit het EESC voor:






  a) | strengere controles en sancties met betrekking tot IOO-visserij; |
| --- | --- | --- |

3.2.6.1.

a)

strengere controles en sancties met betrekking tot IOO-visserij;

| b) | controle en regulering van de visserij om overbevissing en bijvangsten te voorkomen, en bevordering van een werkelijk duurzame visserij; |
| --- | --- |

b)

controle en regulering van de visserij om overbevissing en bijvangsten te voorkomen, en bevordering van een werkelijk duurzame visserij;

| c) | bevordering en ondersteuning van nulimpactaquacultuur en algenteelt, met aandacht voor de aspecten voeding en energieverbruik; |
| --- | --- |

c)

bevordering en ondersteuning van nulimpactaquacultuur en algenteelt, met aandacht voor de aspecten voeding en energieverbruik;

| d) | economische compensatie voor werknemers tijdens de overgangsfasen van de omschakeling van technologieën en productiesystemen. |
| --- | --- |

d)

economische compensatie voor werknemers tijdens de overgangsfasen van de omschakeling van technologieën en productiesystemen.

| 3.2.7. | Vervoer over zee is goed voor meer dan 90 % van de wereldwijd verhandelde vracht en vormt de ruggengraat van de wereldeconomie. Ook aan het einde van hun levensduur kunnen zeeschepen een aanzienlijke bron van verontreiniging vormen. Reders in hoge-inkomenslanden verhullen vaak de ware identiteit van schepen door ze in belastingparadijzen te registreren, ook om de milieuregels te omzeilen. Internationale en regionale inspanningen om deze praktijken een halt toe te roepen zijn tot dusverre mislukt (16). Goedkope vlaggen (“flags of convenience”) worden nog steeds als laatste vlag gebruikt om regulering te omzeilen en geld te besparen. Ook EU-landen doen dit. Het EESC stelt voor de sloop van schepen aan te merken als een belangrijke bron van mariene verontreiniging en verzoekt de EU: a) actie te ondernemen om te zorgen voor strengere bindende regelgeving, b) activiteiten te monitoren om te voorkomen dat milieubeschermingsregels worden omzeild, c) het gebruik van goedkope vlaggen financieel te ontmoedigen, bijv. door de oprichting van een specifiek fonds met zekerheden — die de hele levensduur van het schip omvatten — om te garanderen dat de EU-normen inzake milieu- en veiligheidsbescherming worden nageleefd, ook buiten de jurisdictie van de EU. |
| --- | --- |

3.2.7.

3.3.   Beveiliging en veiligheid op zee waarborgen

| 3.3.1. | Het EESC prijst de inspanningen die de EU levert om haar rol als verstrekker van mondiale maritieme veiligheid, zowel binnen als buiten haar grenzen, te versterken. Het verzoekt de EU om in het licht van de recente geopolitieke ontwikkelingen potentiële maritieme gebieden van belang aan te wijzen en zich te richten op opkomende prioriteiten. |
| --- | --- |

3.3.1.

| 3.3.2. | Het EESC is ingenomen met de inspanningen van de EU om maatregelen ter verbetering van de veiligheid op zee te stimuleren en uit te voeren. Het roept de EU op om de reeks sectoren die betrokken zijn bij activiteiten op zee die het milieu en de volksgezondheid in gevaar kunnen brengen, uit te breiden met andere gebieden zoals toerisme, scheepsontmanteling en -bouw, energie en aquacultuur. Ook moet nadruk worden gelegd op de modernisering van technologieën (bv. schone aandrijvingsvormen), werkruimten en arbeidsomstandigheden in de diverse sectoren van de logistiek voor mariene en maritieme activiteiten (waaronder scheepswerven, havens en schepen). |
| --- | --- |

3.3.2.

| 3.3.3. | Het EESC pleit voor regelgevingsconsistentie tussen maatregelen voor de instandhouding van mariene ecosystemen en de regels inzake veiligheid en arbeidsomstandigheden op zee, aan de hand van effectbeoordelingen over: i) werkgelegenheid, ii) lonen, iii) technologieën, iv) fatsoenlijke leef- en arbeidsomstandigheden en v) de opleiding van werknemers. Het roept ook op tot een betere coördinatie tussen de verschillende overheidsdiensten op alle niveaus, met het oog op een geïntegreerd beheer van de mariene ruimte (17). |
| --- | --- |

3.3.3.

| 3.3.4. | Het Comité verzoekt de lidstaten Verdrag nr. 188 van de Internationale Arbeidsorganisatie te ratificeren en de nodige middelen beschikbaar te stellen voor de correcte omzetting en toepassing ervan in nationale wetgeving. Het EESC is ingenomen met Richtlijn 2017/159 van de Raad (18) en dringt erop aan dat een begin wordt gemaakt met de uitbreiding van het toepassingsgebied ervan, zodat ook het cumulatieve effect van de langetermijngevolgen voor de menselijke gezondheid worden bestreken. Voorts wijst het EESC op de noodzaak van echt ambitieuze EU-wetgeving inzake de duurzaamheid van bedrijven en inzake dwangarbeid (19). |
| --- | --- |

3.3.4.

| 3.3.5. | Het EESC acht het van essentieel belang dat er algemene beginselen en praktische richtsnoeren voor billijke arbeidsdiensten in deze sectoren worden ontwikkeld, met inbegrip van: a) passende en afdoende richtsnoeren voor eigenaren van vissersvaartuigen en met betrekking tot (grensoverschrijdende) arbeidsdiensten; b) standaardcontracten voor (grensoverschrijdende) arbeidsdiensten; c) passende en afdoende richtsnoeren voor vissers die op zoek zijn naar een baan aan boord van een (buitenlands) vissersvaartuig, en d) mechanismen voor het indienen van klachten (20). |
| --- | --- |

3.3.5.

| 3.3.6. | Een element dat verband houdt met de kennis van de zee en de oceanen en de veiligheid op zee is dat van de noodzakelijke ruime verspreiding van de kennis van het zeerecht en de daadwerkelijke handhaving ervan. Er is behoefte aan een internationale wet om verschillende bevoegdheidsgebieden te reguleren (kustgrenzen, economische zones, bescherming van mariene hulpbronnen, de definitie van “veilige haven” enz.), met name om de internationale verplichtingen inzake redding en bijstand op zee te verduidelijken en de begrippen gevaar en opsporings- en reddingsmethoden in wetgeving vast te leggen. |
| --- | --- |

3.3.6.

| 3.3.7. | Natuurrampen (overstromingen, tsunami’s, extreme gebeurtenissen) kunnen het mariene milieu aantasten en tot indirecte risico’s voor menselijke activiteiten en de menselijke gezondheid leiden. Het EESC benadrukt dat natuurrampen moeten worden aangepakt als mogelijke risicobronnen voor het milieu en voor activiteiten op zee in het algemeen. |
| --- | --- |

3.3.7.

3.4.   Kennis over de oceaan uitbouwen

| 3.4.1. | Het EESC erkent dat het oceaansysteem complex is vanwege de onderling verbonden milieuvariabelen en de diversiteit van belanghebbenden, wetgeving, culturen en lokale mogelijkheden. Het EESC pleit voor een effectieve en transparante rol voor verschillende disciplines en expertisegebieden (data, complexiteit en netwerkwetenschappen, psychologie, sociologie, economie) bij de ontwikkeling van op kennis gebaseerde beleidsondersteuning (zoals voorgesteld voor het intergouvernementeel panel voor oceaanduurzaamheid (IPOS)). |
| --- | --- |

3.4.1.

| 3.4.2. | Kennis en praktijken tonen nieuwe governancewijzen om de uitdagingen van complexiteit aan te gaan met zelforganiserende structuren. Decentrale organisatiewijzen zijn met succes ontwikkeld. Het EESC pleit voor de uitbreiding van goede praktijken en modellen tot alle sectoren van de blauwe economie, met inbegrip van die welke nieuwe banen en groei kunnen opleveren (bv. toerisme, duiken enz.) en de overheidssector. De toewijzing van middelen voor een duurzame blauwe economie moet sociale en economische voordelen voor de huidige en toekomstige generaties veiligstellen, de diversiteit, productiviteit, veerkracht en intrinsieke waarde van mariene ecosystemen herstellen en beschermen, en schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen en recycling bevorderen (21). |
| --- | --- |

3.4.2.

| 3.4.3. | Het maatschappelijk middenveld en de lokale belanghebbenden moeten bij alle fasen van het proces worden betrokken, van de raadpleging over en het medeontwerp van plannen tot de uitvoering en de eindevaluatie ervan. Voor het op gang brengen van een maatschappelijke transformatie naar een geïntegreerd duurzaam systeem is kennis van de oceanen van fundamenteel belang. In organisatiestructuren en -procedures moet voorrang worden gegeven aan de sociale dimensie en wetenschappelijke steun voor geïntegreerde duurzaamheid, waarbij maatregelen ter bevordering en ondersteuning van de sociale dialoog, betere veiligheid, verbetering van de arbeidsomstandigheden, het scheppen van kwaliteitsbanen, de ontwikkeling van de vaardigheden van werknemers en waarborging van “generatievernieuwing” worden versterkt en gefinancierd (22). |
| --- | --- |

3.4.3.

| 3.4.4. | Het EESC prijst de EU-praktijk van het delen van mariene gegevens en oceaanobservaties. Het erkent het belang van mariene diensten en hun impact op de economie, alsook de kosten van mariene infrastructuur, die enorme investeringen uit nationale middelen vergen. Het EESC merkt op dat het bij de modellering van de complexiteit van het mariene ecosysteem nog steeds moeilijk is om inzicht te krijgen in het ecosysteem en de koppeling met menselijke activiteiten. Het verzoekt de EU open toegang tot en hergebruik van gegevens te bevorderen, financiering te verstrekken voor innovatieve oplossingen ter vermindering van de kosten van waarnemingen, en een doeltreffende beoordeling van de “goede milieutoestand” te verstrekken (23). |
| --- | --- |

3.4.4.

| 3.4.5. | Het EESC wijst erop dat een wetenschappelijke methode moet worden gevolgd bij de aanpak van wetenschappelijke diplomatie en onderhandelingen. Het pleit voor de invoering van opleidingscursussen voor eindgebruikers en managers, ook op lokaal niveau, om te komen tot doeltreffende duurzaamheid en werkbare maatregelen. |
| --- | --- |

3.4.5.

4.   Kritieke punten

| 4.1. | Het begrip governance wordt in verband gebracht met een brede waaier van fenomenen, van besluitvormingsprocessen tot beleidsinstrumenten. De ruime opvatting van het begrip governance heeft mogelijk bijgedragen tot de overvloedige populariteit en waarschijnlijk ook tot het misbruik ervan. Oceanen kennen geen politieke grenzen en zijn ook nauw verweven met landgebruik. De uitdagingen kunnen niet door afzonderlijke landen alleen worden aangegaan en vereisen een transnationale aanpak, gebaseerd op een haalbare en doeltreffende verdeling van de inspanningen en verantwoordelijkheden, waarbij gezamenlijk ontworpen systemen en gezamenlijke actieplannen en maatregelen worden aangenomen die lokale inspanningen koppelen aan alomvattende regionale kaders. Eén enkele governancemethode volstaat niet om organisatorische structuren voor verschillende dimensies op te zetten. In dit verband merkt het EESC op dat op kennis gebaseerde ondersteuning van besluitvorming, wetenschapsdiplomatie en coherente wetgeving in alle landen en sectoren cruciaal zijn om de complexiteit van de mariene uitdagingen aan te pakken. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | De voortdurende vraag naar mariene ruimte vanuit de economie vergroot de complexiteit van het oceaansysteem wat onderling verbonden milieuvariabelen betreft. De verscheidenheid van belanghebbenden, wetgeving, culturen en lokale mogelijkheden heeft een weerslag op het ontwerp en de uitvoering van op ecologisch, economisch en sociaal gebied duurzame maatregelen. Het EESC dringt bij de ontwikkeling van op kennis gebaseerde steun voor oceaangovernance aan op een transparante toepassing van wetenschappelijke methoden voor het integreren van verschillende disciplines (data, complexiteit en netwerkwetenschappen, psychologie, sociologie, economie enz.). |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | “Generatievernieuwing” is van cruciaal belang voor de toekomst van veel sectoren die betrokken zijn bij activiteiten op zee. Sommige aspecten die ver van governance lijken af te staan, dragen indirect bij tot het succes van een doeltreffend beheer van activiteiten op zee. Veel initiatieven die gericht zijn op de modernisering van technologieën, beroepsopleidingen en betere arbeidsomstandigheden zijn nuttig, maar vereisen ook begeleidende maatregelen en een aanvaardbaar rendement op de investering (24). |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | Duurzame activiteiten blijven het hoofddoel van een succesvolle oceaangovernance, en alle sectoren moeten in staat worden gesteld dit te bereiken. Het EESC pleit voor de financiering van maatregelen ter verbetering van de veiligheid en de arbeidsomstandigheden, bijvoorbeeld op het gebied van opleiding, adviesdiensten, bevordering van het menselijk kapitaal, sociale dialoog, gezondheid en veiligheid. Het EESC dringt er bij de medewetgevers op aan om bij de vaststelling van organisatiestructuren en -procedures (d.w.z. governance) de sociale dimensie voorop te stellen door maatregelen ter bevordering en ondersteuning van de sociale dialoog, veiligheid, arbeidsomstandigheden en vaardigheden te versterken en te financieren. |
| --- | --- |

4.4.

| 4.5. | Het EESC stelt in de geplande investeringen een gebrek aan ambitie vast om de uitdagingen op het gebied van oceaangovernance aan te pakken. Voor de bestrijding van bronnen van verontreiniging, mitigatiemaatregelen en het beheer van activiteiten op zee in alle sectoren zijn passende financiële inspanningen, structurele maatregelen en de inzet van het maatschappelijk middenveld nodig. Het EESC is ingenomen met de inspanningen om de broeikasgasemissies te verminderen en beste presteerders en innovatie te stimuleren (25). Dit kan helpen bij het streven om de sector maritiem vervoer koolstofvrij te maken en om een oceaanfonds voor het aangaan van maritieme uitdagingen op te richten. Het EESC dringt er ook op aan dat het mechanisme voor koolstofgrenscorrectiemechanie wordt uitgebreid tot milieu- en sociale aspecten. |
| --- | --- |

4.5.

| 4.6. | De ultraperifere gebieden kunnen vanwege hun geografische kenmerken een fundamentele rol spelen bij het benutten van alle kansen op het gebied van oceanen, zeeën en mariene hulpbronnen. Op deze kansen moet sterk ingezet worden vanwege het grote potentieel ervan om de economie te stimuleren, hoogwaardige banen te scheppen en het welzijn van de bevolking te waarborgen (26). Om al deze redenen is het EESC van mening dat de specifieke rol die ultraperifere gebieden kunnen spelen bij de tenuitvoerlegging van oceaangovernance moet worden versterkt, met name in verband met: a) de EU-missie “Onze oceanen en wateren tegen 2030 herstellen”; b) de verzameling en monitoring van visserijgerelateerde gegevens; c) de strijd tegen illegale en niet-selectieve visserij en de ondersteuning van duurzame visserij; d) de uitwisseling van kennis over maritieme ruimtelijke planning (27). |
| --- | --- |

4.6.

| 4.7. | Kennis over de oceanen heeft bijgedragen tot de communicatie over de mariene uitdagingen, en kan bijdragen tot het bevorderen van oplossingen. Kunststoffen hebben veel aandacht gekregen in de media en op politiek niveau, maar zijn slechts een van de vele uitdagingen voor zeeën en oceanen. Het verband tussen mariene uitdagingen en zowel landgebruik als consumentengedrag wordt vaak over het hoofd gezien. Het EESC dringt aan op bredere en transparantere communicatie over oceanen, waarbij ook wetgeving en maatregelen voor oceanen en zeeën en landgerelateerde maatregelen aan elkaar moeten worden gekoppeld. Hiermee wordt hopelijk de weg vrijgemaakt voor de transformatie van de industriële productie en het creëren van nieuwe technologieën en banen die meer gericht zijn op ecologische duurzaamheid. |
| --- | --- |

4.7.

| 4.8. | De recente oorlog in Oekraïne heeft het politieke landschap veranderd en de focus verlegd naar onverwachte noodsituaties (energievoorziening, inflatie). Onverwachte uitdagingen (zoals de veiligheid van de Nord Stream-pijpleidingen en gedumpte munitie in de Zwarte Zee, alsook het geopolitieke strategische belang van het Noordpoolgebied) vereisen extra inspanningen om passende gezamenlijke maatregelen vast te stellen. Hoewel de oorlog ook gevolgen heeft gehad voor het aantal migranten op de Westelijke Balkanroute, blijft de druk op de Middellandse Zeeroutes hoog, waardoor de opvangcapaciteit van sommige EU-landen onder druk komt te staan en mensen blootstaan aan het risico op incidenten. Het EESC roept de EU op zich meer in te zetten voor de financiering van initiatieven ter bevordering van veiligheid op zee, aangezien de situatie door klimatologische en economische problemen naar verwachting nog zal verergeren. |
| --- | --- |

4.8.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  IAO-Verdrag nr. 188/2007 betreffende werk in de visserijsector.

1

(2)  Momenteel hebben 167 staten Verdrag nr. 188 niet bekrachtigd, onder meer 19 EU-lidstaten, waaronder belangrijke kuststaten zoals Cyprus, Finland, Duitsland, Griekenland, Ierland, Italië, Letland, Malta, Spanje en Zweden.

2

(3)  Richtlijn (EU) 2017/159 van de Raad van 19 december 2016 tot uitvoering van de op 21 mei 2012 door het Algemeen Comité van de landbouwcoöperaties van de Europese Unie (COGECA), de Europese Federatie van vervoerswerknemers (ETF) en de Vereniging van de nationale organisaties van visserijondernemingen in de Europese Unie (Europêche) gesloten Overeenkomst betreffende de uitvoering van het Verdrag betreffende werk in de visserijsector van de Internationale Arbeidsorganisatie uit 2007 (PB L 25 van 31.1.2017, blz. 12).

3

(4)  De ultraperifere regio’s bestaan uit eilanden, archipels en één gebied op het vasteland (Frans-Guyana). Deze negen gebieden bevinden zich in het westelijke deel van de Atlantische Oceaan, het Caribisch gebied, het Amazonewoud en de Indische Oceaan: Frans-Guyana, Guadeloupe, Martinique, Saint-Martin, Réunion en Mayotte (Frankrijk), de Azoren en Madeira (Portugal) en de Canarische Eilanden (Spanje).

4

(5)  COM(2022) 198 final — “Mensen vooropstellen, zorgen voor duurzame en inclusieve groei en het potentieel van de ultraperifere regio’s van de EU ontsluiten”.

5

(6)  Internationaal Verdrag inzake opsporing en redding op zee, 29 april 1979, Hamburg; Verdrag van de Verenigde Naties inzake het recht van de zee, 10 december 1982, Montego Bay; Internationaal Verdrag voor de beveiliging van mensenlevens op zee, 25 mei 1980.

6

(7)  Gezamenlijke mededeling COM/EDEO JOIN(2021) 27 final “Een sterker engagement van de EU voor een vreedzaam, duurzaam en welvarend noordpoolgebied”.

7

(8)  Zie https://www.jpi-oceans.eu/en/ecological-aspects-deep-sea-mining

8

(9)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de sociale dimensie van de visserij (verkennend advies) (PB C 14 van 15.1.2020, blz. 67).

9

(10)  https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/ALL/?uri=COM:2022:592:FIN

10

(11)  Gezamenlijke mededeling JOIN(2021) 27 final “Een sterker engagement van de EU voor een vreedzaam, duurzaam en welvarend noordpoolgebied”.

11

(12)  Richtlijn 2005/35/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 september 2005 inzake verontreiniging vanaf schepen en invoering van sancties voor inbreuken (PB L 255 van 30.9.2005, blz. 11); Richtlijn (EU) 2019/883 van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2019 inzake havenontvangstvoorzieningen voor de afvalafgifte van schepen, tot wijziging van Richtlijn 2010/65/EU en tot intrekking van Richtlijn 2000/59/EG (PB L 151 van 7.6.2019, blz. 116).

12

(13)  OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen 2011; leidende beginselen van de VN inzake bedrijfsleven en mensenrechten 2011.

13

(14)  Zie: https://www.jpi-oceans.eu/en/munition-sea

14

(15)  Zie de vrijwillige richtsnoeren voor de markering van vistuig van de Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) en de werkzaamheden van regionale visserijorganisaties en in het kader van regionale zeeverdragen.

15

(16)  Zie Wan et al. Marine Policy, 2021.

16

(17)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de sociale dimensie van de visserij (verkennend advies) (PB C 14 van 15.1.2020, blz. 67).

17

(18)  Richtlijn (EU) 2017/159 van de Raad van 19 december 2016 tot uitvoering van de op 21 mei 2012 door het Algemeen Comité van de landbouwcoöperaties van de Europese Unie (COGECA), de Europese Federatie van vervoerswerknemers (ETF) en de Vereniging van de nationale organisaties van visserijondernemingen in de Europese Unie (Europêche) gesloten Overeenkomst betreffende de uitvoering van het Verdrag betreffende werk in de visserijsector van de Internationale Arbeidsorganisatie uit 2007 (PB L 25 van 31.1.2017, blz. 12).

18

(19)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de sociale dimensie van de visserij (verkennend advies) (PB C 14 van 15.1.2020, blz. 67); Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid en tot wijziging van Richtlijn (EU) 2019/1937 (COM(2022) 71 final); Voorstel voor een verordening inzake een verbod op met dwangarbeid vervaardigde producten op de markt van de Unie (COM(2022) 453 final).

19

(20)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de sociale dimensie van de visserij (verkennend advies) (PB C 14 van 15.1.2020, blz. 67).

20

(21)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 508/2014 van het Europees Parlement en de Raad (COM(2018) 390 final — 2018/0210 (COD)) (PB C 110 van 22.3.2019, blz. 104).

21

(22)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 508/2014 van het Europees Parlement en de Raad (COM(2018) 390 final — 2018/0210 (COD)) (PB C 110 van 22.3.2019, blz. 104).

22

(23)  https://jpi-oceans.eu/en/science-good-environmental-status

23

(24)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de sociale dimensie van de visserij (verkennend advies) (PB C 14 van 15.1.2020, blz. 67).

24

(25)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn 2003/87/EG tot vaststelling van een systeem voor de handel in broeikasgasemissierechten binnen de Unie, Besluit (EU) 2015/1814 betreffende de instelling en de werking van een marktstabiliteitsreserve voor de EU-regeling voor de handel in broeikasgasemissierechten en Verordening (EU) 2015/757 (COM(2021) 551 final — 2021/0211 (COD)) en het voorstel voor een besluit van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Besluit (EU) 2015/1814 wat betreft de hoeveelheid emissierechten die tot 2030 in de marktstabiliteitsreserve voor de EU-regeling voor de handel in broeikasgasemissierechten moet worden opgenomen (COM(2021) 571 final — 2021/0202 (COD)) (PB C 152 van 6.4.2022, blz. 175); Advies van het Europees Comité van de Regio’s over de succesvolle tenuitvoerlegging van het ETS en het CBAM in de steden en regio’s van de EU (PB C 301 van 5.8.2022, blz. 116); Europees Parlement, “Herziening van het EU-emissiehandelssysteem”, goedgekeurd op 22.6.2022.

25

(26)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de ultraperifere regio’s en hun belang voor de Europese Unie (verkennend advies) (PB C 194 van 12.5.2022, blz. 44).

26

(27)  COM(2022) 198 final.

27

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/69 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/69

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s — De kracht van handelspartnerschappen: samen voor groene en rechtvaardige groei

(COM(2022) 409 final)

(2023/C 140/12)

| Rapporteur: | Tanja BUZEK |
| --- | --- |

Rapporteur:

Tanja BUZEK

| Raadpleging | Europese Commissie, 26.7.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Besluit van de voltallige vergadering | 13.7.2022 |
| Bevoegde afdeling | Afdeling Externe Betrekkingen |
| Goedkeuring door de afdeling | 20.12.2022 |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 158/3/4 |

Raadpleging

Europese Commissie, 26.7.2022

Rechtsgrond

Artikel 304 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Besluit van de voltallige vergadering

13.7.2022

Bevoegde afdeling

Afdeling Externe Betrekkingen

Goedkeuring door de afdeling

20.12.2022

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

158/3/4

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is ingenomen met de mededeling, waarmee een belangrijke stap in de goede richting wordt gezet. Een open, op regels gebaseerd handelsstelsel wordt steeds belangrijker, maar tegelijk is het zaak het potentieel van de handel te benutten om duurzame ontwikkeling te bevorderen. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het is in de ogen van het EESC van cruciaal belang dat het handelsbeleid kan rekenen op de nodige politieke legitimiteit en steun om handelsovereenkomsten te kunnen afsluiten. Een gezond economisch herstel vereist dat met handelspartners uit alle uithoeken van de wereld wordt samengewerkt, en dat daarbij oog is voor duurzaamheid. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC staat achter deze brede evaluatie waarin een nieuwe benchmark voor handel en duurzame ontwikkeling wordt vastgelegd en waardeert het dat de Commissie een aantal van zijn aanbevelingen heeft verwerkt in de actiepunten, met name wat betreft de versterking van de rol van het maatschappelijk middenveld en de interne adviesgroepen. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC is van mening dat de interne adviesgroepen nog verder kunnen worden versterkt, zowel op het niveau van de overeenkomst als van de uitvoering. Het betreurt evenwel dat er geen stappen worden gezet om het maatschappelijk middenveld nauwer bij het onderhandelingsproces te betrekken. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het EESC benadrukt dat duidelijkere en gedetailleerdere bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling nodig zijn zodat het gemakkelijker wordt om routekaarten vast te stellen en de handelspartners beter begrijpen wat van hen wordt verwacht. Het betreurt dat een rechtvaardige transitie niet wordt uitgeroepen tot overkoepelend concept. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC is ingenomen met de nieuwe beleidsoriëntatie, waarbij wordt uitgegaan van een meer resultaatgerichte aanpak, meer transparantie, een grotere rol voor het maatschappelijk middenveld en meer gerichte steun, en waarbij tegelijkertijd de inzet wordt verhoogd door handelssancties mogelijk te maken als laatste redmiddel. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | Het EESC is van mening dat deze elementen deel moeten uitmaken van alle overeenkomsten en via een gerichte en landspecifieke aanpak met op maat gesneden doelstellingen moeten worden ingezet. De Commissie dient erop toe te zien dat de bepalingen in het kader van de verschillende handelsstelsels en de verschillende handelsovereenkomsten ten uitvoer worden gelegd en dat daarbij zo veel mogelijk rekening wordt gehouden met bestaande overeenkomsten. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Het EESC is ingenomen met de doelstelling om duurzaamheid in toekomstige handelsovereenkomsten te integreren en beklemtoont het belang van zowel ecologische als sociale duurzaamheidsoverwegingen in overheidsopdrachten. Het erkent dat het van cruciaal belang is deze aanpak af te stemmen op andere autonome instrumenten, dit met het oog op de samenhang en een wederzijds versterkend effect. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | De Commissie zou meer moeten inzetten op multilateraal overleg en zou waar mogelijk met de partners moeten samenwerken bij de uitvoering van de strategie inzake handel en duurzame ontwikkeling. |
| --- | --- |

1.9.

2.   Achtergrond

| 2.1. | Sinds de sluiting van de Economische Partnerschapsovereenkomst EU-Cariforum en de vrijhandelsovereenkomst EU-Korea neemt de EU bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling op in haar handelsovereenkomsten. Alle handelsovereenkomsten van de “nieuwe generatie” bevatten sindsdien specifieke hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling, waarvan het toepassingsgebied geleidelijk aan is verruimd. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Een mechanisme voor monitoring door het maatschappelijk middenveld is voor deze overeenkomsten bijzonder nuttig. De interne adviesgroepen van de EU en de partnerlanden, waarin de expertise van milieu-, arbeids- en bedrijfsorganisaties wordt samengebracht, adviseren de partijen over de tenuitvoerlegging van de hoofdstukken over duurzame ontwikkeling; sinds de overeenkomst tussen de EU en het VK spreken zij zich uit over alle onderdelen van handelsovereenkomsten. Het EESC, dat fungeert als secretariaat voor alle interne adviesgroepen van de EU, heeft zijn steun zowel op organisatorisch als op politiek vlak vergroot, onder meer met de organisatie van een jaarlijkse vergadering van alle interne adviesgroepen. De Europese Commissie erkende de rol van het EESC in haar Jaarverslag over de tenuitvoerlegging en handhaving 2022. |
| --- | --- |

2.2.

| 2.3. | In juni 2022 heeft de Commissie, na een openbare raadpleging, haar nieuwe strategie voor duurzame ontwikkeling uiteengezet in de mededeling “De kracht van handelspartnerschappen: samen voor groene en rechtvaardige groei”. In deze evaluatie wordt prioriteit gegeven aan een proactievere samenwerking met partners, een gerichte en landspecifieke aanpak van handel en duurzame ontwikkeling, de integratie van duurzaamheid ook buiten de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling, meer toezicht op de uitvoering van de verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling, de versterking van de rol van het maatschappelijk middenveld en betere handhaving van de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling door handelssancties mogelijk te maken. De Commissie bevestigt in alle hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling dezelfde bindende toezeggingen, maar pleit er daarnaast voor de uitvoering van haar doelstellingen inzake handel en duurzame ontwikkeling beter af te stemmen op de verschillende uitdagingen, behoeften en capaciteiten. |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Het Europees Parlement (EP) en de Raad hebben hun steun uitgesproken voor de nieuwe aanpak en hebben meer in detail aangegeven wat zij verwachten (1). In de EP-resolutie wordt expliciet verwezen naar het advies van het EESC over “De volgende generatie hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling — Herziening van het 15-puntenactieplan” (2). |
| --- | --- |

2.4.

3.   Een nieuwe benchmark voor handel en duurzame ontwikkeling

| 3.1. | Dat een geïntegreerde aanpak van handel en duurzaamheid de nieuwe norm is, blijkt al uit een aantal internationale handelsovereenkomsten, ook buiten het handelsnetwerk van de EU. Het EESC is voorstander van een evenwichtig en transparant handelsbeleid dat eerlijke concurrentie tussen internationale marktdeelnemers ondersteunt en ervoor zorgt dat voor iedereen dezelfde regels en sociale, arbeids- en milieunormen gelden en het handelskader beide partijen ten goede komt. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Het EESC dringt er al lang op aan dat duurzaamheid een van de aanjagers van het handelsbeleid wordt, aangezien handel een belangrijke rol moet spelen bij het verwezenlijken van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN (SDG’s). Het is ermee ingenomen dat de Commissie heeft gekozen voor een alomvattende evaluatie die vergezeld gaat van een openbare raadpleging, en een vergelijkend overzicht biedt van de bepalingen en goede praktijken inzake handel en duurzame ontwikkeling in de vrijhandelsovereenkomsten van een aantal derde landen; ook is het een goede zaak dat tijdens het hele proces bilaterale en bredere bijeenkomsten met het maatschappelijk middenveld worden gehouden. Deze grondige aanpak toont duidelijk aan dat de Commissie vast voornemens is de evaluatie dit keer tot een goed einde te brengen. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Het EESC steunt de ambitie van de Commissie om duurzaamheid in alle toekomstige handelsovereenkomsten te integreren en partnerlanden ertoe te bewegen verregaandere toezeggingen te doen met betrekking tot de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling. Dit houdt in dat handelspartners bij de verwezenlijking van de doelstellingen inzake handel en duurzame ontwikkeling moeten worden ondersteund via technische bijstand, capaciteitsopbouw, stimulansen, financiële bijstand en de ontwikkeling van beleidsinstrumenten in het algemeen. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | In de mededeling worden zes beleidsprioriteiten en belangrijke actiepunten belicht. Het EESC is van mening dat alle nieuwe elementen onderdeel moeten uitmaken van alle overeenkomsten en vakkundig moeten worden ingezet, via een gerichte en landspecifieke aanpak met op maat gesneden doelstellingen als leidend beginsel. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Het EESC waardeert het dat de Commissie gevolg heeft gegeven aan een aantal van zijn aanbevelingen, met name waar het gaat om de mogelijkheid van handelssancties als laatste redmiddel, gedetailleerde en tijdgebonden routekaarten waarbij het maatschappelijk middenveld toezicht uitoefent, en collectieve horizontale monitoring door EU-diensten, institutionele en internationale actoren. Het EESC is vooral ingenomen met de versterking van de rol van het maatschappelijk middenveld en met name van de interne adviesgroepen, waarnaar in verschillende actiepunten wordt verwezen. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | In alle toekomstige handelsovereenkomsten van de EU, met inbegrip van de overeenkomsten die nog op de onderhandelingstafel liggen, dient rekening te worden gehouden met de nieuwe benchmark voor handel en duurzame ontwikkeling. Daarnaast moet deze de basis vormen voor de modernisering van alle lopende vrijhandelsovereenkomsten, met name de overeenkomsten van de eerste generatie zonder hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling; daarbij moet zo snel mogelijk werk worden gemaakt van herzieningsclausules. Ook in al afgesloten maar nog niet volledig geratificeerde vrijhandelsovereenkomsten moet zo veel mogelijk rekening worden gehouden met deze nieuwe beginselen. Mocht het vanwege tijdsgebrek niet mogelijk zijn om een vrijhandelsovereenkomst opnieuw te openen, dan kunnen bepalingen worden opgenomen om het handelscomité in staat te stellen besluiten tot wijziging van het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling te nemen, zoals is gebeurd met het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling in de overeenkomst met Nieuw-Zeeland. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | Naar verwachting zal dit met name het geval zijn voor de Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) tussen de EU en Canada en de vroegtijdige herziening van het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling waarmee beide partijen in het gezamenlijk uitleggingsinstrument hebben ingestemd. Het EESC en de interne adviesgroepen van de EU en van Canada dringen er al lang bij de partijen op aan om de verbintenis in verband met een effectievere afdwingbaarheid van de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling na te komen, los van een eventuele verdere modernisering van de overeenkomst op een later tijdstip. Het EESC is ingenomen met het feit dat in het geval van Nieuw-Zeeland al werk wordt gemaakt van de nieuwe aanpak, onder meer in verband met het voornemen om de fundamentele beginselen en rechten op het werk van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) aan te vullen met het recht op een veilige en gezonde werkomgeving. Ook positief zijn de recente voorstellen van de EU in het kader van de lopende onderhandelingen met India. |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | Het EESC is ingenomen met het streven om duurzaamheid op te nemen in alle overeenkomsten, en om met name duurzaamheidsoverwegingen op te nemen in overheidsopdrachten, waarbij zowel ecologische als sociale aspecten centraal moeten staan. Daarnaast is het een goede zaak dat prioriteit wordt gegeven aan markttoegang voor milieugoederen en -diensten en voor grondstoffen en energiegoederen die essentieel zijn voor de werking van een koolstofneutrale economie. Wel betreurt het dat amper aandacht uitgaat naar de bredere dimensie van ecologisch duurzame handel en de gevolgen voor arbeid en mensenrechten. Ook betreurt het dat een rechtvaardige transitie niet wordt uitgeroepen tot overkoepelend concept, aangezien in de Overeenkomst van Parijs zelf wordt verwezen naar de vereisten van een rechtvaardige transitie voor de beroepsbevolking en het scheppen van fatsoenlijk werk en hoogwaardige banen. In de recente gezamenlijke conclusies van het Forum van het maatschappelijk middenveld EU-Korea (3) wordt erkend dat de taskforce voor een rechtvaardige transitie in de zeevaart van de sociale partners uit de internationale maritieme sector moet worden aangemerkt als beste praktijk. |
| --- | --- |

3.8.

| 3.9. | EU-handelsovereenkomsten worden in toenemende mate aangevuld met autonome EU-maatregelen op het gebied van ecologische, economische en sociale duurzaamheid. De meest recente voorbeelden zijn het mechanisme voor koolstofcorrectie aan de grens (CBAM) en de voorstellen inzake passende zorgvuldigheid, ontbossing en een verbod op producten die met behulp van dwangarbeid zijn vervaardigd. Het is een goede zaak dat het interne en het handelsbeleid op elkaar worden afgestemd om echte veranderingen in de praktijk teweeg te brengen. Het EESC is het ermee eens dat de EU bij het ontwerpen van aanvullende autonome instrumenten ter ondersteuning van duurzaamheid de nodige ambitie aan de dag moet leggen. Met het oog op een coherent handelsbeleid in het belang van het bedrijfsleven, de werknemers en het maatschappelijk middenveld, is het belangrijk dat de instrumenten in hun geheel worden bekeken. Deze autonome maatregelen mogen er echter niet toe leiden dat de lat lager wordt gelegd waar het gaat om het goedkeuren, uitvoeren en handhaven van de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling; bedoeling is dat er een wederzijds versterkend effect is. |
| --- | --- |

3.9.

| 3.10. | Ook neemt de EU duurzaamheidsbepalingen op in de unilaterale preferenties in het kader van haar stelsel van algemene preferenties (SAP). Het EESC is ingenomen met het recente voorstel van de Commissie voor een nieuwe EU-verordening en moedigt de medewetgevers aan de mededeling over handel en duurzame ontwikkeling in de nieuwe verordening te integreren. Het EESC is van mening dat het SAP-stelsel transparanter moet zijn en baat zou hebben bij openbare routekaarten op basis van een analyse van de lacunes. Voorts moet de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld worden vergroot en moet de bijlage worden bijgewerkt, nu ook veiligheid en gezondheid op het werk zijn opgenomen in de fundamentele IAO-verdragen. |
| --- | --- |

3.10.

| 3.11. | Duurzaamheid werd voor het eerst opgenomen in de regels van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) tijdens de 12e Ministeriële Conferentie; zo worden schadelijke visserijsubsidies wereldwijd aan banden gelegd en ligt de focus op milieuduurzaamheid. Het EESC pleit al langer voor nauwere samenwerking tussen de WTO en de IAO, om zo fatsoenlijk werk en arbeidsnormen te bevorderen door middel van handelsinstrumenten. Het zou graag zien dat de nieuwe strategie inzake handel en duurzame ontwikkeling binnen de WTO meer aandacht krijgt en dat allianties worden aangegaan om de samenwerking met betrekking tot de doelstellingen van de strategie te verdiepen. Als eerste stap in die richting zou de EU verder moeten gaan dan bilaterale verbintenissen en een plurilaterale conferentie over handel en duurzame ontwikkeling moeten houden met partners bij de vrijhandelsovereenkomsten en gelijkgestemde landen, om ervaringen met de uitvoering en handhaving van de bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling in de verschillende handelsovereenkomsten uit te wisselen en gezamenlijk na te denken over bepalingen van de nieuwe generatie. |
| --- | --- |

3.11.

4.   Van plan tot actie: Invoering van de nieuwe aanpak inzake handel en duurzame ontwikkeling en opvullen van de lacunes

Naar een resultaatgerichte en op prioriteiten gebaseerde samenwerking met partnerlanden

| 4.1. | Het EESC is ingenomen met de aanpak op maat van de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling, met inbegrip van een vroegtijdige analyse van de lacunes om landspecifieke prioriteiten en routekaarten voor de uitvoering vast te stellen. Ook moet in het kader van deze aanpak worden ingezet op samenwerking met de relevante organen, waaronder EU-instellingen, internationale organisaties zoals de IAO en de VN, maar ook het maatschappelijk middenveld en de interne adviesgroepen. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | Voorbeelden van routekaarten op maat zijn het “duurzaamheidspact EU-Bangladesh” en de routekaarten van de partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst tussen de EU en Vietnam; in beide gevallen was de IAO in een vroeg stadium bij een en ander betrokken en werd aangetoond dat een institutionele speler die met beide handelspartijen samenwerkt en ter plaatse inlichtingen verstrekt unieke voordelen biedt. In het geval van Vietnam heeft dit tot een gunstig overloopeffect geleid: de interne adviesgroepen hebben namelijk opgeroepen tot de uitwerking van een vergelijkbaar stappenplan voor de uitvoering van de milieuverbintenissen. |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Het EESC wijst nogmaals op het belang van sterkere routekaarten, die de inspanningen voorafgaand aan de uitvoering kunnen ondersteunen en die specifiek, concreet, openbaar en tijdgebonden moeten zijn en moeten worden vastgesteld in overeenstemming met de handelspartner; bedoeling is namelijk dat de routekaarten dienen als instrument voor een betere monitoring, uitvoering en eventueel handhaving van de verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling. |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | Als het publiek beter op de hoogte wordt gebracht van onder meer de routekaarten en de uitvoering daarvan, zal dat een constructieve en bredere betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld mogelijk maken. |
| --- | --- |

4.4.

Sterkere nadruk op uitvoering en handhaving

| 4.5. | De versterking van de uitvoering en handhaving van de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling is een welkome stap voorwaarts, waarmee wordt tegemoetgekomen aan de verwachtingen van bedrijven en andere handelspartners in verband met een gelijk speelveld, alsook aan het streven van zowel bedrijven, vakbonden, het maatschappelijk middenveld als consumenten om duurzaamheid te bevorderen via handel. |
| --- | --- |

4.5.

| 4.6. | Hoe een ander in de praktijk uitwerkt zal echter worden bepaald door de nauwkeurigheid van die hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling. Routekaarten kunnen weliswaar een steun in de rug zijn, maar het is evenzeer belangrijk de verplichtingen op het niveau van de overeenkomst te verduidelijken. Al tijdens de eerste inbreukprocedure met betrekking tot handel en duurzame ontwikkeling tegen Korea bleek dat de term “niet-aflatende en aanhoudende inspanningen” te vaag is. Duidelijkere en gedetailleerde verbintenissen maken dat de partijen ook beter begrijpen wat van hen wordt verwacht en helpt hen gedurende het hele uitvoeringsproces. |
| --- | --- |

4.6.

| 4.7. | In het kader van de lopende hervorming van het douanewetboek van de Unie merkt het EESC in het algemeen op dat handelsregels voornamelijk worden uitgevoerd door nationale douaneautoriteiten; het daarmee samenhangende gebrek aan uniforme uitvoering, middelen en capaciteitsopbouw dreigt de concurrentie te verstoren en een doeltreffende handhaving in het gedrang te brengen. |
| --- | --- |

4.7.

| 4.8. | De creatie van de functie van hoge ambtenaar voor handhaving van de handelsregels en van het nieuwe centrale toegangspunt (SEP) is een goede zaak; het gaat namelijk om belangrijke stappen in de verbetering van de uitvoering van de verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling en de organisatie van klachten. Het EESC is dan ook ingenomen met het feit dat de Commissie heeft toegezegd evenveel gewicht te zullen toekennen aan vermeende inbreuken op de bepalingen inzake handel en duurzame ontwikkeling. Samen met de bovengenoemde invoering van routekaarten met benchmarks kan het SEP een belangrijk instrument worden om de verbintenissen van het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling beter te doen naleven. |
| --- | --- |

4.8.

| 4.9. | Het EESC verwelkomt ook de herziening van de operationele richtsnoeren voor het SEP, maar dringt wel aan op verdere verduidelijking. Het blijft onduidelijk wat de bewijsnormen zijn, in welke mate het SEP bewijsmateriaal over beschuldigingen zal verzamelen en welke rechtsmiddelen klagers kunnen verwachten. Tot nog toe is via het SEP slechts één klacht over inbreuken op het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling ingediend, en het EESC stelt vast dat de voorlopige beoordeling vertraging heeft opgelopen. Dit toont aan dat het SEP in toekomstige hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling moet worden verankerd; geactualiseerde richtsnoeren zouden toekomstige klagers kunnen helpen. |
| --- | --- |

4.9.

| 4.10. | Het EESC merkt op dat de sancties beperkt blijven tot ernstige schendingen van de belangrijkste verbintenissen inzake handel en duurzame ontwikkeling, namelijk de fundamentele IAO-beginselen en -rechten op het werk en de Overeenkomst van Parijs. Wel dient de Commissie te verduidelijken hoe wordt bepaald wat een ernstige schending is en hoe de sancties worden vastgesteld; het EESC stelt voor dat zij nagaat of deze aspecten aan de routekaarten kunnen worden gekoppeld. |
| --- | --- |

4.10.

| 4.11. | Het EESC roept de Commissie nogmaals op om samen met de handelspartners te bekijken of innovatieve instrumenten voor snelle respons kunnen worden ingezet bij concrete inbreuken op bedrijfsniveau, zoals dat momenteel met succes gebeurt in het kader van de vrijhandelsovereenkomst tussen de VS, Mexico en Canada (USMCA). |
| --- | --- |

4.11.

5.   Mogelijkheden om de interne adviesgroepen verder te versterken

| 5.1. | Interne adviesgroepen zijn van cruciaal belang voor de hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling en dragen bij tot een positieve dynamiek in de samenwerking en dialoog tussen handelspartners. De leden van interne adviesgroepen vertegenwoordigen organisaties die contacten hebben gelegd met hun tegenhangers uit het maatschappelijk middenveld in partnerlanden. Anders dan politici en ambtenaren beschikken zij daarmee over waardevolle praktijkervaring. Ook zijn interne adviesgroepen een vooralsnog ongebruikte bron van knowhow over horizontale kwesties op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling die ten volle benut moet worden. |
| --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Het EESC heeft altijd fel gepleit voor een versterking van de rol van de interne adviesgroepen en heeft concrete voorstellen van het maatschappelijk middenveld overgenomen (4). Het is dan ook voorstander van meer betrokkenheid van de interne adviesgroepen bij alle fasen van de levenscyclus van handelsovereenkomsten. Een eerste stap in dit verband is meer aandacht voor de oprichting van interne adviesgroepen, met name in partnerlanden waar het maatschappelijk middenveld weinig ruimte inneemt en waar samenwerking tussen de regering en het maatschappelijk middenveld niet voor de hand ligt. |
| --- | --- |

5.2.

| 5.3. | Handelspartners kunnen de betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld op verschillende manieren aanpakken. Het EESC merkt echter op dat in de SDG’s, en met name in doelstelling 17, die door alle VN-lidstaten — waaronder de handelspartners van de EU — zijn aangenomen, wordt erkend dat de maatschappelijke organisaties een cruciale rol spelen bij de verwezenlijking van het wereldwijd partnerschap voor duurzame ontwikkeling. Deze verwachting moet duidelijk tot uiting komen in de geest en het institutionele kader van de overeenkomsten. |
| --- | --- |

5.3.

| 5.4. | Het is van cruciaal belang dat met meer kennis van zaken wordt onderhandeld over de bepalingen van het kader voor de interne adviesgroepen. Zonder voldoende duidelijke bepalingen in de overeenkomst zullen de interne adviesgroepen het de komende jaren lastig hebben. De rol van interne adviesgroepen moet specifieker worden beschreven en het is aan de partijen ervoor te zorgen dat de organen van de adviesgroepen geschikt zijn voor het beoogde doel, met name wanneer bestaande organen die rol toebedeeld krijgen. Op basis van de lessen die zijn getrokken uit de oprichting van interne adviesgroepen, zoals in de vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en Japan, moet een kader voor samenwerking tussen interne adviesgroepen en hun interactie met het Comité voor handel en duurzame ontwikkeling worden ondersteund en gefaciliteerd. Wat niet uitdrukkelijk in de overeenkomst wordt vermeld, zal in de praktijk moeilijker te realiseren zijn. De vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en Korea toont aan dat de participatie van de academische wereld, met name in interne adviesgroepen van partnerlanden, nog steeds te wensen overlaat wat betreft representativiteit en de geest van echte betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld. |
| --- | --- |

5.4.

| 5.5. | Het EESC is voorts van mening dat de aan de interne adviesgroepen toegewezen toezichthoudende rol met betrekking tot de concrete uitvoering gericht moet zijn op alle aspecten die van invloed zijn op de duurzaamheid van vrijhandelsovereenkomsten. Een dergelijke rol moet altijd hand in hand gaan met het toezicht op de routekaarten voor de uitvoering en daadwerkelijke toegang tot de gemengde comités. Het betrekken van de interne adviesgroepen bij de vaststelling van landspecifieke prioriteiten en de werkprogramma’s inzake handel en duurzame ontwikkeling zal de praktische uitvoering van de taken vergemakkelijken. Wel dienen de maatschappelijke organisaties tijdige, goed onderbouwde en op feiten gebaseerde bijdragen te leveren, die essentieel zijn voor het vaststellen, prioriteren en aanpakken van kwesties op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling. |
| --- | --- |

5.5.

| 5.6. | Voortdurende uitwisselingen en contacten moeten de dialoog tussen leden van de interne adviesgroepen uit de EU en de partnerlanden aanzwengelen. Het is van cruciaal belang dat de interne EU-adviesgroepen onderling alsook de interne adviesgroepen van de EU en de partnerlanden meer vergaderen; daarbij moet worden overwogen om te werken via specifieke thematische subgroepen of gerichte workshops. Ook tussentijdse bijeenkomsten van de regeringen van de handelspartners, die verder gaan dan de jaarlijkse fora van het maatschappelijk middenveld, zouden een stap in de goede richting zijn. Deze gezamenlijke vergaderingen zouden de interne adviesgroepen in staat moeten stellen het forum van het maatschappelijk middenveld en het Comité voor handel en duurzame ontwikkeling van de partijen informatie te verschaffen en een nuttige bijdrage te leveren door middel van gezamenlijke verklaringen; ook zouden de voorzitters en vicevoorzitters van de interne adviesgroepen hun standpunten kunnen presenteren in het Comité voor handel en duurzame ontwikkeling, zoals al gebruikelijk is in het kader van de CETA en de overeenkomst met Korea. |
| --- | --- |

5.6.

| 5.7. | De interne adviesgroepen en de ondersteunende secretariaten van de interne adviesgroepen van het EESC moeten voldoende financiële middelen en technische bijstand krijgen om hen in staat te stellen hun taken naar behoren uit te voeren en aan de verwachtingen te voldoen. Ook zullen de diensten van de Commissie voldoende middelen moeten uittrekken om werk te maken van de versterkte aanpak inzake handel en duurzame ontwikkeling. Het is zaak nauwgezet een voorlopige balans op te maken van de ervaringen met duurzaamheidsbepalingen die verder gaan dan het hoofdstuk over handel en duurzame ontwikkeling en in de hele handelsoverkomst zijn geïntegreerd, zoals het geval is in de handels- en samenwerkingsovereenkomst met het VK. Uitbreiding van de samenstelling van de interne adviesgroep zodat de hele handelsovereenkomst bestreken wordt, kan onbedoelde gevolgen hebben voor de vereiste knowhow van de interne adviesgroep op het gebied van handel en duurzame ontwikkeling. |
| --- | --- |

5.7.

| 5.8. | Het is een goede zaak dat de deskundigengroep handel en duurzame ontwikkeling nauwere contacten onderhoudt met de lidstaten en dat het EP streeft naar nauwere samenwerking met de interne adviesgroepen, wat onder meer inhoudt dat een jaarlijks debat zal worden gehouden met vertegenwoordigers van de interne adviesgroepen. Ook beschouwt het EESC regelmatige nauwe contacten tussen de monitoringgroepen en de vaste rapporteurs van het EP enerzijds en de respectieve interne adviesgroepen anderzijds als een essentieel onderdeel van het collectieve toezicht. |
| --- | --- |

5.8.

| 5.9. | Het EESC wijst op een belangrijke lacune in de levenscyclus van de overeenkomsten: het maatschappelijk middenveld zou veel nauwer moeten worden betrokken bij het onderhandelingsproces. Het EESC heeft voorstellen gedaan in verband met een nieuwe onderhandelingsmethode (5), waarbij een nieuwe routekaart wordt opgesteld om ervoor te zorgen dat de maatschappelijke organisaties en sociale partners daadwerkelijk bij de onderhandelingen worden betrokken. Dit voorstel heeft tot doel de transparantie en tegelijk ook de vertrouwelijkheid van het onderhandelingsproces te waarborgen. |
| --- | --- |

5.9.

| 5.10. | Het EESC betreurt in dit verband dat de mededeling voorbij gaat aan zijn herhaalde oproep om de deskundigengroep inzake vrijhandelsovereenkomsten weer in te stellen, en verzoekt de Commissie met klem alsnog stappen in die richting te nemen. De oprichting van deze groep werd beschouwd als een cruciale stap in de strategie van de Commissie om het maatschappelijk middenveld nauwer bij het handelsbeleid te betrekken en de transparantie te vergroten en was een logische voortzetting van de TTIP-adviesgroep. De leden uit het Europese bedrijfsleven, de vakbonden en het maatschappelijk middenveld kregen zo de kans om de onderhandelingen over alle EU-handelsovereenkomsten in een bepaalde richting te sturen en input te leveren voor belangrijke EU-voorstellen, onder meer in verband met de hervorming van de WTO; als permanent forum kon de groep zinvolle en degelijke standpunten over het EU-handelsbeleid formuleren en zo de verschillende belangengroepen die zij vertegenwoordigde helpen bij het aanpakken van de uitdagingen en kansen in het kader van handelsovereenkomsten; zij kon daarmee meer bereiken dan met de ad-hocbijeenkomsten in het kader van de dialoog met het maatschappelijk middenveld mogelijk was. Met de toegenomen aandacht voor de uitvoering en handhaving van de handelsagenda van de EU zou een vernieuwde deskundigengroep als permanent orgaan ook waardevolle sturing en advies kunnen geven. |
| --- | --- |

5.10.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  Resolutie van het Europees Parlement van 6 oktober 2022 over het resultaat van de herziening door de Commissie van het actieplan van 15 punten inzake handel en duurzame ontwikkeling (2022/2692(RSP)) en Conclusies van de Raad over de evaluatie van de hoofdstukken inzake handel en duurzaamheid, 17 oktober 2022.

1

(2)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de volgende generatie hoofdstukken over handel en duurzame ontwikkeling — Herziening van het 15-puntenactieplan (initiatiefadvies) (PB C 105 van 4.3.2022, blz. 40).

2

(3)  Gezamenlijke conclusies van de interne adviesgroep Korea en de interne adviesgroep van de EU, september 2022.

3

(4)  Non-Paper over de interne adviesgroepen van de EU, oktober 2021.

4

(5)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over een nieuw kader voor vrijhandels-, economische partnerschaps- en investeringsovereenkomsten dat daadwerkelijke betrokkenheid van maatschappelijke organisaties en de sociale partners garandeert en zorgt voor publiek bewustzijn (initiatiefadvies) (PB C 290 van 29.7.2022, blz. 11).

5

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/75 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/75

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het verbod op met dwangarbeid vervaardigde producten op de markt van de Unie

(COM(2022) 453 final)

(2023/C 140/13)

| Algemeen rapporteur: | Thomas WAGNSONNER |
| --- | --- |

Algemeen rapporteur:

Thomas WAGNSONNER

| Raadpleging | Europees Parlement, 6.10.2022
  Raad, 12.10.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikelen 114 en 207 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Besluit van de voltallige vergadering | 14.12.2022 |
| Bevoegde afdeling | Externe betrekkingen |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 25.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 196/1/4 |

Raadpleging

Europees Parlement, 6.10.2022

Raad, 12.10.2022

Rechtsgrond

Artikelen 114 en 207 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Besluit van de voltallige vergadering

14.12.2022

Bevoegde afdeling

Externe betrekkingen

Goedkeuring door de voltallige vergadering

25.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

196/1/4

1.   Conclusies en aanbevelingen

| 1.1. | Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC) is ingenomen met het voorstel van de Europese Commissie voor een verordening betreffende een verbod op met dwangarbeid vervaardigde producten op de markt van de Unie (COM(2022) 453 final) (1), aangezien, zoals vermeld in punt 1.4 j) van het EU-actieplan inzake mensenrechten en democratie 2020-2024 (2), de bevordering van economische, sociale, culturele en arbeidsrechten en daarmee de uitbanning van alle vormen van dwangarbeid en uitbuiting van cruciaal belang zijn. |
| --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Het EESC merkt op dat in het huidige voorstel niet terdege rekening wordt gehouden met het perspectief van werknemers, zowel binnen als buiten de Europese Unie, die tot uitbuiting worden gedwongen. Om de situatie van tot arbeid gedwongen werknemers te verbeteren moet in de Europese wetgeving een passende schadevergoeding voor slachtoffers worden overwogen. Het is van cruciaal belang dat het Protocol van 2014 bij het Verdrag van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) betreffende de gedwongen arbeid van 1930 (3) door alle EU-lidstaten geratificeerd wordt. |
| --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Het EESC onderschrijft de definitie in artikel 2, punt a), van de verordening, die gebaseerd is op de definitie van dwangarbeid van de IAO. Deze definitie omvat “elke vorm van werk of dienstverlening”: goederen die met gebruikmaking van dwangarbeid worden vervoerd, moeten derhalve in het voorstel van de Europese Commissie worden opgenomen. |
| --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Het EESC erkent dat de Europese Commissie gedwongen kinderarbeid uitdrukkelijk vermeldt in de voorgestelde verordening. Om de afschaffing van kinderarbeid te bespoedigen zou het toepassingsgebied van deze verordening ook het IAO-Verdrag betreffende minimumleeftijd van 1973 (nr. 138) (4), IAO-Aanbeveling nr. 146 (5), het IAO-Verdrag betreffende de ergste vormen van kinderarbeid van 1999 (nr. 182) (6) en IAO-Aanbeveling nr. 190 (7) moeten omvatten. Het EESC pleit voor een overeenkomstig wetgevingsinitiatief van de EU ter bestrijding van alle andere vormen van kinderarbeid. |
| --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Het EESC is ingenomen met het feit dat de verordening van toepassing is op alle marktdeelnemers. De focus van de onderzoeken van de bevoegde nationale autoriteiten moet afhangen van de omvang en de economische middelen van de marktdeelnemers. Er moet prioriteit worden gegeven aan ondernemingen met een hoog risico op het gebruik van dwangarbeid, alsook aan grote marktdeelnemers. |
| --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Het EESC merkt op dat er vóór de indiening van het voorstel geen effectbeoordeling is uitgevoerd, terwijl dat wel het geval was bij andere initiatieven zoals het voorstel voor een richtlijn betreffende passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid. Deze verordening is gericht op het verbieden, het opschorten van het verkeer en het vasthouden door de douane of in havens van ingevoerde en uitgevoerde producten, wat zal leiden tot nieuwe procedures. Er moet sprake zijn van een evenwichtige beoordeling, waarin rekening wordt gehouden met de baten en kosten van het tegengaan van dwangarbeid. |
| --- | --- |

1.6.

| 1.7. | De maatschappelijke organisaties komt een centrale rol toe bij de bestrijding van alle vormen van dwangarbeid of verplichte arbeid. De sociale partners bevinden zich in een strategische positie om te zorgen voor institutionele betrokkenheid en duurzaamheid. De institutionele verankering van de sociale partners en de ngo’s in deze wetgeving is van het allergrootste belang. |
| --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Het onderhavige voorstel is weliswaar gekoppeld aan de voorgestelde richtlijn betreffende passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid, maar hoe de combinatie van beide wetgevingsteksten in de praktijk zal uitpakken is nog niet helemaal duidelijk. De Europese Commissie doet er goed aan een coherente aanpak te volgen en inconsistenties te vermijden. |
| --- | --- |

1.8.

| 1.9. | Het EESC is ingenomen met het voorstel om richtsnoeren uit te vaardigen, zoals vermeld in artikel 23 van de verordening, om ondernemingen te ondersteunen bij het opsporen, voorkomen, beperken of beëindigen van risico’s op dwangarbeid in hun activiteiten en waardeketens. Dit is met name belangrijk voor kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s). Het is van groot belang dat de richtsnoeren bij de inwerkingtreding van de verordening gepubliceerd worden. |
| --- | --- |

1.9.

| 1.10. | De Europese Commissie moet een actieve en leidende rol spelen in het Unienetwerk tegen met dwangarbeid vervaardigde producten dat in artikel 24 van de verordening wordt voorgesteld, teneinde de nationale autoriteiten bij de handhaving van de verordening te ondersteunen en te coördineren. Het is van essentieel belang dat er voldoende financiële middelen worden uitgetrokken om op Europees en nationaal niveau een adequate en doeltreffende infrastructuur voor de aanpak van dwangarbeid tot stand te brengen. |
| --- | --- |

1.10.

| 1.11. | Het EESC wijst erop dat de in artikel 11 voorgestelde databank een kerninstrument van het verbod zal zijn. Deze databank moet nog wel een gedetailleerde structuur krijgen. Het EESC benadrukt de noodzaak van nauwkeurige en transparante risico-indicatoren, gebaseerd op, maar niet beperkt tot, de oorsprong en de onderdelen van een product en andere relevante informatie. Met het oog op een doeltreffende handhaving is gedetailleerde informatie nodig over het product, de fabrikant, de importeur, de oorsprong en de onderdelen ervan, alsook over de in het product en de onderdelen ervan gebruikte grondstoffen en mineralen. Deze databank moet actueel worden gehouden met o.a. nieuwe informatie uit onderzoeksprocedures. |
| --- | --- |

1.11.

| 1.12. | Het EESC wijst op het belang van transparantie en open toegang tot informatie voor bedrijven, bevoegde autoriteiten, het maatschappelijk middenveld en het grote publiek. Het stelt voor om als onderdeel van de databank een benchmarkingsysteem in te voeren. De kern van dit benchmarkingsysteem is een beoordelingssysteem voor regio’s en sectoren tot aan productgroepen, producten en bedrijven met een hoog en laag risico op basis van, maar niet beperkt tot, de informatie die door deskundigen in de databank wordt verzameld. Het EESC benadrukt dat het maatschappelijk middenveld, met inbegrip van de sociale partners, in staat moet worden gesteld relevante informatie te verstrekken. |
| --- | --- |

1.12.

| 1.13. | Het EESC is van mening dat, zodra er sprake is van een gegrond vermoeden overeenkomstig artikel 2, punt n), van de verordening, de bevoegde autoriteiten het recht moeten hebben om goederen aan de EU-grens vast te houden. Het stelt voor dat de marktdeelnemers aan verschillende verplichtingen moeten voldoen, afhankelijk van hun indeling als marktdeelnemer met een hoog of laag risiconiveau. Daarnaast moeten de bevoegde nationale autoriteiten zich in de inleidende fase van het onderzoek vooral richten op producten die verbonden zijn met regio’s, bedrijven en/of sectoren met een hoog risico. In ieder geval moeten bedrijfsgeheimen gegarandeerd worden, bijvoorbeeld door gebruik te maken van passende vertrouwelijkheidsclausules. |
| --- | --- |

1.13.

| 1.14. | In de inleidende fase van het onderzoek moet de marktdeelnemer een zorgvuldigheidsverklaring verstrekken indien het product verband houdt met regio’s, bedrijven en/of sectoren met een hoog risico. Worden de in de richtsnoeren (artikel 23) nader uiteen te zetten zorgvuldigheidsvereisten niet nageleefd of de vereiste zorgvuldigheidsverklaringen niet toegezonden, dan moet dit worden aangemerkt als een gegronde reden tot bezorgdheid, waarop het product wordt vastgehouden en direct een onderzoek wordt ingesteld. |
| --- | --- |

1.14.

| 1.15. | Het EESC verzoekt de Europese Commissie de haalbaarheid te onderzoeken van een “openbaar EU-ratingbureau” voor de ecologische en sociale duurzaamheid en de eerbiediging van mensenrechten door ondernemingen. Een dergelijk agentschap zou Europese normen voor stelsels van zorgvuldigheidseisen ontwikkelen, naast andere taken zoals de technische ondersteuning van bevoegde nationale autoriteiten. Deze normen kunnen in wezen bijdragen tot de totstandbrenging van een gelijk speelveld, wat met name in het belang is van Europese ondernemingen. |
| --- | --- |

1.15.

| 1.16. | Het EESC merkt op dat er duidelijke en begrijpelijke formuleringen nodig zijn om de rechtszekerheid te waarborgen alsook eenvoudige richtsnoeren zodat de administratieve lasten voor marktdeelnemers, met name kmo’s, in hun dagelijkse praktijk beheersbaar blijven. De bevoegde nationale autoriteiten moeten bedrijven, met name kmo’s, technische ondersteuning verlenen bij het opzetten van hun zorgvuldigheidsstelsels. |
| --- | --- |

1.16.

| 1.17. | Het EESC benadrukt de noodzaak van uniforme, voor de hele EU geldende minimumsancties voor inbreuken op de verordening. Daarmee wordt een “race to the bottom” tussen lidstaten voorkomen en een gelijk speelveld gewaarborgd. |
| --- | --- |

1.17.

| 1.18. | De Europese Commissie moet zich meer inzetten voor het creëren van internationale structuren om het probleem van dwangarbeid op te lossen. Het EESC dringt er opnieuw op aan dat de EU haar steun hecht aan een bindend VN-verdrag inzake ondernemingen en mensenrechten en dat wordt nagedacht over een mogelijk IAO-verdrag inzake fatsoenlijk werk in toeleveringsketens. Samenwerking en uitwisseling van informatie met derde landen en internationale organisaties is belangrijk voor een correcte implementatie. |
| --- | --- |

1.18.

2.   Achtergrond

| 2.1. | De IAO schat in haar recente publicatie over moderne slavernij dat dagelijks ongeveer 27,6 miljoen mensen dwangarbeid verrichten. Geen enkele regio in de wereld is vrij van dwangarbeid, zelfs Europa niet. |
| --- | --- |

2.1.

| 2.2. | In het IAO-Verdrag betreffende de gedwongen arbeid van 1930 (nr. 29) (8) wordt dwangarbeid of verplichte arbeid gedefinieerd als elke vorm van werk of dienstverlening die van een persoon wordt gevergd onder bedreiging met een straf en waarvoor hij of zij zich niet vrijwillig heeft aangemeld. Het Verdrag betreffende de gedwongen arbeid (artikel 2, lid 1) noemt drie aspecten:






  — | “werk of dienstverlening” verwijst naar alle soorten werk in welke activiteit, bedrijfstak of sector dan ook, met inbegrip van in de informele economie; |
| --- | --- | --- |

2.2.

—

“werk of dienstverlening” verwijst naar alle soorten werk in welke activiteit, bedrijfstak of sector dan ook, met inbegrip van in de informele economie;

| — | “bedreiging met een straf” verwijst naar een breed scala aan straffen die worden gebruikt om iemand tot werken te dwingen; |
| --- | --- |

—

“bedreiging met een straf” verwijst naar een breed scala aan straffen die worden gebruikt om iemand tot werken te dwingen;

| — | “vrijwillig aangemeld” verwijst naar de vrije en geïnformeerde toestemming van een werknemer om een baan aan te nemen en de vrijheid om op elk moment te vertrekken (dit omvat kwesties zoals het onvrijwillig afgeven van een identiteitsbewijs). |
| --- | --- |

—

“vrijwillig aangemeld” verwijst naar de vrije en geïnformeerde toestemming van een werknemer om een baan aan te nemen en de vrijheid om op elk moment te vertrekken (dit omvat kwesties zoals het onvrijwillig afgeven van een identiteitsbewijs).

De IAO deelt IAO-Verdrag nr. 29, het Protocol van 2014 bij Verdrag nr. 29 (9) en IAO-Verdrag nr. 105 (10) betreffende de afschaffing van gedwongen arbeid in bij de fundamentele IAO-verdragen.

| 2.3. | Het EESC wijst erop dat diverse fundamentele internationale en Europese overeenkomsten dwangarbeid verbieden, zoals artikel 5, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (11) en artikel 4 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (12). Artikel 8 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (13) bepaalt dat niemand mag gedwongen worden dwangarbeid of verplichte arbeid te verrichten. Doeltreffende instrumenten ter bestrijding van dwangarbeid zijn noodzakelijk om de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN (14) (met name SDG 8) te verwezenlijken. Het Europees Sociaal Handvest (15) biedt een kader voor sociaal rechtvaardige arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden en billijke sociale rechten. Het EESC benadrukt het cruciale belang van de handhaving van mensenrechten, waaronder arbeidsrechten, ongeacht het mogelijke conflict met de vier vrijheden van de interne markt (vrij verkeer van goederen, diensten, kapitaal en personen). |
| --- | --- |

2.3.

| 2.4. | Het EESC is rechtstreeks op dit onderwerp ingegaan in advies REX/395 “Bestrijden van dwangarbeid in Europa en de rest van de wereld: welke rol kan de EU spelen — Bijdrage van het EESC aan de IAO-conferentie 2014” (16) en heeft dit onderwerp in verschillende andere adviezen behandeld, waaronder SOC/727 (17), INT/911 (18), INT/973 (19), REX/532 (20) en REX/518 (21). |
| --- | --- |

2.4.

| 2.5. | Het aantal mensen dat dwangarbeid verricht, is tussen 2016 en 2021 met 2,7 miljoen toegenomen. De recente crises, met name de COVID-19-pandemie, de klimaatnoodtoestand en diverse gewapende conflicten, recentelijk nog de Russische agressie in Oekraïne, hebben geleid tot inkomensverstoringen en daarmee tot grotere armoede, waardoor het probleem van dwangarbeid wordt aangewakkerd. |
| --- | --- |

2.5.

| 2.6. | Het EESC is ingenomen met het voorstel van de Europese Commissie voor een verordening om met dwangarbeid vervaardigde producten op de markt van de Unie te verbieden (COM(2022) 453 final). In het kader van de toezegging van de EU om fatsoenlijk werk wereldwijd te bevorderen, moet de bestrijding van dwangarbeid een prioriteit zijn op de mensenrechtenagenda van de EU. |
| --- | --- |

2.6.

| 2.7. | Zoals vermeld in punt 1.4 j) van het EU-actieplan inzake mensenrechten en democratie 2020-2024 is de bevordering van economische, sociale, culturele en arbeidsrechten, en derhalve de uitbanning van alle vormen van dwangarbeid en uitbuiting van cruciaal belang om met name het mondiale leiderschap van de EU op het gebied van mensenrechten en democratie veilig te stellen. Deze verordening is, samen met de mededeling van de Commissie over waardig werk wereldwijd (22), een van de instrumenten die nodig zijn om dit doel te bereiken en het concurrentievermogen van maatschappelijk verantwoorde Europese producenten op de gemeenschappelijke markt en daarbuiten te ondersteunen. |
| --- | --- |

2.7.

| 2.8. | Het EESC wijst erop hoe belangrijk het is dat er een geharmoniseerd EU-regelgevingskader op dit gebied tot stand wordt gebracht. Deze verordening moet, samen met het voorstel van de Commissie voor een richtlijn betreffende passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid (23), waarin het gedrag en de zorgvuldigheidsprocessen van ondernemingen aan bod komen, een passend regelgevingsinstrument zijn om de coherentie tussen de EU-wetgeving (bijv. Verordening (EU) 2019/1020 (24)) en de nationale wetgeving tot stand te brengen. De verordening moet ook een aanvulling vormen op de inspanningen ter bevordering van de uitbanning van dwangarbeid en de toepassing van internationale normen inzake verantwoord ondernemen, zoals de richtsnoeren van de Verenigde Naties voor het bedrijfsleven en de mensenrechten (25) en de richtsnoeren van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) voor multinationale ondernemingen (26). Voorts kunnen de tripartiete beginselverklaring van de IAO betreffende multinationale ondernemingen en sociaal beleid (27) en het Handboek van de IAO voor werkgevers en ondernemingen inzake de bestrijding van dwangarbeid (28) worden gebruikt om ondernemingen en regeringen bij de uitbanning van dwangarbeid te ondersteunen. |
| --- | --- |

2.8.

| 2.9. | De maatschappelijke organisaties komt een centrale rol toe bij de bestrijding van alle vormen van dwangarbeid of verplichte arbeid. Met name de sociale partners bevinden zich in een strategische positie om te zorgen voor institutionele betrokkenheid en duurzaamheid. Derhalve is de institutionele verankering in deze wetgeving van de betrokkenheid van de sociale partners en de ngo’s bij het toekomstige uitvoeringsproces op alle niveaus van de toeleveringsketen van het allergrootste belang. |
| --- | --- |

2.9.

| 2.10. | Dat in het streven naar winstmaximalisatie mensenrechten terzijde worden geschoven is een van de belangrijkste oorzaken van dwangarbeid. Het EESC merkt op dat de oorzaken en wortels van dwangarbeid breder moeten worden aangepakt. Dit neemt niet weg dat deze verordening een belangrijke extra stap kan zijn om wereldwijd de basis te leggen voor een gelijk speelveld. |
| --- | --- |

2.10.

3.   Algemene opmerkingen

| 3.1. | Het EESC benadrukt het belang van doeltreffende maatregelen om het gebruik van dwangarbeid binnen en buiten de EU te voorkomen en uit te bannen, slachtoffers bescherming en toegang tot passende en doeltreffende herstelmaatregelen zoals schadevergoeding te bieden, en sancties op te leggen aan de daders van dwangarbeid of verplichte arbeid. Het EESC wijst erop dat de ratificatie van het IAO-Protocol van 2014 bij Verdrag nr. 29 (P029) (29) door alle EU-lidstaten de eerste stap is in de richting van een doeltreffende uitvoering. De EU moet de aanbevelingen in P029 toepassen in haar politieke en wetgevende werkzaamheden en het internationale ratificatieproces bevorderen met behulp van alle beschikbare instrumenten (bijv. handelsovereenkomsten, ontwikkelingssamenwerking, mensenrechtendialoog enz.). Voorts is de mondiale bevordering van de ratificatie en de effectieve uitvoering van het Verdrag van de IAO betreffende het recht zich te organiseren en collectief te onderhandelen, 1949 (nr. 98) (30) een sleutelelement in de bestrijding van de oorzaken van dwangarbeid. |
| --- | --- |

3.1.

| 3.2. | De uitvoering van de procedures van passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven is een belangrijke stap bij de toepassing van verantwoord ondernemen in het productieproces in de gehele toeleveringsketen; de nadruk ligt dan ook op het productieproces. Zowel een efficiënte toepassing als de handhaving van een beheersbare administratieve last, met name voor kmo’s, vereisen duidelijk omschreven en realistische verplichtingen die consistent en coherent zijn met reeds door de Europese Commissie gepresenteerde regelgevingshandelingen, met name het initiatief inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven. Het EESC is verheugd dat het invoerverbod, dat een aanvulling vormt op het bestaande en geplande regelgevingskader, gericht is op de productlijn. |
| --- | --- |

3.2.

| 3.3. | Met de focus op de productlijn wordt echter voorbijgegaan aan het feit dat dwangarbeid vaak een systematisch patroon is in de gehele organisatie van een producent, fabrikant of importeur. Het EESC wijst erop dat het identificeren van producten weliswaar een belangrijk uitgangspunt is, maar dat dwangarbeid niet verkokerd mag worden aangepakt. De verordening moet uitdrukkelijk alle producten van een marktdeelnemer omvatten, aangezien dwangarbeid niet beperkt zal zijn tot één productlijn binnen een bedrijf. |
| --- | --- |

3.3.

| 3.4. | Het EESC merkt op dat er vóór de indiening van het voorstel geen effectbeoordeling is uitgevoerd, terwijl dat wel het geval was bij andere initiatieven zoals de richtlijn betreffende passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid. Deze verordening is gericht op het verbieden, het opschorten van het verkeer en het vasthouden door de douane of in havens van ingevoerde en uitgevoerde producten, wat zal leiden tot nieuwe procedures. Er moet echter sprake zijn van een evenwichtige beoordeling, waarin rekening wordt gehouden met de baten en kosten van het tegengaan van dwangarbeid. |
| --- | --- |

3.4.

| 3.5. | Nu het voorstel voor een richtlijn betreffende passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid nog in voorbereiding is en het onderhavige voorstel voor de verordening ook duidelijke elementen met betrekking tot passende zorgvuldigheid in toeleveringsketens bevat, is nog niet helemaal helder hoe de combinatie van beide wetgevingsteksten in de praktijk zal uitpakken. De Europese Commissie doet er dan ook goed aan een coherente aanpak te volgen en inconsistenties te vermijden. |
| --- | --- |

3.5.

| 3.6. | Het EESC merkt op dat het voorstel ernstige beperkingen heeft wat betreft de aanpak van systematische dwangarbeid. In dit verband zou een duidelijke procedure voor het opnemen van regio’s en sectoren met een hoog risico op het gebruik van dwangarbeid het vermogen van deze verordening om het wijdverbreide karakter van door de staat opgelegde dwangarbeid (in met name de toeleveringsketens van de EU) aan te pakken en ondernemingen te dwingen hier een einde aan te maken, aanzienlijk kunnen vergroten. |
| --- | --- |

3.6.

| 3.7. | Het EESC wijst erop dat de in artikel 11 beschreven voorgestelde databank een kerninstrument van het verbod zal zijn. Deze databank moet nog wel een gedetailleerde structuur krijgen. Het EESC benadrukt de noodzaak van duidelijk omschreven, nauwkeurige, transparante en accurate risico-indicatoren, gebaseerd op, maar niet beperkt tot, de oorsprong en de onderdelen van een product en andere relevante informatie. Deze databank moet actueel worden gehouden met o.a. nieuwe informatie uit onderzoeksprocedures. |
| --- | --- |

3.7.

| 3.8. | Het EESC wijst op het belang van transparantie en open toegang tot informatie voor bedrijven, bevoegde autoriteiten, het maatschappelijk middenveld en het grote publiek. Daarom stelt het EESC voor om als onderdeel van de databank een benchmarkingsysteem in te voeren, vergelijkbaar met het systeem dat de Europese Commissie voorlegt in haar voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende het op de markt van de Unie aanbieden en de uitvoer uit de Unie van bepaalde grondstoffen en producten die met ontbossing en bosdegradatie verband houden (COM(2021) 706 final). De kern van dit benchmarkingsysteem is een beoordelingssysteem voor regio’s en sectoren tot aan productgroepen, producten en bedrijven met een hoog en laag risico op basis van, maar niet beperkt tot, de informatie die door deskundigen in de databank wordt verzameld. Het EESC benadrukt dat het maatschappelijk middenveld, met inbegrip van de sociale partners, in staat moet worden gesteld relevante informatie te verstrekken. Bijzondere aandacht moet uitgaan naar de mogelijkheid voor maatschappelijke organisaties in derde landen om gemakkelijk relevante informatie over dwangarbeid te verstrekken. Nauwe samenwerking met de permanente vertegenwoordigingen en delegaties van de EU, alsook VN-bureaus (waaronder IAO-bureaus), de onlangs opgerichte waarnemingspost van de IAO voor gedwongen arbeid en haar databank, en andere maatschappelijke organisaties zoals Delta 8.7 inzake dwangarbeid is van cruciaal belang voor het verzamelen van relevante informatie. |
| --- | --- |

3.8.

| 3.9. | Een belangrijk element van het voorstel voor een verordening is dat de bevoegde nationale autoriteiten op eigen initiatief of naar aanleiding van door hen ontvangen informatie een onderzoek moeten instellen wanneer zij redenen hebben om te vermoeden dat bepaalde goederen met dwangarbeid zijn vervaardigd. Het EESC is van mening dat, zodra er sprake is van een gegrond vermoeden overeenkomstig artikel 2, punt n), de bevoegde nationale autoriteiten het recht moeten hebben om goederen aan de EU-grens vast te houden. Een soortgelijke aanpak wordt reeds gehanteerd door de Amerikaanse douaneautoriteiten in de vorm van “Withhold Release Orders”. Het EESC stelt voor dat de marktdeelnemers aan verschillende verplichtingen moeten voldoen, afhankelijk van hun indeling als marktdeelnemer met een hoog of laag risiconiveau. |
| --- | --- |

3.9.

| 3.10. | Voor marktdeelnemers met een hoog risico moet er een verplicht stelsel van zorgvuldigheidseisen komen, dat o.a. gegevensverzameling, risicobeoordeling en risicobeperking omvat. Een dergelijk stelsel zou vergelijkbaar zijn met het stelsel in de verordening voor producten die geen ontbossing met zich meebrengen, maar dan toegesneden op het voorstel inzake dwangarbeid. Er is dan ook gedetailleerde informatie over product, fabrikant, importeur, oorsprong en componenten nodig, evenals over de hulpbronnen en mineralen die in het product en de componenten ervan worden gebruikt, als onderdeel van het in kaart brengen en openbaar maken van de toeleveringsketen — een essentiële vereiste om te bepalen waar dwangarbeid in de waardeketen plaatsvindt. Wat kmo’s betreft moeten vereenvoudigde zorgvuldigheidsprocedures worden uitgevoerd, waarbij alleen relevante informatie wordt verzameld. Daarnaast moeten de bevoegde nationale autoriteiten zich in hun inleidende onderzoek vooral richten op producten die verbonden zijn met regio’s, bedrijven en/of sectoren met een hoog risico. In ieder geval moeten bedrijfsgeheimen gegarandeerd worden, bijvoorbeeld door gebruik te maken van passende vertrouwelijkheidsclausules. |
| --- | --- |

3.10.

| 3.11. | In de inleidende fase van het onderzoek moet de marktdeelnemer een zorgvuldigheidsverklaring verstrekken indien het product verband houdt met regio’s, bedrijven en/of sectoren met een hoog risico. Worden de in de richtsnoeren (artikel 23) nader uiteen te zetten zorgvuldigheidsvereisten niet nageleefd of de vereiste zorgvuldigheidsverklaringen niet toegezonden, dan moet dit worden aangemerkt als een gegronde reden tot bezorgdheid, waarop het product wordt vastgehouden en direct een onderzoek wordt ingesteld. Wat betreft producten die verband houden met regio’s, bedrijven en/of sectoren met een laag risico zijn de marktdeelnemers vrijgesteld van de verplichte zorgvuldigheidsvereisten en moet de procedure worden uitgevoerd zoals de Europese Commissie voorstelt. Om “irresponsible disengagement” (op onverantwoorde wijze beëindigen van zakenrelaties) te voorkomen is het echter van belang dat passende zorgvuldigheid niet als schild tegen het instellen van een onderzoek wordt gebruikt. |
| --- | --- |

3.11.

| 3.12. | Het EESC wijst erop dat een goede handhaving alleen mogelijk is als de EU-lidstaten voldoende geld en middelen ter beschikking stellen aan hun bevoegde nationale autoriteiten. De Europese Commissie heeft reeds erkend dat een doeltreffende handhaving op grote schaal wordt ondermijnd wanneer de nationale douaneautoriteiten over te weinig middelen beschikken. Bovendien moeten de bevoegde nationale autoriteiten voldoende tijd hebben om een diepgaand en zorgvuldig onderzoek uit te voeren. |
| --- | --- |

3.12.

| 3.13. | Zoals in de recente publicatie van de IAO over moderne slavernij staat vermeld, is de sociaal-demografische samenstelling van de slachtoffers van dwangarbeid divers. Vooral kwetsbare sociale groepen zoals arbeidsmigranten lopen een groter risico op dwangarbeid. Derhalve dringt het EESC erop aan dat rekening wordt gehouden met de situatie van arbeidsmigranten, staatlozen en kinderen. Bijzondere aandacht moet uitgaan naar gender. |
| --- | --- |

3.13.

| 3.14. | Volgens de IAO zijn wereldwijd 160 miljoen kinderen betrokken bij kinderarbeid. De daadwerkelijke afschaffing van kinderarbeid maakt deel uit van de Verklaring van de IAO betreffende de fundamentele principes en rechten op het werk. De inzet van de EU ter bestrijding van kinderarbeid is vastgelegd in haar nultolerantieaanpak ten aanzien van kinderarbeid op basis van artikel 32 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, de EU-strategie voor de rechten van het kind (31) en punt 1.4 c) van het EU-actieplan inzake mensenrechten en democratie 2020-2024. Het EESC erkent dat de Europese Commissie gedwongen kinderarbeid uitdrukkelijk vermeldt in artikel 2, punt a), van de voorgestelde verordening. Om de afschaffing van kinderarbeid te bespoedigen zou het toepassingsgebied van deze verordening echter ook het IAO-Verdrag betreffende minimumleeftijd van 1973 (nr. 138), IAO-Aanbeveling nr. 146, het IAO-Verdrag betreffende de ergste vormen van kinderarbeid van 1999 (nr. 182) en IAO-Aanbeveling nr. 190 moeten omvatten. Voorts pleit het EESC voor een overeenkomstig wetgevingsinitiatief van de EU ter bestrijding van alle andere vormen van kinderarbeid. |
| --- | --- |

3.14.

| 3.15. | Het EESC merkt op dat in het huidige voorstel niet terdege rekening wordt gehouden met het perspectief van werknemers, zowel binnen als buiten de Europese Unie, die tot uitbuiting worden gedwongen. Om de situatie van tot arbeid gedwongen werknemers te verbeteren moet in de Europese wetgeving een passende schadevergoeding voor slachtoffers worden overwogen. Werknemersvertegenwoordigers, lokale vakbonden, het Internationaal Verbond van Vakverenigingen (ITUC) en de werknemers zelf alsook maatschappelijke organisaties moeten bij het onderzoek en de besluitvorming worden betrokken om ervoor te zorgen dat in elke fase rekening wordt gehouden met de standpunten en belangen van de getroffen werknemers. |
| --- | --- |

3.15.

| 3.16. | De Europese Commissie moet zich meer inzetten voor het creëren van internationale structuren om het probleem van dwangarbeid op te lossen en acties en maatregelen te harmoniseren om de rechtszekerheid op internationaal niveau te waarborgen. Het EESC heeft er bovendien al eerder, in zijn advies SOC/727 (32), op aangedrongen dat de EU haar steun hecht aan een bindend VN-verdrag inzake ondernemingen en mensenrechten en dat wordt nagedacht over een mogelijk IAO-verdrag inzake fatsoenlijk werk in toeleveringsketens. Samenwerking en uitwisseling van informatie met derde landen en internationale organisaties is belangrijk om de doelstellingen van de verordening naar behoren te kunnen realiseren. |
| --- | --- |

3.16.

| 3.17. | Het EESC wijst erop dat krachtige en ambitieuze wetgeving essentieel is om dwangarbeid in de EU en al haar partnerlanden te bestrijden. Derhalve moet het huidige voorstel worden afgestemd op de definities en criteria in met name de VS, Canada en andere ontwikkelde rijpe markten (bv. de UFLPA en de Tariff Act van de VS en de Fighting against Forced Labour and Child Labour in Supply Chains Act die momenteel wordt besproken) om inconsistenties te voorkomen en het probleem van dwangarbeid mondiaal doeltreffend aan te pakken. Belangrijk is wel dat er een efficiënt institutioneel EU-systeem komt om gevallen van dwangarbeid wereldwijd te verifiëren, dat ondernemingen moeten toepassen. Het voorstel moet gericht zijn op de ontwikkeling van gezamenlijke internationale structuren voor de aanpak van dwangarbeid met het oog op meer harmonisatie, juridische duidelijkheid en rechtszekerheid op internationaal niveau, vooral om te voorkomen dat ondernemingen uit de EU conflicten ondervinden met buitenlandse wetgeving. |
| --- | --- |

3.17.

| 3.18. | Aangezien dwangarbeid een mondiaal probleem is en de mondiale waardeketens nauw met elkaar verweven zijn, moet internationale samenwerking tegen dwangarbeid worden bevorderd. Het EESC wijst erop dat nauwe samenwerking en uitwisseling van informatie met de autoriteiten van derde landen en internationale organisaties, met name de IAO en de VN, essentieel zijn om ervoor te zorgen dat het verbod correct wordt toegepast. |
| --- | --- |

3.18.

| 3.19. | De permanente vertegenwoordigingen en delegaties van de EU ter plaatse moeten een sleutelrol spelen bij de communicatie met slachtoffers van dwangarbeid en met maatschappelijke organisaties. Zij moeten ook een sleutelrol spelen in de samenwerking met de VN en de IAO bij het verzamelen en verstrekken van waardevolle gegevens voor risicobeoordelingen (bijvoorbeeld bij het opzetten of ondersteunen van nationale enquêtes over dwangarbeid), en optreden als samenwerkingspartners bij lopende onderzoeken. Zij moeten het eerste aanspreekpunt voor klachten zijn. |
| --- | --- |

3.19.

| 3.20. | Door het globaliseringsproces is de positie van mondiaal opererende ondernemingen versterkt en de macht van overheidsinstellingen verzwakt, vooral in het Mondiale Zuiden. Het EESC wijst erop hoe belangrijk het is dat de bestrijding van dwangarbeid wordt geïntegreerd in het handels- en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid van de EU. Wat de minder en minst ontwikkelde landen betreft, moet de actieve ondersteuning van lokale arbeidsautoriteiten een prioriteit zijn. Het EESC benadrukt dat deze wetgeving alle landen gelijk moet behandelen en waarschuwt ervoor de minder en minst ontwikkelde landen niet onevenredig te benadelen. |
| --- | --- |

3.20.

| 3.21. | Het EESC is ingenomen met het toepassingsgebied van het voorstel, dat alle marktdeelnemers omvat, ongeacht hun omvang. De focus van de onderzoeken van de autoriteiten moet echter afhangen van de omvang en de economische middelen van de marktdeelnemers. Derhalve moet prioriteit worden gegeven aan ondernemingen met een hoog risico op het gebruik van dwangarbeid, alsook aan grote marktdeelnemers. Het EESC wijst erop dat de unieke aard van digitale markten een specifieke behandeling bij de handhaving van deze wetgeving vergt. |
| --- | --- |

3.21.

| 3.22. | Het EESC wil van de gelegenheid die de uitvaardiging van deze wetgevingshandeling biedt, gebruikmaken om de Europese Commissie te verzoeken de haalbaarheid te onderzoeken van een “openbaar EU-ratingbureau” voor de ecologische en sociale duurzaamheid en de eerbiediging van mensenrechten door ondernemingen, zoals reeds besproken in EESC-advies REX/518, paragraaf 3.11. Een dergelijk agentschap zou Europese normen voor stelsels van zorgvuldigheidseisen moeten ontwikkelen. Deze normen kunnen in wezen bijdragen tot de totstandbrenging van een gelijk speelveld, wat met name in het belang is van Europese ondernemingen. Bovendien moet dit bureau verplichte kwaliteitsnormen ontwikkelen voor auditkantoren alsook accreditatieprocedures voor deze auditkantoren in de EU, evenals een systeem om deze kantoren regelmatig te controleren. |
| --- | --- |

3.22.

| 3.23. | Het EESC dringt erop aan dat in de lidstaten bevoegde nationale autoriteiten worden aangewezen of opgericht voor de accreditatie van kantoren die audits uitvoeren op het gebied van de ecologische en sociale duurzaamheid en de eerbiediging van de mensenrechten door bedrijven. Het openbaar ratingbureau moet de bevoegde nationale autoriteiten bijstaan door technische ondersteuning en scholing te bieden in verband met de invoering van nationale systemen ter ondersteuning van bedrijven op het gebied van aansprakelijkheid en zorgvuldigheid. Het EESC merkt op dat er bij de uitvoering van deze verordening duidelijke en begrijpelijke bewoordingen nodig zijn om de rechtszekerheid te waarborgen alsook eenvoudige richtsnoeren zodat de administratieve lasten voor marktdeelnemers, met name kmo’s, in hun dagelijkse werk beheersbaar blijven. Daarom moeten de bevoegde nationale autoriteiten bedrijven, met name kmo’s, technische ondersteuning verlenen bij het opzetten van hun zorgvuldigheidsstelsels (in overeenstemming met de VN-grondbeginselen inzake bedrijfsleven en mensenrechten, de richtsnoeren van de OESO voor multinationale ondernemingen en de Verklaring van de IAO betreffende multinationale ondernemingen). |
| --- | --- |

3.23.

4.   Specifieke opmerkingen

| 4.1. | Het EESC onderschrijft de definitie in artikel 2, punt a), gebaseerd op de definitie van de IAO van dwangarbeid, die “elke vorm van werk of dienstverlening” omvat. Goederen die met gebruikmaking van dwangarbeid worden vervoerd, moeten derhalve in het voorstel worden opgenomen, zowel om aan de definitie te voldoen en omdat vervoersdiensten een essentieel onderdeel vormen van de toeleveringsketen van goederen. |
| --- | --- |

4.1.

| 4.2. | De Europese Commissie moet een sterke, actieve en leidende rol spelen in het Unienetwerk tegen met dwangarbeid vervaardigde producten dat in artikel 24 wordt voorgesteld, teneinde de nationale autoriteiten bij de handhaving van de verordening te ondersteunen en te coördineren. Het EESC verzoekt de Europese Commissie om dit netwerk een duidelijk omschreven structuur en voldoende financiële middelen te geven, zodat het de EU-lidstaten kan ondersteunen bij het verzamelen van informatie en het netwerk kan worden gebruikt om een consistente informatiestroom in stand te houden. Het netwerk moet acties coördineren, zoals het uitvoeren van internationale onderzoeken en het ondersteunen van de handhaving van invoerverboden. Bovendien moet de Commissie de mogelijkheid overwegen om zelf onderzoeken uit te voeren, zoals zij reeds doet bij het toezicht op en het onderzoek naar concurrentieverstorende activiteiten. Het EESC verzoekt de Commissie om de maatschappelijke organisaties, en met name de sociale partners, bij alle acties van het netwerk te betrekken. |
| --- | --- |

4.2.

| 4.3. | Het EESC is ingenomen met het voorstel om richtsnoeren uit te vaardigen, zoals vermeld in artikel 23 van het voorstel, om ondernemingen te ondersteunen bij het opsporen, voorkomen, beperken of beëindigen van risico’s op dwangarbeid in hun activiteiten en waardeketens. Om met name kmo’s te ondersteunen, moeten de Europese Commissie of andere overheidsinstanties bovendien duidelijke aanbevelingen formuleren over de wijze waarop stelsels van zorgvuldigheidseisen voor kmo’s kunnen worden ontwikkeld. Het EESC verzoekt de Commissie de maatschappelijke organisaties bij het opstellen van de richtsnoeren te betrekken en deze zo snel mogelijk, in ieder geval vóór de inwerkingtreding van de verordening, te publiceren (artikelen 11 en 23). Daarbij moeten de richtsnoeren gemakkelijk toegankelijk zijn. Dit zal de bevoegde nationale autoriteiten, douane en zakelijke entiteiten in staat stellen zich voor te bereiden op de implementatie van de rechtshandeling en de mogelijke daarmee gepaard gaande problemen. |
| --- | --- |

4.3.

| 4.4. | Het EESC wijst erop dat de bevoegde nationale autoriteiten de toestemming van de marktdeelnemers nodig hebben om onderzoek te verrichten, zoals bepaald in artikel 5, lid 6. Dit verzwakt het onderzoeksproces en creëert een maas in de voorgestelde verordening. |
| --- | --- |

4.4.

| 4.5. | Het EESC benadrukt de noodzaak van uniforme, voor de hele EU geldende minimumsancties voor inbreuken op de verordening. Daarmee wordt een “race to the bottom” tussen lidstaten voorkomen en een gelijk speelveld gewaarborgd. Voorts zou het nuttig zijn als de Commissie regelmatig (bijvoorbeeld om de twee jaar) verslag moest uitbrengen over de toepassing van de verordening in de afzonderlijke lidstaten. |
| --- | --- |

4.5.

| 4.6. | Het EESC is bezorgd omdat de uitvoering van de verordening mogelijk onder de verantwoordelijkheid van de nationale douaneautoriteiten zal vallen (artikel 12). Hierdoor zou de uitvoering inefficiënt kunnen verlopen, aangezien er verschillen tussen de verschillende nationale douanekantoren kunnen bestaan, hetgeen tot inconsistenties binnen de EU kan leiden. Derhalve moet een adequate uitvoering in de verschillende landen worden benadrukt en institutioneel worden gewaarborgd. De nationale handhavingsautoriteiten moeten duidelijke richtsnoeren en middelen krijgen om de voorgestelde verordening doeltreffend te kunnen monitoren en handhaven. Om het bedrijfsleven te helpen met de wetgeving om te gaan, moet technische ondersteuning worden verleend. Daartoe heeft de EU volgens het EESC een conceptueel kader voor gemeenschappelijke risicobeoordeling nodig, alsmede duidelijke richtsnoeren, waarbij dubbel werk moet worden voorkomen en de procedures waar mogelijk moeten worden gestroomlijnd. |
| --- | --- |

4.6.

| 4.7. | Wat de termijnen voor het onderzoeksproces betreft, is het EESC van mening dat de ondernemingen meer tijd moeten krijgen om bewijsmateriaal in te dienen dan 15 dagen in de inleidende fase en nog eens 15 dagen in de tweede fase van het onderzoek. Bovendien moet de periode van dertig dagen die ondernemingen wordt geboden om producten die in strijd zijn met de verordening terug te roepen, langer zijn. Voorts is er behoefte aan meer duidelijkheid over hoe het terugroepingsproces in de praktijk zal verlopen, met inbegrip van de vernietiging van producten indien dat nodig is. |
| --- | --- |

4.7.

| 4.8. | Zoals vermeld in EESC-advies INT/973 “Duurzame corporate governance” (33), weten vakbonden en werknemersvertegenwoordigers vaak waar er mogelijk sprake kan zijn van wangedrag. Het EESC wijst er dan ook op dat werknemersvertegenwoordigers en lokale vakbonden, samen met ITUC, moeten worden betrokken bij de uitwerking van zorgvuldigheidsprocedures (in kaart brengen van de risico’s) en bij het toezicht daarop (uitvoering) en het melden van inbreuken (waarschuwingsmechanismen). Het EESC dringt erop aan dat vakbonden en werknemersvertegenwoordigers in de EU en derde landen uitdrukkelijk worden genoemd in artikel 26, punt a). |
| --- | --- |

4.8.

| 4.9. | Het EESC wijst erop dat maatschappelijke organisaties moeten worden geraadpleegd bij de voorbereiding van de in artikel 27 van de verordening bedoelde gedelegeerde handelingen. |
| --- | --- |

4.9.

Brussel, 25 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

(1)  COM(2022) 453 final.

1

(2)  EU-actieplan inzake mensenrechten en democratie 2020-2024.

2

(3)  IAO P029 — Protocol 29 van 2014 bij het Verdrag betreffende de gedwongen arbeid, 1930.

3

(4)  IAO C138 — Verdrag betreffende de minimumleeftijd, 1973 (nr. 138).

4

(5)  IAO R146 — Aanbeveling betreffende de minimumleeftijd, 1973 (nr. 146).

5

(6)  IAO C182 — Verdrag betreffende de ergste vormen van kinderarbeid, 1999 (nr. 182).

6

(7)  IAO R190 — Aanbeveling betreffende de ergste vormen van kinderarbeid, 1999 (nr. 190).

7

(8)  IAO C029 — Verdrag betreffende de gedwongen arbeid, 1930 (nr. 29).

8

(9)  IAO P029 — Protocol 29 van 2014 bij het Verdrag betreffende de gedwongen arbeid, 1930.

9

(10)  IAO C105 — Verdrag betreffende de afschaffing van gedwongen arbeid, 1957 (nr. 105).

10

(11)  Handvest van de grondrechten van de EU.

11

(12)  Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.

12

(13)  Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten.

13

(14)  UN Sustainable Development Goals.

14

(15)  Europees Sociaal Handvest?

15

(16)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over “Bestrijden van dwangarbeid in Europa en de rest van de wereld: welke rol kan de EU spelen — Bijdrage van het EESC aan de IAO-conferentie 2014” (initiatiefadvies) (PB C 311 van 12.9.2014, blz. 31).

16

(17)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over Waardig werk wereldwijd (COM(2022) 66 final) (PB C 486 van 21.12.2022, blz. 149).

17

(18)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over zorgvuldigheidseisen (verkennend advies) (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 136).

18

(19)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid en tot wijziging van Richtlijn (EU) 2019/1937 (COM(2022) 71 final) (PB C 443 van 22.11.2022, blz. 81).

19

(20)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over de duurzame toeleveringsketens en fatsoenlijk werk in de internationale handel (verkennend advies) (PB C 429 van 11.12.2020, blz. 197).

20

(21)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over een bindend VN-verdrag inzake ondernemingen en mensenrechten (initiatiefadvies) (PB C 97 van 24.3.2020, blz. 9).

21

(22)  COM(2022) 66 final.

22

(23)  COM(2022) 71 final.

23

(24)  Verordening (EU) 2019/1020 van het Europees Parlement en de Raad van 20 juni 2019 betreffende markttoezicht en conformiteit van producten en tot wijziging van Richtlijn 2004/42/EG en de Verordeningen (EG) nr. 765/2008 en (EU) nr. 305/2011 (PB L 169 van 25.6.2019, blz. 1).

24

(25)  VN-grondbeginselen inzake bedrijfsleven en mensenrechten.

25

(26)  OESO-richtsnoeren voor multinationale ondernemingen.

26

(27)  ILO MNE Declaration.

27

(28)  Handboek van de IAO voor werkgevers en ondernemingen inzake de bestrijding van dwangarbeid.

28

(29)  Ratificatie van IAO P029.

29

(30)  IAO C098 Verdrag betreffende het recht zich te organiseren en collectief te onderhandelen, 1949 (nr. 98).

30

(31)  Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (PB C 326 van 26.10.2012, blz. 391), EU-strategie voor de rechten van het kind.

31

(32)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over Waardig werk wereldwijd (COM(2022) 66 final) (PB C 486 van 21.12.2022, blz. 149).

32

(33)  Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad inzake passende zorgvuldigheid in het bedrijfsleven op het gebied van duurzaamheid en tot wijziging van Richtlijn (EU) 2019/1937 (COM(2022) 71 final) (PB C 443 van 22.11.2022, blz. 81).

33

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/84 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/84

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Verordening (EU) 2017/745 en Verordening (EU) 2017/746 wat de overgangsbepalingen voor bepaalde medische hulpmiddelen en medische hulpmiddelen voor in-vitrodiagnostiek betreft

(COM(2023) 10 final — 2023/0005 (COD))

(2023/C 140/14)

| Raadpleging | Raad van de Europese Unie, 23.1.2023
  Europees Parlement, 26.1.2023 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 114 en artikel 168, lid 4, punt c), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Interne Markt, Productie en Consumptie |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 190/0/2 |

Raadpleging

Raad van de Europese Unie, 23.1.2023

Europees Parlement, 26.1.2023

Rechtsgrond

Artikel 114 en artikel 168, lid 4, punt c), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Interne Markt, Productie en Consumptie

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

190/0/2

Aangezien het Comité met het voorstel instemt en er geen commentaar op heeft, heeft het besloten hierover een positief advies uit te brengen.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---

| 21.4.2023 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 140/85 |
| --- | --- | --- | --- |

21.4.2023

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 140/85

---

Advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité over het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de aan het Europees Geneesmiddelenbureau te betalen vergoedingen en heffingen, tot wijziging van Verordening (EU) 2017/745 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 297/95 van de Raad en Verordening (EU) nr. 658/2014 van het Europees Parlement en de Raad

(COM(2022) 721 final — 2022/0417 (COD))

(2023/C 140/15)

| Raadpleging | Raad van de Europese Unie, 22.12.2022
  Europees Parlement, 15.12.2022 |
| --- | --- |
| Rechtsgrond | Artikel 114 en artikel 168, lid 4, punten c) en b), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| Bevoegde afdeling | Afdeling Interne Markt, Productie en Consumptie |
| Goedkeuring door de voltallige vergadering | 24.1.2023 |
| Zitting nr. | 575 |
| Stemuitslag
  (voor/tegen/onthoudingen) | 195/0/1 |

Raadpleging

Raad van de Europese Unie, 22.12.2022

Europees Parlement, 15.12.2022

Rechtsgrond

Artikel 114 en artikel 168, lid 4, punten c) en b), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

Bevoegde afdeling

Afdeling Interne Markt, Productie en Consumptie

Goedkeuring door de voltallige vergadering

24.1.2023

Zitting nr.

575

Stemuitslag

(voor/tegen/onthoudingen)

195/0/1

Aangezien het EESC volledig instemt met dit voorstel en er geen commentaar op heeft, wordt besloten om er een positief advies over uit te brengen.

Brussel, 24 januari 2023.

De voorzitter van het Europees Economisch en Sociaal Comité

Christa SCHWENG

---