# Publicatieblad L 179/8 ju

| | ISSN 1977-0758 |
| --- | --- |
| Publicatieblad
  van de Europese Unie | L 179 |
| | |
| Uitgave in de Nederlandse taal | Wetgeving | 58e jaargang8 juli 2015 |

ISSN 1977-0758

Publicatieblad

van de Europese Unie

L 179

Uitgave in de Nederlandse taal

Wetgeving

58e jaargang8 juli 2015

---

| Inhoud | | II   Niet-wetgevingshandelingen | Bladzijde |
| --- | --- | --- | --- |
| | | BESLUITEN |
| | * | Besluit (EU) 2015/1071 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de door Duitsland ten uitvoer gelegde staatssteun SA.26190 (2012/C) (ex 2011/NN) ten gunste van de luchthaven van Saarbrücken en de luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 5062) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (
  1
  ) | 1 |
| | * | Besluit (EU) 2015/1072 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de maatregelen van Duitsland ten faveure van Propapier PM2 GmbH — Steunmaatregel SA.23827 (2013/C) (ex NN 46/12) (ex N 582/07) (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6837) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (
  1
  ) | 54 |
| | * | Besluit (EU) 2015/1073 van de Commissie van 9 januari 2015 inzake de steunmaatregelen SA.35888 (2013/C) (ex 2013/NN) SA.37220 (2014/C) (ex 2013/NN) SA.38225 (2014/C) (ex 2013/NN) door Cyprus ten uitvoer gelegd ten gunste van Cyprus Airways (Public) Ltd (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 9362) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (
  1
  ) | 83 |
| | * | Besluit (EU) 2015/1074 van de Commissie van 19 januari 2015 betreffende steunmaatregel SA.35842 (2014/C) (ex 2012/NN) uitgevoerd door Italië — Aan CSTP toegekende extra compensatie voor de openbare dienst (Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 74) (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek) (
  1
  ) | 112 |
| | * | Besluit (EU) 2015/1075 van de Commissie van 19 januari 2015 betreffende steunmaatregel SA.35843 (2014/C) (ex 2012/NN) uitgevoerd door Italië — Aan Buonotourist toegekende compensatie voor de openbare dienst (Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 75) (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek) (
  1
  ) | 128 |

Inhoud

II   Niet-wetgevingshandelingen

Bladzijde

BESLUITEN

*

Besluit (EU) 2015/1071 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de door Duitsland ten uitvoer gelegde staatssteun SA.26190 (2012/C) (ex 2011/NN) ten gunste van de luchthaven van Saarbrücken en de luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 5062) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 5062)

1

1

*

Besluit (EU) 2015/1072 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de maatregelen van Duitsland ten faveure van Propapier PM2 GmbH — Steunmaatregel SA.23827 (2013/C) (ex NN 46/12) (ex N 582/07) (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6837) (Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek) (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6837)

1

54

*

Besluit (EU) 2015/1073 van de Commissie van 9 januari 2015 inzake de steunmaatregelen SA.35888 (2013/C) (ex 2013/NN) SA.37220 (2014/C) (ex 2013/NN) SA.38225 (2014/C) (ex 2013/NN) door Cyprus ten uitvoer gelegd ten gunste van Cyprus Airways (Public) Ltd (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 9362) (Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek) (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 9362)

1

83

*

Besluit (EU) 2015/1074 van de Commissie van 19 januari 2015 betreffende steunmaatregel SA.35842 (2014/C) (ex 2012/NN) uitgevoerd door Italië — Aan CSTP toegekende extra compensatie voor de openbare dienst (Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 74) (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek) (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 74)

1

112

*

Besluit (EU) 2015/1075 van de Commissie van 19 januari 2015 betreffende steunmaatregel SA.35843 (2014/C) (ex 2012/NN) uitgevoerd door Italië — Aan Buonotourist toegekende compensatie voor de openbare dienst (Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 75) (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek) (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 75)

1

128

| | |
| --- | --- |
| | (1)   Voor de EER relevante tekst |

---

(1)   Voor de EER relevante tekst

1

| NL | Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.
  Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten. |
| --- | --- |

NL

Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.

Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten.

---

II Niet-wetgevingshandelingen

BESLUITEN

| 8.7.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 179/1 |
| --- | --- | --- | --- |

8.7.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 179/1

---

BESLUIT (EU) 2015/1071 VAN DE COMMISSIE

van 1 oktober 2014

betreffende de door Duitsland ten uitvoer gelegde staatssteun SA.26190 (2012/C) (ex 2011/NN) ten gunste van de luchthaven van Saarbrücken en de luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 5062)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea (1),

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (2), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURE

| (1) | In een parlementaire vraag van 2008 heeft Europees parlementslid Hiltrud Breyer de kwestie van de overheidsfinanciering door Verkehrsholding Saarland (hierna „Vh Saar” genoemd) van de luchthaven van Saarbrücken en van de kortingen aan de luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken, aan de orde gesteld (3). Op 5 september 2008 heeft commissaris Tajani deze vraag beantwoord. De vraag is ook als klacht geregistreerd onder zaaknummer CP 171/2008. |
| --- | --- |

(1)

In een parlementaire vraag van 2008 heeft Europees parlementslid Hiltrud Breyer de kwestie van de overheidsfinanciering door Verkehrsholding Saarland (hierna „Vh Saar” genoemd) van de luchthaven van Saarbrücken en van de kortingen aan de luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken, aan de orde gesteld (3). Op 5 september 2008 heeft commissaris Tajani deze vraag beantwoord. De vraag is ook als klacht geregistreerd onder zaaknummer CP 171/2008.

| (2) | Volgens de parlementaire vraag zou Vh Saar 11 miljoen EUR uit de begroting van de deelstaat Saarland hebben ontvangen in de vorm van een kapitaalverhoging. Naar verluidt zouden deze middelen zijn gebruikt om verliezen van de luchthavenexploitant te dekken, die tot een dochteronderneming van Vh Saar behoorde. De luchthavenexploitant, haar moederonderneming en Vh Saar hebben naar verluidt winstpoolingsovereenkomsten gesloten. Deze constructie zou ertoe hebben gediend de onrendabele luchthaven heimelijk en permanent te subsidiëren. |
| --- | --- |

(2)

Volgens de parlementaire vraag zou Vh Saar 11 miljoen EUR uit de begroting van de deelstaat Saarland hebben ontvangen in de vorm van een kapitaalverhoging. Naar verluidt zouden deze middelen zijn gebruikt om verliezen van de luchthavenexploitant te dekken, die tot een dochteronderneming van Vh Saar behoorde. De luchthavenexploitant, haar moederonderneming en Vh Saar hebben naar verluidt winstpoolingsovereenkomsten gesloten. Deze constructie zou ertoe hebben gediend de onrendabele luchthaven heimelijk en permanent te subsidiëren.

| (3) | De Commissie heeft Duitsland op 31 juli 2008, 24 september 2010, 24 maart 2011 en 8 augustus 2011 om aanvullende informatie verzocht. Duitsland heeft op 4 november 2008, 17 januari 2011, 14 juni 2011 en 7 oktober 2011 op deze verzoeken geantwoord en aanvullende informatie verstrekt. |
| --- | --- |

(3)

De Commissie heeft Duitsland op 31 juli 2008, 24 september 2010, 24 maart 2011 en 8 augustus 2011 om aanvullende informatie verzocht. Duitsland heeft op 4 november 2008, 17 januari 2011, 14 juni 2011 en 7 oktober 2011 op deze verzoeken geantwoord en aanvullende informatie verstrekt.

| (4) | Bij schrijven van 22 februari 2012 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden ten aanzien van deze steun. |
| --- | --- |

(4)

Bij schrijven van 22 februari 2012 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden ten aanzien van deze steun.

| (5) | Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden (hierna „inleidingsbesluit” genoemd), is in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de vermeende steun te maken. |
| --- | --- |

(5)

Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden (hierna „inleidingsbesluit” genoemd), is in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de vermeende steun te maken.

| (6) | De Commissie heeft op 20 augustus 2012 van één belanghebbende — Air Berlin — opmerkingen ontvangen. De Commissie heeft deze op 1 oktober 2012 voor een reactie binnen een maand aan Duitsland doorgezonden en heeft bij schrijven van 29 oktober 2012 diens opmerkingen ontvangen. Individuele burgers hebben in het kader van de procedure opmerkingen gemaakt, waarin werd gesteld dat de overheidsfinanciering aan de luchthaven staatssteun was. |
| --- | --- |

(6)

De Commissie heeft op 20 augustus 2012 van één belanghebbende — Air Berlin — opmerkingen ontvangen. De Commissie heeft deze op 1 oktober 2012 voor een reactie binnen een maand aan Duitsland doorgezonden en heeft bij schrijven van 29 oktober 2012 diens opmerkingen ontvangen. Individuele burgers hebben in het kader van de procedure opmerkingen gemaakt, waarin werd gesteld dat de overheidsfinanciering aan de luchthaven staatssteun was.

| (7) | Na de inleiding van de formele onderzoeksprocedure heeft de Commissie op 24 februari 2012, 23 april 2012, 16 oktober 2012, 26 november 2013 en 14 maart 2014 om aanvullende informatie verzocht. Duitsland heeft op 17 april 2012, 4 mei 2012, 14 december 2012, 14 januari 2014 en 3 april 2014 op deze verzoeken geantwoord en aanvullende informatie verstrekt. |
| --- | --- |

(7)

Na de inleiding van de formele onderzoeksprocedure heeft de Commissie op 24 februari 2012, 23 april 2012, 16 oktober 2012, 26 november 2013 en 14 maart 2014 om aanvullende informatie verzocht. Duitsland heeft op 17 april 2012, 4 mei 2012, 14 december 2012, 14 januari 2014 en 3 april 2014 op deze verzoeken geantwoord en aanvullende informatie verstrekt.

| (8) | Op 24 februari 2014 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld dat de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 (5) op 20 februari 2014 waren vastgesteld, en heeft zij Duitsland uitgenodigd opmerkingen te maken binnen een termijn van 20 werkdagen vanaf de bekendmaking van de nieuwe richtsnoeren in het Publicatieblad. Duitsland heeft op 6 mei 2014 geantwoord. |
| --- | --- |

(8)

Op 24 februari 2014 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld dat de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 (5) op 20 februari 2014 waren vastgesteld, en heeft zij Duitsland uitgenodigd opmerkingen te maken binnen een termijn van 20 werkdagen vanaf de bekendmaking van de nieuwe richtsnoeren in het Publicatieblad. Duitsland heeft op 6 mei 2014 geantwoord.

| (9) | De richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zijn op 4 april 2014 in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (6) ie voetnoot 5. (7). |
| --- | --- |

(9)

De richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zijn op 4 april 2014 in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (6) ie voetnoot 5. (7).

| (10) | Op 15 april 2014 is in het Publicatieblad van de Europese Unie een kennisgeving bekendgemaakt waarin de lidstaten en de belanghebbenden werden uitgenodigd hun opmerkingen over de toepassing van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 te maken, in dit geval binnen een termijn van 20 werkdagen vanaf de bekendmakingsdatum van voornoemde kennisgeving (8). Air Berlin heeft op 5 mei 2014 opmerkingen gemaakt. |
| --- | --- |

(10)

Op 15 april 2014 is in het Publicatieblad van de Europese Unie een kennisgeving bekendgemaakt waarin de lidstaten en de belanghebbenden werden uitgenodigd hun opmerkingen over de toepassing van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 te maken, in dit geval binnen een termijn van 20 werkdagen vanaf de bekendmakingsdatum van voornoemde kennisgeving (8). Air Berlin heeft op 5 mei 2014 opmerkingen gemaakt.

| (11) | Op 17 juni 2014 heeft Duitsland aan de Commissie meegedeeld dat het bij wijze van uitzondering aanvaardt dat dit besluit in de Engelse taal wordt vastgesteld. |
| --- | --- |

(11)

Op 17 juni 2014 heeft Duitsland aan de Commissie meegedeeld dat het bij wijze van uitzondering aanvaardt dat dit besluit in de Engelse taal wordt vastgesteld.

2.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN EN DE GRONDEN OM DE PROCEDURE IN TE LEIDEN

2.1.   ACHTERGROND VAN HET ONDERZOEK

2.1.1.   GESCHIEDENIS EN ONTWIKKELING VAN DE LUCHTHAVEN VAN SAARBRÜCKEN

| (12) | De luchthaven van Saarbrücken is de luchthaven van de hoofdstad van de deelstaat Saarland, namelijk Saarbrücken. Volgens publiek toegankelijke informatie is de luchthaven in 1928 ingehuldigd en is de exploitatie in 1939 bij het uitbreken van de oorlog stopgezet. De exploitatie van de luchthaven is in 1966 hervat na de aanleg van een moderne start- en landingsbaan voor middelgrote vliegtuigen. In 1999 is gestart met de bouw van een nieuwe terminal, waarmee een investering van ongeveer 11,8 miljoen EUR was gemoeid. De nieuwe terminal, die volgens publiek toegankelijke informatie voor maximaal 8 00  000 passagiers per jaar was ontworpen, is in mei 2005 in gebruik genomen. Duitsland deelt echter mee dat wegens beperkingen voortvloeiend uit de veiligheidsinfrastructuur de werkelijke capaciteit van de luchthaven slechts 7 00  000 passagiers per jaar bedraagt. |
| --- | --- |

(12)

De luchthaven van Saarbrücken is de luchthaven van de hoofdstad van de deelstaat Saarland, namelijk Saarbrücken. Volgens publiek toegankelijke informatie is de luchthaven in 1928 ingehuldigd en is de exploitatie in 1939 bij het uitbreken van de oorlog stopgezet. De exploitatie van de luchthaven is in 1966 hervat na de aanleg van een moderne start- en landingsbaan voor middelgrote vliegtuigen. In 1999 is gestart met de bouw van een nieuwe terminal, waarmee een investering van ongeveer 11,8 miljoen EUR was gemoeid. De nieuwe terminal, die volgens publiek toegankelijke informatie voor maximaal 8 00  000 passagiers per jaar was ontworpen, is in mei 2005 in gebruik genomen. Duitsland deelt echter mee dat wegens beperkingen voortvloeiend uit de veiligheidsinfrastructuur de werkelijke capaciteit van de luchthaven slechts 7 00  000 passagiers per jaar bedraagt.

| (13) | De tabellen 1 en 2 schetsen een beeld van de ontwikkeling van de luchthaven in termen van passagiersaantallen en vliegtuigbewegingen. Luchtvracht is niet van groter belang op de luchthaven van Saarbrücken.

  Tabel 1


  Passagiersaantallen 1998-2012
   (9)











  Jaar | Commerciële lijnvluchten | Commerciële chartervluchten | Commerciële vluchten Totaal | Niet-commerciële vluchten | Totaal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1998 | 1 26  231 | 2 93  449 | 4 19  680 | 10  070 | 4 29  750 |
| 1999 | 1 34  228 | 3 08  634 | 4 42  862 | 3  810 | 4 46  672 |
| 2000 | 1 49  693 | 3 32  902 | 4 82  595 | 1  971 | 4 84  566 |
| 2001 | 1 41  676 | 3 38  354 | 4 80  030 | 831 | 4 80  861 |
| 2002 | 1 44  542 | 3 16  757 | 4 61  299 | 946 | 4 62  245 |
| 2003 | 1 35  100 | 3 23  083 | 4 58  183 | 1  502 | 4 59  685 |
| 2004 | 1 28  498 | 3 31  355 | 4 59  853 | 1  560 | 4 61  413 |
| 2005 | 1 36  178 | 3 50  052 | 4 86  230 | 1  256 | 4 87  486 |
| 2006 | 1 25  188 | 2 95  033 | 4 20  221 | 1  422 | 4 21  643 |
| 2007 | 1 76  690 | 1 73  263 | 3 49  953 | 639 | 3 50  592 |
| 2008 | 3 60  694 | 1 57  226 | 5 17  920 | 368 | 5 18  288 |
| 2009 | 3 35  684 | 1 34  249 | 4 69  933 | 214 | 4 70  147 |
| 2010 | 3 31  780 | 1 59  469 | 4 91  249 | 166 | 4 91  415 |
| 2011 | 3 68  314 | 84  000 | 4 52  314 | 1  338 | 4 53  652 |
| 2012 | 3 64  076 | 61  353 | 4 25  429 | 414 | 4 25  843 |

(13)

De tabellen 1 en 2 schetsen een beeld van de ontwikkeling van de luchthaven in termen van passagiersaantallen en vliegtuigbewegingen. Luchtvracht is niet van groter belang op de luchthaven van Saarbrücken.

Tabel 1

Passagiersaantallen 1998-2012
   (9)

Jaar

Commerciële lijnvluchten

Commerciële chartervluchten

Commerciële vluchten Totaal

Niet-commerciële vluchten

Totaal

1998

1 26  231

2 93  449

4 19  680

10  070

4 29  750

1999

1 34  228

3 08  634

4 42  862

3  810

4 46  672

2000

1 49  693

3 32  902

4 82  595

1  971

4 84  566

2001

1 41  676

3 38  354

4 80  030

831

4 80  861

2002

1 44  542

3 16  757

4 61  299

946

4 62  245

2003

1 35  100

3 23  083

4 58  183

1  502

4 59  685

2004

1 28  498

3 31  355

4 59  853

1  560

4 61  413

2005

1 36  178

3 50  052

4 86  230

1  256

4 87  486

2006

1 25  188

2 95  033

4 20  221

1  422

4 21  643

2007

1 76  690

1 73  263

3 49  953

639

3 50  592

2008

3 60  694

1 57  226

5 17  920

368

5 18  288

2009

3 35  684

1 34  249

4 69  933

214

4 70  147

2010

3 31  780

1 59  469

4 91  249

166

4 91  415

2011

3 68  314

84  000

4 52  314

1  338

4 53  652

2012

3 64  076

61  353

4 25  429

414

4 25  843

Tabel 2

Vliegtuigbewegingen
   (10)

| Jaar | Commerciële lijnvluchten | Commerciële chartervluchten | Commerciële vluchten Totaal | Niet-commerciële vluchten | Totaal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1998 | 7  240 | 6  021 | 13  261 | 7  558 | 20  819 |
| 1999 | 7  491 | 7  192 | 14  683 | 7  280 | 21  963 |
| 2000 | 7  970 | 8  171 | 16  141 | 4  972 | 21  113 |
| 2001 | 6  740 | 4  624 | 11  364 | 3  582 | 14  946 |
| 2002 | 7  979 | 3  957 | 11  936 | 3  228 | 15  164 |
| 2003 | 7  256 | 4  377 | 11  633 | 3  378 | 15  011 |
| 2004 | 6  531 | 4  032 | 10  563 | 3  201 | 13  764 |
| 2005 | 6  291 | 4  453 | 10  744 | 3  458 | 14  202 |
| 2006 | 6  469 | 4  539 | 10  980 | 4  047 | 15  055 |
| 2007 | 7  046 | 4  011 | 11  057 | 3  464 | 14  521 |
| 2008 | 11  173 | 3  475 | 14  648 | 2  596 | 17  244 |
| 2009 | 9  686 | 2  912 | 12  598 | 3  093 | 15  691 |
| 2010 | 8  775 | 4  983 | 13  758 | 2  487 | 16  245 |
| 2011 | 7  307 | 4  641 | 11  948 | 2  535 | 14  483 |
| 2012 | 6  567 | 3  398 | 9  965 | 2  359 | 12  324 |

Jaar

Commerciële lijnvluchten

Commerciële chartervluchten

Commerciële vluchten Totaal

Niet-commerciële vluchten

Totaal

1998

7  240

6  021

13  261

7  558

20  819

1999

7  491

7  192

14  683

7  280

21  963

2000

7  970

8  171

16  141

4  972

21  113

2001

6  740

4  624

11  364

3  582

14  946

2002

7  979

3  957

11  936

3  228

15  164

2003

7  256

4  377

11  633

3  378

15  011

2004

6  531

4  032

10  563

3  201

13  764

2005

6  291

4  453

10  744

3  458

14  202

2006

6  469

4  539

10  980

4  047

15  055

2007

7  046

4  011

11  057

3  464

14  521

2008

11  173

3  475

14  648

2  596

17  244

2009

9  686

2  912

12  598

3  093

15  691

2010

8  775

4  983

13  758

2  487

16  245

2011

7  307

4  641

11  948

2  535

14  483

2012

6  567

3  398

9  965

2  359

12  324

| (14) | De belangrijkste ontwikkelingen voor de luchthaven waren het vertrek van Hapag Lloyd in 2006 enerzijds en de komst van Air Berlin in 2007 anderzijds. Tot ze besliste om haar activiteiten naar de nabijgelegen luchthaven van Zweibrücken te verplaatsen, was chartermaatschappij Hapag Lloyd (tegenwoordig „TUIFly”) goed voor meer dan 1 90  000 passagiers van het totale aantal passagiers op de luchthaven van Saarbrücken. De komst van Air Berlin betekende voor de luchthaven van Saarbrücken dan weer een aanzienlijke stijging van het aantal lijnvluchten. Als een gevolg hiervan zijn lijnvluchten sinds 2007 verantwoordelijk voor het merendeel van de passagiers op de luchthaven van Saarbrücken, terwijl tot 2006 het charterverkeer een dominante rol speelde. |
| --- | --- |

(14)

De belangrijkste ontwikkelingen voor de luchthaven waren het vertrek van Hapag Lloyd in 2006 enerzijds en de komst van Air Berlin in 2007 anderzijds. Tot ze besliste om haar activiteiten naar de nabijgelegen luchthaven van Zweibrücken te verplaatsen, was chartermaatschappij Hapag Lloyd (tegenwoordig „TUIFly”) goed voor meer dan 1 90  000 passagiers van het totale aantal passagiers op de luchthaven van Saarbrücken. De komst van Air Berlin betekende voor de luchthaven van Saarbrücken dan weer een aanzienlijke stijging van het aantal lijnvluchten. Als een gevolg hiervan zijn lijnvluchten sinds 2007 verantwoordelijk voor het merendeel van de passagiers op de luchthaven van Saarbrücken, terwijl tot 2006 het charterverkeer een dominante rol speelde.

| (15) | Wat de toekomst betreft, heeft Duitsland meegedeeld dat volgens de meest recente luchtverkeersprognoses (augustus 2010) de passagiersaantallen naar verwachting zullen toenemen tot [...] (11) passagiers in het jaar 2020. |
| --- | --- |

(15)

Wat de toekomst betreft, heeft Duitsland meegedeeld dat volgens de meest recente luchtverkeersprognoses (augustus 2010) de passagiersaantallen naar verwachting zullen toenemen tot [...] (11) passagiers in het jaar 2020.

2.1.2.   GEOGRAFISCHE LIGGING EN VERZORGINGSGEBIED

| (16) | De luchthaven van Saarbrücken ligt ongeveer 10 km ten zuidoosten van de stad Saarbrücken. De dichtstbij gelegen andere luchthavens zijn (12):






  — | Luchthaven van Zweibrücken (ongeveer 39 km of ongeveer 29 minuten met de wagen) |
| --- | --- | --- |

(16)

De luchthaven van Saarbrücken ligt ongeveer 10 km ten zuidoosten van de stad Saarbrücken. De dichtstbij gelegen andere luchthavens zijn (12):

—

Luchthaven van Zweibrücken (ongeveer 39 km of ongeveer 29 minuten met de wagen)

| — | Luchthaven Metz-Nancy-Lorraine (ongeveer 96 km of ongeveer 61 minuten met de wagen) |
| --- | --- |

—

Luchthaven Metz-Nancy-Lorraine (ongeveer 96 km of ongeveer 61 minuten met de wagen)

| — | Luchthaven van Luxemburg (ongeveer 121 km of ongeveer 77 minuten met de wagen) |
| --- | --- |

—

Luchthaven van Luxemburg (ongeveer 121 km of ongeveer 77 minuten met de wagen)

| — | Luchthaven Frankfurt-Hahn (ongeveer 128 km of ongeveer 85 minuten met de wagen) |
| --- | --- |

—

Luchthaven Frankfurt-Hahn (ongeveer 128 km of ongeveer 85 minuten met de wagen)

| — | Luchthaven van Straatsburg (ongeveer 140 km of ongeveer 91 minuten met de wagen) |
| --- | --- |

—

Luchthaven van Straatsburg (ongeveer 140 km of ongeveer 91 minuten met de wagen)

| — | Luchthaven Frankfurt am Main (ongeveer 163 km of ongeveer 92 minuten met de wagen) |
| --- | --- |

—

Luchthaven Frankfurt am Main (ongeveer 163 km of ongeveer 92 minuten met de wagen)

| — | Luchthaven van Karlsruhe/Baden-Baden (ongeveer 161 km of ongeveer 104 minuten met de wagen) |
| --- | --- |

—

Luchthaven van Karlsruhe/Baden-Baden (ongeveer 161 km of ongeveer 104 minuten met de wagen)

| (17) | Duitsland heeft meegedeeld dat de overgrote meerderheid van de passagiers uit de regio afkomstig is. Er wordt bevestigd dat 71 % van de passagiers uit de deelstaat Saarland komt, 15 % uit het westelijk deel van de deelstaat Rijnland-Palts (met inbegrip van de regio Zweibrücken) en ongeveer 14 % uit Frankrijk, Luxemburg en de regio Trier. De geraamde stijging van het aantal passagiers zal naar verwachting voortvloeien uit een toename van de vraag uit de regio Saarland. |
| --- | --- |

(17)

Duitsland heeft meegedeeld dat de overgrote meerderheid van de passagiers uit de regio afkomstig is. Er wordt bevestigd dat 71 % van de passagiers uit de deelstaat Saarland komt, 15 % uit het westelijk deel van de deelstaat Rijnland-Palts (met inbegrip van de regio Zweibrücken) en ongeveer 14 % uit Frankrijk, Luxemburg en de regio Trier. De geraamde stijging van het aantal passagiers zal naar verwachting voortvloeien uit een toename van de vraag uit de regio Saarland.

2.1.3.   JURIDISCHE EN ECONOMISCHE STRUCTUUR VAN DE LUCHTHAVEN VAN SAARBRÜCKEN

| (18) | In 1997 is Flughafen Saarbrücken GmbH, de voormalige eigenaar en exploitant van de luchthaven, in twee aparte ondernemingen opgesplitst: Flughafen Saarbrücken Betriebsgesellschaft mbH (hierna „FSBG” genoemd) werd belast met de exploitatie van de luchthaven, terwijl Flughafen Saarbrücken Besitzgesellschaft mbH (hierna „FSBesitzG” genoemd) eigenaar werd van de luchthaven en met de instandhouding van de infrastructuur werd belast. In ruil voor de uitbating en commerciële exploitatie van de luchthaven moest FSBG aan FSBesitzG een leasebetaling betalen. |
| --- | --- |

(18)

In 1997 is Flughafen Saarbrücken GmbH, de voormalige eigenaar en exploitant van de luchthaven, in twee aparte ondernemingen opgesplitst: Flughafen Saarbrücken Betriebsgesellschaft mbH (hierna „FSBG” genoemd) werd belast met de exploitatie van de luchthaven, terwijl Flughafen Saarbrücken Besitzgesellschaft mbH (hierna „FSBesitzG” genoemd) eigenaar werd van de luchthaven en met de instandhouding van de infrastructuur werd belast. In ruil voor de uitbating en commerciële exploitatie van de luchthaven moest FSBG aan FSBesitzG een leasebetaling betalen.

| (19) | Tot 30 juni 2007 was FSBG voor 48 % eigendom van FSBesitzG, voor 51 % van Fraport AG (exploitant van de luchthaven Frankfurt am Main) en voor 1 % van de stad Saarbrücken. FSBesitzG op haar beurt was voor 99,9 % in handen van Vh Saar en voor 0,1 % van de deelstaat Saarland. Vh Saar was al die tijd direct in handen van de deelstaat Saarland. |
| --- | --- |

(19)

Tot 30 juni 2007 was FSBG voor 48 % eigendom van FSBesitzG, voor 51 % van Fraport AG (exploitant van de luchthaven Frankfurt am Main) en voor 1 % van de stad Saarbrücken. FSBesitzG op haar beurt was voor 99,9 % in handen van Vh Saar en voor 0,1 % van de deelstaat Saarland. Vh Saar was al die tijd direct in handen van de deelstaat Saarland.

| (20) | Op 30 juni 2007 heeft Fraport AG haar aandeel in FSBG aan FSBesitzG verkocht, die daardoor eigenaar werd van 99 % van FSBG. Begin 2008 fuseerden beide ondernemingen met elkaar tot Flughafen Saarbrücken GmbH (hierna „FSG” genoemd), waardoor in wezen opnieuw dezelfde situatie ontstond als vóór de gedeeltelijke privatisering aan Fraport AG in 1997. Sinds 2008 tot op heden is FSG voor 100 % eigendom van Vh Saar. |
| --- | --- |

(20)

Op 30 juni 2007 heeft Fraport AG haar aandeel in FSBG aan FSBesitzG verkocht, die daardoor eigenaar werd van 99 % van FSBG. Begin 2008 fuseerden beide ondernemingen met elkaar tot Flughafen Saarbrücken GmbH (hierna „FSG” genoemd), waardoor in wezen opnieuw dezelfde situatie ontstond als vóór de gedeeltelijke privatisering aan Fraport AG in 1997. Sinds 2008 tot op heden is FSG voor 100 % eigendom van Vh Saar.

| (21) | Vh Saar is in 1996 opgericht door het ministerie van Economie en Financiën van de deelstaat Saarland. De onderneming heeft tot doel „de activiteiten in verband met de bouw, uitbreiding en exploitatie van publieke luchthavens en havens in de deelstaat Saarland te coördineren”. Het sluiten van een zeggenschapsovereenkomst met FSG was in de statuten van Vh Saar voorzien. De leden van raad van bestuur en de raad van commissarissen worden aangesteld door de regering van de deelstaat Saarland die de enige aandeelhouder is. Naast FSG bezit Vh Saar ook nog Hafenbetriebe Saarland GmbH (hierna „HSG” genoemd), de eigenaar en exploitant van diverse havens in de deelstaat Saarland. |
| --- | --- |

(21)

Vh Saar is in 1996 opgericht door het ministerie van Economie en Financiën van de deelstaat Saarland. De onderneming heeft tot doel „de activiteiten in verband met de bouw, uitbreiding en exploitatie van publieke luchthavens en havens in de deelstaat Saarland te coördineren”. Het sluiten van een zeggenschapsovereenkomst met FSG was in de statuten van Vh Saar voorzien. De leden van raad van bestuur en de raad van commissarissen worden aangesteld door de regering van de deelstaat Saarland die de enige aandeelhouder is. Naast FSG bezit Vh Saar ook nog Hafenbetriebe Saarland GmbH (hierna „HSG” genoemd), de eigenaar en exploitant van diverse havens in de deelstaat Saarland.

| (22) | FSBesitzG is op 4 juli 1997 opgericht als rechtsopvolger van de oorspronkelijke FSG. Deze onderneming had tot doel „het bouwen, onderhouden en leasen van de luchthaven en het participeren in [FSBG]”. De leden van de raad van commissarissen werden door de regering van de deelstaat Saarland aangesteld en de voorzitter ervan werd gekozen door het ministerie van de deelstaat Saarland dat met luchtvaart was belast. Het management van de onderneming moest, wat betreft de uitoefening van zijn stemrechten in de aandeelhoudersvergadering van FSBG, zich houden aan de instructies van het ministerie van Economie en Financiën. |
| --- | --- |

(22)

FSBesitzG is op 4 juli 1997 opgericht als rechtsopvolger van de oorspronkelijke FSG. Deze onderneming had tot doel „het bouwen, onderhouden en leasen van de luchthaven en het participeren in [FSBG]”. De leden van de raad van commissarissen werden door de regering van de deelstaat Saarland aangesteld en de voorzitter ervan werd gekozen door het ministerie van de deelstaat Saarland dat met luchtvaart was belast. Het management van de onderneming moest, wat betreft de uitoefening van zijn stemrechten in de aandeelhoudersvergadering van FSBG, zich houden aan de instructies van het ministerie van Economie en Financiën.

| (23) | FSBG is op 4 juli 1997 opgericht. Haar doel was de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken. Het management werd aangesteld door een meerderheid van 75 % van de aandeelhoudersvergadering. De raad van commissarissen bestond uit tien leden, van wie er vijf werden aangesteld door Fraport AG en vijf door FSBesitzG. Sinds 2006 bestond de raad uit zes leden, van wie er twee werden aangesteld door Fraport AG en vier door FSBesitzG. |
| --- | --- |

(23)

FSBG is op 4 juli 1997 opgericht. Haar doel was de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken. Het management werd aangesteld door een meerderheid van 75 % van de aandeelhoudersvergadering. De raad van commissarissen bestond uit tien leden, van wie er vijf werden aangesteld door Fraport AG en vijf door FSBesitzG. Sinds 2006 bestond de raad uit zes leden, van wie er twee werden aangesteld door Fraport AG en vier door FSBesitzG.

| (24) | FSBG is op 30 augustus 2008 opgericht. Haar doel is de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken voor burgerluchtvaart en aanverwante nevenactiviteiten. De leden van de raad van bestuur en de raad van commissarissen worden door de regering van de deelstaat Saarland aangesteld. De voorzitter van de raad van commissarissen wordt aangesteld door het ministerie dat met luchtvaart is belast. |
| --- | --- |

(24)

FSBG is op 30 augustus 2008 opgericht. Haar doel is de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken voor burgerluchtvaart en aanverwante nevenactiviteiten. De leden van de raad van bestuur en de raad van commissarissen worden door de regering van de deelstaat Saarland aangesteld. De voorzitter van de raad van commissarissen wordt aangesteld door het ministerie dat met luchtvaart is belast.

2.2.   ONDERZOCHTE MAATREGELEN EN REDENEN OM DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE IN TE LEIDEN

| (25) | De Commissie heeft diverse maatregelen met betrekking tot de luchthaven van Saarbrücken onderzocht. Zij heeft beoordeeld of er bij deze maatregelen sprake was van staatssteun en of deze als verenigbaar met de interne markt kon worden beschouwd. |
| --- | --- |

(25)

De Commissie heeft diverse maatregelen met betrekking tot de luchthaven van Saarbrücken onderzocht. Zij heeft beoordeeld of er bij deze maatregelen sprake was van staatssteun en of deze als verenigbaar met de interne markt kon worden beschouwd.

| (26) | Van de volgende maatregelen is onderzocht of er sprake was van staatssteun ten gunste van Vh Saar, FSG en FSBesitzG:






  a) | de financiering van Vh Saar, FSG en FSBesitzG door de deelstaat Saarland; |
| --- | --- | --- |

(26)

Van de volgende maatregelen is onderzocht of er sprake was van staatssteun ten gunste van Vh Saar, FSG en FSBesitzG:

a)

de financiering van Vh Saar, FSG en FSBesitzG door de deelstaat Saarland;

| b) | de overdracht van diverse gronden aan FSBesitzG door de deelstaat Saarland; |
| --- | --- |

b)

de overdracht van diverse gronden aan FSBesitzG door de deelstaat Saarland;

| c) | garanties voor leningen verstrekt door de deelstaat Saarland ten gunste van Vh Saar en FSBesitzG. |
| --- | --- |

c)

garanties voor leningen verstrekt door de deelstaat Saarland ten gunste van Vh Saar en FSBesitzG.

| (27) | De leaseovereenkomst tussen FSBesitzG en FSBG is onderzocht als mogelijke staatssteun aan FSBG. |
| --- | --- |

(27)

De leaseovereenkomst tussen FSBesitzG en FSBG is onderzocht als mogelijke staatssteun aan FSBG.

| (28) | Van de volgende maatregelen is onderzocht of er sprake kon zijn van staatssteun ten gunste van diverse luchtvaartmaatschappijen die vanuit de luchthaven van Saarbrücken activiteiten uitoefenen:






  a) | de in 2007 ingevoerde kortingen voor luchtvaartmaatschappijen die voor het eerst vanuit de luchthaven van Saarbrücken activiteiten uitoefenen, nieuwe bestemmingen aanbieden of hun passagiersaantallen verhogen; |
| --- | --- | --- |

(28)

Van de volgende maatregelen is onderzocht of er sprake kon zijn van staatssteun ten gunste van diverse luchtvaartmaatschappijen die vanuit de luchthaven van Saarbrücken activiteiten uitoefenen:

a)

de in 2007 ingevoerde kortingen voor luchtvaartmaatschappijen die voor het eerst vanuit de luchthaven van Saarbrücken activiteiten uitoefenen, nieuwe bestemmingen aanbieden of hun passagiersaantallen verhogen;

| b) | de overeenkomst voor aanloopfinanciering tussen FSBesitzG en Cirrus Airlines; |
| --- | --- |

b)

de overeenkomst voor aanloopfinanciering tussen FSBesitzG en Cirrus Airlines;

| c) | de marketingovereenkomst tussen FSG en Air Berlin. |
| --- | --- |

c)

de marketingovereenkomst tussen FSG en Air Berlin.

2.2.1.   FINANCIERING VAN VH SAAR, FSG EN FSBESITZG

Gedetailleerde beschrijving van de maatregel

| (29) | Vh Saar is met haar dochteronderneming — tot 30 augustus 2008 FSBesitzG en sindsdien FSG — financieel verbonden via een winstpoolingsovereenkomst, wat concreet inhoudt dat Vh Saar alle verliezen van deze ondernemingen dekte. Tegelijk ontving Vh Saar winsten die haar tweede dochteronderneming — HSG — realiseerde, en kreeg ze rechtstreekse kapitaalinjecties van haar enige aandeelhouder, de deelstaat Saarland. Deze middelen zorgden ervoor dat Vh Saar altijd de verliezen van FSBesitzG/FSG kon dekken. De winstpoolingsovereenkomst was oorspronkelijk op 1 januari 1997 tussen Vh Saar en de rechtsvoorganger van FSBesitzG gesloten. Na de heroprichting van FSG werd zij de rechtsopvolger van FSBesitzG in de overeenkomst. |
| --- | --- |

(29)

Vh Saar is met haar dochteronderneming — tot 30 augustus 2008 FSBesitzG en sindsdien FSG — financieel verbonden via een winstpoolingsovereenkomst, wat concreet inhoudt dat Vh Saar alle verliezen van deze ondernemingen dekte. Tegelijk ontving Vh Saar winsten die haar tweede dochteronderneming — HSG — realiseerde, en kreeg ze rechtstreekse kapitaalinjecties van haar enige aandeelhouder, de deelstaat Saarland. Deze middelen zorgden ervoor dat Vh Saar altijd de verliezen van FSBesitzG/FSG kon dekken. De winstpoolingsovereenkomst was oorspronkelijk op 1 januari 1997 tussen Vh Saar en de rechtsvoorganger van FSBesitzG gesloten. Na de heroprichting van FSG werd zij de rechtsopvolger van FSBesitzG in de overeenkomst.

| (30) | FSBG, tot 2008 juridisch onderscheiden van FSBesitzG, realiseerde tot 2006 geregeld winst. De winsten werden uitgekeerd aan de aandeelhouders (tot 30 juni 2007 FSBesitzG en Fraport AG), in welk geval ze het volgende jaar als inkomsten in de balansen van de aandeelhouders werden opgenomen, of werden opnieuw geïnvesteerd. In 2007, nadat FSBesitzG de enige aandeelhouder van FSBG was geworden, werd het aanzienlijke jaarlijkse verlies door een overeenkomstige kapitaalinjectie van FSBesitzG gedekt. FSBesitzG en FSBG zijn begin 2008 gefuseerd, met als gevolg dat het gecombineerde verlies nu door Vh Saar zou worden gedekt. |
| --- | --- |

(30)

FSBG, tot 2008 juridisch onderscheiden van FSBesitzG, realiseerde tot 2006 geregeld winst. De winsten werden uitgekeerd aan de aandeelhouders (tot 30 juni 2007 FSBesitzG en Fraport AG), in welk geval ze het volgende jaar als inkomsten in de balansen van de aandeelhouders werden opgenomen, of werden opnieuw geïnvesteerd. In 2007, nadat FSBesitzG de enige aandeelhouder van FSBG was geworden, werd het aanzienlijke jaarlijkse verlies door een overeenkomstige kapitaalinjectie van FSBesitzG gedekt. FSBesitzG en FSBG zijn begin 2008 gefuseerd, met als gevolg dat het gecombineerde verlies nu door Vh Saar zou worden gedekt.

| (31) | Sinds het jaar 2000 zijn de verliezen van FSBesitzG/FSG en de overeenkomstige kapitaalinjecties door Vh Saar, die met kapitaalinjecties van de deelstaat Saarland en andere inkomsten zijn gefinancierd, als volgt geëvolueerd:

  Tabel 3


  Jaarlijkse verliezen FSBesitzG/FSG in EUR








  Jaar | FSBesitzG | FSG |
| --- | --- | --- | --- |
| 2000 | – 2 1 68  916 | |
| 2001 | – 2 7 85  473 | |
| 2002 | – 4 1 64  538 | |
| 2003 | – 3 0 99  253 | |
| 2004 | – 2 7 70  680 | |
| 2005 | – 3 9 17  320 | |
| 2006 | – 8 4 00  703 | |
| 2007 | – 8 1 71  099 | |
| 2008 | | – 4 5 48  264 |
| 2009 | | – 9 3 06  512 |
| 2010 | | – 8 8 05  707 |
| 2011 | | – 1 0 0 65  522 |
| 2012 | | – 1 8 4 49  926 |
| Totaal


  (2000-2009) | – 4 9 3 32  758 |
| Totaal


  (2000-2012) | – 8 6 6 53  913 |

(31)

Sinds het jaar 2000 zijn de verliezen van FSBesitzG/FSG en de overeenkomstige kapitaalinjecties door Vh Saar, die met kapitaalinjecties van de deelstaat Saarland en andere inkomsten zijn gefinancierd, als volgt geëvolueerd:

Tabel 3

Jaarlijkse verliezen FSBesitzG/FSG in EUR

Jaar

FSBesitzG

FSG

2000

– 2 1 68  916

2001

– 2 7 85  473

2002

– 4 1 64  538

2003

– 3 0 99  253

2004

– 2 7 70  680

2005

– 3 9 17  320

2006

– 8 4 00  703

2007

– 8 1 71  099

2008

– 4 5 48  264

2009

– 9 3 06  512

2010

– 8 8 05  707

2011

– 1 0 0 65  522

2012

– 1 8 4 49  926

Totaal

(2000-2009)

– 4 9 3 32  758

Totaal

(2000-2012)

– 8 6 6 53  913

| (32) | Het geraamde verlies van FSG voor het jaar 2013 bedraagt 9 4 27  000 EUR. |
| --- | --- |

(32)

Het geraamde verlies van FSG voor het jaar 2013 bedraagt 9 4 27  000 EUR.

| (33) | Tijdens de periode 2000-2012 is de ebitda van FSBesitzG/FSG als volgt geëvolueerd:

  Tabel 4


  Ebitda-evolutie in EUR
   (13)







  in EUR | Ebitda |
| --- | --- | --- |
| 2000 (14) | 9 37  000 |
| 2001 (14) | – 1 56  000 |
| 2002 (14) | – 8 32  000 |
| 2003 (14) | 56  000 |
| 2004 (14) | 7 04  000 |
| 2005 (14) | – 7 32  000 |
| 2006 (14) | – 5 3 07  000 |
| 2007 (14) | – 4 3 92  000 |
| 2008 | – 1 8 40  000 |
| 2009 | – 5 2 37  000 |
| 2010 | – 5 2 37  000 |
| 2011 | – 3 5 28  000 |
| 2012 | – 4 9 37  700 |
| Totaal | – 3 0 5 01  700 |

(33)

Tijdens de periode 2000-2012 is de ebitda van FSBesitzG/FSG als volgt geëvolueerd:

Tabel 4

Ebitda-evolutie in EUR
   (13)

in EUR

Ebitda

2000 (14)

9 37  000

2001 (14)

– 1 56  000

2002 (14)

– 8 32  000

2003 (14)

56  000

2004 (14)

7 04  000

2005 (14)

– 7 32  000

2006 (14)

– 5 3 07  000

2007 (14)

– 4 3 92  000

2008

– 1 8 40  000

2009

– 5 2 37  000

2010

– 5 2 37  000

2011

– 3 5 28  000

2012

– 4 9 37  700

Totaal

– 3 0 5 01  700

| (34) | Voor het jaar 2013 wordt verwacht dat de ebitda van FSG opnieuw negatief zal zijn en – 5 1 44  000 EUR zal bedragen. |
| --- | --- |

(34)

Voor het jaar 2013 wordt verwacht dat de ebitda van FSG opnieuw negatief zal zijn en – 5 1 44  000 EUR zal bedragen.

| (35) | Duitsland heeft meegedeeld dat gedurende de periode 2000-2009 het merendeel van de kosten terug te voeren is tot investeringen in en onderhoud van infrastructuur, rentebetalingen op leningen aangegaan om de infrastructuurinvesteringen te financieren en uitgaven voor veiligheid en beveiliging. De totale kosten voor deze activiteiten bedragen naar verluidt ongeveer [...]. Er wordt gezegd dat deze kosten geen verband houden met de verlening van luchthavendiensten, maar uitsluitend voortvloeien uit de bouw en exploitatie van de infrastructuur.

  Tabel 5


  Kosten voor infrastructuur en veiligheid/beveiliging in 2000-2009








  1 | Investeringen in andere infrastructuur | [...] |
| --- | --- | --- | --- |
| 2 | Onderhoud van andere infrastructuur | [...] |
| | Andere infrastructuur totaal (1 en 2) | [...] |
| 3 | Totale kapitaalkosten (15) | [...] |
| 4 | Investering in veiligheids-/beveiligingsinfrastructuur | [...] |
| 5 | Veiligheid/beveiliging overige | [...] |
| | Veiligheid/beveiliging totaal (4 en 5) | [...] |
| | Totaal (1 tot en met 5) | [...] |

(35)

Duitsland heeft meegedeeld dat gedurende de periode 2000-2009 het merendeel van de kosten terug te voeren is tot investeringen in en onderhoud van infrastructuur, rentebetalingen op leningen aangegaan om de infrastructuurinvesteringen te financieren en uitgaven voor veiligheid en beveiliging. De totale kosten voor deze activiteiten bedragen naar verluidt ongeveer [...]. Er wordt gezegd dat deze kosten geen verband houden met de verlening van luchthavendiensten, maar uitsluitend voortvloeien uit de bouw en exploitatie van de infrastructuur.

Tabel 5

Kosten voor infrastructuur en veiligheid/beveiliging in 2000-2009

1

Investeringen in andere infrastructuur

[...]

2

Onderhoud van andere infrastructuur

[...]

Andere infrastructuur totaal (1 en 2)

[...]

3

Totale kapitaalkosten (15)

[...]

4

Investering in veiligheids-/beveiligingsinfrastructuur

[...]

5

Veiligheid/beveiliging overige

[...]

Veiligheid/beveiliging totaal (4 en 5)

[...]

Totaal (1 tot en met 5)

[...]

| (36) | Duitsland (16) heeft gespecificeerd dat gedurende de periode 2000-2009 de volgende investeringen en onderhoudsactiviteiten zijn ondernomen: |
| --- | --- |

(36)

Duitsland (16) heeft gespecificeerd dat gedurende de periode 2000-2009 de volgende investeringen en onderhoudsactiviteiten zijn ondernomen:

i)   Bouw van een nieuwe terminal met aanvullende voorzieningen in 2000 (nettokosten van circa [...]).

| (37) | De jaarlijkse capaciteit van de oude terminal bedroeg 3 90  000 passagiers per jaar (17). Deze capaciteit is voor het eerst overschreden in 1996. Dat jaar zijn op de luchthaven van Saarbrücken 3 95  000 passagiers per jaar vervoerd. De jaarlijkse passagiersaantallen zijn tot het jaar 2000 blijven stijgen, toen er 4 84  566 passagiers zijn vervoerd. Volgens Duitsland was de oude terminal vaak verzadigd, vooral tijdens de drukste reismaanden (zomer), met lange wachttijden, overbevolkte passagierszones en passagiers die buiten de terminal moesten wachten, tot gevolg. Bovendien voldeed de oude terminal niet meer aan de beveiligingseisen. De nieuwe terminal is met een nieuw beveiligingssysteem uitgerust. De oude terminal dient nu als wacht- en gatezone. |
| --- | --- |

(37)

De jaarlijkse capaciteit van de oude terminal bedroeg 3 90  000 passagiers per jaar (17). Deze capaciteit is voor het eerst overschreden in 1996. Dat jaar zijn op de luchthaven van Saarbrücken 3 95  000 passagiers per jaar vervoerd. De jaarlijkse passagiersaantallen zijn tot het jaar 2000 blijven stijgen, toen er 4 84  566 passagiers zijn vervoerd. Volgens Duitsland was de oude terminal vaak verzadigd, vooral tijdens de drukste reismaanden (zomer), met lange wachttijden, overbevolkte passagierszones en passagiers die buiten de terminal moesten wachten, tot gevolg. Bovendien voldeed de oude terminal niet meer aan de beveiligingseisen. De nieuwe terminal is met een nieuw beveiligingssysteem uitgerust. De oude terminal dient nu als wacht- en gatezone.

ii)   Aanleg van de veiligheidsstrook in 2009-2010 (nettokosten incl. elektriciteitswerken van circa [...])

| (38) | In 2009-2010 is de veiligheidsstrook in het verlengde van de start- en landingsbaan aangelegd. Hiervoor zijn enkele bouw- en veiligheidsmaatregelen genomen om de beveiliging van de luchthaveninfrastructuur te verbeteren en ervoor te zorgen dat ze aan de toepasselijke beveiligingseisen voldeden. In het bijzonder is de locatie van de landingsbaanlichten aangepast om betere signalen aan de piloten te kunnen geven, zijn geleidelichten geplaatst en is de bovenbouw van de baanbocht aan de behoeften van moderne vliegtuigen aangepast. |
| --- | --- |

(38)

In 2009-2010 is de veiligheidsstrook in het verlengde van de start- en landingsbaan aangelegd. Hiervoor zijn enkele bouw- en veiligheidsmaatregelen genomen om de beveiliging van de luchthaveninfrastructuur te verbeteren en ervoor te zorgen dat ze aan de toepasselijke beveiligingseisen voldeden. In het bijzonder is de locatie van de landingsbaanlichten aangepast om betere signalen aan de piloten te kunnen geven, zijn geleidelichten geplaatst en is de bovenbouw van de baanbocht aan de behoeften van moderne vliegtuigen aangepast.

iii)   Onderhoud van de landingsbaan in 2009 (nettokosten van circa [...])

| (39) | In 2009-2010 hebben ook onderhoudswerkzaamheden aan de landingsbaan plaatsgevonden om schade aan vliegtuigen die van de luchthaven gebruikmaken, te voorkomen. |
| --- | --- |

(39)

In 2009-2010 hebben ook onderhoudswerkzaamheden aan de landingsbaan plaatsgevonden om schade aan vliegtuigen die van de luchthaven gebruikmaken, te voorkomen.

Redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure

Bestaan van steun

| (40) | In het inleidingsbesluit is eerst opgemerkt dat de financiering van Vh Saar door de deelstaat Saarland en van FSBesitzG/FSG door Vh Saar een overdracht van staatsmiddelen inhield, hetzij direct hetzij omdat Vh Saar volledig door de deelstaat Saarland werd gecontroleerd en haar acties eraan moesten worden toegerekend. De activiteiten van FSBesitzG, FSGB en FSG en mogelijk ook die van Vh Saar zelf zijn economische activiteiten. |
| --- | --- |

(40)

In het inleidingsbesluit is eerst opgemerkt dat de financiering van Vh Saar door de deelstaat Saarland en van FSBesitzG/FSG door Vh Saar een overdracht van staatsmiddelen inhield, hetzij direct hetzij omdat Vh Saar volledig door de deelstaat Saarland werd gecontroleerd en haar acties eraan moesten worden toegerekend. De activiteiten van FSBesitzG, FSGB en FSG en mogelijk ook die van Vh Saar zelf zijn economische activiteiten.

| (41) | In het inleidingsbesluit is uiteengezet dat op basis van de beschikbare informatie Vh Saar zelf geen voordeel bleek te verkrijgen, aangezien ze alle van de deelstaat Saarland ontvangen middelen aan FSBesitzG/FSG overmaakte. Aan Duitsland is gevraagd aanvullende informatie te verstrekken over de vraag of Vh Saar al dan niet een deel van de ontvangen staatsmiddelen voor een ander doel of een andere activiteit behield. Wat FSBesitzG/FSG betreft, is in het inleidingsbesluit opgemerkt dat de van Vh Saar ontvangen middelen de kosten deden dalen die de luchthaven normaal had moeten dragen, en bijgevolg een economisch voordeel vormden. |
| --- | --- |

(41)

In het inleidingsbesluit is uiteengezet dat op basis van de beschikbare informatie Vh Saar zelf geen voordeel bleek te verkrijgen, aangezien ze alle van de deelstaat Saarland ontvangen middelen aan FSBesitzG/FSG overmaakte. Aan Duitsland is gevraagd aanvullende informatie te verstrekken over de vraag of Vh Saar al dan niet een deel van de ontvangen staatsmiddelen voor een ander doel of een andere activiteit behield. Wat FSBesitzG/FSG betreft, is in het inleidingsbesluit opgemerkt dat de van Vh Saar ontvangen middelen de kosten deden dalen die de luchthaven normaal had moeten dragen, en bijgevolg een economisch voordeel vormden.

| (42) | Daarna is in het inleidingsbesluit beoordeeld of de financiering op grond van de Altmark-jurisprudentie kon worden aangemerkt als compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang (DAEB). Er is opgemerkt dat op basis van de beschikbare informatie niet aan het vierde Altmark-criterium leek te zijn voldaan. In het bijzonder is opgemerkt dat er voor de exploitatie van de luchthaven nooit een aanbesteding is uitgeschreven en dat de financiering evenmin was gebaseerd op een analyse van kosten die een gemiddelde onderneming, die goed wordt beheerd en over de nodige middelen beschikt, zou hebben gemaakt. Aangezien alle Altmark-criteria tegelijk vervuld moeten zijn, was deze bevinding voldoende om tot de voorlopige conclusie te komen dat deze jurisprudentie niet kon worden ingeroepen om de financiering als compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang te beschouwen. |
| --- | --- |

(42)

Daarna is in het inleidingsbesluit beoordeeld of de financiering op grond van de Altmark-jurisprudentie kon worden aangemerkt als compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang (DAEB). Er is opgemerkt dat op basis van de beschikbare informatie niet aan het vierde Altmark-criterium leek te zijn voldaan. In het bijzonder is opgemerkt dat er voor de exploitatie van de luchthaven nooit een aanbesteding is uitgeschreven en dat de financiering evenmin was gebaseerd op een analyse van kosten die een gemiddelde onderneming, die goed wordt beheerd en over de nodige middelen beschikt, zou hebben gemaakt. Aangezien alle Altmark-criteria tegelijk vervuld moeten zijn, was deze bevinding voldoende om tot de voorlopige conclusie te komen dat deze jurisprudentie niet kon worden ingeroepen om de financiering als compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang te beschouwen.

| (43) | Op basis van de beschikbare informatie bleek evenmin dat de financiering kon worden gerechtvaardigd als zijnde in overeenstemming met het gedrag van een rationele particuliere investeerder in een markteconomie. Er is in het bijzonder opgemerkt dat Duitsland geen businessplan of andere documentatie had voorgelegd waaruit bleek dat winst kon worden verwacht. Integendeel, de oplopende jaarlijkse verliezen gaven veeleer aan dat de luchthaven nooit levensvatbaar zou zijn zonder financiële steun van de deelstaat Saarland via Vh Saar, wat erop kon wijzen dat de luchthaven een onderneming in financiële moeilijkheden was. De Commissie heeft daarom het voorlopige standpunt ingenomen dat de financiering van de luchthaven door Vh Saar niet aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeed, en heeft Duitsland gevraagd om opmerkingen te maken over de financiële toestand van de luchthaven. |
| --- | --- |

(43)

Op basis van de beschikbare informatie bleek evenmin dat de financiering kon worden gerechtvaardigd als zijnde in overeenstemming met het gedrag van een rationele particuliere investeerder in een markteconomie. Er is in het bijzonder opgemerkt dat Duitsland geen businessplan of andere documentatie had voorgelegd waaruit bleek dat winst kon worden verwacht. Integendeel, de oplopende jaarlijkse verliezen gaven veeleer aan dat de luchthaven nooit levensvatbaar zou zijn zonder financiële steun van de deelstaat Saarland via Vh Saar, wat erop kon wijzen dat de luchthaven een onderneming in financiële moeilijkheden was. De Commissie heeft daarom het voorlopige standpunt ingenomen dat de financiering van de luchthaven door Vh Saar niet aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeed, en heeft Duitsland gevraagd om opmerkingen te maken over de financiële toestand van de luchthaven.

| (44) | Er is ten slotte ook opgemerkt dat de financiering selectief was, dat de maatregel de mededinging vervalste of dreigde te vervalsen en dat gezien de nabijheid van diverse luchthavens in andere lidstaten het handelsverkeer binnen de Europese Unie ongunstig leek te worden beïnvloed. De Commissie is derhalve tot de voorlopige conclusie gekomen dat de financiering inderdaad staatssteun vormde op grond van artikel 107, lid 1, VWEU. |
| --- | --- |

(44)

Er is ten slotte ook opgemerkt dat de financiering selectief was, dat de maatregel de mededinging vervalste of dreigde te vervalsen en dat gezien de nabijheid van diverse luchthavens in andere lidstaten het handelsverkeer binnen de Europese Unie ongunstig leek te worden beïnvloed. De Commissie is derhalve tot de voorlopige conclusie gekomen dat de financiering inderdaad staatssteun vormde op grond van artikel 107, lid 1, VWEU.

Verenigbaarheid

| (45) | In het inleidingsbesluit is eerst bekeken of de financiering van de luchthaven op grond van de DAEB-beschikking van 2005 als verenigbare steun kon worden aangemerkt (18). Er is opgemerkt dat er geen informatie was verstrekt waaruit bleek dat de regio waarin de luchthaven is gelegen, zonder luchthaven zo geïsoleerd zo zijn dat haar sociale en economische ontwikkeling in het gedrang zou komen. Aangezien blijkt dat het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken ook door andere luchthavens in de regio kan worden bediend, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat het een manifeste fout was om de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken als een dienst van algemeen economisch belang aan te merken op grond van de DAEB-beschikking van 2005. |
| --- | --- |

(45)

In het inleidingsbesluit is eerst bekeken of de financiering van de luchthaven op grond van de DAEB-beschikking van 2005 als verenigbare steun kon worden aangemerkt (18). Er is opgemerkt dat er geen informatie was verstrekt waaruit bleek dat de regio waarin de luchthaven is gelegen, zonder luchthaven zo geïsoleerd zo zijn dat haar sociale en economische ontwikkeling in het gedrang zou komen. Aangezien blijkt dat het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken ook door andere luchthavens in de regio kan worden bediend, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat het een manifeste fout was om de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken als een dienst van algemeen economisch belang aan te merken op grond van de DAEB-beschikking van 2005.

| (46) | Voorts is in het inleidingsbesluit opgemerkt dat het verlenen van luchthavendiensten als dienst van algemeen economisch belang in ieder geval niet naar behoren aan de luchthaven was toegewezen, dat het niet duidelijk was dat de financiering tot de kernactiviteiten van de luchthaven beperkt bleef en dat de compensatieparameters niet vooraf waren vastgelegd. Dienovereenkomstig is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de financiering niet aan de voorwaarden van de DAEB-beschikking van 2005 voldeed. |
| --- | --- |

(46)

Voorts is in het inleidingsbesluit opgemerkt dat het verlenen van luchthavendiensten als dienst van algemeen economisch belang in ieder geval niet naar behoren aan de luchthaven was toegewezen, dat het niet duidelijk was dat de financiering tot de kernactiviteiten van de luchthaven beperkt bleef en dat de compensatieparameters niet vooraf waren vastgelegd. Dienovereenkomstig is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de financiering niet aan de voorwaarden van de DAEB-beschikking van 2005 voldeed.

| (47) | Daarnaast is geanalyseerd of aan de voorwaarden van deel 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 is voldaan. Deze voorwaarden zijn vergelijkbaar met de voorwaarden van de DAEB-beschikking van 2005. Het ontbreken van een behoorlijk toewijzingsbesluit en van bepalingen die de financiering tot de kernactiviteiten van de luchthaven beperken, heeft onder andere tot de voorlopige conclusie geleid dat de financiering niet verenigbaar kon worden geacht op grond van deel 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. |
| --- | --- |

(47)

Daarnaast is geanalyseerd of aan de voorwaarden van deel 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 is voldaan. Deze voorwaarden zijn vergelijkbaar met de voorwaarden van de DAEB-beschikking van 2005. Het ontbreken van een behoorlijk toewijzingsbesluit en van bepalingen die de financiering tot de kernactiviteiten van de luchthaven beperken, heeft onder andere tot de voorlopige conclusie geleid dat de financiering niet verenigbaar kon worden geacht op grond van deel 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005.

| (48) | In het inleidingsbesluit is ook geanalyseerd of de financiering verenigbaar kon zijn op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. Er is opgemerkt dat de winstpoolingsovereenkomst niet specifiek diende om infrastructuurinvesteringen te financieren, maar gewoon alle verliezen uit de activiteiten van de luchthaven dekte. Voorts kon een dergelijk instrument nauwelijks een stimulerend effect in termen van investeringen hebben en voorspelde Duitsland voor 2020 een positieve ebitda maar geen positief totaalresultaat. Ten slotte bleek de exploitatie van de luchthaven een negatief effect te hebben op de exploitatie van de luchthaven in Zweibrücken. Bijgevolg heeft de Commissie haar twijfels geuit over de verenigbaarheid van de financiering op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. |
| --- | --- |

(48)

In het inleidingsbesluit is ook geanalyseerd of de financiering verenigbaar kon zijn op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. Er is opgemerkt dat de winstpoolingsovereenkomst niet specifiek diende om infrastructuurinvesteringen te financieren, maar gewoon alle verliezen uit de activiteiten van de luchthaven dekte. Voorts kon een dergelijk instrument nauwelijks een stimulerend effect in termen van investeringen hebben en voorspelde Duitsland voor 2020 een positieve ebitda maar geen positief totaalresultaat. Ten slotte bleek de exploitatie van de luchthaven een negatief effect te hebben op de exploitatie van de luchthaven in Zweibrücken. Bijgevolg heeft de Commissie haar twijfels geuit over de verenigbaarheid van de financiering op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005.

| (49) | In het inleidingsbesluit is ten slotte de eventuele verenigbaarheid van de financiering op grond van de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun bekeken (19). Aan Duitsland is gevraagd te verduidelijken of de luchthaven als een onderneming in moeilijkheden kon worden beschouwd en zo ja, of maatregelen in overeenstemming met de reddings- en herstructureringsrichtsnoeren waren genomen. |
| --- | --- |

(49)

In het inleidingsbesluit is ten slotte de eventuele verenigbaarheid van de financiering op grond van de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun bekeken (19). Aan Duitsland is gevraagd te verduidelijken of de luchthaven als een onderneming in moeilijkheden kon worden beschouwd en zo ja, of maatregelen in overeenstemming met de reddings- en herstructureringsrichtsnoeren waren genomen.

| (50) | Tot besluit heeft de Commissie het voorlopige standpunt ingenomen dat de financiering van Vh Saar, FSBesitzG en FSG door middel van rechtstreekse subsidies van de deelstaat Saarland aan Vh Saar en kapitaalinjecties van Vh Saar in FSBesitzG/FSG staatssteun vormde. Op basis van de beschikbare informatie heeft zij ook haar twijfels geuit over de verenigbaarheid van deze steun met de interne markt. |
| --- | --- |

(50)

Tot besluit heeft de Commissie het voorlopige standpunt ingenomen dat de financiering van Vh Saar, FSBesitzG en FSG door middel van rechtstreekse subsidies van de deelstaat Saarland aan Vh Saar en kapitaalinjecties van Vh Saar in FSBesitzG/FSG staatssteun vormde. Op basis van de beschikbare informatie heeft zij ook haar twijfels geuit over de verenigbaarheid van deze steun met de interne markt.

2.2.2.   DE OVERDRACHT VAN DIVERSE GRONDEN AAN FSBESITZG

Gedetailleerde beschrijving van de maatregel

| (51) | Sinds 1998 heeft Duitsland aan de luchthaven diverse gronden overgedragen, die volgens de door Duitsland verstrekte informatie een totale waarde van 2 40  000 EUR hadden. Van de diverse gronden werden er slechts drie na het jaar 2000 overgedragen. Volgens Duitsland hadden deze gronden een gecombineerde waarde van [...]. In de jaren 2002 en 2003 zijn twee gronden overgedragen [...] en in het jaar 2004 heeft de luchthaven een stuk grond gekocht tegen de prijs van [...]. |
| --- | --- |

(51)

Sinds 1998 heeft Duitsland aan de luchthaven diverse gronden overgedragen, die volgens de door Duitsland verstrekte informatie een totale waarde van 2 40  000 EUR hadden. Van de diverse gronden werden er slechts drie na het jaar 2000 overgedragen. Volgens Duitsland hadden deze gronden een gecombineerde waarde van [...]. In de jaren 2002 en 2003 zijn twee gronden overgedragen [...] en in het jaar 2004 heeft de luchthaven een stuk grond gekocht tegen de prijs van [...].

Redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure

Bestaan van steun

| (52) | In het inleidingsbesluit is eerst opgemerkt dat de overdracht van gronden in staatsbezit op een overdracht van staatsmiddelen neerkomt. Omdat de exploitatie en de bouw van luchthaveninfrastructuur slechts sinds het arrest in de zaak Aéroports de Paris (12 december 2000) moeten worden beschouwd als taken die onder het staatssteuntoezicht vallen, zijn alleen overdrachten na die datum relevant voor een staatssteunanalyse. Daarom is aan Duitsland gevraagd te verduidelijken welke gronden na 2000 zijn overgedragen en hoeveel ze waard waren. De Commissie heeft voorts opgemerkt dat de overdracht niet aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeed, selectief was en om dezelfde redenen die voor de algemene financiering zijn genoemd, de mededinging vervalste en het handelsverkeer binnen de Europese Unie ongunstig beïnvloedde. |
| --- | --- |

(52)

In het inleidingsbesluit is eerst opgemerkt dat de overdracht van gronden in staatsbezit op een overdracht van staatsmiddelen neerkomt. Omdat de exploitatie en de bouw van luchthaveninfrastructuur slechts sinds het arrest in de zaak Aéroports de Paris (12 december 2000) moeten worden beschouwd als taken die onder het staatssteuntoezicht vallen, zijn alleen overdrachten na die datum relevant voor een staatssteunanalyse. Daarom is aan Duitsland gevraagd te verduidelijken welke gronden na 2000 zijn overgedragen en hoeveel ze waard waren. De Commissie heeft voorts opgemerkt dat de overdracht niet aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeed, selectief was en om dezelfde redenen die voor de algemene financiering zijn genoemd, de mededinging vervalste en het handelsverkeer binnen de Europese Unie ongunstig beïnvloedde.

| (53) | Duitsland heeft aangevoerd dat de overgedragen gronden minstens gedeeltelijk om veiligheids- of beveiligingsredenen nodig waren (zoals de plaatsing van een veiligheidsomheining), zodat deze maatregelen voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU geen staatssteun konden zijn. De Commissie heeft Duitsland gevraagd om te verduidelijken welke maatregelen rechtstreeks verband hielden met de veiligheid van het luchtverkeer en de uitoefening van soevereine prerogatieven, en heeft twijfels geuit of de plaatsing van een veiligheidsomheining louter tot doel had de luchthavenactiviteiten te beveiligen en kosten meebracht die noodzakelijkerwijs aan de economische activiteit van het exploiteren van een luchthaven zijn verbonden. Aan Duitsland is verder ook gevraagd om uit te leggen of de overheidsfinanciering van activiteiten die tot de taken van de overheid behoren, voor alle Duitse luchthavens op dezelfde manier is geregeld en of sommige luchthavens zelf kosten hebben moeten dragen die voor andere luchthavens door de staat zijn betaald. |
| --- | --- |

(53)

Duitsland heeft aangevoerd dat de overgedragen gronden minstens gedeeltelijk om veiligheids- of beveiligingsredenen nodig waren (zoals de plaatsing van een veiligheidsomheining), zodat deze maatregelen voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU geen staatssteun konden zijn. De Commissie heeft Duitsland gevraagd om te verduidelijken welke maatregelen rechtstreeks verband hielden met de veiligheid van het luchtverkeer en de uitoefening van soevereine prerogatieven, en heeft twijfels geuit of de plaatsing van een veiligheidsomheining louter tot doel had de luchthavenactiviteiten te beveiligen en kosten meebracht die noodzakelijkerwijs aan de economische activiteit van het exploiteren van een luchthaven zijn verbonden. Aan Duitsland is verder ook gevraagd om uit te leggen of de overheidsfinanciering van activiteiten die tot de taken van de overheid behoren, voor alle Duitse luchthavens op dezelfde manier is geregeld en of sommige luchthavens zelf kosten hebben moeten dragen die voor andere luchthavens door de staat zijn betaald.

| (54) | Het inleidingsbesluit is derhalve tot de voorlopige conclusie gekomen dat de overdracht van gronden voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU staatssteun vormde. |
| --- | --- |

(54)

Het inleidingsbesluit is derhalve tot de voorlopige conclusie gekomen dat de overdracht van gronden voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU staatssteun vormde.

Verenigbaarheid

| (55) | In het inleidingsbesluit is eraan herinnerd dat het de verantwoordelijkheid van de lidstaat is om mogelijke gronden voor verenigbaarheid aan te voeren en aan te tonen dat aan de desbetreffende voorwaarden is voldaan. Aangezien Duitsland niet van mening was dat de desbetreffende overdracht van gronden staatssteun vormde, heeft het geen verenigbaarheidsargumenten heeft aangevoerd. De Commissie heeft Duitsland gevraagd uit te leggen of de overdracht van gronden verenigbaar kon zijn op grond van de reddings- en herstructureringsrichtsnoeren. Voorts had zij op basis van de ten tijde van het inleidingsbesluit beschikbare informatie twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt. |
| --- | --- |

(55)

In het inleidingsbesluit is eraan herinnerd dat het de verantwoordelijkheid van de lidstaat is om mogelijke gronden voor verenigbaarheid aan te voeren en aan te tonen dat aan de desbetreffende voorwaarden is voldaan. Aangezien Duitsland niet van mening was dat de desbetreffende overdracht van gronden staatssteun vormde, heeft het geen verenigbaarheidsargumenten heeft aangevoerd. De Commissie heeft Duitsland gevraagd uit te leggen of de overdracht van gronden verenigbaar kon zijn op grond van de reddings- en herstructureringsrichtsnoeren. Voorts had zij op basis van de ten tijde van het inleidingsbesluit beschikbare informatie twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt.

2.2.3.   GARANTIES VOOR LENINGEN VERSTREKT TEN GUNSTE VAN VH SAAR EN FSBESITZG

Gedetailleerde beschrijving van de maatregel

| (56) | De deelstaat Saarland heeft bij drie gelegenheden aan FSBesitzG garanties verstrekt (twee garanties in het jaar 1998 en één garantie in het jaar 1999), telkens zonder daarvoor enige vergoeding te ontvangen. Daarnaast heeft de deelstaat Saarland twee patronaatsverklaringen als zekerheid voor door Vh Saar opgenomen leningen verstrekt. Vh Saar heeft deze leningen aan FSBesitzG overgedragen.

  Tabel 6


  Garanties en patronaatsverklaringen









  Jaar | Bedrag van de lening (EUR) | Looptijd van de lening | Begunstigde |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1998 | [...] | 30.12.2017 | FSBesitzG |
| | [...] | 1.10.2017 | FSBesitzG |
| 1999 | 1 1 4 53  000 | — | FSBesitzG |
| 2005 | 3 7 00  000 | 31.1.2021 | Vh Saar |
| 2006 | 1 0 0 00  000 | 31.8.2039 | Vh Saar |

(56)

De deelstaat Saarland heeft bij drie gelegenheden aan FSBesitzG garanties verstrekt (twee garanties in het jaar 1998 en één garantie in het jaar 1999), telkens zonder daarvoor enige vergoeding te ontvangen. Daarnaast heeft de deelstaat Saarland twee patronaatsverklaringen als zekerheid voor door Vh Saar opgenomen leningen verstrekt. Vh Saar heeft deze leningen aan FSBesitzG overgedragen.

Tabel 6

Garanties en patronaatsverklaringen

Jaar

Bedrag van de lening (EUR)

Looptijd van de lening

Begunstigde

1998

[...]

30.12.2017

FSBesitzG

[...]

1.10.2017

FSBesitzG

1999

1 1 4 53  000

—

FSBesitzG

2005

3 7 00  000

31.1.2021

Vh Saar

2006

1 0 0 00  000

31.8.2039

Vh Saar

Redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure

Bestaan van steun

| (57) | In het inleidingsbesluit is opgemerkt dat, om dezelfde redenen als vermeld in overweging 52, alleen de na het jaar 2000 verstrekte garanties relevant zijn voor de beoordeling van de staatssteun. Op basis van de toentertijd beschikbare informatie heeft de Commissie aangenomen dat de garantie ter dekking van een lening van 1 1 4 53  000 EUR na 2000 was verstrekt. Omdat de garantie voor deze lening evenals de patronaatsverklaring voor de leningen die in 2005 en 2006 door Vh Saar zijn aangegaan, de leningen 100 % dekten en omdat de deelstaat Saarland geen enkele vergoeding voor de garantie/patronaatsverklaringen heeft gekregen, bleken deze op grond van de garantiemededeling staatssteun te vormen (20). Met betrekking tot de selectiviteit, de vervalsing van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer golden dezelfde overwegingen als die welke met betrekking tot de algemene financiering van FSBesitzG/FSG door Vh Saar zijn uiteengezet. |
| --- | --- |

(57)

In het inleidingsbesluit is opgemerkt dat, om dezelfde redenen als vermeld in overweging 52, alleen de na het jaar 2000 verstrekte garanties relevant zijn voor de beoordeling van de staatssteun. Op basis van de toentertijd beschikbare informatie heeft de Commissie aangenomen dat de garantie ter dekking van een lening van 1 1 4 53  000 EUR na 2000 was verstrekt. Omdat de garantie voor deze lening evenals de patronaatsverklaring voor de leningen die in 2005 en 2006 door Vh Saar zijn aangegaan, de leningen 100 % dekten en omdat de deelstaat Saarland geen enkele vergoeding voor de garantie/patronaatsverklaringen heeft gekregen, bleken deze op grond van de garantiemededeling staatssteun te vormen (20). Met betrekking tot de selectiviteit, de vervalsing van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer golden dezelfde overwegingen als die welke met betrekking tot de algemene financiering van FSBesitzG/FSG door Vh Saar zijn uiteengezet.

Verenigbaarheid

| (58) | In het inleidingsbesluit is ervan uitgegaan dat de garantie voor de lening van 1 1 4 53  000 EUR na 2000 was verstrekt. Overwegende dat de onderliggende lening voor de financiering van de nieuwe terminal diende, is in het inleidingsbesluit de verenigbaarheid van de garantie op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 beoordeeld. De voorlopige conclusie luidde dat het twijfelachtig was of de nieuwe terminal een duidelijk omlijnde doelstelling van algemeen belang diende (aangezien niet duidelijk was of de andere nabijgelegen luchthavens het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken ook konden bedienen), of de terminal noodzakelijk was voor de werking van de luchthaven en bevredigende vooruitzichten op middellange termijn bood (Duitsland verstrekte geen gegevens over de datum waarop de luchthaven winstgevend zou worden), of alle gebruikers gelijke en niet-discriminerende toegang tot de infrastructuur hadden (aangezien het niet duidelijk was of ze allemaal dezelfde voordelen kregen als Cirrus en Air Berlin) en ten slotte of de ontwikkeling van het handelsverkeer in een mate werd beïnvloed die strijdig was met het belang van de Unie. |
| --- | --- |

(58)

In het inleidingsbesluit is ervan uitgegaan dat de garantie voor de lening van 1 1 4 53  000 EUR na 2000 was verstrekt. Overwegende dat de onderliggende lening voor de financiering van de nieuwe terminal diende, is in het inleidingsbesluit de verenigbaarheid van de garantie op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 beoordeeld. De voorlopige conclusie luidde dat het twijfelachtig was of de nieuwe terminal een duidelijk omlijnde doelstelling van algemeen belang diende (aangezien niet duidelijk was of de andere nabijgelegen luchthavens het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken ook konden bedienen), of de terminal noodzakelijk was voor de werking van de luchthaven en bevredigende vooruitzichten op middellange termijn bood (Duitsland verstrekte geen gegevens over de datum waarop de luchthaven winstgevend zou worden), of alle gebruikers gelijke en niet-discriminerende toegang tot de infrastructuur hadden (aangezien het niet duidelijk was of ze allemaal dezelfde voordelen kregen als Cirrus en Air Berlin) en ten slotte of de ontwikkeling van het handelsverkeer in een mate werd beïnvloed die strijdig was met het belang van de Unie.

| (59) | Wat de patronaatsverklaringen uit 2005 en 2006 betreft, is in het inleidingsbesluit opgemerkt dat Duitsland niet had uitgelegd waartoe de onderliggende leningen dienden. Om die reden en omdat Duitsland geen argumenten had aangevoerd betreffende de verenigbaarheid van deze maatregelen, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de staatssteun bij deze maatregelen niet verenigbaar was met de interne markt. |
| --- | --- |

(59)

Wat de patronaatsverklaringen uit 2005 en 2006 betreft, is in het inleidingsbesluit opgemerkt dat Duitsland niet had uitgelegd waartoe de onderliggende leningen dienden. Om die reden en omdat Duitsland geen argumenten had aangevoerd betreffende de verenigbaarheid van deze maatregelen, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de staatssteun bij deze maatregelen niet verenigbaar was met de interne markt.

2.2.4.   DE LEASEOVEREENKOMST TUSSEN FSBESITZG EN FSBG

Gedetailleerde beschrijving van de maatregel

| (60) | Nadat de oorspronkelijke FSG in 1997 in FSBesitzG en FSBG was opgesplitst, leasete FSBG de luchthaveninfrastructuur van FSBesitzG. Volgens de leaseovereenkomst van 7 juli 1997 moest FSBG een vast jaarlijks bedrag van [...] per jaar plus omzetbelasting betalen. Op 3 augustus 2006 ondertekenden FSBG en FSBesitzG een nieuwe leaseovereenkomst, die met terugwerkende kracht van toepassing was vanaf 1 juli 2006. |
| --- | --- |

(60)

Nadat de oorspronkelijke FSG in 1997 in FSBesitzG en FSBG was opgesplitst, leasete FSBG de luchthaveninfrastructuur van FSBesitzG. Volgens de leaseovereenkomst van 7 juli 1997 moest FSBG een vast jaarlijks bedrag van [...] per jaar plus omzetbelasting betalen. Op 3 augustus 2006 ondertekenden FSBG en FSBesitzG een nieuwe leaseovereenkomst, die met terugwerkende kracht van toepassing was vanaf 1 juli 2006.

| (61) | Volgens de overeenkomst van 2006 bedroeg de vaste jaarlijkse leasebetaling [...]. Daarnaast moest FSBG een bepaald percentage van haar jaarlijkse winst afstaan. [...]. |
| --- | --- |

(61)

Volgens de overeenkomst van 2006 bedroeg de vaste jaarlijkse leasebetaling [...]. Daarnaast moest FSBG een bepaald percentage van haar jaarlijkse winst afstaan. [...].

| (62) | Op basis van deze overeenkomsten betaalde FSBG de volgende bedragen aan FSBesitzG voor het huren van de luchthaveninfrastructuur:

  Tabel 7


  Leasebetalingen door FSBG







  Jaar | Leasebetaling |
| --- | --- | --- |
| 2000 | [...] |
| 2001 | [...] |
| 2002 | [...] |
| 2003 | [...] |
| 2004 | [...] |
| 2005 | [...] |
| 2006 | [...] |
| 2007 | [...] |

(62)

Op basis van deze overeenkomsten betaalde FSBG de volgende bedragen aan FSBesitzG voor het huren van de luchthaveninfrastructuur:

Tabel 7

Leasebetalingen door FSBG

Jaar

Leasebetaling

2000

[...]

2001

[...]

2002

[...]

2003

[...]

2004

[...]

2005

[...]

2006

[...]

2007

[...]

| (63) | Aangezien FSBG en FSBesitzG begin 2008 fuseerden, waren er na die datum geen leasebetalingen meer verschuldigd. |
| --- | --- |

(63)

Aangezien FSBG en FSBesitzG begin 2008 fuseerden, waren er na die datum geen leasebetalingen meer verschuldigd.

Redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure

Bestaan van steun

| (64) | In het inleidingsbesluit is eerst opgemerkt dat de gewijzigde leaseovereenkomst was gesloten tussen FSBesitzG en FSBG, dus zonder directe betrokkenheid van enige overheid. FSBesitzG was echter volledig in handen van de overheid (0,1 % behoorde rechtstreeks toe aan de deelstaat Saarland, 99,9 % behoorde toe aan Vh Saar, die zelf voor 100 % in handen van de deelstaat Saarland was), waardoor ze een openbare onderneming was. Er is eveneens opgemerkt dat de deelstaat Saarland door de verschillende controlemechanismen uitgebreide controle over FSBesitzG had. De Commissie is daarom tot de voorlopige conclusie gekomen dat, als zou worden vastgesteld dat de leaseovereenkomst aan FSBG een voordeel heeft toegekend in de vorm leasetarieven onder de marktprijs, dit voordeel een overdracht van staatsmiddelen zou inhouden en toerekenbaar zou zijn aan de staat. |
| --- | --- |

(64)

In het inleidingsbesluit is eerst opgemerkt dat de gewijzigde leaseovereenkomst was gesloten tussen FSBesitzG en FSBG, dus zonder directe betrokkenheid van enige overheid. FSBesitzG was echter volledig in handen van de overheid (0,1 % behoorde rechtstreeks toe aan de deelstaat Saarland, 99,9 % behoorde toe aan Vh Saar, die zelf voor 100 % in handen van de deelstaat Saarland was), waardoor ze een openbare onderneming was. Er is eveneens opgemerkt dat de deelstaat Saarland door de verschillende controlemechanismen uitgebreide controle over FSBesitzG had. De Commissie is daarom tot de voorlopige conclusie gekomen dat, als zou worden vastgesteld dat de leaseovereenkomst aan FSBG een voordeel heeft toegekend in de vorm leasetarieven onder de marktprijs, dit voordeel een overdracht van staatsmiddelen zou inhouden en toerekenbaar zou zijn aan de staat.

| (65) | In het inleidingsbesluit is vervolgens uiteengezet dat FSBG vanaf 2000 moest worden beschouwd als een entiteit die economische activiteiten ontplooide, en dus een onderneming was. Bij de inleiding van de procedure had de Commissie geen informatie ontvangen over de leaseovereenkomsten vóór 2000 en evenmin over enige wijziging na 2000 van de tot 2006 bestaande leaseovereenkomst. De overeenkomst die tot 2006 van kracht was, kon derhalve bestaande steun zijn geweest. Duitsland is toen gevraagd om aanvullende informatie hierover. |
| --- | --- |

(65)

In het inleidingsbesluit is vervolgens uiteengezet dat FSBG vanaf 2000 moest worden beschouwd als een entiteit die economische activiteiten ontplooide, en dus een onderneming was. Bij de inleiding van de procedure had de Commissie geen informatie ontvangen over de leaseovereenkomsten vóór 2000 en evenmin over enige wijziging na 2000 van de tot 2006 bestaande leaseovereenkomst. De overeenkomst die tot 2006 van kracht was, kon derhalve bestaande steun zijn geweest. Duitsland is toen gevraagd om aanvullende informatie hierover.

| (66) | Wat betreft de vraag of de leaseovereenkomst aan FSBG een voordeel toekende, heeft de Commissie in het inleidingsbesluit twijfels geuit over de marktconformiteit van de leasebetalingen door FSBG. Bijgevolg is Duitsland gevraagd om uitgebreide informatie over de financiële betrekkingen tussen FSBesitzG en FSBG en over de vaststelling van de voorwaarden van de leaseovereenkomst en de economische beweegredenen die eraan ten grondslag lagen. |
| --- | --- |

(66)

Wat betreft de vraag of de leaseovereenkomst aan FSBG een voordeel toekende, heeft de Commissie in het inleidingsbesluit twijfels geuit over de marktconformiteit van de leasebetalingen door FSBG. Bijgevolg is Duitsland gevraagd om uitgebreide informatie over de financiële betrekkingen tussen FSBesitzG en FSBG en over de vaststelling van de voorwaarden van de leaseovereenkomst en de economische beweegredenen die eraan ten grondslag lagen.

| (67) | Op basis van deze overwegingen is het inleidingsbesluit tot de voorlopige conclusie gekomen dat de leasebetalingen door FSBG een element van staatssteun inhielden. |
| --- | --- |

(67)

Op basis van deze overwegingen is het inleidingsbesluit tot de voorlopige conclusie gekomen dat de leasebetalingen door FSBG een element van staatssteun inhielden.

Verenigbaarheid

| (68) | Het inleidingsbesluit is tot de voorlopige conclusie gekomen dat de leasebetalingen staatssteun bevatten in de zin van exploitatiesteun, aangezien de tarieven onder de marktprijs de exploitatiekosten voor FSBG deden dalen. In het inleidingsbesluit is dergelijke exploitatiesteun in beginsel niet verenigbaar met de interne markt verklaard en is Duitsland verzocht duidelijkheid te verschaffen over de kwalificatie van deze krachtens de reddings- en herstructureringsrichtsnoeren dan wel andere verenigbaarheidsargumenten aan te voeren. |
| --- | --- |

(68)

Het inleidingsbesluit is tot de voorlopige conclusie gekomen dat de leasebetalingen staatssteun bevatten in de zin van exploitatiesteun, aangezien de tarieven onder de marktprijs de exploitatiekosten voor FSBG deden dalen. In het inleidingsbesluit is dergelijke exploitatiesteun in beginsel niet verenigbaar met de interne markt verklaard en is Duitsland verzocht duidelijkheid te verschaffen over de kwalificatie van deze krachtens de reddings- en herstructureringsrichtsnoeren dan wel andere verenigbaarheidsargumenten aan te voeren.

2.2.5.   KORTINGEN VOOR LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJEN

Gedetailleerde beschrijving van de maatregel

| (69) | Tot 2007 voorzag de tarieflijst van luchthavengelden op de luchthaven van Saarbrücken niet in kortingen voor luchtvaartmaatschappijen. Op 1 april 2007 introduceerde FSBG een nieuwe lijst met een reeks kortingen voor luchtvaartmaatschappijen die aan bepaalde voorwaarden voldeden. Deze lijst werd ook door FSBesitzG/FSG gehanteerd na de fusie van de twee ondernemingen. |
| --- | --- |

(69)

Tot 2007 voorzag de tarieflijst van luchthavengelden op de luchthaven van Saarbrücken niet in kortingen voor luchtvaartmaatschappijen. Op 1 april 2007 introduceerde FSBG een nieuwe lijst met een reeks kortingen voor luchtvaartmaatschappijen die aan bepaalde voorwaarden voldeden. Deze lijst werd ook door FSBesitzG/FSG gehanteerd na de fusie van de twee ondernemingen.

| (70) | De lijst van 2007 bood drie soorten kortingen. De eerste twee konden niet worden gecumuleerd, terwijl de derde samen met andere kortingen kon worden toegekend.






  a) | Kortingen voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen: aan luchtvaartmaatschappijen die voor het eerst vanuit de luchthaven van Saarbrücken activiteiten uitoefenden, werd een korting op de heffingen voor vliegtuigbewegingen, de start- en landingsgelden en de passagiersheffingen aangeboden ten belope van 50 % het eerste jaar, 30 % het tweede jaar en 20 % het derde jaar. |
| --- | --- | --- |

(70)

De lijst van 2007 bood drie soorten kortingen. De eerste twee konden niet worden gecumuleerd, terwijl de derde samen met andere kortingen kon worden toegekend.

a)

Kortingen voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen: aan luchtvaartmaatschappijen die voor het eerst vanuit de luchthaven van Saarbrücken activiteiten uitoefenden, werd een korting op de heffingen voor vliegtuigbewegingen, de start- en landingsgelden en de passagiersheffingen aangeboden ten belope van 50 % het eerste jaar, 30 % het tweede jaar en 20 % het derde jaar.

| b) | Kortingen voor nieuwe bestemmingen: kortingen van dezelfde omvang en op dezelfde heffingen werden aangeboden aan luchtvaartmaatschappijen die op nieuwe bestemmingen vlogen, d.w.z. bestemmingen waarop minstens gedurende de voorgaande twaalf maanden niet was gevlogen. |
| --- | --- |

b)

Kortingen voor nieuwe bestemmingen: kortingen van dezelfde omvang en op dezelfde heffingen werden aangeboden aan luchtvaartmaatschappijen die op nieuwe bestemmingen vlogen, d.w.z. bestemmingen waarop minstens gedurende de voorgaande twaalf maanden niet was gevlogen.

| c) | Vergoeding voor een stijging van de passagiersaantallen: aan luchtvaartmaatschappijen die tussen 60  000- 1 00  000 passagiers of meer dan 1 00  000 passagiers per kalenderjaar vervoerden, werd respectievelijk 5 % of 10 % van de passagiersheffingen die ze gedurende het desbetreffende jaar hadden betaald, terugbetaald. |
| --- | --- |

c)

Vergoeding voor een stijging van de passagiersaantallen: aan luchtvaartmaatschappijen die tussen 60  000- 1 00  000 passagiers of meer dan 1 00  000 passagiers per kalenderjaar vervoerden, werd respectievelijk 5 % of 10 % van de passagiersheffingen die ze gedurende het desbetreffende jaar hadden betaald, terugbetaald.

Redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure

Bestaan van steun

| (71) | In het inleidingsbesluit is ervan uitgegaan dat de nieuwe lijst van 1 april 2007 door FSBesitzG is opgesteld. Op basis daarvan heeft de Commissie in het besluit aangenomen dat gezien de totale controle van de overheid over FSBesitzG de invoering van deze nieuwe lijst aan de staat toerekenbaar was. Voor zover de lijst heffingen onder de marktprijs bevatte, vormde zij een overdracht van staatsmiddelen die aan de staat toerekenbaar was. |
| --- | --- |

(71)

In het inleidingsbesluit is ervan uitgegaan dat de nieuwe lijst van 1 april 2007 door FSBesitzG is opgesteld. Op basis daarvan heeft de Commissie in het besluit aangenomen dat gezien de totale controle van de overheid over FSBesitzG de invoering van deze nieuwe lijst aan de staat toerekenbaar was. Voor zover de lijst heffingen onder de marktprijs bevatte, vormde zij een overdracht van staatsmiddelen die aan de staat toerekenbaar was.

| (72) | Duitsland heeft meegedeeld dat de kortingen door economische beweegredenen waren ingegeven en aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeden. Volgens het inleidingsbesluit had Duitsland tot dan toe onvoldoende informatie verstrekt om de Commissie in staat te stellen deze bewering afdoende te beoordelen. Duitsland is daarom gevraagd om uitgebreide informatie over de kosten en inkomsten van de luchthaven, in het bijzonder met betrekking tot de commerciële passagiersluchtvaart. Daarnaast wenste de Commissie duidelijkheid over de vraag of de lijst van luchthavengelden zonder onderscheid voor alle luchtvaartmaatschappijen werd toegepast. |
| --- | --- |

(72)

Duitsland heeft meegedeeld dat de kortingen door economische beweegredenen waren ingegeven en aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeden. Volgens het inleidingsbesluit had Duitsland tot dan toe onvoldoende informatie verstrekt om de Commissie in staat te stellen deze bewering afdoende te beoordelen. Duitsland is daarom gevraagd om uitgebreide informatie over de kosten en inkomsten van de luchthaven, in het bijzonder met betrekking tot de commerciële passagiersluchtvaart. Daarnaast wenste de Commissie duidelijkheid over de vraag of de lijst van luchthavengelden zonder onderscheid voor alle luchtvaartmaatschappijen werd toegepast.

| (73) | In het inleidingsbesluit is geconcludeerd dat er twijfels bestonden of de kortingen in de lijst van 1 april 2007 konden worden gerechtvaardigd op basis van het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie en dat daarom niet kon worden uitgesloten dat de betrokken luchtvaartmaatschappijen een voordeel hadden verkregen. Aangezien de kortingen de mededinging ook konden vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig konden beïnvloeden, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de kortingen staatssteun vormden. |
| --- | --- |

(73)

In het inleidingsbesluit is geconcludeerd dat er twijfels bestonden of de kortingen in de lijst van 1 april 2007 konden worden gerechtvaardigd op basis van het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie en dat daarom niet kon worden uitgesloten dat de betrokken luchtvaartmaatschappijen een voordeel hadden verkregen. Aangezien de kortingen de mededinging ook konden vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig konden beïnvloeden, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de kortingen staatssteun vormden.

Verenigbaarheid

| (74) | In het inleidingsbesluit is beoordeeld of de kortingen op grond van deel 5 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 als verenigbare aanloopsteun konden worden aangemerkt. In haar beoordeling heeft de Commissie betwijfeld of was voldaan aan de verschillende voorwaarden voor aanloopsteun. |
| --- | --- |

(74)

In het inleidingsbesluit is beoordeeld of de kortingen op grond van deel 5 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 als verenigbare aanloopsteun konden worden aangemerkt. In haar beoordeling heeft de Commissie betwijfeld of was voldaan aan de verschillende voorwaarden voor aanloopsteun.

| (75) | De Commissie had met name twijfels over het volgende:






  a) | of de korting voor een stijging van de passagiersaantallen voldeed aan de voorwaarde van punt 79, onder c), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien voor de korting geen nieuwe route of frequentie werd vereist. |
| --- | --- | --- |

(75)

De Commissie had met name twijfels over het volgende:

a)

of de korting voor een stijging van de passagiersaantallen voldeed aan de voorwaarde van punt 79, onder c), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien voor de korting geen nieuwe route of frequentie werd vereist.

| b) | of de korting voor een stijging van de passagiersaantallen voldeed aan de voorwaarde van punt 79, onder d), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de korting niet degressief was en niet beperkt was in de tijd. |
| --- | --- |

b)

of de korting voor een stijging van de passagiersaantallen voldeed aan de voorwaarde van punt 79, onder d), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de korting niet degressief was en niet beperkt was in de tijd.

| c) | of alle kortingen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder f), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de luchtvaartmaatschappijen niet verplicht waren ontvangen kortingen terug te betalen als ze minstens drie jaar activiteiten vanuit Saarbrücken uitoefenden. |
| --- | --- |

c)

of alle kortingen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder f), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de luchtvaartmaatschappijen niet verplicht waren ontvangen kortingen terug te betalen als ze minstens drie jaar activiteiten vanuit Saarbrücken uitoefenden.

| d) | of de kortingen voor nieuwe routes en nieuwe luchtvaartmaatschappijen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder g), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien deze niet van passagiersaantallen afhankelijk waren. |
| --- | --- |

d)

of de kortingen voor nieuwe routes en nieuwe luchtvaartmaatschappijen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder g), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien deze niet van passagiersaantallen afhankelijk waren.

| e) | of minstens de kortingen voor een stijging van de passagiersaantallen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder i), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien er geen verplichting bestond vooraf een businessplan voor te leggen. |
| --- | --- |

e)

of minstens de kortingen voor een stijging van de passagiersaantallen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder i), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien er geen verplichting bestond vooraf een businessplan voor te leggen.

| f) | of alle kortingen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder j), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien geen enkel element van de vereiste informatie bleek te zijn bekendgemaakt. |
| --- | --- |

f)

of alle kortingen voldeden aan de voorwaarde van punt 79, onder j), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien geen enkel element van de vereiste informatie bleek te zijn bekendgemaakt.

| g) | of alle kortingen aan de voorwaarde van punt 80 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 voldeden, aangezien niet duidelijk was of deze konden worden gecumuleerd en minstens de korting voor een stijging van de passagiersaantallen met de andere twee kortingen kon worden gecombineerd. |
| --- | --- |

g)

of alle kortingen aan de voorwaarde van punt 80 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 voldeden, aangezien niet duidelijk was of deze konden worden gecumuleerd en minstens de korting voor een stijging van de passagiersaantallen met de andere twee kortingen kon worden gecombineerd.

| (76) | Aangezien niet aan de cumulatieve voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun bleek te zijn voldaan en er kennelijk geen andere verenigbaarheidsgronden waren, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de kortingen onverenigbare staatssteun vormden. |
| --- | --- |

(76)

Aangezien niet aan de cumulatieve voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun bleek te zijn voldaan en er kennelijk geen andere verenigbaarheidsgronden waren, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de kortingen onverenigbare staatssteun vormden.

2.2.6.   AANLOOPSTEUN VOOR CIRRUS AIRLINES

Gedetailleerde beschrijving van de maatregel

| (77) | Op 27 januari 2005 heeft FSBesitzG een aanloopovereenkomst met Cirrus Airlines Luftfahrtgesellschaft mbH (hierna „Cirrus” genoemd) ondertekend met een looptijd van een jaar. Deze overeenkomst had tot doel de passagiersaantallen op de route naar [...] te doen stijgen. De overeenkomst stelde dat een stijging van de passagiersaantallen alleen mogelijk zou zijn als de ticketprijzen aanzienlijk zouden dalen zodat Cirrus aantrekkelijk werd voor passagiers. Voorts zou dit project in de opstartfase met grote verliezen gepaard gaan. Daarom was de luchthaven bereid het project met aanloopfinanciering te ondersteunen. |
| --- | --- |

(77)

Op 27 januari 2005 heeft FSBesitzG een aanloopovereenkomst met Cirrus Airlines Luftfahrtgesellschaft mbH (hierna „Cirrus” genoemd) ondertekend met een looptijd van een jaar. Deze overeenkomst had tot doel de passagiersaantallen op de route naar [...] te doen stijgen. De overeenkomst stelde dat een stijging van de passagiersaantallen alleen mogelijk zou zijn als de ticketprijzen aanzienlijk zouden dalen zodat Cirrus aantrekkelijk werd voor passagiers. Voorts zou dit project in de opstartfase met grote verliezen gepaard gaan. Daarom was de luchthaven bereid het project met aanloopfinanciering te ondersteunen.

| (78) | De vluchtoperaties zouden op 29 maart 2005 van start gaan. De overeenkomst was gebaseerd op een businessplan met passagiersaantallen en gemiddelde nettorendementen. De overeenkomst vermeldde ook het type vliegtuig dat moest worden gebruikt. |
| --- | --- |

(78)

De vluchtoperaties zouden op 29 maart 2005 van start gaan. De overeenkomst was gebaseerd op een businessplan met passagiersaantallen en gemiddelde nettorendementen. De overeenkomst vermeldde ook het type vliegtuig dat moest worden gebruikt.

| (79) | Volgens de overeenkomst was Cirrus verplicht lijnvluchten aan te bieden tussen Saarbrücken en [...] met een frequentie van [...] vluchten op [...] dagen per week, [...] vluchten [...]. De overeenkomst bepaalde uitdrukkelijk dat Cirrus [...]. De overeenkomst werd daarna verschillende keren verlengd en gewijzigd en liep uiteindelijk af op 31 december 2006. |
| --- | --- |

(79)

Volgens de overeenkomst was Cirrus verplicht lijnvluchten aan te bieden tussen Saarbrücken en [...] met een frequentie van [...] vluchten op [...] dagen per week, [...] vluchten [...]. De overeenkomst bepaalde uitdrukkelijk dat Cirrus [...]. De overeenkomst werd daarna verschillende keren verlengd en gewijzigd en liep uiteindelijk af op 31 december 2006.

| (80) | De op grond van de overeenkomst verschuldigde vergoeding werd berekend op basis van de volgende formule:





  [...] |
| --- | --- |

(80)

De op grond van de overeenkomst verschuldigde vergoeding werd berekend op basis van de volgende formule:

[...]

Gedurende de looptijd van de overeenkomst bedroeg de jaarlijkse vergoeding van FSBesitzG aan Cirrus:

Tabel 8

Betalingen aan Cirrus Airlines in EUR

| Jaar | Nettovergoeding | Brutovergoeding |
| --- | --- | --- |
| 2005 | [...] | [...] |
| 2006 | [...] | [...] |

Jaar

Nettovergoeding

Brutovergoeding

2005

[...]

[...]

2006

[...]

[...]

Redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure

Bestaan van steun

| (81) | In het inleidingsbesluit is opgemerkt dat het besluit van FSBesitzG een overdracht van staatsmiddelen inhield die aan de staat toerekenbaar was. Cirrus was ook duidelijk een onderneming die economische activiteiten verrichtte. De vraag was bijgevolg of de overeenkomst aan Cirrus een voordeel toekende dat Cirrus anders onder marktvoorwaarden niet zou hebben verkregen. Aangezien de redenen voor de sluiting van de overeenkomst niet waren toegelicht, is Duitsland verzocht te verduidelijken of het FSBesitzG bij de sluiting van de overeenkomst als rationele investeerder in een markteconomie handelde en zo ja, documentatie ter staving van dit standpunt te verstrekken. |
| --- | --- |

(81)

In het inleidingsbesluit is opgemerkt dat het besluit van FSBesitzG een overdracht van staatsmiddelen inhield die aan de staat toerekenbaar was. Cirrus was ook duidelijk een onderneming die economische activiteiten verrichtte. De vraag was bijgevolg of de overeenkomst aan Cirrus een voordeel toekende dat Cirrus anders onder marktvoorwaarden niet zou hebben verkregen. Aangezien de redenen voor de sluiting van de overeenkomst niet waren toegelicht, is Duitsland verzocht te verduidelijken of het FSBesitzG bij de sluiting van de overeenkomst als rationele investeerder in een markteconomie handelde en zo ja, documentatie ter staving van dit standpunt te verstrekken.

| (82) | Blijkens het inleidingsbesluit had de Commissie ten tijde van de vaststelling van het besluit geen aanwijzingen ontvangen dat Duitsland de verwachte kosten en inkomsten van deze overeenkomst had vergeleken. Op basis hiervan heeft zij voorlopig geconcludeerd dat de overeenkomst met Cirrus staatssteun vormde. |
| --- | --- |

(82)

Blijkens het inleidingsbesluit had de Commissie ten tijde van de vaststelling van het besluit geen aanwijzingen ontvangen dat Duitsland de verwachte kosten en inkomsten van deze overeenkomst had vergeleken. Op basis hiervan heeft zij voorlopig geconcludeerd dat de overeenkomst met Cirrus staatssteun vormde.

Verenigbaarheid

| (83) | In het inleidingsbesluit is beoordeeld of de overeenkomst met Cirrus op grond van deel 5 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 als verenigbare aanloopsteun kon worden aangemerkt. In haar beoordeling heeft de Commissie twijfels geuit over de vervulling van de verschillende voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun. |
| --- | --- |

(83)

In het inleidingsbesluit is beoordeeld of de overeenkomst met Cirrus op grond van deel 5 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 als verenigbare aanloopsteun kon worden aangemerkt. In haar beoordeling heeft de Commissie twijfels geuit over de vervulling van de verschillende voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun.

| (84) | Volgens het inleidingsbesluit bleek de overeenkomst met Cirrus met name niet te voldoen aan de volgende voorwaarden:






  a) | punt 79, onder c), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de Cirrus-route tussen Saarbrücken en [...] klaarblijkelijk reeds bestond en er geen informatie is verstrekt over nieuwe frequenties die tot een stijging van de passagiersaantallen konden leiden; |
| --- | --- | --- |

(84)

Volgens het inleidingsbesluit bleek de overeenkomst met Cirrus met name niet te voldoen aan de volgende voorwaarden:

a)

punt 79, onder c), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de Cirrus-route tussen Saarbrücken en [...] klaarblijkelijk reeds bestond en er geen informatie is verstrekt over nieuwe frequenties die tot een stijging van de passagiersaantallen konden leiden;

| b) | punt 79, onder d), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de overeenkomst noch degressief noch van beperkte duur leek te zijn, aangezien ze diverse keren is verlengd en het niet duidelijk was of Cirrus de levensvatbaarheid op termijn van de route had aangetoond; |
| --- | --- |

b)

punt 79, onder d), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de overeenkomst noch degressief noch van beperkte duur leek te zijn, aangezien ze diverse keren is verlengd en het niet duidelijk was of Cirrus de levensvatbaarheid op termijn van de route had aangetoond;

| c) | punt 79, onder e), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien volgens de overeenkomst de steun niet beperkt was tot de bijkomende aanloopkosten; |
| --- | --- |

c)

punt 79, onder e), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien volgens de overeenkomst de steun niet beperkt was tot de bijkomende aanloopkosten;

| d) | punt 79, onder f), eerste alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de overeenkomst geen vaste einddatum had en de steun niet was beperkt tot een percentage van de kosten; |
| --- | --- |

d)

punt 79, onder f), eerste alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de overeenkomst geen vaste einddatum had en de steun niet was beperkt tot een percentage van de kosten;

| e) | punt 79, onder f), derde alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de periode waarvoor Cirrus steun kreeg, aanzienlijk korter was dan de periode waarin Cirrus zich ertoe verbond haar activiteiten vanuit Saarbrücken uit te oefenen; |
| --- | --- |

e)

punt 79, onder f), derde alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de periode waarvoor Cirrus steun kreeg, aanzienlijk korter was dan de periode waarin Cirrus zich ertoe verbond haar activiteiten vanuit Saarbrücken uit te oefenen;

| f) | punt 79, onder g), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de steun gekoppeld bleek te zijn aan de evolutie van het aantal vervoerde passagiers; |
| --- | --- |

f)

punt 79, onder g), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de steun gekoppeld bleek te zijn aan de evolutie van het aantal vervoerde passagiers;

| g) | punt 79, onder h), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de overeenkomst was bekendgemaakt voor de ondertekening ervan en ook voor andere luchtvaartmaatschappijen beschikbaar was gesteld; |
| --- | --- |

g)

punt 79, onder h), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de overeenkomst was bekendgemaakt voor de ondertekening ervan en ook voor andere luchtvaartmaatschappijen beschikbaar was gesteld;

| h) | punt 79, onder i), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of FSBetriebG toegang had tot een businessplan van Cirrus en of de luchthaven de effecten van de steun op concurrerende routes had onderzocht; |
| --- | --- |

h)

punt 79, onder i), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of FSBetriebG toegang had tot een businessplan van Cirrus en of de luchthaven de effecten van de steun op concurrerende routes had onderzocht;

| i) | punt 79, onder j), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de vereiste lijst van gesteunde routes klaarblijkelijk niet was gepubliceerd; |
| --- | --- |

i)

punt 79, onder j), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de vereiste lijst van gesteunde routes klaarblijkelijk niet was gepubliceerd;

| j) | punt 79, onder k), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of Duitsland de vereiste beroepsprocedure had gecreëerd; |
| --- | --- |

j)

punt 79, onder k), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of Duitsland de vereiste beroepsprocedure had gecreëerd;

| k) | punt 80 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien Cirrus de steun op grond van de overeenkomsten bleek te hebben gecombineerd met steun op grond van de lijst van luchthavengelden van 2007. |
| --- | --- |

k)

punt 80 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien Cirrus de steun op grond van de overeenkomsten bleek te hebben gecombineerd met steun op grond van de lijst van luchthavengelden van 2007.

| (85) | Aangezien niet aan de cumulatieve voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun leek te zijn voldaan en er kennelijk geen andere verenigbaarheidsgronden waren, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de overeenkomst met Cirrus onverenigbare staatssteun vormde. |
| --- | --- |

(85)

Aangezien niet aan de cumulatieve voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun leek te zijn voldaan en er kennelijk geen andere verenigbaarheidsgronden waren, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de overeenkomst met Cirrus onverenigbare staatssteun vormde.

2.2.7.   MARKETINGOVEREENKOMST MET AIR BERLIN

Gedetailleerde beschrijving van de maatregel

| (86) | Op 6 april 2011 heeft FSG een marketingovereenkomst met Air Berlin PLC & Co. Luftverkehrs KG (hierna „Air Berlin” genoemd) ondertekend met een looptijd tot 2 mei 2014. Volgens de overeenkomst moest Air Berlin marketing- en reclamediensten verlenen aan FSG. Volgens de overeenkomst [...] verwachtte FSG dat de hogere frequenties hogere inkomsten uit luchtvaart- en niet-luchtvaartactiviteiten zouden opleveren. Daarnaast was Air Berlin verplicht om de twee routes van en naar Saarbrücken te promoten (informatie over de hogere frequenties in de pers, via e-mails, briefings van reisbureaus, tijdschriften, de gedrukte pers, aan de incheckbalies, in de vliegtuigen, via de radio enz.). FSG betaalde Air Berlin voor de marketingdienst een totaalbedrag van [8 00  000 EUR-1 7 00  000 EUR]. |
| --- | --- |

(86)

Op 6 april 2011 heeft FSG een marketingovereenkomst met Air Berlin PLC & Co. Luftverkehrs KG (hierna „Air Berlin” genoemd) ondertekend met een looptijd tot 2 mei 2014. Volgens de overeenkomst moest Air Berlin marketing- en reclamediensten verlenen aan FSG. Volgens de overeenkomst [...] verwachtte FSG dat de hogere frequenties hogere inkomsten uit luchtvaart- en niet-luchtvaartactiviteiten zouden opleveren. Daarnaast was Air Berlin verplicht om de twee routes van en naar Saarbrücken te promoten (informatie over de hogere frequenties in de pers, via e-mails, briefings van reisbureaus, tijdschriften, de gedrukte pers, aan de incheckbalies, in de vliegtuigen, via de radio enz.). FSG betaalde Air Berlin voor de marketingdienst een totaalbedrag van [8 00  000 EUR-1 7 00  000 EUR].

Redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure

Bestaan van steun

| (87) | Net zoals bij de overeenkomst met Cirrus rees bij de marketingovereenkomst met Air Berlin de vraag of deze overeenkomst marktconform was. Er werd van uitgegaan dat aan alle andere voorwaarden, zoals de toerekenbare overdracht van staatsmiddelen en de selectiviteit, was voldaan. |
| --- | --- |

(87)

Net zoals bij de overeenkomst met Cirrus rees bij de marketingovereenkomst met Air Berlin de vraag of deze overeenkomst marktconform was. Er werd van uitgegaan dat aan alle andere voorwaarden, zoals de toerekenbare overdracht van staatsmiddelen en de selectiviteit, was voldaan.

| (88) | Volgens Duitsland was een kosten-batenanalyse uitgevoerd waaruit was gebleken dat de overeenkomst op lange termijn voor de luchthaven winstgevend was. Duitsland had deze analyse echter niet toegezonden waardoor de Commissie niet kon beoordelen hoe de luchthaven de verwachte kosten en inkomsten uit de overeenkomst had berekend. Overwegende dat het enige voordeel van de overeenkomst voor de luchthaven de verwachte stijging van de passagiersaantallen bleek te zijn, leek de overeenkomst zelf niets meer dan een bijkomende korting op de luchthavengelden, die zelfs werd gecumuleerd met de kortingen die op grond van de lijst van luchthavengelden van 2007 reeds beschikbaar waren. |
| --- | --- |

(88)

Volgens Duitsland was een kosten-batenanalyse uitgevoerd waaruit was gebleken dat de overeenkomst op lange termijn voor de luchthaven winstgevend was. Duitsland had deze analyse echter niet toegezonden waardoor de Commissie niet kon beoordelen hoe de luchthaven de verwachte kosten en inkomsten uit de overeenkomst had berekend. Overwegende dat het enige voordeel van de overeenkomst voor de luchthaven de verwachte stijging van de passagiersaantallen bleek te zijn, leek de overeenkomst zelf niets meer dan een bijkomende korting op de luchthavengelden, die zelfs werd gecumuleerd met de kortingen die op grond van de lijst van luchthavengelden van 2007 reeds beschikbaar waren.

| (89) | Op grond van deze overwegingen is het inleidingsbesluit tot de voorlopige conclusie gekomen dat de marketingovereenkomst met Air Berlin aan deze laatste een selectief voordeel toekende. Aangezien alle andere elementen van staatssteun volgens de voorlopige bevindingen aanwezig waren, kwam de Commissie tot de conclusie dat deze overeenkomst een element van staatssteun inhield. |
| --- | --- |

(89)

Op grond van deze overwegingen is het inleidingsbesluit tot de voorlopige conclusie gekomen dat de marketingovereenkomst met Air Berlin aan deze laatste een selectief voordeel toekende. Aangezien alle andere elementen van staatssteun volgens de voorlopige bevindingen aanwezig waren, kwam de Commissie tot de conclusie dat deze overeenkomst een element van staatssteun inhield.

Verenigbaarheid

| (90) | In het inleidingsbesluit is beoordeeld of de marketingovereenkomst op grond van deel 5 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 als verenigbare aanloopsteun kon worden aangemerkt. In haar beoordeling heeft de Commissie twijfels geuit over de vervulling van de verschillende voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun. |
| --- | --- |

(90)

In het inleidingsbesluit is beoordeeld of de marketingovereenkomst op grond van deel 5 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 als verenigbare aanloopsteun kon worden aangemerkt. In haar beoordeling heeft de Commissie twijfels geuit over de vervulling van de verschillende voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun.

| (91) | Volgens het inleidingsbesluit bleek de overeenkomst met Air Berlin met name niet te voldoen aan de volgende voorwaarden:






  a) | punt 79, onder d), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het onduidelijk was of Air Berlin de levensvatbaarheid op termijn van de route had aangetoond; |
| --- | --- | --- |

(91)

Volgens het inleidingsbesluit bleek de overeenkomst met Air Berlin met name niet te voldoen aan de volgende voorwaarden:

a)

punt 79, onder d), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het onduidelijk was of Air Berlin de levensvatbaarheid op termijn van de route had aangetoond;

| b) | punt 79, onder e), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien volgens de overeenkomst de steun niet beperkt was tot de bijkomende aanloopkosten; |
| --- | --- |

b)

punt 79, onder e), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien volgens de overeenkomst de steun niet beperkt was tot de bijkomende aanloopkosten;

| c) | punt 79, onder f), eerste alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien in de overeenkomst de steun niet was beperkt tot een percentage van de kosten; |
| --- | --- |

c)

punt 79, onder f), eerste alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien in de overeenkomst de steun niet was beperkt tot een percentage van de kosten;

| d) | punt 79, onder f), derde alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de periode waarvoor Air Berlin steun kreeg, aanzienlijk korter was dan de periode waarin Air Berlin zich ertoe verbond haar activiteiten vanuit Saarbrücken uit te oefenen; |
| --- | --- |

d)

punt 79, onder f), derde alinea, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de periode waarvoor Air Berlin steun kreeg, aanzienlijk korter was dan de periode waarin Air Berlin zich ertoe verbond haar activiteiten vanuit Saarbrücken uit te oefenen;

| e) | punt 79, onder g), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de steun niet gekoppeld was aan de reële evolutie van het aantal vervoerde passagiers; |
| --- | --- |

e)

punt 79, onder g), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de steun niet gekoppeld was aan de reële evolutie van het aantal vervoerde passagiers;

| f) | punt 79, onder h), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de overeenkomst was bekendgemaakt vóór de ondertekening en ook voor andere luchtvaartmaatschappijen beschikbaar was gesteld; |
| --- | --- |

f)

punt 79, onder h), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of de overeenkomst was bekendgemaakt vóór de ondertekening en ook voor andere luchtvaartmaatschappijen beschikbaar was gesteld;

| g) | punt 79, onder i), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het onduidelijk was of de door de luchthaven uitgevoerde kosten-batenanalyse, die niet aan de Commissie was voorgelegd, aan de voorwaarden voldeed; |
| --- | --- |

g)

punt 79, onder i), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het onduidelijk was of de door de luchthaven uitgevoerde kosten-batenanalyse, die niet aan de Commissie was voorgelegd, aan de voorwaarden voldeed;

| h) | punt 79, onder j), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de vereiste lijst van gesteunde routes klaarblijkelijk niet was gepubliceerd; |
| --- | --- |

h)

punt 79, onder j), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien de vereiste lijst van gesteunde routes klaarblijkelijk niet was gepubliceerd;

| i) | punt 79, onder k), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of Duitsland de vereiste beroepsprocedure had gecreëerd; |
| --- | --- |

i)

punt 79, onder k), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien het twijfelachtig was of Duitsland de vereiste beroepsprocedure had gecreëerd;

| j) | punt 80 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien Air Berlin de steun op grond van de overeenkomst bleek te hebben gecombineerd met steun op grond van de lijst van luchthavengelden van 2007. |
| --- | --- |

j)

punt 80 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, aangezien Air Berlin de steun op grond van de overeenkomst bleek te hebben gecombineerd met steun op grond van de lijst van luchthavengelden van 2007.

| (92) | Aangezien niet aan de cumulatieve voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun leek te zijn voldaan en kennelijk geen andere verenigbaarheidsgronden waren, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de overeenkomst met Air Berlin staatssteun vormde die onverenigbaar was met de interne markt. |
| --- | --- |

(92)

Aangezien niet aan de cumulatieve voorwaarden voor verenigbare aanloopsteun leek te zijn voldaan en kennelijk geen andere verenigbaarheidsgronden waren, is de Commissie tot de voorlopige conclusie gekomen dat de overeenkomst met Air Berlin staatssteun vormde die onverenigbaar was met de interne markt.

3.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

3.1.   FINANCIERING VAN VH SAAR, FSG EN FSBESITZG

3.1.1.   BESTAAN VAN STEUN

Onderneming en economische activiteit

| (93) | Duitsland betwist niet dat FSBesitzG en FSG economische activiteiten verrichten en voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU als ondernemingen moeten worden beschouwd. Voor zover FSBesitzG en FSG activiteiten verrichten die deel uitmaken van de soevereine prerogatieven van de staat, vormen ze echter geen ondernemingen. |
| --- | --- |

(93)

Duitsland betwist niet dat FSBesitzG en FSG economische activiteiten verrichten en voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU als ondernemingen moeten worden beschouwd. Voor zover FSBesitzG en FSG activiteiten verrichten die deel uitmaken van de soevereine prerogatieven van de staat, vormen ze echter geen ondernemingen.

| (94) | In deze context heeft Duitsland een tabel voorgelegd van uitgaven (zowel exploitatie- als investeringsuitgaven) met betrekking tot overheidstaken die tussen 2000 en 2011 zijn gedaan:

  Tabel 9


  Kosten met betrekking tot de taken van de overheid in EUR
   (21) | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | Totaal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| § 8 LuftSiG | | | | | | | | | | | | | |
| Feuerwehr | | | | | | | | | | | | | |
| Außenumzäunung/Bestreifungsweg | | | | | | | | | | | | | |
| Neues Zugangs-kontrollsystem | | | | | | | | | | | | | |
| Container Tor 1 | | | | | | | | | | | | | |
| Rollwegbeschilderung | | | | | | | | | | | | | |
| Unterbrechungsfreie Stromvers. (Notstrom) | | | | | | | | | | | | | |
| Abstellfläche Ost, Bombenbedrohte Flz. | | | | | | | | | | | | | |
| Erweiterung S/L-Bahnköpfe, RESA | | | | | | | | | | | | | |
| Flughafennavigation | | | | | | | | | | | | | |
| Summe p.A. | | | | | | | | | | | | | |

(94)

In deze context heeft Duitsland een tabel voorgelegd van uitgaven (zowel exploitatie- als investeringsuitgaven) met betrekking tot overheidstaken die tussen 2000 en 2011 zijn gedaan:

Tabel 9

Kosten met betrekking tot de taken van de overheid in EUR
   (21)

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

§ 8 LuftSiG

Feuerwehr

Außenumzäunung/Bestreifungsweg

Neues Zugangs-kontrollsystem

Container Tor 1

Rollwegbeschilderung

Unterbrechungsfreie Stromvers. (Notstrom)

Abstellfläche Ost, Bombenbedrohte Flz.

Erweiterung S/L-Bahnköpfe, RESA

Flughafennavigation

Summe p.A.

| (95) | Duitsland voert aan dat de financiering van maatregelen ten behoeve van de luchthavenbeveiliging op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz, maatregelen voor de luchtverkeersleiding en luchtvaartveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz en brandweertaken tot de overheidstaken behoort. Volgens Duitsland vallen de omheining rond de luchthaven en de patrouillepaden, een containerpoort, baanborden, noodstroomvoorzieningen, parkeerplaatsen voor vliegtuigen bij bomdreigingen en de uitbreiding van de veiligheidsstroken onder § 8 Luftsicherheitsgesetz en behoren deze bijgevolg ook tot de overheidstaken. |
| --- | --- |

(95)

Duitsland voert aan dat de financiering van maatregelen ten behoeve van de luchthavenbeveiliging op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz, maatregelen voor de luchtverkeersleiding en luchtvaartveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz en brandweertaken tot de overheidstaken behoort. Volgens Duitsland vallen de omheining rond de luchthaven en de patrouillepaden, een containerpoort, baanborden, noodstroomvoorzieningen, parkeerplaatsen voor vliegtuigen bij bomdreigingen en de uitbreiding van de veiligheidsstroken onder § 8 Luftsicherheitsgesetz en behoren deze bijgevolg ook tot de overheidstaken.

| (96) | Wat de maatregelen voor de luchtverkeersleiding en luchtvaartveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz betreft, deelt Duitsland mee dat de staat de kosten voor deze maatregelen niet voor alle luchthavens dekt, maar dat het verschil in behandeling tussen de verschillende luchthavens gerechtvaardigd is en daarom geen voordeel inhoudt. In het bijzonder maakt § 27, onder c), punt 2, een onderscheid tussen sommige luchthavens waar de financiering van deze beveiligingsmaatregelen op federaal niveau noodzakelijk wordt geacht om redenen van veiligheid en vervoersbeleid, en andere luchthavens waar dergelijke maatregelen uit federaal oogpunt niet strikt noodzakelijk worden geacht. Het federaal ministerie van Vervoer heeft tot nu toe de financiering van verschillende luchthavens, waaronder die van Saarbrücken, als noodzakelijk voor het veiligheids- en vervoersbeleid erkend. Om die reden is de financiering van regionale luchthavens, die deze kosten normaal zelf zouden moeten dragen, niet discriminatoir. De financiering van maatregelen voor de luchtverkeersleiding en luchtvaartveiligheid behoort, ongeacht of deze maatregelen rechtstreeks door de staat op federaal niveau of door de deelstaten worden gefinancierd, altijd tot de overheidstaken. |
| --- | --- |

(96)

Wat de maatregelen voor de luchtverkeersleiding en luchtvaartveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz betreft, deelt Duitsland mee dat de staat de kosten voor deze maatregelen niet voor alle luchthavens dekt, maar dat het verschil in behandeling tussen de verschillende luchthavens gerechtvaardigd is en daarom geen voordeel inhoudt. In het bijzonder maakt § 27, onder c), punt 2, een onderscheid tussen sommige luchthavens waar de financiering van deze beveiligingsmaatregelen op federaal niveau noodzakelijk wordt geacht om redenen van veiligheid en vervoersbeleid, en andere luchthavens waar dergelijke maatregelen uit federaal oogpunt niet strikt noodzakelijk worden geacht. Het federaal ministerie van Vervoer heeft tot nu toe de financiering van verschillende luchthavens, waaronder die van Saarbrücken, als noodzakelijk voor het veiligheids- en vervoersbeleid erkend. Om die reden is de financiering van regionale luchthavens, die deze kosten normaal zelf zouden moeten dragen, niet discriminatoir. De financiering van maatregelen voor de luchtverkeersleiding en luchtvaartveiligheid behoort, ongeacht of deze maatregelen rechtstreeks door de staat op federaal niveau of door de deelstaten worden gefinancierd, altijd tot de overheidstaken.

| (97) | Bovendien zijn de kosten voor de brandweer bijvoorbeeld niet op federaal niveau geregeld, maar vallen ze onder de bevoegdheid van de deelstaten. Daarom wordt de brandweer niet op alle luchthavens door de staat gefinancierd. Het verschil in behandeling is toe te schrijven aan zowel historische als objectieve redenen. Het is hoofdzakelijk aan de aard van de luchthavensector te wijten dat kleinere regionale luchthavens de hoge vaste kosten voor de brandweer niet kunnen dragen en dat deze daarom door de respectieve deelstaat worden betaald. |
| --- | --- |

(97)

Bovendien zijn de kosten voor de brandweer bijvoorbeeld niet op federaal niveau geregeld, maar vallen ze onder de bevoegdheid van de deelstaten. Daarom wordt de brandweer niet op alle luchthavens door de staat gefinancierd. Het verschil in behandeling is toe te schrijven aan zowel historische als objectieve redenen. Het is hoofdzakelijk aan de aard van de luchthavensector te wijten dat kleinere regionale luchthavens de hoge vaste kosten voor de brandweer niet kunnen dragen en dat deze daarom door de respectieve deelstaat worden betaald.

| (98) | Met betrekking tot Vh Saar deelt Duitsland mee dat de holding niet als een onderneming kan worden beschouwd. Ten eerste is Vh Saar zelf niet actief op de markt, maar bezit zij louter aandelen in andere ondernemingen (met name de luchthaven en HSG). Onder verwijzing naar een arrest van het Hof van Justitie (22) herinnert Duitsland eraan dat het loutere bezit van aandelen in ondernemingen, ook al gaat het om een zeggenschapsdeelneming, op zich geen economische activiteit vormt. Voorts geldt de uitzondering op dit beginsel volgens welke een holding een economische activiteit verricht als ze invloed uitoefent over de ondernemingen waarvan ze aandelen bezit, niet voor Vh Saar. |
| --- | --- |

(98)

Met betrekking tot Vh Saar deelt Duitsland mee dat de holding niet als een onderneming kan worden beschouwd. Ten eerste is Vh Saar zelf niet actief op de markt, maar bezit zij louter aandelen in andere ondernemingen (met name de luchthaven en HSG). Onder verwijzing naar een arrest van het Hof van Justitie (22) herinnert Duitsland eraan dat het loutere bezit van aandelen in ondernemingen, ook al gaat het om een zeggenschapsdeelneming, op zich geen economische activiteit vormt. Voorts geldt de uitzondering op dit beginsel volgens welke een holding een economische activiteit verricht als ze invloed uitoefent over de ondernemingen waarvan ze aandelen bezit, niet voor Vh Saar.

Voordeel

| (99) | Duitsland voert met betrekking tot Vh Saar aan dat de holding geen enkel voordeel uit staatsmiddelen ontving, aangezien ze alle van de deelstaat Saarland ontvangen middelen aan FSBesitzG/FSG overmaakte. Bijgevolg ontkent Duitsland dat Vh Saar als een begunstigde kon worden beschouwd. |
| --- | --- |

(99)

Duitsland voert met betrekking tot Vh Saar aan dat de holding geen enkel voordeel uit staatsmiddelen ontving, aangezien ze alle van de deelstaat Saarland ontvangen middelen aan FSBesitzG/FSG overmaakte. Bijgevolg ontkent Duitsland dat Vh Saar als een begunstigde kon worden beschouwd.

| (100) | Wat betreft de middelen die FSBesitzG/FSG van Vh Saar via de winstpoolingsovereenkomst hebben gekregen, stelt Duitsland dat er geen voordeel is toegekend, aangezien alle financiering louter een vergoeding was aan FSBesitzG/FSG voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang (DAEB) in overeenstemming met de Altmark-jurisprudentie. |
| --- | --- |

(100)

Wat betreft de middelen die FSBesitzG/FSG van Vh Saar via de winstpoolingsovereenkomst hebben gekregen, stelt Duitsland dat er geen voordeel is toegekend, aangezien alle financiering louter een vergoeding was aan FSBesitzG/FSG voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang (DAEB) in overeenstemming met de Altmark-jurisprudentie.

Eerste Altmark-criterium: toewijzing van de verlening van een dienst van algemeen economisch belang

| (101) | Duitsland voert aan dat de exploitatie van de luchthaven, met inbegrip van de bouw en het onderhoud van de nodige infrastructuur, een dienst van algemeen economisch belang is. Het begrip „dienst van algemeen economisch belang” wordt door Duitsland gedefinieerd als diensten verleend op een markt waarbij het publiek een algemeen belang heeft in de betrouwbare en stabiele verlening ervan, die de markt zelf niet kan verlenen, en die worden verleend door een entiteit aan wie een overeenkomstige verplichting is toegewezen. |
| --- | --- |

(101)

Duitsland voert aan dat de exploitatie van de luchthaven, met inbegrip van de bouw en het onderhoud van de nodige infrastructuur, een dienst van algemeen economisch belang is. Het begrip „dienst van algemeen economisch belang” wordt door Duitsland gedefinieerd als diensten verleend op een markt waarbij het publiek een algemeen belang heeft in de betrouwbare en stabiele verlening ervan, die de markt zelf niet kan verlenen, en die worden verleend door een entiteit aan wie een overeenkomstige verplichting is toegewezen.

| (102) | Wat de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken betreft, houdt Duitsland staande dat deze het verlenen van diensten op een markt inhoudt. Voorts verleent de luchthaven diensten die de markt anders niet zou verlenen, aangezien ze minder dan 5 00  000 passagiers per jaar vervoert en volgens de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 onder de drempel blijft die volgens prognoses de drempel van winstgevendheid voor een luchthaven vormt. |
| --- | --- |

(102)

Wat de exploitatie van de luchthaven van Saarbrücken betreft, houdt Duitsland staande dat deze het verlenen van diensten op een markt inhoudt. Voorts verleent de luchthaven diensten die de markt anders niet zou verlenen, aangezien ze minder dan 5 00  000 passagiers per jaar vervoert en volgens de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 onder de drempel blijft die volgens prognoses de drempel van winstgevendheid voor een luchthaven vormt.

| (103) | Volgens Duitsland is aan de luchthaven van Saarbrücken de verplichting toegewezen om deze diensten te verlenen. Deze verplichting vloeit, aldus Duitsland, voort uit de exploitatievergunning en de Duitse luchtvaartwetgeving. Duitsland verwijst specifiek naar § 45, lid 1, van de luchtverkeersvergunningsverordening (Luftverkehrszulassungsordnung), die bepaalt dat een luchthavenonderneming „de luchthaven in een exploitatieveilige staat moet houden en haar naar behoren moet exploiteren”. De exploitatieverplichting houdt de verplichting in om aan alle vliegtuigen zonder onderscheid tijdens de normale openingsuren luchthavendiensten ter beschikking te stellen, die op hun beurt in de exploitatievergunning zijn vastgelegd en niet eenzijdig door de luchthavenexploitant kunnen worden gewijzigd. Elke inbreuk op de verplichting om de luchthaven te exploiteren zou leiden tot boetes van maximaal 50  000 EUR krachtens § 108 Luftverkehrszulassungsordnung in samenhang met § 58, lid 1, punt 10, onder 2), Luftverkehrsgesetz. Ten slotte deelt Duitsland mee dat de deelstaat daarnaast de behoorlijke exploitatie garandeert via zijn uitgebreide controle over de exploitant. |
| --- | --- |

(103)

Volgens Duitsland is aan de luchthaven van Saarbrücken de verplichting toegewezen om deze diensten te verlenen. Deze verplichting vloeit, aldus Duitsland, voort uit de exploitatievergunning en de Duitse luchtvaartwetgeving. Duitsland verwijst specifiek naar § 45, lid 1, van de luchtverkeersvergunningsverordening (Luftverkehrszulassungsordnung), die bepaalt dat een luchthavenonderneming „de luchthaven in een exploitatieveilige staat moet houden en haar naar behoren moet exploiteren”. De exploitatieverplichting houdt de verplichting in om aan alle vliegtuigen zonder onderscheid tijdens de normale openingsuren luchthavendiensten ter beschikking te stellen, die op hun beurt in de exploitatievergunning zijn vastgelegd en niet eenzijdig door de luchthavenexploitant kunnen worden gewijzigd. Elke inbreuk op de verplichting om de luchthaven te exploiteren zou leiden tot boetes van maximaal 50  000 EUR krachtens § 108 Luftverkehrszulassungsordnung in samenhang met § 58, lid 1, punt 10, onder 2), Luftverkehrsgesetz. Ten slotte deelt Duitsland mee dat de deelstaat daarnaast de behoorlijke exploitatie garandeert via zijn uitgebreide controle over de exploitant.

| (104) | In antwoord op de opmerking in het inleidingsbesluit dat er geen formeel toewijzingsbesluit bleek te bestaan, stelt Duitsland dat de combinatie van de in overweging 103 genoemde factoren en in het bijzonder de uitgebreide en strikte controle over de luchthaven door de deelstaat Saarland garanderen dat de toewijzigingsdoelstellingen op minstens dezelfde manier worden verwezenlijkt als in het geval van een formeel toewijzingsbesluit. |
| --- | --- |

(104)

In antwoord op de opmerking in het inleidingsbesluit dat er geen formeel toewijzingsbesluit bleek te bestaan, stelt Duitsland dat de combinatie van de in overweging 103 genoemde factoren en in het bijzonder de uitgebreide en strikte controle over de luchthaven door de deelstaat Saarland garanderen dat de toewijzigingsdoelstellingen op minstens dezelfde manier worden verwezenlijkt als in het geval van een formeel toewijzingsbesluit.

| (105) | Ter staving van zijn bewering dat de exploitatie van de luchthaven een dienst van algemeen economisch belang vormt, voert Duitsland aan dat de luchthaven een essentieel onderdeel van de verkeersinfrastructuur in de deelstaat Saarland vormt, dat noodzakelijk is in het bijzonder om de regio met de rest van het land en met grote luchtvaarthubs te verbinden. Het bijzondere belang van deze verbindingen vloeit naar verluidt voort uit de geografische ligging van Saarland aan de rand van Duitsland, ver weg van de grote Duitse stedelijke centra. |
| --- | --- |

(105)

Ter staving van zijn bewering dat de exploitatie van de luchthaven een dienst van algemeen economisch belang vormt, voert Duitsland aan dat de luchthaven een essentieel onderdeel van de verkeersinfrastructuur in de deelstaat Saarland vormt, dat noodzakelijk is in het bijzonder om de regio met de rest van het land en met grote luchtvaarthubs te verbinden. Het bijzondere belang van deze verbindingen vloeit naar verluidt voort uit de geografische ligging van Saarland aan de rand van Duitsland, ver weg van de grote Duitse stedelijke centra.

| (106) | Ten eerste beweert Duitsland dat de luchthaven beantwoordt aan de toeristische en particuliere vervoersbehoeften van de bevolking uit de regio. Saarland is zich naar verluidt almaar meer als een toeristische bestemming aan het ontwikkelen. Ten tweede is de luchthaven van vitaal belang voor de verbindingen van de wetenschappelijke, culturele en sociale instellingen van de deelstaat Saarland, die zich hoofdzakelijk in de stad Saarbrücken bevinden. Ten derde wordt ook het belang van de luchthaven voor de plaatselijke economie en de regionale ontwikkeling benadrukt, vooral in het licht van de huidige structurele conversie van een op steenkoolwinning gebaseerde economie naar een internationale en innovatieve economie. Duitsland wijst erop dat ondernemingen hun beslissing om zich in Saarland te vestigen vaak baseren op het feit dat er een luchthaven is. Duitsland verwijst voorts naar een studie uit 2009 die stelt dat de vraag naar luchtvervoer van passagiers naar verwachting zal toenemen in de toekomst. |
| --- | --- |

(106)

Ten eerste beweert Duitsland dat de luchthaven beantwoordt aan de toeristische en particuliere vervoersbehoeften van de bevolking uit de regio. Saarland is zich naar verluidt almaar meer als een toeristische bestemming aan het ontwikkelen. Ten tweede is de luchthaven van vitaal belang voor de verbindingen van de wetenschappelijke, culturele en sociale instellingen van de deelstaat Saarland, die zich hoofdzakelijk in de stad Saarbrücken bevinden. Ten derde wordt ook het belang van de luchthaven voor de plaatselijke economie en de regionale ontwikkeling benadrukt, vooral in het licht van de huidige structurele conversie van een op steenkoolwinning gebaseerde economie naar een internationale en innovatieve economie. Duitsland wijst erop dat ondernemingen hun beslissing om zich in Saarland te vestigen vaak baseren op het feit dat er een luchthaven is. Duitsland verwijst voorts naar een studie uit 2009 die stelt dat de vraag naar luchtvervoer van passagiers naar verwachting zal toenemen in de toekomst.

| (107) | Duitsland ondersteunt zijn voorgaande argumenten door te stellen dat de gestage toename van de passagiersaantallen op de luchthaven van Saarbrücken tijdens ede laatste decennia, de resultaten van een studie waaruit verder groeipotentieel blijkt, en het feit dat andere luchthavens in de regio niet aan de plaatselijke vraag kunnen voldoen, allemaal het belang van de luchthaven voor de plaatselijke bevolking en economie aantonen. Duitsland beroept zich op de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 volgens welke „in uitzonderlijke gevallen het gehele beheer van een luchthaven als een economische dienst van algemeen belang kan worden beschouwd”, bijvoorbeeld wanneer een luchthaven in een „geïsoleerd gebied” is gelegen, en verklaart dat Saarbrücken een dergelijk uitzonderlijk geval is gezien zijn geografische ligging en de gestage structurele wijzigingen van de plaatselijke economie (23). Ten slotte is de financiering niet bestemd voor activiteiten die niet verder gaan dan de in punt 53, iv), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 genoemde „basisactiviteiten”. |
| --- | --- |

(107)

Duitsland ondersteunt zijn voorgaande argumenten door te stellen dat de gestage toename van de passagiersaantallen op de luchthaven van Saarbrücken tijdens ede laatste decennia, de resultaten van een studie waaruit verder groeipotentieel blijkt, en het feit dat andere luchthavens in de regio niet aan de plaatselijke vraag kunnen voldoen, allemaal het belang van de luchthaven voor de plaatselijke bevolking en economie aantonen. Duitsland beroept zich op de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 volgens welke „in uitzonderlijke gevallen het gehele beheer van een luchthaven als een economische dienst van algemeen belang kan worden beschouwd”, bijvoorbeeld wanneer een luchthaven in een „geïsoleerd gebied” is gelegen, en verklaart dat Saarbrücken een dergelijk uitzonderlijk geval is gezien zijn geografische ligging en de gestage structurele wijzigingen van de plaatselijke economie (23). Ten slotte is de financiering niet bestemd voor activiteiten die niet verder gaan dan de in punt 53, iv), van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 genoemde „basisactiviteiten”.

| (108) | Duitsland verklaart vervolgens dat het bestaan van een DAEB niet kan worden ondermijnd door het vermeend ontbreken van de behoefte aan de luchthaven. Andere luchthavens in de regio kunnen niet kunnen voldoen aan de behoeften waaraan de luchthaven van Saarbrücken tegemoetkomt. Met name liggen deze andere luchthavens in de regio ofwel te ver van het kernverzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken (zoals de luchthavens van Luxemburg, Metz-Nancy-Lorraine en Frankfurt-Hahn) ofwel zijn zij niet met de luchthaven van Saarbrücken te vergelijken wegens hun kleinere omvang en hun beperkte dienstverlening (Zweibrücken, in de eerste plaats). |
| --- | --- |

(108)

Duitsland verklaart vervolgens dat het bestaan van een DAEB niet kan worden ondermijnd door het vermeend ontbreken van de behoefte aan de luchthaven. Andere luchthavens in de regio kunnen niet kunnen voldoen aan de behoeften waaraan de luchthaven van Saarbrücken tegemoetkomt. Met name liggen deze andere luchthavens in de regio ofwel te ver van het kernverzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken (zoals de luchthavens van Luxemburg, Metz-Nancy-Lorraine en Frankfurt-Hahn) ofwel zijn zij niet met de luchthaven van Saarbrücken te vergelijken wegens hun kleinere omvang en hun beperkte dienstverlening (Zweibrücken, in de eerste plaats).

Tweede Altmark-criterium: compensatieparameters

| (109) | Duitsland voert aan dat het tweede Altmark-criterium tot doel heeft overcompensatie te voorkomen en het efficiënte gebruik van overheidsmiddelen te garanderen. Gezien de strikte controle over de luchthaven door de lokale overheden, wat verantwoord economisch gedrag waarborgt, en het feit dat de activiteiten van de luchthaven beperkt zijn tot het verlenen van een DAEB, is aan het doel van het tweede criterium voldaan. Ten slotte zijn de financieringsregels in ieder geval zo ontworpen dat het uitgesloten is onrechtmatig gebruik te maken van DAEB-compensatie. |
| --- | --- |

(109)

Duitsland voert aan dat het tweede Altmark-criterium tot doel heeft overcompensatie te voorkomen en het efficiënte gebruik van overheidsmiddelen te garanderen. Gezien de strikte controle over de luchthaven door de lokale overheden, wat verantwoord economisch gedrag waarborgt, en het feit dat de activiteiten van de luchthaven beperkt zijn tot het verlenen van een DAEB, is aan het doel van het tweede criterium voldaan. Ten slotte zijn de financieringsregels in ieder geval zo ontworpen dat het uitgesloten is onrechtmatig gebruik te maken van DAEB-compensatie.

Derde Altmark-criterium: voorkoming van overcompensatie

| (110) | Duitsland houdt staande dat de overheidsfinanciering nooit hoger is geweest dan het bedrag dat noodzakelijk was om de DAEB te kunnen verlenen, rekening houdende met alle relevante inkomsten. De activiteiten van de luchthaven zijn beperkt tot het verlenen van de desbetreffende DAEB zodat er geen kruissubsidiëring van andere kosten mogelijk was. Voorts zijn de infrastructuur en de luchthavenactiviteiten noodzakelijk en passend om aan de luchtverkeersbehoeften van het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken te voldoen. FSBesitzG en FSG maakten en maken geen winst en FSBG realiseerde slechts geringe winsten. Volgens Duitsland hielden de lokale overheden nauw toezicht op het gebruik van overheidsmiddelen en zouden zij in geval van inefficiënte praktijken hebben ingegrepen. |
| --- | --- |

(110)

Duitsland houdt staande dat de overheidsfinanciering nooit hoger is geweest dan het bedrag dat noodzakelijk was om de DAEB te kunnen verlenen, rekening houdende met alle relevante inkomsten. De activiteiten van de luchthaven zijn beperkt tot het verlenen van de desbetreffende DAEB zodat er geen kruissubsidiëring van andere kosten mogelijk was. Voorts zijn de infrastructuur en de luchthavenactiviteiten noodzakelijk en passend om aan de luchtverkeersbehoeften van het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken te voldoen. FSBesitzG en FSG maakten en maken geen winst en FSBG realiseerde slechts geringe winsten. Volgens Duitsland hielden de lokale overheden nauw toezicht op het gebruik van overheidsmiddelen en zouden zij in geval van inefficiënte praktijken hebben ingegrepen.

Vierde Altmark-criterium: aanbesteding of benchmarking

| (111) | Aangezien de luchthaven al lang bestond voordat het verlenen van luchthavendiensten als een economische activiteit werd beschouwd, heeft Duitsland ervoor gekozen geen aanbesteding voor de DAEB uit te schrijven maar verder op de bestaande luchthaven te betrouwen. Niettemin is aan het vierde criterium voldaan omdat de lokale overheden volgens Duitsland nauw toezicht hebben gehouden op de activiteiten van de luchthaven en zo hebben gewaarborgd dat alleen efficiënte kosten zijn vergoed. Hoewel de deelstaat Saarland niet over exacte gegevens over andere regionale luchthavens beschikt, wordt ervan uitgegaan dat de efficiëntie van de luchthaven van Saarbrücken gemiddeld is en dat de lokale overheden elke inefficiëntie zouden hebben opgemerkt en verholpen. Ten slotte is door de diverse verschillen tussen de regionale luchthavens in Duitsland een eenvoudige vergelijking niet zinvol. In deze omstandigheden zou de Commissie genoegen moeten nemen met het feit dat er geen aanwijzingen zijn dat Saarbrücken inefficiënt is. |
| --- | --- |

(111)

Aangezien de luchthaven al lang bestond voordat het verlenen van luchthavendiensten als een economische activiteit werd beschouwd, heeft Duitsland ervoor gekozen geen aanbesteding voor de DAEB uit te schrijven maar verder op de bestaande luchthaven te betrouwen. Niettemin is aan het vierde criterium voldaan omdat de lokale overheden volgens Duitsland nauw toezicht hebben gehouden op de activiteiten van de luchthaven en zo hebben gewaarborgd dat alleen efficiënte kosten zijn vergoed. Hoewel de deelstaat Saarland niet over exacte gegevens over andere regionale luchthavens beschikt, wordt ervan uitgegaan dat de efficiëntie van de luchthaven van Saarbrücken gemiddeld is en dat de lokale overheden elke inefficiëntie zouden hebben opgemerkt en verholpen. Ten slotte is door de diverse verschillen tussen de regionale luchthavens in Duitsland een eenvoudige vergelijking niet zinvol. In deze omstandigheden zou de Commissie genoegen moeten nemen met het feit dat er geen aanwijzingen zijn dat Saarbrücken inefficiënt is.

Tussentijdse conclusie over Altmark/DAEB

| (112) | Aangezien aan de vier Altmark-criteria is voldaan, vormt de financiering van de luchthaven met staatsmiddelen volgens Duitsland geen voordeel maar louter een compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang. |
| --- | --- |

(112)

Aangezien aan de vier Altmark-criteria is voldaan, vormt de financiering van de luchthaven met staatsmiddelen volgens Duitsland geen voordeel maar louter een compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang.

Beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie

| (113) | Duitsland legt uit dat, gezien het grote structurele en economische belang van de luchthaven van Saarbrücken voor de regio, de deelstaat Saarland de exploitatie ervan als een DAEB en niet als een activiteit met winstoogmerk beschouwt. Dienovereenkomstig is de sluiting van de luchthaven geen optie en bestaat er geen analyse van de kosten en voordelen van een sluiting. |
| --- | --- |

(113)

Duitsland legt uit dat, gezien het grote structurele en economische belang van de luchthaven van Saarbrücken voor de regio, de deelstaat Saarland de exploitatie ervan als een DAEB en niet als een activiteit met winstoogmerk beschouwt. Dienovereenkomstig is de sluiting van de luchthaven geen optie en bestaat er geen analyse van de kosten en voordelen van een sluiting.

Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

| (114) | Omdat de financiering van de luchthaven de mededinging niet vervalst of het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig beïnvloedt, is naar mening van Duitsland geen sprake van staatssteun. In deze context herinnert Duitsland aan de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 volgens welke bij financiële steun aan kleine regionale luchthavens met minder dan 1 miljoen passagiers per jaar „weinig kans is op concurrentievervalsing of beïnvloeding van het handelsverkeer in een mate die in strijd is met het algemeen belang” (24). De luchthaven van Saarbrücken valt in deze categorie en volgens Duitsland zijn er geen redenen om van de algemene veronderstelling af te wijken: de luchthaven van Saarbrücken is een typische regionale luchthaven die tegemoetkomt aan de behoeften van de plaatselijke bevolking en het merendeel van de passagiers is ook daadwerkelijk uit de regio afkomstig. |
| --- | --- |

(114)

Omdat de financiering van de luchthaven de mededinging niet vervalst of het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig beïnvloedt, is naar mening van Duitsland geen sprake van staatssteun. In deze context herinnert Duitsland aan de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 volgens welke bij financiële steun aan kleine regionale luchthavens met minder dan 1 miljoen passagiers per jaar „weinig kans is op concurrentievervalsing of beïnvloeding van het handelsverkeer in een mate die in strijd is met het algemeen belang” (24). De luchthaven van Saarbrücken valt in deze categorie en volgens Duitsland zijn er geen redenen om van de algemene veronderstelling af te wijken: de luchthaven van Saarbrücken is een typische regionale luchthaven die tegemoetkomt aan de behoeften van de plaatselijke bevolking en het merendeel van de passagiers is ook daadwerkelijk uit de regio afkomstig.

| (115) | Met betrekking tot andere luchthavens in de regio, vooral in andere lidstaten, wordt aangevoerd dat de luchthaven van Saarbrücken Saarbrücken en de omliggende gebieden dekt, maar dat het verzorgingsgebied zich nagenoeg niet tot andere lidstaten uitstrekt. Slechts [minder dan 14 %] van de passagiers komt immers uit Frankrijk [...] of Luxemburg [...]. Duitsland beweert dat de enige buitenlandse luchthavens die eventueel concurreren met Saarbrücken, de luchthavens van Metz-Nancy-Lorraine en Luxemburg zijn. Deze twee luchthavens liggen echter op meer dan een uur per auto van Saarbrücken zodat de verzorgingsgebieden elkaar slechts aan de rand overlappen — als men ervan uitgaat dat het verzorgingsgebied van een luchthaven alle plaatsen bestrijkt waar de luchthaven binnen een uur kan worden bereikt. Bovendien zijn de overlappende zones dunbevolkt en leveren naar verluidt weinig passagiers, terwijl de kern van het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken niet tot het verzorgingsgebied van de genoemde buitenlandse luchthavens behoort. |
| --- | --- |

(115)

Met betrekking tot andere luchthavens in de regio, vooral in andere lidstaten, wordt aangevoerd dat de luchthaven van Saarbrücken Saarbrücken en de omliggende gebieden dekt, maar dat het verzorgingsgebied zich nagenoeg niet tot andere lidstaten uitstrekt. Slechts [minder dan 14 %] van de passagiers komt immers uit Frankrijk [...] of Luxemburg [...]. Duitsland beweert dat de enige buitenlandse luchthavens die eventueel concurreren met Saarbrücken, de luchthavens van Metz-Nancy-Lorraine en Luxemburg zijn. Deze twee luchthavens liggen echter op meer dan een uur per auto van Saarbrücken zodat de verzorgingsgebieden elkaar slechts aan de rand overlappen — als men ervan uitgaat dat het verzorgingsgebied van een luchthaven alle plaatsen bestrijkt waar de luchthaven binnen een uur kan worden bereikt. Bovendien zijn de overlappende zones dunbevolkt en leveren naar verluidt weinig passagiers, terwijl de kern van het verzorgingsgebied van de luchthaven van Saarbrücken niet tot het verzorgingsgebied van de genoemde buitenlandse luchthavens behoort.

| (116) | Daarnaast verschillen de profielen van de twee genoemde buitenlandse luchthavens en van de luchthaven van Saarbrücken sterk: Luxemburg is beduidend groter (ongeveer 1,5 miljoen passagiers per jaar) en biedt meer diverse routes, terwijl Metz-Nancy-Lorraine beduidend kleiner is en alleen lijnvluchten binnen Frankrijk en chartervluchten naar Noord-Afrika aanbiedt. Wat de luchthaven van Luxemburg in het bijzonder betreft, bestaat er geen concurrentie aangezien de twee luchthavens elkaar eerder aanvullen dan vervangen. |
| --- | --- |

(116)

Daarnaast verschillen de profielen van de twee genoemde buitenlandse luchthavens en van de luchthaven van Saarbrücken sterk: Luxemburg is beduidend groter (ongeveer 1,5 miljoen passagiers per jaar) en biedt meer diverse routes, terwijl Metz-Nancy-Lorraine beduidend kleiner is en alleen lijnvluchten binnen Frankrijk en chartervluchten naar Noord-Afrika aanbiedt. Wat de luchthaven van Luxemburg in het bijzonder betreft, bestaat er geen concurrentie aangezien de twee luchthavens elkaar eerder aanvullen dan vervangen.

| (117) | Wat de naburige Duitse luchthavens betreft, is de luchthaven van Saarbrücken volgens Duitsland geen concurrent van Frankfurt-Hahn en evenmin van Zweibrücken. Ten opzichte van Frankfurt-Hahn overlappen de verzorgingsgebieden elkaar slechts in geringe mate gelet op de afstand tussen de twee luchthavens, en Frankfurt-Hahn is veel groter (ongeveer 3,5 miljoen passagiers per jaar) met nagenoeg uitsluitend internationale routes van lagekostenmaatschappijen, die niet op Saarbrücken vliegen. Daarnaast is luchtvracht belangrijk voor Frankfurt-Hahn terwijl dat voor Saarbrücken niet het geval is. |
| --- | --- |

(117)

Wat de naburige Duitse luchthavens betreft, is de luchthaven van Saarbrücken volgens Duitsland geen concurrent van Frankfurt-Hahn en evenmin van Zweibrücken. Ten opzichte van Frankfurt-Hahn overlappen de verzorgingsgebieden elkaar slechts in geringe mate gelet op de afstand tussen de twee luchthavens, en Frankfurt-Hahn is veel groter (ongeveer 3,5 miljoen passagiers per jaar) met nagenoeg uitsluitend internationale routes van lagekostenmaatschappijen, die niet op Saarbrücken vliegen. Daarnaast is luchtvracht belangrijk voor Frankfurt-Hahn terwijl dat voor Saarbrücken niet het geval is.

| (118) | Wat Zweibrücken betreft, benadrukt Duitsland dat, hoewel deze luchthaven door haar nabijheid ten opzichte van Saarbrücken het meest in aanmerking komt als concurrent, de relatie tussen de twee luchthavens in werkelijkheid complementair en niet concurrerend is. Terwijl Zweibrücken geen lijnvluchten aanbiedt maar uitsluitend voor chartervluchten wordt gebruikt, legt Saarbrücken zich toe op lijnvluchten voor zakelijke reizigers. Deze twee verschillende profielen zijn weerspiegeld in hun respectieve infrastructuur, waarbij de kwalitatief betere voorzieningen van Saarbrücken typisch zijn voor luchthavens die zich op lijnvluchten toeleggen. Daarnaast is luchtvracht belangrijk in Zweibrücken, terwijl dit in Saarbrücken niet het geval is door haar korte start- en landingsbaan en haar verbod op nachtvluchten. |
| --- | --- |

(118)

Wat Zweibrücken betreft, benadrukt Duitsland dat, hoewel deze luchthaven door haar nabijheid ten opzichte van Saarbrücken het meest in aanmerking komt als concurrent, de relatie tussen de twee luchthavens in werkelijkheid complementair en niet concurrerend is. Terwijl Zweibrücken geen lijnvluchten aanbiedt maar uitsluitend voor chartervluchten wordt gebruikt, legt Saarbrücken zich toe op lijnvluchten voor zakelijke reizigers. Deze twee verschillende profielen zijn weerspiegeld in hun respectieve infrastructuur, waarbij de kwalitatief betere voorzieningen van Saarbrücken typisch zijn voor luchthavens die zich op lijnvluchten toeleggen. Daarnaast is luchtvracht belangrijk in Zweibrücken, terwijl dit in Saarbrücken niet het geval is door haar korte start- en landingsbaan en haar verbod op nachtvluchten.

| (119) | Voortbouwend op de vastgestelde complementariteit tussen de luchthavens van Zweibrücken en Saarbrücken verklaart Duitsland dat een nauwere samenwerking tussen beide luchthavens wordt bekeken. De respectieve regionale regeringen hebben al besloten om in de toekomst nauwer samen te werken en overwegen daarbij een gezamenlijke luchthaven („Saar-Palatinate-Airport”) met twee vestigingen (Saarbrücken en Zweibrücken) te creëren. De samenwerking zou tot synergieën leiden en besparingen opleveren. Wijzend op de vraag naar luchtvervoersdiensten in de regio (beide luchthavens samen hebben al 7 50  000 passagiers per jaar) kunnen ten slotte alleen Saarbrücken en Zweibrücken samen naar behoren aan deze vraag voldoen, in het bijzonder omdat de andere luchthavens in de buurt niet ter vervanging kunnen fungeren. |
| --- | --- |

(119)

Voortbouwend op de vastgestelde complementariteit tussen de luchthavens van Zweibrücken en Saarbrücken verklaart Duitsland dat een nauwere samenwerking tussen beide luchthavens wordt bekeken. De respectieve regionale regeringen hebben al besloten om in de toekomst nauwer samen te werken en overwegen daarbij een gezamenlijke luchthaven („Saar-Palatinate-Airport”) met twee vestigingen (Saarbrücken en Zweibrücken) te creëren. De samenwerking zou tot synergieën leiden en besparingen opleveren. Wijzend op de vraag naar luchtvervoersdiensten in de regio (beide luchthavens samen hebben al 7 50  000 passagiers per jaar) kunnen ten slotte alleen Saarbrücken en Zweibrücken samen naar behoren aan deze vraag voldoen, in het bijzonder omdat de andere luchthavens in de buurt niet ter vervanging kunnen fungeren.

| (120) | Zelfs als de luchthavens van Saarbrücken, Zweibrücken en Frankfurt-Hahn als concurrenten zouden worden gezien, zouden de steunmaatregelen het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig beïnvloeden. De luchthavens bevinden zich immers alle drie in Duitsland, de exploitanten zijn Duits en de aandeelhouders zijn Duitse territoriale eenheden. |
| --- | --- |

(120)

Zelfs als de luchthavens van Saarbrücken, Zweibrücken en Frankfurt-Hahn als concurrenten zouden worden gezien, zouden de steunmaatregelen het handelsverkeer tussen de lidstaten niet ongunstig beïnvloeden. De luchthavens bevinden zich immers alle drie in Duitsland, de exploitanten zijn Duits en de aandeelhouders zijn Duitse territoriale eenheden.

| (121) | Ten slotte zou elke vervalsing van de mededinging of ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer zo klein zijn dat in deze zaak een „de minimisprincipe” moet worden gehanteerd, met als conclusie dat een dergelijke beïnvloeding niet kan worden geraamd. |
| --- | --- |

(121)

Ten slotte zou elke vervalsing van de mededinging of ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer zo klein zijn dat in deze zaak een „de minimisprincipe” moet worden gehanteerd, met als conclusie dat een dergelijke beïnvloeding niet kan worden geraamd.

3.1.2.   BESTAANDE STEUN EN VERENIGBAARHEID

| (122) | Subsidiair en als de Commissie het argument van Duitsland niet zou aanvaarden dat de financiering geen staatssteun vormt, voert Duitsland aan dat de maatregelen bestaande steun vormen, in ieder geval verenigbaar zijn en vrijgesteld zijn van aanmelding volgens de DAEB-beschikking van 2005, aan de verenigbaarheidscriteria van de delen 4.1 en 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 voldoen en kunnen worden gerechtvaardigd als verenigbaar op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. |
| --- | --- |

(122)

Subsidiair en als de Commissie het argument van Duitsland niet zou aanvaarden dat de financiering geen staatssteun vormt, voert Duitsland aan dat de maatregelen bestaande steun vormen, in ieder geval verenigbaar zijn en vrijgesteld zijn van aanmelding volgens de DAEB-beschikking van 2005, aan de verenigbaarheidscriteria van de delen 4.1 en 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 voldoen en kunnen worden gerechtvaardigd als verenigbaar op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU.

Bestaande steun

| (123) | Duitsland wijst erop dat als zou worden geoordeeld dat de winstpoolingsovereenkomst tussen Vh Saar en FSBesitzG/FSG staatssteun vormt, deze onder bestaande steun zou vallen. De desbetreffende overeenkomst, de rechtsgrond van de jaarlijkse dekking van de verliezen, is op 7 mei 1996 gesloten en sindsdien niet meer gewijzigd. Als de Commissie zou vaststellen dat de winstpoolingsovereenkomst onverenigbare staatssteun is, kan deze bevinding alleen op de toekomst invloed hebben. |
| --- | --- |

(123)

Duitsland wijst erop dat als zou worden geoordeeld dat de winstpoolingsovereenkomst tussen Vh Saar en FSBesitzG/FSG staatssteun vormt, deze onder bestaande steun zou vallen. De desbetreffende overeenkomst, de rechtsgrond van de jaarlijkse dekking van de verliezen, is op 7 mei 1996 gesloten en sindsdien niet meer gewijzigd. Als de Commissie zou vaststellen dat de winstpoolingsovereenkomst onverenigbare staatssteun is, kan deze bevinding alleen op de toekomst invloed hebben.

DAEB-beschikking van 2005

| (124) | Duitsland voert aan dat de financiering onder de DAEB-beschikking van 2005 valt, aangezien de criteria voor toepasselijkheid voor steun aan luchthavens (minder dan 1 miljoen passagiers per jaar of minder dan 100 miljoen EUR omzet in de twee jaar voor de toewijzing; minder dan 30 miljoen EUR compensatie per jaar) zijn vervuld. Voorts is aan de voorwaarden van de artikelen 4 en 5 van de DAEB-beschikking van 2005 (toewijzing van een DAEB, geen overcompensatie) voldaan om dezelfde redenen als die welke betrekking hebben op de naleving van de Altmark-criteria. |
| --- | --- |

(124)

Duitsland voert aan dat de financiering onder de DAEB-beschikking van 2005 valt, aangezien de criteria voor toepasselijkheid voor steun aan luchthavens (minder dan 1 miljoen passagiers per jaar of minder dan 100 miljoen EUR omzet in de twee jaar voor de toewijzing; minder dan 30 miljoen EUR compensatie per jaar) zijn vervuld. Voorts is aan de voorwaarden van de artikelen 4 en 5 van de DAEB-beschikking van 2005 (toewijzing van een DAEB, geen overcompensatie) voldaan om dezelfde redenen als die welke betrekking hebben op de naleving van de Altmark-criteria.

| (125) | Duitsland herhaalt ook dat er in de regio een grote vraag naar luchtvervoersdiensten is waaraan naburige luchthavens niet kunnen voldoen, en verwerpt hiermee de bewering in het inleidingsbesluit dat de luchthaven niet noodzakelijk was om aan de plaatselijke behoefte aan luchtvervoersdiensten te voldoen. Blijkens relevante studies bestaat er nog groeipotentieel, gezien de voorspelde toename van de vraag naar passagiersvervoer waaraan de naburige luchthavens niet zullen kunnen voldoen (Duitsland verwijst naar zijn uiteenzettingen over het feit dat de luchthavens in de regio elkaar niet kunnen vervangen en bijgevolg geen concurrenten van elkaar zijn). |
| --- | --- |

(125)

Duitsland herhaalt ook dat er in de regio een grote vraag naar luchtvervoersdiensten is waaraan naburige luchthavens niet kunnen voldoen, en verwerpt hiermee de bewering in het inleidingsbesluit dat de luchthaven niet noodzakelijk was om aan de plaatselijke behoefte aan luchtvervoersdiensten te voldoen. Blijkens relevante studies bestaat er nog groeipotentieel, gezien de voorspelde toename van de vraag naar passagiersvervoer waaraan de naburige luchthavens niet zullen kunnen voldoen (Duitsland verwijst naar zijn uiteenzettingen over het feit dat de luchthavens in de regio elkaar niet kunnen vervangen en bijgevolg geen concurrenten van elkaar zijn).

| (126) | Wat ten slotte de beweringen van het inleidingsbesluit betreft dat een formeel toewijzingsbesluit, een beperking tot de basisactiviteiten van een luchthaven en een transparante omschrijving van de compensatieparameters ontbraken, verwijst Duitsland naar zijn verklaringen betreffende het vervullen van de Altmark-criteria en stelt het dat de daar gevolgde redenering eveneens in deze context van toepassing is. |
| --- | --- |

(126)

Wat ten slotte de beweringen van het inleidingsbesluit betreft dat een formeel toewijzingsbesluit, een beperking tot de basisactiviteiten van een luchthaven en een transparante omschrijving van de compensatieparameters ontbraken, verwijst Duitsland naar zijn verklaringen betreffende het vervullen van de Altmark-criteria en stelt het dat de daar gevolgde redenering eveneens in deze context van toepassing is.

DAEB-besluit van 2012

| (127) | Duitsland vermeldt dat het DAEB-besluit van 2012, dat slechts na afloop van de overgangsperiode in 2014 op de in dit besluit besproken maatregelen van toepassing zal zijn, alleen voor de toekomst relevant is en dan vooral voor de geplande samenwerking tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken. |
| --- | --- |

(127)

Duitsland vermeldt dat het DAEB-besluit van 2012, dat slechts na afloop van de overgangsperiode in 2014 op de in dit besluit besproken maatregelen van toepassing zal zijn, alleen voor de toekomst relevant is en dan vooral voor de geplande samenwerking tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken.

De richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005

| (128) | Duitsland betoogt ten eerste dat de algemene financiering verenigbaar is met de interne markt op grond van artikel 106, lid 2, VWEU in samenhang met deel 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 (steun voor de exploitatie van luchthaveninfrastructuur). Ter staving hiervan verwijst Duitsland naar zijn argumenten met betrekking tot de vervulling van de Altmark-criteria en de DAEB-beschikking van 2005. |
| --- | --- |

(128)

Duitsland betoogt ten eerste dat de algemene financiering verenigbaar is met de interne markt op grond van artikel 106, lid 2, VWEU in samenhang met deel 4.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 (steun voor de exploitatie van luchthaveninfrastructuur). Ter staving hiervan verwijst Duitsland naar zijn argumenten met betrekking tot de vervulling van de Altmark-criteria en de DAEB-beschikking van 2005.

| (129) | Met betrekking tot de verenigbaarheid op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 (financiering van luchthaveninfrastructuur) is volgens Duitsland aan alle hierin vervatte voorwaarden voldaan. |
| --- | --- |

(129)

Met betrekking tot de verenigbaarheid op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 (financiering van luchthaveninfrastructuur) is volgens Duitsland aan alle hierin vervatte voorwaarden voldaan.

De bouw en de exploitatie van de infrastructuur beantwoorden aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang (regionale ontwikkeling, toegankelijkheid enz.)

| (130) | Duitsland verwijst naar zijn verklaringen met betrekking tot het bestaan van een DAEB om aan te tonen dat de luchthaven van Saarbrücken aan een doel van algemeen belang beantwoordt. Het herhaalt dat de luchthaven aan de luchtvervoersbehoeften van de plaatselijke bevolking voldoet, dat de toegankelijkheid van de regio niet door de naburige luchthavens kan worden verzekerd en dat de luchthaven van cruciaal belang is voor de economische ontwikkeling van de regio. |
| --- | --- |

(130)

Duitsland verwijst naar zijn verklaringen met betrekking tot het bestaan van een DAEB om aan te tonen dat de luchthaven van Saarbrücken aan een doel van algemeen belang beantwoordt. Het herhaalt dat de luchthaven aan de luchtvervoersbehoeften van de plaatselijke bevolking voldoet, dat de toegankelijkheid van de regio niet door de naburige luchthavens kan worden verzekerd en dat de luchthaven van cruciaal belang is voor de economische ontwikkeling van de regio.

De infrastructuur is nodig en staat in verhouding tot het gestelde doel

| (131) | Volgens Duitsland is de infrastructuur, vooral de nieuwe terminal die sinds 2000 in gebruik is, en de gemoderniseerde start- en landingsbaan, strikt noodzakelijk om het doel te verwezenlijken en is ze niet onevenredig groot of uitgebreid. De infrastructuurinvesteringen waren noodzakelijk om de afgeleefde infrastructuur in stand te houden of te vervangen en om de infrastructuur aan te passen aan de toenemende passagiersaantallen, de vraag naar meer comfort en de strengere eisen op het gebied van veiligheid en beveiliging. Zonder de investeringen zou de luchthaven niet operationeel zijn. Duitsland herinnert er ook aan dat de bestaande infrastructuur vóór de bouw van een nieuwe terminal (vanaf 1999) [...] geregeld verzadigd was. Ten slotte konden de nodige investeringen niet worden gefinancierd met het eigen kapitaal van de exploitant. |
| --- | --- |

(131)

Volgens Duitsland is de infrastructuur, vooral de nieuwe terminal die sinds 2000 in gebruik is, en de gemoderniseerde start- en landingsbaan, strikt noodzakelijk om het doel te verwezenlijken en is ze niet onevenredig groot of uitgebreid. De infrastructuurinvesteringen waren noodzakelijk om de afgeleefde infrastructuur in stand te houden of te vervangen en om de infrastructuur aan te passen aan de toenemende passagiersaantallen, de vraag naar meer comfort en de strengere eisen op het gebied van veiligheid en beveiliging. Zonder de investeringen zou de luchthaven niet operationeel zijn. Duitsland herinnert er ook aan dat de bestaande infrastructuur vóór de bouw van een nieuwe terminal (vanaf 1999) [...] geregeld verzadigd was. Ten slotte konden de nodige investeringen niet worden gefinancierd met het eigen kapitaal van de exploitant.

De infrastructuur biedt op middellange termijn voldoende gebruiksmogelijkheden

| (132) | Op basis van het reeds bestaande gebruik en de verwachte verdere toename van de passagiersaantallen houdt Duitsland staande dat de infrastructuur meer dan voldoende toekomstige gebruiksmogelijkheden biedt. Het verwijst naar een prognose van de evolutie van het luchtvervoer in de regio waaruit blijkt dat de vraag zal toenemen. |
| --- | --- |

(132)

Op basis van het reeds bestaande gebruik en de verwachte verdere toename van de passagiersaantallen houdt Duitsland staande dat de infrastructuur meer dan voldoende toekomstige gebruiksmogelijkheden biedt. Het verwijst naar een prognose van de evolutie van het luchtvervoer in de regio waaruit blijkt dat de vraag zal toenemen.

| (133) | Bij de start van de bouw van de nieuwe terminal in 1999 kon volgens het betoog van Duitsland onmogelijk worden voorzien dat de gebeurtenissen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten, de aswolk na een vulkaanuitbarsting op IJsland in 2010 en de wereldwijde economische crisis tussen 2008 en 2011 een negatieve invloed op de passagiersaantallen in Saarbrücken zouden hebben. Volgens Duitsland hebben deze gebeurtenissen de hele Europese luchtvaartsector ongunstig beïnvloed en de anders positieve evolutie vertraagd. Niettemin valt volgens Duitsland de positieve trend die in 1999 al zichtbaar was, nog steeds te bespeuren, wat tot de verwachting leidt dat de capaciteit van de luchthaven van Saarbrücken op middellange termijn volledig zal worden benut (rekening houdende ook met de geplande samenwerking met de luchthaven van Zweibrücken). |
| --- | --- |

(133)

Bij de start van de bouw van de nieuwe terminal in 1999 kon volgens het betoog van Duitsland onmogelijk worden voorzien dat de gebeurtenissen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten, de aswolk na een vulkaanuitbarsting op IJsland in 2010 en de wereldwijde economische crisis tussen 2008 en 2011 een negatieve invloed op de passagiersaantallen in Saarbrücken zouden hebben. Volgens Duitsland hebben deze gebeurtenissen de hele Europese luchtvaartsector ongunstig beïnvloed en de anders positieve evolutie vertraagd. Niettemin valt volgens Duitsland de positieve trend die in 1999 al zichtbaar was, nog steeds te bespeuren, wat tot de verwachting leidt dat de capaciteit van de luchthaven van Saarbrücken op middellange termijn volledig zal worden benut (rekening houdende ook met de geplande samenwerking met de luchthaven van Zweibrücken).

| (134) | Wat de financiële vooruitzichten betreft, wordt volgens Duitsland voor 2020 een positieve ebitda verwacht en is dit voldoende om aan de eis van voldoende gebruiksmogelijkheden op middellange termijn te voldoen. De Commissie heeft volgens de beweringen van Duitsland zelf erkend dat regionale luchthavens doorgaans geen winsten realiseren die in de infrastructuur kunnen worden geherinvesteerd, een feit dat de verenigbaarheid van steunmaatregelen op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 niet kan uitsluiten. |
| --- | --- |

(134)

Wat de financiële vooruitzichten betreft, wordt volgens Duitsland voor 2020 een positieve ebitda verwacht en is dit voldoende om aan de eis van voldoende gebruiksmogelijkheden op middellange termijn te voldoen. De Commissie heeft volgens de beweringen van Duitsland zelf erkend dat regionale luchthavens doorgaans geen winsten realiseren die in de infrastructuur kunnen worden geherinvesteerd, een feit dat de verenigbaarheid van steunmaatregelen op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 niet kan uitsluiten.

De infrastructuur is voor alle potentiële gebruikers gelijkelijk en zonder discriminatie toegankelijk

| (135) | Aangezien alle luchtvaartmaatschappijen zonder discriminatie toegang hebben tot de luchthaven en de algemeen toepasselijke lijst van luchthavengelden met inbegrip van de erin vervatte kortingen voor alle luchtvaartmaatschappijen geldt, wordt volgens Duitsland aan dit criterium voldaan. Vooral de kortingen zijn niet op een zodanige manier ontworpen dat ze een de facto selectief voordeel voor bepaalde luchtvaartmaatschappijen zouden opleveren. Ten slotte zijn de individuele overeenkomsten met Cirrus en Air Berlin in deze context niet relevant en hadden alle luchtvaartmaatschappijen in ieder geval de mogelijkheid om dergelijke overeenkomsten te sluiten. |
| --- | --- |

(135)

Aangezien alle luchtvaartmaatschappijen zonder discriminatie toegang hebben tot de luchthaven en de algemeen toepasselijke lijst van luchthavengelden met inbegrip van de erin vervatte kortingen voor alle luchtvaartmaatschappijen geldt, wordt volgens Duitsland aan dit criterium voldaan. Vooral de kortingen zijn niet op een zodanige manier ontworpen dat ze een de facto selectief voordeel voor bepaalde luchtvaartmaatschappijen zouden opleveren. Ten slotte zijn de individuele overeenkomsten met Cirrus en Air Berlin in deze context niet relevant en hadden alle luchtvaartmaatschappijen in ieder geval de mogelijkheid om dergelijke overeenkomsten te sluiten.

Het handelsverkeer wordt niet zodanig beïnvloed dat dit in strijd is met het belang van de Unie

| (136) | Het is Duitsland niet duidelijk hoe de „matige” uitbreiding van de infrastructuur op de luchthaven van Saarbrücken het handelsverkeer ongunstig zou kunnen beïnvloeden of hebben beïnvloed. De Commissie heeft blijkens het betoog van Duitsland aanvaard dat steun aan kleine regionale luchthavens doorgaans geen dergelijke invloed heeft. Met betrekking tot een mogelijke invloed op de luchthaven van Zweibrücken herhaalt Duitsland dat de twee luchthavens geen concurrenten zijn maar als complementaire luchthavens moeten worden gezien. Voorts hebben de infrastructuurmaatregelen geen invloed op de luchthavens van Metz-Nancy-Lorraine en Luxemburg gehad die in strijd zou zijn met het communautaire belang. |
| --- | --- |

(136)

Het is Duitsland niet duidelijk hoe de „matige” uitbreiding van de infrastructuur op de luchthaven van Saarbrücken het handelsverkeer ongunstig zou kunnen beïnvloeden of hebben beïnvloed. De Commissie heeft blijkens het betoog van Duitsland aanvaard dat steun aan kleine regionale luchthavens doorgaans geen dergelijke invloed heeft. Met betrekking tot een mogelijke invloed op de luchthaven van Zweibrücken herhaalt Duitsland dat de twee luchthavens geen concurrenten zijn maar als complementaire luchthavens moeten worden gezien. Voorts hebben de infrastructuurmaatregelen geen invloed op de luchthavens van Metz-Nancy-Lorraine en Luxemburg gehad die in strijd zou zijn met het communautaire belang.

Artikel 107, lid 3, onder c), VWEU

| (137) | Duitsland beweert dat minstens voor de periode van 2000 tot 2005 de financiële steun voor de luchthaven verenigbaar met de interne markt kan worden bevonden op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. Om het belang van de luchthaven van Saarbrücken voor de regionale economische ontwikkeling en de toegankelijkheid van de regio aan te tonen, verwijst Duitsland naar zijn verklaringen betreffende het bestaan van een DAEB. De financiële steun is nagenoeg uitsluitend gegaan naar infrastructuurprojecten, die in overeenstemming waren met de doelstellingen op het gebied van regionale ontwikkeling. Bij wijze van voorbeeld verstrekt Duitsland uitvoerige toelichting bij de noodzaak van de drie grootste afzonderlijke infrastructuurinvesteringen. |
| --- | --- |

(137)

Duitsland beweert dat minstens voor de periode van 2000 tot 2005 de financiële steun voor de luchthaven verenigbaar met de interne markt kan worden bevonden op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. Om het belang van de luchthaven van Saarbrücken voor de regionale economische ontwikkeling en de toegankelijkheid van de regio aan te tonen, verwijst Duitsland naar zijn verklaringen betreffende het bestaan van een DAEB. De financiële steun is nagenoeg uitsluitend gegaan naar infrastructuurprojecten, die in overeenstemming waren met de doelstellingen op het gebied van regionale ontwikkeling. Bij wijze van voorbeeld verstrekt Duitsland uitvoerige toelichting bij de noodzaak van de drie grootste afzonderlijke infrastructuurinvesteringen.

| (138) | Wat het stimulerende effect betreft, legt Duitsland uit dat de luchthaven voor ondernemingen van buiten de regio een belangrijke beweegreden is om in de deelstaat Saarland te investeren. Op dezelfde wijze worden de reeds aanwezige ondernemingen hierdoor aangemoedigd om uit te breiden en verder te investeren. Als er geen stimulerend effect zou zijn, zou de deelstaat Saarland, gezien zijn moeilijke begrotingstoestand, zijn steun aan de luchthaven herbekijken. Ten slotte benadrukt Duitsland opnieuw dat de exploitatie van de luchthaven van Zweibrücken er geen invloed van ondervindt. |
| --- | --- |

(138)

Wat het stimulerende effect betreft, legt Duitsland uit dat de luchthaven voor ondernemingen van buiten de regio een belangrijke beweegreden is om in de deelstaat Saarland te investeren. Op dezelfde wijze worden de reeds aanwezige ondernemingen hierdoor aangemoedigd om uit te breiden en verder te investeren. Als er geen stimulerend effect zou zijn, zou de deelstaat Saarland, gezien zijn moeilijke begrotingstoestand, zijn steun aan de luchthaven herbekijken. Ten slotte benadrukt Duitsland opnieuw dat de exploitatie van de luchthaven van Zweibrücken er geen invloed van ondervindt.

3.2.   DE OVERDRACHT VAN DIVERSE GRONDEN AAN FSBESITZG

3.2.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (139) | Duitsland is van mening dat de overdracht van gronden voor beveiligingsdoeleinden is gebeurd en binnen de taken van de overheid viel en dat bijgevolg artikel 107, lid 1, VWEU niet van toepassing is. Meer specifiek waren de overgedragen gronden na de verandering van de start- en landingsbaan gewijzigd, noodzakelijk om aan de uiteinden van de baan grotere veiligheidsstroken aan te leggen en de bestaande veiligheidsomheining aan te passen. Het luchthaventerrein beveiligen dient volgens Duitsland het algemeen belang en is een soevereine taak en geen economische activiteit. Deze beveiligingsmaatregelen zijn het gevolg van wetswijzigingen na de gebeurtenissen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten. |
| --- | --- |

(139)

Duitsland is van mening dat de overdracht van gronden voor beveiligingsdoeleinden is gebeurd en binnen de taken van de overheid viel en dat bijgevolg artikel 107, lid 1, VWEU niet van toepassing is. Meer specifiek waren de overgedragen gronden na de verandering van de start- en landingsbaan gewijzigd, noodzakelijk om aan de uiteinden van de baan grotere veiligheidsstroken aan te leggen en de bestaande veiligheidsomheining aan te passen. Het luchthaventerrein beveiligen dient volgens Duitsland het algemeen belang en is een soevereine taak en geen economische activiteit. Deze beveiligingsmaatregelen zijn het gevolg van wetswijzigingen na de gebeurtenissen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten.

| (140) | Daarnaast voert Duitsland aan dat de overdracht van gronden na 2000 met een totale waarde van [...] in ieder geval de mededinging niet heeft vervalst of het handelsverkeer niet ongunstig heeft beïnvloed, om dezelfde redenen als met betrekking tot de algemene financiering. Gezien de geringe waarde zou de overdracht van gronden onder de de-minimisregel vallen. |
| --- | --- |

(140)

Daarnaast voert Duitsland aan dat de overdracht van gronden na 2000 met een totale waarde van [...] in ieder geval de mededinging niet heeft vervalst of het handelsverkeer niet ongunstig heeft beïnvloed, om dezelfde redenen als met betrekking tot de algemene financiering. Gezien de geringe waarde zou de overdracht van gronden onder de de-minimisregel vallen.

3.3.   GARANTIES VOOR LENINGEN TEN GUNSTE VAN VH SAAR EN FSBESITZG

3.3.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (141) | In het inleidingsbesluit was ervan uitgegaan dat van de drie bekende garanties voor FSBesitzG er slechts één na 2000 was verstrekt. Duitsland legt echter uit dat de desbetreffende garantie in werkelijkheid in de loop van 1999 was verstrekt of met andere woorden vóór het cruciale arrest in de zaak Aéroports de Paris. Daarom kon geen enkele van de drie garanties staatssteun vormen. Ingeval de Commissie toch zou vinden dat deze garanties staatssteun vormden, moeten deze volgens Duitsland als bestaande steun worden beoordeeld, waardoor een besluit van de Commissie slechts gevolgen ex nunc zou hebben. |
| --- | --- |

(141)

In het inleidingsbesluit was ervan uitgegaan dat van de drie bekende garanties voor FSBesitzG er slechts één na 2000 was verstrekt. Duitsland legt echter uit dat de desbetreffende garantie in werkelijkheid in de loop van 1999 was verstrekt of met andere woorden vóór het cruciale arrest in de zaak Aéroports de Paris. Daarom kon geen enkele van de drie garanties staatssteun vormen. Ingeval de Commissie toch zou vinden dat deze garanties staatssteun vormden, moeten deze volgens Duitsland als bestaande steun worden beoordeeld, waardoor een besluit van de Commissie slechts gevolgen ex nunc zou hebben.

| (142) | Wat de patronaatsverklaringen betreft, verwijst Duitsland naar zijn redenering met betrekking tot de algemene financiering ten gunste van de luchthaven (overwegingen 93-121) stellende dat deze ook hier van toepassing is. |
| --- | --- |

(142)

Wat de patronaatsverklaringen betreft, verwijst Duitsland naar zijn redenering met betrekking tot de algemene financiering ten gunste van de luchthaven (overwegingen 93-121) stellende dat deze ook hier van toepassing is.

3.3.2.   VERENIGBAARHEID

| (143) | Duitsland betoogt dat als de maatregelen als staatssteun werden aangemerkt, deze verenigbaar met de interne markt zouden zijn op grond van de voorwaarden van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. In dit verband verwijst het naar zijn argumenten voor de algemene financiering, stellende dat deze ook hier van toepassing zijn. |
| --- | --- |

(143)

Duitsland betoogt dat als de maatregelen als staatssteun werden aangemerkt, deze verenigbaar met de interne markt zouden zijn op grond van de voorwaarden van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. In dit verband verwijst het naar zijn argumenten voor de algemene financiering, stellende dat deze ook hier van toepassing zijn.

3.4.   DE LEASEOVEREENKOMST TUSSEN FSBESITZG EN FSBG

3.4.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (144) | Duitsland maakt een onderscheid tussen de in 1997 gesloten leaseovereenkomst, die tot 1 juli 2006 van kracht was, en de leaseovereenkomst die van 1 juli 2006 tot de fusie van FSBesitzG en FSBG geldig was. |
| --- | --- |

(144)

Duitsland maakt een onderscheid tussen de in 1997 gesloten leaseovereenkomst, die tot 1 juli 2006 van kracht was, en de leaseovereenkomst die van 1 juli 2006 tot de fusie van FSBesitzG en FSBG geldig was.

| (145) | Als de leaseovereenkomst van 1997 zou worden aangemerkt als staatssteun, zou het om bestaande steun gaan. Als de Commissie deze overeenkomst als onverenigbare staatssteun zou aanmerken, zou een dergelijk besluit alleen invloed hebben op de toekomst, niet op het verleden. |
| --- | --- |

(145)

Als de leaseovereenkomst van 1997 zou worden aangemerkt als staatssteun, zou het om bestaande steun gaan. Als de Commissie deze overeenkomst als onverenigbare staatssteun zou aanmerken, zou een dergelijk besluit alleen invloed hebben op de toekomst, niet op het verleden.

| (146) | De leaseovereenkomst van 2006 was volgens Duitsland niet meer dan een wijziging van de bestaande steun en geen nieuwe steun. In het bijzonder was de wet op grond waarvan een dergelijke leaseovereenkomst kon worden gesloten, niet gewijzigd. Volgens Duitsland had er een wijziging van de rechtsgrondslag moeten plaatsvinden om de steun als nieuwe steun te kunnen aanmerken. |
| --- | --- |

(146)

De leaseovereenkomst van 2006 was volgens Duitsland niet meer dan een wijziging van de bestaande steun en geen nieuwe steun. In het bijzonder was de wet op grond waarvan een dergelijke leaseovereenkomst kon worden gesloten, niet gewijzigd. Volgens Duitsland had er een wijziging van de rechtsgrondslag moeten plaatsvinden om de steun als nieuwe steun te kunnen aanmerken.

| (147) | Daarnaast was de leaseovereenkomst van 2006 volgens Duitsland in overeenstemming met de toenmalige marktvoorwaarden. Variabele leasebetalingen waren niet ongebruikelijk en er zijn geen aanwijzingen dat het daadwerkelijk aangerekende bedrag ongewoon laag was. Daarnaast hielden de variabele leasebetalingen ook de mogelijkheid in om beduidend hogere leasebetalingen te krijgen dan onder de voorgaande overeenkomst. Voorts verbeterde de leaseovereenkomst van 2006 het vermogen van FSBG om te handelen. Ten slotte was het volgens betbetoog van Duitsland in het belang van FSBesitzG om Fraport als aandeelhouder te behouden omdat de betrokkenheid van deze onderneming toegang tot kennis bood en synergieën creëerde. |
| --- | --- |

(147)

Daarnaast was de leaseovereenkomst van 2006 volgens Duitsland in overeenstemming met de toenmalige marktvoorwaarden. Variabele leasebetalingen waren niet ongebruikelijk en er zijn geen aanwijzingen dat het daadwerkelijk aangerekende bedrag ongewoon laag was. Daarnaast hielden de variabele leasebetalingen ook de mogelijkheid in om beduidend hogere leasebetalingen te krijgen dan onder de voorgaande overeenkomst. Voorts verbeterde de leaseovereenkomst van 2006 het vermogen van FSBG om te handelen. Ten slotte was het volgens betbetoog van Duitsland in het belang van FSBesitzG om Fraport als aandeelhouder te behouden omdat de betrokkenheid van deze onderneming toegang tot kennis bood en synergieën creëerde.

| (148) | Ondanks het gebrek aan documenten om toe te lichten hoe de leasebetalingen werden berekend, betoogt Duitsland dat het eigenlijke bedrag van de leasebetalingen in elk geval niet belangrijk was omdat door de nauwe band tussen FSBesitzG en FSBG de globale economische impact neutraal was. Een hogere leasingbetaling zou ertoe hebben geleid dat FSBesitzG minder geld van Vh Saar zou hebben gekregen, terwijl een lagere betaling zou zijn gecompenseerd met hogere overdrachten vanwege Vh Saar. |
| --- | --- |

(148)

Ondanks het gebrek aan documenten om toe te lichten hoe de leasebetalingen werden berekend, betoogt Duitsland dat het eigenlijke bedrag van de leasebetalingen in elk geval niet belangrijk was omdat door de nauwe band tussen FSBesitzG en FSBG de globale economische impact neutraal was. Een hogere leasingbetaling zou ertoe hebben geleid dat FSBesitzG minder geld van Vh Saar zou hebben gekregen, terwijl een lagere betaling zou zijn gecompenseerd met hogere overdrachten vanwege Vh Saar.

| (149) | Wat de vervalsing van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer betreft, verwijst Duitsland naar zijn argumenten met betrekking tot de algemene financiering, stellende dat deze argumenten ook hier gelden. |
| --- | --- |

(149)

Wat de vervalsing van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer betreft, verwijst Duitsland naar zijn argumenten met betrekking tot de algemene financiering, stellende dat deze argumenten ook hier gelden.

3.5.   KORTINGEN VOOR LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJEN

3.5.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (150) | Duitsland stelt dat de in 2007 ingevoerde kortingen op de luchthavengelden economisch verantwoord waren, geen selectief voordeel opleverden, de mededinging niet vervalsten en het handelsverkeer niet ongunstig beïnvloedden. |
| --- | --- |

(150)

Duitsland stelt dat de in 2007 ingevoerde kortingen op de luchthavengelden economisch verantwoord waren, geen selectief voordeel opleverden, de mededinging niet vervalsten en het handelsverkeer niet ongunstig beïnvloedden.

Criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie

| (151) | Na het vertrek van Hapag Lloyd/TUIFly in 2006 daalden de passagiersaantallen op de luchthaven van Saarbrücken met 30 %. In deze situatie waren volgens Duitsland acties nodig om te verzekeren dat de bestaande capaciteit op middellange tot lange termijn voldoende werd gebruikt, en om het concurrentievermogen en de aantrekkelijkheid van de luchthaven veilig te stellen. De vorige lijst van luchthavengelden was nadelig gebleken voor de concurrentiepositie, aangezien de luchthaven de hoogste luchthavengelden van alle Duitse luchthavens had. Duitsland zegt dat de kortingen na 2006 effectief tot een voortdurende stijging van de passagiersaantallen hebben geleid. Ter illustratie van de positieve impact van de kortingen verwijst Duitsland naar de beslissing van Air Berlin om op Saarbrücken te vliegen, een beslissing die pas werd genomen nadat de kortingen waren ingevoerd. |
| --- | --- |

(151)

Na het vertrek van Hapag Lloyd/TUIFly in 2006 daalden de passagiersaantallen op de luchthaven van Saarbrücken met 30 %. In deze situatie waren volgens Duitsland acties nodig om te verzekeren dat de bestaande capaciteit op middellange tot lange termijn voldoende werd gebruikt, en om het concurrentievermogen en de aantrekkelijkheid van de luchthaven veilig te stellen. De vorige lijst van luchthavengelden was nadelig gebleken voor de concurrentiepositie, aangezien de luchthaven de hoogste luchthavengelden van alle Duitse luchthavens had. Duitsland zegt dat de kortingen na 2006 effectief tot een voortdurende stijging van de passagiersaantallen hebben geleid. Ter illustratie van de positieve impact van de kortingen verwijst Duitsland naar de beslissing van Air Berlin om op Saarbrücken te vliegen, een beslissing die pas werd genomen nadat de kortingen waren ingevoerd.

| (152) | Duitsland staaft zijn argument dat de kortingen economisch verantwoord waren, met het argument dat kortingen uitsluitend werden toegekend aan nieuwe luchtvaartmaatschappijen of voor nieuwe routes. Bijgevolg kon, zo wordt beweerd, worden verwacht dat de kortingen geen onmiddellijke invloed zouden hebben op de status-quo, maar in de toekomst tot hogere passagiersaantallen zouden leiden. Het feit dat de korting niet meer dan 50 % van de investeringskosten van de nieuwe luchtvaartmaatschappij of de nieuwe route kon bedragen, wijst er naar verluidt eveneens op dat het een economisch verantwoorde maatregel was. |
| --- | --- |

(152)

Duitsland staaft zijn argument dat de kortingen economisch verantwoord waren, met het argument dat kortingen uitsluitend werden toegekend aan nieuwe luchtvaartmaatschappijen of voor nieuwe routes. Bijgevolg kon, zo wordt beweerd, worden verwacht dat de kortingen geen onmiddellijke invloed zouden hebben op de status-quo, maar in de toekomst tot hogere passagiersaantallen zouden leiden. Het feit dat de korting niet meer dan 50 % van de investeringskosten van de nieuwe luchtvaartmaatschappij of de nieuwe route kon bedragen, wijst er naar verluidt eveneens op dat het een economisch verantwoorde maatregel was.

| (153) | Terwijl Duitsland staande houdt dat de kortingen economisch verantwoord waren, voert het ook aan dat, omdat de kortingen aan alle luchtvaartmaatschappijen werden aangeboden, het onmogelijk was precieze ex-anteberekeningen van de kosten en de voordelen van de kortingen te maken. De kosten voor de sluiting van de luchthaven zijn anderzijds nooit beoordeeld, omdat sluiting nooit een optie was. |
| --- | --- |

(153)

Terwijl Duitsland staande houdt dat de kortingen economisch verantwoord waren, voert het ook aan dat, omdat de kortingen aan alle luchtvaartmaatschappijen werden aangeboden, het onmogelijk was precieze ex-anteberekeningen van de kosten en de voordelen van de kortingen te maken. De kosten voor de sluiting van de luchthaven zijn anderzijds nooit beoordeeld, omdat sluiting nooit een optie was.

Selectiviteit

| (154) | Aangezien de in 2007 ingevoerde kortingen voor alle luchtvaartmaatschappijen beschikbaar waren, houdt Duitsland staande dat de maatregel niet selectief was. De gepubliceerde lijst van luchthavengelden, waarvan de kortingen deel uitmaakten, was algemeen en abstract van aard. De kortingen werden automatisch aan alle luchtvaartmaatschappijen gegeven die activiteiten vanuit Saarbrücken uitoefenden en de relevante gegevens verstrekten. De luchthaven had geen beoordelingsmarge bij de toekenning van de kortingen. |
| --- | --- |

(154)

Aangezien de in 2007 ingevoerde kortingen voor alle luchtvaartmaatschappijen beschikbaar waren, houdt Duitsland staande dat de maatregel niet selectief was. De gepubliceerde lijst van luchthavengelden, waarvan de kortingen deel uitmaakten, was algemeen en abstract van aard. De kortingen werden automatisch aan alle luchtvaartmaatschappijen gegeven die activiteiten vanuit Saarbrücken uitoefenden en de relevante gegevens verstrekten. De luchthaven had geen beoordelingsmarge bij de toekenning van de kortingen.

| (155) | Duitsland betoogt dat de kortingen tot doel hadden de aantrekkelijkheid van de luchthaven van Saarbrücken te vergroten, niet om een bepaalde luchtvaartmaatschappij te bevoordelen. Een de facto selectiviteit zou ook zijn uitgesloten door het feit dat dezelfde luchthavengelden voor alle vliegtuigen met een maximale startmassa van meer dan 5  700 kg werden toegepast, waardoor alle vliegtuigen voor commercieel vervoer op dezelfde manier werden behandeld, en door het feit dat geen onderscheid werd gemaakt tussen binnenlandse en buitenlandse vluchten. Ten slotte maakten de kortingen evenmin enig onderscheid op basis van het aantal landingen. |
| --- | --- |

(155)

Duitsland betoogt dat de kortingen tot doel hadden de aantrekkelijkheid van de luchthaven van Saarbrücken te vergroten, niet om een bepaalde luchtvaartmaatschappij te bevoordelen. Een de facto selectiviteit zou ook zijn uitgesloten door het feit dat dezelfde luchthavengelden voor alle vliegtuigen met een maximale startmassa van meer dan 5  700 kg werden toegepast, waardoor alle vliegtuigen voor commercieel vervoer op dezelfde manier werden behandeld, en door het feit dat geen onderscheid werd gemaakt tussen binnenlandse en buitenlandse vluchten. Ten slotte maakten de kortingen evenmin enig onderscheid op basis van het aantal landingen.

Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

| (156) | Inzake de vervalsing van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer verwijst Duitsland naar de argumenten die hierover zijn aangevoerd met betrekking tot de algemene financiering, en stelt het dat deze argumenten ook hier gelden. |
| --- | --- |

(156)

Inzake de vervalsing van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer verwijst Duitsland naar de argumenten die hierover zijn aangevoerd met betrekking tot de algemene financiering, en stelt het dat deze argumenten ook hier gelden.

3.6.   AANLOOPSTEUN VOOR CIRRUS AIRLINES

3.6.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (157) | Duitsland stelt dat FSBesitzG bij het sluiten van de overeenkomst met Cirrus heeft gehandeld zoals een particuliere investeerder kon hebben gehandeld, waardoor de betalingen aan Cirrus geen staatssteun waren. Daarnaast wordt ook gesteld dat de maatregel de mededinging niet vervalste en het handelsverkeer niet beïnvloedde. |
| --- | --- |

(157)

Duitsland stelt dat FSBesitzG bij het sluiten van de overeenkomst met Cirrus heeft gehandeld zoals een particuliere investeerder kon hebben gehandeld, waardoor de betalingen aan Cirrus geen staatssteun waren. Daarnaast wordt ook gesteld dat de maatregel de mededinging niet vervalste en het handelsverkeer niet beïnvloedde.

Criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie

| (158) | Volgens Duitsland had de overeenkomst met Cirrus tot doel de passagiersaantallen te doen stijgen. De stijging moest voortkomen uit de frequentere vluchten naar [...] en uit het gebruik van moderne vliegtuigen. Zowel de hogere frequentie als de verplichting om moderne vliegtuigen te gebruiken, waren in het bijzonder bedoeld om zakelijke reizigers meer comfort en flexibiliteit te bieden. |
| --- | --- |

(158)

Volgens Duitsland had de overeenkomst met Cirrus tot doel de passagiersaantallen te doen stijgen. De stijging moest voortkomen uit de frequentere vluchten naar [...] en uit het gebruik van moderne vliegtuigen. Zowel de hogere frequentie als de verplichting om moderne vliegtuigen te gebruiken, waren in het bijzonder bedoeld om zakelijke reizigers meer comfort en flexibiliteit te bieden.

| (159) | Duitsland voert aan dat de frequente wijzigingen van de overeenkomst aantonen dat FSBesitzG de economische evolutie van nabij opvolgde en snel kon reageren op economische behoeften. De korte opzegtermijn van de overeenkomst (30 dagen) blijkt eveneens een aanwijzing van het belang dat FSBesitzG aan de economische duurzaamheid van de overeenkomst hechtte, aangezien zij de overeenkomst kon opzeggen wanneer de doelstellingen niet konden worden bereikt. Ten slotte was het de verwachting dat de rendabiliteit op lange termijn zou worden versterkt door Cirrus als home carrier in Saarbrücken te vestigen. Volgens Duitsland zijn echter geen precieze gegevens over de verwachte kosten en voordelen beschikbaar. |
| --- | --- |

(159)

Duitsland voert aan dat de frequente wijzigingen van de overeenkomst aantonen dat FSBesitzG de economische evolutie van nabij opvolgde en snel kon reageren op economische behoeften. De korte opzegtermijn van de overeenkomst (30 dagen) blijkt eveneens een aanwijzing van het belang dat FSBesitzG aan de economische duurzaamheid van de overeenkomst hechtte, aangezien zij de overeenkomst kon opzeggen wanneer de doelstellingen niet konden worden bereikt. Ten slotte was het de verwachting dat de rendabiliteit op lange termijn zou worden versterkt door Cirrus als home carrier in Saarbrücken te vestigen. Volgens Duitsland zijn echter geen precieze gegevens over de verwachte kosten en voordelen beschikbaar.

Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

| (160) | Inzake de vervalsing van de mededinging en de beïnvloeding van het handelsverkeer verwijst Duitsland naar de argumenten die zijn aangevoerd in verband met de in 2007 ingevoerde kortingen op de luchthavengelden, en stelt het dat deze ook hier van toepassing zijn. |
| --- | --- |

(160)

Inzake de vervalsing van de mededinging en de beïnvloeding van het handelsverkeer verwijst Duitsland naar de argumenten die zijn aangevoerd in verband met de in 2007 ingevoerde kortingen op de luchthavengelden, en stelt het dat deze ook hier van toepassing zijn.

3.6.2.   VERENIGBAARHEID

| (161) | Duitsland betoogt dat zelfs als de betalingen aan Cirrus staatssteun zouden vormen, ze kunnen worden gerechtvaardigd als verenigbare aanloopsteun op grond van de voorwaarden uit de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. |
| --- | --- |

(161)

Duitsland betoogt dat zelfs als de betalingen aan Cirrus staatssteun zouden vormen, ze kunnen worden gerechtvaardigd als verenigbare aanloopsteun op grond van de voorwaarden uit de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU.

| (162) | Duitsland herinnert eraan dat de overeenkomst met Cirrus de frequentie van deze luchtvaartmaatschappij op de route van en naar [...] verhoogde, dat FSBesitzG de overeenkomst afsloot met de bedoeling dat ze rendabel zou zijn, en dat de invloed van de verhoogde frequentie op andere routes niet kon worden onderzocht omdat geen enkele andere luchtvaartmaatschappij vanuit Saarbrücken op [...] vloog, en houdt derhalve staande dat de relevante voorwaarden zijn vervuld. Verder wordt nog uitgelegd dat er geen andere snelle verbindingen tussen Saarbrücken en [...] bestonden en dat de betalingen in het kader van de overeenkomst niet met kortingen op de luchthavengelden zijn gecumuleerd (de lijst van luchthavengelden met kortingen is pas na afloop van de overeenkomst met Cirrus ingevoerd). Ten slotte legt Duitsland uit dat, omdat het de overeenkomst niet als een overeenkomst met elementen van staatssteun beschouwde, het bestaan van de overeenkomst niet is bekendgemaakt (op een lijst of op enige andere wijze) en er geen beroepsprocedure is gecreëerd. |
| --- | --- |

(162)

Duitsland herinnert eraan dat de overeenkomst met Cirrus de frequentie van deze luchtvaartmaatschappij op de route van en naar [...] verhoogde, dat FSBesitzG de overeenkomst afsloot met de bedoeling dat ze rendabel zou zijn, en dat de invloed van de verhoogde frequentie op andere routes niet kon worden onderzocht omdat geen enkele andere luchtvaartmaatschappij vanuit Saarbrücken op [...] vloog, en houdt derhalve staande dat de relevante voorwaarden zijn vervuld. Verder wordt nog uitgelegd dat er geen andere snelle verbindingen tussen Saarbrücken en [...] bestonden en dat de betalingen in het kader van de overeenkomst niet met kortingen op de luchthavengelden zijn gecumuleerd (de lijst van luchthavengelden met kortingen is pas na afloop van de overeenkomst met Cirrus ingevoerd). Ten slotte legt Duitsland uit dat, omdat het de overeenkomst niet als een overeenkomst met elementen van staatssteun beschouwde, het bestaan van de overeenkomst niet is bekendgemaakt (op een lijst of op enige andere wijze) en er geen beroepsprocedure is gecreëerd.

3.7.   MARKETINGOVEREENKOMST MET AIR BERLIN

3.7.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (163) | Duitsland zegt dat de marketingovereenkomst met Air Berlin in overeenstemming met het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie is gesloten en aan Air Berlin geen voordeel toekent in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Daarnaast wordt ook gesteld dat de maatregel de mededinging niet vervalste en het handelsverkeer niet beïnvloedde. |
| --- | --- |

(163)

Duitsland zegt dat de marketingovereenkomst met Air Berlin in overeenstemming met het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie is gesloten en aan Air Berlin geen voordeel toekent in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Daarnaast wordt ook gesteld dat de maatregel de mededinging niet vervalste en het handelsverkeer niet beïnvloedde.

Criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie

| (164) | Voordat zij de overeenkomst met Air Berlin heeft gesloten, heeft FSG de kosten en verwachte inkomsten geëvalueerd en is ze tot de conclusie gekomen dat de overeenkomst winstgevend was voor de luchthaven. Duitsland legt uit dat, hoewel de oorspronkelijke verwachtingen niet volledig zijn ingelost, uit een extrapolatie van de beschikbare reële gegevens blijkt dat de overeenkomst toch duidelijk winstgevend is. |
| --- | --- |

(164)

Voordat zij de overeenkomst met Air Berlin heeft gesloten, heeft FSG de kosten en verwachte inkomsten geëvalueerd en is ze tot de conclusie gekomen dat de overeenkomst winstgevend was voor de luchthaven. Duitsland legt uit dat, hoewel de oorspronkelijke verwachtingen niet volledig zijn ingelost, uit een extrapolatie van de beschikbare reële gegevens blijkt dat de overeenkomst toch duidelijk winstgevend is.

| (165) | In deze context betwist Duitsland de mededeling uit het inleidingsbesluit dat de marketingovereenkomst geen echte waarde voor de luchthaven had met uitzondering van een toename van het aantal passagiers op de vluchten van Air Berlin. Het stelt dat de in de overeenkomst afgesproken marketingactiviteiten de zichtbaarheid van de luchthaven vergroten en de regio als reisbestemming in de kijker zetten, wat dan weer mogelijkheden opent om andere (niet-luchtvaart-) inkomsten te generen. Duitsland voert aan dat wanneer een luchtvaartmaatschappij een bestemming promoot, de klanten er niet alleen nota van nemen dat de luchtvaartmaatschappij op die bestemming vliegt, maar zich ook bewust worden van de regio als reisbestemming in het algemeen. |
| --- | --- |

(165)

In deze context betwist Duitsland de mededeling uit het inleidingsbesluit dat de marketingovereenkomst geen echte waarde voor de luchthaven had met uitzondering van een toename van het aantal passagiers op de vluchten van Air Berlin. Het stelt dat de in de overeenkomst afgesproken marketingactiviteiten de zichtbaarheid van de luchthaven vergroten en de regio als reisbestemming in de kijker zetten, wat dan weer mogelijkheden opent om andere (niet-luchtvaart-) inkomsten te generen. Duitsland voert aan dat wanneer een luchtvaartmaatschappij een bestemming promoot, de klanten er niet alleen nota van nemen dat de luchtvaartmaatschappij op die bestemming vliegt, maar zich ook bewust worden van de regio als reisbestemming in het algemeen.

| (166) | Duitsland trekt eveneens de voorlopige bevinding uit het inleidingsbesluit in twijfel dat de marketingovereenkomst effectief bijkomende speciale kortingen voor Air Berlin opleverde. Duitsland stelt veeleer dat de marketingovereenkomst echte economische waarde heeft voor de luchthaven, in die mate dat een particuliere investeerder in een markteconomie een dergelijke overeenkomst ook zou hebben gesloten, die naar verwachting al na drie jaar winst zal opleveren. |
| --- | --- |

(166)

Duitsland trekt eveneens de voorlopige bevinding uit het inleidingsbesluit in twijfel dat de marketingovereenkomst effectief bijkomende speciale kortingen voor Air Berlin opleverde. Duitsland stelt veeleer dat de marketingovereenkomst echte economische waarde heeft voor de luchthaven, in die mate dat een particuliere investeerder in een markteconomie een dergelijke overeenkomst ook zou hebben gesloten, die naar verwachting al na drie jaar winst zal opleveren.

Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

| (167) | Inzake de vervalsing van de mededinging en de beïnvloeding van het handelsverkeer, verwijst Duitsland naar de argumenten die zijn aangevoerd in verband met de in 2007 ingevoerde kortingen op de luchthavengelden, en stelt het dat deze ook hier van toepassing zijn. |
| --- | --- |

(167)

Inzake de vervalsing van de mededinging en de beïnvloeding van het handelsverkeer, verwijst Duitsland naar de argumenten die zijn aangevoerd in verband met de in 2007 ingevoerde kortingen op de luchthavengelden, en stelt het dat deze ook hier van toepassing zijn.

4.   OPMERKINGEN VAN AIR BERLIN

| (168) | Alvorens aan te voeren dat de twee maatregelen die een directe invloed hebben op Air Berlin — de algemene kortingsregeling voor luchthavengelden en de marketingovereenkomst tussen FSG en Air Berlin — met de staatssteunregels in overeenstemming zijn, maakt de luchtvaartmaatschappij eerst de algemene opmerking dat ze van oordeel is dat er in de regio Saarbrücken een echte vraag naar luchtvervoersdiensten bestaat. Ze benadrukt dat de vluchten van Air Berlin naar [...] en [...] een passagiersbezetting halen die vergelijkbaar is met deze van de vluchten van Air Berlin naar dezelfde bestemmingen vanuit [...]. Daarnaast is Air Berlin van mening dat geen van de andere bestaande luchthavens in de regio een levensvatbaar alternatief zou vormen voor Saarbrücken, wat een beïnvloeding van het handelsverkeer uitsluit. Air Berlin benadrukt in het bijzonder dat ze nooit de naburige luchthavens [...] als een alternatieve basis heeft overwogen, aangezien op deze luchthavens de vraag naar vluchten naar [...], een vakantiebestemming die vooral bij Duitse toeristen populair is, niet vergelijkbaar is met de vraag naar dergelijke bestemmingen op de luchthaven van Saarbrücken. |
| --- | --- |

(168)

Alvorens aan te voeren dat de twee maatregelen die een directe invloed hebben op Air Berlin — de algemene kortingsregeling voor luchthavengelden en de marketingovereenkomst tussen FSG en Air Berlin — met de staatssteunregels in overeenstemming zijn, maakt de luchtvaartmaatschappij eerst de algemene opmerking dat ze van oordeel is dat er in de regio Saarbrücken een echte vraag naar luchtvervoersdiensten bestaat. Ze benadrukt dat de vluchten van Air Berlin naar [...] en [...] een passagiersbezetting halen die vergelijkbaar is met deze van de vluchten van Air Berlin naar dezelfde bestemmingen vanuit [...]. Daarnaast is Air Berlin van mening dat geen van de andere bestaande luchthavens in de regio een levensvatbaar alternatief zou vormen voor Saarbrücken, wat een beïnvloeding van het handelsverkeer uitsluit. Air Berlin benadrukt in het bijzonder dat ze nooit de naburige luchthavens [...] als een alternatieve basis heeft overwogen, aangezien op deze luchthavens de vraag naar vluchten naar [...], een vakantiebestemming die vooral bij Duitse toeristen populair is, niet vergelijkbaar is met de vraag naar dergelijke bestemmingen op de luchthaven van Saarbrücken.

4.1.   KORTINGEN VOOR LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJEN

| (169) | Met betrekking tot de kortingen in de lijst van luchthavengelden van 2007 voert Air Berlin net als Duitsland aan dat gezien hun vage en algemene aard de kortingen niet selectief kunnen worden geacht. Zodra een luchtvaartmaatschappij aan de opgesomde voorwaarden voldeed, werden de kortingen zonder onderscheid door de luchthaven toegekend. |
| --- | --- |

(169)

Met betrekking tot de kortingen in de lijst van luchthavengelden van 2007 voert Air Berlin net als Duitsland aan dat gezien hun vage en algemene aard de kortingen niet selectief kunnen worden geacht. Zodra een luchtvaartmaatschappij aan de opgesomde voorwaarden voldeed, werden de kortingen zonder onderscheid door de luchthaven toegekend.

| (170) | Daarnaast betwist Air Berlin het feit dat er concurrentie is tussen luchtvaartmaatschappijen uit verschillende lidstaten. Erop wijzend dat slechts één luchtvaartmaatschappij uit een andere lidstaat vanuit Saarbrücken activiteiten uitoefent, stelt zij dat het vermoeden dat de maatregelen het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden, onhoudbaar is. |
| --- | --- |

(170)

Daarnaast betwist Air Berlin het feit dat er concurrentie is tussen luchtvaartmaatschappijen uit verschillende lidstaten. Erop wijzend dat slechts één luchtvaartmaatschappij uit een andere lidstaat vanuit Saarbrücken activiteiten uitoefent, stelt zij dat het vermoeden dat de maatregelen het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden, onhoudbaar is.

| (171) | Air Berlin stelt eveneens dat de kortingsregeling aan alle voorwaarden voldoet die in het Charleroi-arrest van het Hof zijn vastgelegd, namelijk dat de kortingen beperkt zijn in de tijd, degressief zijn en slechts gelden voor ten hoogste 50 % van de reële aanloop- en marketingkosten. |
| --- | --- |

(171)

Air Berlin stelt eveneens dat de kortingsregeling aan alle voorwaarden voldoet die in het Charleroi-arrest van het Hof zijn vastgelegd, namelijk dat de kortingen beperkt zijn in de tijd, degressief zijn en slechts gelden voor ten hoogste 50 % van de reële aanloop- en marketingkosten.

| (172) | Ten slotte houdt Air Berlin staande dat de luchthavengelden op de luchthaven van Saarbrücken, in vergelijking met andere Duitse luchthavens, niet bijzonder laag te noemen zijn. Er wordt gesteld dat de passagiersheffingen tussen [...] en [...] lager zijn in [...]. |
| --- | --- |

(172)

Ten slotte houdt Air Berlin staande dat de luchthavengelden op de luchthaven van Saarbrücken, in vergelijking met andere Duitse luchthavens, niet bijzonder laag te noemen zijn. Er wordt gesteld dat de passagiersheffingen tussen [...] en [...] lager zijn in [...].

4.2.   MARKETINGOVEREENKOMST MET AIR BERLIN

| (173) | Air Berlin legt uit dat de evolutie van de passagiersaantallen sinds het sluiten van de overeenkomst de verwachtingen inlost die bij de ondertekening ervan bestonden. Op basis daarvan kon worden aangenomen dat de stijging van de luchtvaart- en niet-luchtvaartinkomsten die FSG met deze overeenkomst verwachtte te realiseren, werkelijkheid zou worden. |
| --- | --- |

(173)

Air Berlin legt uit dat de evolutie van de passagiersaantallen sinds het sluiten van de overeenkomst de verwachtingen inlost die bij de ondertekening ervan bestonden. Op basis daarvan kon worden aangenomen dat de stijging van de luchtvaart- en niet-luchtvaartinkomsten die FSG met deze overeenkomst verwachtte te realiseren, werkelijkheid zou worden.

| (174) | Voorts somt Air Berlin de verschillende bestemmingen op die via [...] beschikbaar zijn, en de verschillende marketingactiviteiten die zij heeft ondernomen om de luchthaven van Saarbrücken te promoten. Ze zegt dat de combinatie van de verhoogde frequentie, de aantrekkelijke bestemmingen en de promotie van de luchthaven van Saarbrücken als vakantie- en zakenbestemming van aanzienlijke waarde is voor de luchthaven en voor de regio in haar geheel. Air Berlin is daarom van mening dat de overeenkomst economisch verantwoord is voor de luchthaven en dat ook een particuliere investeerder deze dus zou hebben gesloten. |
| --- | --- |

(174)

Voorts somt Air Berlin de verschillende bestemmingen op die via [...] beschikbaar zijn, en de verschillende marketingactiviteiten die zij heeft ondernomen om de luchthaven van Saarbrücken te promoten. Ze zegt dat de combinatie van de verhoogde frequentie, de aantrekkelijke bestemmingen en de promotie van de luchthaven van Saarbrücken als vakantie- en zakenbestemming van aanzienlijke waarde is voor de luchthaven en voor de regio in haar geheel. Air Berlin is daarom van mening dat de overeenkomst economisch verantwoord is voor de luchthaven en dat ook een particuliere investeerder deze dus zou hebben gesloten.

5.   BEOORDELING VAN DE STEUNMAATREGEL/STEUN

5.1.   FINANCIERING VAN VH SAAR, FSG EN FSBESITZG (KAPITAALINJECTIES IN VH SAAR, KAPITAALINJECTIES IN FSBESITZG/FSG OM VERLIEZEN TE DEKKEN)

| (175) | De te beoordelen financiering van Vh Saar, FSG en FSBesitzG bestond uit de volgende maatregelen: Vh Saar injecteerde kapitaal in FSBesitzG/FSG om hun verliezen te dekken. Vh Saar financierde dit met kapitaalinjecties van de deelstaat Saarland en met andere inkomsten. |
| --- | --- |

(175)

De te beoordelen financiering van Vh Saar, FSG en FSBesitzG bestond uit de volgende maatregelen: Vh Saar injecteerde kapitaal in FSBesitzG/FSG om hun verliezen te dekken. Vh Saar financierde dit met kapitaalinjecties van de deelstaat Saarland en met andere inkomsten.

5.1.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (176) | Krachtens artikel 107, lid 1, VWEU „...zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”. |
| --- | --- |

(176)

Krachtens artikel 107, lid 1, VWEU „...zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”.

| (177) | De criteria zoals neergelegd in artikel 107, lid 1, VWEU zijn cumulatief. Daarom moet, om te bepalen of de betrokken maatregelen steunmaatregelen zijn in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU aan alle onderstaande voorwaarden zijn voldaan. De financiële steun moet met name:






  a) | door de staat of met staatsmiddelen worden bekostigd; |
| --- | --- | --- |

(177)

De criteria zoals neergelegd in artikel 107, lid 1, VWEU zijn cumulatief. Daarom moet, om te bepalen of de betrokken maatregelen steunmaatregelen zijn in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU aan alle onderstaande voorwaarden zijn voldaan. De financiële steun moet met name:

a)

door de staat of met staatsmiddelen worden bekostigd;

| b) | bepaalde ondernemingen of de productie van bepaalde goederen begunstigen; |
| --- | --- |

b)

bepaalde ondernemingen of de productie van bepaalde goederen begunstigen;

| c) | de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, en tevens |
| --- | --- |

c)

de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, en tevens

| d) | het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. |
| --- | --- |

d)

het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

Economische activiteit en het begrip „onderneming”

| (178) | Volgens vaste rechtspraak moet de Commissie eerst vaststellen of Vh Saar, FSG en FSBesitzG ondernemingen zijn in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Het begrip onderneming omvat elke entiteit die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van de entiteit en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (25). Onder economische activiteit wordt verstaan elke activiteit bestaande in het aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt (26). |
| --- | --- |

(178)

Volgens vaste rechtspraak moet de Commissie eerst vaststellen of Vh Saar, FSG en FSBesitzG ondernemingen zijn in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Het begrip onderneming omvat elke entiteit die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van de entiteit en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (25). Onder economische activiteit wordt verstaan elke activiteit bestaande in het aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt (26).

| (179) | In zijn arrest in de zaak van de luchthaven Leipzig-Halle heeft het Hof van Justitie bevestigd dat de exploitatie van een luchthaven voor commerciële doeleinden en de bouw van luchtvaartinfrastructuur een economische activiteit is (27). Zodra een luchthavenexploitant economische activiteiten uitoefent door tegen betaling luchthavendiensten aan te bieden, is hij, ongeacht zijn rechtsvorm of de manier waarop hij wordt gefinancierd, een onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Bijgevolg kunnen de regels van het verdrag met betrekking tot staatssteun van toepassing zijn op voordelen aan die luchthavenexploitant die door de staat worden toegekend of met staatsmiddelen worden bekostigd (28). |
| --- | --- |

(179)

In zijn arrest in de zaak van de luchthaven Leipzig-Halle heeft het Hof van Justitie bevestigd dat de exploitatie van een luchthaven voor commerciële doeleinden en de bouw van luchtvaartinfrastructuur een economische activiteit is (27). Zodra een luchthavenexploitant economische activiteiten uitoefent door tegen betaling luchthavendiensten aan te bieden, is hij, ongeacht zijn rechtsvorm of de manier waarop hij wordt gefinancierd, een onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Bijgevolg kunnen de regels van het verdrag met betrekking tot staatssteun van toepassing zijn op voordelen aan die luchthavenexploitant die door de staat worden toegekend of met staatsmiddelen worden bekostigd (28).

| (180) | Wat het moment betreft vanaf wanneer de bouw en de exploitatie van een luchthaven een economische activiteit is geworden, herinnert de Commissie eraan dat het door de geleidelijke ontwikkeling van de marktwerking in de luchtvaartsector onmogelijk is een precieze datum te bepalen. Het Hof van Justitie heeft echter de evolutie in de aard van luchthavenactiviteiten erkend en in zijn arrest in de zaak Leipzig-Halle heeft het Gerecht geoordeeld dat vanaf 2000 de toepassing van de staatssteunregels op de financiering van luchthaveninfrastructuur niet meer kon worden uitgesloten. Bijgevolg moet vanaf de datum waarop het arrest in de zaak Aéroports de Paris is gewezen (12 december 2000), de exploitatie en de bouw van luchthaveninfrastructuur worden beschouwd als een taak die onder staatssteuntoezicht valt. |
| --- | --- |

(180)

Wat het moment betreft vanaf wanneer de bouw en de exploitatie van een luchthaven een economische activiteit is geworden, herinnert de Commissie eraan dat het door de geleidelijke ontwikkeling van de marktwerking in de luchtvaartsector onmogelijk is een precieze datum te bepalen. Het Hof van Justitie heeft echter de evolutie in de aard van luchthavenactiviteiten erkend en in zijn arrest in de zaak Leipzig-Halle heeft het Gerecht geoordeeld dat vanaf 2000 de toepassing van de staatssteunregels op de financiering van luchthaveninfrastructuur niet meer kon worden uitgesloten. Bijgevolg moet vanaf de datum waarop het arrest in de zaak Aéroports de Paris is gewezen (12 december 2000), de exploitatie en de bouw van luchthaveninfrastructuur worden beschouwd als een taak die onder staatssteuntoezicht valt.

| (181) | In dit verband merkt de Commissie op dat de infrastructuur waarop deze beslissing betrekking heeft, sinds 1997 door luchthavenexploitant FSBG is geëxploiteerd, terwijl FSBesitzG eigenaar was van de luchthaveninfrastructuur en deze onderhield. |
| --- | --- |

(181)

In dit verband merkt de Commissie op dat de infrastructuur waarop deze beslissing betrekking heeft, sinds 1997 door luchthavenexploitant FSBG is geëxploiteerd, terwijl FSBesitzG eigenaar was van de luchthaveninfrastructuur en deze onderhield.

| (182) | Sinds 2008 is FSG zowel eigenaar als exploitant van de luchthaven van Saarbrücken. De luchthavenexploitant — tot 2008 FSBG en sindsdien FSG — doet de gebruikers betalen voor het gebruik van haar diensten en infrastructuur, terwijl de eigenaar van de infrastructuur — FSBesitzG tot 2008 — de infrastructuur aan de luchthavenexploitant leasete tegen betaling van een leasebetaling. Daarmee exploiteren zowel de infrastructuureigenaar als de infrastructuurexploitant de luchthaveninfrastructuur in Saarbrücken in feite commercieel. Bijgevolg zijn de entiteiten die deze infrastructuur exploiteren — FSBesitzG, FSBG en FSG — sinds 12 december 2000, de datum waarop het arrest in de zaak Aéroports de Paris is gewezen, voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU ondernemingen. |
| --- | --- |

(182)

Sinds 2008 is FSG zowel eigenaar als exploitant van de luchthaven van Saarbrücken. De luchthavenexploitant — tot 2008 FSBG en sindsdien FSG — doet de gebruikers betalen voor het gebruik van haar diensten en infrastructuur, terwijl de eigenaar van de infrastructuur — FSBesitzG tot 2008 — de infrastructuur aan de luchthavenexploitant leasete tegen betaling van een leasebetaling. Daarmee exploiteren zowel de infrastructuureigenaar als de infrastructuurexploitant de luchthaveninfrastructuur in Saarbrücken in feite commercieel. Bijgevolg zijn de entiteiten die deze infrastructuur exploiteren — FSBesitzG, FSBG en FSG — sinds 12 december 2000, de datum waarop het arrest in de zaak Aéroports de Paris is gewezen, voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU ondernemingen.

| (183) | Met betrekking tot Vh Saar heeft Duitsland aangevoerd dat deze als holding voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU niet als een onderneming kon worden beschouwd. De Commissie herinnert eraan dat volgens het Hof van Justitie „het loutere bezit van participaties, zelfs van zeggenschapsdeelnemingen, niet volstaat om dit aan te merken als een economische activiteit van de entiteit welke die participaties bezit, wanneer dit bezit enkel met zich brengt dat aan de hoedanigheid van aandeelhouder of vennoot verbonden rechten worden uitgeoefend, alsmede, in voorkomend geval, dividenden, die loutere vruchten van de eigendom van een goed zijn, worden geïnd” (29). Tegelijk heeft het Hof van Justitie opgemerkt dat „wanneer een entiteit met zeggenschapsdeelnemingen in een vennootschap deze zeggenschap daarentegen daadwerkelijk uitoefent door zich direct of indirect met het bestuur ervan bezig te houden, zij moet worden geacht deel te nemen aan de economische activiteit van de onderneming waarover zij zeggenschap uitoefent”. |
| --- | --- |

(183)

Met betrekking tot Vh Saar heeft Duitsland aangevoerd dat deze als holding voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU niet als een onderneming kon worden beschouwd. De Commissie herinnert eraan dat volgens het Hof van Justitie „het loutere bezit van participaties, zelfs van zeggenschapsdeelnemingen, niet volstaat om dit aan te merken als een economische activiteit van de entiteit welke die participaties bezit, wanneer dit bezit enkel met zich brengt dat aan de hoedanigheid van aandeelhouder of vennoot verbonden rechten worden uitgeoefend, alsmede, in voorkomend geval, dividenden, die loutere vruchten van de eigendom van een goed zijn, worden geïnd” (29). Tegelijk heeft het Hof van Justitie opgemerkt dat „wanneer een entiteit met zeggenschapsdeelnemingen in een vennootschap deze zeggenschap daarentegen daadwerkelijk uitoefent door zich direct of indirect met het bestuur ervan bezig te houden, zij moet worden geacht deel te nemen aan de economische activiteit van de onderneming waarover zij zeggenschap uitoefent”.

| (184) | De Commissie herinnert eraan dat de statutaire functie van Vh Saar erin bestaat de „activiteiten in verband met de bouw, uitbreiding en exploitatie van openbare havens en luchthavens in de deelstaat Saarland” te coördineren. Die coördinatie behelst doorgaans meer dan de loutere uitoefening van rechten verbonden aan de hoedanigheid van aandeelhouder. Tegelijk zijn er geen bewijzen dat Vh Saar daadwerkelijk zeggenschap uitoefent of zich direct met het bestuur van FSBesitzG of FSG bezighoudt. Tegen deze achtergrond is het niet helemaal duidelijk of Vh Saar als een onderneming kan worden beschouwd. De Commissie is echter van oordeel dat ze deze vraag open kan laten in het licht van de overwegingen in overweging 203 hieronder, namelijk dat Vh Saar geen enkel voordeel heeft verkregen. |
| --- | --- |

(184)

De Commissie herinnert eraan dat de statutaire functie van Vh Saar erin bestaat de „activiteiten in verband met de bouw, uitbreiding en exploitatie van openbare havens en luchthavens in de deelstaat Saarland” te coördineren. Die coördinatie behelst doorgaans meer dan de loutere uitoefening van rechten verbonden aan de hoedanigheid van aandeelhouder. Tegelijk zijn er geen bewijzen dat Vh Saar daadwerkelijk zeggenschap uitoefent of zich direct met het bestuur van FSBesitzG of FSG bezighoudt. Tegen deze achtergrond is het niet helemaal duidelijk of Vh Saar als een onderneming kan worden beschouwd. De Commissie is echter van oordeel dat ze deze vraag open kan laten in het licht van de overwegingen in overweging 203 hieronder, namelijk dat Vh Saar geen enkel voordeel heeft verkregen.

Taken van de overheid

| (185) | Hoewel FSBesitzG, FSG en FSBG bijgevolg voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU als ondernemingen moeten worden beschouwd, moet eraan worden herinnerd dat niet alle activiteiten van een luchthaveneigenaar en -exploitant noodzakelijkerwijs van economische aard zijn (30). |
| --- | --- |

(185)

Hoewel FSBesitzG, FSG en FSBG bijgevolg voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU als ondernemingen moeten worden beschouwd, moet eraan worden herinnerd dat niet alle activiteiten van een luchthaveneigenaar en -exploitant noodzakelijkerwijs van economische aard zijn (30).

| (186) | Zoals het Hof van Justitie (31) heeft opgemerkt, zijn de activiteiten die normaal gesproken onder de verantwoordelijkheid van de staat vallen bij de uitoefening van zijn overheidsmacht, niet van economische aard en vallen zij niet onder het toepassingsgebied van de staatssteunregels. Dergelijke activiteiten omvatten bijvoorbeeld beveiliging, luchtverkeersleiding, politietaken en douane. De financiering moet strikt beperkt blijven tot de vergoeding van de kosten die deze activiteiten meebrengen, en mag niet worden gebruikt om andere economische activiteiten te financieren (32). |
| --- | --- |

(186)

Zoals het Hof van Justitie (31) heeft opgemerkt, zijn de activiteiten die normaal gesproken onder de verantwoordelijkheid van de staat vallen bij de uitoefening van zijn overheidsmacht, niet van economische aard en vallen zij niet onder het toepassingsgebied van de staatssteunregels. Dergelijke activiteiten omvatten bijvoorbeeld beveiliging, luchtverkeersleiding, politietaken en douane. De financiering moet strikt beperkt blijven tot de vergoeding van de kosten die deze activiteiten meebrengen, en mag niet worden gebruikt om andere economische activiteiten te financieren (32).

| (187) | Daarom is de financiering van activiteiten die tot de taken van de overheid behoren, of van infrastructuur die rechtstreeks met deze activiteiten in verband staat, doorgaans geen staatssteun (33). Op een luchthaven worden activiteiten zoals luchtverkeersleiding, politietaken, douane, brandweer en activiteiten om de burgerluchtvaart te beveiligen tegen wederrechtelijke daden, en de investeringen met betrekking tot de infrastructuur en de uitrusting die nodig zijn om deze activiteiten te verrichten, doorgaans geacht van niet-economische aard te zijn (34). |
| --- | --- |

(187)

Daarom is de financiering van activiteiten die tot de taken van de overheid behoren, of van infrastructuur die rechtstreeks met deze activiteiten in verband staat, doorgaans geen staatssteun (33). Op een luchthaven worden activiteiten zoals luchtverkeersleiding, politietaken, douane, brandweer en activiteiten om de burgerluchtvaart te beveiligen tegen wederrechtelijke daden, en de investeringen met betrekking tot de infrastructuur en de uitrusting die nodig zijn om deze activiteiten te verrichten, doorgaans geacht van niet-economische aard te zijn (34).

| (188) | Overheidsfinanciering van niet-economische activiteiten die in nauw verband staan met het verrichten van een economische activiteit, mogen echter niet leiden tot onrechtmatige discriminatie tussen luchtvaartmaatschappijen en luchthavenbeheerders. Het is immers vaste rechtspraak dat er van een voordeel sprake is wanneer overheidsinstanties ondernemingen bevrijden van de kosten die inherent zijn aan hun economische activiteiten (35). Als het daarom in een bepaald rechtssysteem normaal is dat luchtvaartmaatschappijen of luchthavenbeheerders de kosten van bepaalde diensten dragen, terwijl sommige luchtvaartmaatschappijen of luchthavenbeheerders die namens dezelfde overheid dezelfde diensten verlenen, deze kosten niet moeten dragen, kunnen deze laatste genieten van een voordeel, ook al worden de diensten op zich als niet-economisch van aard beschouwd. Daarom is het nodig om het juridisch kader te bekijken waaronder de luchthavenexploitant valt, om te beoordelen of krachtens dat juridisch kader luchthavenbeheerders of luchtvaartmaatschappijen de kosten van sommige activiteiten moeten dragen die op zich misschien niet-economisch van aard zijn, maar inherent aan de uitoefening van hun economische activiteiten. |
| --- | --- |

(188)

Overheidsfinanciering van niet-economische activiteiten die in nauw verband staan met het verrichten van een economische activiteit, mogen echter niet leiden tot onrechtmatige discriminatie tussen luchtvaartmaatschappijen en luchthavenbeheerders. Het is immers vaste rechtspraak dat er van een voordeel sprake is wanneer overheidsinstanties ondernemingen bevrijden van de kosten die inherent zijn aan hun economische activiteiten (35). Als het daarom in een bepaald rechtssysteem normaal is dat luchtvaartmaatschappijen of luchthavenbeheerders de kosten van bepaalde diensten dragen, terwijl sommige luchtvaartmaatschappijen of luchthavenbeheerders die namens dezelfde overheid dezelfde diensten verlenen, deze kosten niet moeten dragen, kunnen deze laatste genieten van een voordeel, ook al worden de diensten op zich als niet-economisch van aard beschouwd. Daarom is het nodig om het juridisch kader te bekijken waaronder de luchthavenexploitant valt, om te beoordelen of krachtens dat juridisch kader luchthavenbeheerders of luchtvaartmaatschappijen de kosten van sommige activiteiten moeten dragen die op zich misschien niet-economisch van aard zijn, maar inherent aan de uitoefening van hun economische activiteiten.

| (189) | Duitsland legt uit dat de volgende activiteiten moeten worden beschouwd als behorend tot de taken van de overheid, met als gevolg dat het verrichten ervan geen economische activiteit is: maatregelen ter beveiliging van de luchthaven op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz (wet inzake luchtruimbeveiliging) (36) (omheining rond de luchthaven en patrouillepaden, een containerpoort, baanborden, noodstroomvoorzieningen, parkeerplaatsen voor vliegtuigen bij bomdreigingen en de uitbreiding van de veiligheidsstroken die allemaal onder § 8 Luftsicherheitsgesetz vallen); de brandweer; en maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz (wet inzake luchtverkeer). |
| --- | --- |

(189)

Duitsland legt uit dat de volgende activiteiten moeten worden beschouwd als behorend tot de taken van de overheid, met als gevolg dat het verrichten ervan geen economische activiteit is: maatregelen ter beveiliging van de luchthaven op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz (wet inzake luchtruimbeveiliging) (36) (omheining rond de luchthaven en patrouillepaden, een containerpoort, baanborden, noodstroomvoorzieningen, parkeerplaatsen voor vliegtuigen bij bomdreigingen en de uitbreiding van de veiligheidsstroken die allemaal onder § 8 Luftsicherheitsgesetz vallen); de brandweer; en maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz (wet inzake luchtverkeer).

| (190) | De Commissie is van oordeel dat maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz, maatregelen op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz en de brandweer, in beginsel, kunnen worden beschouwd als activiteiten die tot de taken van de overheid behoren. |
| --- | --- |

(190)

De Commissie is van oordeel dat maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz, maatregelen op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz en de brandweer, in beginsel, kunnen worden beschouwd als activiteiten die tot de taken van de overheid behoren.

| (191) | Inzake de maatregelen die louter op de operationele veiligheid betrekking hebben, is de Commissie echter van mening dat het garanderen van veilige operaties op de luchthaven een normaal onderdeel van de economische activiteit van de exploitatie van een luchthaven is (37). Behoudens een grondigere doorlichting van de individuele activiteiten en kosten (zie overwegingen 196 en 197) is de Commissie van oordeel dat maatregelen die bestemd zijn om veilige operaties op de luchthaven te garanderen, geen activiteiten zijn die tot de taken van de overheid behoren. Elke onderneming die een luchthaven wil exploiteren, moet de veiligheid van de installaties, zoals de start- en landingsbanen en platforms, waarborgen. |
| --- | --- |

(191)

Inzake de maatregelen die louter op de operationele veiligheid betrekking hebben, is de Commissie echter van mening dat het garanderen van veilige operaties op de luchthaven een normaal onderdeel van de economische activiteit van de exploitatie van een luchthaven is (37). Behoudens een grondigere doorlichting van de individuele activiteiten en kosten (zie overwegingen 196 en 197) is de Commissie van oordeel dat maatregelen die bestemd zijn om veilige operaties op de luchthaven te garanderen, geen activiteiten zijn die tot de taken van de overheid behoren. Elke onderneming die een luchthaven wil exploiteren, moet de veiligheid van de installaties, zoals de start- en landingsbanen en platforms, waarborgen.

| (192) | Met betrekking tot het juridisch kader heeft Duitsland verklaard dat er voor de brandweer geen strikte wettelijke regels zijn die deze kosten aan de luchthavenexploitant opleggen. Daarnaast merkt de Commissie op dat de vergoeding van de kosten voor de brandweer van regionale verantwoordelijkheden afhankelijk is en dat deze kosten doorgaans door de betrokken regionale overheden worden vergoed. De vergoeding van deze kosten is beperkt tot de mate die nodig is om deze kosten te dekken. |
| --- | --- |

(192)

Met betrekking tot het juridisch kader heeft Duitsland verklaard dat er voor de brandweer geen strikte wettelijke regels zijn die deze kosten aan de luchthavenexploitant opleggen. Daarnaast merkt de Commissie op dat de vergoeding van de kosten voor de brandweer van regionale verantwoordelijkheden afhankelijk is en dat deze kosten doorgaans door de betrokken regionale overheden worden vergoed. De vergoeding van deze kosten is beperkt tot de mate die nodig is om deze kosten te dekken.

| (193) | Wat de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid betreft, bepaalt § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz dat de kosten met betrekking tot de maatregelen uit § 27, onder c), Luftverkehrsgesetz voor een aantal specifieke luchthavens door de staat worden gedekt. Luchthavens komen als „erkende luchthavens” voor kostendekking in aanmerking op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz als het federale Ministerie van Vervoer heeft erkend dat de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid om veiligheidsredenen en om vervoersbeleidsbelangen noodzakelijk zijn (38). Duitse luchthavens die niet zijn erkend, komen niet in aanmerking voor kostendekking op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz en moeten bijgevolg in beginsel de kosten voor de in § 27, onder c), Luftverkehrsgesetz voorziene maatregelen zelf dragen. Deze kosten zijn inherent aan de exploitatie van de luchthavens. Aangezien sommige luchthavens deze kosten zelf moeten dragen, terwijl dit voor anderen niet het geval is, kunnen deze laatste misschien genieten van een voordeel, ook al kunnen de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op zich als niet-economisch van aard worden beschouwd. De Commissie merkt op dat de luchthaven van Saarbrücken is erkend als een luchthaven die voor kostendekking in aanmerking komt op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz. Andere luchthavens moeten deze kosten zelf dragen. Daarom wordt door de dekking van de kosten van de luchthaven van Saarbrücken voor de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz een voordeel toegekend aan de luchthaven van Saarbrücken, ook al kunnen voornoemde maatregelen als niet-economisch van aard worden beschouwd. |
| --- | --- |

(193)

Wat de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid betreft, bepaalt § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz dat de kosten met betrekking tot de maatregelen uit § 27, onder c), Luftverkehrsgesetz voor een aantal specifieke luchthavens door de staat worden gedekt. Luchthavens komen als „erkende luchthavens” voor kostendekking in aanmerking op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz als het federale Ministerie van Vervoer heeft erkend dat de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid om veiligheidsredenen en om vervoersbeleidsbelangen noodzakelijk zijn (38). Duitse luchthavens die niet zijn erkend, komen niet in aanmerking voor kostendekking op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz en moeten bijgevolg in beginsel de kosten voor de in § 27, onder c), Luftverkehrsgesetz voorziene maatregelen zelf dragen. Deze kosten zijn inherent aan de exploitatie van de luchthavens. Aangezien sommige luchthavens deze kosten zelf moeten dragen, terwijl dit voor anderen niet het geval is, kunnen deze laatste misschien genieten van een voordeel, ook al kunnen de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op zich als niet-economisch van aard worden beschouwd. De Commissie merkt op dat de luchthaven van Saarbrücken is erkend als een luchthaven die voor kostendekking in aanmerking komt op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz. Andere luchthavens moeten deze kosten zelf dragen. Daarom wordt door de dekking van de kosten van de luchthaven van Saarbrücken voor de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz een voordeel toegekend aan de luchthaven van Saarbrücken, ook al kunnen voornoemde maatregelen als niet-economisch van aard worden beschouwd.

| (194) | Met betrekking tot de maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz blijkt Duitsland de mening te zijn toegedaan dat alle kosten verbonden aan de voorgeschreven maatregelen door de overheid kunnen worden gedragen. De Commissie merkt echter op dat op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz alleen de kosten verbonden aan de bouw en het onderhoud van ruimten en gebouwen die nodig zijn om de in § 5 Luftsicherheitsgesetz opgesomde activiteiten te verrichten, mogen worden vergoed. Alle andere kosten moeten door de luchthavenexploitant worden gedragen. In de mate waarin overheidsfinanciering aan FSBesitzG of FSG deze ondernemingen bevrijdde van kosten die ze op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz hadden moeten dragen, moet die overheidsfinanciering aan de staatssteunregels van de Europese Unie worden getoetst. |
| --- | --- |

(194)

Met betrekking tot de maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz blijkt Duitsland de mening te zijn toegedaan dat alle kosten verbonden aan de voorgeschreven maatregelen door de overheid kunnen worden gedragen. De Commissie merkt echter op dat op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz alleen de kosten verbonden aan de bouw en het onderhoud van ruimten en gebouwen die nodig zijn om de in § 5 Luftsicherheitsgesetz opgesomde activiteiten te verrichten, mogen worden vergoed. Alle andere kosten moeten door de luchthavenexploitant worden gedragen. In de mate waarin overheidsfinanciering aan FSBesitzG of FSG deze ondernemingen bevrijdde van kosten die ze op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz hadden moeten dragen, moet die overheidsfinanciering aan de staatssteunregels van de Europese Unie worden getoetst.

Conclusie betreffende de taken van de overheid

| (195) | In het licht van deze overwegingen acht de Commissie het gepast om meer specifieke conclusies te trekken over de investerings- en exploitatiekosten die tot de taken van de overheid zouden behoren. |
| --- | --- |

(195)

In het licht van deze overwegingen acht de Commissie het gepast om meer specifieke conclusies te trekken over de investerings- en exploitatiekosten die tot de taken van de overheid zouden behoren.

| (196) | Voor de exploitatiekosten aanvaardt de Commissie dat de kosten die aan de brandweer zijn verbonden, kunnen worden aangemerkt als kosten verbonden aan de taken van de overheid, voor zover de vergoeding van deze kosten strikt beperkt blijft tot wat noodzakelijk is om deze activiteiten te verrichten. Met betrekking tot de exploitatiekosten verbonden aan maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz is de Commissie van oordeel dat alleen die kosten waarvoor de luchthavenexploitant recht heeft op vergoeding op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz, als kosten verbonden aan de taken van de overheid kunnen worden aangemerkt. Met betrekking tot de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz is de Commissie van oordeel dat, rekening houdende met het feit dat Saarbrücken een van de luchthavens is die voor kostendekking in aanmerking komen, terwijl andere luchthavens dit niet zijn, de dekking van exploitatiekosten verbonden aan maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz aan de luchthaven van Saarbrücken een voordeel toekent, ook al kunnen maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid als niet-economisch van aard worden beschouwd. De exploitatiekosten om de operationele veiligheid van de luchthaven te waarborgen, kunnen niet als kosten verbonden aan de taken van de overheid worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(196)

Voor de exploitatiekosten aanvaardt de Commissie dat de kosten die aan de brandweer zijn verbonden, kunnen worden aangemerkt als kosten verbonden aan de taken van de overheid, voor zover de vergoeding van deze kosten strikt beperkt blijft tot wat noodzakelijk is om deze activiteiten te verrichten. Met betrekking tot de exploitatiekosten verbonden aan maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz is de Commissie van oordeel dat alleen die kosten waarvoor de luchthavenexploitant recht heeft op vergoeding op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz, als kosten verbonden aan de taken van de overheid kunnen worden aangemerkt. Met betrekking tot de maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz is de Commissie van oordeel dat, rekening houdende met het feit dat Saarbrücken een van de luchthavens is die voor kostendekking in aanmerking komen, terwijl andere luchthavens dit niet zijn, de dekking van exploitatiekosten verbonden aan maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz aan de luchthaven van Saarbrücken een voordeel toekent, ook al kunnen maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid als niet-economisch van aard worden beschouwd. De exploitatiekosten om de operationele veiligheid van de luchthaven te waarborgen, kunnen niet als kosten verbonden aan de taken van de overheid worden aangemerkt.

| (197) | Voor de tussen 2000 en 2012 verrichte investeringen aanvaardt de Commissie dat investeringen die rechtstreeks verband houden met de brandweer, kunnen worden aangemerkt als kosten verbonden aan de taken van de overheid, voor zover de vergoeding van deze kosten strikt beperkt blijft tot wat noodzakelijk is om deze activiteiten te verrichten. Voor investeringen met betrekking tot maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz is de Commissie van oordeel dat alleen die kosten waarvoor de luchthavenexploitant recht heeft op vergoeding op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz, als kosten verbonden aan de taken van de overheid kunnen worden aangemerkt. Met betrekking tot de investeringen voor maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz is de Commissie van oordeel dat, rekening houdende met het feit dat Saarbrücken een van de luchthavens is die voor kostendekking in aanmerking komen, die investeringen verbonden aan maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz aan de luchthaven van Saarbrücken een voordeel toekennen, ook al kunnen maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid als niet-economisch van aard worden beschouwd. De investeringen om de operationele veiligheid van de luchthaven te waarborgen, kunnen niet als kosten verbonden aan de taken van de overheid worden aangemerkt. Dit houdt in het bijzonder in dat de investeringen in luchthavenomheiningen, baanborden en de uitbreiding van veiligheidsstroken niet kunnen worden beschouwd als behorend tot de taken van de overheid. |
| --- | --- |

(197)

Voor de tussen 2000 en 2012 verrichte investeringen aanvaardt de Commissie dat investeringen die rechtstreeks verband houden met de brandweer, kunnen worden aangemerkt als kosten verbonden aan de taken van de overheid, voor zover de vergoeding van deze kosten strikt beperkt blijft tot wat noodzakelijk is om deze activiteiten te verrichten. Voor investeringen met betrekking tot maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz is de Commissie van oordeel dat alleen die kosten waarvoor de luchthavenexploitant recht heeft op vergoeding op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz, als kosten verbonden aan de taken van de overheid kunnen worden aangemerkt. Met betrekking tot de investeringen voor maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder c), punt 2, Luftverkehrsgesetz is de Commissie van oordeel dat, rekening houdende met het feit dat Saarbrücken een van de luchthavens is die voor kostendekking in aanmerking komen, die investeringen verbonden aan maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid op grond van § 27, onder d), Luftverkehrsgesetz aan de luchthaven van Saarbrücken een voordeel toekennen, ook al kunnen maatregelen op het gebied van luchtverkeersleiding en luchtverkeersveiligheid als niet-economisch van aard worden beschouwd. De investeringen om de operationele veiligheid van de luchthaven te waarborgen, kunnen niet als kosten verbonden aan de taken van de overheid worden aangemerkt. Dit houdt in het bijzonder in dat de investeringen in luchthavenomheiningen, baanborden en de uitbreiding van veiligheidsstroken niet kunnen worden beschouwd als behorend tot de taken van de overheid.

| (198) | Ongeacht of deze kosten wettelijk al dan niet als kosten verbonden aan de taken van de overheid worden gekwalificeerd, is in ieder geval aangetoond dat ze in overeenstemming met het juridisch kader door de luchthavenexploitant moeten worden gedragen. Dienovereenkomstig geldt dat als de staat deze kosten zou betalen, de luchthavenexploitant zou worden bevrijd van een kost die zij normaal gezien had moeten dragen. |
| --- | --- |

(198)

Ongeacht of deze kosten wettelijk al dan niet als kosten verbonden aan de taken van de overheid worden gekwalificeerd, is in ieder geval aangetoond dat ze in overeenstemming met het juridisch kader door de luchthavenexploitant moeten worden gedragen. Dienovereenkomstig geldt dat als de staat deze kosten zou betalen, de luchthavenexploitant zou worden bevrijd van een kost die zij normaal gezien had moeten dragen.

Staatsmiddelen en toerekenbaarheid aan de staat

| (199) | Om staatssteun te zijn, moet de maatregel in kwestie met staatsmiddelen worden bekostigd en moet de beslissing om de maatregel te verlenen aan de staat toerekenbaar zijn. |
| --- | --- |

(199)

Om staatssteun te zijn, moet de maatregel in kwestie met staatsmiddelen worden bekostigd en moet de beslissing om de maatregel te verlenen aan de staat toerekenbaar zijn.

| (200) | Het begrip staatssteun is van toepassing op ieder voordeel dat uit staatsmiddelen wordt bekostigd en wordt toegekend door de staat of door instanties die hun activiteiten verrichten op grond van een overheidsmandaat (39). Voor de toepassing van artikel 107, VWEU worden middelen van plaatselijke overheden als staatsmiddelen beschouwd (40). |
| --- | --- |

(200)

Het begrip staatssteun is van toepassing op ieder voordeel dat uit staatsmiddelen wordt bekostigd en wordt toegekend door de staat of door instanties die hun activiteiten verrichten op grond van een overheidsmandaat (39). Voor de toepassing van artikel 107, VWEU worden middelen van plaatselijke overheden als staatsmiddelen beschouwd (40).

| (201) | De kapitaalinjecties aan Vh Saar komen rechtstreeks uit de begroting van de deelstaat Saarland en zijn derhalve staatsmiddelen. |
| --- | --- |

(201)

De kapitaalinjecties aan Vh Saar komen rechtstreeks uit de begroting van de deelstaat Saarland en zijn derhalve staatsmiddelen.

| (202) | Met betrekking tot de financiering van FSBesitzG/FSG door Vh Saar moet worden opgemerkt dat Vh Saar voor 100 % eigendom is van de deelstaat Saarland en derhalve een openbare onderneming is. De financiering door Vh Saar van FSBesitzG/FSG vormt derhalve een verlies aan staatsmiddelen. Wat de toerekenbaarheid van de winstpoolingsovereenkomst en de overdrachten in het kader ervan betreft merkt de Commissie op dat de statuten waarmee Vh Saar door het Ministerie van Economische Zaken van de deelstaat Saarland is opgericht, van 7 mei 1996 dateren. Op exact dezelfde dag is de winstpoolingsovereenkomst tussen Vh Saar en FSBesitzG/FSG gesloten. Volgens Duitsland opereert Vh Saar onder de „uitgebreide wettelijke en feitelijke controle van de deelstaat Saarland” als enige aandeelhouder van de onderneming. In deze context merkt de Commissie ten eerste op dat Vh Saar volgens haar jaarverslagen kan worden beschouwd als de controlerende onderneming van FSBesitzG/FSG (41). Volgens de statuten benoemt de regering van de deelstaat Saarland de raad van commissarissen van Vh Saar en is de voorzitter van de raad van commissarissen een vertegenwoordiger van het deelstaatministerie dat voor luchtvaart bevoegd is. De statuten bepalen eveneens dat de raad van bestuur door de algemene vergadering wordt aangesteld, die uit vertegenwoordigers van de eigenaar, m.a.w. de deelstaat Saarland, bestaat. De statuten bepalen ten slotte dat Vh Saar een zeggenschapsovereenkomst (42) met FSG moest sluiten. Op basis van deze informatie is de Commissie van oordeel dat de winstpoolingsovereenkomst tussen Vh Saar en FSBesitzG/FSG en de overdrachten in het kader ervan aan de staat toerekenbaar zijn. |
| --- | --- |

(202)

Met betrekking tot de financiering van FSBesitzG/FSG door Vh Saar moet worden opgemerkt dat Vh Saar voor 100 % eigendom is van de deelstaat Saarland en derhalve een openbare onderneming is. De financiering door Vh Saar van FSBesitzG/FSG vormt derhalve een verlies aan staatsmiddelen. Wat de toerekenbaarheid van de winstpoolingsovereenkomst en de overdrachten in het kader ervan betreft merkt de Commissie op dat de statuten waarmee Vh Saar door het Ministerie van Economische Zaken van de deelstaat Saarland is opgericht, van 7 mei 1996 dateren. Op exact dezelfde dag is de winstpoolingsovereenkomst tussen Vh Saar en FSBesitzG/FSG gesloten. Volgens Duitsland opereert Vh Saar onder de „uitgebreide wettelijke en feitelijke controle van de deelstaat Saarland” als enige aandeelhouder van de onderneming. In deze context merkt de Commissie ten eerste op dat Vh Saar volgens haar jaarverslagen kan worden beschouwd als de controlerende onderneming van FSBesitzG/FSG (41). Volgens de statuten benoemt de regering van de deelstaat Saarland de raad van commissarissen van Vh Saar en is de voorzitter van de raad van commissarissen een vertegenwoordiger van het deelstaatministerie dat voor luchtvaart bevoegd is. De statuten bepalen eveneens dat de raad van bestuur door de algemene vergadering wordt aangesteld, die uit vertegenwoordigers van de eigenaar, m.a.w. de deelstaat Saarland, bestaat. De statuten bepalen ten slotte dat Vh Saar een zeggenschapsovereenkomst (42) met FSG moest sluiten. Op basis van deze informatie is de Commissie van oordeel dat de winstpoolingsovereenkomst tussen Vh Saar en FSBesitzG/FSG en de overdrachten in het kader ervan aan de staat toerekenbaar zijn.

Economisch voordeel

| (203) | Duitsland heeft bevestigd dat alle aan Vh Saar verstrekte overheidsmiddelen door haar volledig worden gebruikt om haar verplichtingen uit hoofde van de winstpoolingsovereenkomst met FSBesitzG/FSG na te komen, dat dus alle middelen door Vh Saar aan FSBesitzG/FSG worden overgemaakt. Aangezien Vh Saar dus louter een tussenpersoon is via wie middelen van de staat aan FSBesitzG/FSG worden overgemaakt, kan Vh Saar zelf niet worden beschouwd als de ontvanger van een economisch voordeel. |
| --- | --- |

(203)

Duitsland heeft bevestigd dat alle aan Vh Saar verstrekte overheidsmiddelen door haar volledig worden gebruikt om haar verplichtingen uit hoofde van de winstpoolingsovereenkomst met FSBesitzG/FSG na te komen, dat dus alle middelen door Vh Saar aan FSBesitzG/FSG worden overgemaakt. Aangezien Vh Saar dus louter een tussenpersoon is via wie middelen van de staat aan FSBesitzG/FSG worden overgemaakt, kan Vh Saar zelf niet worden beschouwd als de ontvanger van een economisch voordeel.

FSBesitzG/FSG: particuliere investeerder in een markteconomie

| (204) | Een voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU is een economisch voordeel dat een onderneming onder normale marktvoorwaarden, d.w.z. zonder tussenkomst van de staat, niet zou hebben verkregen (43). Alleen de gevolgen van de maatregel voor de onderneming zijn relevant, niet de oorzaken of doeleinden van de overheidsmaatregel (44). Als de financiële situatie van de onderneming is verbeterd als gevolg van de tussenkomst van de staat, is er sprake van een voordeel. |
| --- | --- |

(204)

Een voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU is een economisch voordeel dat een onderneming onder normale marktvoorwaarden, d.w.z. zonder tussenkomst van de staat, niet zou hebben verkregen (43). Alleen de gevolgen van de maatregel voor de onderneming zijn relevant, niet de oorzaken of doeleinden van de overheidsmaatregel (44). Als de financiële situatie van de onderneming is verbeterd als gevolg van de tussenkomst van de staat, is er sprake van een voordeel.

| (205) | De Commissie herinnert er voorts aan dat „kapitaal dat onder met normale marktvoorwaarden overeenkomende omstandigheden, al dan niet rechtstreeks, door de staat ter beschikking van een onderneming wordt gesteld, niet als staatssteun kan worden aangemerkt” (45). In deze zaak moet de Commissie, om te bepalen of de overheidsfinanciering van de luchthaven van Saarbrücken aan FSBesitzG/FSG een voordeel toekent dat ze onder normale marktvoorwaarden niet zouden hebben verkregen, het gedrag van de publieke aandeelhouders die de financiering verstrekken, vergelijken met dat van een particuliere investeerder in een markteconomie dat is ingegeven door rentabiliteitsvooruitzichten op lange termijn (46). |
| --- | --- |

(205)

De Commissie herinnert er voorts aan dat „kapitaal dat onder met normale marktvoorwaarden overeenkomende omstandigheden, al dan niet rechtstreeks, door de staat ter beschikking van een onderneming wordt gesteld, niet als staatssteun kan worden aangemerkt” (45). In deze zaak moet de Commissie, om te bepalen of de overheidsfinanciering van de luchthaven van Saarbrücken aan FSBesitzG/FSG een voordeel toekent dat ze onder normale marktvoorwaarden niet zouden hebben verkregen, het gedrag van de publieke aandeelhouders die de financiering verstrekken, vergelijken met dat van een particuliere investeerder in een markteconomie dat is ingegeven door rentabiliteitsvooruitzichten op lange termijn (46).

| (206) | Alle eventuele positieve effecten voor de economie van de regio waarin de luchthaven gelegen is, moeten bij de beoordeling buiten beschouwing worden gelaten, aangezien het Hof heeft verduidelijkt dat de relevante vraag die bij de toepassing van het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie moet worden gesteld, is „of een particuliere aandeelhouder in gelijkaardige omstandigheden, op grond van de te verwachten rentabiliteit en afgezien van elke overweging van sociale aard of van regionaal of sectoraal beleid, een dergelijke kapitaalinbreng zou hebben gedaan” (47). |
| --- | --- |

(206)

Alle eventuele positieve effecten voor de economie van de regio waarin de luchthaven gelegen is, moeten bij de beoordeling buiten beschouwing worden gelaten, aangezien het Hof heeft verduidelijkt dat de relevante vraag die bij de toepassing van het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie moet worden gesteld, is „of een particuliere aandeelhouder in gelijkaardige omstandigheden, op grond van de te verwachten rentabiliteit en afgezien van elke overweging van sociale aard of van regionaal of sectoraal beleid, een dergelijke kapitaalinbreng zou hebben gedaan” (47).

| (207) | Het Hof heeft in zijn arrest in de zaak Stardust Marine verklaard dat „[...] met betrekking tot de vraag of de staat zich als een voorzichtige particuliere investeerder in een markteconomie heeft gedragen, voor de beoordeling van de economische rationaliteit van het gedrag van de staat moet worden uitgegaan van de periode waarin de financiële steunmaatregelen zijn genomen, en dus niet van een latere situatie” (48). |
| --- | --- |

(207)

Het Hof heeft in zijn arrest in de zaak Stardust Marine verklaard dat „[...] met betrekking tot de vraag of de staat zich als een voorzichtige particuliere investeerder in een markteconomie heeft gedragen, voor de beoordeling van de economische rationaliteit van het gedrag van de staat moet worden uitgegaan van de periode waarin de financiële steunmaatregelen zijn genomen, en dus niet van een latere situatie” (48).

| (208) | Bovendien heeft het Hof in de EDF-zaak verklaard dat „[...] ramingen die na toekenning van dit voordeel zijn gemaakt, de vaststelling achteraf dat de door de betrokken lidstaat gedane investering daadwerkelijk winstgevend is geweest, of naderhand aangevoerde rechtvaardigingen voor de keuze van de gevolgde handelswijze daarentegen kunnen niet volstaan als bewijs dat deze lidstaat vóór of tegelijk met de toekenning van het voordeel een dergelijke beslissing in zijn hoedanigheid van aandeelhouder heeft genomen” (49). |
| --- | --- |

(208)

Bovendien heeft het Hof in de EDF-zaak verklaard dat „[...] ramingen die na toekenning van dit voordeel zijn gemaakt, de vaststelling achteraf dat de door de betrokken lidstaat gedane investering daadwerkelijk winstgevend is geweest, of naderhand aangevoerde rechtvaardigingen voor de keuze van de gevolgde handelswijze daarentegen kunnen niet volstaan als bewijs dat deze lidstaat vóór of tegelijk met de toekenning van het voordeel een dergelijke beslissing in zijn hoedanigheid van aandeelhouder heeft genomen” (49).

| (209) | Om het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie toe te passen, moet de Commissie uitgaan van het tijdstip waarop elke beslissing om de betrokken maatregelen te financieren, is genomen. De Commissie moet haar beoordeling ook baseren op de informatie en veronderstellingen die de betrokken plaatselijke overheden ter beschikking hadden op het tijdstip dat de beslissing over de financiële regelingen voor de betrokken maatregelen is genomen. |
| --- | --- |

(209)

Om het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie toe te passen, moet de Commissie uitgaan van het tijdstip waarop elke beslissing om de betrokken maatregelen te financieren, is genomen. De Commissie moet haar beoordeling ook baseren op de informatie en veronderstellingen die de betrokken plaatselijke overheden ter beschikking hadden op het tijdstip dat de beslissing over de financiële regelingen voor de betrokken maatregelen is genomen.

| (210) | De Commissie neemt nota van Duitslands mededeling dat de deelstaat Saarland, die de luchthaven van Saarbrücken bezit en financiert, zich geen zorgen maakt over het rendement op investeringen, maar de financiering veeleer ziet in het kader van het aanbieden van essentiële infrastructuur. Dit is ook de reden waarom er volgens Duitsland geen analyse van de kosten van een eventuele sluiting van de luchthaven bestaat. De Commissie merkt ook op dat de luchthaven sinds 2000 steeds grotere verliezen heeft geleden en dat naar verwachting slechts in 2020 een positieve EBIDTA, maar geen positief totaalresultaat zal worden bereikt. In het licht van deze overwegingen kan de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG niet worden aangemerkt als in overeenstemming met het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie. |
| --- | --- |

(210)

De Commissie neemt nota van Duitslands mededeling dat de deelstaat Saarland, die de luchthaven van Saarbrücken bezit en financiert, zich geen zorgen maakt over het rendement op investeringen, maar de financiering veeleer ziet in het kader van het aanbieden van essentiële infrastructuur. Dit is ook de reden waarom er volgens Duitsland geen analyse van de kosten van een eventuele sluiting van de luchthaven bestaat. De Commissie merkt ook op dat de luchthaven sinds 2000 steeds grotere verliezen heeft geleden en dat naar verwachting slechts in 2020 een positieve EBIDTA, maar geen positief totaalresultaat zal worden bereikt. In het licht van deze overwegingen kan de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG niet worden aangemerkt als in overeenstemming met het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie.

FSBesitzG/FSG: DAEB-compensatie

| (211) | Duitsland heeft meegedeeld dat de overheidsfinanciering in deze zaak compensatie is voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang die geen economisch voordeel inhoudt. Volgens de Altmark (50)-jurisprudentie van het Hof van Justitie houdt compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang geen economisch voordeel in als vier cumulatieve voorwaarden zijn vervuld:






  a) | In de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen en moeten die verplichtingen duidelijk omschreven zijn (hierna het „eerste Altmark-criterium” genoemd). |
| --- | --- | --- |

(211)

Duitsland heeft meegedeeld dat de overheidsfinanciering in deze zaak compensatie is voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang die geen economisch voordeel inhoudt. Volgens de Altmark (50)-jurisprudentie van het Hof van Justitie houdt compensatie voor het verlenen van een dienst van algemeen economisch belang geen economisch voordeel in als vier cumulatieve voorwaarden zijn vervuld:

a)

In de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen en moeten die verplichtingen duidelijk omschreven zijn (hierna het „eerste Altmark-criterium” genoemd).

| b) | In de tweede plaats moeten de parameters op basis waarvan de compensatie wordt berekend, vooraf op objectieve en doorzichtige wijze zijn vastgesteld (hierna het „tweede Altmark-criterium” genoemd). |
| --- | --- |

b)

In de tweede plaats moeten de parameters op basis waarvan de compensatie wordt berekend, vooraf op objectieve en doorzichtige wijze zijn vastgesteld (hierna het „tweede Altmark-criterium” genoemd).

| c) | In de derde plaats mag de compensatie niet hoger zijn dan nodig is om de kosten van de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, rekening houdende met de opbrengsten en een redelijke winst, geheel of gedeeltelijk te dekken (hierna het „derde Altmark-criterium” genoemd). |
| --- | --- |

c)

In de derde plaats mag de compensatie niet hoger zijn dan nodig is om de kosten van de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, rekening houdende met de opbrengsten en een redelijke winst, geheel of gedeeltelijk te dekken (hierna het „derde Altmark-criterium” genoemd).

| d) | In de vierde plaats, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen te belasten onderneming in een concreet geval niet is gekozen in het kader van een openbare aanbesteding, waarbij de kandidaat kan worden geselecteerd die deze diensten tegen de laagste kosten voor de gemeenschap kan leveren, moet de noodzakelijke compensatie worden vastgesteld op basis van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met middelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdende met de opbrengsten en een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen (hierna het „vierde Altmark-criterium” genoemd). |
| --- | --- |

d)

In de vierde plaats, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen te belasten onderneming in een concreet geval niet is gekozen in het kader van een openbare aanbesteding, waarbij de kandidaat kan worden geselecteerd die deze diensten tegen de laagste kosten voor de gemeenschap kan leveren, moet de noodzakelijke compensatie worden vastgesteld op basis van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met middelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdende met de opbrengsten en een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen (hierna het „vierde Altmark-criterium” genoemd).

| (212) | Op grond van het vierde Altmark-criterium moet de noodzakelijke compensatie na een openbare aanbesteding worden vastgesteld of op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming zou hebben gemaakt. In het geval van de luchthaven van Saarbrücken is voor de exploitatie van de luchthaven geen openbare aanbesteding uitgeschreven, maar is deze aan FSBesitzG/FSG, ondernemingen die eigendom zijn van de staat, toevertrouwd. De noodzakelijke compensatie is evenmin vastgesteld op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming zou hebben gemaakt. De financiering zit en zat zo in elkaar dat alle door FSBesitzG/FSG geleden verliezen met staatsmiddelen worden bedekt, ongeacht of deze verliezen overeenkomen met kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming zou hebben gemaakt. |
| --- | --- |

(212)

Op grond van het vierde Altmark-criterium moet de noodzakelijke compensatie na een openbare aanbesteding worden vastgesteld of op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming zou hebben gemaakt. In het geval van de luchthaven van Saarbrücken is voor de exploitatie van de luchthaven geen openbare aanbesteding uitgeschreven, maar is deze aan FSBesitzG/FSG, ondernemingen die eigendom zijn van de staat, toevertrouwd. De noodzakelijke compensatie is evenmin vastgesteld op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming zou hebben gemaakt. De financiering zit en zat zo in elkaar dat alle door FSBesitzG/FSG geleden verliezen met staatsmiddelen worden bedekt, ongeacht of deze verliezen overeenkomen met kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming zou hebben gemaakt.

| (213) | Om aan het vierde Altmark-criterium te voldoen, is het niet voldoende dat de overheden van de deelstaat Saarland, die als enige aandeelhouder uitgebreide toezicht- en controlebevoegdheden hebben, verklaren het efficiënte gebruik van de middelen te hebben verzekerd. Hoewel Duitsland stelt dat alleen kosten uit efficiënte operaties in aanmerking kwamen om als tekort te worden gedekt, is een dergelijke beperking niet in de winstpoolingsovereenkomst opgenomen. De overeenkomst voorziet daarentegen dat alle geleden verliezen worden gedekt. |
| --- | --- |

(213)

Om aan het vierde Altmark-criterium te voldoen, is het niet voldoende dat de overheden van de deelstaat Saarland, die als enige aandeelhouder uitgebreide toezicht- en controlebevoegdheden hebben, verklaren het efficiënte gebruik van de middelen te hebben verzekerd. Hoewel Duitsland stelt dat alleen kosten uit efficiënte operaties in aanmerking kwamen om als tekort te worden gedekt, is een dergelijke beperking niet in de winstpoolingsovereenkomst opgenomen. De overeenkomst voorziet daarentegen dat alle geleden verliezen worden gedekt.

| (214) | Het is evenmin voldoende om de kosten van de luchthaven van Saarbrücken met deze van andere ondernemingen in overheidshanden uit andere sectoren te vergelijken, aangezien hieruit geen conclusies kunnen worden getrokken met betrekking tot de efficiëntie van de luchthavenexploitant. Volgens Duitsland is niet geprobeerd om een vergelijking met andere luchthavenexploitanten te maken, omdat men van oordeel was dat regionale luchthavens onderling te veel verschilden qua kosten en inkomsten om een zinvolle vergelijking mogelijk te maken. |
| --- | --- |

(214)

Het is evenmin voldoende om de kosten van de luchthaven van Saarbrücken met deze van andere ondernemingen in overheidshanden uit andere sectoren te vergelijken, aangezien hieruit geen conclusies kunnen worden getrokken met betrekking tot de efficiëntie van de luchthavenexploitant. Volgens Duitsland is niet geprobeerd om een vergelijking met andere luchthavenexploitanten te maken, omdat men van oordeel was dat regionale luchthavens onderling te veel verschilden qua kosten en inkomsten om een zinvolle vergelijking mogelijk te maken.

| (215) | In zijn slotanalyse steunt Duitsland derhalve hoofdzakelijk op zijn beoordeling dat er geen enkele aanwijzing is dat de luchthavenexploitant in Saarbrücken inefficiënt was. Het heeft aangevoerd dat de Commissie in het verleden het ontbreken van aanwijzingen van inefficiëntie heeft aanvaard als voldoende bewijs dat aan het vierde Altmark-criterium is voldaan. De Commissie merkt echter op dat het besluit waarnaar Duitsland verwijst, in geen geval alleen op het ontbreken van enige aanwijzing van inefficiëntie is gebaseerd. In die zaak heeft de Commissie naar een hele reeks redenen verwezen waarom ze tot het oordeel was gekomen dat aan het vierde Altmark-criterium was voldaan en heeft ze benadrukt dat haar redenering op de „specifieke feitelijke en juridische beperkingen in deze zaak” was gebaseerd (51). |
| --- | --- |

(215)

In zijn slotanalyse steunt Duitsland derhalve hoofdzakelijk op zijn beoordeling dat er geen enkele aanwijzing is dat de luchthavenexploitant in Saarbrücken inefficiënt was. Het heeft aangevoerd dat de Commissie in het verleden het ontbreken van aanwijzingen van inefficiëntie heeft aanvaard als voldoende bewijs dat aan het vierde Altmark-criterium is voldaan. De Commissie merkt echter op dat het besluit waarnaar Duitsland verwijst, in geen geval alleen op het ontbreken van enige aanwijzing van inefficiëntie is gebaseerd. In die zaak heeft de Commissie naar een hele reeks redenen verwezen waarom ze tot het oordeel was gekomen dat aan het vierde Altmark-criterium was voldaan en heeft ze benadrukt dat haar redenering op de „specifieke feitelijke en juridische beperkingen in deze zaak” was gebaseerd (51).

| (216) | De Commissie is derhalve van oordeel dat in deze zaak niet aan het vierde Altmark-criterium is voldaan. Aangezien aan elk van de vier Altmark-criteria tegelijk moet worden voldaan, hoeft derhalve niet te worden onderzocht of aan de andere criteria is voldaan. |
| --- | --- |

(216)

De Commissie is derhalve van oordeel dat in deze zaak niet aan het vierde Altmark-criterium is voldaan. Aangezien aan elk van de vier Altmark-criteria tegelijk moet worden voldaan, hoeft derhalve niet te worden onderzocht of aan de andere criteria is voldaan.

Selectiviteit

| (217) | In artikel 107, lid 1, VWEU is bepaald dat, wil een maatregel kunnen worden aangemerkt als staatssteun, deze „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” moet begunstigen. In onderhavige zaak merkt de Commissie op dat de overheidsfinanciering alleen FSBesitzG/FSG begunstigt. Ze is dus duidelijk selectief in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. |
| --- | --- |

(217)

In artikel 107, lid 1, VWEU is bepaald dat, wil een maatregel kunnen worden aangemerkt als staatssteun, deze „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” moet begunstigen. In onderhavige zaak merkt de Commissie op dat de overheidsfinanciering alleen FSBesitzG/FSG begunstigt. Ze is dus duidelijk selectief in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

| (218) | Wanneer door een lidstaat verstrekte steun de positie van een onderneming versterkt in vergelijking met andere ondernemingen die concurreren op de interne markt, moet ervan worden uitgegaan dat de steun deze laatsten ongunstig beïnvloedt. (52) Het economische voordeel dat de maatregel in deze zaak aan de luchthavenexploitant toekent, versterkt zijn economische positie, aangezien hij zijn activiteiten zal kunnen opstarten zonder de bijbehorende investerings- en exploitatiekosten te moeten dragen. |
| --- | --- |

(218)

Wanneer door een lidstaat verstrekte steun de positie van een onderneming versterkt in vergelijking met andere ondernemingen die concurreren op de interne markt, moet ervan worden uitgegaan dat de steun deze laatsten ongunstig beïnvloedt. (52) Het economische voordeel dat de maatregel in deze zaak aan de luchthavenexploitant toekent, versterkt zijn economische positie, aangezien hij zijn activiteiten zal kunnen opstarten zonder de bijbehorende investerings- en exploitatiekosten te moeten dragen.

| (219) | Zoals is beoordeeld in de overwegingen 178 en volgende, is de exploitatie van een luchthaven een economische activiteit. Er is mededinging, enerzijds tussen luchthavens om luchtvaartmaatschappijen en het bijbehorende luchtverkeer (passagiers en vracht) aan te trekken, en anderzijds tussen luchthavenbeheerders, die onderling kunnen concurreren om met het beheer van een bepaalde luchthaven te worden belast. Daarnaast kan er, in het bijzonder met betrekking tot lagekosten- en chartermaatschappijen, ook mededinging zijn tussen luchthavens die niet in hetzelfde verzorgingsgebied of zelfs in verschillende lidstaten zijn gelegen, om die luchtvaartmaatschappijen aan te trekken. |
| --- | --- |

(219)

Zoals is beoordeeld in de overwegingen 178 en volgende, is de exploitatie van een luchthaven een economische activiteit. Er is mededinging, enerzijds tussen luchthavens om luchtvaartmaatschappijen en het bijbehorende luchtverkeer (passagiers en vracht) aan te trekken, en anderzijds tussen luchthavenbeheerders, die onderling kunnen concurreren om met het beheer van een bepaalde luchthaven te worden belast. Daarnaast kan er, in het bijzonder met betrekking tot lagekosten- en chartermaatschappijen, ook mededinging zijn tussen luchthavens die niet in hetzelfde verzorgingsgebied of zelfs in verschillende lidstaten zijn gelegen, om die luchtvaartmaatschappijen aan te trekken.

| (220) | Zoals vermeld in punt 40 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en bevestigd in punt 45 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, is het niet mogelijk om kleine luchthavens vrij te stellen van de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU. |
| --- | --- |

(220)

Zoals vermeld in punt 40 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en bevestigd in punt 45 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, is het niet mogelijk om kleine luchthavens vrij te stellen van de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU.

| (221) | De luchthaven van Saarbrücken vervoert momenteel ongeveer 4 25  000 passagiers per jaar en heeft er in het verleden ten hoogste ongeveer 5 20  000 per jaar vervoerd. Volgens de door Duitsland meegedeelde prognoses zullen de passagiersaantallen naar verwachting tot wel [...] passagiers per jaar stijgen in 2020. Zoals in overweging 16 hierboven is opgemerkt, is ze in de onmiddellijke omgeving van de luchthaven van Zweibrücken gelegen (39 kilometer) en binnen twee uur per auto van zes andere luchthavens. Volgens de door Duitsland verstrekte gegevens komt ongeveer [minder dan 14 %] van de passagiers die de luchthaven van Saarbrücken gebruiken, uit een andere lidstaat. In het licht van deze feiten is de Commissie van oordeel dat de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen en dat minstens de kans bestaat dat het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig wordt beïnvloed. |
| --- | --- |

(221)

De luchthaven van Saarbrücken vervoert momenteel ongeveer 4 25  000 passagiers per jaar en heeft er in het verleden ten hoogste ongeveer 5 20  000 per jaar vervoerd. Volgens de door Duitsland meegedeelde prognoses zullen de passagiersaantallen naar verwachting tot wel [...] passagiers per jaar stijgen in 2020. Zoals in overweging 16 hierboven is opgemerkt, is ze in de onmiddellijke omgeving van de luchthaven van Zweibrücken gelegen (39 kilometer) en binnen twee uur per auto van zes andere luchthavens. Volgens de door Duitsland verstrekte gegevens komt ongeveer [minder dan 14 %] van de passagiers die de luchthaven van Saarbrücken gebruiken, uit een andere lidstaat. In het licht van deze feiten is de Commissie van oordeel dat de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen en dat minstens de kans bestaat dat het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig wordt beïnvloed.

| (222) | Naast deze algemene overwegingen is de Commissie ook van oordeel dat de luchthaven van Saarbrücken in rechtstreekse concurrentie met de luchthaven van Zweibrücken staat of minstens stond. Ten eerste moet worden opgemerkt dat TUIFly, vroeger de grootste klant van de luchthaven van Saarbrücken, in 2007 die luchthaven heeft verlaten en naar Zweibrücken is getrokken. Ten tweede werden geruime tijd (ongeveer vier jaar) tegelijk van op Zweibrücken (Germanwings) en Saarbrücken (Air Berlin en Luxair) vluchten naar Berlijn aangeboden, wat de mededinging tussen zowel de luchthavens als de luchtvaartmaatschappijen aantoont (53). |
| --- | --- |

(222)

Naast deze algemene overwegingen is de Commissie ook van oordeel dat de luchthaven van Saarbrücken in rechtstreekse concurrentie met de luchthaven van Zweibrücken staat of minstens stond. Ten eerste moet worden opgemerkt dat TUIFly, vroeger de grootste klant van de luchthaven van Saarbrücken, in 2007 die luchthaven heeft verlaten en naar Zweibrücken is getrokken. Ten tweede werden geruime tijd (ongeveer vier jaar) tegelijk van op Zweibrücken (Germanwings) en Saarbrücken (Air Berlin en Luxair) vluchten naar Berlijn aangeboden, wat de mededinging tussen zowel de luchthavens als de luchtvaartmaatschappijen aantoont (53).

| (223) | Naast deze aanwijzingen van het bestaan van mededinging tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken is er ook bewijs dat — ondanks de officiële mededeling van Duitsland dat de twee luchthavens elkaar nooit als rechtstreekse concurrenten hebben beschouwd — functionarissen van de deelstaat Rijnland-Palts het bestaan van mededinging duidelijk hebben waargenomen. In twee interne nota's van de regering van Rijnland-Palts uit 2003 verdedigen de auteurs het standpunt dat samenwerking tussen de luchthavens van Zweibrücken en Saarbrücken op dat ogenblik niet mogelijk/raadzaam was. Eén nota zette integendeel uiteen dat minstens zo lang als Fraport AG bij de luchthaven van Saarbrücken was betrokken (54), de verhouding tussen de twee luchthavens er één van mededinging zou zijn (55). De nota's stelden voorts dat „vanuit het oogpunt van Rijnland-Palts kan worden verwacht dat de luchthaven van Zweibrücken op lange termijn de concurrentiestrijd zal winnen” (56). Deze verklaringen wijzen erop dat minstens in 2003 de waargenomen verhouding tussen de twee luchthavens er inderdaad één van mededinging was. |
| --- | --- |

(223)

Naast deze aanwijzingen van het bestaan van mededinging tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken is er ook bewijs dat — ondanks de officiële mededeling van Duitsland dat de twee luchthavens elkaar nooit als rechtstreekse concurrenten hebben beschouwd — functionarissen van de deelstaat Rijnland-Palts het bestaan van mededinging duidelijk hebben waargenomen. In twee interne nota's van de regering van Rijnland-Palts uit 2003 verdedigen de auteurs het standpunt dat samenwerking tussen de luchthavens van Zweibrücken en Saarbrücken op dat ogenblik niet mogelijk/raadzaam was. Eén nota zette integendeel uiteen dat minstens zo lang als Fraport AG bij de luchthaven van Saarbrücken was betrokken (54), de verhouding tussen de twee luchthavens er één van mededinging zou zijn (55). De nota's stelden voorts dat „vanuit het oogpunt van Rijnland-Palts kan worden verwacht dat de luchthaven van Zweibrücken op lange termijn de concurrentiestrijd zal winnen” (56). Deze verklaringen wijzen erop dat minstens in 2003 de waargenomen verhouding tussen de twee luchthavens er inderdaad één van mededinging was.

| (224) | Duitsland neemt op grond van punt 39 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 het standpunt in dat bij financiële steun aan kleine regionale luchthavens „weinig kans op concurrentievervalsing of beïnvloeding van het handelsverkeer is in een mate die in strijd is met het algemeen belang”. Het voert eveneens aan dat de mededinging met andere luchthavens beperkt is door een aantal factoren, zoals businessmodel, grootte en afstand. Elke eventuele vervalsing van de mededinging of ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer zou in ieder geval minimaal zijn. |
| --- | --- |

(224)

Duitsland neemt op grond van punt 39 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 het standpunt in dat bij financiële steun aan kleine regionale luchthavens „weinig kans op concurrentievervalsing of beïnvloeding van het handelsverkeer is in een mate die in strijd is met het algemeen belang”. Het voert eveneens aan dat de mededinging met andere luchthavens beperkt is door een aantal factoren, zoals businessmodel, grootte en afstand. Elke eventuele vervalsing van de mededinging of ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer zou in ieder geval minimaal zijn.

| (225) | De Commissie is echter van mening dat de in de overwegingen 221-223 beschreven indicatoren aantonen dat er minstens kans was op vervalsing van de mededinging of ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer. De Commissie benadrukt dat de definitie van staatssteun niet vereist dat de vervalsing van de mededinging of de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer beduidend of wezenlijk is, hoewel ze van mening is dat dit, gezien de geringe afstand tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken en het bestaan van hun rechtstreekse concurrentieverhouding zoals hierboven aangegeven, weldegelijk het geval was. |
| --- | --- |

(225)

De Commissie is echter van mening dat de in de overwegingen 221-223 beschreven indicatoren aantonen dat er minstens kans was op vervalsing van de mededinging of ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer. De Commissie benadrukt dat de definitie van staatssteun niet vereist dat de vervalsing van de mededinging of de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer beduidend of wezenlijk is, hoewel ze van mening is dat dit, gezien de geringe afstand tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken en het bestaan van hun rechtstreekse concurrentieverhouding zoals hierboven aangegeven, weldegelijk het geval was.

| (226) | Er zijn internationale vluchten vanuit de luchthaven van Saarbrücken naar bestemmingen zoals Mallorca of Ankara of andere vakantiebestemmingen. De start- en landingsbaan in Saarbrücken is lang genoeg (2  000 m) om luchtvaartmaatschappijen toe te laten internationale middellangeafstandsvluchten aan te bieden. |
| --- | --- |

(226)

Er zijn internationale vluchten vanuit de luchthaven van Saarbrücken naar bestemmingen zoals Mallorca of Ankara of andere vakantiebestemmingen. De start- en landingsbaan in Saarbrücken is lang genoeg (2  000 m) om luchtvaartmaatschappijen toe te laten internationale middellangeafstandsvluchten aan te bieden.

| (227) | Tegen deze achtergrond moet worden geoordeeld dat de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG de mededinging kan vervalsen en het handelsverkeer ongunstig kan beïnvloeden. |
| --- | --- |

(227)

Tegen deze achtergrond moet worden geoordeeld dat de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG de mededinging kan vervalsen en het handelsverkeer ongunstig kan beïnvloeden.

5.1.2.   BESTAANDE STEUN EN NIEUWE STEUN

| (228) | De Commissie herinnert eraan dat een steunmaatregel bestaande steun is op grond van artikel 1, onder b), v), van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (57) als kan worden vastgesteld dat hij op het moment van inwerkingtreding geen steun vormde, maar vervolgens steun is geworden vanwege de ontwikkeling van de gemeenschappelijke markt, zonder dat de betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht. Duitsland stelt dat de winstpoolingsovereenkomst tussen FSBesitzG/FSG en Vh Saar, die de basis vormt voor de jaarlijkse dekking van de tekorten en als staatssteun werd beschouwd, is gesloten op een moment dat de overheidsfinanciering van luchthavens nog niet als staatssteun werd beschouwd en sindsdien niet is gewijzigd. |
| --- | --- |

(228)

De Commissie herinnert eraan dat een steunmaatregel bestaande steun is op grond van artikel 1, onder b), v), van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (57) als kan worden vastgesteld dat hij op het moment van inwerkingtreding geen steun vormde, maar vervolgens steun is geworden vanwege de ontwikkeling van de gemeenschappelijke markt, zonder dat de betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht. Duitsland stelt dat de winstpoolingsovereenkomst tussen FSBesitzG/FSG en Vh Saar, die de basis vormt voor de jaarlijkse dekking van de tekorten en als staatssteun werd beschouwd, is gesloten op een moment dat de overheidsfinanciering van luchthavens nog niet als staatssteun werd beschouwd en sindsdien niet is gewijzigd.

| (229) | De Commissie herinnert eraan dat het door de geleidelijke ontwikkeling van de marktwerking in de luchthavensector niet mogelijk is een precieze datum te bepalen vanaf wanneer de exploitatie van een luchthaven zonder twijfel als een economische activiteit moet worden beschouwd. Zoals in overweging 180 is gesteld, moet, de exploitatie en de bouw van luchthaveninfrastructuur vanaf de datum van het arrest Aéroports de Paris (12 december 2000) worden beschouwd als een taak die onder staatssteuntoezicht valt. |
| --- | --- |

(229)

De Commissie herinnert eraan dat het door de geleidelijke ontwikkeling van de marktwerking in de luchthavensector niet mogelijk is een precieze datum te bepalen vanaf wanneer de exploitatie van een luchthaven zonder twijfel als een economische activiteit moet worden beschouwd. Zoals in overweging 180 is gesteld, moet, de exploitatie en de bouw van luchthaveninfrastructuur vanaf de datum van het arrest Aéroports de Paris (12 december 2000) worden beschouwd als een taak die onder staatssteuntoezicht valt.

| (230) | Omgekeerd konden overheden door de onzekerheid voorafgaand aan het arrest Aéroports de Paris rechtmatig oordelen dat de financiering van luchthaveninfrastructuur geen staatssteun vormde. Hieruit volgt dat de Commissie financieringsmaatregelen nu niet op grond van de staatssteunregels ter discussie kan stellen wanneer deze vóór het arrest Aéroports de Paris zijn verleend. |
| --- | --- |

(230)

Omgekeerd konden overheden door de onzekerheid voorafgaand aan het arrest Aéroports de Paris rechtmatig oordelen dat de financiering van luchthaveninfrastructuur geen staatssteun vormde. Hieruit volgt dat de Commissie financieringsmaatregelen nu niet op grond van de staatssteunregels ter discussie kan stellen wanneer deze vóór het arrest Aéroports de Paris zijn verleend.

| (231) | Bijgevolg vormden staatssteunmaatregelen die vóór de datum van het arrest in de zaak Aéroports de Paris aan luchthavenexploitanten zijn verleend, geen staatssteun op het moment dat ze zijn verleend, en vormen ze vanaf 12 december 2000 bestaande steun. |
| --- | --- |

(231)

Bijgevolg vormden staatssteunmaatregelen die vóór de datum van het arrest in de zaak Aéroports de Paris aan luchthavenexploitanten zijn verleend, geen staatssteun op het moment dat ze zijn verleend, en vormen ze vanaf 12 december 2000 bestaande steun.

| (232) | In deze zaak is de winstpoolingsovereenkomst tussen FSBesitzG/FSG en Vh Saar (op basis waarvan individuele kapitaalinjecties zijn verricht) in 1996 gesloten en is ze volgens Duitsland sindsdien niet gewijzigd. Derhalve kan worden geoordeeld dat sinds 2000 de jaarlijkse overheidsfinanciering die op basis van deze overeenkomst is verleend, bestaande steun vormde. |
| --- | --- |

(232)

In deze zaak is de winstpoolingsovereenkomst tussen FSBesitzG/FSG en Vh Saar (op basis waarvan individuele kapitaalinjecties zijn verricht) in 1996 gesloten en is ze volgens Duitsland sindsdien niet gewijzigd. Derhalve kan worden geoordeeld dat sinds 2000 de jaarlijkse overheidsfinanciering die op basis van deze overeenkomst is verleend, bestaande steun vormde.

| (233) | De Commissie is daarnaast echter ook van oordeel dat de bestaande steun op 1 juni 2007 nieuwe steun is geworden. In punt 83 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en op grond van wat nu artikel 108, lid 1, VWEU is, heeft de Commissie aan de lidstaten passende maatregelen voorgesteld en heeft zij hen gevraagd al hun onder deze richtsnoeren vallende bestaande staatssteunregelingen te wijzigen om uiterlijk op 1 juni 2007 daarmee in overeenstemming te zijn. De lidstaten is verzocht schriftelijk te bevestigen dat zij deze voorstellen aanvaarden. Indien een lidstaat niet in overeenstemming met zijn verbintenis handelt, wordt de bestaande steun na de in de passende maatregelen vastgestelde datum onrechtmatige steun en kan deze worden teruggevorderd. |
| --- | --- |

(233)

De Commissie is daarnaast echter ook van oordeel dat de bestaande steun op 1 juni 2007 nieuwe steun is geworden. In punt 83 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en op grond van wat nu artikel 108, lid 1, VWEU is, heeft de Commissie aan de lidstaten passende maatregelen voorgesteld en heeft zij hen gevraagd al hun onder deze richtsnoeren vallende bestaande staatssteunregelingen te wijzigen om uiterlijk op 1 juni 2007 daarmee in overeenstemming te zijn. De lidstaten is verzocht schriftelijk te bevestigen dat zij deze voorstellen aanvaarden. Indien een lidstaat niet in overeenstemming met zijn verbintenis handelt, wordt de bestaande steun na de in de passende maatregelen vastgestelde datum onrechtmatige steun en kan deze worden teruggevorderd.

| (234) | Duitsland heeft de passende maatregelen bij schrijven van 30 mei 2006 aanvaard. Aangezien de winstpoolingsovereenkomst een steunregeling instelde die de basis vormde voor herhaalde steunbetalingen gespreid in de tijd, moest Duitsland ervoor zorgen de steunregeling uiterlijk op 1 juni 2007 in overeenstemming te brengen met de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. Vanaf die datum vormde de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG geen bestaande steun meer. |
| --- | --- |

(234)

Duitsland heeft de passende maatregelen bij schrijven van 30 mei 2006 aanvaard. Aangezien de winstpoolingsovereenkomst een steunregeling instelde die de basis vormde voor herhaalde steunbetalingen gespreid in de tijd, moest Duitsland ervoor zorgen de steunregeling uiterlijk op 1 juni 2007 in overeenstemming te brengen met de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. Vanaf die datum vormde de overheidsfinanciering van FSBesitzG/FSG geen bestaande steun meer.

5.1.3.   CONCLUSIE

| (235) | Gezien de in de overwegingen 176 tot en met 225 aangevoerde argumenten is de Commissie van oordeel dat de overheidsfinanciering in de vorm van een jaarlijkse dekking van de verliezen van FSBesitzG/FSG tussen 2000 en 2012 (zie financiële gegevens in de tabellen 3 en 4) staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU voor zover deze betrekking had op activiteiten die niet tot de overheidstaken behoren, en dat ze sinds 1 juni 2007 nieuwe steun vormde. |
| --- | --- |

(235)

Gezien de in de overwegingen 176 tot en met 225 aangevoerde argumenten is de Commissie van oordeel dat de overheidsfinanciering in de vorm van een jaarlijkse dekking van de verliezen van FSBesitzG/FSG tussen 2000 en 2012 (zie financiële gegevens in de tabellen 3 en 4) staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU voor zover deze betrekking had op activiteiten die niet tot de overheidstaken behoren, en dat ze sinds 1 juni 2007 nieuwe steun vormde.

| (236) | De Commissie is voorts van mening dat, in het bijzonder gezien de in overweging 203 aangevoerde argumenten, de kapitaalinjecties aan Vh Saar geen staatssteun vormen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, aangezien Vh Saar alle ontvangen overheidsmiddelen overmaakte en dus zelf geen economisch voordeel verkreeg. |
| --- | --- |

(236)

De Commissie is voorts van mening dat, in het bijzonder gezien de in overweging 203 aangevoerde argumenten, de kapitaalinjecties aan Vh Saar geen staatssteun vormen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, aangezien Vh Saar alle ontvangen overheidsmiddelen overmaakte en dus zelf geen economisch voordeel verkreeg.

5.1.4.   RECHTMATIGHEID VAN DE STEUN

| (237) | Volgens artikel 108, lid 3, VWEU moeten de lidstaten de Commissie van elk voornemen tot invoering of wijziging van steunmaatregelen tijdig op de hoogte brengen en mogen de voorgenomen maatregelen niet tot uitvoering worden gebracht voordat er een eindbeslissing is genomen. |
| --- | --- |

(237)

Volgens artikel 108, lid 3, VWEU moeten de lidstaten de Commissie van elk voornemen tot invoering of wijziging van steunmaatregelen tijdig op de hoogte brengen en mogen de voorgenomen maatregelen niet tot uitvoering worden gebracht voordat er een eindbeslissing is genomen.

| (238) | Aangezien de financiering al aan FSBesitzG/FSG ter beschikking is gesteld, is de Commissie van oordeel dat Duitsland het verbod uit artikel 108, lid 3, VWEU niet in acht heeft genomen (58). |
| --- | --- |

(238)

Aangezien de financiering al aan FSBesitzG/FSG ter beschikking is gesteld, is de Commissie van oordeel dat Duitsland het verbod uit artikel 108, lid 3, VWEU niet in acht heeft genomen (58).

5.1.5.   VERENIGBAARHEID

5.1.5.1.   
  Toepasselijkheid van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en 2014

| (239) | Artikel 107, lid 3, VWEU voorziet in een aantal afwijkingen op de algemene regel uit artikel 107, lid 1, VWEU die stelt dat staatssteun onverenigbaar is met de interne markt. De betrokken steun kan alleen worden beoordeeld op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU, dat bepaalt dat: „steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad” als verenigbaar met de interne markt kunnen worden beschouwd. |
| --- | --- |

(239)

Artikel 107, lid 3, VWEU voorziet in een aantal afwijkingen op de algemene regel uit artikel 107, lid 1, VWEU die stelt dat staatssteun onverenigbaar is met de interne markt. De betrokken steun kan alleen worden beoordeeld op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU, dat bepaalt dat: „steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad” als verenigbaar met de interne markt kunnen worden beschouwd.

| (240) | In dit verband vormen de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 een kader op basis waarvan de steun aan luchthavens uit hoofde van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU verenigbaar kan worden verklaard. |
| --- | --- |

(240)

In dit verband vormen de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 een kader op basis waarvan de steun aan luchthavens uit hoofde van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU verenigbaar kan worden verklaard.

| (241) | Op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is de Commissie van oordeel dat de Mededeling van de Commissie betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun (59) op onrechtmatig verleende investeringssteun aan luchthavens van toepassing is. Als de onrechtmatige investeringssteun vóór 4 april 2014 is verleend, zal de Commissie de verenigbaarheidsregels toepassen die van kracht waren op het moment dat de investeringssteun is verleend. De Commissie heeft in overweging 238 reeds geconcludeerd dat de jaarlijkse dekking van de verliezen door Vh Saar onrechtmatige staatssteun is die vóór 4 april 2014 is verleend. Derhalve zal de Commissie de beginselen van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 toepassen in geval van onrechtmatige investeringssteun aan luchthavens die vóór 4 april 2014 is verleend (60). |
| --- | --- |

(241)

Op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is de Commissie van oordeel dat de Mededeling van de Commissie betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun (59) op onrechtmatig verleende investeringssteun aan luchthavens van toepassing is. Als de onrechtmatige investeringssteun vóór 4 april 2014 is verleend, zal de Commissie de verenigbaarheidsregels toepassen die van kracht waren op het moment dat de investeringssteun is verleend. De Commissie heeft in overweging 238 reeds geconcludeerd dat de jaarlijkse dekking van de verliezen door Vh Saar onrechtmatige staatssteun is die vóór 4 april 2014 is verleend. Derhalve zal de Commissie de beginselen van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 toepassen in geval van onrechtmatige investeringssteun aan luchthavens die vóór 4 april 2014 is verleend (60).

| (242) | Op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is de Commissie van oordeel dat de bepalingen van de mededeling betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun niet kunnen worden toegepast op hangende zaken van onrechtmatige exploitatiesteun aan luchthavens die vóór 4 april 2014 is verleend. In plaats daarvan zal de Commissie de in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 uiteengezette beginselen toepassen op alle zaken met betrekking tot exploitatiesteun (lopende aanmeldingen en onrechtmatige niet-aangemelde steun) voor luchthavens, zelfs indien de steun vóór 4 april 2014 en vóór het begin van de overgangsperiode is verleend (61). |
| --- | --- |

(242)

Op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is de Commissie van oordeel dat de bepalingen van de mededeling betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun niet kunnen worden toegepast op hangende zaken van onrechtmatige exploitatiesteun aan luchthavens die vóór 4 april 2014 is verleend. In plaats daarvan zal de Commissie de in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 uiteengezette beginselen toepassen op alle zaken met betrekking tot exploitatiesteun (lopende aanmeldingen en onrechtmatige niet-aangemelde steun) voor luchthavens, zelfs indien de steun vóór 4 april 2014 en vóór het begin van de overgangsperiode is verleend (61).

5.1.5.2.   
  Onderscheid tussen investeringssteun en exploitatiesteun

| (243) | Gezien de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 waarnaar in de overwegingen 241 en 242 is verwezen, moet de Commissie bepalen of de betrokken maatregel onrechtmatige investerings- of exploitatiesteun is. |
| --- | --- |

(243)

Gezien de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 waarnaar in de overwegingen 241 en 242 is verwezen, moet de Commissie bepalen of de betrokken maatregel onrechtmatige investerings- of exploitatiesteun is.

| (244) | Volgens punt 25, onder 18, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt investeringssteun gedefinieerd als „steun voor de financiering van vaste activa, met name om de financieringskloof voor de kapitaalkosten te dichten”. Bovendien kan investeringssteun volgens punt 25 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zowel in de vorm van een eenmalig bedrag vooruit (m.a.w. om investeringskosten vooruit te dekken) als in de vorm van periodieke tranches (om kapitaalkosten te dekken, in termen van jaarlijkse afschrijving en financieringskosten) worden verleend. |
| --- | --- |

(244)

Volgens punt 25, onder 18, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt investeringssteun gedefinieerd als „steun voor de financiering van vaste activa, met name om de financieringskloof voor de kapitaalkosten te dichten”. Bovendien kan investeringssteun volgens punt 25 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zowel in de vorm van een eenmalig bedrag vooruit (m.a.w. om investeringskosten vooruit te dekken) als in de vorm van periodieke tranches (om kapitaalkosten te dekken, in termen van jaarlijkse afschrijving en financieringskosten) worden verleend.

| (245) | Exploitatiesteun heeft daarentegen betrekking op het geheel of gedeeltelijk dekken van de exploitatiekosten van een luchthaven en wordt gedefinieerd als „de onderliggende kosten van een luchthaven ten aanzien van het verrichten van luchthavendiensten, die kostencategorieën omvatten zoals personeelskosten, kosten van uitbestede diensten, communicatie, afvalinzameling, energie, onderhoud, huur en administratie, maar met uitsluiting van de kapitaalkosten, marketingsteun of andere stimuleringsregelingen die de luchthaven aan luchtvaartmaatschappijen geeft, en kosten van taken die tot de overheidstaken behoren” (62). |
| --- | --- |

(245)

Exploitatiesteun heeft daarentegen betrekking op het geheel of gedeeltelijk dekken van de exploitatiekosten van een luchthaven en wordt gedefinieerd als „de onderliggende kosten van een luchthaven ten aanzien van het verrichten van luchthavendiensten, die kostencategorieën omvatten zoals personeelskosten, kosten van uitbestede diensten, communicatie, afvalinzameling, energie, onderhoud, huur en administratie, maar met uitsluiting van de kapitaalkosten, marketingsteun of andere stimuleringsregelingen die de luchthaven aan luchtvaartmaatschappijen geeft, en kosten van taken die tot de overheidstaken behoren” (62).

| (246) | In het licht van deze definities kan worden geoordeeld dat het deel van de jaarlijkse kapitaalinjecties dat werd gebruikt om de jaarlijkse exploitatieverliezen (63) van FSBesitzG/FSG te dekken na aftrek van de in de ebitda opgenomen kosten die tot de taken van de overheid behoren zoals vastgesteld in de overwegingen 186-197, exploitatiesteun aan FSBesitzG/FSG vormt. |
| --- | --- |

(246)

In het licht van deze definities kan worden geoordeeld dat het deel van de jaarlijkse kapitaalinjecties dat werd gebruikt om de jaarlijkse exploitatieverliezen (63) van FSBesitzG/FSG te dekken na aftrek van de in de ebitda opgenomen kosten die tot de taken van de overheid behoren zoals vastgesteld in de overwegingen 186-197, exploitatiesteun aan FSBesitzG/FSG vormt.

| (247) | De Commissie merkt op dat FSBesitzG/FSG gedurende de periode 2000-2012 in het totaal ongeveer [...] heeft gekregen om haar verliezen te dekken. In deze periode bedroeg de gecumuleerde ebitda van FSBesitzG (FSBG)/FSG ongeveer -[...]. Van dit bedrag moeten de kosten worden afgetrokken voor de taken die tot de overheidstaken behoren (64). Tegen deze achtergrond neemt de Commissie aan dat het maximale bedrag aan exploitatiesteun dat in uitvoering van de winstpoolingsovereenkomst aan FSBesitzG/FSG is verleend in de jaren 2000-2012, ongeveer [...] bedraagt. |
| --- | --- |

(247)

De Commissie merkt op dat FSBesitzG/FSG gedurende de periode 2000-2012 in het totaal ongeveer [...] heeft gekregen om haar verliezen te dekken. In deze periode bedroeg de gecumuleerde ebitda van FSBesitzG (FSBG)/FSG ongeveer -[...]. Van dit bedrag moeten de kosten worden afgetrokken voor de taken die tot de overheidstaken behoren (64). Tegen deze achtergrond neemt de Commissie aan dat het maximale bedrag aan exploitatiesteun dat in uitvoering van de winstpoolingsovereenkomst aan FSBesitzG/FSG is verleend in de jaren 2000-2012, ongeveer [...] bedraagt.

| (248) | Ten slotte vormt het deel van de jaarlijkse kapitaalinjecties ter dekking van de verliezen van FSBesitzG/FSG die niet reeds in de ebitda zijn opgenomen (m.a.w. de jaarlijkse afschrijvingen van vaste activa, financieringskosten e.a.), min de kosten voor taken die tot de overheidstaken behoren, zoals vastgesteld in de overwegingen 186 tot en met 197, investeringssteun ten gunste van FSBesitzG/FSG. |
| --- | --- |

(248)

Ten slotte vormt het deel van de jaarlijkse kapitaalinjecties ter dekking van de verliezen van FSBesitzG/FSG die niet reeds in de ebitda zijn opgenomen (m.a.w. de jaarlijkse afschrijvingen van vaste activa, financieringskosten e.a.), min de kosten voor taken die tot de overheidstaken behoren, zoals vastgesteld in de overwegingen 186 tot en met 197, investeringssteun ten gunste van FSBesitzG/FSG.

| (249) | Gezien de overwegingen 247 en 248 kan worden geconcludeerd dat het maximale bedrag aan investeringssteun ongeveer [...] bedraagt (65). |
| --- | --- |

(249)

Gezien de overwegingen 247 en 248 kan worden geconcludeerd dat het maximale bedrag aan investeringssteun ongeveer [...] bedraagt (65).

5.1.5.3.   
  Investeringssteun

| (250) | Volgens punt 61 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 moet de Commissie onderzoeken of de cumulatieve voorwaarden onder a) tot en met e) zijn vervuld:






  a) | de bouw en de exploitatie van de infrastructuur beantwoorden aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang (regionale ontwikkeling, toegankelijkheid enz.); |
| --- | --- | --- |

(250)

Volgens punt 61 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 moet de Commissie onderzoeken of de cumulatieve voorwaarden onder a) tot en met e) zijn vervuld:

a)

de bouw en de exploitatie van de infrastructuur beantwoorden aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang (regionale ontwikkeling, toegankelijkheid enz.);

| b) | de infrastructuur is nodig en staat in verhouding tot het gestelde doel; |
| --- | --- |

b)

de infrastructuur is nodig en staat in verhouding tot het gestelde doel;

| c) | de infrastructuur biedt op middellange termijn voldoende gebruiksmogelijkheden, het gebruik van de bestaande infrastructuur in aanmerking genomen; |
| --- | --- |

c)

de infrastructuur biedt op middellange termijn voldoende gebruiksmogelijkheden, het gebruik van de bestaande infrastructuur in aanmerking genomen;

| d) | de infrastructuur is voor alle potentiële gebruikers gelijkelijk en zonder discriminatie toegankelijk; en |
| --- | --- |

d)

de infrastructuur is voor alle potentiële gebruikers gelijkelijk en zonder discriminatie toegankelijk; en

| e) | het handelsverkeer wordt niet zozeer beïnvloed dat dit in strijd is met het belang van de Europese Unie. |
| --- | --- |

e)

het handelsverkeer wordt niet zozeer beïnvloed dat dit in strijd is met het belang van de Europese Unie.

| (251) | Daarnaast moet staatssteun aan luchthavens, net als elke andere staatssteunmaatregel, een stimulerend effect hebben en moet deze nodig zijn en in verhouding staan tot het beoogde rechtmatige doel, om verenigbaar te zijn. |
| --- | --- |

(251)

Daarnaast moet staatssteun aan luchthavens, net als elke andere staatssteunmaatregel, een stimulerend effect hebben en moet deze nodig zijn en in verhouding staan tot het beoogde rechtmatige doel, om verenigbaar te zijn.

De bouw en de exploitatie van de infrastructuur beantwoorden aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang (regionale ontwikkeling, toegankelijkheid enz.)

| (252) | De beoordeelde investeringssteunmaatregelen waren bedoeld om de bouw van een nieuwe terminal met een capaciteit van 7 00  000 passagiers te financieren omdat de oude terminal (capaciteit van 3 90  000 passagiers) al enkele jaren voor de start van de bouwwerken te klein was geworden. Daarnaast is de investeringssteun gebruikt om enkele maatregelen te financieren die de luchthaven hebben geholpen om zich aan te passen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld, met de bedoeling deze volledig operationeel te houden. |
| --- | --- |

(252)

De beoordeelde investeringssteunmaatregelen waren bedoeld om de bouw van een nieuwe terminal met een capaciteit van 7 00  000 passagiers te financieren omdat de oude terminal (capaciteit van 3 90  000 passagiers) al enkele jaren voor de start van de bouwwerken te klein was geworden. Daarnaast is de investeringssteun gebruikt om enkele maatregelen te financieren die de luchthaven hebben geholpen om zich aan te passen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld, met de bedoeling deze volledig operationeel te houden.

| (253) | Volgens Duitsland had de financiering van de infrastructuur van de luchthaven van Saarbrücken hoofdzakelijk tot doel de toegang tot luchtvervoer voor de regio te verbeteren door de congestie op de luchthaven te verhelpen en zo de regionale ontwikkeling te stimuleren. |
| --- | --- |

(253)

Volgens Duitsland had de financiering van de infrastructuur van de luchthaven van Saarbrücken hoofdzakelijk tot doel de toegang tot luchtvervoer voor de regio te verbeteren door de congestie op de luchthaven te verhelpen en zo de regionale ontwikkeling te stimuleren.

| (254) | De luchthaven van Saarbrücken is van cruciaal belang voor de regionale ontwikkeling gezien de voortdurende structurele transitie en de omschakeling van mijnbouw en staalproductie naar technologie en diensten in de regio, waarvoor een goede verbinding met de belangrijkste Duitse zakencentra onontbeerlijk is. De luchthaven van Saarbrücken voldoet ook aan de ontsluitingsbehoeften van de regio, in het bijzonder met het oog op de onderzoeks- en academische voorzieningen die in de regio in volle uitbreiding zijn. Het bedrijfsprofiel van de luchthaven van Saarbrücken beantwoordt aan deze behoeften van de regio, aangezien ze een goed ontwikkelde en comfortabele infrastructuur biedt voor een aantal lijnvluchten naar de belangrijkste zakencentra in Duitsland (Berlijn, Hamburg en in het verleden ook München). |
| --- | --- |

(254)

De luchthaven van Saarbrücken is van cruciaal belang voor de regionale ontwikkeling gezien de voortdurende structurele transitie en de omschakeling van mijnbouw en staalproductie naar technologie en diensten in de regio, waarvoor een goede verbinding met de belangrijkste Duitse zakencentra onontbeerlijk is. De luchthaven van Saarbrücken voldoet ook aan de ontsluitingsbehoeften van de regio, in het bijzonder met het oog op de onderzoeks- en academische voorzieningen die in de regio in volle uitbreiding zijn. Het bedrijfsprofiel van de luchthaven van Saarbrücken beantwoordt aan deze behoeften van de regio, aangezien ze een goed ontwikkelde en comfortabele infrastructuur biedt voor een aantal lijnvluchten naar de belangrijkste zakencentra in Duitsland (Berlijn, Hamburg en in het verleden ook München).

| (255) | De Commissie merkt op dat gezien de geringe afstand tussen Saarbrücken en Zweibrücken een mogelijke verdubbeling van de luchthaveninfrastructuur zou kunnen pleiten tegen de bevinding dat de bouw en de exploitatie van infrastructuur in Saarbrücken aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang beantwoordt. De Commissie merkt echter op dat Zweibrücken tot 2006 geen commerciële luchthavendiensten aanbood (66), waardoor Saarbrücken de enige luchthaven in de regio was die luchtvervoer aanbood. Na 2006, toen de luchthaven van Zweibrücken zich op de commerciële luchtvaartmarkt begaf, verdubbelde dit in wezen de infrastructuur in Saarbrücken (67); tegelijk kan niet worden geconcludeerd dat door het feit dat de luchthaven van Zweibrücken zich op de markt begaf, de lopende overheidsfinanciering van de bestaande luchthaven van Saarbrücken plots dubbele financiering werd. |
| --- | --- |

(255)

De Commissie merkt op dat gezien de geringe afstand tussen Saarbrücken en Zweibrücken een mogelijke verdubbeling van de luchthaveninfrastructuur zou kunnen pleiten tegen de bevinding dat de bouw en de exploitatie van infrastructuur in Saarbrücken aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang beantwoordt. De Commissie merkt echter op dat Zweibrücken tot 2006 geen commerciële luchthavendiensten aanbood (66), waardoor Saarbrücken de enige luchthaven in de regio was die luchtvervoer aanbood. Na 2006, toen de luchthaven van Zweibrücken zich op de commerciële luchtvaartmarkt begaf, verdubbelde dit in wezen de infrastructuur in Saarbrücken (67); tegelijk kan niet worden geconcludeerd dat door het feit dat de luchthaven van Zweibrücken zich op de markt begaf, de lopende overheidsfinanciering van de bestaande luchthaven van Saarbrücken plots dubbele financiering werd.

| (256) | De Commissie concludeert derhalve dat de bouw en de exploitatie van de infrastructuur op de luchthaven van Saarbrücken aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang beantwoordt. |
| --- | --- |

(256)

De Commissie concludeert derhalve dat de bouw en de exploitatie van de infrastructuur op de luchthaven van Saarbrücken aan een duidelijk omschreven doel van algemeen belang beantwoordt.

De infrastructuur is nodig en staat in verhouding tot het gestelde doel.

| (257) | De investeringssteun voor de luchthaven van Saarbrücken moet nodig zijn en in verhouding staan tot het beoogde doel. Belangrijk in deze context is de vraag of de investering geen verdubbeling van bestaande onrendabele infrastructuur vormt. |
| --- | --- |

(257)

De investeringssteun voor de luchthaven van Saarbrücken moet nodig zijn en in verhouding staan tot het beoogde doel. Belangrijk in deze context is de vraag of de investering geen verdubbeling van bestaande onrendabele infrastructuur vormt.

| (258) | De Commissie merkt ten eerste op dat de nieuwe terminal die de jaarlijkse capaciteit van de luchthaven van 3 90  000 tot 7 00  000 passagiers verhoogde, in 2000 is gebouwd. De jaarlijkse capaciteit van de oude terminal werd in 1996 voor het eerst overschreden en de passagiersaantallen bleven groeien tot 2000 toen er 4 84  566 passagiers werden vervoerd. Tijdens de jaren 1996 tot 2000 was de oude terminal vaak verzadigd, in het bijzonder tijdens de zomermaanden, met lange wachttijden, overvolle passagierszones en passagiers die buiten de terminal moesten wachten tot gevolg. Daarnaast voldeed de oude terminal niet meer aan de beveiligingseisen. De nieuwe terminal is met een nieuw beveiligingssysteem uitgerust. Bovendien zijn in 2009-2010 aanvullende beveiligingsmaatregelen op de start- en landingsbaan en in de veiligheidszone getroffen. In het bijzonder is de locatie van de landingsbaanlichten aangepast om betere signalen aan de piloten te kunnen geven, zijn geleidelichten geplaatst en is de bovenbouw van de baanbocht aan de noden van moderne vliegtuigen aangepast. Ten slotte hebben ook onderhoudswerkzaamheden aan de start- en landingsbaan plaatsgevonden om te voorkomen dat de vliegtuigen die van de luchthaven gebruikmaken, beschadigd zouden raken. De Commissie is derhalve van mening dat de infrastructuurinvesteringen nodig waren om de luchthaven aan de stijgende passagiersaantallen aan te passen en om te voldoen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld. De luchthaven kon alleen dankzij de gebouwde infrastructuur in de ontsluiting en de ontwikkeling van de regio voorzien. |
| --- | --- |

(258)

De Commissie merkt ten eerste op dat de nieuwe terminal die de jaarlijkse capaciteit van de luchthaven van 3 90  000 tot 7 00  000 passagiers verhoogde, in 2000 is gebouwd. De jaarlijkse capaciteit van de oude terminal werd in 1996 voor het eerst overschreden en de passagiersaantallen bleven groeien tot 2000 toen er 4 84  566 passagiers werden vervoerd. Tijdens de jaren 1996 tot 2000 was de oude terminal vaak verzadigd, in het bijzonder tijdens de zomermaanden, met lange wachttijden, overvolle passagierszones en passagiers die buiten de terminal moesten wachten tot gevolg. Daarnaast voldeed de oude terminal niet meer aan de beveiligingseisen. De nieuwe terminal is met een nieuw beveiligingssysteem uitgerust. Bovendien zijn in 2009-2010 aanvullende beveiligingsmaatregelen op de start- en landingsbaan en in de veiligheidszone getroffen. In het bijzonder is de locatie van de landingsbaanlichten aangepast om betere signalen aan de piloten te kunnen geven, zijn geleidelichten geplaatst en is de bovenbouw van de baanbocht aan de noden van moderne vliegtuigen aangepast. Ten slotte hebben ook onderhoudswerkzaamheden aan de start- en landingsbaan plaatsgevonden om te voorkomen dat de vliegtuigen die van de luchthaven gebruikmaken, beschadigd zouden raken. De Commissie is derhalve van mening dat de infrastructuurinvesteringen nodig waren om de luchthaven aan de stijgende passagiersaantallen aan te passen en om te voldoen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld. De luchthaven kon alleen dankzij de gebouwde infrastructuur in de ontsluiting en de ontwikkeling van de regio voorzien.

| (259) | Ten tweede vormde de nieuwe investering geen verdubbeling van bestaande onrendabele infrastructuur aangezien drie van de dichtstbij gelegen luchthavens, namelijk Luxemburg (121 km van Saarbrücken), Metz-Nancy-Lorraine (96 km van Saarbrücken) en Frankfurt-Hahn (128 km van Saarbrücken), niet in hetzelfde verzorgingsgebied liggen en businessmodellen beogen die beduidend van dat van de luchthaven van Saarbrücken verschillen. Saarbrücken biedt hoofdzakelijk lijnvluchten tussen Saarbrücken en de belangrijkste Duitse zakencentra (Berlijn, Hamburg en in het verleden ook München) en een aantal vakantiebestemmingen aan. Luxemburg biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar Europese hoofdsteden aan, Metz-Nancy-Lorraine legt zich toe op lijnvluchten naar Franse steden en bestemmingen in Noord-Afrika en het businessmodel van Frankfurt-Hahn is gebaseerd op lagekostenmaatschappijen met vluchten naar een aantal vakantiebestemmingen maar niet naar andere Duitse steden alsmede op vrachtvervoer. |
| --- | --- |

(259)

Ten tweede vormde de nieuwe investering geen verdubbeling van bestaande onrendabele infrastructuur aangezien drie van de dichtstbij gelegen luchthavens, namelijk Luxemburg (121 km van Saarbrücken), Metz-Nancy-Lorraine (96 km van Saarbrücken) en Frankfurt-Hahn (128 km van Saarbrücken), niet in hetzelfde verzorgingsgebied liggen en businessmodellen beogen die beduidend van dat van de luchthaven van Saarbrücken verschillen. Saarbrücken biedt hoofdzakelijk lijnvluchten tussen Saarbrücken en de belangrijkste Duitse zakencentra (Berlijn, Hamburg en in het verleden ook München) en een aantal vakantiebestemmingen aan. Luxemburg biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar Europese hoofdsteden aan, Metz-Nancy-Lorraine legt zich toe op lijnvluchten naar Franse steden en bestemmingen in Noord-Afrika en het businessmodel van Frankfurt-Hahn is gebaseerd op lagekostenmaatschappijen met vluchten naar een aantal vakantiebestemmingen maar niet naar andere Duitse steden alsmede op vrachtvervoer.

| (260) | De enige merkbare verdubbeling van infrastructuur is die tussen Saarbrücken en Zweibrücken (39 km van Saarbrücken). Opgemerkt zij echter dat Saarbrücken een gevestigde luchthaven is die besloot tot investering in een nieuwe terminal om de verzadiging van de oude te verhelpen toen haar passagiersaantallen gestaag toenamen en de luchthaven van Zweibrücken nog geen commerciële luchtvaartdiensten aanbood (68). De investeringsbeslissing van de luchthaven van Saarbrücken was economisch gerechtvaardigd en nodig om de ontsluiting van de regio te garanderen. Derhalve heeft de luchthaven van Zweibrücken de beschikbare infrastructuur verdubbeld toen besloten is van de militaire luchthaven een commerciële luchthaven te maken (69). |
| --- | --- |

(260)

De enige merkbare verdubbeling van infrastructuur is die tussen Saarbrücken en Zweibrücken (39 km van Saarbrücken). Opgemerkt zij echter dat Saarbrücken een gevestigde luchthaven is die besloot tot investering in een nieuwe terminal om de verzadiging van de oude te verhelpen toen haar passagiersaantallen gestaag toenamen en de luchthaven van Zweibrücken nog geen commerciële luchtvaartdiensten aanbood (68). De investeringsbeslissing van de luchthaven van Saarbrücken was economisch gerechtvaardigd en nodig om de ontsluiting van de regio te garanderen. Derhalve heeft de luchthaven van Zweibrücken de beschikbare infrastructuur verdubbeld toen besloten is van de militaire luchthaven een commerciële luchthaven te maken (69).

| (261) | De noodzaak en de evenredigheid van de investeringssteun aan de luchthaven van Saarbrücken vloeien dus voort uit de verzadiging en uit de behoefte om te voldoen aan de eisen die tegenwoordig voor moderne luchthaveninfrastructuur gelden. De luchthaven had de gebouwde infrastructuur nodig om in de ontsluiting en de ontwikkeling van de regio te voorzien. De Commissie concludeert derhalve dat de betrokken infrastructuur nodig is en in verhouding staat tot de beoogde doelen. |
| --- | --- |

(261)

De noodzaak en de evenredigheid van de investeringssteun aan de luchthaven van Saarbrücken vloeien dus voort uit de verzadiging en uit de behoefte om te voldoen aan de eisen die tegenwoordig voor moderne luchthaveninfrastructuur gelden. De luchthaven had de gebouwde infrastructuur nodig om in de ontsluiting en de ontwikkeling van de regio te voorzien. De Commissie concludeert derhalve dat de betrokken infrastructuur nodig is en in verhouding staat tot de beoogde doelen.

De infrastructuur moet op middellange termijn voldoende gebruiksmogelijkheden bieden, het gebruik van de bestaande infrastructuur in aanmerking genomen

| (262) | Na een periode van aanzienlijke groei is het luchtvervoer in Duitsland en Europa de laatste jaren negatief beïnvloed door de economische en financiële crisis in 2009, waardoor het luchtvervoer van passagiers in Duitsland in 2009 met 4,6 % is gedaald. 2009 is daarmee één van de slechtste jaren ooit voor het luchtvervoer. De algemene trend van toenemend luchtvervoer is echter niet tot stilstand gekomen, maar enkel vertraagd. Sinds juni 2010 gaan de maandcijfers van het luchtvervoer van passagiers in stijgende lijn en lagen ze 7 % hoger dan de maandelijkse groeicijfers van het jaar ervoor. Ook moet rekening worden gehouden met het feit dat Duitsland volgens prognoses sinds 2009 een sterke economische groei van ongeveer 3 % per jaar heeft doorgemaakt. De groei van de luchtvervoermarkt overtreft doorgaans de algemene economische groei (70). |
| --- | --- |

(262)

Na een periode van aanzienlijke groei is het luchtvervoer in Duitsland en Europa de laatste jaren negatief beïnvloed door de economische en financiële crisis in 2009, waardoor het luchtvervoer van passagiers in Duitsland in 2009 met 4,6 % is gedaald. 2009 is daarmee één van de slechtste jaren ooit voor het luchtvervoer. De algemene trend van toenemend luchtvervoer is echter niet tot stilstand gekomen, maar enkel vertraagd. Sinds juni 2010 gaan de maandcijfers van het luchtvervoer van passagiers in stijgende lijn en lagen ze 7 % hoger dan de maandelijkse groeicijfers van het jaar ervoor. Ook moet rekening worden gehouden met het feit dat Duitsland volgens prognoses sinds 2009 een sterke economische groei van ongeveer 3 % per jaar heeft doorgemaakt. De groei van de luchtvervoermarkt overtreft doorgaans de algemene economische groei (70).

| (263) | Dat de nieuwe terminal op de luchthaven van Saarbrücken op middellange termijn voldoende gebruiksmogelijkheden biedt, wordt bevestigd door de jaarlijkse passagiersaantallen die beduidend boven de maximumcapaciteit (3 90  000 passagiers per jaar) van de oude terminal blijven. De enige scherpe daling van de passagiersaantallen heeft zich in 2007 voorgedaan en viel samen met een sterke stijging van de passagiersaantallen op de luchthaven van Zweibrücken. Dit kan worden verklaard door het feit dat luchtvaartmaatschappij Hapag Lloyd/TUIFly in 2007 de luchthaven van Saarbrücken verliet en haar activiteiten vanuit de luchthaven van Zweibrücken begon te verrichten. De situatie veranderde drastisch in 2008 toen Saarbrücken met 5 18  288 passagiers een absolute piek in haar passagiersaantallen liet optekenen. Door de financiële crisis in Duitsland kon dit niveau volgens Duitsland de daaropvolgende jaren niet worden gehandhaafd (71). |
| --- | --- |

(263)

Dat de nieuwe terminal op de luchthaven van Saarbrücken op middellange termijn voldoende gebruiksmogelijkheden biedt, wordt bevestigd door de jaarlijkse passagiersaantallen die beduidend boven de maximumcapaciteit (3 90  000 passagiers per jaar) van de oude terminal blijven. De enige scherpe daling van de passagiersaantallen heeft zich in 2007 voorgedaan en viel samen met een sterke stijging van de passagiersaantallen op de luchthaven van Zweibrücken. Dit kan worden verklaard door het feit dat luchtvaartmaatschappij Hapag Lloyd/TUIFly in 2007 de luchthaven van Saarbrücken verliet en haar activiteiten vanuit de luchthaven van Zweibrücken begon te verrichten. De situatie veranderde drastisch in 2008 toen Saarbrücken met 5 18  288 passagiers een absolute piek in haar passagiersaantallen liet optekenen. Door de financiële crisis in Duitsland kon dit niveau volgens Duitsland de daaropvolgende jaren niet worden gehandhaafd (71).

| (264) | De totale maandelijkse capaciteit van de luchthaven van Saarbrücken bedraagt [...] passagiers. Sinds uiterlijk 2005 wordt deze capaciteit ten volle benut of in de zomermaanden (juli tot september) zelfs overschreden (72). Derhalve kan worden geconcludeerd dat de luchthaven van Saarbrücken de nieuwe capaciteit nu al grotendeels benut en dat er voldoende gebruiksmogelijkheden voor de capaciteit op middellange termijn zijn. |
| --- | --- |

(264)

De totale maandelijkse capaciteit van de luchthaven van Saarbrücken bedraagt [...] passagiers. Sinds uiterlijk 2005 wordt deze capaciteit ten volle benut of in de zomermaanden (juli tot september) zelfs overschreden (72). Derhalve kan worden geconcludeerd dat de luchthaven van Saarbrücken de nieuwe capaciteit nu al grotendeels benut en dat er voldoende gebruiksmogelijkheden voor de capaciteit op middellange termijn zijn.

De infrastructuur is voor alle potentiële gebruikers gelijkelijk en zonder discriminatie toegankelijk

| (265) | Volgens de door Duitsland verstrekte informatie (73) is de infrastructuur altijd voor alle potentiële gebruikers zonder enige commercieel ongerechtvaardigde discriminatie toegankelijk geweest. |
| --- | --- |

(265)

Volgens de door Duitsland verstrekte informatie (73) is de infrastructuur altijd voor alle potentiële gebruikers zonder enige commercieel ongerechtvaardigde discriminatie toegankelijk geweest.

Het handelsverkeer wordt niet zozeer beïnvloed dat dit in strijd is met het belang van de Europese Unie

| (266) | Volgens punt 39 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 kan de categorie van de luchthaven een aanwijzing geven over de mate waarin luchthavens met elkaar in concurrentie zijn en dus ook over de mate waarin aan een luchthaven toegekende overheidsfinanciering de mededinging kan vervalsen. Hoewel er volgens de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 bij financiële steun aan kleine regionale luchthavens (categorie D) weinig kans is op concurrentievervalsing of beïnvloeding van het handelsverkeer in een mate die in strijd is met het algemeen belang, was dit niet gebaseerd op de veronderstelling, en evenmin bedoeld om aan te geven, dat vervalsing van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer uitgesloten zijn. |
| --- | --- |

(266)

Volgens punt 39 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 kan de categorie van de luchthaven een aanwijzing geven over de mate waarin luchthavens met elkaar in concurrentie zijn en dus ook over de mate waarin aan een luchthaven toegekende overheidsfinanciering de mededinging kan vervalsen. Hoewel er volgens de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 bij financiële steun aan kleine regionale luchthavens (categorie D) weinig kans is op concurrentievervalsing of beïnvloeding van het handelsverkeer in een mate die in strijd is met het algemeen belang, was dit niet gebaseerd op de veronderstelling, en evenmin bedoeld om aan te geven, dat vervalsing van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer uitgesloten zijn.

| (267) | De jaarlijkse capaciteit van de oude terminal van de luchthaven van Saarbrücken bedroeg 3 90  000 passagiers. Na de bouw van de nieuwe terminal nam de jaarlijkse capaciteit van de luchthaven toe tot 7 00  000 passagiers. Met deze capaciteit valt de luchthaven in luchthavencategorie D „kleine regionale luchthaven”, zoals gedefinieerd in punt 15 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. Sinds 2000 is het jaarlijkse passagiersvervoer op de luchthaven van Saarbrücken stabiel gebleven op een niveau van circa 5 00  000 passagiers, wat gelijk is aan de helft van het maximale verkeersvolume voor een kleine regionale luchthaven. Daarnaast is de luchthaven van Saarbrücken een typisch regionaal georiënteerde luchthaven, wat blijkt uit het feit dat een aanzienlijk deel van de passagiers die van deze luchthaven gebruikmaken, uit Saarland afkomstig is. Het aantal passagiers uit de grensgebieden van Frankrijk en Luxemburg is beperkt en bedroeg [minder dan 14 %] ([...] uit Frankrijk en [...] uit Luxemburg) (74). |
| --- | --- |

(267)

De jaarlijkse capaciteit van de oude terminal van de luchthaven van Saarbrücken bedroeg 3 90  000 passagiers. Na de bouw van de nieuwe terminal nam de jaarlijkse capaciteit van de luchthaven toe tot 7 00  000 passagiers. Met deze capaciteit valt de luchthaven in luchthavencategorie D „kleine regionale luchthaven”, zoals gedefinieerd in punt 15 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. Sinds 2000 is het jaarlijkse passagiersvervoer op de luchthaven van Saarbrücken stabiel gebleven op een niveau van circa 5 00  000 passagiers, wat gelijk is aan de helft van het maximale verkeersvolume voor een kleine regionale luchthaven. Daarnaast is de luchthaven van Saarbrücken een typisch regionaal georiënteerde luchthaven, wat blijkt uit het feit dat een aanzienlijk deel van de passagiers die van deze luchthaven gebruikmaken, uit Saarland afkomstig is. Het aantal passagiers uit de grensgebieden van Frankrijk en Luxemburg is beperkt en bedroeg [minder dan 14 %] ([...] uit Frankrijk en [...] uit Luxemburg) (74).

| (268) | Rekening houdende met het concept van een verzorgingsgebied van ongeveer 100 km en een reistijd van 60 minuten, kan worden aangenomen dat drie van de luchthavens die het dichtst bij Saarbrücken gelegen zijn, met name de luchthaven van Luxemburg (121 km van Saarbrücken), de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine (97 km van Saarbrücken) en de luchthaven Frankfurt-Hahn (128 km van Saarbrücken), niet in hetzelfde verzorgingsgebied liggen. Ze beogen ook businessmodellen die in beduidende mate van dat van de luchthaven van Saarbrücken verschillen. |
| --- | --- |

(268)

Rekening houdende met het concept van een verzorgingsgebied van ongeveer 100 km en een reistijd van 60 minuten, kan worden aangenomen dat drie van de luchthavens die het dichtst bij Saarbrücken gelegen zijn, met name de luchthaven van Luxemburg (121 km van Saarbrücken), de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine (97 km van Saarbrücken) en de luchthaven Frankfurt-Hahn (128 km van Saarbrücken), niet in hetzelfde verzorgingsgebied liggen. Ze beogen ook businessmodellen die in beduidende mate van dat van de luchthaven van Saarbrücken verschillen.

| (269) | Wat de luchthaven van Luxemburg betreft, zijn de businessmodellen van Luxemburg en Saarbrücken verschillend. De luchthaven van Luxemburg is met ongeveer 1,5 miljoen passagiers per jaar beduidend groter dan de luchthaven van Saarbrücken. Zij biedt een scala lijn- en chartervluchten aan, de laatste groep naar Europese hoofdsteden. Deze selectie van bestemmingen voldoet in grote mate aan de behoeften van de werknemers van de financiële en internationale instellingen in Luxemburg. De luchthaven van Saarbrücken daarentegen biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar een aantal steden die als Duitse zakencentra worden beschouwd (Berlijn, Hamburg, München), en naar een aantal vakantiebestemmingen. |
| --- | --- |

(269)

Wat de luchthaven van Luxemburg betreft, zijn de businessmodellen van Luxemburg en Saarbrücken verschillend. De luchthaven van Luxemburg is met ongeveer 1,5 miljoen passagiers per jaar beduidend groter dan de luchthaven van Saarbrücken. Zij biedt een scala lijn- en chartervluchten aan, de laatste groep naar Europese hoofdsteden. Deze selectie van bestemmingen voldoet in grote mate aan de behoeften van de werknemers van de financiële en internationale instellingen in Luxemburg. De luchthaven van Saarbrücken daarentegen biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar een aantal steden die als Duitse zakencentra worden beschouwd (Berlijn, Hamburg, München), en naar een aantal vakantiebestemmingen.

| (270) | Met betrekking tot de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine kan worden opgemerkt dat er nagenoeg geen overlapping is met de luchthaven van Saarbrücken op het gebied van aangeboden vluchten, aangezien de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine hoofdzakelijk lijnvluchten naar Franse steden en chartervluchten naar Noord-Afrika aanbiedt. |
| --- | --- |

(270)

Met betrekking tot de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine kan worden opgemerkt dat er nagenoeg geen overlapping is met de luchthaven van Saarbrücken op het gebied van aangeboden vluchten, aangezien de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine hoofdzakelijk lijnvluchten naar Franse steden en chartervluchten naar Noord-Afrika aanbiedt.

| (271) | Vervalsingen van de mededinging tussen Saarbrücken en Frankfurt-Hahn kunnen ook grotendeels worden uitgesloten wegens de afstand tussen de twee luchthavens (reistijd van 2 uur). Daarnaast wordt Frankfurt-Hahn hoofdzakelijk door lagekostenmaatschappijen (Ryanair) aangedaan en vormt vrachtvervoer een vrij belangrijk element van haar businessmodel, terwijl de luchthaven van Saarbrücken hoofdzakelijk lijnvluchten naar binnenlandse bestemmingen aanbiedt en het luchtvrachtvervoer er beperkt is. |
| --- | --- |

(271)

Vervalsingen van de mededinging tussen Saarbrücken en Frankfurt-Hahn kunnen ook grotendeels worden uitgesloten wegens de afstand tussen de twee luchthavens (reistijd van 2 uur). Daarnaast wordt Frankfurt-Hahn hoofdzakelijk door lagekostenmaatschappijen (Ryanair) aangedaan en vormt vrachtvervoer een vrij belangrijk element van haar businessmodel, terwijl de luchthaven van Saarbrücken hoofdzakelijk lijnvluchten naar binnenlandse bestemmingen aanbiedt en het luchtvrachtvervoer er beperkt is.

| (272) | Van een grotere relevantie is de concurrentieverhouding tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken, wegens de korte afstand tussen beide (39 km of een reistijd van 34 minuten) en de grote overlapping van hun verzorgingsgebieden. Duitsland voert aan dat de twee luchthavens verschillende businessmodellen hebben: de luchthaven van Saarbrücken is een gevestigde luchthaven (meer dan 80 jaar geleden geopend) en heeft een meer gesofisticeerde infrastructuur die de passagiers (onder wie veel zakelijke reizigers) meer comfort biedt. Ze biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar de belangrijkste Duitse zakencentra en een aantal vakantiebestemmingen aan. De luchthaven van Zweibrücken heeft een infrastructuur die relatief weinig comfort biedt, en haar businessmodel is gebaseerd op lagekostenmaatschappijen, vakantievluchten en luchtvrachtvervoer. De Commissie merkt echter op dat, ondanks het feit dat de businessmodellen van de twee luchthavens in zekere mate lijken te verschillen, het duidelijk is dat de kernactiviteiten van de luchthaven van Zweibrücken (vakantievluchten, in het bijzonder naar Antalya/Palma de Mallorca) ook in Saarbrücken worden aangeboden. Weliswaar legt Saarbrücken zich andersom toe op lijnvluchten naar grote steden zoals Luxemburg, Berlijn en Hamburg maar dit verandert niets aan het feit dat Zweibrücken weinig activiteiten blijkt te hebben die niet vanuit Saarbrücken worden of kunnen worden aangeboden. |
| --- | --- |

(272)

Van een grotere relevantie is de concurrentieverhouding tussen de luchthavens van Saarbrücken en Zweibrücken, wegens de korte afstand tussen beide (39 km of een reistijd van 34 minuten) en de grote overlapping van hun verzorgingsgebieden. Duitsland voert aan dat de twee luchthavens verschillende businessmodellen hebben: de luchthaven van Saarbrücken is een gevestigde luchthaven (meer dan 80 jaar geleden geopend) en heeft een meer gesofisticeerde infrastructuur die de passagiers (onder wie veel zakelijke reizigers) meer comfort biedt. Ze biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar de belangrijkste Duitse zakencentra en een aantal vakantiebestemmingen aan. De luchthaven van Zweibrücken heeft een infrastructuur die relatief weinig comfort biedt, en haar businessmodel is gebaseerd op lagekostenmaatschappijen, vakantievluchten en luchtvrachtvervoer. De Commissie merkt echter op dat, ondanks het feit dat de businessmodellen van de twee luchthavens in zekere mate lijken te verschillen, het duidelijk is dat de kernactiviteiten van de luchthaven van Zweibrücken (vakantievluchten, in het bijzonder naar Antalya/Palma de Mallorca) ook in Saarbrücken worden aangeboden. Weliswaar legt Saarbrücken zich andersom toe op lijnvluchten naar grote steden zoals Luxemburg, Berlijn en Hamburg maar dit verandert niets aan het feit dat Zweibrücken weinig activiteiten blijkt te hebben die niet vanuit Saarbrücken worden of kunnen worden aangeboden.

| (273) | Daarnaast kan worden opgemerkt dat een aanzienlijke toename van de passagiersaantallen op de luchthaven van Zweibrücken in 2007 samenviel met een vrij scherpe daling van de passagiersaantallen in Saarbrücken datzelfde jaar. Het lijkt er dus op dat, hoewel de businessplannen van beide luchthavens elkaar in zekere mate aanvullen, ze ook met elkaar in concurrentie staan. |
| --- | --- |

(273)

Daarnaast kan worden opgemerkt dat een aanzienlijke toename van de passagiersaantallen op de luchthaven van Zweibrücken in 2007 samenviel met een vrij scherpe daling van de passagiersaantallen in Saarbrücken datzelfde jaar. Het lijkt er dus op dat, hoewel de businessplannen van beide luchthavens elkaar in zekere mate aanvullen, ze ook met elkaar in concurrentie staan.

| (274) | Tegelijk moet worden opgemerkt dat Saarbrücken een gevestigde luchthaven is die al meer dan 80 jaar bestaat. Na de bouw van de nieuwe terminal in 2000 steeg haar jaarlijkse capaciteit van 3 90  000 tot 7 00  000 passagiers. Deze capaciteit kon echter nooit ten volle worden benut, mogelijk omdat de luchthaven van Zweibrücken in 2006 ook commerciële luchtvaartdiensten is beginnen aan te bieden, met geleidelijk toenemende passagiersaantallen. Gezien de historische ontwikkeling van de twee luchthavens (Saarbrücken maakt al meer dan 80 jaar deel uit van het Duitse luchthavenlandschap), hun geografische ligging (overlapping van de verzorgingsgebieden) en de onbenutte capaciteit op de luchthaven van Saarbrücken op het ogenblik dat de luchthaven van Zweibrücken commerciële luchtvaartdiensten is beginnen aan te bieden in 2006, concludeert de Commissie dat het openen van de luchthaven van Zweibrücken een onnodige verdubbeling van infrastructuur is met een vervalsende invloed op de mededinging in plaats van omgekeerd. |
| --- | --- |

(274)

Tegelijk moet worden opgemerkt dat Saarbrücken een gevestigde luchthaven is die al meer dan 80 jaar bestaat. Na de bouw van de nieuwe terminal in 2000 steeg haar jaarlijkse capaciteit van 3 90  000 tot 7 00  000 passagiers. Deze capaciteit kon echter nooit ten volle worden benut, mogelijk omdat de luchthaven van Zweibrücken in 2006 ook commerciële luchtvaartdiensten is beginnen aan te bieden, met geleidelijk toenemende passagiersaantallen. Gezien de historische ontwikkeling van de twee luchthavens (Saarbrücken maakt al meer dan 80 jaar deel uit van het Duitse luchthavenlandschap), hun geografische ligging (overlapping van de verzorgingsgebieden) en de onbenutte capaciteit op de luchthaven van Saarbrücken op het ogenblik dat de luchthaven van Zweibrücken commerciële luchtvaartdiensten is beginnen aan te bieden in 2006, concludeert de Commissie dat het openen van de luchthaven van Zweibrücken een onnodige verdubbeling van infrastructuur is met een vervalsende invloed op de mededinging in plaats van omgekeerd.

| (275) | Op grond van het bovenstaande concludeert de Commissie dat de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende investeringssteun de mededinging niet vervalst en het handelsverkeer niet in een mate beïnvloedt die in strijd is met het algemeen belang. |
| --- | --- |

(275)

Op grond van het bovenstaande concludeert de Commissie dat de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende investeringssteun de mededinging niet vervalst en het handelsverkeer niet in een mate beïnvloedt die in strijd is met het algemeen belang.

Steun is nodig en evenredig; stimulerend effect

| (276) | De Commissie moet vaststellen of de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende staatssteun het gedrag van de begunstigde op een zodanige wijze heeft gewijzigd dat deze een activiteit heeft opgestart die bijdraagt tot de verwezenlijking van een doel van algemeen belang dat deze: i) zonder de steun niet zou hebben verricht, of ii) op een meer beperkte of op een andere wijze zou verrichten. Daarnaast wordt de steun slechts als evenredig beschouwd indien hetzelfde resultaat niet kon worden bereikt met minder steun en minder marktverstoring. Dit betekent dat het bedrag en de intensiteit van de steun beperkt moeten blijven tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden. |
| --- | --- |

(276)

De Commissie moet vaststellen of de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende staatssteun het gedrag van de begunstigde op een zodanige wijze heeft gewijzigd dat deze een activiteit heeft opgestart die bijdraagt tot de verwezenlijking van een doel van algemeen belang dat deze: i) zonder de steun niet zou hebben verricht, of ii) op een meer beperkte of op een andere wijze zou verrichten. Daarnaast wordt de steun slechts als evenredig beschouwd indien hetzelfde resultaat niet kon worden bereikt met minder steun en minder marktverstoring. Dit betekent dat het bedrag en de intensiteit van de steun beperkt moeten blijven tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden.

| (277) | Volgens de door Duitsland verstrekte informatie was de investering zonder de steun onmogelijk geweest. Uit tabel 3 blijkt dat de luchthaven nog altijd verliesgevend is. Derhalve kan worden geconcludeerd dat de steun nodig was voor het verrichten van investeringen om de verzadiging van de luchthaveninfrastructuur te verhelpen en te voldoen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld. Zonder de steun had de luchthaven van Saarbrücken niet aan de verwachte vraag van de luchtvaartmaatschappijen en de passagiers uit het verzorgingsgebied kunnen voldoen; het volume van de economische activiteit van de luchthaven zou zijn afgenomen. De Commissie is derhalve van mening dat de betrokken steunmaatregel een stimulerend effect heeft, dat het bedrag van de steun beperkt is tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden, en dus evenredig is. |
| --- | --- |

(277)

Volgens de door Duitsland verstrekte informatie was de investering zonder de steun onmogelijk geweest. Uit tabel 3 blijkt dat de luchthaven nog altijd verliesgevend is. Derhalve kan worden geconcludeerd dat de steun nodig was voor het verrichten van investeringen om de verzadiging van de luchthaveninfrastructuur te verhelpen en te voldoen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld. Zonder de steun had de luchthaven van Saarbrücken niet aan de verwachte vraag van de luchtvaartmaatschappijen en de passagiers uit het verzorgingsgebied kunnen voldoen; het volume van de economische activiteit van de luchthaven zou zijn afgenomen. De Commissie is derhalve van mening dat de betrokken steunmaatregel een stimulerend effect heeft, dat het bedrag van de steun beperkt is tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden, en dus evenredig is.

Conclusie

| (278) | De Commissie concludeert daarom dat de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende investeringssteun verenigbaar is met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU aangezien deze voldoet aan de verenigbaarheidsvoorwaarden van punt 61 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. |
| --- | --- |

(278)

De Commissie concludeert daarom dat de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende investeringssteun verenigbaar is met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU aangezien deze voldoet aan de verenigbaarheidsvoorwaarden van punt 61 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005.

| (279) | De Commissie is voorts van oordeel dat zij op basis van haar bevinding dat de staatssteun aan FSBesitzG/FSG verenigbaar is op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 geen enkele van de andere door Duitsland aangevoerde mogelijke verenigbaarheidsgronden hoeft te beoordelen. |
| --- | --- |

(279)

De Commissie is voorts van oordeel dat zij op basis van haar bevinding dat de staatssteun aan FSBesitzG/FSG verenigbaar is op grond van deel 4.1 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 geen enkele van de andere door Duitsland aangevoerde mogelijke verenigbaarheidsgronden hoeft te beoordelen.

5.1.5.4.   
  Exploitatiesteun

| (280) | In deel 5.1.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 worden de criteria uiteengezet die de Commissie zal toepassen om de verenigbaarheid van de exploitatiesteun met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU te beoordelen. De Commissie zal op grond van punt 172 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 deze criteria toepassen op alle gevallen van exploitatiesteun aan de luchthaven, met inbegrip van lopende aanmeldingen en onrechtmatige niet-aangemelde steun. |
| --- | --- |

(280)

In deel 5.1.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 worden de criteria uiteengezet die de Commissie zal toepassen om de verenigbaarheid van de exploitatiesteun met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU te beoordelen. De Commissie zal op grond van punt 172 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 deze criteria toepassen op alle gevallen van exploitatiesteun aan de luchthaven, met inbegrip van lopende aanmeldingen en onrechtmatige niet-aangemelde steun.

| (281) | Onrechtmatige exploitatiesteun die vóór de inwerkingtreding van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is toegekend, kan verenigbaar worden verklaard voor het volledige bedrag van de niet-gedekte exploitatiekosten mits de volgende voorwaarden (75) zijn vervuld: |
| --- | --- |

(281)

Onrechtmatige exploitatiesteun die vóór de inwerkingtreding van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is toegekend, kan verenigbaar worden verklaard voor het volledige bedrag van de niet-gedekte exploitatiekosten mits de volgende voorwaarden (75) zijn vervuld:

| (282) | De verenigbaarheidscriteria voor exploitatiesteun, die mag worden verleend gedurende een overgangsperiode van 10 jaar vanaf de bekendmaking van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, zijn:






  a) | bijdrage aan een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang: deze voorwaarde is onder andere vervuld als de steun de mobiliteit van burgers in de Unie verbetert en regio's beter helpt te ontsluiten of de regionale ontwikkeling bevordert (76); |
| --- | --- | --- |

(282)

De verenigbaarheidscriteria voor exploitatiesteun, die mag worden verleend gedurende een overgangsperiode van 10 jaar vanaf de bekendmaking van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, zijn:

a)

bijdrage aan een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang: deze voorwaarde is onder andere vervuld als de steun de mobiliteit van burgers in de Unie verbetert en regio's beter helpt te ontsluiten of de regionale ontwikkeling bevordert (76);

| b) | noodzaak van overheidsmaatregelen: de steun moet gericht zijn op situaties waarin dit soort steun kan zorgen voor een wezenlijke verbetering die de markt zelf niet tot stand kan brengen (77); |
| --- | --- |

b)

noodzaak van overheidsmaatregelen: de steun moet gericht zijn op situaties waarin dit soort steun kan zorgen voor een wezenlijke verbetering die de markt zelf niet tot stand kan brengen (77);

| c) | aanwezigheid van een stimulerend effect: deze voorwaarde is vervuld indien te verwachten valt dat, zonder de exploitatiesteun en rekening houdende met de mogelijke beschikbaarheid van investeringssteun en de omvang van de verkeersstromen, het volume van de economische activiteit op de betrokken luchthaven aanzienlijk zou afnemen (78); |
| --- | --- |

c)

aanwezigheid van een stimulerend effect: deze voorwaarde is vervuld indien te verwachten valt dat, zonder de exploitatiesteun en rekening houdende met de mogelijke beschikbaarheid van investeringssteun en de omvang van de verkeersstromen, het volume van de economische activiteit op de betrokken luchthaven aanzienlijk zou afnemen (78);

| d) | evenredigheid van het steunbedrag (steun beperkt tot het noodzakelijke minimum): wil exploitatiesteun voor luchthavens evenredig zijn, dan moet deze beperkt zijn tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden (79); |
| --- | --- |

d)

evenredigheid van het steunbedrag (steun beperkt tot het noodzakelijke minimum): wil exploitatiesteun voor luchthavens evenredig zijn, dan moet deze beperkt zijn tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden (79);

| e) | vermijden van ongewenste negatieve effecten op de mededinging en het handelsverkeer (80). |
| --- | --- |

e)

vermijden van ongewenste negatieve effecten op de mededinging en het handelsverkeer (80).

De exploitatiesteun draagt bij aan een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang

| (283) | De beoordeelde exploitatiesteun die de verliezen van FSBesitzG/FSG sinds 2000 en de overeenkomstige kapitaalinjecties door Vh Saar omvat, die zijn gefinancierd met kapitaalinjecties door de deelstaat Saarland zoals blijkt uit tabel 3, had tot doel op de luchthaven van Saarbrücken het gepaste exploitatieniveau te behouden. |
| --- | --- |

(283)

De beoordeelde exploitatiesteun die de verliezen van FSBesitzG/FSG sinds 2000 en de overeenkomstige kapitaalinjecties door Vh Saar omvat, die zijn gefinancierd met kapitaalinjecties door de deelstaat Saarland zoals blijkt uit tabel 3, had tot doel op de luchthaven van Saarbrücken het gepaste exploitatieniveau te behouden.

| (284) | Op grond van punt 113 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt exploitatiesteun voor luchthavens geacht bij te dragen aan de verwezenlijking van een doelstelling van gemeenschappelijk belang, indien ze de mobiliteit van burgers in de Unie verbetert en regio's beter helpt te ontsluiten, de congestie in het vliegverkeer op belangrijke hubs in de Unie bestrijdt of de regionale ontwikkeling bevordert. |
| --- | --- |

(284)

Op grond van punt 113 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt exploitatiesteun voor luchthavens geacht bij te dragen aan de verwezenlijking van een doelstelling van gemeenschappelijk belang, indien ze de mobiliteit van burgers in de Unie verbetert en regio's beter helpt te ontsluiten, de congestie in het vliegverkeer op belangrijke hubs in de Unie bestrijdt of de regionale ontwikkeling bevordert.

| (285) | Zoals in overweging 235 is uiteengezet, hielp de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken om de regio beter te ontsluiten en bevorderde ze de ontwikkeling van de regio gezien haar structurele overgang van een regio van mijnbouw en staalindustrie naar een technologie- en servicegerichte regio en haar ontwikkeling tot regionaal onderzoeks- en academisch centrum. De ontwikkeling van de luchthaven van Saarbrücken was ook gebaseerd op een degelijke prognose van de passagiersaantallen, aangezien de capaciteitsuitbreiding van de luchthaven nu al in belangrijke mate ten volle wordt benut. |
| --- | --- |

(285)

Zoals in overweging 235 is uiteengezet, hielp de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken om de regio beter te ontsluiten en bevorderde ze de ontwikkeling van de regio gezien haar structurele overgang van een regio van mijnbouw en staalindustrie naar een technologie- en servicegerichte regio en haar ontwikkeling tot regionaal onderzoeks- en academisch centrum. De ontwikkeling van de luchthaven van Saarbrücken was ook gebaseerd op een degelijke prognose van de passagiersaantallen, aangezien de capaciteitsuitbreiding van de luchthaven nu al in belangrijke mate ten volle wordt benut.

| (286) | Het zou echter wel een probleem kunnen zijn dat de luchthaveninfrastructuur op de luchthaven van Saarbrücken door een vergelijkbare infrastructuur op de luchthaven van Zweibrücken is verdubbeld. In geval van verdubbeling van infrastructuur stellen de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 dat de staatssteun niet tot een doelstelling van gemeenschappelijk belang bijdraagt. Als de volgorde van gebeurtenissen met betrekking tot de uitbreiding van de luchthaven van Saarbrücken en de ombouw van de luchthaven van Zweibrücken van een militaire naar een burgerluchthaven wordt bekeken, blijkt duidelijk dat de winstpoolingsovereenkomst op grond waarvan de verliezen van de luchthaven van Saarbrücken zijn gecompenseerd, is gesloten toen de luchthaven van Zweibrücken zich nog niet op de burgerluchtvaartmarkt had begeven en de luchthaven van Saarbrücken al enige jaren met oververzadiging had te kampen. Daarom is het verdubbelingsargument veeleer van toepassing op de aan de luchthaven van Zweibrücken toegekende staatssteun (81). |
| --- | --- |

(286)

Het zou echter wel een probleem kunnen zijn dat de luchthaveninfrastructuur op de luchthaven van Saarbrücken door een vergelijkbare infrastructuur op de luchthaven van Zweibrücken is verdubbeld. In geval van verdubbeling van infrastructuur stellen de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 dat de staatssteun niet tot een doelstelling van gemeenschappelijk belang bijdraagt. Als de volgorde van gebeurtenissen met betrekking tot de uitbreiding van de luchthaven van Saarbrücken en de ombouw van de luchthaven van Zweibrücken van een militaire naar een burgerluchthaven wordt bekeken, blijkt duidelijk dat de winstpoolingsovereenkomst op grond waarvan de verliezen van de luchthaven van Saarbrücken zijn gecompenseerd, is gesloten toen de luchthaven van Zweibrücken zich nog niet op de burgerluchtvaartmarkt had begeven en de luchthaven van Saarbrücken al enige jaren met oververzadiging had te kampen. Daarom is het verdubbelingsargument veeleer van toepassing op de aan de luchthaven van Zweibrücken toegekende staatssteun (81).

| (287) | De Commissie is derhalve van oordeel dat de aan de luchthaven van Saarbrücken toegekende exploitatiesteun heeft bijgedragen aan de verwezenlijking van de doelstelling van gemeenschappelijk belang om de regio beter te ontsluiten en de regionale ontwikkeling van de deelstaat Saarland te bevorderen door de exploitatie van veilige vervoersinfrastructuur om in de vervoersbehoeften van de regio te voorzien. |
| --- | --- |

(287)

De Commissie is derhalve van oordeel dat de aan de luchthaven van Saarbrücken toegekende exploitatiesteun heeft bijgedragen aan de verwezenlijking van de doelstelling van gemeenschappelijk belang om de regio beter te ontsluiten en de regionale ontwikkeling van de deelstaat Saarland te bevorderen door de exploitatie van veilige vervoersinfrastructuur om in de vervoersbehoeften van de regio te voorzien.

Noodzaak van overheidsmaatregelen

| (288) | Volgens punt 116 en volgende van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt exploitatiesteun aan luchthavens als noodzakelijk beschouwd als deze zorgt voor een wezenlijke verbetering die de markt zelf niet tot stand kan brengen. De richtsnoeren erkennen ook dat de noodzaak van overheidsfinanciering van exploitatiekosten in de regel voor kleinere luchthavens verhoudingsgewijs groter is door de hoge vaste kosten en dat luchthavens met een jaarlijkse passagiersstroom van tussen 2 00  000 en 7 00  000 passagiers mogelijk niet in staat zijn hun exploitatiekosten in substantiële mate te dekken. |
| --- | --- |

(288)

Volgens punt 116 en volgende van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt exploitatiesteun aan luchthavens als noodzakelijk beschouwd als deze zorgt voor een wezenlijke verbetering die de markt zelf niet tot stand kan brengen. De richtsnoeren erkennen ook dat de noodzaak van overheidsfinanciering van exploitatiekosten in de regel voor kleinere luchthavens verhoudingsgewijs groter is door de hoge vaste kosten en dat luchthavens met een jaarlijkse passagiersstroom van tussen 2 00  000 en 7 00  000 passagiers mogelijk niet in staat zijn hun exploitatiekosten in substantiële mate te dekken.

| (289) | Sinds de bouw van de nieuwe terminal blijven de passagiersaantallen op de luchthaven van Saarbrücken rond 5 00  000 passagiers per jaar schommelen, dus ruim minder dan 7 00  000 passagiers, het aantal dat in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is vastgelegd als bovengrens voor deze categorie van regionale luchthavens. Hoewel de capaciteit van de luchthaven minstens in [...] ten volle wordt benut, is de luchthaven niet in staat voldoende inkomsten te generen om haar exploitatiekosten te dekken, wat volgens de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 kenmerkend is voor luchthavens van deze grootte. |
| --- | --- |

(289)

Sinds de bouw van de nieuwe terminal blijven de passagiersaantallen op de luchthaven van Saarbrücken rond 5 00  000 passagiers per jaar schommelen, dus ruim minder dan 7 00  000 passagiers, het aantal dat in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 is vastgelegd als bovengrens voor deze categorie van regionale luchthavens. Hoewel de capaciteit van de luchthaven minstens in [...] ten volle wordt benut, is de luchthaven niet in staat voldoende inkomsten te generen om haar exploitatiekosten te dekken, wat volgens de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 kenmerkend is voor luchthavens van deze grootte.

| (290) | De Commissie is derhalve van oordeel dat de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken noodzakelijk is. |
| --- | --- |

(290)

De Commissie is derhalve van oordeel dat de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken noodzakelijk is.

De staatssteun vormt een geschikt beleidsinstrument

| (291) | Volgens punt 120 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 moet de exploitatiesteun een geschikt beleidsinstrument zijn om de beoogde doelstelling te behalen of de gestelde problemen te verhelpen. Aangezien de luchthaven van Saarbrücken voor haar exploitatie verliesgevend is, is exploitatiesteun het enige geschikte instrument dat de luchthaven in staat stelt haar activiteiten voort te zetten en op die manier de ontsluiting van de regio Saarland te garanderen. Andere instrumenten zoals investeringssteun of regelgevende maatregelen lijken niet geschikt om de financiële problemen van de luchthaven van Saarbrücken op het gebied van exploitatie aan te pakken. De Commissie is derhalve van oordeel dat de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken een geschikt instrument is. |
| --- | --- |

(291)

Volgens punt 120 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 moet de exploitatiesteun een geschikt beleidsinstrument zijn om de beoogde doelstelling te behalen of de gestelde problemen te verhelpen. Aangezien de luchthaven van Saarbrücken voor haar exploitatie verliesgevend is, is exploitatiesteun het enige geschikte instrument dat de luchthaven in staat stelt haar activiteiten voort te zetten en op die manier de ontsluiting van de regio Saarland te garanderen. Andere instrumenten zoals investeringssteun of regelgevende maatregelen lijken niet geschikt om de financiële problemen van de luchthaven van Saarbrücken op het gebied van exploitatie aan te pakken. De Commissie is derhalve van oordeel dat de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken een geschikt instrument is.

Aanwezigheid van een stimulerend effect en evenredigheid van het steunbedrag (steun beperkt tot het noodzakelijke minimum)

| (292) | Volgens punt 124 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 heeft exploitatiesteun een stimulerend effect indien te verwachten valt dat, zonder de exploitatiesteun en rekening houdende met de mogelijke beschikbaarheid van investeringssteun en de omvang van de verkeersstromen, het volume van de economische activiteit op de betrokken luchthaven aanzienlijk zou afnemen. |
| --- | --- |

(292)

Volgens punt 124 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 heeft exploitatiesteun een stimulerend effect indien te verwachten valt dat, zonder de exploitatiesteun en rekening houdende met de mogelijke beschikbaarheid van investeringssteun en de omvang van de verkeersstromen, het volume van de economische activiteit op de betrokken luchthaven aanzienlijk zou afnemen.

| (293) | De luchthaven van Saarbrücken heeft investeringssteun gekregen om een nieuwe terminal te bouwen en om te voldoen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld. Hierdoor kon de luchthaven in de behoeften op het gebied van ontsluiting en vervoer van de regio Saarland voorzien, wat blijkt uit de passagiersaantallen die de laatste jaren op een stabiel niveau van 5 00  000 passagiers per jaar zijn gebleven. Ondanks de vrij stabiele passagiersaantallen is de luchthaven echter niet in staat haar exploitatiekosten te dekken. Zonder de exploitatiesteun zou de luchthaven de huidige verkeersstroom niet kunnen behouden en zou haar economische activiteit moeten worden verminderd. Tegelijk bedroeg de steun niet meer dan het bedrag dat nodig was om de exploitatieverliezen te dekken, waardoor de steun beperkt is tot het noodzakelijke minimum. |
| --- | --- |

(293)

De luchthaven van Saarbrücken heeft investeringssteun gekregen om een nieuwe terminal te bouwen en om te voldoen aan de eisen die tegenwoordig aan moderne luchthaveninfrastructuur worden gesteld. Hierdoor kon de luchthaven in de behoeften op het gebied van ontsluiting en vervoer van de regio Saarland voorzien, wat blijkt uit de passagiersaantallen die de laatste jaren op een stabiel niveau van 5 00  000 passagiers per jaar zijn gebleven. Ondanks de vrij stabiele passagiersaantallen is de luchthaven echter niet in staat haar exploitatiekosten te dekken. Zonder de exploitatiesteun zou de luchthaven de huidige verkeersstroom niet kunnen behouden en zou haar economische activiteit moeten worden verminderd. Tegelijk bedroeg de steun niet meer dan het bedrag dat nodig was om de exploitatieverliezen te dekken, waardoor de steun beperkt is tot het noodzakelijke minimum.

| (294) | De Commissie is derhalve van oordeel dat de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken een stimulerend effect heeft en evenredig is. |
| --- | --- |

(294)

De Commissie is derhalve van oordeel dat de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken een stimulerend effect heeft en evenredig is.

Vermijden van ongewenste negatieve effecten op de mededinging en het handelsverkeer

| (295) | Op grond van punt 131 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zal de Commissie bij het beoordelen van de verenigbaarheid van exploitatiesteun aan de luchthaven rekening houden met de vervalsingen van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer. Een aanwijzing van mogelijke vervalsingen van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer kan zijn dat de luchthaven in hetzelfde verzorgingsgebied als een andere luchthaven met reservecapaciteit is gelegen. |
| --- | --- |

(295)

Op grond van punt 131 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zal de Commissie bij het beoordelen van de verenigbaarheid van exploitatiesteun aan de luchthaven rekening houden met de vervalsingen van de mededinging en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer. Een aanwijzing van mogelijke vervalsingen van de mededinging en ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer kan zijn dat de luchthaven in hetzelfde verzorgingsgebied als een andere luchthaven met reservecapaciteit is gelegen.

| (296) | Zoals aangetoond in de overwegingen 237 en volgende kan worden aangenomen, rekening houdende met het concept van een verzorgingsgebied van ongeveer 100 km en een reistijd van 60 minuten, dat drie van de luchthavens die het dichtst bij Saarbrücken gelegen zijn, met name de luchthaven van Luxemburg (121 km van Saarbrücken), de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine (96 km van Saarbrücken) en de luchthaven Frankfurt-Hahn (128 km van Saarbrücken), niet in hetzelfde verzorgingsgebied liggen. Saarbrücken biedt hoofdzakelijk lijnvluchten tussen Saarbrücken en de belangrijkste Duitse zakencentra (Berlijn, Hamburg en in het verleden ook München) en een aantal vakantiebestemmingen aan. Luxemburg biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar Europese hoofdsteden aan, Metz-Nancy-Lorraine legt zich toe op lijnvluchten naar Franse steden en bestemmingen in Noord-Afrika en het businessmodel van Frankfurt-Hahn is gebaseerd op lagekostenmaatschappijen en vrachtvervoer. |
| --- | --- |

(296)

Zoals aangetoond in de overwegingen 237 en volgende kan worden aangenomen, rekening houdende met het concept van een verzorgingsgebied van ongeveer 100 km en een reistijd van 60 minuten, dat drie van de luchthavens die het dichtst bij Saarbrücken gelegen zijn, met name de luchthaven van Luxemburg (121 km van Saarbrücken), de luchthaven Metz-Nancy-Lorraine (96 km van Saarbrücken) en de luchthaven Frankfurt-Hahn (128 km van Saarbrücken), niet in hetzelfde verzorgingsgebied liggen. Saarbrücken biedt hoofdzakelijk lijnvluchten tussen Saarbrücken en de belangrijkste Duitse zakencentra (Berlijn, Hamburg en in het verleden ook München) en een aantal vakantiebestemmingen aan. Luxemburg biedt hoofdzakelijk lijnvluchten naar Europese hoofdsteden aan, Metz-Nancy-Lorraine legt zich toe op lijnvluchten naar Franse steden en bestemmingen in Noord-Afrika en het businessmodel van Frankfurt-Hahn is gebaseerd op lagekostenmaatschappijen en vrachtvervoer.

| (297) | Het probleem van de verdubbeling van de luchthaveninfrastructuur in hetzelfde verzorgingsgebied doet zich alleen voor ten aanzien van de luchthaven van Zweibrücken. Zoals in overweging 252 is uiteengezet en rekening houdende met de volgorde van gebeurtenissen met betrekking tot de uitbreiding van de luchthaven van Saarbrücken en de ombouw van de luchthaven van Zweibrücken van een militaire naar een burgerluchthaven, waardoor de reservecapaciteit in de regio Saarland is ontstaan, kan worden geconcludeerd dat de luchthaven van Zweibrücken de infrastructuur onnodig heeft verdubbeld met een vervalsend effect op de mededinging tot gevolg. |
| --- | --- |

(297)

Het probleem van de verdubbeling van de luchthaveninfrastructuur in hetzelfde verzorgingsgebied doet zich alleen voor ten aanzien van de luchthaven van Zweibrücken. Zoals in overweging 252 is uiteengezet en rekening houdende met de volgorde van gebeurtenissen met betrekking tot de uitbreiding van de luchthaven van Saarbrücken en de ombouw van de luchthaven van Zweibrücken van een militaire naar een burgerluchthaven, waardoor de reservecapaciteit in de regio Saarland is ontstaan, kan worden geconcludeerd dat de luchthaven van Zweibrücken de infrastructuur onnodig heeft verdubbeld met een vervalsend effect op de mededinging tot gevolg.

Conclusie

| (298) | Op grond van het bovenstaande concludeert de Commissie dat de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende exploitatiesteun verenigbaar is met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU aangezien deze voldoet aan de verenigbaarheidsvoorwaarden uit deel 5.1.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. |
| --- | --- |

(298)

Op grond van het bovenstaande concludeert de Commissie dat de aan de luchthaven van Saarbrücken verleende exploitatiesteun verenigbaar is met artikel 107, lid 3, onder c), VWEU aangezien deze voldoet aan de verenigbaarheidsvoorwaarden uit deel 5.1.2 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

| (299) | De Commissie is voorts van oordeel dat zij op basis van haar bevinding dat de exploitatiesteun aan FSBesitzG/FSG verenigbaar is op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 geen enkele van de andere door Duitsland aangevoerde mogelijke verenigbaarheidsgronden hoeft te beoordelen. |
| --- | --- |

(299)

De Commissie is voorts van oordeel dat zij op basis van haar bevinding dat de exploitatiesteun aan FSBesitzG/FSG verenigbaar is op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 geen enkele van de andere door Duitsland aangevoerde mogelijke verenigbaarheidsgronden hoeft te beoordelen.

5.2.   DE OVERDRACHT VAN DIVERSE GRONDEN AAN FSBESITZG

5.2.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (300) | Om de in de overwegingen 179 tot en met 182 uiteengezette redenen moet FSBesitzG vanaf het jaar 2000 als een onderneming worden beschouwd.
  Wat betreft de diverse overdrachten van gronden die in het inleidingsbesluit zijn vermeld, zijn daarom alleen die welke na het jaar 2000 hebben plaatsgevonden, relevant voor dit besluit. Overdrachten die vóór het jaar 2000 plaatsvonden, leverden geen voordeel op voor een onderneming en konden daarom geen staatssteun zijn. Met betrekking tot de overdrachten die na 2000 plaatsvonden, voert Duitsland aan dat deze om veiligheidsredenen nodig waren en bijgevolg tot de overheidstaken behoorden en van toetsing aan de staatssteunregels waren vrijgesteld. Naar mening van Duitsland vallen de overdrachten onder § 8 Luftsicherheitsgesetz. Net als in de overwegingen 186 tot en met 194 is de Commissie van oordeel dat de maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz in beginsel kunnen worden beschouwd als activiteiten die tot de taken van de overheid behoren. In de mate waarin de overdracht van gronden FSBesitzG of FSG bevrijdde van kosten die ze op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz hadden moeten dragen, zijn de overdrachten echter niet vrijgesteld van toetsing aan de staatssteunregels van de Europese Unie. |
| --- | --- |

(300)

Om de in de overwegingen 179 tot en met 182 uiteengezette redenen moet FSBesitzG vanaf het jaar 2000 als een onderneming worden beschouwd.

Wat betreft de diverse overdrachten van gronden die in het inleidingsbesluit zijn vermeld, zijn daarom alleen die welke na het jaar 2000 hebben plaatsgevonden, relevant voor dit besluit. Overdrachten die vóór het jaar 2000 plaatsvonden, leverden geen voordeel op voor een onderneming en konden daarom geen staatssteun zijn. Met betrekking tot de overdrachten die na 2000 plaatsvonden, voert Duitsland aan dat deze om veiligheidsredenen nodig waren en bijgevolg tot de overheidstaken behoorden en van toetsing aan de staatssteunregels waren vrijgesteld. Naar mening van Duitsland vallen de overdrachten onder § 8 Luftsicherheitsgesetz. Net als in de overwegingen 186 tot en met 194 is de Commissie van oordeel dat de maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz in beginsel kunnen worden beschouwd als activiteiten die tot de taken van de overheid behoren. In de mate waarin de overdracht van gronden FSBesitzG of FSG bevrijdde van kosten die ze op grond van § 8, lid 3, Luftsicherheitsgesetz hadden moeten dragen, zijn de overdrachten echter niet vrijgesteld van toetsing aan de staatssteunregels van de Europese Unie.

| (301) | Na 2000 hebben drie overdrachten van gronden plaatsgevonden, twee ervan [...] (2002 en 2003) en één tegen betaling (2004). De gronden zijn door de deelstaat Saarland overgedragen. Dienovereenkomstig kan de Commissie concluderen dat de overdrachten van gronden aan FSBesitzG met staatsmiddelen zijn bekostigd in de vorm van rechtstreekse subsidies uit de staatsbegroting en derhalve aan de staat toerekenbaar zijn. |
| --- | --- |

(301)

Na 2000 hebben drie overdrachten van gronden plaatsgevonden, twee ervan [...] (2002 en 2003) en één tegen betaling (2004). De gronden zijn door de deelstaat Saarland overgedragen. Dienovereenkomstig kan de Commissie concluderen dat de overdrachten van gronden aan FSBesitzG met staatsmiddelen zijn bekostigd in de vorm van rechtstreekse subsidies uit de staatsbegroting en derhalve aan de staat toerekenbaar zijn.

| (302) | De twee kosteloze overdrachten moeten worden beschouwd als maatregelen die aan FSBesitzG een voordeel hebben toegekend dat ze onder normale marktvoorwaarden niet zou hebben verkregen. Duitsland heeft een interne raming van de waarde van deze twee gronden toegezonden volgens welke de gecombineerde marktwaarde ongeveer [...] zou bedragen. Het derde stuk grond is voor [...] verkocht. Duitsland heeft een raming toegezonden van de gronden die in 2002 zijn overgedragen. Volgens deze raming hadden de gronden buiten de oorspronkelijke omheining een waarde van [...]; de gronden op het terrein van de luchthaven hadden een waarde van [...]. Duitsland stelt dat deze raming ook kan worden gebruikt om de waarde van de in 2004 verkochte grond te bepalen. Op grond hiervan raamde Duitsland dat de waarde van de in 2004 verkochte grond ten tijde van de transactie [...] bedroeg, wat gelijk is aan de verkoopprijs die FSBesitzG heeft betaald. In dit kader merkt de Commissie ten eerste op dat de raming waarnaar Duitsland verwijst, niet door een onafhankelijke deskundige is verricht, maar wel intern door de eenheid binnen het ministerie van Financiën van de deelstaat Saarland die voor de verkoop van gronden verantwoordelijk is. Bovendien heeft Duitsland niet uiteengezet hoe het tot zijn conclusie is gekomen. In het bijzonder is nog steeds onduidelijk welke gronden binnen en welke buiten de terreinen van de luchthaven lagen. De Commissie kan bijgevolg niet uitsluiten dat de betaalde prijs lager was dan de marktwaarde en dus voor FSBesitzG een voordeel opleverde. Aangezien de drie overdrachten alleen FSBesitzG begunstigden, moet ook worden geoordeeld dat deze selectief van aard waren. Ten slotte kunnen de overdrachten, om dezelfde redenen als in de overwegingen 218 tot en met 225, de mededinging vervalsen en het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden. Derhalve vormde de overdracht van de drie gronden staatssteun. |
| --- | --- |

(302)

De twee kosteloze overdrachten moeten worden beschouwd als maatregelen die aan FSBesitzG een voordeel hebben toegekend dat ze onder normale marktvoorwaarden niet zou hebben verkregen. Duitsland heeft een interne raming van de waarde van deze twee gronden toegezonden volgens welke de gecombineerde marktwaarde ongeveer [...] zou bedragen. Het derde stuk grond is voor [...] verkocht. Duitsland heeft een raming toegezonden van de gronden die in 2002 zijn overgedragen. Volgens deze raming hadden de gronden buiten de oorspronkelijke omheining een waarde van [...]; de gronden op het terrein van de luchthaven hadden een waarde van [...]. Duitsland stelt dat deze raming ook kan worden gebruikt om de waarde van de in 2004 verkochte grond te bepalen. Op grond hiervan raamde Duitsland dat de waarde van de in 2004 verkochte grond ten tijde van de transactie [...] bedroeg, wat gelijk is aan de verkoopprijs die FSBesitzG heeft betaald. In dit kader merkt de Commissie ten eerste op dat de raming waarnaar Duitsland verwijst, niet door een onafhankelijke deskundige is verricht, maar wel intern door de eenheid binnen het ministerie van Financiën van de deelstaat Saarland die voor de verkoop van gronden verantwoordelijk is. Bovendien heeft Duitsland niet uiteengezet hoe het tot zijn conclusie is gekomen. In het bijzonder is nog steeds onduidelijk welke gronden binnen en welke buiten de terreinen van de luchthaven lagen. De Commissie kan bijgevolg niet uitsluiten dat de betaalde prijs lager was dan de marktwaarde en dus voor FSBesitzG een voordeel opleverde. Aangezien de drie overdrachten alleen FSBesitzG begunstigden, moet ook worden geoordeeld dat deze selectief van aard waren. Ten slotte kunnen de overdrachten, om dezelfde redenen als in de overwegingen 218 tot en met 225, de mededinging vervalsen en het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden. Derhalve vormde de overdracht van de drie gronden staatssteun.

| (303) | De Commissie is voorts van oordeel dat aangezien de steun betrekking had op de kosteloze overdracht van vaste kapitaalactiva, deze als investeringssteun moet worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(303)

De Commissie is voorts van oordeel dat aangezien de steun betrekking had op de kosteloze overdracht van vaste kapitaalactiva, deze als investeringssteun moet worden aangemerkt.

5.2.2.   VERENIGBAARHEID

| (304) | De investeringssteun is gebruikt voor de uitbreiding van de veiligheidsstroken. Zoals in deel 5.1.5.3 is uiteengezet, is deze investering gedaan om de luchthaven volledig operationeel te houden en op die manier de regionale ontwikkeling te bevorderen. De Commissie is van oordeel dat de investeringssteun in de vorm van een overdracht van gronden ook aan alle andere verenigbaarheidsvoorwaarden in punt 61 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 voldoet, aangezien de in deel 5.1.5.3 uiteengezette redenen ook hier van toepassing zijn. Derhalve wordt geconcludeerd dat de investeringssteun in de vorm van de overdracht van gronden verenigbaar is met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. |
| --- | --- |

(304)

De investeringssteun is gebruikt voor de uitbreiding van de veiligheidsstroken. Zoals in deel 5.1.5.3 is uiteengezet, is deze investering gedaan om de luchthaven volledig operationeel te houden en op die manier de regionale ontwikkeling te bevorderen. De Commissie is van oordeel dat de investeringssteun in de vorm van een overdracht van gronden ook aan alle andere verenigbaarheidsvoorwaarden in punt 61 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 voldoet, aangezien de in deel 5.1.5.3 uiteengezette redenen ook hier van toepassing zijn. Derhalve wordt geconcludeerd dat de investeringssteun in de vorm van de overdracht van gronden verenigbaar is met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU.

5.3.   GARANTIES VOOR LENINGEN VERSTREKT TEN GUNSTE VAN VH SAAR EN FSBESITZG

5.3.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (305) | De Commissie merkt op dat de deelstaat Saarland bij drie gelegenheden aan FSBesitzG garanties voor leningen heeft verstrekt zonder daarvoor enige vergoeding te vragen. Zij merkt echter ook op dat de garanties allemaal vóór het jaar 2000 zijn verstrekt. Aangezien FSBesitzG voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU slechts vanaf het jaar 2000 als een onderneming kon worden beschouwd, is de Commissie van oordeel dat de garanties geen voordeel toekenden aan een onderneming en bijgevolg geen staatssteun zijn. |
| --- | --- |

(305)

De Commissie merkt op dat de deelstaat Saarland bij drie gelegenheden aan FSBesitzG garanties voor leningen heeft verstrekt zonder daarvoor enige vergoeding te vragen. Zij merkt echter ook op dat de garanties allemaal vóór het jaar 2000 zijn verstrekt. Aangezien FSBesitzG voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU slechts vanaf het jaar 2000 als een onderneming kon worden beschouwd, is de Commissie van oordeel dat de garanties geen voordeel toekenden aan een onderneming en bijgevolg geen staatssteun zijn.

| (306) | Wat betreft de patronaatsverklaringen die aan Vh Saar zijn verstrekt, herinnert de Commissie aan haar eerdere conclusie in overweging 203 dat Vh Saar de financiering gebruikte om haar financieringsverplichtingen ten aanzien van de luchthaven van Saarbrücken na te komen. De leningen die Vh Saar na de patronaatsverklaringen is aangegaan, zijn eveneens aan de luchthaven van Saarbrücken overgemaakt. Er kan daarom worden geconcludeerd dat het voordeel dat deze verklaringen inhielden, geen voordeel toekenden aan Vh Saar, maar dat hun eventuele voordeel aan de luchthaven werd doorgegeven. |
| --- | --- |

(306)

Wat betreft de patronaatsverklaringen die aan Vh Saar zijn verstrekt, herinnert de Commissie aan haar eerdere conclusie in overweging 203 dat Vh Saar de financiering gebruikte om haar financieringsverplichtingen ten aanzien van de luchthaven van Saarbrücken na te komen. De leningen die Vh Saar na de patronaatsverklaringen is aangegaan, zijn eveneens aan de luchthaven van Saarbrücken overgemaakt. Er kan daarom worden geconcludeerd dat het voordeel dat deze verklaringen inhielden, geen voordeel toekenden aan Vh Saar, maar dat hun eventuele voordeel aan de luchthaven werd doorgegeven.

| (307) | Wat het voordeel voor de luchthaven betreft, werden de leningen die dankzij de patronaatsverklaringen werden verkregen, overgemaakt om infrastructuurinvesteringen te financieren. Als de patronaatsverklaringen steun inhielden, zou deze steun derhalve verenigbaar zijn met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU om de in deel 5.1.5.3 uiteengezette redenen. |
| --- | --- |

(307)

Wat het voordeel voor de luchthaven betreft, werden de leningen die dankzij de patronaatsverklaringen werden verkregen, overgemaakt om infrastructuurinvesteringen te financieren. Als de patronaatsverklaringen steun inhielden, zou deze steun derhalve verenigbaar zijn met de interne markt op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU om de in deel 5.1.5.3 uiteengezette redenen.

5.4.   DE LEASEOVEREENKOMST TUSSEN FSBESITZG EN FSBG

5.4.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (308) | De Commissie heeft in overweging 181 al vastgesteld dat FSBG voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU een onderneming was. Bijgevolg moet alleen worden beoordeeld of de leaseovereenkomsten aan FSBG een voordeel toekenden, of dit voordeel met staatsmiddelen is bekostigd en of het de mededinging vervalste en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedde. |
| --- | --- |

(308)

De Commissie heeft in overweging 181 al vastgesteld dat FSBG voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU een onderneming was. Bijgevolg moet alleen worden beoordeeld of de leaseovereenkomsten aan FSBG een voordeel toekenden, of dit voordeel met staatsmiddelen is bekostigd en of het de mededinging vervalste en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedde.

Onderscheid tussen bestaande en nieuwe steun

| (309) | De Commissie merkt eerst op dat er een onderscheid moet worden gemaakt tussen de leaseovereenkomst die op 7 juli 1997 is gesloten en tot 1 juli 2006 van kracht was (hierna „de overeenkomst van 1997” genoemd), en de overeenkomst die vanaf 1 juli 2006 van kracht was (hierna „de overeenkomst van 2006” genoemd). Zoals hierboven al is benadrukt, werden de bouw en de exploitatie van een luchthaven tot 2000 niet als een economische activiteit beschouwd, met als gevolg dat elke vóór die datum opgezette steunregeling die als staatssteun wordt beschouwd, na die datum bestaande steun vormt (zie deel 5.1.2). Daarom hoeft niet verder te worden onderzocht of de overeenkomst van 1997 (die in vaste jaarlijkse leasebetalingen voorzag) steun was, omdat ze in ieder geval als bestaande steun zou worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(309)

De Commissie merkt eerst op dat er een onderscheid moet worden gemaakt tussen de leaseovereenkomst die op 7 juli 1997 is gesloten en tot 1 juli 2006 van kracht was (hierna „de overeenkomst van 1997” genoemd), en de overeenkomst die vanaf 1 juli 2006 van kracht was (hierna „de overeenkomst van 2006” genoemd). Zoals hierboven al is benadrukt, werden de bouw en de exploitatie van een luchthaven tot 2000 niet als een economische activiteit beschouwd, met als gevolg dat elke vóór die datum opgezette steunregeling die als staatssteun wordt beschouwd, na die datum bestaande steun vormt (zie deel 5.1.2). Daarom hoeft niet verder te worden onderzocht of de overeenkomst van 1997 (die in vaste jaarlijkse leasebetalingen voorzag) steun was, omdat ze in ieder geval als bestaande steun zou worden aangemerkt.

| (310) | Anderzijds kan het sluiten van een nieuwe leaseovereenkomst door FSBG in 2006 met gewijzigde voorwaarden voor de bepaling van de jaarlijks te betalen leasebedragen (in het bijzonder de invoering van een nieuw prijselement, met name de overdracht van een bepaald percentage van de jaarlijkse winst van FSBG) niet worden beschouwd als louter een „aanpassing[...] van louter formele of administratieve aard die de beoordeling van de verenigbaarheid van de steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt niet [kan] beïnvloeden” (82). Als de overeenkomst van 2006 staatssteun is, kan deze derhalve niet als bestaande steun worden beschouwd maar zou ze veeleer nieuwe steun vormen. |
| --- | --- |

(310)

Anderzijds kan het sluiten van een nieuwe leaseovereenkomst door FSBG in 2006 met gewijzigde voorwaarden voor de bepaling van de jaarlijks te betalen leasebedragen (in het bijzonder de invoering van een nieuw prijselement, met name de overdracht van een bepaald percentage van de jaarlijkse winst van FSBG) niet worden beschouwd als louter een „aanpassing[...] van louter formele of administratieve aard die de beoordeling van de verenigbaarheid van de steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt niet [kan] beïnvloeden” (82). Als de overeenkomst van 2006 staatssteun is, kan deze derhalve niet als bestaande steun worden beschouwd maar zou ze veeleer nieuwe steun vormen.

Staatsmiddelen en toerekenbaarheid aan de staat

| (311) | Om staatssteun te zijn, moet de maatregel in kwestie met staatsmiddelen worden bekostigd en moet het besluit om de maatregel te verlenen aan de staat toerekenbaar zijn. |
| --- | --- |

(311)

Om staatssteun te zijn, moet de maatregel in kwestie met staatsmiddelen worden bekostigd en moet het besluit om de maatregel te verlenen aan de staat toerekenbaar zijn.

| (312) | De leaseovereenkomst van 2006 was tussen FSBesitzG en FSBG gesloten. FSBesitzG was (indirect) voor 100 % in handen van de staat, die derhalve bij machte was controle uit te oefenen over de onderneming. Instemmen met een leaseovereenkomst met een lease onder de marktprijs zou voor die onderneming en haar eigenaar, m.a.w. uiteindelijk de deelstaat Saarland, een inkomstenderving met zich meebrengen, die dus met staatsmiddelen zou worden bekostigd. Met betrekking tot de toerekenbaarheid merkt de Commissie op dat volgens de statuten van FSBesitzG de leden van de raad van commissarissen van FSBesitzG door de regering van de deelstaat Saarland worden aangesteld en dat de voorzitter wordt aangesteld door het ministerie dat met luchtvaart is belast. Om de overeenkomst van 2006 te kunnen sluiten, was het akkoord vereist van de raad van commissarissen (83), die de regering van de deelstaat Saarland vertegenwoordigt. De Commissie kan derhalve concluderen dat deze maatregel aan de staat toerekenbaar is. |
| --- | --- |

(312)

De leaseovereenkomst van 2006 was tussen FSBesitzG en FSBG gesloten. FSBesitzG was (indirect) voor 100 % in handen van de staat, die derhalve bij machte was controle uit te oefenen over de onderneming. Instemmen met een leaseovereenkomst met een lease onder de marktprijs zou voor die onderneming en haar eigenaar, m.a.w. uiteindelijk de deelstaat Saarland, een inkomstenderving met zich meebrengen, die dus met staatsmiddelen zou worden bekostigd. Met betrekking tot de toerekenbaarheid merkt de Commissie op dat volgens de statuten van FSBesitzG de leden van de raad van commissarissen van FSBesitzG door de regering van de deelstaat Saarland worden aangesteld en dat de voorzitter wordt aangesteld door het ministerie dat met luchtvaart is belast. Om de overeenkomst van 2006 te kunnen sluiten, was het akkoord vereist van de raad van commissarissen (83), die de regering van de deelstaat Saarland vertegenwoordigt. De Commissie kan derhalve concluderen dat deze maatregel aan de staat toerekenbaar is.

Economisch voordeel

| (313) | Om te bepalen of de overeenkomst van 2006 FSBG een economisch voordeel toekende, moeten de voorwaarden van deze overeenkomst worden vergeleken met die welke toen voor hetzelfde type overeenkomst op de markt gebruikelijk waren, of als dat niet mogelijk is, moet worden bekeken of een commerciële investeerder in een markteconomie een dergelijke overeenkomst zou zijn aangegaan. |
| --- | --- |

(313)

Om te bepalen of de overeenkomst van 2006 FSBG een economisch voordeel toekende, moeten de voorwaarden van deze overeenkomst worden vergeleken met die welke toen voor hetzelfde type overeenkomst op de markt gebruikelijk waren, of als dat niet mogelijk is, moet worden bekeken of een commerciële investeerder in een markteconomie een dergelijke overeenkomst zou zijn aangegaan.

| (314) | Duitsland heeft geen bewijzen toegezonden die aantonen dat de overeenkomst van 2006 aan de toenmalige normale marktvoorwaarden voldeed. Bijgevolg moet worden geanalyseerd of een behoedzame particuliere investeerder in een markteconomie, die een redelijke winst wilde realiseren, de overeenkomst van 2006 zou hebben gesloten. |
| --- | --- |

(314)

Duitsland heeft geen bewijzen toegezonden die aantonen dat de overeenkomst van 2006 aan de toenmalige normale marktvoorwaarden voldeed. Bijgevolg moet worden geanalyseerd of een behoedzame particuliere investeerder in een markteconomie, die een redelijke winst wilde realiseren, de overeenkomst van 2006 zou hebben gesloten.

| (315) | De Commissie merkt op dat FSBesitzG minstens sinds het jaar 2000 voortdurend verlies leed (zie tabel 3). Aangezien de leaseovereenkomst met FSBG vrijwel haar enige bron van inkomsten was (naast de jaarlijkse dekking van de verliezen door Vh Saar), blijkt dat een redelijke particuliere investeerder in een markteconomie die zich in de positie van FSBesitzG bevond, zou hebben geprobeerd om de eigen kosten te dekken met de inkomsten van deze leaseovereenkomst. De kosten die FSBesitzG maakte, waren groter dan de inkomsten die ze genereerde door de luchthaven aan FSBG te leasen. Door de sluiting van de overeenkomst van 2006 blijkt FSBesitzG dan ook niet een specifieke strategie van rentabiliteit op lange termijn te hebben nagestreefd. |
| --- | --- |

(315)

De Commissie merkt op dat FSBesitzG minstens sinds het jaar 2000 voortdurend verlies leed (zie tabel 3). Aangezien de leaseovereenkomst met FSBG vrijwel haar enige bron van inkomsten was (naast de jaarlijkse dekking van de verliezen door Vh Saar), blijkt dat een redelijke particuliere investeerder in een markteconomie die zich in de positie van FSBesitzG bevond, zou hebben geprobeerd om de eigen kosten te dekken met de inkomsten van deze leaseovereenkomst. De kosten die FSBesitzG maakte, waren groter dan de inkomsten die ze genereerde door de luchthaven aan FSBG te leasen. Door de sluiting van de overeenkomst van 2006 blijkt FSBesitzG dan ook niet een specifieke strategie van rentabiliteit op lange termijn te hebben nagestreefd.

| (316) | In het licht van deze overwegingen kan het sluiten van de overeenkomst van 2006 niet in overeenstemming met het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie worden geacht is dus een voordeel aan FSBG toegekend. |
| --- | --- |

(316)

In het licht van deze overwegingen kan het sluiten van de overeenkomst van 2006 niet in overeenstemming met het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie worden geacht is dus een voordeel aan FSBG toegekend.

Selectiviteit

| (317) | In artikel 107, lid 1, VWEU is bepaald dat, wil een maatregel kunnen worden aangemerkt als staatssteun, deze „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” moet begunstigen. Aangezien de overeenkomst van 2006 alleen aan FSBG een voordeel toekende, kan ze als selectief worden beschouwd in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. |
| --- | --- |

(317)

In artikel 107, lid 1, VWEU is bepaald dat, wil een maatregel kunnen worden aangemerkt als staatssteun, deze „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” moet begunstigen. Aangezien de overeenkomst van 2006 alleen aan FSBG een voordeel toekende, kan ze als selectief worden beschouwd in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

| (318) | De maatregel kon ten slotte de mededinging vervalsen en het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden om de redenen uiteengezet in deel 5.1.1. |
| --- | --- |

(318)

De maatregel kon ten slotte de mededinging vervalsen en het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden om de redenen uiteengezet in deel 5.1.1.

Conclusie

| (319) | De Commissie is derhalve van oordeel dat de overeenkomst van 2006 voor FSBG staatssteun was. Ze moet als exploitatiesteun worden beoordeeld. |
| --- | --- |

(319)

De Commissie is derhalve van oordeel dat de overeenkomst van 2006 voor FSBG staatssteun was. Ze moet als exploitatiesteun worden beoordeeld.

5.4.2.   VERENIGBAARHEID

| (320) | Zoals in deel 5.1.5.4 is beschreven, kan exploitatiesteun die is toegekend vóór de inwerkingtreding van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, verenigbaar worden verklaard voor het volledige bedrag van de niet-gedekte exploitatiekosten mits de volgende voorwaarden (84) zijn vervuld:






  — | bijdrage aan een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang, |
| --- | --- | --- |

(320)

Zoals in deel 5.1.5.4 is beschreven, kan exploitatiesteun die is toegekend vóór de inwerkingtreding van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, verenigbaar worden verklaard voor het volledige bedrag van de niet-gedekte exploitatiekosten mits de volgende voorwaarden (84) zijn vervuld:

—

bijdrage aan een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang,

| — | noodzaak van overheidsmaatregelen, |
| --- | --- |

—

noodzaak van overheidsmaatregelen,

| — | aanwezigheid van een stimulerend effect, |
| --- | --- |

—

aanwezigheid van een stimulerend effect,

| — | evenredigheid van het steunbedrag (steun beperkt tot het noodzakelijke minimum), |
| --- | --- |

—

evenredigheid van het steunbedrag (steun beperkt tot het noodzakelijke minimum),

| (321) | De beoordeelde exploitatiesteun, die betrekking had op het leasen van luchthaveninfrastructuur onder de marktprijs, had tot doel op de luchthaven van Saarbrücken het gepaste exploitatieniveau te behouden. |
| --- | --- |

(321)

De beoordeelde exploitatiesteun, die betrekking had op het leasen van luchthaveninfrastructuur onder de marktprijs, had tot doel op de luchthaven van Saarbrücken het gepaste exploitatieniveau te behouden.

| (322) | Op grond van punt 113 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt exploitatiesteun voor luchthavens geacht bij te dragen aan de verwezenlijking van een doelstelling van gemeenschappelijk belang, indien ze de mobiliteit van burgers in de Unie verbetert en regio's beter helpt te ontsluiten, de congestie in het vliegverkeer op belangrijke hubs in de Unie bestrijdt of de regionale ontwikkeling bevordert. |
| --- | --- |

(322)

Op grond van punt 113 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 wordt exploitatiesteun voor luchthavens geacht bij te dragen aan de verwezenlijking van een doelstelling van gemeenschappelijk belang, indien ze de mobiliteit van burgers in de Unie verbetert en regio's beter helpt te ontsluiten, de congestie in het vliegverkeer op belangrijke hubs in de Unie bestrijdt of de regionale ontwikkeling bevordert.

| (323) | Zoals in overweging 254 is uiteengezet, heeft de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken bijgedragen aan de ontsluiting en ontwikkeling van de regio. Om de in overweging 284 uiteengezette redenen is het argument van de verdubbeling eerder van toepassing op de staatssteun die aan de luchthaven van Zweibrücken is verleend. |
| --- | --- |

(323)

Zoals in overweging 254 is uiteengezet, heeft de exploitatiesteun aan de luchthaven van Saarbrücken bijgedragen aan de ontsluiting en ontwikkeling van de regio. Om de in overweging 284 uiteengezette redenen is het argument van de verdubbeling eerder van toepassing op de staatssteun die aan de luchthaven van Zweibrücken is verleend.

| (324) | De Commissie is derhalve van oordeel dat de aan FSBG toegekende exploitatiesteun heeft bijgedragen aan de verwezenlijking van de doelstelling van gemeenschappelijk belang om de regio beter te ontsluiten en de regionale ontwikkeling van de deelstaat Saarland te bevorderen door de exploitatie van veilige vervoersinfrastructuur die voorziet in de vervoersbehoeften van de regio. |
| --- | --- |

(324)

De Commissie is derhalve van oordeel dat de aan FSBG toegekende exploitatiesteun heeft bijgedragen aan de verwezenlijking van de doelstelling van gemeenschappelijk belang om de regio beter te ontsluiten en de regionale ontwikkeling van de deelstaat Saarland te bevorderen door de exploitatie van veilige vervoersinfrastructuur die voorziet in de vervoersbehoeften van de regio.

| (325) | Op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zouden kleinere luchthavens problemen kunnen ondervinden om hun activiteiten zonder overheidsmiddelen gefinancierd te krijgen. Volgens punt 118 van die richtsnoeren zijn luchthavens met een passagiersstroom van minder dan 7 00  000 passagiers per jaar misschien niet in staat hun exploitatiekosten in substantiële mate te dekken. De passagiersstroom op de luchthaven van Saarbrücken bedroeg constant minder dan 7 00  000 passagiers. De Commissie is derhalve van oordeel dat de steun nodig was, aangezien ze een betere ontsluiting van de regio mogelijk maakte die de markt zelf niet tot stand kon brengen. |
| --- | --- |

(325)

Op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zouden kleinere luchthavens problemen kunnen ondervinden om hun activiteiten zonder overheidsmiddelen gefinancierd te krijgen. Volgens punt 118 van die richtsnoeren zijn luchthavens met een passagiersstroom van minder dan 7 00  000 passagiers per jaar misschien niet in staat hun exploitatiekosten in substantiële mate te dekken. De passagiersstroom op de luchthaven van Saarbrücken bedroeg constant minder dan 7 00  000 passagiers. De Commissie is derhalve van oordeel dat de steun nodig was, aangezien ze een betere ontsluiting van de regio mogelijk maakte die de markt zelf niet tot stand kon brengen.

| (326) | Zoals hierboven is opgemerkt, kreeg de luchthaven van Saarbrücken investeringssteun waarmee de luchthaven in de behoeften op het gebied van ontsluiting en vervoer van de regio Saarland kon voorzien (zie overweging 285). Ondanks de vrij stabiele passagiersaantallen is de luchthaven echter niet in staat haar exploitatiekosten te dekken. In deze context merkt de Commissie op dat ook FSBG in de jaren 2006 en 2007 verliesgevend was, toen de overeenkomst van 2006 van toepassing was (de opgetekende verliezen bedroegen 2 14  709 EUR in 2006 en 2 7 37  773 EUR in 2007). De verliezen werden geleden ondanks het feit dat de door FSBG betaalde lease in die jaren kleiner was dan de lease die overeenkomstig de overeenkomst van 1997 werd betaald (zie tabel 7). Er kan dus worden aangenomen dat de steun uit de overeenkomst van 2006 een stimulerend effect had en niet groter was dan het bedrag dat nodig was om de exploitatieverliezen te dekken, en dus beperkt was tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden. |
| --- | --- |

(326)

Zoals hierboven is opgemerkt, kreeg de luchthaven van Saarbrücken investeringssteun waarmee de luchthaven in de behoeften op het gebied van ontsluiting en vervoer van de regio Saarland kon voorzien (zie overweging 285). Ondanks de vrij stabiele passagiersaantallen is de luchthaven echter niet in staat haar exploitatiekosten te dekken. In deze context merkt de Commissie op dat ook FSBG in de jaren 2006 en 2007 verliesgevend was, toen de overeenkomst van 2006 van toepassing was (de opgetekende verliezen bedroegen 2 14  709 EUR in 2006 en 2 7 37  773 EUR in 2007). De verliezen werden geleden ondanks het feit dat de door FSBG betaalde lease in die jaren kleiner was dan de lease die overeenkomstig de overeenkomst van 1997 werd betaald (zie tabel 7). Er kan dus worden aangenomen dat de steun uit de overeenkomst van 2006 een stimulerend effect had en niet groter was dan het bedrag dat nodig was om de exploitatieverliezen te dekken, en dus beperkt was tot het minimum dat nodig is om de gesteunde activiteit te laten plaatsvinden.

| (327) | Op grond hiervan concludeert de Commissie dat de verenigbaarheidsvoorwaarden uit de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zijn vervuld. |
| --- | --- |

(327)

Op grond hiervan concludeert de Commissie dat de verenigbaarheidsvoorwaarden uit de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zijn vervuld.

5.5.   KORTINGEN VOOR LUCHTVAARTMAATSCHAPPIJEN/MARKETINGOVEREENKOMSTEN

5.5.1.   BESTAAN VAN STEUN

| (328) | Door luchtvervoersdiensten aan te bieden, verrichten luchtvaartmaatschappijen een economische activiteit en zijn ze ondernemingen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Er moet worden onderzocht of de regelingen tussen de luchtvaartmaatschappijen en de betrokken luchthaven aan eerstgenoemde een economisch voordeel toekenden. |
| --- | --- |

(328)

Door luchtvervoersdiensten aan te bieden, verrichten luchtvaartmaatschappijen een economische activiteit en zijn ze ondernemingen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Er moet worden onderzocht of de regelingen tussen de luchtvaartmaatschappijen en de betrokken luchthaven aan eerstgenoemde een economisch voordeel toekenden.

Economisch voordeel

| (329) | Wanneer een luchthaven overheidsmiddelen ter beschikking heeft, kan steun aan een luchtvaartmaatschappij in beginsel worden uitgesloten wanneer de verhouding tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappij aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldoet. Het bestaan van een voordeel kan normaal worden uitgesloten als a) de voor de diensten aangerekende prijs marktconform is, of b) er aan de hand van een ex-anteanalyse kan worden aangetoond dat de regeling tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappij aan een positieve winsttoename voor de luchthaven zal bijdragen en deel uitmaakt van een globale strategie die leidt tot rentabiliteit op lange termijn. |
| --- | --- |

(329)

Wanneer een luchthaven overheidsmiddelen ter beschikking heeft, kan steun aan een luchtvaartmaatschappij in beginsel worden uitgesloten wanneer de verhouding tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappij aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie voldoet. Het bestaan van een voordeel kan normaal worden uitgesloten als a) de voor de diensten aangerekende prijs marktconform is, of b) er aan de hand van een ex-anteanalyse kan worden aangetoond dat de regeling tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappij aan een positieve winsttoename voor de luchthaven zal bijdragen en deel uitmaakt van een globale strategie die leidt tot rentabiliteit op lange termijn.

| (330) | Om te kunnen beoordelen of een regeling die een luchthaven met een luchtvaartmaatschappij is aangegaan, in overeenstemming is met het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie, moeten naast de luchthavengelden ook de verwachte niet-luchtvaartinkomsten uit de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij in aanmerking worden genomen, ongerekend kortingen, marketingsteun of stimuleringsregelingen. Ook moeten alle verwachte incrementele kosten van de luchthaven met betrekking tot de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij in aanmerking worden genomen. Dit soort incrementele kosten kunnen alle uitgaven- of investeringscategorieën omvatten, zoals incrementele kosten voor personeel, uitrusting en investeringen die ontstaan door de aanwezigheid van de luchtvaartmaatschappij op de luchthaven. Indien de luchthaven bijvoorbeeld moet uitbreiden of een nieuwe terminal of andere voorzieningen moet bouwen in hoofdzaak om te voldoen aan de behoeften van een bepaalde luchtvaartmaatschappij, moet met die kosten rekening worden gehouden bij het berekenen van de incrementele kosten. Daarentegen hoeven kosten die de luchthaven hoe dan ook had moeten maken, ongeacht de met de luchtvaartmaatschappij aangegane regeling, niet in aanmerking te worden genomen bij de toetsing aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie. |
| --- | --- |

(330)

Om te kunnen beoordelen of een regeling die een luchthaven met een luchtvaartmaatschappij is aangegaan, in overeenstemming is met het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie, moeten naast de luchthavengelden ook de verwachte niet-luchtvaartinkomsten uit de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij in aanmerking worden genomen, ongerekend kortingen, marketingsteun of stimuleringsregelingen. Ook moeten alle verwachte incrementele kosten van de luchthaven met betrekking tot de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij in aanmerking worden genomen. Dit soort incrementele kosten kunnen alle uitgaven- of investeringscategorieën omvatten, zoals incrementele kosten voor personeel, uitrusting en investeringen die ontstaan door de aanwezigheid van de luchtvaartmaatschappij op de luchthaven. Indien de luchthaven bijvoorbeeld moet uitbreiden of een nieuwe terminal of andere voorzieningen moet bouwen in hoofdzaak om te voldoen aan de behoeften van een bepaalde luchtvaartmaatschappij, moet met die kosten rekening worden gehouden bij het berekenen van de incrementele kosten. Daarentegen hoeven kosten die de luchthaven hoe dan ook had moeten maken, ongeacht de met de luchtvaartmaatschappij aangegane regeling, niet in aanmerking te worden genomen bij de toetsing aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie.

| (331) | Daarnaast moet de luchthaveninfrastructuur voor alle luchtvaartmaatschappijen toegankelijk en niet voor een specifieke luchtvaartmaatschappij voorbehouden zijn om uit te sluiten dat het voordeel van de verenigbare steun voor de luchthavenexploitant wordt doorgegeven aan een specifieke luchtvaartmaatschappij. |
| --- | --- |

(331)

Daarnaast moet de luchthaveninfrastructuur voor alle luchtvaartmaatschappijen toegankelijk en niet voor een specifieke luchtvaartmaatschappij voorbehouden zijn om uit te sluiten dat het voordeel van de verenigbare steun voor de luchthavenexploitant wordt doorgegeven aan een specifieke luchtvaartmaatschappij.

| (332) | Tegen deze achtergrond zal de Commissie de globale lijst van luchthavengelden op de luchthaven van Saarbrücken beoordelen alsook de individuele overeenkomsten tussen luchtvaartmaatschappijen en de luchthaven van Saarbrücken die afwijken van of buiten het toepassingsgebied van de lijst van luchthavengelden vallen. |
| --- | --- |

(332)

Tegen deze achtergrond zal de Commissie de globale lijst van luchthavengelden op de luchthaven van Saarbrücken beoordelen alsook de individuele overeenkomsten tussen luchtvaartmaatschappijen en de luchthaven van Saarbrücken die afwijken van of buiten het toepassingsgebied van de lijst van luchthavengelden vallen.

Kortingen voor luchtvaartmaatschappijen

| (333) | Op 1 april 2007 is op de luchthaven van Saarbrücken een nieuwe lijst van luchthavengelden ingevoerd (hierna de „lijst van luchthavengelden van 2007” genoemd). Deze lijst voorzag in kortingen voor luchtvaartmaatschappijen die aan bepaalde voorwaarden voldeden. De lijst van luchthavengelden van 2007 bood in het bijzonder kortingen voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen, nieuwe bestemmingen en stijgingen van de passagiersaantallen. Tot dan toe voorzag de lijst van luchthavengelden niet in kortingen. De luchthaven van Saarbrücken voerde een nieuwe lijst van luchthavengelden in die op 1 september 2013 van kracht werd en de lijst van luchthavengelden van 2007 verving. De lijst van luchthavengelden van 2013 wordt in dit besluit niet beoordeeld. |
| --- | --- |

(333)

Op 1 april 2007 is op de luchthaven van Saarbrücken een nieuwe lijst van luchthavengelden ingevoerd (hierna de „lijst van luchthavengelden van 2007” genoemd). Deze lijst voorzag in kortingen voor luchtvaartmaatschappijen die aan bepaalde voorwaarden voldeden. De lijst van luchthavengelden van 2007 bood in het bijzonder kortingen voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen, nieuwe bestemmingen en stijgingen van de passagiersaantallen. Tot dan toe voorzag de lijst van luchthavengelden niet in kortingen. De luchthaven van Saarbrücken voerde een nieuwe lijst van luchthavengelden in die op 1 september 2013 van kracht werd en de lijst van luchthavengelden van 2007 verving. De lijst van luchthavengelden van 2013 wordt in dit besluit niet beoordeeld.

| (334) | Om de betrokken maatregel aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie te toetsen, moet de Commissie eerst bepalen of de aangerekende prijzen marktconform zijn. In deze context betwijfelt de Commissie of momenteel een geschikte benchmark kan worden bepaald om een daadwerkelijk markttarief voor diensten van luchthavens te kunnen vaststellen. Bij gebrek aan een identificeerbare marktbenchmark moet de Commissie de incrementele winstgevendheid ex ante van de lijst van luchthavengelden van 2007 beoordelen. |
| --- | --- |

(334)

Om de betrokken maatregel aan het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie te toetsen, moet de Commissie eerst bepalen of de aangerekende prijzen marktconform zijn. In deze context betwijfelt de Commissie of momenteel een geschikte benchmark kan worden bepaald om een daadwerkelijk markttarief voor diensten van luchthavens te kunnen vaststellen. Bij gebrek aan een identificeerbare marktbenchmark moet de Commissie de incrementele winstgevendheid ex ante van de lijst van luchthavengelden van 2007 beoordelen.

| (335) | De lijst van luchthavengelden van 2007 was ingevoerd om de concurrentiepositie van de luchthaven van Saarbrücken te verbeteren. Bij het vaststellen van de lijst van luchthavengelden van 2007 heeft de exploitant van de luchthaven van Saarbrücken de passagiersaantallen, de luchthavenbewegingen en de financiële resultaten van de jaren 1997-2006 geanalyseerd. Volgens Duitsland is uit de marktanalyse toen gebleken dat Saarbrücken één van de duurste luchthavens van Duitsland was. De Commissie merkt op dat TUIFly Saarbrücken eind 2006 had verlaten. Daarnaast ondervond de luchthaven van Saarbrücken na 2006 nieuwe concurrentie van de luchthaven van Zweibrücken. Al deze factoren samen hebben ertoe geleid dat de luchthaven van Saarbrücken haar prijsbeleid heeft herbekeken en een herziene lijst van luchthavengelden heeft ingevoerd met stimuli in de vorm van kortingen om haar toekomstige levensvatbaarheid en rentabiliteit te garanderen. |
| --- | --- |

(335)

De lijst van luchthavengelden van 2007 was ingevoerd om de concurrentiepositie van de luchthaven van Saarbrücken te verbeteren. Bij het vaststellen van de lijst van luchthavengelden van 2007 heeft de exploitant van de luchthaven van Saarbrücken de passagiersaantallen, de luchthavenbewegingen en de financiële resultaten van de jaren 1997-2006 geanalyseerd. Volgens Duitsland is uit de marktanalyse toen gebleken dat Saarbrücken één van de duurste luchthavens van Duitsland was. De Commissie merkt op dat TUIFly Saarbrücken eind 2006 had verlaten. Daarnaast ondervond de luchthaven van Saarbrücken na 2006 nieuwe concurrentie van de luchthaven van Zweibrücken. Al deze factoren samen hebben ertoe geleid dat de luchthaven van Saarbrücken haar prijsbeleid heeft herbekeken en een herziene lijst van luchthavengelden heeft ingevoerd met stimuli in de vorm van kortingen om haar toekomstige levensvatbaarheid en rentabiliteit te garanderen.

| (336) | Hoewel volgens de beschikbare informatie geen voorafgaande rentabiliteitsprognoses zijn verricht voor de lijst van luchthavengelden van 2007, heeft Duitsland meegedeeld dat de luchthaven van Saarbrücken verwachtte dat er vrijwel geen bijkomende investeringen nodig zouden zijn om aanvullende luchthavendiensten aan luchtvaartmaatschappijen aan te bieden en dat er geen bijkomende exploitatiekosten zouden opduiken. Daarom was naar mening van Duitsland een rentabiliteitsprognose niet nodig. Bijgevolg waren de incrementele kosten beperkt tot de aangeboden stimuli. In deze context merkt de Commissie op dat de lijst van luchthavengelden van 2007 inderdaad alleen voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen, nieuwe bestemmingen of stijgingen van de passagiersaantallen kortingen bood, met als gevolg dat ze geen negatieve impact had op de status quo op de luchthaven. De Commissie merkt op dat vóór de invoering van de lijst van luchthavengelden van 2007 slechts 50 % van de capaciteit van de luchthaven van Saarbrücken werd benut. De passagiersaantallen waren inderdaad gedaald van 4 87  000 in 2005 tot 3 50  000 in 2007, terwijl de potentiële jaarlijkse capaciteit van de luchthaven 7 00  000 passagiers per jaar bedroeg. Na het vertrek van TUIFly had de luchthaven van Saarbrücken volgens de Commissie reservecapaciteit, met als gevolg dat bijkomend verkeer kon worden afgehandeld zonder opwaardering van de infrastructuur, aankoop van bijkomende uitrusting aangekocht of aanwerving van extra personeel. Duitsland heeft bevestigd dat extra aanwervingen, uitbreiding van de bestaande infrastructuur of aankoop van ander materiaal niet nodig waren om nieuwe luchtvaartmaatschappijen of bestemmingen te kunnen verwerken (de bestaande bagagebanden en personeelsaantallen volstonden). |
| --- | --- |

(336)

Hoewel volgens de beschikbare informatie geen voorafgaande rentabiliteitsprognoses zijn verricht voor de lijst van luchthavengelden van 2007, heeft Duitsland meegedeeld dat de luchthaven van Saarbrücken verwachtte dat er vrijwel geen bijkomende investeringen nodig zouden zijn om aanvullende luchthavendiensten aan luchtvaartmaatschappijen aan te bieden en dat er geen bijkomende exploitatiekosten zouden opduiken. Daarom was naar mening van Duitsland een rentabiliteitsprognose niet nodig. Bijgevolg waren de incrementele kosten beperkt tot de aangeboden stimuli. In deze context merkt de Commissie op dat de lijst van luchthavengelden van 2007 inderdaad alleen voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen, nieuwe bestemmingen of stijgingen van de passagiersaantallen kortingen bood, met als gevolg dat ze geen negatieve impact had op de status quo op de luchthaven. De Commissie merkt op dat vóór de invoering van de lijst van luchthavengelden van 2007 slechts 50 % van de capaciteit van de luchthaven van Saarbrücken werd benut. De passagiersaantallen waren inderdaad gedaald van 4 87  000 in 2005 tot 3 50  000 in 2007, terwijl de potentiële jaarlijkse capaciteit van de luchthaven 7 00  000 passagiers per jaar bedroeg. Na het vertrek van TUIFly had de luchthaven van Saarbrücken volgens de Commissie reservecapaciteit, met als gevolg dat bijkomend verkeer kon worden afgehandeld zonder opwaardering van de infrastructuur, aankoop van bijkomende uitrusting aangekocht of aanwerving van extra personeel. Duitsland heeft bevestigd dat extra aanwervingen, uitbreiding van de bestaande infrastructuur of aankoop van ander materiaal niet nodig waren om nieuwe luchtvaartmaatschappijen of bestemmingen te kunnen verwerken (de bestaande bagagebanden en personeelsaantallen volstonden).

| (337) | Met elke nieuwe luchtvaartmaatschappij of bestemming zouden zowel luchtvaart- als niet-luchtvaartinkomsten worden gegenereerd. Aangezien het kostenniveau stabiel bleef, zou elke nieuwe luchtvaartmaatschappij of bestemming volgens Duitsland een positieve bijdrage leveren aan de rentabiliteit van de luchthaven. Dat Saarbrücken er na de invoering van de lijst van luchthavengelden van 2007 inderdaad in slaagde een aantal nieuwe luchtvaartmaatschappijen (zoals Air Berlin, die eind 2007 vanuit Saarbrücken activiteiten begon uit te oefenen) en nieuwe bestemmingen aan te trekken, bewijst ook het succes van de op kortingen gebaseerde strategie om meer activiteit te genereren. Uit de beschikbare gegevens blijkt ten slotte dat de lijst van luchthavengelden van 2007 voor een geleidelijke stijging van de inkomsten van de luchthaven zorgde (van [...] in 2007 tot [...] in 2010). |
| --- | --- |

(337)

Met elke nieuwe luchtvaartmaatschappij of bestemming zouden zowel luchtvaart- als niet-luchtvaartinkomsten worden gegenereerd. Aangezien het kostenniveau stabiel bleef, zou elke nieuwe luchtvaartmaatschappij of bestemming volgens Duitsland een positieve bijdrage leveren aan de rentabiliteit van de luchthaven. Dat Saarbrücken er na de invoering van de lijst van luchthavengelden van 2007 inderdaad in slaagde een aantal nieuwe luchtvaartmaatschappijen (zoals Air Berlin, die eind 2007 vanuit Saarbrücken activiteiten begon uit te oefenen) en nieuwe bestemmingen aan te trekken, bewijst ook het succes van de op kortingen gebaseerde strategie om meer activiteit te genereren. Uit de beschikbare gegevens blijkt ten slotte dat de lijst van luchthavengelden van 2007 voor een geleidelijke stijging van de inkomsten van de luchthaven zorgde (van [...] in 2007 tot [...] in 2010).

| (338) | De Commissie merkt voorts ook op dat ze bij de beoordeling van de regelingen tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappijen ook moet beoordelen in welke mate de regelingen kunnen worden beschouwd als een onderdeel van een algemene strategie van de luchthaven om minstens op lange termijn winstgevend te worden. In dit verband moet de Commissie rekening houden met het beschikbare feitenmateriaal en met de ontwikkelingen die redelijkerwijs konden worden verwacht bij het opstellen van de lijst van luchthavengelden van 2007, in het bijzonder de heersende marktomstandigheden, met name de veranderingen op de markt door de liberalisering van de luchtvaartmarkt, de intrede op de markt en opkomst van lagekostenmaatschappijen en andere point-to-point-luchtvaartmaatschappijen, wijzigingen in de organisatorische en economische structuur van de luchtvaartsector en de mate van diversificatie en complexiteit van de door luchthavens verrichte functies, de toegenomen concurrentie tussen luchtvaartmaatschappijen en luchthavens, de onzekere economische toestand door de wijzigingen van de heersende marktomstandigheden of elke andere onzekerheid in de economische omgeving. Zoals in overweging 335 is beschreven, hebben diverse redenen (zoals de nieuwe concurrentie van de luchthaven van Zweibrücken na 2006 en het vertrek van TUIFly vanaf eind 2006) ertoe geleid dat de luchthaven van Saarbrücken een herziene lijst van luchthavengelden met kortingen een noodzakelijke stap achtte om haar toekomstige levensvatbaarheid en rentabiliteit te garanderen. |
| --- | --- |

(338)

De Commissie merkt voorts ook op dat ze bij de beoordeling van de regelingen tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappijen ook moet beoordelen in welke mate de regelingen kunnen worden beschouwd als een onderdeel van een algemene strategie van de luchthaven om minstens op lange termijn winstgevend te worden. In dit verband moet de Commissie rekening houden met het beschikbare feitenmateriaal en met de ontwikkelingen die redelijkerwijs konden worden verwacht bij het opstellen van de lijst van luchthavengelden van 2007, in het bijzonder de heersende marktomstandigheden, met name de veranderingen op de markt door de liberalisering van de luchtvaartmarkt, de intrede op de markt en opkomst van lagekostenmaatschappijen en andere point-to-point-luchtvaartmaatschappijen, wijzigingen in de organisatorische en economische structuur van de luchtvaartsector en de mate van diversificatie en complexiteit van de door luchthavens verrichte functies, de toegenomen concurrentie tussen luchtvaartmaatschappijen en luchthavens, de onzekere economische toestand door de wijzigingen van de heersende marktomstandigheden of elke andere onzekerheid in de economische omgeving. Zoals in overweging 335 is beschreven, hebben diverse redenen (zoals de nieuwe concurrentie van de luchthaven van Zweibrücken na 2006 en het vertrek van TUIFly vanaf eind 2006) ertoe geleid dat de luchthaven van Saarbrücken een herziene lijst van luchthavengelden met kortingen een noodzakelijke stap achtte om haar toekomstige levensvatbaarheid en rentabiliteit te garanderen.

| (339) | Ten slotte merkt de Commissie op dat de luchthaveninfrastructuur voor alle luchtvaartmaatschappijen beschikbaar is en niet tot een bepaalde luchtvaartmaatschappij is beperkt. |
| --- | --- |

(339)

Ten slotte merkt de Commissie op dat de luchthaveninfrastructuur voor alle luchtvaartmaatschappijen beschikbaar is en niet tot een bepaalde luchtvaartmaatschappij is beperkt.

| (340) | In het licht van deze overwegingen en ervan uitgaande dat een toename van de activiteit vrijwel geen incrementele kosten maar naar verwachting wel incrementele inkomsten zou meebrengen, aanvaardt de Commissie dat door de lijst van luchthavengelden van 2007 en de erin vervatte kortingen in te voeren, de luchthaven van Saarbrücken als een particuliere investeerder in een markteconomie heeft gehandeld. Bijgevolg heeft de maatregel aan de betrokken luchtvaartmaatschappijen geen economisch voordeel toegekend. |
| --- | --- |

(340)

In het licht van deze overwegingen en ervan uitgaande dat een toename van de activiteit vrijwel geen incrementele kosten maar naar verwachting wel incrementele inkomsten zou meebrengen, aanvaardt de Commissie dat door de lijst van luchthavengelden van 2007 en de erin vervatte kortingen in te voeren, de luchthaven van Saarbrücken als een particuliere investeerder in een markteconomie heeft gehandeld. Bijgevolg heeft de maatregel aan de betrokken luchtvaartmaatschappijen geen economisch voordeel toegekend.

Marketingovereenkomst met Air Berlin

| (341) | In de overeenkomst die op 6 april 2011 tussen Air Berlin en de luchthaven van Saarbrücken is gesloten, kwamen de twee partijen overeen dat Air Berlin de frequentie zou verhogen voor haar vluchten van en naar Berlijn met vijf extra retourvluchten per week en voor haar vluchten van en naar [...] met drie extra retourvluchten per week tot eind april 2014. In ruil voor deze frequentieverhoging en de verbintenis van Air Berlin dat ze de nieuwe frequentie zou promoten, verbond de luchthaven van Saarbrücken zich ertoe in 2011 en 2012 in het totaal [8 00  000 EUR-1 7 00  000 EUR] aan Air Berlin te betalen. |
| --- | --- |

(341)

In de overeenkomst die op 6 april 2011 tussen Air Berlin en de luchthaven van Saarbrücken is gesloten, kwamen de twee partijen overeen dat Air Berlin de frequentie zou verhogen voor haar vluchten van en naar Berlijn met vijf extra retourvluchten per week en voor haar vluchten van en naar [...] met drie extra retourvluchten per week tot eind april 2014. In ruil voor deze frequentieverhoging en de verbintenis van Air Berlin dat ze de nieuwe frequentie zou promoten, verbond de luchthaven van Saarbrücken zich ertoe in 2011 en 2012 in het totaal [8 00  000 EUR-1 7 00  000 EUR] aan Air Berlin te betalen.

| (342) | Duitsland zond een analyse van FSG met betrekking tot de verwachte rentabiliteit van de overeenkomst bij de sluiting van de overeenkomst. Volgens deze informatie zou de verhoogde frequentie met uitzondering van de direct-marketingbetalingen geen extra kosten (85) meebrengen voor de luchthaven, die volgens Duitsland het bijkomende verkeer met de bestaande infrastructuur en personeelsaantallen kon verwerken. De analyse was op de volgende verwachtingen gebaseerd:

  Tabel 10


  Ex-anterentabiliteit van de marketingovereenkomst met Air Berlin (cijfers uitgedrukt in EUR) | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2011-2014 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Incrementele inkomsten | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Incrementele kosten | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Resultaat | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |

(342)

Duitsland zond een analyse van FSG met betrekking tot de verwachte rentabiliteit van de overeenkomst bij de sluiting van de overeenkomst. Volgens deze informatie zou de verhoogde frequentie met uitzondering van de direct-marketingbetalingen geen extra kosten (85) meebrengen voor de luchthaven, die volgens Duitsland het bijkomende verkeer met de bestaande infrastructuur en personeelsaantallen kon verwerken. De analyse was op de volgende verwachtingen gebaseerd:

Tabel 10

Ex-anterentabiliteit van de marketingovereenkomst met Air Berlin (cijfers uitgedrukt in EUR)

2011

2012

2013

2014

2011-2014

Incrementele inkomsten

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Incrementele kosten

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Resultaat

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

| (343) | Hoewel in de door Duitsland toegezonden ex-anteanalyse van FSG geen aftrek wordt gedaan van de toekomstige betalingen op de datum van sluiting van de overeenkomst, is het duidelijk dat werd verwacht dat de overeenkomst rendabel zou zijn. Duitsland heeft bevestigd dat het door de verhoogde frequentie zoals bepaald in de marketingovereenkomst tot op heden niet nodig is geweest extra personeel aan te werven of specifieke investeringen te doen: in het algemeen zijn de verwachtingen van de luchthaven grotendeels ingelost en is de overeenkomst rendabel geweest. In deze context heeft Duitsland een raming voor de duur van de overeenkomst toegezonden op basis van de winsten die in de eerste acht maanden (van april 2011 tot januari 2012) zijn gerealiseerd. Op basis hiervan blijkt de overeenkomst rendabel te zijn. |
| --- | --- |

(343)

Hoewel in de door Duitsland toegezonden ex-anteanalyse van FSG geen aftrek wordt gedaan van de toekomstige betalingen op de datum van sluiting van de overeenkomst, is het duidelijk dat werd verwacht dat de overeenkomst rendabel zou zijn. Duitsland heeft bevestigd dat het door de verhoogde frequentie zoals bepaald in de marketingovereenkomst tot op heden niet nodig is geweest extra personeel aan te werven of specifieke investeringen te doen: in het algemeen zijn de verwachtingen van de luchthaven grotendeels ingelost en is de overeenkomst rendabel geweest. In deze context heeft Duitsland een raming voor de duur van de overeenkomst toegezonden op basis van de winsten die in de eerste acht maanden (van april 2011 tot januari 2012) zijn gerealiseerd. Op basis hiervan blijkt de overeenkomst rendabel te zijn.

| (344) | Na analyse van de overeenkomst en van de verwachtingen van FSG bij de ondertekening van de overeenkomst is de Commissie ervan overtuigd dat de overeenkomst heeft bijgedragen aan de rentabiliteit van de luchthaven van Saarbrücken, voor zover de verwachte incrementele inkomsten groter waren dan de verwachte incrementele kosten. Aangezien de overeenkomst dus aan het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeed, kende ze aan Air Berlin geen voordeel toe. |
| --- | --- |

(344)

Na analyse van de overeenkomst en van de verwachtingen van FSG bij de ondertekening van de overeenkomst is de Commissie ervan overtuigd dat de overeenkomst heeft bijgedragen aan de rentabiliteit van de luchthaven van Saarbrücken, voor zover de verwachte incrementele inkomsten groter waren dan de verwachte incrementele kosten. Aangezien de overeenkomst dus aan het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie voldeed, kende ze aan Air Berlin geen voordeel toe.

Conclusie

| (345) | Aangezien de Commissie tot het oordeel is gekomen dat de lijst van luchthavengelden van 2007 en de erin vervatte kortingen en de marketingovereenkomst van 2011 tussen Air Berlin en de luchthaven van Saarbrücken geen voordeel toekenden aan de betrokken luchtvaartmaatschappijen, moeten de andere criteria met betrekking tot het bestaan van steun niet worden beoordeeld. Er kan worden geconcludeerd dat aan de betrokken luchtvaartmaatschappijen geen staatssteun is verleend. |
| --- | --- |

(345)

Aangezien de Commissie tot het oordeel is gekomen dat de lijst van luchthavengelden van 2007 en de erin vervatte kortingen en de marketingovereenkomst van 2011 tussen Air Berlin en de luchthaven van Saarbrücken geen voordeel toekenden aan de betrokken luchtvaartmaatschappijen, moeten de andere criteria met betrekking tot het bestaan van steun niet worden beoordeeld. Er kan worden geconcludeerd dat aan de betrokken luchtvaartmaatschappijen geen staatssteun is verleend.

5.6.   AANLOOPSTEUN VOOR CIRRUS AIRLINES

| (346) | De Commissie merkt op dat Cirrus Airlines, die in 2005 en 2006 rechtstreekse betalingen van FSBesitzG ontving, in januari 2012 het faillissement heeft aangevraagd; de faillissementsprocedure is in april 2012 opgestart. Bijgevolg heeft Cirrus Airlines haar economische activiteit stopgezet. Omdat de uitkomst van de faillissementsprocedure onduidelijk is, kan de Commissie momenteel geen standpunt innemen of het onderzoek betreffende de betalingen aan Cirrus Airlines al dan niet zonder voorwerp wordt. Dit besluit heeft daarom geen betrekking op de betalingen aan Cirrus Airlines. |
| --- | --- |

(346)

De Commissie merkt op dat Cirrus Airlines, die in 2005 en 2006 rechtstreekse betalingen van FSBesitzG ontving, in januari 2012 het faillissement heeft aangevraagd; de faillissementsprocedure is in april 2012 opgestart. Bijgevolg heeft Cirrus Airlines haar economische activiteit stopgezet. Omdat de uitkomst van de faillissementsprocedure onduidelijk is, kan de Commissie momenteel geen standpunt innemen of het onderzoek betreffende de betalingen aan Cirrus Airlines al dan niet zonder voorwerp wordt. Dit besluit heeft daarom geen betrekking op de betalingen aan Cirrus Airlines.

6.   CONCLUSIE

| (347) | De Commissie concludeert derhalve dat de financiering van FSBesitzG/FSG door kapitaalinjecties om de verliezen van de jaren 2000-2012 te dekken, staatssteun is voor zover deze betrekking had op activiteiten die niet tot de taken van de overheid behoorden. Vanaf 1 juni 2007 vormt deze steun nieuwe steun. Een deel van de steun is verenigbare investeringssteun op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en een deel van de steun is verenigbare exploitatiesteun op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. De Commissie concludeert ook dat de kapitaalinjecties aan Vh Saar geen staatssteun zijn omdat Vh Saar alle ontvangen overheidsmiddelen overmaakte en daarom zelf geen economisch voordeel verkreeg. |
| --- | --- |

(347)

De Commissie concludeert derhalve dat de financiering van FSBesitzG/FSG door kapitaalinjecties om de verliezen van de jaren 2000-2012 te dekken, staatssteun is voor zover deze betrekking had op activiteiten die niet tot de taken van de overheid behoorden. Vanaf 1 juni 2007 vormt deze steun nieuwe steun. Een deel van de steun is verenigbare investeringssteun op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 en een deel van de steun is verenigbare exploitatiesteun op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. De Commissie concludeert ook dat de kapitaalinjecties aan Vh Saar geen staatssteun zijn omdat Vh Saar alle ontvangen overheidsmiddelen overmaakte en daarom zelf geen economisch voordeel verkreeg.

| (348) | De overdracht van gronden, hetzij zonder vergoeding hetzij voor een prijs onder de marktprijs in de jaren 2002, 2003 en 2004 vormt staatssteun voor zover deze betrekking had op activiteiten die niet tot de taken van de overheid behoorden. De steun is verenigbaar als investeringssteun op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005. |
| --- | --- |

(348)

De overdracht van gronden, hetzij zonder vergoeding hetzij voor een prijs onder de marktprijs in de jaren 2002, 2003 en 2004 vormt staatssteun voor zover deze betrekking had op activiteiten die niet tot de taken van de overheid behoorden. De steun is verenigbaar als investeringssteun op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005.

| (349) | De garanties voor leningen zijn allemaal vóór het jaar 2000 verstrekt en vormen daarom geen staatssteun. Het eventuele in de patronaatsverklaringen vervatte voordeel werd door Vh Saar doorgegeven aan FSBesitzG/FSG. |
| --- | --- |

(349)

De garanties voor leningen zijn allemaal vóór het jaar 2000 verstrekt en vormen daarom geen staatssteun. Het eventuele in de patronaatsverklaringen vervatte voordeel werd door Vh Saar doorgegeven aan FSBesitzG/FSG.

| (350) | De leaseovereenkomst van 2006 hield voor FSBG staatssteun in, die verenigbare exploitatiesteun is op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. |
| --- | --- |

(350)

De leaseovereenkomst van 2006 hield voor FSBG staatssteun in, die verenigbare exploitatiesteun is op grond van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

| (351) | Via de lijst van luchthavengelden van 2007 en de marketingovereenkomst met Air Berlin is geen staatssteun aan luchtvaartmaatschappijen toegekend. Dit besluit heeft geen betrekking op de aanloopsteun ten gunste van Cirrus Airlines. |
| --- | --- |

(351)

Via de lijst van luchthavengelden van 2007 en de marketingovereenkomst met Air Berlin is geen staatssteun aan luchtvaartmaatschappijen toegekend. Dit besluit heeft geen betrekking op de aanloopsteun ten gunste van Cirrus Airlines.

| (352) | De Commissie merkt ten slotte op dat Duitsland de Commissie op 17 juni 2014 heeft meegedeeld dat het bij wijze van uitzondering aanvaardt dat dit besluit in de Engelse taal wordt vastgesteld, |
| --- | --- |

(352)

De Commissie merkt ten slotte op dat Duitsland de Commissie op 17 juni 2014 heeft meegedeeld dat het bij wijze van uitzondering aanvaardt dat dit besluit in de Engelse taal wordt vastgesteld,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De staatssteun die Duitsland ten aanzien van de luchthaven van Saarbrücken ten uitvoer heeft gelegd, is verenigbaar met de interne markt in de zin van artikel 107, lid 3, onder c), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

De maatregelen die Duitsland ten aanzien van de luchtvaartmaatschappijen ten uitvoer heeft gelegd (lijst van luchthavengelden van 2007, marketingovereenkomst met Air Berlin), zijn geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

Artikel 2

Dit besluit is gericht aan de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 1 oktober 2014.

Voor de Commissie

Joaquín ALMUNIA

Vicevoorzitter

---

(1)  Met ingang van 1 december 2009 zijn de artikelen 87 en 88 van het EG-verdrag respectievelijk de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie geworden. De bepalingen in beide Verdragen zijn inhoudelijk identiek. In het kader van dit besluit moeten verwijzingen naar de artikelen 107 en 108 VWEU waar nodig worden begrepen als verwijzingen naar, respectievelijk, de artikelen 87 en 88 VEG. Het VWEU heeft ook een aantal terminologische veranderingen met zich meegebracht, zoals de vervanging van „Gemeenschap” door „Unie” en van „gemeenschappelijke markt” door „interne markt”. In dit besluit zal de terminologie van het VWEU worden gebruikt.

1

(2)  PB C 213 van 19.7.2012, blz. 1.

2

(3)  E-3778/08 van 8 juli 2008.

3

(4)  Zie voetnoot 2.

4

(5)  Mededeling van de Commissie — Richtsnoeren voor staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen (PB C 99 van 4.4.2014, blz. 3).

5

(6)  Zij vervingen de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005

6

(7)  PB C 113 van 15.4.2014, blz. 30.

7

(8)  Zie voetnoot 7.

8

(9)  http://www.flughafen-saarbruecken.de/index.php?id=372

9

(10)  http://www.flughafen-saarbruecken.de/index.php?id=daten_fakten

10

(11)  Zakengeheim.

11

(12)  Bron: De snelste route volgens Google Maps

12

Bron

(13)  Ebitda met inbegrip van overheidsfinanciering en compensatie voor activiteiten die tot de taken van de overheid behoren of als diensten van algemeen economisch belang worden beschouwd: zie opmerkingen van Duitsland van 5 mei 2012, bijlage II.

13

(14)  Aangezien de eigenaar en de exploitant in deze jaren twee aparte ondernemingen waren (FSBesitzG en FSBG), is de vermelde ebitda de som van de ebitda's van beide ondernemingen

14

(15)  Duitsland deelt mee dat het wegens het gebruikte boekhoudsysteem onmogelijk is om de kapitaalkosten individueel aan veiligheid/beveiliging of andere infrastructuur toe te wijzen.

15

(16)  Opmerkingen van Duitsland van 17 januari 2011, aanhangsel 6, en van 16 april 2012, blz. 9.

16

(17)  Opmerkingen van Duitsland van 16 april 2012, blz. 9.

17

(18)  Beschikking 2005/842/EG van de Commissie van 28 november 2005 betreffende de toepassing van artikel 86, lid 2, van het EG-verdrag op staatssteun in de vorm van compensatie voor de openbare dienst die aan bepaalde met het beheer van diensten van algemeen economisch belang belaste ondernemingen wordt toegekend (PB L 312 van 29.11.2005, blz. 67).

18

(19)  Mededeling van de Commissie: Communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (2004) (PB C 244 van 1.10.2004, blz. 2).

19

(20)  Mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-verdrag op staatssteun in de vorm van garanties (PB C 155 van 20.6.2008, blz. 10).

20

(21)  Opmerkingen van Duitsland van 5 mei 2012, bijlage II.

21

(22)  Zaak C-222/04, Ministero dell'Economia e delle Finanze/Cassa di Risparmio di Firenze SpA e.a., punt 111.

22

(23)  Richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, punt 34.

23

(24)  Richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005, punt 39, lid 2.

24

(25)  Zaak C-35/96, Commissie/Italië, Jurispr. 1998, blz. I-3851; zaak C-41/90, Höfner en Elser, Jurispr. 1991, blz. I-1979; zaak C-244/94, Fédération Française des Sociétés d'Assurances/Ministère de l'Agriculture et de la Pêche, Jurispr. 1995, blz. I-4013; zaak C-55/96, Job Centre, Jurispr. 1997, blz. I-7119.

25

(26)  Zaak 118/85, Commissie/Italië, Jurispr. 1987, blz. 2599; zaak 35/96, Commissie/Italië, Jurispr. 1998, blz. I-3851.

26

(27)  Gevoegde zaken T-443/08 en T-455/08, Mitteldeutsche Flughafen AG en Flughafen Leipzig Halle GmbH/Commissie, (hierna „arrest in de zaak Leipzig/Halle” genoemd), Jurispr. 2011, blz. II-1311, met name punten 93 en 94, in beroep gehandhaafd, zie zaak C-288/11, P Mitteldeutsche Flughafen AG en Flughafen Leipzig-Halle GmbH/Commissie, Jurispr. 2012, nog niet bekendgemaakt in de Jurispr.

27

(28)  Zaken C-159/91 en C-160/91, Poucet/AGV en Pistre/Cancave, Jurispr. 1993, blz. I-637.

28

(29)  Zaak C-222/04, Ministero dell'Economia e delle Finanze/Cassa di Risparmio di Firenze SpA e.a., Jurispr. 2006, blz. I-289, punt 111.

29

(30)  Zaak C-364/92, SAT Fluggesellschaft/Eurocontrol, Jurispr. 1994, blz. I-43.

30

(31)  Besluit N309/2002 van de Commissie van 19 maart 2003 betreffende veiligheid van de luchtvaart — schadeloosstelling als gevolg van de aanslagen van 11 september 2001.

31

(32)  Zaak C-343/95, Cali & Figli/Servizi ecologici porto di Genova, Jurispr. 1997, blz. I-1547; Besluit N309/02 van de Commissie van 19 maart 2003; Besluit N438/2002 van de Commissie van 16 oktober 2002, subsidies voor de havenbedrijven voor de uitvoering van overheidstaken in de Belgische havensector.

32

(33)  Besluit N309/02 van de Commissie van 19 maart 2003.

33

(34)  Zie, in het bijzonder, zaak C-364/92, SAT/Eurocontrol, Jurispr. 1994, blz. I-43, punt 30 en zaak C-113/07, P Selex Sistemi Integrati/Commissie, Jurispr. 2009, blz. I-2207, punt 71.

34

(35)  Zie onder andere zaak C-172/03, Wolfgang Heiser/Finanzamt Innsbruck, Jurispr. 2005, blz. I-01627, punt 36, en voornoemde rechtspraak.

35

(36)  Maatregelen op grond van § 8 Luftsicherheitsgesetz omvatten onder andere de bouw van luchthaveninfrastructuur die voldoende veiligheidscontroles mogelijk maakt; bepaalde maatregelen met betrekking tot bagage en vracht; beveiliging van beperkt toegankelijke zones; controles van personeel en goederen die in beperkt toegankelijke zones komen; het opleiden van beveiligingspersoneel; het verwijderen en lossen van vliegtuigen die gevaren voor de veiligheid inhouden.

36

(37)  Besluit van de Commissie van 20 februari 2014 in zaak SA.35847 (2012/N) — Tsjechië/luchthaven van Ostrava, (nog niet bekendgemaakt in het PB), overweging 16.

37

(38)  § 27, onder d), punt 1, Luftverkehrsgesetz: „Flugsicherungsdienste und die dazu erforderlichen flugsicherungstechnischen Einrichtungen werden an den Flugplätzen vorgehalten, bei denen das Bundesministerium für Verkehr, Bau und Stadtentwicklung einen Bedarf aus Gründen der Sicherheit und aus verkehrspolitischen Interessen anerkennt”.

38

(39)  Zaak C-482/99, Frankrijk/Commissie (Stardust Marine), Jurispr. 2002, blz. I-4397.

39

(40)  Arrest van 12 mei 2011 in de gevoegde zaken T-267/08 en T-279/08, Nord-Pas-de-Calais, nog niet bekendgemaakt, punt 108.

40

(41)  Vh Saar en FSBesitzG/FSG kunnen worden beschouwd als verbonden ondernemingen in de zin van § 290 HGB.

41

(42)  Overeenkomst waarbij een onderneming de leiding ervan aan een andere onderneming overdraagt.

42

(43)  Zaak C-39/94, Syndicat français de l'Express international (SFEI) e.a./La Poste e.a., Jurispr. 1996, blz. I-3547, punt 60, en zaak C-342/96, Koninkrijk Spanje/Commissie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1999, blz. I-2459, punt 41.

43

(44)  Zaak 173/73, Italiaanse Republiek/Commissie van de Europese Gemeenschappen, Jurispr. 1974, blz. 709, punt 13.

44

(45)  Zaak C-482/99, Frankrijk/Commissie (Stardust Marine), Jurispr. 2002, blz. I-4397, punt 69.

45

(46)  Zaak C-305/89, Italië/Commissie (Alfa Romeo), Jurispr. 1991, blz. I-1603; zaak T-296/97, Alitalia/Commissie, Jurispr. 2000, blz. II-3871.

46

(47)  Zaak 40/85, België/Commissie, Jurispr. 1986, blz. I-2321.

47

(48)  Zaak C-482/99, Frankrijk/Commissie, Jurispr. 2002, blz. I-04397.

48

(49)  Zaak C-124/10P, Europese Commissie/Électricité de France (EDF) [2012], nog niet in de bekendgemaakt in de Jurispr., (hierna het „EDF-arrest” genoemd), punt 85.

49

(50)  Zaak C-280/00, Altmark Trans GmbH en Regierungspräsidium Magdeburg/Nahverkehrsgesellschaft Altmark GmbH, Jurispr. 2003, blz. I-7747, punten 87-93.

50

(51)  Zie PB L 219 van 24.8.2007, blz. 9, overwegingen 111 en volgende.

51

(52)  Zaak T-214/95, Het Vlaamse Gewest/Commissie, Jurispr. 1998, blz. II-717.

52

(53)  Zie besluit van de Commissie van 1 oktober 2014 in staatssteunzaak SA.27339 — Duitsland/luchthaven van Zweibrücken, nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad.

53

(54)  Tot 30 juni 2007 bezat Fraport AG 51 % van de aandelen van FSBG.

54

(55)  Vorlage für den Ministerrat, Gemeinsame Kabinettssitzung der Regierung des Saarlandes und der Landesregierung von Rheinland-Pfalz am 27. Mai 2003, Ministerium für Wirtschaft, Verkehr, Landwirtschaft und Weinbau, 15 mei 2003.

55

(56)  Einschätzung der rheinland-pfälzischen Innenministeriums, 15 mei 2003.

56

(57)  Verordening (EG) nr. 659/199 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het EG-verdrag (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1).

57

(58)  Zaak T 109/01, Fleuren Compost/Commissie, Jurispr. 2004, blz. II-127.

58

(59)  PB C 119 van 22.5.2002, blz. 22.

59

(60)  Punt 173 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

60

(61)  Punt 172 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

61

(62)  Punt 25, onder 22, van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

62

(63)  Uitgedrukt in inkomsten voor interest, belastingen, afschrijvingen en amortisatie (hierna „ebitda” genoemd).

63

(64)  Voor de jaren 2000-2012 zijn er echter geen exacte cijfers beschikbaar van de kosten die tot de taken van de overheid behoren.

64

(65)  De Commissie merkt op dat er geen exacte cijfers beschikbaar zijn van de kosten voor taken die tot de taken van de overheid behoren. Tegen deze achtergrond is de Commissie niet in staat om het exacte bedrag van de aan FSBesitzG/FSG verleende investeringssteun te bepalen.

65

(66)  Zie voetnoot 46.

66

(67)  Zie voetnoot 46.

67

(68)  Zie voetnoot 46.

68

(69)  Zie voetnoot 46.

69

(70)  Aktualisierte Stellungnahme zur Nachfrageprognose für den Flughafen Kassel-Calden, Intraplan Consult GmbH, 12 maart 2012, blz. 8.

70

(71)  Informatieverstrekking door Duitsland van 16 april 2012, blz. 65.

71

(72)  Informatieverstrekking door Duitsland van 16 april 2012, blz. 9 en bijlage 2.

72

(73)  Informatieverstrekking door Duitsland van 16 april 2012, blz. 66.

73

(74)  Informatieverstrekking door Duitsland van 16 april 2012, blz. 33.

74

(75)  Volgens punt 137 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zijn niet alle in deel 5.1 van de richtsnoeren uiteengezette voorwaarden van toepassing op in het verleden toegekende exploitatiesteun.

75

(76)  Punten 113 en 137 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

76

(77)  Punten 116 en 137 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

77

(78)  Punten 124 en 137 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

78

(79)  Punten 125 en 137 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

79

(80)  Punten 131 en 137 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014.

80

(81)  Zie voetnoot 46.

81

(82)  Artikel 4, lid 1, van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-verdrag (PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1).

82

(83)  Zie § 10, i), van de statuten van FSBesitzG, volgens welke elke wijziging van de leaseovereenkomst tussen FSBesitzG en FSBG door de raad van commissarissen van FSBesitzG moest worden goedgekeurd.

83

(84)  Volgens punt 137 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 zijn niet alle in deel 5.1 van de richtsnoeren uiteengezette voorwaarden van toepassing op in het verleden toegekende exploitatiesteun.

84

(85)  De incrementele kosten in tabel 10 hebben betrekking op de marketingbetalingen.

85

---

| 8.7.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 179/54 |
| --- | --- | --- | --- |

8.7.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 179/54

---

BESLUIT (EU) 2015/1072 VAN DE COMMISSIE

van 1 oktober 2014

betreffende de maatregelen van Duitsland ten faveure van Propapier PM2 GmbH — Steunmaatregel SA.23827 (2013/C) (ex NN 46/12) (ex N 582/07)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6837)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen;

Overwegende hetgeen volgt:

1.   DE PROCEDURE

| (1) | Bij brief van 8 oktober 2007, die bij de Commissie nog diezelfde dag werd geregistreerd, deed Duitsland, overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU, aanmelding van een voornemen om, op grond van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen 2007-2013 (1) (hierna „de richtsnoeren regionale steun” genoemd), aan Propapier PM2 GmbH (zie deel 2.2 „De begunstigde van de steun”) steun te verlenen ten behoeve van een groot investeringsproject in Eisenhüttenstadt (Brandenburg-Nordost, Duitsland). Het steunvoornemen werd geregistreerd onder nummer N 582/07. |
| --- | --- |

(1)

Bij brief van 8 oktober 2007, die bij de Commissie nog diezelfde dag werd geregistreerd, deed Duitsland, overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU, aanmelding van een voornemen om, op grond van de richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen 2007-2013 (1) (hierna „de richtsnoeren regionale steun” genoemd), aan Propapier PM2 GmbH (zie deel 2.2 „De begunstigde van de steun”) steun te verlenen ten behoeve van een groot investeringsproject in Eisenhüttenstadt (Brandenburg-Nordost, Duitsland). Het steunvoornemen werd geregistreerd onder nummer N 582/07.

| (2) | Nadat bijkomende informatie was verschaft, nadat meerdere formele klachten waren ingediend (2) en na een bijeenkomst met vertegenwoordigers van Duitsland en de begunstigde van de steun, besloot de Commissie op 2 april 2008 (3) geen bezwaar te maken tegen de aangemelde steun. |
| --- | --- |

(2)

Nadat bijkomende informatie was verschaft, nadat meerdere formele klachten waren ingediend (2) en na een bijeenkomst met vertegenwoordigers van Duitsland en de begunstigde van de steun, besloot de Commissie op 2 april 2008 (3) geen bezwaar te maken tegen de aangemelde steun.

| (3) | Nadat de Commissie op 2 april 2008 haar besluit had vastgesteld, ontving zij nog verdere argumenten van de klagers waarmee dezen de beoordeling van de Commissie en de vaststelling van het besluit om geen bezwaar tegen de steunmaatregel te maken, aanvochten. Op 24 juni 2008 verschafte ook Smurfit Kappa Group plc (hierna „Smurfit Kappa” genoemd) informatie en verzocht zij de Commissie haar besluit ongedaan te maken, met het argument dat Propapier PM2 GmbH & Co KG nog meer steun had ontvangen in de vorm van infrastructuursteun. De Commissie leidde een apart onderzoek in onder zaaknummer SA.36147 (C 30/2010) (4), om de aangedragen argumenten te onderzoeken. |
| --- | --- |

(3)

Nadat de Commissie op 2 april 2008 haar besluit had vastgesteld, ontving zij nog verdere argumenten van de klagers waarmee dezen de beoordeling van de Commissie en de vaststelling van het besluit om geen bezwaar tegen de steunmaatregel te maken, aanvochten. Op 24 juni 2008 verschafte ook Smurfit Kappa Group plc (hierna „Smurfit Kappa” genoemd) informatie en verzocht zij de Commissie haar besluit ongedaan te maken, met het argument dat Propapier PM2 GmbH & Co KG nog meer steun had ontvangen in de vorm van infrastructuursteun. De Commissie leidde een apart onderzoek in onder zaaknummer SA.36147 (C 30/2010) (4), om de aangedragen argumenten te onderzoeken.

| (4) | Op 5 augustus 2008 diende Smurfit Kappa bij het Gerecht een verzoek in tot nietigverklaring van het besluit van de Commissie van 2 april 2008. |
| --- | --- |

(4)

Op 5 augustus 2008 diende Smurfit Kappa bij het Gerecht een verzoek in tot nietigverklaring van het besluit van de Commissie van 2 april 2008.

| (5) | Bij brief van 7 november 2008 stelde Duitsland de Commissie in kennis van de stand van uitvoering van de gesteunde investering. Bij brieven van 22 december 2008 en 13 januari 2010 stelde Duitsland de Commissie in kennis van enkele aanpassingen aan het aangemelde steunvoornemen. |
| --- | --- |

(5)

Bij brief van 7 november 2008 stelde Duitsland de Commissie in kennis van de stand van uitvoering van de gesteunde investering. Bij brieven van 22 december 2008 en 13 januari 2010 stelde Duitsland de Commissie in kennis van enkele aanpassingen aan het aangemelde steunvoornemen.

| (6) | In zijn arrest van 10 juli 2012 in zaak T-304/08, Smurfit Kappa Group plc/Commissie, verklaarde het Gerecht het genoemde besluit van de Commissie van 2 april 2008 nietig (hierna „het nietig verklaarde besluit” genoemd). Op grond hiervan diende de Commissie een nieuwe beoordeling van de steunmaatregel te maken en een nieuw besluit vast te stellen; zij bevindt zich zodoende in dezelfde situatie als op 2 april 2008 (5). |
| --- | --- |

(6)

In zijn arrest van 10 juli 2012 in zaak T-304/08, Smurfit Kappa Group plc/Commissie, verklaarde het Gerecht het genoemde besluit van de Commissie van 2 april 2008 nietig (hierna „het nietig verklaarde besluit” genoemd). Op grond hiervan diende de Commissie een nieuwe beoordeling van de steunmaatregel te maken en een nieuw besluit vast te stellen; zij bevindt zich zodoende in dezelfde situatie als op 2 april 2008 (5).

| (7) | Op 14 augustus 2012 vond een bijeenkomst plaats tussen de diensten van de Commissie en vertegenwoordigers van Duitsland, in aanwezigheid van vertegenwoordigers van de begunstigde van de steun. Bij brieven van 24 augustus 2012 en 5 februari 2013 heeft Duitsland opmerkingen gemaakt. |
| --- | --- |

(7)

Op 14 augustus 2012 vond een bijeenkomst plaats tussen de diensten van de Commissie en vertegenwoordigers van Duitsland, in aanwezigheid van vertegenwoordigers van de begunstigde van de steun. Bij brieven van 24 augustus 2012 en 5 februari 2013 heeft Duitsland opmerkingen gemaakt.

| (8) | Aangetekend zij hier dat Duitsland voor de kwestieuze steun eerst toestemming van de Commissie moest krijgen, voordat het de steun mocht toekennen. Duitsland is nadat het (uiteindelijk nietig verklaarde) besluit van de Commissie op 2 april 2008 werd vastgesteld, met de uitkering van de steun begonnen. Als gevolg van de nietigverklaring door het Gerecht moet echter worden gehandeld als was het nietig verklaarde besluit van de Commissie nimmer vastgesteld en als was de door Duitsland voorgenomen steun niet correct door de Commissie goedgekeurd. Daarom heeft de Commissie deze zaak dan ook als steunmaatregel SA.23827 (2012/NN-46) in het register van de niet-aangemelde steun opgenomen. |
| --- | --- |

(8)

Aangetekend zij hier dat Duitsland voor de kwestieuze steun eerst toestemming van de Commissie moest krijgen, voordat het de steun mocht toekennen. Duitsland is nadat het (uiteindelijk nietig verklaarde) besluit van de Commissie op 2 april 2008 werd vastgesteld, met de uitkering van de steun begonnen. Als gevolg van de nietigverklaring door het Gerecht moet echter worden gehandeld als was het nietig verklaarde besluit van de Commissie nimmer vastgesteld en als was de door Duitsland voorgenomen steun niet correct door de Commissie goedgekeurd. Daarom heeft de Commissie deze zaak dan ook als steunmaatregel SA.23827 (2012/NN-46) in het register van de niet-aangemelde steun opgenomen.

| (9) | Bij brief van 15 mei 2013 stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om ten aanzien van de aan Propapier PM2 GmbH verleende regionale steun de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden (hierna „het besluit tot inleiding van de procedure” genoemd). Het besluit tot inleiding van de procedure van de Commissie is op 8 augustus 2013 in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (6) bekendgemaakt. Daarbij werd belanghebbenden verzocht hun opmerkingen te maken. |
| --- | --- |

(9)

Bij brief van 15 mei 2013 stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om ten aanzien van de aan Propapier PM2 GmbH verleende regionale steun de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden (hierna „het besluit tot inleiding van de procedure” genoemd). Het besluit tot inleiding van de procedure van de Commissie is op 8 augustus 2013 in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (6) bekendgemaakt. Daarbij werd belanghebbenden verzocht hun opmerkingen te maken.

| (10) | Duitsland maakte bij brief van 15 juli 2013 (ref. 2013/073407) zijn opmerkingen. |
| --- | --- |

(10)

Duitsland maakte bij brief van 15 juli 2013 (ref. 2013/073407) zijn opmerkingen.

| (11) | De Commissie verzocht Duitsland bij e-mail van 20 september 2013 (ref. 2013/092832) en bij brief van 20 november 2013 (ref. 2013/113552) om aanvullende informatie; die informatie is door Duitsland verschaft bij brieven van 16 oktober 2013 (ref. 2013/102801), 9 december 2013 (ref. 2013/123872) en 21 januari 2014 (ref. 2014/007118). |
| --- | --- |

(11)

De Commissie verzocht Duitsland bij e-mail van 20 september 2013 (ref. 2013/092832) en bij brief van 20 november 2013 (ref. 2013/113552) om aanvullende informatie; die informatie is door Duitsland verschaft bij brieven van 16 oktober 2013 (ref. 2013/102801), 9 december 2013 (ref. 2013/123872) en 21 januari 2014 (ref. 2014/007118).

| (12) | Smurfit Kappa deelde haar opmerkingen als belanghebbende mee bij brief van 6 september 2013 (ref. 2013/090228) (dit standpunt werd bij brief van 13 september 2013 (ref. 2013/091012) naar Duitsland doorgezonden) en kondigde mogelijk verdere opmerkingen aan. Bij brief van 30 september 2013 (ref. 2013/095929) verzocht de Commissie Smurfit Kappa haar opmerkingen vóór 30 oktober 2013 te maken. Bij e-mail van 30 oktober 2013 (ref. 2013/107610) verklaarde Smurfit Kappa dat zij geen verdere opmerkingen wilde maken, maar verzocht zij wel om informatie over de procedure. De Commissie antwoordde hierop bij brief van 29 november 2013 (ref. 2013/119741). Bij brief van 14 oktober 2013 (ref. 2013/101451) antwoordde Duitsland op de opmerkingen van Smurfit Kappa. |
| --- | --- |

(12)

Smurfit Kappa deelde haar opmerkingen als belanghebbende mee bij brief van 6 september 2013 (ref. 2013/090228) (dit standpunt werd bij brief van 13 september 2013 (ref. 2013/091012) naar Duitsland doorgezonden) en kondigde mogelijk verdere opmerkingen aan. Bij brief van 30 september 2013 (ref. 2013/095929) verzocht de Commissie Smurfit Kappa haar opmerkingen vóór 30 oktober 2013 te maken. Bij e-mail van 30 oktober 2013 (ref. 2013/107610) verklaarde Smurfit Kappa dat zij geen verdere opmerkingen wilde maken, maar verzocht zij wel om informatie over de procedure. De Commissie antwoordde hierop bij brief van 29 november 2013 (ref. 2013/119741). Bij brief van 14 oktober 2013 (ref. 2013/101451) antwoordde Duitsland op de opmerkingen van Smurfit Kappa.

| (13) | Bij brief van 30 september 2013 (ref. 2013/095932, 2013/095939 2013/095941, 2013/095942) stelde de Commissie de vroegere klagers (Swedish Forest Industries Federation en Finnish Forest Industry Federation, Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en Kartonfabrieken en Procelpac — Groupement français des fabricants de papiers et cartons d’emballage à base de cellulose), die in het kader van het aan de vaststelling van het nietig verklaarde besluit voorafgaande voorlopige onderzoek klacht hadden ingediend (zie overweging 2), in kennis van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure en verzocht zij hun opmerkingen te maken. Geen van deze klagers maakte opmerkingen. |
| --- | --- |

(13)

Bij brief van 30 september 2013 (ref. 2013/095932, 2013/095939 2013/095941, 2013/095942) stelde de Commissie de vroegere klagers (Swedish Forest Industries Federation en Finnish Forest Industry Federation, Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en Kartonfabrieken en Procelpac — Groupement français des fabricants de papiers et cartons d’emballage à base de cellulose), die in het kader van het aan de vaststelling van het nietig verklaarde besluit voorafgaande voorlopige onderzoek klacht hadden ingediend (zie overweging 2), in kennis van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure en verzocht zij hun opmerkingen te maken. Geen van deze klagers maakte opmerkingen.

2.   NADERE BESCHRIJVING

2.1.   DOELSTELLING

| (14) | Duitsland wilde de regionale ontwikkeling bevorderen, door aan Propapier PM2 GmbH & Co KG regionale investeringssteun te verlenen ten behoeve van een nieuwe papierfabriek in Eisenhüttenstadt; Eisenhüttenstadt ligt in Brandenburg-Nordost, een steungebied ex artikel 107, lid 3, onder a), VWEU, waarvoor, volgens de regionale-steunkaart voor Duitsland voor de periode van 1 januari 2007 tot en met 31 december 2013, een regionale-steunplafond van 30 % bruto-subsidie-equivalent (hierna „BSE” genoemd) geldt (7). |
| --- | --- |

(14)

Duitsland wilde de regionale ontwikkeling bevorderen, door aan Propapier PM2 GmbH & Co KG regionale investeringssteun te verlenen ten behoeve van een nieuwe papierfabriek in Eisenhüttenstadt; Eisenhüttenstadt ligt in Brandenburg-Nordost, een steungebied ex artikel 107, lid 3, onder a), VWEU, waarvoor, volgens de regionale-steunkaart voor Duitsland voor de periode van 1 januari 2007 tot en met 31 december 2013, een regionale-steunplafond van 30 % bruto-subsidie-equivalent (hierna „BSE” genoemd) geldt (7).

2.2.   DE BEGUNSTIGDE VAN DE STEUN

| (15) | De in het nietig verklaarde besluit genoemde begunstigde was Propapier PM2 GmbH & Co KG, een grote onderneming die deel uitmaakt van Progroup AG (hierna „Progroup” genoemd). |
| --- | --- |

(15)

De in het nietig verklaarde besluit genoemde begunstigde was Propapier PM2 GmbH & Co KG, een grote onderneming die deel uitmaakt van Progroup AG (hierna „Progroup” genoemd).

| (16) | De verhouding tussen de begunstigde van de steun en het concern kan als volgt worden samengevat: in het kapitaal van Propapier PM2 GmbH & Co KG heeft de persoonlijk aansprakelijke vennoot van de commanditaire vennootschap (Kommanditgesellschaft (KG)), Propapier PM2 Beteiligungs GmbH, een aandeel van [...] (8) %. Propapier PM2 Beteiligungs GmbH wordt voor [...] % gehouden door Propapier Papiererzeugung GmbH en voor [...] % door de heer Jürgen Heindl. De enige vennoot van Propapier Papiererzeugung GmbH was Progroup, waarvan de heer Jürgen Heindl via JH-Holding GmbH [...] % van de aandelen hield. De resterende [...] % van de aandelen van Progroup zijn als volgt verdeeld: twee vennoten met elk een deelneming van [...] %, en een derde vennoot met een aandeel van [...] %. Geen van deze vennoten beschikte over bijzondere stemrechten. |
| --- | --- |

(16)

De verhouding tussen de begunstigde van de steun en het concern kan als volgt worden samengevat: in het kapitaal van Propapier PM2 GmbH & Co KG heeft de persoonlijk aansprakelijke vennoot van de commanditaire vennootschap (Kommanditgesellschaft (KG)), Propapier PM2 Beteiligungs GmbH, een aandeel van [...] (8) %. Propapier PM2 Beteiligungs GmbH wordt voor [...] % gehouden door Propapier Papiererzeugung GmbH en voor [...] % door de heer Jürgen Heindl. De enige vennoot van Propapier Papiererzeugung GmbH was Progroup, waarvan de heer Jürgen Heindl via JH-Holding GmbH [...] % van de aandelen hield. De resterende [...] % van de aandelen van Progroup zijn als volgt verdeeld: twee vennoten met elk een deelneming van [...] %, en een derde vennoot met een aandeel van [...] %. Geen van deze vennoten beschikte over bijzondere stemrechten.

| (17) | Progroup produceert en verhandelt via haar dochterondernemingen liner en golfkarton. In 2007 werd ten tijde van de aanmelding golfkarton geproduceerd in fabrieken in Europa, met name door Prowell GmbH & Co KG en haar dochterondernemingen Prowell SA (Frankrijk), Prowell sro (Tsjechische Republiek) en (sinds eind 2008) Prowell Sp zoo (Polen). Liner werd geproduceerd door Propapier Papiererzeugung GmbH. De overige Progroup-ondernemingen verrichten diensten met betrekking tot de verkoop van golfkarton. |
| --- | --- |

(17)

Progroup produceert en verhandelt via haar dochterondernemingen liner en golfkarton. In 2007 werd ten tijde van de aanmelding golfkarton geproduceerd in fabrieken in Europa, met name door Prowell GmbH & Co KG en haar dochterondernemingen Prowell SA (Frankrijk), Prowell sro (Tsjechische Republiek) en (sinds eind 2008) Prowell Sp zoo (Polen). Liner werd geproduceerd door Propapier Papiererzeugung GmbH. De overige Progroup-ondernemingen verrichten diensten met betrekking tot de verkoop van golfkarton.

| (18) | Het steunvoornemen, zoals dat in de oorspronkelijke aanmelding van 2007 werd beschreven, bestond erin om een energiecentrale te bouwen die de nieuwe papierfabriek zou gaan bevoorraden. Het leeuwendeel van het investeringsvoornemen bestond in de bouw van de papierfabriek, die door Propapier PM2 GmbH & Co KG zelf zou worden gebouwd en geëxploiteerd. De energiecentrale, die stoom en stroom voor het productieproces in de papierfabriek levert, zou dan weer door het tot Progroup behorende Propower GmbH (hierna „Propower” genoemd) worden gebouwd en gefinancierd; Propower maakt deel uit van hetzelfde concern en houdt de resterende [...] % in Propapier PM2 GmbH & Co KG. In het kader van een Pachtvertrag („pachtovereenkomst”) tussen de partijen zou het gebruiksrecht op de centrale worden overgedragen aan Propapier PM2 GmbH & Co KG. |
| --- | --- |

(18)

Het steunvoornemen, zoals dat in de oorspronkelijke aanmelding van 2007 werd beschreven, bestond erin om een energiecentrale te bouwen die de nieuwe papierfabriek zou gaan bevoorraden. Het leeuwendeel van het investeringsvoornemen bestond in de bouw van de papierfabriek, die door Propapier PM2 GmbH & Co KG zelf zou worden gebouwd en geëxploiteerd. De energiecentrale, die stoom en stroom voor het productieproces in de papierfabriek levert, zou dan weer door het tot Progroup behorende Propower GmbH (hierna „Propower” genoemd) worden gebouwd en gefinancierd; Propower maakt deel uit van hetzelfde concern en houdt de resterende [...] % in Propapier PM2 GmbH & Co KG. In het kader van een Pachtvertrag („pachtovereenkomst”) tussen de partijen zou het gebruiksrecht op de centrale worden overgedragen aan Propapier PM2 GmbH & Co KG.

| (19) | Duitsland verklaarde dat, volgens het Duitse belastingrecht, activa die behoren tot het Sonderbetriebsvermögen (ondernemingsvermogen) van een vennoot (in dit geval, Propower) van een personenvennootschap (in dit geval, Propapier PM2 GmbH & Co KG), voor belastingdoeleinden tot het vermogen van de personenvennootschap worden gerekend — en niet tot het vermogen van de vennoot -, ook wanneer de vennoot, civielrechtelijk gezien, eigenaar van het actief is. Een en ander is het gevolg van de fiscale transparantie van personenvennootschappen. Bijgevolg kon Propapier PM2 GmbH & Co KG de steun aanvragen voor het volledige investeringsproject, met inbegrip van de bouw van de door Propower te exploiteren centrale. |
| --- | --- |

(19)

Duitsland verklaarde dat, volgens het Duitse belastingrecht, activa die behoren tot het Sonderbetriebsvermögen (ondernemingsvermogen) van een vennoot (in dit geval, Propower) van een personenvennootschap (in dit geval, Propapier PM2 GmbH & Co KG), voor belastingdoeleinden tot het vermogen van de personenvennootschap worden gerekend — en niet tot het vermogen van de vennoot -, ook wanneer de vennoot, civielrechtelijk gezien, eigenaar van het actief is. Een en ander is het gevolg van de fiscale transparantie van personenvennootschappen. Bijgevolg kon Propapier PM2 GmbH & Co KG de steun aanvragen voor het volledige investeringsproject, met inbegrip van de bouw van de door Propower te exploiteren centrale.

| (20) | Nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, heeft Duitsland de Commissie meegedeeld dat de centrale niet langer onderdeel was van het gesteunde investeringsproject en dat geen steun voor de bouw van de centrale werd aangevraagd of toegestaan. Propower zou aan EnBW Energy Solutions GmbH (ESG), een dochteronderneming van EnBW Energie Baden-Württemberg AG, worden verkocht. |
| --- | --- |

(20)

Nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, heeft Duitsland de Commissie meegedeeld dat de centrale niet langer onderdeel was van het gesteunde investeringsproject en dat geen steun voor de bouw van de centrale werd aangevraagd of toegestaan. Propower zou aan EnBW Energy Solutions GmbH (ESG), een dochteronderneming van EnBW Energie Baden-Württemberg AG, worden verkocht.

| (21) | Aangezien in het Duitse vennootschapsrecht een commanditaire vennootschap ten minste twee vennoten moet hebben, van wie één vennoot met beperkte aansprakelijkheid, werd Propapier PM2 GmbH & Co KG na de afsplitsing van Propower geliquideerd. De andere vennoot, Propapier PM2 Beteiligungs GmbH, werd door een investeringsonderneming omgevormd tot een werkmaatschappij (operative Gesellschaft) met de naam Propapier PM2 GmbH (hierna „Propapier” genoemd) en vanaf dat ogenblik was deze de begunstigde van de steunmaatregel. |
| --- | --- |

(21)

Aangezien in het Duitse vennootschapsrecht een commanditaire vennootschap ten minste twee vennoten moet hebben, van wie één vennoot met beperkte aansprakelijkheid, werd Propapier PM2 GmbH & Co KG na de afsplitsing van Propower geliquideerd. De andere vennoot, Propapier PM2 Beteiligungs GmbH, werd door een investeringsonderneming omgevormd tot een werkmaatschappij (operative Gesellschaft) met de naam Propapier PM2 GmbH (hierna „Propapier” genoemd) en vanaf dat ogenblik was deze de begunstigde van de steunmaatregel.

| (22) | Duitsland gaf aan dat Propapier Papiererzeugung GmbH thans actief is onder de naam Propapier PM1 GmbH en alle aandelen van Propapier PM2 GmbH houdt. |
| --- | --- |

(22)

Duitsland gaf aan dat Propapier Papiererzeugung GmbH thans actief is onder de naam Propapier PM1 GmbH en alle aandelen van Propapier PM2 GmbH houdt.

2.3.   HET INVESTERINGSVOORNEMEN

2.3.1.   PRODUCTEN EN TECHNOLOGIE

| (23) | Bij liner gaat het om papier dat voor de productie van golfkarton wordt geproduceerd. Het begrip omvat zowel de deklaag (liner) als ook het gegolfd papier. Liner vormt een gladde binnen- of buitendeklaag, terwijl het gegolfd papier voor de gegolfde papierbaan wordt gebruikt. Het bestaat uit houtvezels of gerecyclede vezels. Uit celstofvezels (of nieuwe vezels) geproduceerd liner heet kraftliner, terwijl uit gerecylede vezels (of secundaire vezels) geproduceerd liner testliner heet. Gegolfd papier kan wordt gemaakt uit zogeheten „semi-chemical” pulp, maar ook uit oud papier. Uit oud papier geproduceerd liner omvat alle liner uit gerecyclede vezels, d.w.z. testliner en gegolfd papier op basis van oud papier. In figuur 1 worden de verschillende soorten liner voorgesteld.

  Figuur 1 |
| --- | --- |

(23)

Bij liner gaat het om papier dat voor de productie van golfkarton wordt geproduceerd. Het begrip omvat zowel de deklaag (liner) als ook het gegolfd papier. Liner vormt een gladde binnen- of buitendeklaag, terwijl het gegolfd papier voor de gegolfde papierbaan wordt gebruikt. Het bestaat uit houtvezels of gerecyclede vezels. Uit celstofvezels (of nieuwe vezels) geproduceerd liner heet kraftliner, terwijl uit gerecylede vezels (of secundaire vezels) geproduceerd liner testliner heet. Gegolfd papier kan wordt gemaakt uit zogeheten „semi-chemical” pulp, maar ook uit oud papier. Uit oud papier geproduceerd liner omvat alle liner uit gerecyclede vezels, d.w.z. testliner en gegolfd papier op basis van oud papier. In figuur 1 worden de verschillende soorten liner voorgesteld.

Figuur 1

| (24) | Liner vormt de basis voor de productie van golfkarton (waarbij de deklagen met de gegolfde laag worden verbonden). Het golfkarton wordt tot golfkartonnen dozen verwerkt, die voor verpakkingsdoeleinden worden gebruikt. |
| --- | --- |

(24)

Liner vormt de basis voor de productie van golfkarton (waarbij de deklagen met de gegolfde laag worden verbonden). Het golfkarton wordt tot golfkartonnen dozen verwerkt, die voor verpakkingsdoeleinden worden gebruikt.

| (25) | In de papierfabriek zouden twee soorten liner worden geproduceerd: testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en liner uit gerecyclede vezels (oud papier). |
| --- | --- |

(25)

In de papierfabriek zouden twee soorten liner worden geproduceerd: testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en liner uit gerecyclede vezels (oud papier).

| (26) | Volgens het businessplan uit de periode van de aanmelding zou een groot deel (rond 75 %) van de in de gesteunde fabriek geproduceerde liner binnen Progroup worden gebruikt voor de productie van een downstreamproduct, golfkarton. Progroup verkoopt golfkarton als eindproduct. Niet intern verwerkte liner zou aan derden worden verkocht. Progroup is niet actief in de productie van voor eindafnemers bestemde golfkartonnen dozen. |
| --- | --- |

(26)

Volgens het businessplan uit de periode van de aanmelding zou een groot deel (rond 75 %) van de in de gesteunde fabriek geproduceerde liner binnen Progroup worden gebruikt voor de productie van een downstreamproduct, golfkarton. Progroup verkoopt golfkarton als eindproduct. Niet intern verwerkte liner zou aan derden worden verkocht. Progroup is niet actief in de productie van voor eindafnemers bestemde golfkartonnen dozen.

| (27) | De nieuw te bouwen fabriek zou de verwerking van oud papier, een papiermachine voor de productie van liner, een bedrijfsgebouw, een magazijn voor reserveonderdelen, gebouwen voor werkplaatsen en een opslagruimte voor papierrollen omvatten. |
| --- | --- |

(27)

De nieuw te bouwen fabriek zou de verwerking van oud papier, een papiermachine voor de productie van liner, een bedrijfsgebouw, een magazijn voor reserveonderdelen, gebouwen voor werkplaatsen en een opslagruimte voor papierrollen omvatten.

| (28) | De centrale zou de voor de productie vereiste stoom produceren. Om de warmte-energie efficiënt te benutten zou in de centrale tegelijk ook voldoende stroom worden opgewekt om rond [< 60] % van de stroombehoeften van Propapier te dekken. |
| --- | --- |

(28)

De centrale zou de voor de productie vereiste stoom produceren. Om de warmte-energie efficiënt te benutten zou in de centrale tegelijk ook voldoende stroom worden opgewekt om rond [< 60] % van de stroombehoeften van Propapier te dekken.

2.3.2.   DE UITVOERING VAN HET PROJECT

| (29) | Met de uitvoering van het investeringsproject werd in december 2007 begonnen en het had tegen medio 2010 moeten zijn afgerond. De volledige productiecapaciteit van 6 15  000 ton liner per jaar moest geleidelijk tegen 2015 zijn bereikt. |
| --- | --- |

(29)

Met de uitvoering van het investeringsproject werd in december 2007 begonnen en het had tegen medio 2010 moeten zijn afgerond. De volledige productiecapaciteit van 6 15  000 ton liner per jaar moest geleidelijk tegen 2015 zijn bereikt.

2.4.   IN AANMERKING KOMENDE UITGAVEN

| (30) | De subsidiabele investeringsuitgaven werden berekend aan de hand van de kosten van de initiële investering. Volgens de oorspronkelijke aanmelding beliepen deze, overeenkomstig de volgens de richtsnoeren regionale steun berekende subsidiabele uitgaven, 64 3 8 62  500 EUR (nominaal) resp. 58 6 7 22  900 EUR (gedisconteerd) (9) voor gebouwen, installaties, uitrusting en overige kosten. |
| --- | --- |

(30)

De subsidiabele investeringsuitgaven werden berekend aan de hand van de kosten van de initiële investering. Volgens de oorspronkelijke aanmelding beliepen deze, overeenkomstig de volgens de richtsnoeren regionale steun berekende subsidiabele uitgaven, 64 3 8 62  500 EUR (nominaal) resp. 58 6 7 22  900 EUR (gedisconteerd) (9) voor gebouwen, installaties, uitrusting en overige kosten.

| (31) | Onder de categorie „overige kosten” vielen onder meer ook uitgaven voor inrichting, IT en softwarelicenties. Duitsland bevestigde dat softwarelicenties ter waarde van [...] EUR alleen in de bedrijfslocatie die de steun ontvangt, werden gebruikt en dat deze werden beschouwd als afschrijfbare, van derden verworven activa, die gedurende vijf jaar in deze bedrijfslocatie zouden blijven. |
| --- | --- |

(31)

Onder de categorie „overige kosten” vielen onder meer ook uitgaven voor inrichting, IT en softwarelicenties. Duitsland bevestigde dat softwarelicenties ter waarde van [...] EUR alleen in de bedrijfslocatie die de steun ontvangt, werden gebruikt en dat deze werden beschouwd als afschrijfbare, van derden verworven activa, die gedurende vijf jaar in deze bedrijfslocatie zouden blijven.

| (32) | Nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, deelde Duitsland de Commissie mee dat de subsidiabele kosten, na de afsplitsing van de centrale van het gesteunde project, dienovereenkomstig werden verminderd. De totale zo verkregen subsidiabele kosten van het aangepaste project beliepen 38 5 9 44  683 EUR (nominaal) resp. 35 2 9 74  825 EUR (gedisconteerd). |
| --- | --- |

(32)

Nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, deelde Duitsland de Commissie mee dat de subsidiabele kosten, na de afsplitsing van de centrale van het gesteunde project, dienovereenkomstig werden verminderd. De totale zo verkregen subsidiabele kosten van het aangepaste project beliepen 38 5 9 44  683 EUR (nominaal) resp. 35 2 9 74  825 EUR (gedisconteerd).

2.5.   DE FINANCIERING VAN HET PROJECT

| (33) | Volgens de oorspronkelijke aanmelding van Duitsland moest rond 73 % van de totale kosten van het project worden gefinancierd met bankkredieten die geen steun vormen (met name waren deze kredieten niet afgedekt door overheidsgaranties). Nog eens 14 % van de totale kosten zouden uit eigen middelen worden bestreden, terwijl het resterende bedrag via de steun zou worden gefinancierd. |
| --- | --- |

(33)

Volgens de oorspronkelijke aanmelding van Duitsland moest rond 73 % van de totale kosten van het project worden gefinancierd met bankkredieten die geen steun vormen (met name waren deze kredieten niet afgedekt door overheidsgaranties). Nog eens 14 % van de totale kosten zouden uit eigen middelen worden bestreden, terwijl het resterende bedrag via de steun zou worden gefinancierd.

| (34) | Duitsland bevestigde dat, na het wegvallen van de investering in de energiecentrale, de voorwaarde niet vervuld was dat de begunstigde van de steun een eigen bijdrage, vrij van steun, van meer dan 25 % van de totale subsidiabele kosten moest leveren. |
| --- | --- |

(34)

Duitsland bevestigde dat, na het wegvallen van de investering in de energiecentrale, de voorwaarde niet vervuld was dat de begunstigde van de steun een eigen bijdrage, vrij van steun, van meer dan 25 % van de totale subsidiabele kosten moest leveren.

2.6.   DE RECHTSGRONDSLAG

| (35) | In de oorspronkelijke aanmelding werd voor de steun de volgende rechtsgrondslag gegeven:






  a) | het Investitionszulagengesetz 2007 (wet investeringspremies 2007) van 15 juli 2006 in de versie zoals bekendgemaakt op 23 februari 2007 (BGBl. 2007 I, blz. 282) (regeling met groepsvrijstelling XR 6/2007 (10)); |
| --- | --- | --- |

(35)

In de oorspronkelijke aanmelding werd voor de steun de volgende rechtsgrondslag gegeven:

a)

het Investitionszulagengesetz 2007 (wet investeringspremies 2007) van 15 juli 2006 in de versie zoals bekendgemaakt op 23 februari 2007 (BGBl. 2007 I, blz. 282) (regeling met groepsvrijstelling XR 6/2007 (10));

| b) | wet betreffende de Gemeinschaftsaufgabe „Verbetering van de regionale economische structuur” van 6 oktober 1969 (BGBl. I, blz. 1861), laatstelijk gewijzigd door artikel 102 van de Verordnung van 25 november 2003 (BGBl. I, blz. 2304), in samenhang met het 36e Rahmenplan van de Gemeinschaftsaufgabe „Verbetering van de regionale economische structuur” voor de periode 2007-2010 (BT-Drs. 16/5215 van 27 april 2007) (regeling met groepsvrijstelling XR 31/2007 (11)); |
| --- | --- |

b)

wet betreffende de Gemeinschaftsaufgabe „Verbetering van de regionale economische structuur” van 6 oktober 1969 (BGBl. I, blz. 1861), laatstelijk gewijzigd door artikel 102 van de Verordnung van 25 november 2003 (BGBl. I, blz. 2304), in samenhang met het 36e Rahmenplan van de Gemeinschaftsaufgabe „Verbetering van de regionale economische structuur” voor de periode 2007-2010 (BT-Drs. 16/5215 van 27 april 2007) (regeling met groepsvrijstelling XR 31/2007 (11));

| c) | Richtlinie des Ministeriums für Wirtschaft zur Förderung der gewerblichen Wirtschaft im Rahmen der Gemeinschaftsaufgabe „Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur” — GA — (GA-G) (richtsnoer van het ministerie van Economische Zaken ter bevordering van de industrie in het kader van de Gemeinschaftsaufgabe „Verbetering van de regionale economische structuur”) van 7 december 2006 (ABl. für Brandenburg nr. 51 van 27 december 2006, blz. 798); |
| --- | --- |

c)

Richtlinie des Ministeriums für Wirtschaft zur Förderung der gewerblichen Wirtschaft im Rahmen der Gemeinschaftsaufgabe „Verbesserung der regionalen Wirtschaftsstruktur” — GA — (GA-G) (richtsnoer van het ministerie van Economische Zaken ter bevordering van de industrie in het kader van de Gemeinschaftsaufgabe „Verbetering van de regionale economische structuur”) van 7 december 2006 (ABl. für Brandenburg nr. 51 van 27 december 2006, blz. 798);

| d) | Landeshaushaltsordnung (LHO) van 21 april 1999 (GVBl. I/99, blz. 106) met de daarbij behorende uitvoeringsvoorschriften (VV-LHO). |
| --- | --- |

d)

Landeshaushaltsordnung (LHO) van 21 april 1999 (GVBl. I/99, blz. 106) met de daarbij behorende uitvoeringsvoorschriften (VV-LHO).

| (36) | Duitsland deelde, nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, mee dat de totale steun uitsluitend op de grondslag van het Investitionszulagengesetz van 2007 wordt toegekend, d.w.z. dat deze wordt toegekend op grond van steunregeling XR 6/2007 die een groepsvrijstelling geniet. |
| --- | --- |

(36)

Duitsland deelde, nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, mee dat de totale steun uitsluitend op de grondslag van het Investitionszulagengesetz van 2007 wordt toegekend, d.w.z. dat deze wordt toegekend op grond van steunregeling XR 6/2007 die een groepsvrijstelling geniet.

2.7.   DE STEUNMAATREGEL

| (37) | De begunstigde van de steun had de steun aangevraagd op 15 mei 2007, d.w.z. vóór de aanvang van de werkzaamheden in december 2007; daarop had Duitsland, onder voorbehoud van de uitkomsten van een diepgaand onderzoek, schriftelijk bevestigd dat de voorwaarden om voor steun in aanmerking te komen, vervuld zijn (brief van de Investitionsbank des Landes Brandenburg (ILB) van 24 mei 2007). |
| --- | --- |

(37)

De begunstigde van de steun had de steun aangevraagd op 15 mei 2007, d.w.z. vóór de aanvang van de werkzaamheden in december 2007; daarop had Duitsland, onder voorbehoud van de uitkomsten van een diepgaand onderzoek, schriftelijk bevestigd dat de voorwaarden om voor steun in aanmerking te komen, vervuld zijn (brief van de Investitionsbank des Landes Brandenburg (ILB) van 24 mei 2007).

| (38) | Het door Duitsland aangemelde steunbedrag beliep in totaal 8 2 5 09  500 EUR (nominaal) resp. 7 2 1 45  700 EUR (gedisconteerd). Duitsland bevestigde dat deze steun niet met andere steun ten behoeve van dezelfde subsidiabele kosten wordt gecumuleerd. |
| --- | --- |

(38)

Het door Duitsland aangemelde steunbedrag beliep in totaal 8 2 5 09  500 EUR (nominaal) resp. 7 2 1 45  700 EUR (gedisconteerd). Duitsland bevestigde dat deze steun niet met andere steun ten behoeve van dezelfde subsidiabele kosten wordt gecumuleerd.

| (39) | Nadien deelde Duitsland mee dat de steun ten bedrage van 5 0 5 59  153 EUR (nominaal) resp. 4 4 1 72  973 EUR (gedisconteerd) voor het afgeslankte investeringsproject aan Propapier was uitgekeerd. Voorts verklaarde Duitsland dat de steunintensiteit van de uitgekeerde steun hoger uitkwam dan de in het nietig verklaarde besluit vastgestelde steunintensiteit van 12,30 % BSE en dat het op grond van de verlaagde subsidiabele kosten berekende gedisconteerde bedrag 4 3 4 15  903 EUR beliep. |
| --- | --- |

(39)

Nadien deelde Duitsland mee dat de steun ten bedrage van 5 0 5 59  153 EUR (nominaal) resp. 4 4 1 72  973 EUR (gedisconteerd) voor het afgeslankte investeringsproject aan Propapier was uitgekeerd. Voorts verklaarde Duitsland dat de steunintensiteit van de uitgekeerde steun hoger uitkwam dan de in het nietig verklaarde besluit vastgestelde steunintensiteit van 12,30 % BSE en dat het op grond van de verlaagde subsidiabele kosten berekende gedisconteerde bedrag 4 3 4 15  903 EUR beliep.

| (40) | In het kader van de oorspronkelijke aanmelding had Duitsland toegezegd om de maximale steunintensiteit van 12,30 % BSE in acht te nemen. Derhalve bevestigde Duitsland bij brief van 21 januari 2014 dat het bij Propapier in totaal 1 0 99  539 EUR had teruggevorderd, hetgeen overeenstemt met het bedrag van de te veel toegekende steun inclusief rente. |
| --- | --- |

(40)

In het kader van de oorspronkelijke aanmelding had Duitsland toegezegd om de maximale steunintensiteit van 12,30 % BSE in acht te nemen. Derhalve bevestigde Duitsland bij brief van 21 januari 2014 dat het bij Propapier in totaal 1 0 99  539 EUR had teruggevorderd, hetgeen overeenstemt met het bedrag van de te veel toegekende steun inclusief rente.

| (41) | De steunverlenende autoriteit voor de investeringspremie is de belastingdienst Frankfurt (Oder). |
| --- | --- |

(41)

De steunverlenende autoriteit voor de investeringspremie is de belastingdienst Frankfurt (Oder).

2.8.   BIJDRAGE AAN DE REGIONALE ONTWIKKELING

| (42) | Brandenburg-Nordost was een regio met aanzienlijke economische en sociale problemen, waar in 2004 het bbp per hoofd van de bevolking 76,3 % van het EU-27-gemiddelde (12) beliep en het werkloosheidspercentage in 2005 bij 19,8 % lag, of 220 % van het EU-27-gemiddelde en 178 % van het gemiddelde in Duitsland. |
| --- | --- |

(42)

Brandenburg-Nordost was een regio met aanzienlijke economische en sociale problemen, waar in 2004 het bbp per hoofd van de bevolking 76,3 % van het EU-27-gemiddelde (12) beliep en het werkloosheidspercentage in 2005 bij 19,8 % lag, of 220 % van het EU-27-gemiddelde en 178 % van het gemiddelde in Duitsland.

| (43) | Voor het bevorderen van de regionale ontwikkeling in dit gebied achtte Duitsland het noodzakelijk om de papierproducerende en -verwerkende industrie te ondersteunen en steun te verlenen, omdat deze bedrijfstak nieuw economisch potentieel voor Brandenburg-Nordost inhield. De papierfabriek, waarmee een sleuteltechnologie naar de regio werd gebracht, zou moeten leiden tot het aantrekken van nieuwe primaire industrie en tot de uitbreiding van de keten voor waardecreatie (productielijnen voor golfkarton, verpakking enz.). Daarnaast moest de investering in een moderne papierfabriek duidelijk maken dat Eisenhüttenstadt zijn economisch profiel wilde diversifiëren en niet langer eenzijdig afhankelijk wilde zijn van de ijzer- en staalindustrie. De productie van liner uit gerecyclede vezels past in het plan van de gemeente Eisenhüttenstadt om ter plaatse een recyclingindustrie uit te bouwen. |
| --- | --- |

(43)

Voor het bevorderen van de regionale ontwikkeling in dit gebied achtte Duitsland het noodzakelijk om de papierproducerende en -verwerkende industrie te ondersteunen en steun te verlenen, omdat deze bedrijfstak nieuw economisch potentieel voor Brandenburg-Nordost inhield. De papierfabriek, waarmee een sleuteltechnologie naar de regio werd gebracht, zou moeten leiden tot het aantrekken van nieuwe primaire industrie en tot de uitbreiding van de keten voor waardecreatie (productielijnen voor golfkarton, verpakking enz.). Daarnaast moest de investering in een moderne papierfabriek duidelijk maken dat Eisenhüttenstadt zijn economisch profiel wilde diversifiëren en niet langer eenzijdig afhankelijk wilde zijn van de ijzer- en staalindustrie. De productie van liner uit gerecyclede vezels past in het plan van de gemeente Eisenhüttenstadt om ter plaatse een recyclingindustrie uit te bouwen.

| (44) | Volgens de oorspronkelijke aanmelding moesten door het investeringsproject 150 directe arbeidsplaatsen (waarvan 36 in de energiecentrale) en ongeveer 450 indirecte arbeidsplaatsen worden gecreëerd (13). |
| --- | --- |

(44)

Volgens de oorspronkelijke aanmelding moesten door het investeringsproject 150 directe arbeidsplaatsen (waarvan 36 in de energiecentrale) en ongeveer 450 indirecte arbeidsplaatsen worden gecreëerd (13).

3.   MEDEDINGINGSBEZWAREN EN REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE PROCEDURE

| (45) | In het nietig verklaarde besluit kwam de Commissie tot de bevinding dat de drempels van punt 68, onder a) en b), van de richtsnoeren regionale steun niet werden overschreden. Voorts gaf de Commissie aan dat, volgens punt 68 van diezelfde richtsnoeren, alleen in gevallen waarin de drempels uit punt 68, onder a) of b), worden overschreden, de Commissie een diepgaand onderzoek dient te voeren of de voordelen van de steun opwegen tegen de verstoringen van de mededinging. Daarnaast was de Commissie van mening dat door de inachtneming van de voor marktaandelen en capaciteitsuitbreidingen vastgestelde drempels en de verlaging van de steunintensiteiten overeenkomstig punt 67 van de richtsnoeren regionale steun, wordt geborgd dat eventuele concurrentieverstorende effecten van de steun een, gezien de doelstelling van regionale ontwikkeling, passend niveau niet overschrijdt. Ook voerde zij aan dat de voorwaarden van de richtsnoeren regionale steun borgen dat de steun een bijdrage levert tot de regionale ontwikkeling. Tegen deze achtergrond verklaarde de Commissie de maatregel verenigbaar met artikel 87, lid 3, onder a), VEG. |
| --- | --- |

(45)

In het nietig verklaarde besluit kwam de Commissie tot de bevinding dat de drempels van punt 68, onder a) en b), van de richtsnoeren regionale steun niet werden overschreden. Voorts gaf de Commissie aan dat, volgens punt 68 van diezelfde richtsnoeren, alleen in gevallen waarin de drempels uit punt 68, onder a) of b), worden overschreden, de Commissie een diepgaand onderzoek dient te voeren of de voordelen van de steun opwegen tegen de verstoringen van de mededinging. Daarnaast was de Commissie van mening dat door de inachtneming van de voor marktaandelen en capaciteitsuitbreidingen vastgestelde drempels en de verlaging van de steunintensiteiten overeenkomstig punt 67 van de richtsnoeren regionale steun, wordt geborgd dat eventuele concurrentieverstorende effecten van de steun een, gezien de doelstelling van regionale ontwikkeling, passend niveau niet overschrijdt. Ook voerde zij aan dat de voorwaarden van de richtsnoeren regionale steun borgen dat de steun een bijdrage levert tot de regionale ontwikkeling. Tegen deze achtergrond verklaarde de Commissie de maatregel verenigbaar met artikel 87, lid 3, onder a), VEG.

| (46) | Het Gerecht stelde zich in zijn arrest in zaak T-304/08 op het standpunt dat de naleving van de desbetreffende verenigbaarheidscriteria van de richtsnoeren regionale steun niet volstaat om aan te tonen dat elke maatregel die daaraan voldoet, een positief effect zal hebben op de regionale ontwikkeling; bovendien volgt uit punt 68 van de richtsnoeren niet dat het inleiden van de formele onderzoeksprocedure is uitgesloten bij niet-inachtneming van de voor marktaandelen en capaciteitsuitbreidingen vastgestelde drempels (14). Het Gerecht verklaarde voorts dat de Commissie alleen op basis van de in het nietig verklaarde besluit gedane vaststelling niet zonder meer alle twijfel kon wegnemen over de verenigbaarheid van de betrokken steun met de gemeenschappelijke markt gelet op de afwijking van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU, omdat de toepassing van deze afwijking immers veronderstelt dat de voordelen van de betrokken maatregel opwegen tegen de nadelen, hoe beperkt deze laatste ook zijn. In het arrest van het Gerecht wordt dan ook beklemtoond dat de Commissie verplicht is om, ingeval van twijfel ten aanzien van de positieve effecten van de steun, de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden, zelfs wanneer de drempels van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun niet zijn overschreden. |
| --- | --- |

(46)

Het Gerecht stelde zich in zijn arrest in zaak T-304/08 op het standpunt dat de naleving van de desbetreffende verenigbaarheidscriteria van de richtsnoeren regionale steun niet volstaat om aan te tonen dat elke maatregel die daaraan voldoet, een positief effect zal hebben op de regionale ontwikkeling; bovendien volgt uit punt 68 van de richtsnoeren niet dat het inleiden van de formele onderzoeksprocedure is uitgesloten bij niet-inachtneming van de voor marktaandelen en capaciteitsuitbreidingen vastgestelde drempels (14). Het Gerecht verklaarde voorts dat de Commissie alleen op basis van de in het nietig verklaarde besluit gedane vaststelling niet zonder meer alle twijfel kon wegnemen over de verenigbaarheid van de betrokken steun met de gemeenschappelijke markt gelet op de afwijking van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU, omdat de toepassing van deze afwijking immers veronderstelt dat de voordelen van de betrokken maatregel opwegen tegen de nadelen, hoe beperkt deze laatste ook zijn. In het arrest van het Gerecht wordt dan ook beklemtoond dat de Commissie verplicht is om, ingeval van twijfel ten aanzien van de positieve effecten van de steun, de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden, zelfs wanneer de drempels van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun niet zijn overschreden.

| (47) | In de punten 118 en 127 van het besluit tot inleiding van de procedure ging de Commissie in op de argumenten van de klagers als zou de door het project van Propapier gecreëerde capaciteit op de voor de beoordeling volgens punt 58 van de richtsnoeren regionale steun vermelde relevante markten een waarde van 5 % overschrijden en als zou de steun ten faveure van Propapier de mededinging in een sector die met structurele overcapaciteit te kampen heeft, sterk vervalsen. Volgens de klagers had de sector gereageerd met capaciteitsinkrimpingen, maar zou de door Propapier nieuw gecreëerde capaciteit de in de sector bestaande problemen door de creatie van nieuwe capaciteit verscherpen; deze zouden de capaciteit vervangen van fabrieken die waren stil gelegd, om opnieuw een evenwichtige concurrentie op de markt voor liner mogelijk te maken. |
| --- | --- |

(47)

In de punten 118 en 127 van het besluit tot inleiding van de procedure ging de Commissie in op de argumenten van de klagers als zou de door het project van Propapier gecreëerde capaciteit op de voor de beoordeling volgens punt 58 van de richtsnoeren regionale steun vermelde relevante markten een waarde van 5 % overschrijden en als zou de steun ten faveure van Propapier de mededinging in een sector die met structurele overcapaciteit te kampen heeft, sterk vervalsen. Volgens de klagers had de sector gereageerd met capaciteitsinkrimpingen, maar zou de door Propapier nieuw gecreëerde capaciteit de in de sector bestaande problemen door de creatie van nieuwe capaciteit verscherpen; deze zouden de capaciteit vervangen van fabrieken die waren stil gelegd, om opnieuw een evenwichtige concurrentie op de markt voor liner mogelijk te maken.

| (48) | In haar besluit tot inleiding van de procedure betwijfelde de Commissie of de sector daadwerkelijk met structurele overcapaciteit te kampen had en of de steun voor Propapier ertoe zou bijdragen deze overcapaciteit in stand te houden of te versterken. De Commissie liet in het midden of het in aanmerking te nemen capaciteitsvergrotende effect daadwerkelijk groter is dan 5 % van het schijnbare verbruik op de relevante markt, en wachtte in dat verband de standpunten van derden in. Volgens de Commissie kon zij, in het licht van de gegevens waarover zij vóór de vaststelling van het nietig verklaarde besluit beschikte, niet ondubbelzinnig vaststellen of de positieve effecten van de steun opwegen tegen de negatieve gevolgen ervan (de daaruit resulterende concurrentieverstoringen en de ongunstige beïnvloeding van het interstatelijke handelsverkeer) en of de in punt 68 van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde drempels niet waren overschreden. |
| --- | --- |

(48)

In haar besluit tot inleiding van de procedure betwijfelde de Commissie of de sector daadwerkelijk met structurele overcapaciteit te kampen had en of de steun voor Propapier ertoe zou bijdragen deze overcapaciteit in stand te houden of te versterken. De Commissie liet in het midden of het in aanmerking te nemen capaciteitsvergrotende effect daadwerkelijk groter is dan 5 % van het schijnbare verbruik op de relevante markt, en wachtte in dat verband de standpunten van derden in. Volgens de Commissie kon zij, in het licht van de gegevens waarover zij vóór de vaststelling van het nietig verklaarde besluit beschikte, niet ondubbelzinnig vaststellen of de positieve effecten van de steun opwegen tegen de negatieve gevolgen ervan (de daaruit resulterende concurrentieverstoringen en de ongunstige beïnvloeding van het interstatelijke handelsverkeer) en of de in punt 68 van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde drempels niet waren overschreden.

| (49) | Daarom verzocht de Commissie de lidstaten en belanghebbenden een standpunt in te nemen ten aanzien van de kwestie van de correcte toepassing van het onderzoek overeenkomstig punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun. Met name vroeg de Commissie informatie te mogen ontvangen waaruit conclusies konden worden getrokken over de vraag of de relevante markt in de periode 2001-2006 met structurele overcapaciteit te kampen had, of met de aangemelde steun dit soort situatie in stand had kunnen worden gehouden of versterkt en of de positieve effecten van de steun ten faveure van Propapier konden opwegen tegen de negatieve effecten in de vorm van concurrentieverstoringen en een ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten. |
| --- | --- |

(49)

Daarom verzocht de Commissie de lidstaten en belanghebbenden een standpunt in te nemen ten aanzien van de kwestie van de correcte toepassing van het onderzoek overeenkomstig punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun. Met name vroeg de Commissie informatie te mogen ontvangen waaruit conclusies konden worden getrokken over de vraag of de relevante markt in de periode 2001-2006 met structurele overcapaciteit te kampen had, of met de aangemelde steun dit soort situatie in stand had kunnen worden gehouden of versterkt en of de positieve effecten van de steun ten faveure van Propapier konden opwegen tegen de negatieve effecten in de vorm van concurrentieverstoringen en een ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten.

4.   HET STANDPUNT VAN KLAGER SMURFIT KAPPA

4.1.   VOORAFGAANDE OPMERKINGEN

| (50) | Smurfit Kappa beklemtoont dat het in de eerste plaats aan Duitsland — en niet aan Smurfit Kappa — staat om aan te tonen dat het Propapier-project niet tot onaanvaardbare concurrentieverstoringen leidt. |
| --- | --- |

(50)

Smurfit Kappa beklemtoont dat het in de eerste plaats aan Duitsland — en niet aan Smurfit Kappa — staat om aan te tonen dat het Propapier-project niet tot onaanvaardbare concurrentieverstoringen leidt.

| (51) | Smurfit Kappa drukt erop dat, volgens het arrest van het Gerecht in zaak T-304/08, de Commissie dient na te gaan of de van de steun verwachte voordelen opwegen tegen de concurrentieverstoringen en de beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten, en merkt op dat de drempels uit punt 68 van de richtsnoeren regionale steun sinds de inleiding van de formele onderzoeksprocedure niet langer van betekenis zijn. |
| --- | --- |

(51)

Smurfit Kappa drukt erop dat, volgens het arrest van het Gerecht in zaak T-304/08, de Commissie dient na te gaan of de van de steun verwachte voordelen opwegen tegen de concurrentieverstoringen en de beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten, en merkt op dat de drempels uit punt 68 van de richtsnoeren regionale steun sinds de inleiding van de formele onderzoeksprocedure niet langer van betekenis zijn.

4.2.   MARKTAFBAKENING

| (52) | Smurfit Kappa neemt een standpunt in ten aanzien van de voorlopige afbakeningen van de relevante productmarkt volgens het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure (die beantwoorden aan de afbakeningen in het nietig verklaarde besluit) en verwijst naar zijn verzoek aan het Gerecht van 5 augustus 2008 tot nietigverklaring van het oorspronkelijke steunbesluit betreffende steunmaatregel N 582/07 (hierna „het verzoek tot nietigverklaring” genoemd), waarin Smurfit Kappa aangaf dat deze marktafbakeningen niet correct zijn. |
| --- | --- |

(52)

Smurfit Kappa neemt een standpunt in ten aanzien van de voorlopige afbakeningen van de relevante productmarkt volgens het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure (die beantwoorden aan de afbakeningen in het nietig verklaarde besluit) en verwijst naar zijn verzoek aan het Gerecht van 5 augustus 2008 tot nietigverklaring van het oorspronkelijke steunbesluit betreffende steunmaatregel N 582/07 (hierna „het verzoek tot nietigverklaring” genoemd), waarin Smurfit Kappa aangaf dat deze marktafbakeningen niet correct zijn.

| (53) | Volgens Smurfit Kappa bestaat er geen markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en liner uit oud papier, en was Propapier nimmer voornemens om met haar nieuwe PM2-papiermachine testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 te produceren, maar wel welstof en testliner III met een gramsgewichtbereik van 70-110 g/m2 alsmede liner met een gramsgewichtbereik van 70-130 g/m2 (informatie uit persberichten), hetgeen impliciet suggereert dat met een nog enger omschreven markt rekening dient te worden gehouden. Daarom verzoekt Smurfit Kappa de Commissie om de relevante productmarkten nauwkeuriger af te bakenen. |
| --- | --- |

(53)

Volgens Smurfit Kappa bestaat er geen markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en liner uit oud papier, en was Propapier nimmer voornemens om met haar nieuwe PM2-papiermachine testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 te produceren, maar wel welstof en testliner III met een gramsgewichtbereik van 70-110 g/m2 alsmede liner met een gramsgewichtbereik van 70-130 g/m2 (informatie uit persberichten), hetgeen impliciet suggereert dat met een nog enger omschreven markt rekening dient te worden gehouden. Daarom verzoekt Smurfit Kappa de Commissie om de relevante productmarkten nauwkeuriger af te bakenen.

4.3.   BEREKENING VAN DE CAPACITEITSUITBREIDING

| (54) | Smurfit Kappa wijst op informatie uit interviews en persberichten waaruit blijkt dat de nieuwe papierfabriek in staat zal zijn om jaarlijks 6 50  000 ton of zelfs tot 7 50  000 ton liner te produceren, hetgeen ver boven de door Duitsland aangemelde capaciteit ligt. Smurfit Kappa komt tot de conclusie dat de Commissie zich niet op de door Duitsland meegedeelde cijfergegevens mag verlaten, maar eigen onderzoek moet voeren. |
| --- | --- |

(54)

Smurfit Kappa wijst op informatie uit interviews en persberichten waaruit blijkt dat de nieuwe papierfabriek in staat zal zijn om jaarlijks 6 50  000 ton of zelfs tot 7 50  000 ton liner te produceren, hetgeen ver boven de door Duitsland aangemelde capaciteit ligt. Smurfit Kappa komt tot de conclusie dat de Commissie zich niet op de door Duitsland meegedeelde cijfergegevens mag verlaten, maar eigen onderzoek moet voeren.

| (55) | Smurfit Kappa bouwt haar argumentatie grotendeels op de studie van London Economics (Economic analysis of State aid given to Progroup AG (15)) uit 2007, studie die Smurfit Kappa heeft laten uitvoeren en waaruit is gebleken dat Progroup door de expansie van haar productie niet langer een nettokoper van liner zou zijn, maar een nettoverkoper in een grootteorde van 2 50  000 ton per jaar. Bij een totale capaciteit van de nieuwe PM2-fabriek van 6 50  000 ton per jaar (door Smurfit Kappa gehanteerd volume) zou daardoor de behoefte van de onderneming aan extern ingekochte liner met 4 00  000 ton per jaar dalen. Smurfit Kappa concludeert daaruit dat het volledige volume van 6 50  000 ton per jaar moet worden meegerekend in de gegevens over de vrije markt (d.w.z. de markt voor de verkoop uitsluitend aan derden, dus zonder leveringen binnen de onderneming). |
| --- | --- |

(55)

Smurfit Kappa bouwt haar argumentatie grotendeels op de studie van London Economics (Economic analysis of State aid given to Progroup AG (15)) uit 2007, studie die Smurfit Kappa heeft laten uitvoeren en waaruit is gebleken dat Progroup door de expansie van haar productie niet langer een nettokoper van liner zou zijn, maar een nettoverkoper in een grootteorde van 2 50  000 ton per jaar. Bij een totale capaciteit van de nieuwe PM2-fabriek van 6 50  000 ton per jaar (door Smurfit Kappa gehanteerd volume) zou daardoor de behoefte van de onderneming aan extern ingekochte liner met 4 00  000 ton per jaar dalen. Smurfit Kappa concludeert daaruit dat het volledige volume van 6 50  000 ton per jaar moet worden meegerekend in de gegevens over de vrije markt (d.w.z. de markt voor de verkoop uitsluitend aan derden, dus zonder leveringen binnen de onderneming).

| (56) | Smurfit Kappa voert aan dat rekening moet worden gehouden met het „verschuivingseffect” (in de zin van de definitie van de studie van London Economics): volgens Smurfit Kappa zou de liner die binnen het concern wordt gebruikt, uiteindelijk ten koste gaan van de verkopen van andere producenten op de vrije markt, d.w.z. Progroup zou deze liner niet meer op de vrije markt betrekken. De daadwerkelijke capaciteitsuitbreiding kan dus worden berekend als de nieuwe verkopen van Propapier op de vrije markt plus de „vrijgekomen” verkopen van andere producenten op de vrije markt. Dit levert volgens Smurfit Kappa de daadwerkelijk nieuwe totale productiecapaciteit op. |
| --- | --- |

(56)

Smurfit Kappa voert aan dat rekening moet worden gehouden met het „verschuivingseffect” (in de zin van de definitie van de studie van London Economics): volgens Smurfit Kappa zou de liner die binnen het concern wordt gebruikt, uiteindelijk ten koste gaan van de verkopen van andere producenten op de vrije markt, d.w.z. Progroup zou deze liner niet meer op de vrije markt betrekken. De daadwerkelijke capaciteitsuitbreiding kan dus worden berekend als de nieuwe verkopen van Propapier op de vrije markt plus de „vrijgekomen” verkopen van andere producenten op de vrije markt. Dit levert volgens Smurfit Kappa de daadwerkelijk nieuwe totale productiecapaciteit op.

| (57) | Smurfit Kappa verschaft een Excel-tabel van 30 juni 2008 (bijlage A.10 bij het verzoek tot nietigverklaring) en hanteert een aantal cijfergegevens uit een rapport van Henry Poole Consulting uit 2007 (16). Deze tabel geeft voor Progroup voor 2008 een behoefte van 2 40  000 ton per jaar op de markt voor uit oud papier geproduceerd liner en voor 2010 (dus nà het investeringsproject) voor Propapier een prognose van het productievolume van 2 85  000 ton per jaar aan uit oud papier geproduceerd en op de markt afgezette liner. Smurfit Kappa is van mening dat de som van deze beide volumes (5 25  000 ton per jaar, verkregen door het samentellen van 2 85  000 ton per jaar (die niet binnen het concern wordt gebruikt) en 2 40  000 ton per jaar (die Progroup niet meer op de vrije markt moet betrekken)) het totale effect van het gesteunde investeringsproject op de vrije markt voor liner vormt en dan ook moet worden gehanteerd voor de berekening van de capaciteitsuitbreiding in de zin van punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun. |
| --- | --- |

(57)

Smurfit Kappa verschaft een Excel-tabel van 30 juni 2008 (bijlage A.10 bij het verzoek tot nietigverklaring) en hanteert een aantal cijfergegevens uit een rapport van Henry Poole Consulting uit 2007 (16). Deze tabel geeft voor Progroup voor 2008 een behoefte van 2 40  000 ton per jaar op de markt voor uit oud papier geproduceerd liner en voor 2010 (dus nà het investeringsproject) voor Propapier een prognose van het productievolume van 2 85  000 ton per jaar aan uit oud papier geproduceerd en op de markt afgezette liner. Smurfit Kappa is van mening dat de som van deze beide volumes (5 25  000 ton per jaar, verkregen door het samentellen van 2 85  000 ton per jaar (die niet binnen het concern wordt gebruikt) en 2 40  000 ton per jaar (die Progroup niet meer op de vrije markt moet betrekken)) het totale effect van het gesteunde investeringsproject op de vrije markt voor liner vormt en dan ook moet worden gehanteerd voor de berekening van de capaciteitsuitbreiding in de zin van punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun.

| (58) | Bovendien is Smurfit Kappa het niet eens met het door Propapier opgegeven volume van 1 50  000 ton per jaar voor de capaciteitsuitbreiding met betrekking tot liner op de vrije markt. Smurfit Kappa geeft aan dat alleen al de nieuwe golfkartonfabriek die Progroup in Stryków (Polen) bouwt, zo’n 1 00  000 ton oud papier per jaar zal gebruiken. Zelfs wanneer deze bijkomende behoefte in mindering wordt gebracht op de 6 50  000 ton per jaar, blijft er nog een totale capaciteit van 5 50  000 ton per jaar over. |
| --- | --- |

(58)

Bovendien is Smurfit Kappa het niet eens met het door Propapier opgegeven volume van 1 50  000 ton per jaar voor de capaciteitsuitbreiding met betrekking tot liner op de vrije markt. Smurfit Kappa geeft aan dat alleen al de nieuwe golfkartonfabriek die Progroup in Stryków (Polen) bouwt, zo’n 1 00  000 ton oud papier per jaar zal gebruiken. Zelfs wanneer deze bijkomende behoefte in mindering wordt gebracht op de 6 50  000 ton per jaar, blijft er nog een totale capaciteit van 5 50  000 ton per jaar over.

| (59) | Op basis daarvan concludeert Smurfit Kappa dat de capaciteitsuitbreiding als gevolg van het gesteunde investeringsproject van Propapier de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun genoemde drempel van 5 % overschrijdt (gemeten aan de cijfergegevens van 2006 voor de vrije markt voor liner). |
| --- | --- |

(59)

Op basis daarvan concludeert Smurfit Kappa dat de capaciteitsuitbreiding als gevolg van het gesteunde investeringsproject van Propapier de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun genoemde drempel van 5 % overschrijdt (gemeten aan de cijfergegevens van 2006 voor de vrije markt voor liner).

4.4.   OVERCAPACITEIT

| (60) | Smurfit Kappa voert aan dat de markt voor liner in de betrokken periode 2001-2006 met structurele overcapaciteit te kampen had. Volgens Smurfit Kappa werd de markt gekenmerkt door het uitblijven van een adequate groeivraag, terwijl nieuwe capaciteit in de eerste plaats door staatssteun werd gestimuleerd, hetgeen de capaciteitsoverschotten nog heeft versterkt. Het gevolg daarvan was dat andere papierproducenten productielocaties moesten sluiten om concurrerend te blijven (in de periode 2001-2008 sloot Smurfit Kappa 14 papierinstallaties). Smurfit Kappa verwijst naar de studie van London Economics, waaruit blijkt dat nieuwe capaciteit (met name capaciteit die door staatssteun werd gesteund) niet te onderschatten negatieve effecten op de mededinging hebben. De studie geeft aan dat er voor de periode 2002-2006 grote moeilijkheden zijn op de Europese markt voor liner en wijst op ernstige problemen van overcapaciteit in deze sector. De cijfergegevens zijn gebaseerd op gegevens van Groupement Ondulé en van Smurfit Kappa en laten voor de periode 2003-2005 een capaciteitsbenutting van minder dan 90 % zien. De percentages liggen voor 2006 en 2007 boven 90 %, maar de studie geeft voor die jaren ook alternatieve cijfers, die andermaal een capaciteitsbenutting van minder dan 90 % opleveren „wanneer er geen capaciteitsafbouw zou zijn geweest”. |
| --- | --- |

(60)

Smurfit Kappa voert aan dat de markt voor liner in de betrokken periode 2001-2006 met structurele overcapaciteit te kampen had. Volgens Smurfit Kappa werd de markt gekenmerkt door het uitblijven van een adequate groeivraag, terwijl nieuwe capaciteit in de eerste plaats door staatssteun werd gestimuleerd, hetgeen de capaciteitsoverschotten nog heeft versterkt. Het gevolg daarvan was dat andere papierproducenten productielocaties moesten sluiten om concurrerend te blijven (in de periode 2001-2008 sloot Smurfit Kappa 14 papierinstallaties). Smurfit Kappa verwijst naar de studie van London Economics, waaruit blijkt dat nieuwe capaciteit (met name capaciteit die door staatssteun werd gesteund) niet te onderschatten negatieve effecten op de mededinging hebben. De studie geeft aan dat er voor de periode 2002-2006 grote moeilijkheden zijn op de Europese markt voor liner en wijst op ernstige problemen van overcapaciteit in deze sector. De cijfergegevens zijn gebaseerd op gegevens van Groupement Ondulé en van Smurfit Kappa en laten voor de periode 2003-2005 een capaciteitsbenutting van minder dan 90 % zien. De percentages liggen voor 2006 en 2007 boven 90 %, maar de studie geeft voor die jaren ook alternatieve cijfers, die andermaal een capaciteitsbenutting van minder dan 90 % opleveren „wanneer er geen capaciteitsafbouw zou zijn geweest”.

4.5.   BIJDRAGE TOT DE REGIONALE ONTWIKKELING EN AFWEGING VAN DE POSITIEVE EN NEGATIEVE EFFECTEN

| (61) | Wat betreft de afweging van de positieve en de negatieve effecten van de steun in het licht van de concurrentieverstoring op een door structurele overcapaciteit gekenmerkte markt, geeft Smurfit Kappa aan dat er op zich geen bijdrage aan de technologische ontwikkeling van een gebied wordt geleverd wanneer een papiermachine elders wordt gebouwd en dan naar het betrokken gebied wordt vervoerd en daar wordt geïnstalleerd. Smurfit Kappa voegt daaraan toe dat het project — afgezien van de energiecentrale en de afvalwaterzuiveringsinstallatie, twee onderdelen van het Propapier-project — geen bijkomende investeringen naar het gebied zal halen en geen efficiëntiewinsten te verwachten vallen door de concentratie van papierfabrieken. Een uitbreiding van de waardecreatieketen valt niet te verwachten omdat er bijvoorbeeld in het gebied geen afnemers voor golfkarton zijn en het dus niet verantwoord is om een golfkartonfabriek te bouwen. |
| --- | --- |

(61)

Wat betreft de afweging van de positieve en de negatieve effecten van de steun in het licht van de concurrentieverstoring op een door structurele overcapaciteit gekenmerkte markt, geeft Smurfit Kappa aan dat er op zich geen bijdrage aan de technologische ontwikkeling van een gebied wordt geleverd wanneer een papiermachine elders wordt gebouwd en dan naar het betrokken gebied wordt vervoerd en daar wordt geïnstalleerd. Smurfit Kappa voegt daaraan toe dat het project — afgezien van de energiecentrale en de afvalwaterzuiveringsinstallatie, twee onderdelen van het Propapier-project — geen bijkomende investeringen naar het gebied zal halen en geen efficiëntiewinsten te verwachten vallen door de concentratie van papierfabrieken. Een uitbreiding van de waardecreatieketen valt niet te verwachten omdat er bijvoorbeeld in het gebied geen afnemers voor golfkarton zijn en het dus niet verantwoord is om een golfkartonfabriek te bouwen.

| (62) | Voorts geeft Smurfit Kappa aan dat reeds in 2007 viel te voorzien dat, ongeacht het aantal en de kwaliteit van de door de Propapier-investering geschapen arbeidsplaatsen, het aantal arbeidsplaatsen dat elders verloren zou gaan, hoger zou zijn. |
| --- | --- |

(62)

Voorts geeft Smurfit Kappa aan dat reeds in 2007 viel te voorzien dat, ongeacht het aantal en de kwaliteit van de door de Propapier-investering geschapen arbeidsplaatsen, het aantal arbeidsplaatsen dat elders verloren zou gaan, hoger zou zijn.

| (63) | Aan de hand van de in het besluit tot inleiding van de procedure vermelde cijfers berekent Smurfit Kappa dat de steun voor elke geschapen directe arbeidsplaats 3 50  000 EUR bedraagt. Smurfit Kappa vraagt zich af of deze arbeidsplaatsen duurzaam in de regio behouden blijven en of deze als kwalitatief hoogwaardige arbeidsplaatsen kunnen worden aangemerkt. Bovendien vraagt Smurfit Kappa zich af of de regio daadwerkelijk baat heeft bij deze arbeidsplaatsen, omdat een deel van de Propapier-medewerkers forenzen uit andere regio’s zijn. Smurfit Kappa betwijfelt dat het feit dat een deel van het centrale productieteam uit de Propapier-fabriek in Burg (Saksen-Anhalt) komt, kan worden beschouwd als een voordeel dat steun rechtvaardigt. |
| --- | --- |

(63)

Aan de hand van de in het besluit tot inleiding van de procedure vermelde cijfers berekent Smurfit Kappa dat de steun voor elke geschapen directe arbeidsplaats 3 50  000 EUR bedraagt. Smurfit Kappa vraagt zich af of deze arbeidsplaatsen duurzaam in de regio behouden blijven en of deze als kwalitatief hoogwaardige arbeidsplaatsen kunnen worden aangemerkt. Bovendien vraagt Smurfit Kappa zich af of de regio daadwerkelijk baat heeft bij deze arbeidsplaatsen, omdat een deel van de Propapier-medewerkers forenzen uit andere regio’s zijn. Smurfit Kappa betwijfelt dat het feit dat een deel van het centrale productieteam uit de Propapier-fabriek in Burg (Saksen-Anhalt) komt, kan worden beschouwd als een voordeel dat steun rechtvaardigt.

| (64) | Ten aanzien van de 529 indirecte arbeidsplaatsen verwijst Smurfit Kappa naar de verklaring van een bestuurslid van Propapier uit 2010 dat maar 329 indirecte arbeidsplaatsen geschapen worden en dat (slechts) net iets meer dan 60 % van de werknemers uit de regio afkomstig is. Smurfit Kappa is van mening dat nadere gegevens (bv. of arbeidsplaatsen voor onderhoudswerkzaamheden of infrastructuurprojecten zijn meegerekend en of de indirecte arbeidsplaatsen voor onbepaalde termijn zijn) nodig zijn om de effecten voor de regio afdoende te kunnen beoordelen, en dringt er bij de Commissie op aan om een en ander nauwkeurig te onderzoeken. |
| --- | --- |

(64)

Ten aanzien van de 529 indirecte arbeidsplaatsen verwijst Smurfit Kappa naar de verklaring van een bestuurslid van Propapier uit 2010 dat maar 329 indirecte arbeidsplaatsen geschapen worden en dat (slechts) net iets meer dan 60 % van de werknemers uit de regio afkomstig is. Smurfit Kappa is van mening dat nadere gegevens (bv. of arbeidsplaatsen voor onderhoudswerkzaamheden of infrastructuurprojecten zijn meegerekend en of de indirecte arbeidsplaatsen voor onbepaalde termijn zijn) nodig zijn om de effecten voor de regio afdoende te kunnen beoordelen, en dringt er bij de Commissie op aan om een en ander nauwkeurig te onderzoeken.

4.6.   INFRASTRUCTUURSTEUN VOOR PROPAPIER

| (65) | Smurfit Kappa gaat in op het afzonderlijke besluit van de Commissie over de inleiding van de formele onderzoeksprocedure ten aanzien van infrastructuursteun voor Propapier (steunmaatregel SA.36147). Hierbij stelt Smurfit Kappa zich op het standpunt dat de steun ten behoeve van de afvalwaterzuiveringsinstallatie investeringssteun vormt, die niet los kan worden gezien van de in het besluit tot inleiding van de procedure ten aanzien van de in steunzaak SA.23827 behandelde steunmaatregelen, en roept de Commissie op om de beide maatregelen in het kader van diezelfde procedure te onderzoeken of om toe te lichten waarom deze niet als onderdelen van hetzelfde project kunnen worden beschouwd. |
| --- | --- |

(65)

Smurfit Kappa gaat in op het afzonderlijke besluit van de Commissie over de inleiding van de formele onderzoeksprocedure ten aanzien van infrastructuursteun voor Propapier (steunmaatregel SA.36147). Hierbij stelt Smurfit Kappa zich op het standpunt dat de steun ten behoeve van de afvalwaterzuiveringsinstallatie investeringssteun vormt, die niet los kan worden gezien van de in het besluit tot inleiding van de procedure ten aanzien van de in steunzaak SA.23827 behandelde steunmaatregelen, en roept de Commissie op om de beide maatregelen in het kader van diezelfde procedure te onderzoeken of om toe te lichten waarom deze niet als onderdelen van hetzelfde project kunnen worden beschouwd.

5.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

5.1.   VOORAFGAANDE OPMERKINGEN

| (66) | Duitsland is van mening dat na de nietigverklaring van het besluit betreffende steunmaatregel N 582/07 de Commissie niet de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU had mogen inleiden; in plaats daarvan had zij in het kader van een voorlopige beoordeling een besluit in de zin van artikel 4, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 (17) moeten vaststellen. Duitsland beklemtoont dat in het arrest van het Gerecht in zaak T-304/08 niet wordt voorzien in de inleiding van de formele onderzoeksprocedure. Bovendien valt volgens Duitsland niet in te zien waarom de Commissie, zonder dat nieuwe feiten beschikbaar zijn, nu twijfel formuleert ten aanzien van de vraag of vóór 2008 overcapaciteit op de markt voor liner bestond, terwijl zij in het nietig verklaarde besluit toch tot de bevinding was gekomen dat de markt niet met overcapaciteit te kampen had en de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun genoemde drempel van 5 % niet werd overschreden; dit standpunt heeft de Commissie ook voor het Gerecht verdedigd. |
| --- | --- |

(66)

Duitsland is van mening dat na de nietigverklaring van het besluit betreffende steunmaatregel N 582/07 de Commissie niet de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU had mogen inleiden; in plaats daarvan had zij in het kader van een voorlopige beoordeling een besluit in de zin van artikel 4, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 (17) moeten vaststellen. Duitsland beklemtoont dat in het arrest van het Gerecht in zaak T-304/08 niet wordt voorzien in de inleiding van de formele onderzoeksprocedure. Bovendien valt volgens Duitsland niet in te zien waarom de Commissie, zonder dat nieuwe feiten beschikbaar zijn, nu twijfel formuleert ten aanzien van de vraag of vóór 2008 overcapaciteit op de markt voor liner bestond, terwijl zij in het nietig verklaarde besluit toch tot de bevinding was gekomen dat de markt niet met overcapaciteit te kampen had en de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun genoemde drempel van 5 % niet werd overschreden; dit standpunt heeft de Commissie ook voor het Gerecht verdedigd.

| (67) | Duitsland merkt op dat alleen het optreden van een klager voor de Commissie geen „ernstige moeilijkheden” kan vormen wanneer moet worden nagegaan of de steun met de interne markt verenigbaar is, en het verklaart dat de keuze van de toe te passen procedure niet door „derden-marktdeelnemers” mag worden bepaald. Volgens Duitsland worden deze conclusies gestaafd door het feit dat de begunstigde van de steun na de investering de mededinging niet sterker beïnvloedt dan voordien (omdat deze geen groter marktaandeel behaalt). Duitsland beklemtoont in dat verband dat de papierfabriek in de eerste plaats gepland was om de bijkomende interne behoefte van Progroup aan liner te dekken. |
| --- | --- |

(67)

Duitsland merkt op dat alleen het optreden van een klager voor de Commissie geen „ernstige moeilijkheden” kan vormen wanneer moet worden nagegaan of de steun met de interne markt verenigbaar is, en het verklaart dat de keuze van de toe te passen procedure niet door „derden-marktdeelnemers” mag worden bepaald. Volgens Duitsland worden deze conclusies gestaafd door het feit dat de begunstigde van de steun na de investering de mededinging niet sterker beïnvloedt dan voordien (omdat deze geen groter marktaandeel behaalt). Duitsland beklemtoont in dat verband dat de papierfabriek in de eerste plaats gepland was om de bijkomende interne behoefte van Progroup aan liner te dekken.

| (68) | Duitsland voegt hieraan nog toe dat de Commissie, mocht zij besluiten een diepgaande beoordeling uit te voeren, het feit dat de drempelwaarden van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun niet werden overschreden, als een belangrijke aanwijzing moet zien voor het feit dat de steun slechts beperkte gevolgen op de mededinging heeft. |
| --- | --- |

(68)

Duitsland voegt hieraan nog toe dat de Commissie, mocht zij besluiten een diepgaande beoordeling uit te voeren, het feit dat de drempelwaarden van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun niet werden overschreden, als een belangrijke aanwijzing moet zien voor het feit dat de steun slechts beperkte gevolgen op de mededinging heeft.

| (69) | Duitsland deelde verschillende studies mee:






  a) | een rapport uit 2013 met een economische analyse van de investeringssteun voor Progroup (hierna „het ECA-rapport” genoemd) (18), dat Progroup had laten maken ten behoeve van steunzaak SA.23827. Dit rapport is gebaseerd op gegevens van Pöyry Management Consulting Oy (hierna „Pöyry” genoemd); |
| --- | --- | --- |

(69)

Duitsland deelde verschillende studies mee:

a)

een rapport uit 2013 met een economische analyse van de investeringssteun voor Progroup (hierna „het ECA-rapport” genoemd) (18), dat Progroup had laten maken ten behoeve van steunzaak SA.23827. Dit rapport is gebaseerd op gegevens van Pöyry Management Consulting Oy (hierna „Pöyry” genoemd);

| b) | een rapport uit 2013 van Roland Berger Strategy Consultants (19) (hierna „het Roland-Berger-rapport” genoemd), dat Progroup heeft laten maken. Dit rapport bevat een ex-postvergelijking tussen de uiteindelijk gekozen investeringslocatie Eisenhüttenstadt en een alternatieve locatie ([...]); |
| --- | --- |

b)

een rapport uit 2013 van Roland Berger Strategy Consultants (19) (hierna „het Roland-Berger-rapport” genoemd), dat Progroup heeft laten maken. Dit rapport bevat een ex-postvergelijking tussen de uiteindelijk gekozen investeringslocatie Eisenhüttenstadt en een alternatieve locatie ([...]);

| c) | een analyserapport van Deutsche Bank Research over Smurfit Kappa uit 2007 (20) (hierna „Deutsche Bank-studie” genoemd). |
| --- | --- |

c)

een analyserapport van Deutsche Bank Research over Smurfit Kappa uit 2007 (20) (hierna „Deutsche Bank-studie” genoemd).

| (70) | Duitsland verschafte ook kopieën van documenten en bijlagen uit zaak T-304/08. |
| --- | --- |

(70)

Duitsland verschafte ook kopieën van documenten en bijlagen uit zaak T-304/08.

5.2.   MARKTAFBAKENING

5.2.1.   RELEVANTE MARKT VOOR LINER — VRIJE MARKT VERSUS TOTALE MARKT

| (71) | Duitsland maakt bezwaar tegen de opmerkingen van Smurfit Kappa als zou de PM2-machine weliswaar het best geschikt zijn voor de productie van papiersoorten met een gramsgewicht van tussen 70 g/m2 en 130 g/m2, maar dat deze steeds kan worden aangepast voor papiersoorten met een hoger of lager gramsgewicht. Technisch gesproken kan de PM2-machine papiersoorten met een gramsgewicht tot 150 g/m2 produceren. Propapier zou er bovendien commercieel belang bij hebben om producten uit een hogere gewichtsklasse te produceren wanneer de marktprijs daarvan stijgt. Duitsland voegt daaraan nog toe dat de argumenten van Smurfit Kappa in tegenspraak zijn met de vaste beschikkingspraktijk van de Commissie (de specificaties van Smurfit Kappa onderschrijden nog de engste marktsegmentering die de Commissie voor het afbakenen van de markt heeft gehanteerd in vergelijkbare zaken). |
| --- | --- |

(71)

Duitsland maakt bezwaar tegen de opmerkingen van Smurfit Kappa als zou de PM2-machine weliswaar het best geschikt zijn voor de productie van papiersoorten met een gramsgewicht van tussen 70 g/m2 en 130 g/m2, maar dat deze steeds kan worden aangepast voor papiersoorten met een hoger of lager gramsgewicht. Technisch gesproken kan de PM2-machine papiersoorten met een gramsgewicht tot 150 g/m2 produceren. Propapier zou er bovendien commercieel belang bij hebben om producten uit een hogere gewichtsklasse te produceren wanneer de marktprijs daarvan stijgt. Duitsland voegt daaraan nog toe dat de argumenten van Smurfit Kappa in tegenspraak zijn met de vaste beschikkingspraktijk van de Commissie (de specificaties van Smurfit Kappa onderschrijden nog de engste marktsegmentering die de Commissie voor het afbakenen van de markt heeft gehanteerd in vergelijkbare zaken).

| (72) | In zijn opmerkingen verklaart Duitsland bovendien dat het niet dienstig is te onderscheiden tussen de vrije markt en de totale markt. De vrije markt is niet de relevante productmarkt, maar een deel van de totale markt voor liner. Duitsland merkt op dat er geen onafhankelijke statistische gegevens voor de vrije markt beschikbaar zijn en dat de effecten van de gesteunde investering op de mededinging en het handelsverkeer alleen op basis van de totale markt kunnen worden beoordeeld. |
| --- | --- |

(72)

In zijn opmerkingen verklaart Duitsland bovendien dat het niet dienstig is te onderscheiden tussen de vrije markt en de totale markt. De vrije markt is niet de relevante productmarkt, maar een deel van de totale markt voor liner. Duitsland merkt op dat er geen onafhankelijke statistische gegevens voor de vrije markt beschikbaar zijn en dat de effecten van de gesteunde investering op de mededinging en het handelsverkeer alleen op basis van de totale markt kunnen worden beoordeeld.

| (73) | Voorts merkt Duitsland op dat het onderscheid tussen liner dat in verticaal geïntegreerde ondernemingen wordt gebruikt, en liner dat op de vrije markt wordt geleverd, gekunsteld en willekeurig lijkt te zijn. Papiersoorten die in verticaal geïntegreerde ondernemingen worden verwerkt, en papiersoorten die op de vrije markt worden aangeboden, zijn nagenoeg volledig substitueerbaar (identieke grondstof en dezelfde producteigenschappen). Verticaal geïntegreerde producenten treden op de markt als zowel aanbieder als afnemer op (hetgeen tot markteffecten zou leiden wat betreft de prijs en vraag-en-aanbod op de totale markt en in de waardecreatieketen), waardoor er dan ook geen onafhankelijke vrije markt zou zijn. Binnen een concern verbruikte liner en op de vrije markt aangeboden liner zijn onderling afhankelijk: verticaal geïntegreerde producenten leveren liner ook aan golfkartonfabrieken van concurrenten en kopen ook liner uit fabrieken van andere concurrenten met het oog op de optimalisatie van hun eigen productie en logistiek. Volgens Duitsland moeten de hoeveelheden die voor deze optimalisatietransacties worden gebruikt, bij de vrije markt voor liner worden gerekend, mocht er überhaupt een onderscheid moeten worden gemaakt. |
| --- | --- |

(73)

Voorts merkt Duitsland op dat het onderscheid tussen liner dat in verticaal geïntegreerde ondernemingen wordt gebruikt, en liner dat op de vrije markt wordt geleverd, gekunsteld en willekeurig lijkt te zijn. Papiersoorten die in verticaal geïntegreerde ondernemingen worden verwerkt, en papiersoorten die op de vrije markt worden aangeboden, zijn nagenoeg volledig substitueerbaar (identieke grondstof en dezelfde producteigenschappen). Verticaal geïntegreerde producenten treden op de markt als zowel aanbieder als afnemer op (hetgeen tot markteffecten zou leiden wat betreft de prijs en vraag-en-aanbod op de totale markt en in de waardecreatieketen), waardoor er dan ook geen onafhankelijke vrije markt zou zijn. Binnen een concern verbruikte liner en op de vrije markt aangeboden liner zijn onderling afhankelijk: verticaal geïntegreerde producenten leveren liner ook aan golfkartonfabrieken van concurrenten en kopen ook liner uit fabrieken van andere concurrenten met het oog op de optimalisatie van hun eigen productie en logistiek. Volgens Duitsland moeten de hoeveelheden die voor deze optimalisatietransacties worden gebruikt, bij de vrije markt voor liner worden gerekend, mocht er überhaupt een onderscheid moeten worden gemaakt.

| (74) | Daarnaast voert Duitsland aan dat er één markt voor liner bestaat die liner uit gerecyclede én nieuwe vezels omvat, ongeacht het gramsgewicht. Testliner en gegolfd papier uit oud papier, enerzijds, en kraftliner en gegolfd papier uit nieuwe vezels, anderzijds, zijn voor zowel aanbieders als afnemers substitueerbaar. Bijna iedere papierfabriek is technisch in staat om met dezelfde machine liner te produceren uit zowel gerecyclede als nieuwe vezels. Om in de fabriek in Eisenhüttenstadt nieuwe vezels te kunnen gebruiken, zou een eenmalige investering van rond [...] miljoen EUR voldoende zijn, hetgeen niet meer dan [...] % van het totale investeringsbedrag vertegenwoordigt. |
| --- | --- |

(74)

Daarnaast voert Duitsland aan dat er één markt voor liner bestaat die liner uit gerecyclede én nieuwe vezels omvat, ongeacht het gramsgewicht. Testliner en gegolfd papier uit oud papier, enerzijds, en kraftliner en gegolfd papier uit nieuwe vezels, anderzijds, zijn voor zowel aanbieders als afnemers substitueerbaar. Bijna iedere papierfabriek is technisch in staat om met dezelfde machine liner te produceren uit zowel gerecyclede als nieuwe vezels. Om in de fabriek in Eisenhüttenstadt nieuwe vezels te kunnen gebruiken, zou een eenmalige investering van rond [...] miljoen EUR voldoende zijn, hetgeen niet meer dan [...] % van het totale investeringsbedrag vertegenwoordigt.

| (75) | Bovendien zouden producenten hun productie kunnen aanpassen naar een lager of hoger gramsgewicht, wanneer voor een bepaald gramsgewicht prijsdalingen te noteren zijn; substitutieketens zouden dan tot prijs- en volumeaanpassingen voeren. Aan de vraagzijde zouden de afnemers (ondernemingen uit de verpakkingsindustrie), bij aanzienlijke prijsverschillen tussen liner met een hoger en lager gramsgewicht, liner met een zwaarder gramsgewicht kunnen gaan vervangen door meerdere lagen liner uit een goedkoper gramsgewichtsbereik. |
| --- | --- |

(75)

Bovendien zouden producenten hun productie kunnen aanpassen naar een lager of hoger gramsgewicht, wanneer voor een bepaald gramsgewicht prijsdalingen te noteren zijn; substitutieketens zouden dan tot prijs- en volumeaanpassingen voeren. Aan de vraagzijde zouden de afnemers (ondernemingen uit de verpakkingsindustrie), bij aanzienlijke prijsverschillen tussen liner met een hoger en lager gramsgewicht, liner met een zwaarder gramsgewicht kunnen gaan vervangen door meerdere lagen liner uit een goedkoper gramsgewichtsbereik.

| (76) | Bovendien zijn aan de aanbodzijde liner en gegolfd papier volledig substitueerbaar: de machines kunnen beide soorten produceren en kunnen probleemloos worden aangepast. |
| --- | --- |

(76)

Bovendien zijn aan de aanbodzijde liner en gegolfd papier volledig substitueerbaar: de machines kunnen beide soorten produceren en kunnen probleemloos worden aangepast.

| (77) | Ten aanzien van de geografisch relevante markt verklaart Duitsland dat er diverse aanwijzingen zijn dat de markt ruimer is dan de EER. Zo worden grote hoeveelheden liner in de EER ingevoerd (bijvoorbeeld uit China) en uit de EER uitgevoerd (bijvoorbeeld naar Afrika, het Midden-Oosten, Azië en Turkije (5 85  000 ton in 2005)). Zo werd ca. [...] % van het in 2007 door Progroup bijgekochte liner van buiten de EER ingevoerd ([...] ton uit [...]). |
| --- | --- |

(77)

Ten aanzien van de geografisch relevante markt verklaart Duitsland dat er diverse aanwijzingen zijn dat de markt ruimer is dan de EER. Zo worden grote hoeveelheden liner in de EER ingevoerd (bijvoorbeeld uit China) en uit de EER uitgevoerd (bijvoorbeeld naar Afrika, het Midden-Oosten, Azië en Turkije (5 85  000 ton in 2005)). Zo werd ca. [...] % van het in 2007 door Progroup bijgekochte liner van buiten de EER ingevoerd ([...] ton uit [...]).

| (78) | Concluderend merkt Duitsland op dat er slechts één relevante markt voor liner is die ten minste de EER bestrijkt en die verkopen binnen het concern, zowel liner als gegolfd papier, alle gramsgewichtbereiken en liner uit zowel gerecyclede als nieuwe vezels omvat. Volgens Duitsland wordt deze conclusie gestaafd door de enge correlatie tussen de prijzen voor testliner uit alle gramsgewichtsbereiken en de prijzen voor testliner en kraftliner (zelfs rekening houdende met de inputkosten voor de gebruikte grondstoffen) (21). |
| --- | --- |

(78)

Concluderend merkt Duitsland op dat er slechts één relevante markt voor liner is die ten minste de EER bestrijkt en die verkopen binnen het concern, zowel liner als gegolfd papier, alle gramsgewichtbereiken en liner uit zowel gerecyclede als nieuwe vezels omvat. Volgens Duitsland wordt deze conclusie gestaafd door de enge correlatie tussen de prijzen voor testliner uit alle gramsgewichtsbereiken en de prijzen voor testliner en kraftliner (zelfs rekening houdende met de inputkosten voor de gebruikte grondstoffen) (21).

5.2.2.   RELEVANTE MARKT VOOR GOLFKARTON

| (79) | Duitsland is het eens met het in het besluit tot inleiding van de procedure door de Commissie ingenomen standpunt dat golfkarton een specifieke relevante productmarkt is (zowel aan de aanbodzijde als aan de vraagzijde). |
| --- | --- |

(79)

Duitsland is het eens met het in het besluit tot inleiding van de procedure door de Commissie ingenomen standpunt dat golfkarton een specifieke relevante productmarkt is (zowel aan de aanbodzijde als aan de vraagzijde).

| (80) | In zijn standpunt geeft Duitsland aan dat de geografisch relevante markt voor golfkarton de EER bestrijkt (zoals ook in punt 70 van de richtsnoeren regionale steun wordt geëist): er zijn geen handelsbarrières, geen technische verschillen en geen nationale voorkeuren, golfkarton wordt volgens een uniforme standaard geproduceerd en de gemiddelde prijzen in de EER geven nauwelijks verschillen te zien. Volgens Duitsland zet de grootste fabriek van Progroup (Burg) meer dan [...] % van zijn golfkartonproductie (in volume) af over een afstand tot 400 km, meer dan [...] % over een afstand tot 500 km en rond [...] % zelfs over een afstand van 700 tot 1  100 km. Voor alle Progroup-fabrieken samen genomen had Progroup in 2007 een aandeel van [...] % van haar productie geleverd aan afnemers die op een afstand van meer dan 400 km van de Progroup-fabrieken gevestigd zijn, waarbij in de regel ten minste één landsgrens werd overschreden. De meeste gebieden waarin Progroup levert, overlappen elkaar en bestrijken een groot deel van de EER. Bij [...] % tot [...] % van de leveringen van golfkarton uit de Progroup-fabrieken wordt ten minste één grens overschreden, zodat zelfs een op fabrieken gebaseerde afbakening van de geografisch relevante markten markten zou opleveren die ruimer zijn dan één land. |
| --- | --- |

(80)

In zijn standpunt geeft Duitsland aan dat de geografisch relevante markt voor golfkarton de EER bestrijkt (zoals ook in punt 70 van de richtsnoeren regionale steun wordt geëist): er zijn geen handelsbarrières, geen technische verschillen en geen nationale voorkeuren, golfkarton wordt volgens een uniforme standaard geproduceerd en de gemiddelde prijzen in de EER geven nauwelijks verschillen te zien. Volgens Duitsland zet de grootste fabriek van Progroup (Burg) meer dan [...] % van zijn golfkartonproductie (in volume) af over een afstand tot 400 km, meer dan [...] % over een afstand tot 500 km en rond [...] % zelfs over een afstand van 700 tot 1  100 km. Voor alle Progroup-fabrieken samen genomen had Progroup in 2007 een aandeel van [...] % van haar productie geleverd aan afnemers die op een afstand van meer dan 400 km van de Progroup-fabrieken gevestigd zijn, waarbij in de regel ten minste één landsgrens werd overschreden. De meeste gebieden waarin Progroup levert, overlappen elkaar en bestrijken een groot deel van de EER. Bij [...] % tot [...] % van de leveringen van golfkarton uit de Progroup-fabrieken wordt ten minste één grens overschreden, zodat zelfs een op fabrieken gebaseerde afbakening van de geografisch relevante markten markten zou opleveren die ruimer zijn dan één land.

| (81) | De gemiddelde prijzen voor golfkarton in de EER-landen waar wordt geleverd, verschillen minder dan 10 %. Dit onderscheid moet als gering worden beschouwd, omdat in Duitsland bij individuele golfkartonsoorten de prijzen tot 20 % van het gemiddelde kunnen afwijken. |
| --- | --- |

(81)

De gemiddelde prijzen voor golfkarton in de EER-landen waar wordt geleverd, verschillen minder dan 10 %. Dit onderscheid moet als gering worden beschouwd, omdat in Duitsland bij individuele golfkartonsoorten de prijzen tot 20 % van het gemiddelde kunnen afwijken.

| (82) | Het aandeel van de binnen de volledige Progroup ontstane transportkosten voor golfkarton bedraagt bij leveringen over een afstand tot 600 km gemiddeld minder dan [...] % van de totale omzet. Dit aandeel hangt echter sterk af van de vervoerde productkwaliteiten. |
| --- | --- |

(82)

Het aandeel van de binnen de volledige Progroup ontstane transportkosten voor golfkarton bedraagt bij leveringen over een afstand tot 600 km gemiddeld minder dan [...] % van de totale omzet. Dit aandeel hangt echter sterk af van de vervoerde productkwaliteiten.

| (83) | Duitsland geeft aan dat, gezien de overlappingen van de lokale markten, het effect van de substitutieketen dat invloed heeft op de prijzen en de mededingingsvoorwaarden in een gebied, wezenlijk groter is dan het verzorgingsgebied van een bepaalde productielocatie: laat een fabriek zijn prijzen dalen, dan leidt dit tot een uitbreiding van het leveringsgebied tot het leveringsgebied van aangrenzende concurrenten, die op hun beurt op de teruglopende vraag naar hun product en hun lagere capaciteitsbenutting reageren met een agressiever prijsbeleid, dat ook inwerkt op gebieden die van de oorspronkelijke uitbreiding van het leveringsgebied geen effecten ondervonden. De prijseffecten worden des te sterker, naarmate de overlappingen van de leveringsgebieden meer uitgesproken zijn. Op de markt voor golfkarton zijn de overlappingen zeer uitgesproken. |
| --- | --- |

(83)

Duitsland geeft aan dat, gezien de overlappingen van de lokale markten, het effect van de substitutieketen dat invloed heeft op de prijzen en de mededingingsvoorwaarden in een gebied, wezenlijk groter is dan het verzorgingsgebied van een bepaalde productielocatie: laat een fabriek zijn prijzen dalen, dan leidt dit tot een uitbreiding van het leveringsgebied tot het leveringsgebied van aangrenzende concurrenten, die op hun beurt op de teruglopende vraag naar hun product en hun lagere capaciteitsbenutting reageren met een agressiever prijsbeleid, dat ook inwerkt op gebieden die van de oorspronkelijke uitbreiding van het leveringsgebied geen effecten ondervonden. De prijseffecten worden des te sterker, naarmate de overlappingen van de leveringsgebieden meer uitgesproken zijn. Op de markt voor golfkarton zijn de overlappingen zeer uitgesproken.

| (84) | Daarom voert Duitsland aan dat het niet relevant is om daarnaast ook rekening te houden met een markt die enger is omschreven (dan de markt waarmee de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure rekening hield) en die alleen de belangrijkste landen omvat waarin Propapier PM2 levert. |
| --- | --- |

(84)

Daarom voert Duitsland aan dat het niet relevant is om daarnaast ook rekening te houden met een markt die enger is omschreven (dan de markt waarmee de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure rekening hield) en die alleen de belangrijkste landen omvat waarin Propapier PM2 levert.

5.2.3.   MARKTAANDEEL

| (85) | Op basis van de door Duitsland voorgestelde marktafbakeningen zouden de marktaandelen van Progroup op de relevante markten vóór en nà de investering ver beneden 25 % liggen. Duitsland verschaft (voor liner en golfkarton) dezelfde marktaandeelgegevens als in het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure en voegt verdere cijfergegevens bij voor liner in de aanname dat de geografisch relevante markt de EER en de buurlanden omvat. Deze bijkomende cijfergegevens laten voor 2011 marktaandelen zien die iets onder de marktaandelen liggen uit het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure. |
| --- | --- |

(85)

Op basis van de door Duitsland voorgestelde marktafbakeningen zouden de marktaandelen van Progroup op de relevante markten vóór en nà de investering ver beneden 25 % liggen. Duitsland verschaft (voor liner en golfkarton) dezelfde marktaandeelgegevens als in het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure en voegt verdere cijfergegevens bij voor liner in de aanname dat de geografisch relevante markt de EER en de buurlanden omvat. Deze bijkomende cijfergegevens laten voor 2011 marktaandelen zien die iets onder de marktaandelen liggen uit het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure.

5.3.   BEREKENING VAN DE CAPACITEITSUITBREIDING

| (86) | Duitsland weerspreekt de door Smurfit Kappa aangenomen capaciteitscijfers, waarbij ervan wordt uitgegaan dat capaciteit van 6 50  000 tot zelfs 7 50  000 ton per jaar wordt gecreëerd. Duitsland verklaart dat het door Smurfit Kappa voor de capaciteit van Propapier aangenomen volume van 6 50  000 ton per jaar geldt voor de maximumcapaciteit die technisch mogelijk is — en dat dit volume niet de daadwerkelijke productiecapaciteit van Propapier PM2 weergeeft, die lager ligt, omdat de papiermachine van Propapier PM2 naar verwachting hoofdzakelijk liner uit het lagere gramsgewichtbereik zal produceren (en daardoor lagere hoeveelheden zal produceren als gevolg van het complexere productieproces). Volgens Duitsland lag de in 2012 door Propapier PM2 geproduceerde hoeveelheid bij [< 6 15  000] ton. |
| --- | --- |

(86)

Duitsland weerspreekt de door Smurfit Kappa aangenomen capaciteitscijfers, waarbij ervan wordt uitgegaan dat capaciteit van 6 50  000 tot zelfs 7 50  000 ton per jaar wordt gecreëerd. Duitsland verklaart dat het door Smurfit Kappa voor de capaciteit van Propapier aangenomen volume van 6 50  000 ton per jaar geldt voor de maximumcapaciteit die technisch mogelijk is — en dat dit volume niet de daadwerkelijke productiecapaciteit van Propapier PM2 weergeeft, die lager ligt, omdat de papiermachine van Propapier PM2 naar verwachting hoofdzakelijk liner uit het lagere gramsgewichtbereik zal produceren (en daardoor lagere hoeveelheden zal produceren als gevolg van het complexere productieproces). Volgens Duitsland lag de in 2012 door Propapier PM2 geproduceerde hoeveelheid bij [< 6 15  000] ton.

| (87) | Daarbij komt, volgens Duitsland, dat zelfs in het scenario van 6 50  000 ton per jaar de capaciteitsuitbreiding op de markt voor liner niet hoger zou uitvallen dan 5 %. Voorts verklaart Duitsland dat het bij het scenario van 7 50  000 ton per jaar waarover Smurfit Kappa het heeft, gaat om de betreffende theoretische capaciteit in het kader van de vergunning op grond van de Duitse bondswetgeving inzake emissies (het Bundes-Immissionsschutzgesetz). |
| --- | --- |

(87)

Daarbij komt, volgens Duitsland, dat zelfs in het scenario van 6 50  000 ton per jaar de capaciteitsuitbreiding op de markt voor liner niet hoger zou uitvallen dan 5 %. Voorts verklaart Duitsland dat het bij het scenario van 7 50  000 ton per jaar waarover Smurfit Kappa het heeft, gaat om de betreffende theoretische capaciteit in het kader van de vergunning op grond van de Duitse bondswetgeving inzake emissies (het Bundes-Immissionsschutzgesetz).

| (88) | Duitsland is van mening dat voor de berekening van de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt de totale capaciteit van 6 15  000 ton per jaar niet in aanmerking mag worden genomen, omdat van deze totale capaciteit [> 3 65  000] ton per jaar intern en slechts [< 2 50  000] ton per jaar op de vrije markt wordt afgezet. Volgens Duitsland heeft de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure de capaciteitsuitbreiding correct berekend als aandeel van de totale markt (22) en is het niet passend om de capaciteitsuitbreiding aan de hand van het volume van de vrije markt te berekenen. |
| --- | --- |

(88)

Duitsland is van mening dat voor de berekening van de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt de totale capaciteit van 6 15  000 ton per jaar niet in aanmerking mag worden genomen, omdat van deze totale capaciteit [> 3 65  000] ton per jaar intern en slechts [< 2 50  000] ton per jaar op de vrije markt wordt afgezet. Volgens Duitsland heeft de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure de capaciteitsuitbreiding correct berekend als aandeel van de totale markt (22) en is het niet passend om de capaciteitsuitbreiding aan de hand van het volume van de vrije markt te berekenen.

| (89) | Duitsland acht de door Smurfit Kappa gehanteerde capaciteitscijfers niet correct, met name het door Smurfit Kappa vermelde volume van 2 85  000 ton per jaar aan uit oud papier geproduceerd liner dat Propapier in 2010 als overschot voor de verkoop op de vrije markt zou hebben geproduceerd. Deze gegevens zijn volgens Duitsland op een onbekende bron gebaseerd. |
| --- | --- |

(89)

Duitsland acht de door Smurfit Kappa gehanteerde capaciteitscijfers niet correct, met name het door Smurfit Kappa vermelde volume van 2 85  000 ton per jaar aan uit oud papier geproduceerd liner dat Propapier in 2010 als overschot voor de verkoop op de vrije markt zou hebben geproduceerd. Deze gegevens zijn volgens Duitsland op een onbekende bron gebaseerd.

| (90) | Duitsland verwerpt de door klager voorgestelde methode voor het berekenen van de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt die rekent met een „verschuivingseffect”. Duitsland voert aan dat de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt en op de totale markt gelijk blijft, ongeacht welk aandeel Propapier daadwerkelijk op de vrije markt afzet, en dat de aldus berekende capaciteitsuitbreiding voor de vrije markt niet zou veranderen indien Propapier zelfs geen liner op de vrije markt zou aanbieden, maar de totale nieuwe productie intern zou worden verwerkt. Duitsland maakt duidelijk dat de capaciteit van Propapier PM2 die intern wordt verwerkt, het aanbod op de vrije markt niet uitbreidt, maar alleen de vraag waaraan moet worden voldaan, doet dalen. Daarom blijft Duitsland erbij dat bij de berekening van de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt in de teller alleen de op de vrije markt af te zetten [< 2 50  000] ton per jaar in aanmerking mag worden genomen, terwijl de verplaatste vraag van 2 40  000 ton per jaar in de noemer moet worden verwerkt, om zo het totale volume van de vrije markt te verlagen. |
| --- | --- |

(90)

Duitsland verwerpt de door klager voorgestelde methode voor het berekenen van de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt die rekent met een „verschuivingseffect”. Duitsland voert aan dat de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt en op de totale markt gelijk blijft, ongeacht welk aandeel Propapier daadwerkelijk op de vrije markt afzet, en dat de aldus berekende capaciteitsuitbreiding voor de vrije markt niet zou veranderen indien Propapier zelfs geen liner op de vrije markt zou aanbieden, maar de totale nieuwe productie intern zou worden verwerkt. Duitsland maakt duidelijk dat de capaciteit van Propapier PM2 die intern wordt verwerkt, het aanbod op de vrije markt niet uitbreidt, maar alleen de vraag waaraan moet worden voldaan, doet dalen. Daarom blijft Duitsland erbij dat bij de berekening van de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt in de teller alleen de op de vrije markt af te zetten [< 2 50  000] ton per jaar in aanmerking mag worden genomen, terwijl de verplaatste vraag van 2 40  000 ton per jaar in de noemer moet worden verwerkt, om zo het totale volume van de vrije markt te verlagen.

| (91) | Duitsland verklaart dat de [< 2 50  000] ton per jaar die extern wordt verkocht, een realistisch volume is, dat de Commissie accepteerde bij het vaststellen van het oorspronkelijke besluit en in het besluit tot inleiding van de procedure. De aanname was dat de nieuwe golfkartonfabriek van Progroup in Stryków ongeveer [1 00  000-2 00  000] ton golfkarton per jaar zou verbruiken. Daarnaast is Progroup voornemens om nog meer fabrieken in Oost-Europa te bouwen, waarvoor nog een deel van de capaciteit van Propapier PM2 voor intern gebruik nodig zou zijn. |
| --- | --- |

(91)

Duitsland verklaart dat de [< 2 50  000] ton per jaar die extern wordt verkocht, een realistisch volume is, dat de Commissie accepteerde bij het vaststellen van het oorspronkelijke besluit en in het besluit tot inleiding van de procedure. De aanname was dat de nieuwe golfkartonfabriek van Progroup in Stryków ongeveer [1 00  000-2 00  000] ton golfkarton per jaar zou verbruiken. Daarnaast is Progroup voornemens om nog meer fabrieken in Oost-Europa te bouwen, waarvoor nog een deel van de capaciteit van Propapier PM2 voor intern gebruik nodig zou zijn.

5.4.   MARKTGROEI EN OVERCAPACITEIT

| (92) | Voor de toetsing aan punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun moet de in de laatste vijf jaar gemeten gemiddelde jaarlijkse groei van het schijnbare verbruik van het betrokken product worden vergeleken met het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het bbp in de EER. |
| --- | --- |

(92)

Voor de toetsing aan punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun moet de in de laatste vijf jaar gemeten gemiddelde jaarlijkse groei van het schijnbare verbruik van het betrokken product worden vergeleken met het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het bbp in de EER.

| (93) | Duitsland bestrijdt de conclusie van de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure als zou de markt voor liner in de betrokken periode 2001-2006 wat betreft het volume en het reële groeipercentage in de EER zijn gegroeid (een groeipercentage van 2,15 % voor liner ten opzichte van een bbp-groei van 1,97 %), terwijl de markt in waarde is gekrompen (nominaal groeipercentage van 0,02 % van de markt voor liner ten opzichte van een nominale bbp-groei van 3,98 % in de EER). |
| --- | --- |

(93)

Duitsland bestrijdt de conclusie van de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure als zou de markt voor liner in de betrokken periode 2001-2006 wat betreft het volume en het reële groeipercentage in de EER zijn gegroeid (een groeipercentage van 2,15 % voor liner ten opzichte van een bbp-groei van 1,97 %), terwijl de markt in waarde is gekrompen (nominaal groeipercentage van 0,02 % van de markt voor liner ten opzichte van een nominale bbp-groei van 3,98 % in de EER).

| (94) | De groei van het marktvolume zou volgens Duitsland alleen betrekking hebben op de toegenomen daadwerkelijke behoefte op deze markt. Duitsland gaat ervan uit dat bijkomende capaciteit op een markt waarop de vraag sneller stijgt dan het bbp, snel kan worden geabsorbeerd en zodoende een verwaarloosbare invloed op de mededinging heeft. |
| --- | --- |

(94)

De groei van het marktvolume zou volgens Duitsland alleen betrekking hebben op de toegenomen daadwerkelijke behoefte op deze markt. Duitsland gaat ervan uit dat bijkomende capaciteit op een markt waarop de vraag sneller stijgt dan het bbp, snel kan worden geabsorbeerd en zodoende een verwaarloosbare invloed op de mededinging heeft.

| (95) | Voorts betoogt Duitsland dat de opmerking van de Commissie in de punten 106 e.v. van het besluit tot inleiding van de procedure als zou het bbp sneller groeien dan de totale markt voor liner, een vertekend beeld geeft, omdat daarmee de marktgroei gerekend in waarde wordt vergeleken met de bbp-groei in actuele prijzen (dus niet gecorrigeerd voor inflatie). Duitsland is van mening dat gegevens over de waarde factoren weerspiegelen die bij de prijsvorming een rol spelen, maar niets van doen hebben met de daadwerkelijke vraag (zo zou bijvoorbeeld een stijging van de inputkosten tot groei leiden, terwijl de reële vraag gelijk blijft). Uit voetnoot 62 van de richtsnoeren regionale steun waar wordt opgemerkt dat het schijnbare verbruik moet worden berekend op basis van de „productie”, blijkt dat de berekeningen met het oog op toetsing aan punt 68, onder b), van diezelfde richtsnoeren moeten plaatsvinden op basis van de volumes die worden geproduceerd als gevolg van het investeringsvoornemen (op basis van het volume). |
| --- | --- |

(95)

Voorts betoogt Duitsland dat de opmerking van de Commissie in de punten 106 e.v. van het besluit tot inleiding van de procedure als zou het bbp sneller groeien dan de totale markt voor liner, een vertekend beeld geeft, omdat daarmee de marktgroei gerekend in waarde wordt vergeleken met de bbp-groei in actuele prijzen (dus niet gecorrigeerd voor inflatie). Duitsland is van mening dat gegevens over de waarde factoren weerspiegelen die bij de prijsvorming een rol spelen, maar niets van doen hebben met de daadwerkelijke vraag (zo zou bijvoorbeeld een stijging van de inputkosten tot groei leiden, terwijl de reële vraag gelijk blijft). Uit voetnoot 62 van de richtsnoeren regionale steun waar wordt opgemerkt dat het schijnbare verbruik moet worden berekend op basis van de „productie”, blijkt dat de berekeningen met het oog op toetsing aan punt 68, onder b), van diezelfde richtsnoeren moeten plaatsvinden op basis van de volumes die worden geproduceerd als gevolg van het investeringsvoornemen (op basis van het volume).

| (96) | Duitsland verwijst naar de Deutsche Bank-studie uit 2007, waarin met betrekking tot de geplande Propapier PM2-fabriek wordt verklaard dat nieuwe capaciteit geen bedreiging vormt, maar een noodzaak om aan de vraag te kunnen voldoen (23). Duitsland is van mening dat dit soort duidelijke verklaring van een deskundige uit de branche in 2007 de bezwaren ten aanzien van structurele overcapaciteit afdoende weerlegt. |
| --- | --- |

(96)

Duitsland verwijst naar de Deutsche Bank-studie uit 2007, waarin met betrekking tot de geplande Propapier PM2-fabriek wordt verklaard dat nieuwe capaciteit geen bedreiging vormt, maar een noodzaak om aan de vraag te kunnen voldoen (23). Duitsland is van mening dat dit soort duidelijke verklaring van een deskundige uit de branche in 2007 de bezwaren ten aanzien van structurele overcapaciteit afdoende weerlegt.

| (97) | De stillegging van capaciteit in de golfkartonsector waarover Smurfit Kappa het heeft, was volgens Duitsland niet ingegeven door het streven naar een herstel van het evenwicht tussen aanbod en vraag op de markt, maar was in hoofdzaak terug te voeren op oude en inefficiënte machines. Oorzaken hiervoor waren onder meer: 1) een toenemende tendens bij afnemers richting lichter liner, dat niet met oudere machines kan worden geproduceerd; 2) lagere schaalvoordelen bij oudere machines door hun geringere productiecapaciteit, en 3) de toenemende standaardisering van de werkbreedte van golfkartonmachines op 2,5/2,8 m, hetgeen er bij niet-gestandaardiseerde machines toe leidt dat een veel groter percentage papier moet worden bijgesneden wanneer liner met een andere breedte wordt geleverd (24). Daarenboven heeft Smurfit Kappa weliswaar zelf enkele fabrieken gesloten, maar parallel daarmee in nieuwe capaciteit in de EER geïnvesteerd. In dat verband verwijst Duitsland naar de studie van Deutsche Bank, waarin de consolidatie van Smurfit Kappa (na de fusie met Jefferson Smurfit Group in 2005) wordt aangemerkt als poging om de kwaliteit van haar activa te verbeteren (25). Duitsland voegt hieraan nog toe dat Smurfit Kappa vóór 2007 in acht op de tien jaar, maar ook over de totale periode haar capaciteit voor liner in de EER netto zelfs heeft uitgebreid, in plaats van deze af te bouwen (26). |
| --- | --- |

(97)

De stillegging van capaciteit in de golfkartonsector waarover Smurfit Kappa het heeft, was volgens Duitsland niet ingegeven door het streven naar een herstel van het evenwicht tussen aanbod en vraag op de markt, maar was in hoofdzaak terug te voeren op oude en inefficiënte machines. Oorzaken hiervoor waren onder meer: 1) een toenemende tendens bij afnemers richting lichter liner, dat niet met oudere machines kan worden geproduceerd; 2) lagere schaalvoordelen bij oudere machines door hun geringere productiecapaciteit, en 3) de toenemende standaardisering van de werkbreedte van golfkartonmachines op 2,5/2,8 m, hetgeen er bij niet-gestandaardiseerde machines toe leidt dat een veel groter percentage papier moet worden bijgesneden wanneer liner met een andere breedte wordt geleverd (24). Daarenboven heeft Smurfit Kappa weliswaar zelf enkele fabrieken gesloten, maar parallel daarmee in nieuwe capaciteit in de EER geïnvesteerd. In dat verband verwijst Duitsland naar de studie van Deutsche Bank, waarin de consolidatie van Smurfit Kappa (na de fusie met Jefferson Smurfit Group in 2005) wordt aangemerkt als poging om de kwaliteit van haar activa te verbeteren (25). Duitsland voegt hieraan nog toe dat Smurfit Kappa vóór 2007 in acht op de tien jaar, maar ook over de totale periode haar capaciteit voor liner in de EER netto zelfs heeft uitgebreid, in plaats van deze af te bouwen (26).

| (98) | Uit de Deutsche Bank-studie blijkt voorts dat de drie in Europa geplande capaciteitsuitbreidingen (Progroup, Mondi en SAICA) die voor 2007 bekend waren, noodzakelijk waren om te voldoen aan de voor de periode 2009-2012 verwachte vraag, en dat de benuttingsgraad ondanks deze capaciteitsuitbreiding hoog zou blijven. Duitsland merkt op dat zowel in de Deutsche Bank-studie als in de gegevens van Pöyry voor de periode 2006-2008 sprake is van een benuttingsgraad van meer dan 90 %. De studie noemt bovendien de bbp-groei als sleutelfactor voor de vraag in de golfkarton- en linersector en wijst erop dat de geraamde bbp-groeipercentages van 2,2 % (2007) en 2 % (2008) het door de studie aangenomen samengestelde jaarlijks groeipercentage (CAGR) van de vraag (27) van 2,9 % voor de periode 2006-2009 onderbouwen. De gegevens van Pöyry over het volume zoals die in 2007 werden aangenomen, laten voor liner voor de periode 2005-2015 in West-Europa een jaarlijks groeipercentage van 1,5 % zien en voor de periode 2005-2010 in Oost-Europa op een jaarlijks groeipercentage van 6,2 %, dat voor de periode 2010-2015 afneemt tot 3,8 %. Volgens Duitsland zijn perioden met dalende prijzen, lange perioden voor de capaciteitsuitbreiding en een fluctuerende vraag typisch voor deze cyclische bedrijfstak, en mogen deze verschijnselen niet als indicatoren voor structurele overcapaciteit worden gehanteerd. |
| --- | --- |

(98)

Uit de Deutsche Bank-studie blijkt voorts dat de drie in Europa geplande capaciteitsuitbreidingen (Progroup, Mondi en SAICA) die voor 2007 bekend waren, noodzakelijk waren om te voldoen aan de voor de periode 2009-2012 verwachte vraag, en dat de benuttingsgraad ondanks deze capaciteitsuitbreiding hoog zou blijven. Duitsland merkt op dat zowel in de Deutsche Bank-studie als in de gegevens van Pöyry voor de periode 2006-2008 sprake is van een benuttingsgraad van meer dan 90 %. De studie noemt bovendien de bbp-groei als sleutelfactor voor de vraag in de golfkarton- en linersector en wijst erop dat de geraamde bbp-groeipercentages van 2,2 % (2007) en 2 % (2008) het door de studie aangenomen samengestelde jaarlijks groeipercentage (CAGR) van de vraag (27) van 2,9 % voor de periode 2006-2009 onderbouwen. De gegevens van Pöyry over het volume zoals die in 2007 werden aangenomen, laten voor liner voor de periode 2005-2015 in West-Europa een jaarlijks groeipercentage van 1,5 % zien en voor de periode 2005-2010 in Oost-Europa op een jaarlijks groeipercentage van 6,2 %, dat voor de periode 2010-2015 afneemt tot 3,8 %. Volgens Duitsland zijn perioden met dalende prijzen, lange perioden voor de capaciteitsuitbreiding en een fluctuerende vraag typisch voor deze cyclische bedrijfstak, en mogen deze verschijnselen niet als indicatoren voor structurele overcapaciteit worden gehanteerd.

| (99) | Concluderend merkt Duitsland op dat alle op het tijdstip van het nietig verklaarde besluit beschikbare aanwijzingen wezen in de richting van een positieve ontwikkeling van de markt voor liner op het tijdstip dat het besluit werd vastgesteld en ook voor de periode nà 2007, en dat er geen indicaties waren voor onbalans op de markt voor liner. |
| --- | --- |

(99)

Concluderend merkt Duitsland op dat alle op het tijdstip van het nietig verklaarde besluit beschikbare aanwijzingen wezen in de richting van een positieve ontwikkeling van de markt voor liner op het tijdstip dat het besluit werd vastgesteld en ook voor de periode nà 2007, en dat er geen indicaties waren voor onbalans op de markt voor liner.

5.5.   STIMULEREND EFFECT

| (100) | Duitsland is van mening dat niet in detail hoeft te worden nagegaan of de steun een stimulerend effect heeft, omdat het marktaandeel en de drempelwaarden voor de capaciteit volgens punt 68 van de richtsnoeren regionale steun, op basis van de cijfergegevens van Duitsland, niet werden overschreden. Duitsland wijst erop dat dit stimulerende effect op het tijdstip van het nietig verklaarde besluit op grond van formele criteria werd onderzocht en dat al deze formele criteria vervuld waren. Op dat tijdstip hoefde geen volledig businessplan te worden gepresenteerd om aan te tonen dat de steun daadwerkelijk doorslaggevend was voor het besluit om de investering in een steungebied ten uitvoer te leggen, zodat Progroup op dat tijdstip dan ook niet dit soort gedetailleerde plan had uitgewerkt. Duitsland wijst er evenwel op dat de bestuursvoorzitter en aandeelhouder van Progroup heeft bevestigd dat de steun voor Progroup doorslaggevend was bij de keuze voor Eisenhüttenstadt als locatie voor het investeringsvoornemen Propapier PM2 en dat anders voor [...] als investeringslocatie was gekozen. Daarom had Progroup het bureau Roland Berger Strategy Consultants de opdracht gegeven om de economische factoren van een locatie in [...] te vergelijken met Eisenhüttenstadt als locatie. |
| --- | --- |

(100)

Duitsland is van mening dat niet in detail hoeft te worden nagegaan of de steun een stimulerend effect heeft, omdat het marktaandeel en de drempelwaarden voor de capaciteit volgens punt 68 van de richtsnoeren regionale steun, op basis van de cijfergegevens van Duitsland, niet werden overschreden. Duitsland wijst erop dat dit stimulerende effect op het tijdstip van het nietig verklaarde besluit op grond van formele criteria werd onderzocht en dat al deze formele criteria vervuld waren. Op dat tijdstip hoefde geen volledig businessplan te worden gepresenteerd om aan te tonen dat de steun daadwerkelijk doorslaggevend was voor het besluit om de investering in een steungebied ten uitvoer te leggen, zodat Progroup op dat tijdstip dan ook niet dit soort gedetailleerde plan had uitgewerkt. Duitsland wijst er evenwel op dat de bestuursvoorzitter en aandeelhouder van Progroup heeft bevestigd dat de steun voor Progroup doorslaggevend was bij de keuze voor Eisenhüttenstadt als locatie voor het investeringsvoornemen Propapier PM2 en dat anders voor [...] als investeringslocatie was gekozen. Daarom had Progroup het bureau Roland Berger Strategy Consultants de opdracht gegeven om de economische factoren van een locatie in [...] te vergelijken met Eisenhüttenstadt als locatie.

| (101) | Volgens het Roland Berger-rapport uit 2013 was het doel van de investering het verbeteren van de [...] van Progroup. [...] werd op grond van de [...] als betere locatie beschouwd. Verdere voordelen van de locatie [...] waren: goedkopere [...], goedkopere [...] en lagere [...] en [...] (28). Volgens dit rapport had de keuze voor Eisenhüttenstadt in plaats van [...] tot jaarlijkse meerkosten van [...] tot [...] miljoen EUR geleid. De gedisconteerde meerkosten zouden in totaal [...] tot [...] miljoen EUR belopen. Een deel van deze meerkosten werd gecompenseerd door de steun en het verwachte [...]. Eisenhüttenstadt bood bovendien de mogelijkheid voor toekomstige uitbreiding (lagere grondprijzen, gegarandeerde zoetwatervoorziening, stoomlevering door de geplande energiecentrale). |
| --- | --- |

(101)

Volgens het Roland Berger-rapport uit 2013 was het doel van de investering het verbeteren van de [...] van Progroup. [...] werd op grond van de [...] als betere locatie beschouwd. Verdere voordelen van de locatie [...] waren: goedkopere [...], goedkopere [...] en lagere [...] en [...] (28). Volgens dit rapport had de keuze voor Eisenhüttenstadt in plaats van [...] tot jaarlijkse meerkosten van [...] tot [...] miljoen EUR geleid. De gedisconteerde meerkosten zouden in totaal [...] tot [...] miljoen EUR belopen. Een deel van deze meerkosten werd gecompenseerd door de steun en het verwachte [...]. Eisenhüttenstadt bood bovendien de mogelijkheid voor toekomstige uitbreiding (lagere grondprijzen, gegarandeerde zoetwatervoorziening, stoomlevering door de geplande energiecentrale).

| (102) | Duitsland verklaart dat de investeringssteun, indien de volledige strategie van de [...] zou slagen, afdoende was om de kostennadelen van een locatie in het achterstandsgebied Brandenburg-Nordost te dekken. Progroup heeft, volgens Duitsland, op die basis het ondernemingsbesluit genomen om in Eisenhüttenstadt te investeren, en zodoende heeft de aan Progroup toegekende investeringssteun de vereiste prikkel gegeven om als locatie voor Propapier PM2 te kiezen voor Eisenhüttenstadt in plaats van een locatie in [...]. |
| --- | --- |

(102)

Duitsland verklaart dat de investeringssteun, indien de volledige strategie van de [...] zou slagen, afdoende was om de kostennadelen van een locatie in het achterstandsgebied Brandenburg-Nordost te dekken. Progroup heeft, volgens Duitsland, op die basis het ondernemingsbesluit genomen om in Eisenhüttenstadt te investeren, en zodoende heeft de aan Progroup toegekende investeringssteun de vereiste prikkel gegeven om als locatie voor Propapier PM2 te kiezen voor Eisenhüttenstadt in plaats van een locatie in [...].

5.6.   BIJDRAGE AAN DE REGIONALE ONTWIKKELING

| (103) | Duitsland verklaart dat het investeringsproject Propapier PM2 aansluit bij de Branchenstrategie zur Unterstützung des Branchenkompetenzfeldes Papier im Land Brandenburg (sectorale strategie ter ondersteuning van het sectorale competentiegebied Papier in de deelstaat Brandenburg). De papiersector is een van de competentiegebieden die in het coalitieakkoord voor de vierde legislatuur (2004-2009) in de deelstaat Brandenburg is afgebakend (29). |
| --- | --- |

(103)

Duitsland verklaart dat het investeringsproject Propapier PM2 aansluit bij de Branchenstrategie zur Unterstützung des Branchenkompetenzfeldes Papier im Land Brandenburg (sectorale strategie ter ondersteuning van het sectorale competentiegebied Papier in de deelstaat Brandenburg). De papiersector is een van de competentiegebieden die in het coalitieakkoord voor de vierde legislatuur (2004-2009) in de deelstaat Brandenburg is afgebakend (29).

| (104) | Een in opdracht van het ministerie van Economische Zaken van de deelstaat Brandenburg opgesteld document van Pöyry uit 2007 (30) maakt duidelijk dat op het tijdstip van de vaststelling van het nietig verklaarde besluit al bij al een positieve ontwikkeling van het sectorale competentiegebied „papier” werd verwacht. Weliswaar leverde dit onderzoek geen concrete nieuwe investeringsplannen voor de papiersector op (naast Propapier PM2), maar niettemin bestond de mogelijkheid van capaciteitsuitbreidingen, diversificatie of uitbreidingen van het productaanbod bij bestaande ondernemingen. |
| --- | --- |

(104)

Een in opdracht van het ministerie van Economische Zaken van de deelstaat Brandenburg opgesteld document van Pöyry uit 2007 (30) maakt duidelijk dat op het tijdstip van de vaststelling van het nietig verklaarde besluit al bij al een positieve ontwikkeling van het sectorale competentiegebied „papier” werd verwacht. Weliswaar leverde dit onderzoek geen concrete nieuwe investeringsplannen voor de papiersector op (naast Propapier PM2), maar niettemin bestond de mogelijkheid van capaciteitsuitbreidingen, diversificatie of uitbreidingen van het productaanbod bij bestaande ondernemingen.

| (105) | Duitsland beklemtoont dat de investering heeft plaatsgevonden in een gebied met een aanzienlijke handicap: het bbp per hoofd van de bevolking beliep 76,3 % van het EU-27-gemiddelde in 2004 en het werkloosheidspercentage in 2005 lag bij 19,8 %, of 220 % van het EU-27-gemiddelde en 178 % van het gemiddelde in Duitsland. Eisenhüttenstadt is onderdeel van de regionaler Wachstumskern (RWK) Frankfurt (Oder)/Eisenhüttenstadt, die in 2006 het aantal premiebetalende werknemers zag dalen met 15 % (of 7  573 werknemers) ten opzichte van 1998. |
| --- | --- |

(105)

Duitsland beklemtoont dat de investering heeft plaatsgevonden in een gebied met een aanzienlijke handicap: het bbp per hoofd van de bevolking beliep 76,3 % van het EU-27-gemiddelde in 2004 en het werkloosheidspercentage in 2005 lag bij 19,8 %, of 220 % van het EU-27-gemiddelde en 178 % van het gemiddelde in Duitsland. Eisenhüttenstadt is onderdeel van de regionaler Wachstumskern (RWK) Frankfurt (Oder)/Eisenhüttenstadt, die in 2006 het aantal premiebetalende werknemers zag dalen met 15 % (of 7  573 werknemers) ten opzichte van 1998.

| (106) | Duitsland geeft aan te verwachten dat het Propapier-project een belangrijke bijdrage kan leveren aan de diversificatie van de economische monostructuur van de regio, die sterk afhankelijk is van de door rationaliseringsinspanningen bedreigde staalindustrie (Arcelor). Duitsland wijst op het verlies van honderden arbeidsplaatsen in de staalindustrie sinds 2003 in Eisenhüttenstadt. |
| --- | --- |

(106)

Duitsland geeft aan te verwachten dat het Propapier-project een belangrijke bijdrage kan leveren aan de diversificatie van de economische monostructuur van de regio, die sterk afhankelijk is van de door rationaliseringsinspanningen bedreigde staalindustrie (Arcelor). Duitsland wijst op het verlies van honderden arbeidsplaatsen in de staalindustrie sinds 2003 in Eisenhüttenstadt.

| (107) | Voorts wijst Duitsland op de potentiële voordelen van het investeringsproject Propapier PM2 wat betreft de verruiming van de waardecreatieketen (bv. investeringen in golfkartonfabrieken en in de verpakkingsindustrie). |
| --- | --- |

(107)

Voorts wijst Duitsland op de potentiële voordelen van het investeringsproject Propapier PM2 wat betreft de verruiming van de waardecreatieketen (bv. investeringen in golfkartonfabrieken en in de verpakkingsindustrie).

| (108) | Duitsland is van mening dat het scheppen van 150 kwalitatief hoogwaardige directe arbeidsplaatsen (waarvan 82 % in 2012 in de regio te situeren was) en rond 450 indirecte arbeidsplaatsen aanzienlijk bijdraagt tot de ontwikkeling van de regio-Brandenburg die met een sterke achterstand kampt. Voorts wijst Duitsland op aanzienlijke opleidingsactiviteiten (31) voor lokale werknemers en de samenwerking met de Brandenburgische Technische Universität Cottbus-Senftenberg. De opleidingsactiviteiten dragen bij tot het kwalificatieniveau van de werknemers in het algemeen in een regio die door een tekort aan technisch gekwalificeerd personeel wordt gekenmerkt, en trekt zo mogelijk verdere investeerders aan. Duitsland voegt daaraan nog toe dat de behoefte aan geschoolde werknemers ook ertoe leidt dat regionale opleidingsinstellingen specifieke opleidingsprogramma’s creëren. |
| --- | --- |

(108)

Duitsland is van mening dat het scheppen van 150 kwalitatief hoogwaardige directe arbeidsplaatsen (waarvan 82 % in 2012 in de regio te situeren was) en rond 450 indirecte arbeidsplaatsen aanzienlijk bijdraagt tot de ontwikkeling van de regio-Brandenburg die met een sterke achterstand kampt. Voorts wijst Duitsland op aanzienlijke opleidingsactiviteiten (31) voor lokale werknemers en de samenwerking met de Brandenburgische Technische Universität Cottbus-Senftenberg. De opleidingsactiviteiten dragen bij tot het kwalificatieniveau van de werknemers in het algemeen in een regio die door een tekort aan technisch gekwalificeerd personeel wordt gekenmerkt, en trekt zo mogelijk verdere investeerders aan. Duitsland voegt daaraan nog toe dat de behoefte aan geschoolde werknemers ook ertoe leidt dat regionale opleidingsinstellingen specifieke opleidingsprogramma’s creëren.

| (109) | Duitsland beklemtoont het bijzonder innovatieve karakter van de Propapier PM2-machine, die wereldwijd de eerste machine was die bijzonder licht liner kon produceren, zodat de regio Eisenhüttenstadt in de sector bekendheid heeft gekregen als drager van knowhow. |
| --- | --- |

(109)

Duitsland beklemtoont het bijzonder innovatieve karakter van de Propapier PM2-machine, die wereldwijd de eerste machine was die bijzonder licht liner kon produceren, zodat de regio Eisenhüttenstadt in de sector bekendheid heeft gekregen als drager van knowhow.

| (110) | Duitsland weerspreekt de opmerkingen van Smurfit Kappa, door erop te wijzen dat Progroup zijn personeelsbestand in samenhang met de bouw van de papierfabriek Propapier PM2 niet heeft ingekrompen. Bovendien verzekert Duitsland dat de papiermachine in Eisenhüttenstadt werd geassembleerd en dat slechts enkele onderdelen buiten Duitsland werden geproduceerd. |
| --- | --- |

(110)

Duitsland weerspreekt de opmerkingen van Smurfit Kappa, door erop te wijzen dat Progroup zijn personeelsbestand in samenhang met de bouw van de papierfabriek Propapier PM2 niet heeft ingekrompen. Bovendien verzekert Duitsland dat de papiermachine in Eisenhüttenstadt werd geassembleerd en dat slechts enkele onderdelen buiten Duitsland werden geproduceerd.

| (111) | Duitsland wijst voorts op het langetermijnbelang van de investering om tot een duurzame ontwikkeling van de regio te komen. Volgens Duitsland was het engagement van Progroup van bij de eerste plannen bedoeld als een project op lange termijn in het kader van de verticale integratie en bij de uitbouw van de Oost-Europastrategie, zodat de Propapier PM2-investering ook op lange termijn positieve effecten zal opleveren. |
| --- | --- |

(111)

Duitsland wijst voorts op het langetermijnbelang van de investering om tot een duurzame ontwikkeling van de regio te komen. Volgens Duitsland was het engagement van Progroup van bij de eerste plannen bedoeld als een project op lange termijn in het kader van de verticale integratie en bij de uitbouw van de Oost-Europastrategie, zodat de Propapier PM2-investering ook op lange termijn positieve effecten zal opleveren.

| (112) | Duitsland voegt daaraan toe dat de Propapier PM2-investering ook tot een hogere levensstandaard in de regio bijdraagt: de salarissen die Propapier in Brandenburg betaalt, lagen regelmatig boven de gemiddelde brutolonen en -salarissen in Brandenburg, die 22  932 EUR bedroegen in 2008. Een en ander draagt bij tot een stijging van het bbp per hoofd van de bevolking — en zodoende tot een positieve ontwikkeling van de regio. Voorts merkt Duitsland op dat de van de Propapier-investering verwachte omzet en de banencreatie tot hogere belastinginkomsten in de regio zullen leiden, waardoor verdere overheidsinvesteringen kunnen plaatsvinden, die op hun beurt tot de sociaaleconomische ontwikkeling van de regio bijdragen. |
| --- | --- |

(112)

Duitsland voegt daaraan toe dat de Propapier PM2-investering ook tot een hogere levensstandaard in de regio bijdraagt: de salarissen die Propapier in Brandenburg betaalt, lagen regelmatig boven de gemiddelde brutolonen en -salarissen in Brandenburg, die 22  932 EUR bedroegen in 2008. Een en ander draagt bij tot een stijging van het bbp per hoofd van de bevolking — en zodoende tot een positieve ontwikkeling van de regio. Voorts merkt Duitsland op dat de van de Propapier-investering verwachte omzet en de banencreatie tot hogere belastinginkomsten in de regio zullen leiden, waardoor verdere overheidsinvesteringen kunnen plaatsvinden, die op hun beurt tot de sociaaleconomische ontwikkeling van de regio bijdragen.

5.7.   NEGATIEVE EFFECTEN

| (113) | Duitsland beklemtoont dat de steun niet tot overcapaciteit in de bedrijfstak heeft geleid. Na de vaststelling van het nietig verklaarde besluit heeft de Commissie goedkeuring gegeven voor een reeks verdere staatssteunmaatregelen in de papiersector (32), waarvoor zij, om de capaciteitsuitbreiding op de relevante markt te kunnen beoordelen, rekening diende te houden met de door de Propapier-investering gecreëerde capaciteit. Volgens Duitsland had de Commissie die maatregelen niet goedgekeurd wanneer deze bedrijfstak door aanzienlijke overcapaciteit werd gekenmerkt. |
| --- | --- |

(113)

Duitsland beklemtoont dat de steun niet tot overcapaciteit in de bedrijfstak heeft geleid. Na de vaststelling van het nietig verklaarde besluit heeft de Commissie goedkeuring gegeven voor een reeks verdere staatssteunmaatregelen in de papiersector (32), waarvoor zij, om de capaciteitsuitbreiding op de relevante markt te kunnen beoordelen, rekening diende te houden met de door de Propapier-investering gecreëerde capaciteit. Volgens Duitsland had de Commissie die maatregelen niet goedgekeurd wanneer deze bedrijfstak door aanzienlijke overcapaciteit werd gekenmerkt.

| (114) | Duitsland merkt op dat de nieuwe fabriek zonder de staatssteun toch zou zijn gebouwd — maar op een andere locatie. Aangezien de op de relevante markt (EER) beschikbare capaciteit voor liner niet zou veranderen, gaat Duitsland ervan uit dat de steun niet negatief op de mededinging kan uitwerken. De steun kan dan ook niet als oorzaak voor de afvloeiingen op de productielocaties van concurrenten worden gezien, zoals Smurfit Kappa beweert, maar dient juist als verklaring voor nieuw gecreëerde arbeidsplaatsen in Brandenburg te worden gezien. |
| --- | --- |

(114)

Duitsland merkt op dat de nieuwe fabriek zonder de staatssteun toch zou zijn gebouwd — maar op een andere locatie. Aangezien de op de relevante markt (EER) beschikbare capaciteit voor liner niet zou veranderen, gaat Duitsland ervan uit dat de steun niet negatief op de mededinging kan uitwerken. De steun kan dan ook niet als oorzaak voor de afvloeiingen op de productielocaties van concurrenten worden gezien, zoals Smurfit Kappa beweert, maar dient juist als verklaring voor nieuw gecreëerde arbeidsplaatsen in Brandenburg te worden gezien.

| (115) | Duitsland voegt daaraan nog toe dat de Europese markt voor liner door één dominante concurrent (Smurfit Kappa) wordt gekenmerkt, met daartegenover talrijke kleinere aanbieders, waaronder Progroup. Smurfit Kappa is met duidelijke afstand de grootste marktdeelnemer die een agressief zakelijk beleid voert, dat zich vertaalt in massale uitbreidingsinspanningen in de vorm van overnames van talrijke concurrenten. Daartegenover staat Progroup, een kleine marktdeelnemer die op organische groei inzet en niet op de overname van concurrenten. Bijgevolg zou de Propapier PM2-investering, nog steeds volgens Duitsland, doordat de producten van de Propapier PM2-fabriek rechtstreeks concurreren met het aanbod van Smurfit Kappa, ertoe bijdragen de overheersende positie van deze dominante marktdeelnemer terug te brengen en zo de concurrentie op de markt voor liner in het algemeen versterken. |
| --- | --- |

(115)

Duitsland voegt daaraan nog toe dat de Europese markt voor liner door één dominante concurrent (Smurfit Kappa) wordt gekenmerkt, met daartegenover talrijke kleinere aanbieders, waaronder Progroup. Smurfit Kappa is met duidelijke afstand de grootste marktdeelnemer die een agressief zakelijk beleid voert, dat zich vertaalt in massale uitbreidingsinspanningen in de vorm van overnames van talrijke concurrenten. Daartegenover staat Progroup, een kleine marktdeelnemer die op organische groei inzet en niet op de overname van concurrenten. Bijgevolg zou de Propapier PM2-investering, nog steeds volgens Duitsland, doordat de producten van de Propapier PM2-fabriek rechtstreeks concurreren met het aanbod van Smurfit Kappa, ertoe bijdragen de overheersende positie van deze dominante marktdeelnemer terug te brengen en zo de concurrentie op de markt voor liner in het algemeen versterken.

6.   BEOORDELING VAN DE MAATREGEL

6.1.   DE VRAAG OF ER SPRAKE IS VAN STAATSSTEUN IN DE ZIN VAN ARTIKEL 107, LID 1, VWEU

| (116) | De financiële steun in het kader van de maatregel werd door Duitsland in de vorm van een investeringssubsidie toegekend en werd uit staatsmiddelen bekostigd. Deze steun kan dus als uit staatsmiddelen bekostigde staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(116)

De financiële steun in het kader van de maatregel werd door Duitsland in de vorm van een investeringssubsidie toegekend en werd uit staatsmiddelen bekostigd. Deze steun kan dus als uit staatsmiddelen bekostigde staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden aangemerkt.

| (117) | Aangezien de steun aan slechts één onderneming (Propapier) ten goede kwam, betreft het een selectieve maatregel. |
| --- | --- |

(117)

Aangezien de steun aan slechts één onderneming (Propapier) ten goede kwam, betreft het een selectieve maatregel.

| (118) | De financiële steun bevrijdt Propapier van kosten die de onderneming in de regel zelf had moeten dragen, en verschaft de onderneming zodoende een economisch voordeel ten opzichte van haar concurrenten. |
| --- | --- |

(118)

De financiële steun bevrijdt Propapier van kosten die de onderneming in de regel zelf had moeten dragen, en verschaft de onderneming zodoende een economisch voordeel ten opzichte van haar concurrenten.

| (119) | De financiële steun door Duitsland betrof een investering die het mogelijk moet maken verschillende soorten liner te produceren. Aangezien er voor deze producten interstatelijk handelsverkeer bestaat, kan die steun het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden en de mededinging vervalsen. |
| --- | --- |

(119)

De financiële steun door Duitsland betrof een investering die het mogelijk moet maken verschillende soorten liner te produceren. Aangezien er voor deze producten interstatelijk handelsverkeer bestaat, kan die steun het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden en de mededinging vervalsen.

| (120) | Derhalve komt de Commissie in deze voorlopige beoordeling tot de conclusie dat de maatregel een aan Propapier verleende staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt. |
| --- | --- |

(120)

Derhalve komt de Commissie in deze voorlopige beoordeling tot de conclusie dat de maatregel een aan Propapier verleende staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt.

6.2.   DE RECHTMATIGHEID VAN DE STEUNMAATREGEL

| (121) | Overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU moeten de lidstaten alle steunmaatregelen vóór de tenuitvoerlegging ervan aanmelden, tenzij deze onder een groepsvrijstelling vallen. Hoewel de steun in het kader van de vrijgestelde steunregeling XR 6/2007 (zie de overwegingen 35 en 36) werd toegekend, valt deze niet onder het toepassingsgebied van de betrokken groepsvrijstellingsverordening (in dit geval, Verordening (EG) nr. 1628/2006 (33)), omdat de steun de drempel voor individuele aanmelding (in dit geval 22,5 miljoen EUR) overschrijdt. |
| --- | --- |

(121)

Overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU moeten de lidstaten alle steunmaatregelen vóór de tenuitvoerlegging ervan aanmelden, tenzij deze onder een groepsvrijstelling vallen. Hoewel de steun in het kader van de vrijgestelde steunregeling XR 6/2007 (zie de overwegingen 35 en 36) werd toegekend, valt deze niet onder het toepassingsgebied van de betrokken groepsvrijstellingsverordening (in dit geval, Verordening (EG) nr. 1628/2006 (33)), omdat de steun de drempel voor individuele aanmelding (in dit geval 22,5 miljoen EUR) overschrijdt.

| (122) | Door de steunmaatregel in 2007 aan te melden is Duitsland zijn verplichting tot individuele aanmelding overeenkomstig artikel 7, onder e), van Verordening (EG) nr. 1628/2006 nagekomen. Na de nietigverklaring van het oorspronkelijke besluit van de Commissie en gelet op het feit dat de steun werd uitgekeerd voordat het Gerecht zijn arrest heeft gewezen met betrekking tot het door Smurfit Kappa ingediende verzoek tot nietigverklaring, moet de steun als onrechtmatig worden beschouwd. |
| --- | --- |

(122)

Door de steunmaatregel in 2007 aan te melden is Duitsland zijn verplichting tot individuele aanmelding overeenkomstig artikel 7, onder e), van Verordening (EG) nr. 1628/2006 nagekomen. Na de nietigverklaring van het oorspronkelijke besluit van de Commissie en gelet op het feit dat de steun werd uitgekeerd voordat het Gerecht zijn arrest heeft gewezen met betrekking tot het door Smurfit Kappa ingediende verzoek tot nietigverklaring, moet de steun als onrechtmatig worden beschouwd.

| (123) | Aangezien de voorgenomen steun de drempel voor individuele aanmelding overeenkomstig artikel 7, onder e), van Verordening (EG) nr. 1628/2006 overschrijdt, zal de Commissie de maatregel aan de hand van de richtsnoeren regionale steun beoordelen. |
| --- | --- |

(123)

Aangezien de voorgenomen steun de drempel voor individuele aanmelding overeenkomstig artikel 7, onder e), van Verordening (EG) nr. 1628/2006 overschrijdt, zal de Commissie de maatregel aan de hand van de richtsnoeren regionale steun beoordelen.

6.3.   VOOR DE BEOORDELING RELEVANTE TERMIJN EN TOEPASSELIJKE PROCEDURE

| (124) | Zoals de Commissie in de punten 47 tot en met 50 van het besluit tot inleiding van de procedure heeft verklaard, moet zij haar nieuwe voorlopige beoordeling van de steunmaatregel baseren op de situatie zoals die bestond op het tijdstip dat de nietig verklaarde besluit werd vastgesteld, om zich naar het arrest van het Gerecht in zaak T-304/08 te voegen. Aangezien het de taak van de Commissie is om een nieuw besluit vast te stellen dat niet zoals het Gerecht in voornoemd arrest heeft vastgesteld onvoldoende gemotiveerd is, kan de Commissie alleen rekening houden met de feiten, rapporten en andere gegevens die haar ter beschikking hadden gestaan voordat zij haar oorspronkelijke besluit inzake de verenigbaarheid van de steunmaatregel vaststelde (34). |
| --- | --- |

(124)

Zoals de Commissie in de punten 47 tot en met 50 van het besluit tot inleiding van de procedure heeft verklaard, moet zij haar nieuwe voorlopige beoordeling van de steunmaatregel baseren op de situatie zoals die bestond op het tijdstip dat de nietig verklaarde besluit werd vastgesteld, om zich naar het arrest van het Gerecht in zaak T-304/08 te voegen. Aangezien het de taak van de Commissie is om een nieuw besluit vast te stellen dat niet zoals het Gerecht in voornoemd arrest heeft vastgesteld onvoldoende gemotiveerd is, kan de Commissie alleen rekening houden met de feiten, rapporten en andere gegevens die haar ter beschikking hadden gestaan voordat zij haar oorspronkelijke besluit inzake de verenigbaarheid van de steunmaatregel vaststelde (34).

| (125) | In de voorliggende steunzaak werd de omvang van het investeringsvoornemen na de vaststelling van het nietig verklaarde besluit op 2 april 2008 verminderd, waardoor ook de in aanmerking komende kosten daalden; de toegekende steun werd eveneens overeenkomstig verminderd. Ook wanneer de Commissie een besluit over de steunmaatregel zoals die ten uitvoer werd gelegd, zou vaststellen en daarbij rekening zou houden met het feit dat zowel de in aanmerking komende kosten als de door Duitsland aan Propapier toegekende steun lager uitvielen dan oorspronkelijk was voorzien, zal de Commissie haar beoordeling toch baseren op de gegevens die haar op het tijdstip van de vaststelling van het nietig verklaarde besluit ter beschikking hadden gestaan en zich baseren op de toentertijd toepasselijke steunvoorschriften van de Unie. Bij regionale steun ten behoeve van grote investeringsprojecten moet de Commissie in de regel een besluit vaststellen op de grondslag van prognoses en geschatte marktgegevens voordat de investering daadwerkelijk volledig ten uitvoer gelegd kan worden. De toegestane steunintensiteiten worden nadien niet aangepast, zelfs wanneer enkele jaren later blijkt dat de markt zich anders heeft ontwikkeld dan op het tijdstip van het door de Commissie vastgestelde besluit werd aangenomen. |
| --- | --- |

(125)

In de voorliggende steunzaak werd de omvang van het investeringsvoornemen na de vaststelling van het nietig verklaarde besluit op 2 april 2008 verminderd, waardoor ook de in aanmerking komende kosten daalden; de toegekende steun werd eveneens overeenkomstig verminderd. Ook wanneer de Commissie een besluit over de steunmaatregel zoals die ten uitvoer werd gelegd, zou vaststellen en daarbij rekening zou houden met het feit dat zowel de in aanmerking komende kosten als de door Duitsland aan Propapier toegekende steun lager uitvielen dan oorspronkelijk was voorzien, zal de Commissie haar beoordeling toch baseren op de gegevens die haar op het tijdstip van de vaststelling van het nietig verklaarde besluit ter beschikking hadden gestaan en zich baseren op de toentertijd toepasselijke steunvoorschriften van de Unie. Bij regionale steun ten behoeve van grote investeringsprojecten moet de Commissie in de regel een besluit vaststellen op de grondslag van prognoses en geschatte marktgegevens voordat de investering daadwerkelijk volledig ten uitvoer gelegd kan worden. De toegestane steunintensiteiten worden nadien niet aangepast, zelfs wanneer enkele jaren later blijkt dat de markt zich anders heeft ontwikkeld dan op het tijdstip van het door de Commissie vastgestelde besluit werd aangenomen.

| (126) | De procedure voor de vaststelling van een nieuw besluit mag dus weer worden opgenomen op het precieze punt waarop de onwettigheid is ontstaan (35). In het kader van de staatssteunvoorschriften heeft het Hof verklaard dat, ingeval het onderzoek door de Commissie met betrekking tot een vroeger besluit onvolledig was en de onwettigheid van een eerder besluit heeft meegebracht, de procedure ter vervanging van dit besluit mag worden hervat op dat punt, waarbij de reeds uitgevoerde beoordeling opnieuw wordt uitgevoerd (36). |
| --- | --- |

(126)

De procedure voor de vaststelling van een nieuw besluit mag dus weer worden opgenomen op het precieze punt waarop de onwettigheid is ontstaan (35). In het kader van de staatssteunvoorschriften heeft het Hof verklaard dat, ingeval het onderzoek door de Commissie met betrekking tot een vroeger besluit onvolledig was en de onwettigheid van een eerder besluit heeft meegebracht, de procedure ter vervanging van dit besluit mag worden hervat op dat punt, waarbij de reeds uitgevoerde beoordeling opnieuw wordt uitgevoerd (36).

6.4.   VERENIGBAARHEID VAN DE STEUN MET DE ALGEMENE BEPALINGEN VAN DE RICHTSNOEREN REGIONALE STEUN

| (127) | Op het tijdstip dat het nietig verklaarde besluit in 2008 werd vastgesteld, kwam de regio Brandenburg-Nordost op grond van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU voor regionale steun in aanmerking. |
| --- | --- |

(127)

Op het tijdstip dat het nietig verklaarde besluit in 2008 werd vastgesteld, kwam de regio Brandenburg-Nordost op grond van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU voor regionale steun in aanmerking.

| (128) | De aangemelde steun moest worden toegekend voor een initiële investering in de zin van de definitie van punt 4.1 van de richtsnoeren regionale steun, en de in aanmerking komende kosten omvatten, overeenkomstig punt 4.2 van diezelfde richtsnoeren regionale steun, de kosten voor gebouwen en productie-installaties (zie overweging 30). Duitsland heeft bevestigd dat de immateriële activa aan de voorwaarden van punt 56 van de richtsnoeren regionale steun zouden voldoen (zie overweging 31). |
| --- | --- |

(128)

De aangemelde steun moest worden toegekend voor een initiële investering in de zin van de definitie van punt 4.1 van de richtsnoeren regionale steun, en de in aanmerking komende kosten omvatten, overeenkomstig punt 4.2 van diezelfde richtsnoeren regionale steun, de kosten voor gebouwen en productie-installaties (zie overweging 30). Duitsland heeft bevestigd dat de immateriële activa aan de voorwaarden van punt 56 van de richtsnoeren regionale steun zouden voldoen (zie overweging 31).

| (129) | De eigen bijdrage, vrij van steun, van de begunstigde van de steun in de in aanmerking komende kosten overschrijdt de drempel van 25 %, zoals in punt 4.1 van de richtsnoeren regionale steun wordt geëist (zie overweging 34). |
| --- | --- |

(129)

De eigen bijdrage, vrij van steun, van de begunstigde van de steun in de in aanmerking komende kosten overschrijdt de drempel van 25 %, zoals in punt 4.1 van de richtsnoeren regionale steun wordt geëist (zie overweging 34).

| (130) | De formele voorwaarden van het stimulerend effect volgens punt 38 van de richtsnoeren regionale steun werden in acht genomen: wat betreft de oorspronkelijk voorziene directe subsidie vroeg de begunstigde de steun aan op 15 mei 2007 en Duitsland bevestigde op 24 mei 2007 vóór de aanvang van de projectwerkzaamheden (december 2007) schriftelijk dat het project, in afwachting van de uitkomst van een diepgaand onderzoek, aan de in de betrokken regeling vastgestelde subsidiabiliteitsvoorwaarden voldoet. |
| --- | --- |

(130)

De formele voorwaarden van het stimulerend effect volgens punt 38 van de richtsnoeren regionale steun werden in acht genomen: wat betreft de oorspronkelijk voorziene directe subsidie vroeg de begunstigde de steun aan op 15 mei 2007 en Duitsland bevestigde op 24 mei 2007 vóór de aanvang van de projectwerkzaamheden (december 2007) schriftelijk dat het project, in afwachting van de uitkomst van een diepgaand onderzoek, aan de in de betrokken regeling vastgestelde subsidiabiliteitsvoorwaarden voldoet.

| (131) | De totale steun werd uiteindelijk in de vorm van een investeringssubsidie toegekend, die automatisch uitgekeerd wordt, wanneer de objectieve criteria van de betreffende rechtsgrondslag zijn vervuld (vrijgestelde steunregeling XR 6/2007). Voor deze investeringssubsidie is geen voorafgaande steunaanvraag vereist, noch een schriftelijke bevestiging dat het project in beginsel aan de subsidiabiliteitscriteria voldoet. Volgens voetnoot 41 van de richtsnoeren regionale steun hoeven de lidstaten in het geval van goedgekeurde fiscale steunregelingen waarbij een belastingvrijstelling of -vermindering automatisch wordt toegekend ten behoeve van de in aanmerking komende uitgaven zonder enige discretionaire marge voor de autoriteiten, niet vóór de aanvang van de projectwerkzaamheden schriftelijk te bevestigen dat het project in beginsel, in afwachting van de uitkomst van een grondig onderzoek, aan de subsidiabiliteitsvoorwaarden van de regeling voldoet. |
| --- | --- |

(131)

De totale steun werd uiteindelijk in de vorm van een investeringssubsidie toegekend, die automatisch uitgekeerd wordt, wanneer de objectieve criteria van de betreffende rechtsgrondslag zijn vervuld (vrijgestelde steunregeling XR 6/2007). Voor deze investeringssubsidie is geen voorafgaande steunaanvraag vereist, noch een schriftelijke bevestiging dat het project in beginsel aan de subsidiabiliteitscriteria voldoet. Volgens voetnoot 41 van de richtsnoeren regionale steun hoeven de lidstaten in het geval van goedgekeurde fiscale steunregelingen waarbij een belastingvrijstelling of -vermindering automatisch wordt toegekend ten behoeve van de in aanmerking komende uitgaven zonder enige discretionaire marge voor de autoriteiten, niet vóór de aanvang van de projectwerkzaamheden schriftelijk te bevestigen dat het project in beginsel, in afwachting van de uitkomst van een grondig onderzoek, aan de subsidiabiliteitsvoorwaarden van de regeling voldoet.

| (132) | Duitsland heeft bevestigd dat de investering voor een periode van ten minste vijf jaar na de voltooiing van de investering in het steungebied behouden moet blijven (punt 4.1 van de richtsnoeren regionale steun). |
| --- | --- |

(132)

Duitsland heeft bevestigd dat de investering voor een periode van ten minste vijf jaar na de voltooiing van de investering in het steungebied behouden moet blijven (punt 4.1 van de richtsnoeren regionale steun).

| (133) | Bovendien heeft Duitsland bevestigd dat de voorwaarden inzake cumulering in acht dienen te worden genomen (punt 4.4 van de richtsnoeren regionale steun). |
| --- | --- |

(133)

Bovendien heeft Duitsland bevestigd dat de voorwaarden inzake cumulering in acht dienen te worden genomen (punt 4.4 van de richtsnoeren regionale steun).

| (134) | De Commissie is derhalve, gelet op de informatie waarover zij beschikte voordat het nietig verklaarde besluit werd vastgesteld, van oordeel dat de steunmaatregel aan de desbetreffende verenigbaarheidscriteria van de richtsnoeren regionale steun voldoet. |
| --- | --- |

(134)

De Commissie is derhalve, gelet op de informatie waarover zij beschikte voordat het nietig verklaarde besluit werd vastgesteld, van oordeel dat de steunmaatregel aan de desbetreffende verenigbaarheidscriteria van de richtsnoeren regionale steun voldoet.

6.5.   DE VERENIGBAARHEID MET DE BEPALINGEN VAN DE RICHTSNOEREN REGIONALE STEUN VOOR GROTE INVESTERINGSPROJECTEN

| (135) | Aangezien de regionale steun voor een groot investeringsproject werd toegekend, moet de Commissie ook nagaan of de bijzondere voorwaarden voor regionale steun voor grote investeringsprojecten van punt 4.3 van de richtsnoeren regionale steun in acht zijn genomen. |
| --- | --- |

(135)

Aangezien de regionale steun voor een groot investeringsproject werd toegekend, moet de Commissie ook nagaan of de bijzondere voorwaarden voor regionale steun voor grote investeringsprojecten van punt 4.3 van de richtsnoeren regionale steun in acht zijn genomen.

6.5.1.   DE STEUNINTENSITEIT (PUNT 67 VAN DE RICHTSNOEREN REGIONALE STEUN)

| (136) | Omdat de aangemelde, in aanmerking komende uitgaven 58 6 7 22  900 EUR (gedisconteerd) bedragen en voor de regio Brandenburg-Nordost voor regionale steun een standaardplafond van 30 % BSE geldt, bedraagt de volgens punt 67 van de richtsnoeren regionale steun toegelaten maximale steunintensiteit 12,30 % BSE. |
| --- | --- |

(136)

Omdat de aangemelde, in aanmerking komende uitgaven 58 6 7 22  900 EUR (gedisconteerd) bedragen en voor de regio Brandenburg-Nordost voor regionale steun een standaardplafond van 30 % BSE geldt, bedraagt de volgens punt 67 van de richtsnoeren regionale steun toegelaten maximale steunintensiteit 12,30 % BSE.

| (137) | Duitsland deelde de Commissie nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, mee dat de in aanmerking komende kosten, nadat de energiecentrale uit het gesteunde project was weggevallen, overeenkomstig waren verlaagd. Indien de in punt 67 van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde aanpassingsregels op de lagere in aanmerking komende kosten waren toegepast, had dit tot een hogere steunintensiteit geleid. De begunstigde van de steun heeft de werkzaamheden aan het project echter opgestart in een scenario waarbij een steunintensiteit van 12,30 % BSE bij de Commissie was aangemeld en nadien door haar was goedgekeurd. Bijgevolg kan worden geconcludeerd dat de oorspronkelijk goedgekeurde steunintensiteit als prikkel voor de investeringsbeslissing voldoende was en dat van een hogere steunintensiteit geen extra stimulerend effect zou zijn uitgegaan (37). |
| --- | --- |

(137)

Duitsland deelde de Commissie nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, mee dat de in aanmerking komende kosten, nadat de energiecentrale uit het gesteunde project was weggevallen, overeenkomstig waren verlaagd. Indien de in punt 67 van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde aanpassingsregels op de lagere in aanmerking komende kosten waren toegepast, had dit tot een hogere steunintensiteit geleid. De begunstigde van de steun heeft de werkzaamheden aan het project echter opgestart in een scenario waarbij een steunintensiteit van 12,30 % BSE bij de Commissie was aangemeld en nadien door haar was goedgekeurd. Bijgevolg kan worden geconcludeerd dat de oorspronkelijk goedgekeurde steunintensiteit als prikkel voor de investeringsbeslissing voldoende was en dat van een hogere steunintensiteit geen extra stimulerend effect zou zijn uitgegaan (37).

| (138) | Propapier kreeg voor het ingekrompen investeringsproject steun uitgekeerd ten belope van 5 0 5 59  153 EUR (nominaal) resp. 4 4 1 72  973 EUR (gedisconteerd). Dit stemt overeen met een steunintensiteit van 12,51 % BSE en overschrijdt zodoende de toelaatbare maximale steunintensiteit van 12,30 %. Duitsland heeft evenwel bevestigd dat Propapier de teveel uitgekeerde steun van in totaal 1 0 99  539 EUR inclusief rente heeft terugbetaald. Zodoende overschrijdt de steun die de begunstigde van de steun kan behouden, niet het bedrag van 4 3 4 15  903 EUR, dat overeenstemt met een steunintensiteit van 12,30 % BSE van de verlaagde in aanmerking komende kosten van het investeringsproject. Op grond van dit alles kan worden geconcludeerd dat het bedrag van de toegekende steun in overeenstemming is met punt 67 van de richtsnoeren regionale steun. |
| --- | --- |

(138)

Propapier kreeg voor het ingekrompen investeringsproject steun uitgekeerd ten belope van 5 0 5 59  153 EUR (nominaal) resp. 4 4 1 72  973 EUR (gedisconteerd). Dit stemt overeen met een steunintensiteit van 12,51 % BSE en overschrijdt zodoende de toelaatbare maximale steunintensiteit van 12,30 %. Duitsland heeft evenwel bevestigd dat Propapier de teveel uitgekeerde steun van in totaal 1 0 99  539 EUR inclusief rente heeft terugbetaald. Zodoende overschrijdt de steun die de begunstigde van de steun kan behouden, niet het bedrag van 4 3 4 15  903 EUR, dat overeenstemt met een steunintensiteit van 12,30 % BSE van de verlaagde in aanmerking komende kosten van het investeringsproject. Op grond van dit alles kan worden geconcludeerd dat het bedrag van de toegekende steun in overeenstemming is met punt 67 van de richtsnoeren regionale steun.

| (139) | In het besluit tot inleiding van de procedure ten aanzien van steunmaatregel SA.36147 (C 30/2010) (38) had de Commissie twijfel geformuleerd of de investering in de Propapier-papierfabriek samen met diverse andere infrastructuurmaatregelen van de overheid voor het bedrijventerrein waarop de door Propapier geplande papierfabriek lag, één initiële investering in de zin van punt 60 van de richtsnoeren regionale steun kon vormen. Daarom gaf de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure in de zaak van de regionale investeringssteun, steunmaatregel SA.23827 (2013/C) — Duitsland — LIP — Propapier PM 2 GmbH aan dat, mocht de Commissie na de formele onderzoeksprocedure in de zaak van steunmaatregel SA.36147 (C 30/10) — Duitsland — Mogelijke infrastructuursteun aan Propapier, tot de conclusie komen dat andere gesteunde investeringen samen met de investeringen van Propapier in de papierfabriek één investering vormen of dat Propapier verdere steun in de vorm van infrastructuurmaatregelen had gekregen, het volledige steunpakket zou moeten worden beoordeeld op zijn verenigbaarheid met punt 67 van de richtsnoeren regionale steun. |
| --- | --- |

(139)

In het besluit tot inleiding van de procedure ten aanzien van steunmaatregel SA.36147 (C 30/2010) (38) had de Commissie twijfel geformuleerd of de investering in de Propapier-papierfabriek samen met diverse andere infrastructuurmaatregelen van de overheid voor het bedrijventerrein waarop de door Propapier geplande papierfabriek lag, één initiële investering in de zin van punt 60 van de richtsnoeren regionale steun kon vormen. Daarom gaf de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure in de zaak van de regionale investeringssteun, steunmaatregel SA.23827 (2013/C) — Duitsland — LIP — Propapier PM 2 GmbH aan dat, mocht de Commissie na de formele onderzoeksprocedure in de zaak van steunmaatregel SA.36147 (C 30/10) — Duitsland — Mogelijke infrastructuursteun aan Propapier, tot de conclusie komen dat andere gesteunde investeringen samen met de investeringen van Propapier in de papierfabriek één investering vormen of dat Propapier verdere steun in de vorm van infrastructuurmaatregelen had gekregen, het volledige steunpakket zou moeten worden beoordeeld op zijn verenigbaarheid met punt 67 van de richtsnoeren regionale steun.

| (140) | Wanneer de Commissie haar eindbesluit betreffende steunmaatregel SA.36147 (C 30/2010) vaststelt (39), zal zij bij de beoordeling van de verenigbaarheid van de maatregelen voor infrastructuursteun rekening houden met de regionale steun die Propapier werd toegekend. |
| --- | --- |

(140)

Wanneer de Commissie haar eindbesluit betreffende steunmaatregel SA.36147 (C 30/2010) vaststelt (39), zal zij bij de beoordeling van de verenigbaarheid van de maatregelen voor infrastructuursteun rekening houden met de regionale steun die Propapier werd toegekend.

6.5.2.   DE TOEPASSING VAN DE CRITERIA UIT PUNT 68, ONDER A) EN B), VAN DE RICHTSNOEREN REGIONALE STEUN

| (141) | Aangezien het totale bedrag aan steun uit alle bronnen de toepasselijke drempel voor individuele aanmelding overschrijdt, moet de Commissie deze toetsen aan de criteria van punt 68, onder a) en b), van de richtsnoeren regionale steun. |
| --- | --- |

(141)

Aangezien het totale bedrag aan steun uit alle bronnen de toepasselijke drempel voor individuele aanmelding overschrijdt, moet de Commissie deze toetsen aan de criteria van punt 68, onder a) en b), van de richtsnoeren regionale steun.

| (142) | Steun voor grote investeringsprojecten die onder punt 68 van de richtsnoeren regionale steun valt en waarbij:






  — | de begunstigde van de steun vóór of na de investering meer dan 25 % van de afzet van het betrokken product voor zijn rekening neemt, of |
| --- | --- | --- |

(142)

Steun voor grote investeringsprojecten die onder punt 68 van de richtsnoeren regionale steun valt en waarbij:

—

de begunstigde van de steun vóór of na de investering meer dan 25 % van de afzet van het betrokken product voor zijn rekening neemt, of

| — | de door het project gecreëerde productiecapaciteit meer dan 5 % bedraagt van de markt, gemeten aan de hand van gegevens over het schijnbare verbruik van het betrokken product, tenzij het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik over de laatste vijf jaar hoger lag dan het jaarlijkse groeipercentage van het bbp in de EER, |
| --- | --- |

—

de door het project gecreëerde productiecapaciteit meer dan 5 % bedraagt van de markt, gemeten aan de hand van gegevens over het schijnbare verbruik van het betrokken product, tenzij het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik over de laatste vijf jaar hoger lag dan het jaarlijkse groeipercentage van het bbp in de EER,

kan pas goedkeuring krijgen wanneer na inleiding van de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU grondig is onderzocht of de steun noodzakelijk is als investeringsprikkel en de voordelen van de steunmaatregelen opwegen tegen de concurrentieverstoringen ervan.

| (143) | Om de betreffende toetsing aan de hand van punt 68, onder a) en b), van de richtsnoeren regionale steun uit te kunnen voeren, moet de Commissie eerst de relevante productmarkt en de relevante geografische markt afbakenen. |
| --- | --- |

(143)

Om de betreffende toetsing aan de hand van punt 68, onder a) en b), van de richtsnoeren regionale steun uit te kunnen voeren, moet de Commissie eerst de relevante productmarkt en de relevante geografische markt afbakenen.

6.5.2.1.   De betrokken producten

| (144) | Hoewel Progroup de Propapier-PM2-machine eventueel voor de productie van testliner met een gramsgewicht van 70-110 g/m2 en golfkarton met een gramsgewicht van 70-130 g/m2 heeft gepland (zoals Smurfit Kappa aanvoert), is de Commissie van mening dat de marktafbakening gebaseerd moet zijn op de daadwerkelijke potentiële productiecapaciteit van de machine. Derhalve bevestigt de Commissie dat het investeringsproject, zoals door Duitsland aangegeven en zoals in overweging 25 beschreven, direct op twee soorten liner ziet: testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit gerecyclede vezels. |
| --- | --- |

(144)

Hoewel Progroup de Propapier-PM2-machine eventueel voor de productie van testliner met een gramsgewicht van 70-110 g/m2 en golfkarton met een gramsgewicht van 70-130 g/m2 heeft gepland (zoals Smurfit Kappa aanvoert), is de Commissie van mening dat de marktafbakening gebaseerd moet zijn op de daadwerkelijke potentiële productiecapaciteit van de machine. Derhalve bevestigt de Commissie dat het investeringsproject, zoals door Duitsland aangegeven en zoals in overweging 25 beschreven, direct op twee soorten liner ziet: testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit gerecyclede vezels.

| (145) | Aangezien naar schatting 75 % van het in de gesteunde installatie geproduceerde liner binnen Progroup voor de productie van het downstreamproduct zal worden gebruikt, is de Commissie van mening dat het downstreamproduct (golfkarton) volgens punt 69 van de richtsnoeren regionale steun eveneens een betrokken product van het investeringsproject is. |
| --- | --- |

(145)

Aangezien naar schatting 75 % van het in de gesteunde installatie geproduceerde liner binnen Progroup voor de productie van het downstreamproduct zal worden gebruikt, is de Commissie van mening dat het downstreamproduct (golfkarton) volgens punt 69 van de richtsnoeren regionale steun eveneens een betrokken product van het investeringsproject is.

6.5.2.2.   De relevante productmarkt

| (146) | Volgens punt 69 van de richtsnoeren regionale steun omvat de relevante productmarkt het betrokken product en daarmee substitueerbare producten die als zodanig worden beschouwd hetzij door de consument (wegens de kenmerken van het product, de prijs en het gebruik waarvoor het is bestemd), hetzij door de producent (wegens de flexibiliteit van de productie-installaties). |
| --- | --- |

(146)

Volgens punt 69 van de richtsnoeren regionale steun omvat de relevante productmarkt het betrokken product en daarmee substitueerbare producten die als zodanig worden beschouwd hetzij door de consument (wegens de kenmerken van het product, de prijs en het gebruik waarvoor het is bestemd), hetzij door de producent (wegens de flexibiliteit van de productie-installaties).

De relevante productmarkt voor liner

| (147) | Duitsland verklaart dat de beide soorten liner die in de gesteunde fabriek zullen worden geproduceerd, tot dezelfde totale markt voor liner behoren, die — naast deze beide soorten (testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit gerecyclede vezels) — ook kraftpapier en gegolfd papier uit nieuwe vezels omvat, ongeacht het gramsgewicht. Duitsland onderbouwde dit standpunt door te wijzen op de onderlinge substitueerbaarheid van deze producten. |
| --- | --- |

(147)

Duitsland verklaart dat de beide soorten liner die in de gesteunde fabriek zullen worden geproduceerd, tot dezelfde totale markt voor liner behoren, die — naast deze beide soorten (testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit gerecyclede vezels) — ook kraftpapier en gegolfd papier uit nieuwe vezels omvat, ongeacht het gramsgewicht. Duitsland onderbouwde dit standpunt door te wijzen op de onderlinge substitueerbaarheid van deze producten.

| (148) | Ook volgens de Commissie zijn gegolfd papier uit gerecyclede vezels en gegolfd papier uit nieuwe vezels uit oogpunt van de aanbieder onderling substitueerbaar. In een installatie voor de productie van gegolfd papier uit gerecyclede vezels kan ook gegolfd papier uit nieuwe vezels worden geproduceerd; alleen bij het aanmaken van de grondstof is een aanpassing van de installatie nodig (met een eenmalige investering van [...] miljoen EUR, hetgeen minder dan [...] % van de totale investeringskosten vertegenwoordigt). Bovendien wordt in de praktijk gegolfd papier uit nieuwe vezels geproduceerd uit een mix van nieuwe en gerecyclede vezels, die tot 40-50 % gerecyclede vezels bevat. |
| --- | --- |

(148)

Ook volgens de Commissie zijn gegolfd papier uit gerecyclede vezels en gegolfd papier uit nieuwe vezels uit oogpunt van de aanbieder onderling substitueerbaar. In een installatie voor de productie van gegolfd papier uit gerecyclede vezels kan ook gegolfd papier uit nieuwe vezels worden geproduceerd; alleen bij het aanmaken van de grondstof is een aanpassing van de installatie nodig (met een eenmalige investering van [...] miljoen EUR, hetgeen minder dan [...] % van de totale investeringskosten vertegenwoordigt). Bovendien wordt in de praktijk gegolfd papier uit nieuwe vezels geproduceerd uit een mix van nieuwe en gerecyclede vezels, die tot 40-50 % gerecyclede vezels bevat.

| (149) | Gegolfd papier uit nieuwe vezels is ongeveer 15 % duurder dan gegolfd papier dat alleen uit gerecyclede vezels bestaat. Uit oogpunt van de afnemers van gegolfd papier hebben beide producten in wezen dezelfde eigenschappen en worden zij voor dezelfde toepassingen gebruikt. De afnemers kunnen gegolfd papier uit gerecyclede vezels met een hoger gramsgewicht (bv. 140 g/m2) substitueren door lichter gegolfd papier uit nieuwe vezels (bv. 127 g/m2). Prijsverschillen verliezen daardoor aan belang, doordat in plaats van gegolfd papier uit gerecyclede vezels ook lichter gegolfd papier uit nieuwe vezels kan worden gebruikt. Bijgevolg zijn, volgens de Commissie, ook uit oogpunt van de vraagzijde beide producten onderling substitueerbaar. |
| --- | --- |

(149)

Gegolfd papier uit nieuwe vezels is ongeveer 15 % duurder dan gegolfd papier dat alleen uit gerecyclede vezels bestaat. Uit oogpunt van de afnemers van gegolfd papier hebben beide producten in wezen dezelfde eigenschappen en worden zij voor dezelfde toepassingen gebruikt. De afnemers kunnen gegolfd papier uit gerecyclede vezels met een hoger gramsgewicht (bv. 140 g/m2) substitueren door lichter gegolfd papier uit nieuwe vezels (bv. 127 g/m2). Prijsverschillen verliezen daardoor aan belang, doordat in plaats van gegolfd papier uit gerecyclede vezels ook lichter gegolfd papier uit nieuwe vezels kan worden gebruikt. Bijgevolg zijn, volgens de Commissie, ook uit oogpunt van de vraagzijde beide producten onderling substitueerbaar.

| (150) | Wat betreft de substitueerbaarheid aan de vraagzijde van testliner uit gerecyclede vezels en kraftliner uit nieuwe vezels geldt hetzelfde: beide soorten worden voor dezelfde toepassing gebruikt en de hogere prijs van kraftliner wordt gecompenseerd doordat testliner met een hoger gramsgewicht door lichtere kraftliner kan worden gesubstitueerd. |
| --- | --- |

(150)

Wat betreft de substitueerbaarheid aan de vraagzijde van testliner uit gerecyclede vezels en kraftliner uit nieuwe vezels geldt hetzelfde: beide soorten worden voor dezelfde toepassing gebruikt en de hogere prijs van kraftliner wordt gecompenseerd doordat testliner met een hoger gramsgewicht door lichtere kraftliner kan worden gesubstitueerd.

| (151) | Gegolfd papier (uit nieuwe, maar ook uit gerecyclede vezels), testliner en kraftliner zijn dus uit oogpunt van de aanbodzijde volledig substitueerbaar, omdat iedere moderne papierfabriek, met inbegrip van de machine van de begunstigde van de steun, beide kan produceren. |
| --- | --- |

(151)

Gegolfd papier (uit nieuwe, maar ook uit gerecyclede vezels), testliner en kraftliner zijn dus uit oogpunt van de aanbodzijde volledig substitueerbaar, omdat iedere moderne papierfabriek, met inbegrip van de machine van de begunstigde van de steun, beide kan produceren.

| (152) | Ook liner met een verschillend gramsgewicht (d.w.z. van meer en minder dan 150 g/m2) behoort tot dezelfde relevante markt omdat het uit oogpunt van afnemers substitueerbaar is: de afnemer kan één laag zware liner vervangen door meerdere lagen goedkopere, lichtere liner. |
| --- | --- |

(152)

Ook liner met een verschillend gramsgewicht (d.w.z. van meer en minder dan 150 g/m2) behoort tot dezelfde relevante markt omdat het uit oogpunt van afnemers substitueerbaar is: de afnemer kan één laag zware liner vervangen door meerdere lagen goedkopere, lichtere liner.

| (153) | Om de hierboven gegeven redenen zou kunnen worden geconcludeerd dat de relevante productmarkt voor liner de totale markt voor liner omvat. De Commissie heeft echter in vroegere besluiten in concentratiezaken (40) het antwoord op de vraag naar de relevante productmarkt en met name de segmentering in producten uit nieuwe en die uit gerecyclede vezels opengelaten. De Commissie tekent aan dat Duitsland ook gegevens heeft verschaft voor de engst mogelijke afbakening van de relevante productmarkt (een markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit gerecyclede vezels). |
| --- | --- |

(153)

Om de hierboven gegeven redenen zou kunnen worden geconcludeerd dat de relevante productmarkt voor liner de totale markt voor liner omvat. De Commissie heeft echter in vroegere besluiten in concentratiezaken (40) het antwoord op de vraag naar de relevante productmarkt en met name de segmentering in producten uit nieuwe en die uit gerecyclede vezels opengelaten. De Commissie tekent aan dat Duitsland ook gegevens heeft verschaft voor de engst mogelijke afbakening van de relevante productmarkt (een markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit gerecyclede vezels).

| (154) | Progroup is een verticaal geïntegreerde papierproducent die concurreert op de volledige markt voor liner, waar iedere geïntegreerde producent kan besluiten om wegens betere voorwaarden bepaalde producten bij Progroup te betrekken in plaats van deze zelf te produceren. De door Duitsland verschafte nadere studies lieten zien dat precies de verticaal geïntegreerde producenten die de voor hun golfkartonproductie vereiste volumes liner (gemeten in ton) zelf produceren, liner bij concurrenten kopen of aan hen verkopen, om aan de concrete behoefte aan bepaalde soorten liner en logistieke eisen te voldoen. Op grond van de dominante marktpositie van verticaal geïntegreerde producenten kunnen hoge marktaandelen op de vrije markt (d.w.z. alleen voor leveringen aan derden) niet noodzakelijkerwijs worden gelijkgesteld met marktmacht. Op basis daarvan concludeerde Duitsland dat de relevante productmarkt de totale markt voor liner is en dat deze zowel interne leveringen van liner als ook leveringen aan derden omvatten (= totale markt). Duitsland stelde echter alleen gegevens beschikbaar over de vrije markt. |
| --- | --- |

(154)

Progroup is een verticaal geïntegreerde papierproducent die concurreert op de volledige markt voor liner, waar iedere geïntegreerde producent kan besluiten om wegens betere voorwaarden bepaalde producten bij Progroup te betrekken in plaats van deze zelf te produceren. De door Duitsland verschafte nadere studies lieten zien dat precies de verticaal geïntegreerde producenten die de voor hun golfkartonproductie vereiste volumes liner (gemeten in ton) zelf produceren, liner bij concurrenten kopen of aan hen verkopen, om aan de concrete behoefte aan bepaalde soorten liner en logistieke eisen te voldoen. Op grond van de dominante marktpositie van verticaal geïntegreerde producenten kunnen hoge marktaandelen op de vrije markt (d.w.z. alleen voor leveringen aan derden) niet noodzakelijkerwijs worden gelijkgesteld met marktmacht. Op basis daarvan concludeerde Duitsland dat de relevante productmarkt de totale markt voor liner is en dat deze zowel interne leveringen van liner als ook leveringen aan derden omvatten (= totale markt). Duitsland stelde echter alleen gegevens beschikbaar over de vrije markt.

| (155) | De Commissie ziet geen reden om van haar beschikkingspraktijk in eerdere steun- (41) en concentratiezaken (42) in de papiersector af te wijken (zaken waarin de Commissie ofwel een onderscheid maakte tussen de markten voor alle soorten liner en die van uitsluitend uit oud papier geproduceerd liner, dan wel de marktafbakening open liet en ofwel tussen de totale markt en de vrije markt onderscheid maakte, dan wel de marktafbakening open liet of de markt afbakende als de totale markt voor liner, maar berekeningen maakte voor beide scenario’s). Gelet op de informatie die de Commissie ter beschikking stond vóór de vaststelling van het nietig verklaarde besluit, en gelet op de na het besluit tot inleiding van de procedure ontvangen opmerkingen, die betrekking hebben op de situatie vóór de vaststelling van het nietig verklaarde besluit, heeft de Commissie daarom besloten om de toetsing aan de criteria van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun uit te voeren op het niveau van de markt voor alle soorten liner en de markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en uit oud papier geproduceerd gegolfd papier, alsmede op het niveau van zowel de totale markt als de vrije markt. |
| --- | --- |

(155)

De Commissie ziet geen reden om van haar beschikkingspraktijk in eerdere steun- (41) en concentratiezaken (42) in de papiersector af te wijken (zaken waarin de Commissie ofwel een onderscheid maakte tussen de markten voor alle soorten liner en die van uitsluitend uit oud papier geproduceerd liner, dan wel de marktafbakening open liet en ofwel tussen de totale markt en de vrije markt onderscheid maakte, dan wel de marktafbakening open liet of de markt afbakende als de totale markt voor liner, maar berekeningen maakte voor beide scenario’s). Gelet op de informatie die de Commissie ter beschikking stond vóór de vaststelling van het nietig verklaarde besluit, en gelet op de na het besluit tot inleiding van de procedure ontvangen opmerkingen, die betrekking hebben op de situatie vóór de vaststelling van het nietig verklaarde besluit, heeft de Commissie daarom besloten om de toetsing aan de criteria van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun uit te voeren op het niveau van de markt voor alle soorten liner en de markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en uit oud papier geproduceerd gegolfd papier, alsmede op het niveau van zowel de totale markt als de vrije markt.

De relevante productmarkt voor golfkarton

| (156) | Golfkarton wordt niet alleen in de gesteunde fabriek geproduceerd, maar is een downstreamproduct waarop het investeringsproject ziet. |
| --- | --- |

(156)

Golfkarton wordt niet alleen in de gesteunde fabriek geproduceerd, maar is een downstreamproduct waarop het investeringsproject ziet.

| (157) | Duitsland geeft aan dat golfkarton uit oogpunt van de aanbieders een afzonderlijke markt vormt, omdat de installaties voor de productie van golfkarton zelfs mét aanzienlijke kosten niet kunnen worden omgebouwd voor de productie van andere producten. |
| --- | --- |

(157)

Duitsland geeft aan dat golfkarton uit oogpunt van de aanbieders een afzonderlijke markt vormt, omdat de installaties voor de productie van golfkarton zelfs mét aanzienlijke kosten niet kunnen worden omgebouwd voor de productie van andere producten.

| (158) | Aan de vraagzijde is golfkarton nog het beste met kartonverpakkingen te vergelijken, ook al zijn verpakkingen uit golfkarton lichter, stabieler en goedkoper. De afnemers van golfkarton (de producenten van verpakkingen) kunnen dus bij de meeste soorten verpakkingen golfkarton niet door andere producten substitueren. |
| --- | --- |

(158)

Aan de vraagzijde is golfkarton nog het beste met kartonverpakkingen te vergelijken, ook al zijn verpakkingen uit golfkarton lichter, stabieler en goedkoper. De afnemers van golfkarton (de producenten van verpakkingen) kunnen dus bij de meeste soorten verpakkingen golfkarton niet door andere producten substitueren.

| (159) | Aangezien op dit punt geen opmerkingen zijn gemaakt, wijkt de Commissie niet af van haar bestaande beschikkingspraktijk in de reeds genoemde besluiten in concentratiezaken en bevestigt zij haar standpunt dat zij ook in het nietig verklaarde besluit en het besluit tot inleiding van de procedure heeft ingenomen: golfkarton is een afzonderlijke productmarkt. |
| --- | --- |

(159)

Aangezien op dit punt geen opmerkingen zijn gemaakt, wijkt de Commissie niet af van haar bestaande beschikkingspraktijk in de reeds genoemde besluiten in concentratiezaken en bevestigt zij haar standpunt dat zij ook in het nietig verklaarde besluit en het besluit tot inleiding van de procedure heeft ingenomen: golfkarton is een afzonderlijke productmarkt.

6.5.2.3.   De relevante geografische markt

| (160) | In punt 70 van de richtsnoeren regionale steun wordt met betrekking tot de toetsing aan de criteria van punt 68, onder a) en b), opgemerkt: „Voor de toepassing van de punten a) en b) worden de afzet en het schijnbaar verbruik op het passende niveau van de PRODCOM-nomenclatuur bepaald in de regel binnen de EER of, indien dergelijke gegevens niet beschikbaar zijn, volgens een andere, algemeen aanvaarde marktsegmentatie waarvoor eenvoudig beschikbare statistische gegevens voorhanden zijn.”. |
| --- | --- |

(160)

In punt 70 van de richtsnoeren regionale steun wordt met betrekking tot de toetsing aan de criteria van punt 68, onder a) en b), opgemerkt: „Voor de toepassing van de punten a) en b) worden de afzet en het schijnbaar verbruik op het passende niveau van de PRODCOM-nomenclatuur bepaald in de regel binnen de EER of, indien dergelijke gegevens niet beschikbaar zijn, volgens een andere, algemeen aanvaarde marktsegmentatie waarvoor eenvoudig beschikbare statistische gegevens voorhanden zijn.”.

De relevante geografische markt voor liner

| (161) | Duitsland is van mening dat de relevante geografische markt voor liner ten minste de EER omvat en zelfs ruimer is dan de EER (met inbegrip van aan de EER aangrenzende gebieden). De Commissie ziet echter geen reden om af te wijken van haar beschikkingspraktijk in vroegere steun- en concentratiezaken waar de EER als relevante geografische markt voor liner werd beschouwd, en zal daarom de toetsing van de markt aan de criteria van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun uitvoeren aan de hand van de algemeen aanvaarde marktsegmentatie van de relevante geografische markt voor liner en uit oud papier geproduceerd gegolfd papier, waarvoor reeds gegevens beschikbaar zijn — in dit geval is dit de EER. |
| --- | --- |

(161)

Duitsland is van mening dat de relevante geografische markt voor liner ten minste de EER omvat en zelfs ruimer is dan de EER (met inbegrip van aan de EER aangrenzende gebieden). De Commissie ziet echter geen reden om af te wijken van haar beschikkingspraktijk in vroegere steun- en concentratiezaken waar de EER als relevante geografische markt voor liner werd beschouwd, en zal daarom de toetsing van de markt aan de criteria van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun uitvoeren aan de hand van de algemeen aanvaarde marktsegmentatie van de relevante geografische markt voor liner en uit oud papier geproduceerd gegolfd papier, waarvoor reeds gegevens beschikbaar zijn — in dit geval is dit de EER.

De relevante geografische markt voor golfkarton

| (162) | Golfkarton wordt in andere bedrijfslocaties van Progroup geproduceerd uit liner dat in de fabriek van Eisenhüttenstadt wordt geproduceerd. Op het tijdstip van de aanmelding was het plan dat Propapier liner aan Progroup-fabrieken in Duitsland, Frankrijk en de Tsjechische Republiek zou gaan leveren — en aan de fabriek in Stryków (Polen) na de bouw ervan in 2008. In deze fabriek zou dan het downstreamproduct golfkarton worden geproduceerd. |
| --- | --- |

(162)

Golfkarton wordt in andere bedrijfslocaties van Progroup geproduceerd uit liner dat in de fabriek van Eisenhüttenstadt wordt geproduceerd. Op het tijdstip van de aanmelding was het plan dat Propapier liner aan Progroup-fabrieken in Duitsland, Frankrijk en de Tsjechische Republiek zou gaan leveren — en aan de fabriek in Stryków (Polen) na de bouw ervan in 2008. In deze fabriek zou dan het downstreamproduct golfkarton worden geproduceerd.

| (163) | Duitsland geeft aan dat de relevante geografische markt voor golfkarton niet enger is dan de EER, maar verschafte desondanks ook gegevens voor het gebied dat de belangrijkste landen omvat waarnaar Progroup levert (d.w.z. de Tsjechische Republiek, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Polen). Rekening houdende met een worstcasescenario en met de ervaring uit vroegere besluiten in concentratiezaken (43) (waarin bleek dat golfkartonleveringen tot een afstand van 400 km van de golfkartonfabriek economisch zijn), laat de Commissie het antwoord op de vraag naar de afbakening van de relevante geografische markt voor golfkarton open en zal zij de marktaandelen berekenen zowel op EER-niveau als ook voor het gebied dat alleen de belangrijkste „landen van bestemming” van Progroup omvat. |
| --- | --- |

(163)

Duitsland geeft aan dat de relevante geografische markt voor golfkarton niet enger is dan de EER, maar verschafte desondanks ook gegevens voor het gebied dat de belangrijkste landen omvat waarnaar Progroup levert (d.w.z. de Tsjechische Republiek, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Polen). Rekening houdende met een worstcasescenario en met de ervaring uit vroegere besluiten in concentratiezaken (43) (waarin bleek dat golfkartonleveringen tot een afstand van 400 km van de golfkartonfabriek economisch zijn), laat de Commissie het antwoord op de vraag naar de afbakening van de relevante geografische markt voor golfkarton open en zal zij de marktaandelen berekenen zowel op EER-niveau als ook voor het gebied dat alleen de belangrijkste „landen van bestemming” van Progroup omvat.

6.5.2.4.   Marktaandelen

| (164) | Om na te gaan of de in punt 68, onder a), van de richtsnoeren regionale steun bepaalde drempel niet wordt overschreden, moet de Commissie het marktaandeel van de begunstigde van de steun op concernniveau vóór en nà de investering analyseren. Het in 2007 aangevatte investeringsproject was tegen medio 2011 afgerond; de volledige productiecapaciteit zou echter pas in 2015 worden bereikt. Duitsland wees er bij de aanmelding op dat geen gegevens uit onafhankelijke bronnen beschikbaar waren over het schijnbare verbruik op de relevante markten in het jaar nà het jaar waarin de volledige productiecapaciteit bereikt zou moeten zijn (dus in 2016). Daarom heeft de Commissie besloten om de marktaandelen voor 2011 (het jaar van de voltooiing van de investering) te onderzoeken, jaar waarvoor reeds prognoses uit onafhankelijke bron voorhanden zijn. Dit is een aanvaardbare benadering, omdat op dat moment reeds 92 % van de capaciteit die door het project tot stand moet worden gebracht, beschikbaar zou moeten zijn. |
| --- | --- |

(164)

Om na te gaan of de in punt 68, onder a), van de richtsnoeren regionale steun bepaalde drempel niet wordt overschreden, moet de Commissie het marktaandeel van de begunstigde van de steun op concernniveau vóór en nà de investering analyseren. Het in 2007 aangevatte investeringsproject was tegen medio 2011 afgerond; de volledige productiecapaciteit zou echter pas in 2015 worden bereikt. Duitsland wees er bij de aanmelding op dat geen gegevens uit onafhankelijke bronnen beschikbaar waren over het schijnbare verbruik op de relevante markten in het jaar nà het jaar waarin de volledige productiecapaciteit bereikt zou moeten zijn (dus in 2016). Daarom heeft de Commissie besloten om de marktaandelen voor 2011 (het jaar van de voltooiing van de investering) te onderzoeken, jaar waarvoor reeds prognoses uit onafhankelijke bron voorhanden zijn. Dit is een aanvaardbare benadering, omdat op dat moment reeds 92 % van de capaciteit die door het project tot stand moet worden gebracht, beschikbaar zou moeten zijn.

| (165) | Om het marktaandeel van Progroup op concernniveau te bepalen, zette de Commissie het volume en de waarde van de totale leveringen binnen het concern (zowel aan derden als binnen het concern) in het gekozen jaar af tegen het schijnbare verbruik op de relevante markt. Voorts werden de marktaandelen voor de vrije markt voor liner (d.w.z. uitsluitend rekening houdende met de verkopen van Progroup die geen captive verkopen waren (44)) en het totale volume van de markt voor leveringen aan derden afzonderlijk berekend. |
| --- | --- |

(165)

Om het marktaandeel van Progroup op concernniveau te bepalen, zette de Commissie het volume en de waarde van de totale leveringen binnen het concern (zowel aan derden als binnen het concern) in het gekozen jaar af tegen het schijnbare verbruik op de relevante markt. Voorts werden de marktaandelen voor de vrije markt voor liner (d.w.z. uitsluitend rekening houdende met de verkopen van Progroup die geen captive verkopen waren (44)) en het totale volume van de markt voor leveringen aan derden afzonderlijk berekend.

| (166) | De gegevens over het volume en de waarde van het schijnbare verbruik in de EER op de markt voor liner, voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier, en voor golfkarton werden ten behoeve van de aanmelding, op vraag van de begunstigde van de steun, verzameld door het internationaal actieve engineering- en consultingbureau Pöyry, dat zich heeft gespecialiseerd in de sectoren energie, bosbouw, infrastructuur en milieu. Pöyry baseerde zich voor het verzamelen van de gegevens op zijn eigen databank en op publiek toegankelijke gegevens (bv. uit vaktijdschriften en bij brancheorganisaties). |
| --- | --- |

(166)

De gegevens over het volume en de waarde van het schijnbare verbruik in de EER op de markt voor liner, voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier, en voor golfkarton werden ten behoeve van de aanmelding, op vraag van de begunstigde van de steun, verzameld door het internationaal actieve engineering- en consultingbureau Pöyry, dat zich heeft gespecialiseerd in de sectoren energie, bosbouw, infrastructuur en milieu. Pöyry baseerde zich voor het verzamelen van de gegevens op zijn eigen databank en op publiek toegankelijke gegevens (bv. uit vaktijdschriften en bij brancheorganisaties).

| (167) | Aangezien geen gegevens over het volume van de vrije markt uit onafhankelijke bronnen beschikbaar waren, baseerde Duitsland zich voor de schatting van dit marktvolume op de capaciteitsgegevens van Pöyry voor 2006 en vergeleek dan voor iedere geïntegreerde producent de productiecapaciteit voor liner met de productiecapaciteit voor golfkarton. Is de productiecapaciteit voor golfkarton hoger dan die voor liner, dan resulteert een en ander theoretisch gezien in een overeenkomstige vraag naar deze grondstof op de vrije markt. Bovenop die bijkomende vraag van geïntegreerde producenten naar liner komt de vraag van niet-geïntegreerde producenten van liner op de vrije markt. Uit deze berekening bleek dat het volume van de vrije markt voor liner rond 37 % van de totale markt voor liner vertegenwoordigt. Deze verhouding diende ook als basis voor de schatting van het volume van de vrije markt in 2011 (45). |
| --- | --- |

(167)

Aangezien geen gegevens over het volume van de vrije markt uit onafhankelijke bronnen beschikbaar waren, baseerde Duitsland zich voor de schatting van dit marktvolume op de capaciteitsgegevens van Pöyry voor 2006 en vergeleek dan voor iedere geïntegreerde producent de productiecapaciteit voor liner met de productiecapaciteit voor golfkarton. Is de productiecapaciteit voor golfkarton hoger dan die voor liner, dan resulteert een en ander theoretisch gezien in een overeenkomstige vraag naar deze grondstof op de vrije markt. Bovenop die bijkomende vraag van geïntegreerde producenten naar liner komt de vraag van niet-geïntegreerde producenten van liner op de vrije markt. Uit deze berekening bleek dat het volume van de vrije markt voor liner rond 37 % van de totale markt voor liner vertegenwoordigt. Deze verhouding diende ook als basis voor de schatting van het volume van de vrije markt in 2011 (45).

| (168) | Omdat voor de productiecapaciteit voor liner uit oud papier en uit nieuwe vezels geen specifieke gegevens beschikbaar zijn, kan deze methode niet worden gebruikt om het volume van de vrije markt voor testliner en uit oud papier geproduceerd gegolfd papier worden gebruikt. Uit oud papier geproduceerd liner vertegenwoordigt echter rond 70-80 % van de totale markt voor liner, zodat dit hoge aandeel hoogstwaarschijnlijk ook voor de vrije markt geldt, hetgeen betekent dat de marktaandelen van Progroup op de vrije markt voor liner uit gerecyclede vezels slechts licht hoger zijn dan die op de vrije markt voor alle soorten liner. |
| --- | --- |

(168)

Omdat voor de productiecapaciteit voor liner uit oud papier en uit nieuwe vezels geen specifieke gegevens beschikbaar zijn, kan deze methode niet worden gebruikt om het volume van de vrije markt voor testliner en uit oud papier geproduceerd gegolfd papier worden gebruikt. Uit oud papier geproduceerd liner vertegenwoordigt echter rond 70-80 % van de totale markt voor liner, zodat dit hoge aandeel hoogstwaarschijnlijk ook voor de vrije markt geldt, hetgeen betekent dat de marktaandelen van Progroup op de vrije markt voor liner uit gerecyclede vezels slechts licht hoger zijn dan die op de vrije markt voor alle soorten liner.

| (169) | De gegevens over het volume van de markt voor gegolfd papier in het belangrijkste leveringsgebied van Progroup (Tsjechische Republiek, Frankrijk, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Nederland en Polen) werden verzameld op basis van de statistische gegevens van FEFCO (46), die werden verschaft voordat het nietig verklaarde besluit werd vastgesteld en waaruit blijkt dat dit gebied 58 % van de totale EER-markt vertegenwoordigt. |
| --- | --- |

(169)

De gegevens over het volume van de markt voor gegolfd papier in het belangrijkste leveringsgebied van Progroup (Tsjechische Republiek, Frankrijk, Duitsland, Verenigd Koninkrijk, Nederland en Polen) werden verzameld op basis van de statistische gegevens van FEFCO (46), die werden verschaft voordat het nietig verklaarde besluit werd vastgesteld en waaruit blijkt dat dit gebied 58 % van de totale EER-markt vertegenwoordigt.

| (170) | De marktaandelen van Progroup op de relevante markten in het jaar vóór en het jaar nà de investering zoals die werden berekend op basis van de door Duitsland (aan de hand van gegevens van Pöyry en FEFCO) verschafte gegevens, zijn in tabel 1 te vinden.

  Tabel 1


  Marktaandelen Progroup op concernniveau op de relevante markten










  Marktaandelen (in %) | 2006 | 2011 |
| --- | --- | --- | --- |
| Volume | Waarde | Volume | Waarde |
| Liner (totale markt — EER) | [0-10] | [0-10] | [0-10] | [0-10] |
| Alleen liner geproduceerd uit oud papier (testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier geproduceerd uit oud papier) (Totale markt — EER) | [0-10] | [0-10] | [0-10] | [0-10] |
| Liner (vrije markt — EER) | [0-10] | [0-10] | [0-10] | [0-10] |
| Golfkarton (EER) | [0-10] | [0-10] | [0-10] | [0-10] |
| Golfkarton (belangrijkste landen van levering) | [0-10] | [0-10] | [0-10] | [0-10] |

(170)

De marktaandelen van Progroup op de relevante markten in het jaar vóór en het jaar nà de investering zoals die werden berekend op basis van de door Duitsland (aan de hand van gegevens van Pöyry en FEFCO) verschafte gegevens, zijn in tabel 1 te vinden.

Tabel 1

Marktaandelen Progroup op concernniveau op de relevante markten

Marktaandelen (in %)

2006

2011

Volume

Waarde

Volume

Waarde

Liner (totale markt — EER)

[0-10]

[0-10]

[0-10]

[0-10]

Alleen liner geproduceerd uit oud papier (testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier geproduceerd uit oud papier) (Totale markt — EER)

[0-10]

[0-10]

[0-10]

[0-10]

Liner (vrije markt — EER)

[0-10]

[0-10]

[0-10]

[0-10]

Golfkarton (EER)

[0-10]

[0-10]

[0-10]

[0-10]

Golfkarton (belangrijkste landen van levering)

[0-10]

[0-10]

[0-10]

[0-10]

| (171) | Bij alle gehanteerde marktafbakeningen blijft het marktaandeel van Progroup duidelijk onder de in punt 68, onder a), van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde drempelwaarde van 25 %. Ook bij een verdere segmentering op basis van het gramsgewicht tot 130 g/m2 wordt de drempelwaarde van 25 % voor het relevante marktaandeel niet overschreden. |
| --- | --- |

(171)

Bij alle gehanteerde marktafbakeningen blijft het marktaandeel van Progroup duidelijk onder de in punt 68, onder a), van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde drempelwaarde van 25 %. Ook bij een verdere segmentering op basis van het gramsgewicht tot 130 g/m2 wordt de drempelwaarde van 25 % voor het relevante marktaandeel niet overschreden.

| (172) | Daarom is de Commissie van oordeel dat de hier te onderzoeken steun de in punt 68, onder a), van de richtsnoeren regionale steun genoemde drempelwaarde niet overschrijdt. |
| --- | --- |

(172)

Daarom is de Commissie van oordeel dat de hier te onderzoeken steun de in punt 68, onder a), van de richtsnoeren regionale steun genoemde drempelwaarde niet overschrijdt.

6.5.2.5.   Capaciteitsuitbreiding en marktprestaties

| (173) | De Commissie moet de kwestieuze steun ook toetsen aan punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun. Zo dient te worden nagegaan of de door het project ontstane capaciteit minder bedraagt dan 5 % van de omvang van de markt, gemeten aan de hand van gegevens over het schijnbare verbruik van het betrokken product, tenzij het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik over de laatste vijf jaar hoger lag dan de gemiddelde jaarlijkse groei van het bbp van de EER. |
| --- | --- |

(173)

De Commissie moet de kwestieuze steun ook toetsen aan punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun. Zo dient te worden nagegaan of de door het project ontstane capaciteit minder bedraagt dan 5 % van de omvang van de markt, gemeten aan de hand van gegevens over het schijnbare verbruik van het betrokken product, tenzij het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik over de laatste vijf jaar hoger lag dan de gemiddelde jaarlijkse groei van het bbp van de EER.

| (174) | Allereerst dient de Commissie aan de hand van het jaarlijkse gemiddelde groeipercentage van het schijnbare verbruik van het betrokken product na te gaan of de markt voor liner in de EER krimpt (47). |
| --- | --- |

(174)

Allereerst dient de Commissie aan de hand van het jaarlijkse gemiddelde groeipercentage van het schijnbare verbruik van het betrokken product na te gaan of de markt voor liner in de EER krimpt (47).

| (175) | De op het tijdstip van de aanmelding recentst beschikbare cijfergegevens betroffen de periode 2001-2006. Volgens deze gegevens kwam het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik op de totale markt voor liner in de EER in de periode 2001-2006 uit op 2,15 % (volume) of 0,02 % (waarde). Het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik in de EER van testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en van uit oud papier geproduceerd gegolfd papier bedroeg in diezelfde periode 3,25 % (volume) of 1,22 % (waarde). |
| --- | --- |

(175)

De op het tijdstip van de aanmelding recentst beschikbare cijfergegevens betroffen de periode 2001-2006. Volgens deze gegevens kwam het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik op de totale markt voor liner in de EER in de periode 2001-2006 uit op 2,15 % (volume) of 0,02 % (waarde). Het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het schijnbare verbruik in de EER van testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en van uit oud papier geproduceerd gegolfd papier bedroeg in diezelfde periode 3,25 % (volume) of 1,22 % (waarde).

| (176) | Aangezien het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het bbp (48) in de EER in de periode 2001-2006 uitkwam op 1,97 % in constante prijzen (volume) of 3,98 % in lopende prijzen (waarde), was het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het verbruik van zowel liner als van testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en van uit oud papier geproduceerd gegolfd papier hoger in volume, maar lager in waarde. |
| --- | --- |

(176)

Aangezien het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het bbp (48) in de EER in de periode 2001-2006 uitkwam op 1,97 % in constante prijzen (volume) of 3,98 % in lopende prijzen (waarde), was het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van het verbruik van zowel liner als van testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en van uit oud papier geproduceerd gegolfd papier hoger in volume, maar lager in waarde.

Volume en/of waarde

| (177) | De Commissie is het niet eens met de opmerking van Duitsland dat het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage uitsluitend op basis van het volume — en niet de waarde — moet worden berekend (zie de overwegingen 93 en 94). Het klopt weliswaar dat in deze zaak alleen op basis van de berekening van de waarde hoeft te worden berekend of de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun vermelde drempelwaarde van 5 % wordt overschreden, maar een algemene afwijzing van waardeberekeningen zou in tegenspraak zijn met de beschikkingspraktijk van de Commissie tot dusver en zou dit criterium minder doeltreffend maken voor het in beeld brengen van overcapaciteit, bijvoorbeeld wanneer de groei van het aanbod een reeds hoge groei van de vraag overschrijdt en de gemiddelde variabele kosten vergelijkingsgewijs laag zijn. Daarom zal de Commissie nagaan of de door het investeringsproject geschapen capaciteit meer dan 5 % van de omvang van de relevante markt bedraagt. |
| --- | --- |

(177)

De Commissie is het niet eens met de opmerking van Duitsland dat het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage uitsluitend op basis van het volume — en niet de waarde — moet worden berekend (zie de overwegingen 93 en 94). Het klopt weliswaar dat in deze zaak alleen op basis van de berekening van de waarde hoeft te worden berekend of de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun vermelde drempelwaarde van 5 % wordt overschreden, maar een algemene afwijzing van waardeberekeningen zou in tegenspraak zijn met de beschikkingspraktijk van de Commissie tot dusver en zou dit criterium minder doeltreffend maken voor het in beeld brengen van overcapaciteit, bijvoorbeeld wanneer de groei van het aanbod een reeds hoge groei van de vraag overschrijdt en de gemiddelde variabele kosten vergelijkingsgewijs laag zijn. Daarom zal de Commissie nagaan of de door het investeringsproject geschapen capaciteit meer dan 5 % van de omvang van de relevante markt bedraagt.

Onderzoek van de capaciteit en berekening van de capaciteitsuitbreiding

| (178) | De capaciteitsuitbreiding wordt overeenkomstig punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun berekend als aandeel van het schijnbare verbruik van het betrokken product, hetgeen per definitie zowel leveringen aan derden als interne leveringen van liner omvat. |
| --- | --- |

(178)

De capaciteitsuitbreiding wordt overeenkomstig punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun berekend als aandeel van het schijnbare verbruik van het betrokken product, hetgeen per definitie zowel leveringen aan derden als interne leveringen van liner omvat.

| (179) | Met dit capaciteitscriterium (punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun) moet worden voorkomen dat een aanzienlijke capaciteitsuitbreiding (d.w.z. een toename met meer dan 5 %), die niet aansluit bij een overeenkomstige toename van de vraag (d.w.z. de toename van de vraag onderschrijdt het bbp-groeipercentage in de EER), met name wegens de effecten daarvan op de prijzen, ongunstige effecten heeft op de concurrenten. Wat als aanzienlijke capaciteitsuitbreiding geldt, wordt in verhouding tot het marktvolume bepaald. Bij liner hangt het volume van de markt uiteindelijk af van het volume van de markt voor het downstreamproduct, ongeacht of dit binnen de onderneming of door derden wordt geproduceerd. Daarom is het niet raadzaam om de geschapen capaciteit uitsluitend aan de hand van het volume van de vrije markt voor liner te meten. Voorts zou, zoals hier reeds werd aangegeven, door de wisselwerking tussen de totale markt en de vrije markt een prijsdaling op de vrije markt het besluit van geïntegreerde producenten om intern te produceren of in te kopen, beïnvloeden en onmiddellijk tot een vraagtoename op de vrije markt leiden. De Commissie onderzoekt daarom in de regel de capaciteitsuitbreiding ten opzichte van de totale markt (49). |
| --- | --- |

(179)

Met dit capaciteitscriterium (punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun) moet worden voorkomen dat een aanzienlijke capaciteitsuitbreiding (d.w.z. een toename met meer dan 5 %), die niet aansluit bij een overeenkomstige toename van de vraag (d.w.z. de toename van de vraag onderschrijdt het bbp-groeipercentage in de EER), met name wegens de effecten daarvan op de prijzen, ongunstige effecten heeft op de concurrenten. Wat als aanzienlijke capaciteitsuitbreiding geldt, wordt in verhouding tot het marktvolume bepaald. Bij liner hangt het volume van de markt uiteindelijk af van het volume van de markt voor het downstreamproduct, ongeacht of dit binnen de onderneming of door derden wordt geproduceerd. Daarom is het niet raadzaam om de geschapen capaciteit uitsluitend aan de hand van het volume van de vrije markt voor liner te meten. Voorts zou, zoals hier reeds werd aangegeven, door de wisselwerking tussen de totale markt en de vrije markt een prijsdaling op de vrije markt het besluit van geïntegreerde producenten om intern te produceren of in te kopen, beïnvloeden en onmiddellijk tot een vraagtoename op de vrije markt leiden. De Commissie onderzoekt daarom in de regel de capaciteitsuitbreiding ten opzichte van de totale markt (49).

| (180) | Duitsland verklaarde dat in het kader van het project een capaciteit van in totaal 6 15  000 ton liner (testliner en gegolfd papier uit oud papier) per jaar zal worden gecreëerd, hetgeen overeenstemt met een waarde van [...] miljoen EUR. Het schijnbare verbruik voor liner in de EER zou volgens Duitsland in 2006 uitkomen op 23,363 miljoen ton (waarde: 9  409,76 miljoen EUR). Het schijnbare verbruik voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier in de EER zou in datzelfde jaar 18,281 miljoen ton (waarde: 6  752,698 miljoen EUR) hebben bedragen. |
| --- | --- |

(180)

Duitsland verklaarde dat in het kader van het project een capaciteit van in totaal 6 15  000 ton liner (testliner en gegolfd papier uit oud papier) per jaar zal worden gecreëerd, hetgeen overeenstemt met een waarde van [...] miljoen EUR. Het schijnbare verbruik voor liner in de EER zou volgens Duitsland in 2006 uitkomen op 23,363 miljoen ton (waarde: 9  409,76 miljoen EUR). Het schijnbare verbruik voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier in de EER zou in datzelfde jaar 18,281 miljoen ton (waarde: 6  752,698 miljoen EUR) hebben bedragen.

| (181) | Op grond van de hier genoemde gegevens zal door het Propapier-project in Eisenhüttenstadt een capaciteit worden gecreëerd die overeenstemt met 2,6 % van de totale markt voor liner (waarde: [< 3] %) of 3,4 % van de gecombineerde markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier (waarde: [< 5] %). Daaruit volgt dat de door het project gecreëerde capaciteit minder dan 5 % van het betrokken schijnbare verbruik (op EER-niveau) bedraagt. |
| --- | --- |

(181)

Op grond van de hier genoemde gegevens zal door het Propapier-project in Eisenhüttenstadt een capaciteit worden gecreëerd die overeenstemt met 2,6 % van de totale markt voor liner (waarde: [< 3] %) of 3,4 % van de gecombineerde markt voor testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier (waarde: [< 5] %). Daaruit volgt dat de door het project gecreëerde capaciteit minder dan 5 % van het betrokken schijnbare verbruik (op EER-niveau) bedraagt.

| (182) | Zelfs wanneer als worstcasescenario de door Smurfit Kappa aangenomen hogere cijfers voor de capaciteitsuitbreiding worden gehanteerd (6 50  000 ton/jaar of 7 50  000 ton/jaar), zou de drempelwaarde van 5 % voor de totale markt voor liner niet worden overschreven (zie tabel 2).

  Tabel 2


  Capaciteitsuitbreiding op de totale markt voor liner (EER)








  Relevante markt
  (EER) | Totale markt voor liner | Totale markt voor liner uit oud papier (testliner met gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier) |
| --- | --- | --- | --- |
| Volume in 2006 (× 1  000 ton) | 23  363 | 18  281 |
| Waarde in 2006 (× 1  000 EUR) | 9 4 09  760 | 6 7 52  698 |
| Capaciteitsuitbreiding in volume (met 6 15  000 ton/jaar) | 2,6 % | 3,4 % |
| Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 6 15  000 ton/jaar) | [< 3] % | [< 5] % |
| Capaciteitsuitbreiding in volume (met 6 50  000 ton/jaar) | 2,8 % | 3,6 % |
| Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 6 50  000 ton/jaar) | [< 3] % | [< 5] % |
| Capaciteitsuitbreiding in volume (met 7 50  000 ton/jaar) | 3,2 % | 4,1 % |
| Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 7 50  000 ton/jaar) | [< 3] % | [< 5] % |

(182)

Zelfs wanneer als worstcasescenario de door Smurfit Kappa aangenomen hogere cijfers voor de capaciteitsuitbreiding worden gehanteerd (6 50  000 ton/jaar of 7 50  000 ton/jaar), zou de drempelwaarde van 5 % voor de totale markt voor liner niet worden overschreven (zie tabel 2).

Tabel 2

Capaciteitsuitbreiding op de totale markt voor liner (EER)

Relevante markt

(EER)

Totale markt voor liner

Totale markt voor liner uit oud papier (testliner met gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier)

Volume in 2006 (× 1  000 ton)

23  363

18  281

Waarde in 2006 (× 1  000 EUR)

9 4 09  760

6 7 52  698

Capaciteitsuitbreiding in volume (met 6 15  000 ton/jaar)

2,6 %

3,4 %

Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 6 15  000 ton/jaar)

[< 3] %

[< 5] %

Capaciteitsuitbreiding in volume (met 6 50  000 ton/jaar)

2,8 %

3,6 %

Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 6 50  000 ton/jaar)

[< 3] %

[< 5] %

Capaciteitsuitbreiding in volume (met 7 50  000 ton/jaar)

3,2 %

4,1 %

Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 7 50  000 ton/jaar)

[< 3] %

[< 5] %

| (183) | Om rekening te houden met een worstcasescenario, berekende de Commissie ook de capaciteitsuitbreiding als aandeel van de verkoop van liner op de vrije markt. In dit geval zou alleen rekening moeten worden gehouden met het deel van de door de investering gecreëerde totale capaciteit dat voor de productie ten behoeve van de verkoop op de vrije markt is bestemd. Volgens Duitsland was dat [< 2 50  000] ton/jaar. Het resterende deel van de te creëren capaciteit, d.w.z. [> 3 65  000] ton/jaar (die Progroup zonder de investering bij derden zou moeten inkopen en die dus de daadwerkelijk vraag op de vrije markt zou zijn), zou nu binnen het concern worden gebruikt om verder tot golfkarton te worden verwerkt en moet dus op het volume van de vrije markt in mindering worden gebracht. |
| --- | --- |

(183)

Om rekening te houden met een worstcasescenario, berekende de Commissie ook de capaciteitsuitbreiding als aandeel van de verkoop van liner op de vrije markt. In dit geval zou alleen rekening moeten worden gehouden met het deel van de door de investering gecreëerde totale capaciteit dat voor de productie ten behoeve van de verkoop op de vrije markt is bestemd. Volgens Duitsland was dat [< 2 50  000] ton/jaar. Het resterende deel van de te creëren capaciteit, d.w.z. [> 3 65  000] ton/jaar (die Progroup zonder de investering bij derden zou moeten inkopen en die dus de daadwerkelijk vraag op de vrije markt zou zijn), zou nu binnen het concern worden gebruikt om verder tot golfkarton te worden verwerkt en moet dus op het volume van de vrije markt in mindering worden gebracht.

| (184) | Aangezien het volume van de vrije markt voor liner in de EER op 8,644 miljoen ton in 2006 werd geraamd (50), zou de door het project gecreëerde capaciteit als aandeel van het volume van de vrije markt voor liner slechts [< 3] % gerekend naar volume bedragen (51) (zie tabel 3). |
| --- | --- |

(184)

Aangezien het volume van de vrije markt voor liner in de EER op 8,644 miljoen ton in 2006 werd geraamd (50), zou de door het project gecreëerde capaciteit als aandeel van het volume van de vrije markt voor liner slechts [< 3] % gerekend naar volume bedragen (51) (zie tabel 3).

| (185) | Op het tijdstip van de oorspronkelijke aanmelding kon Duitsland geen raming geven voor uitsluitend de vrije markt van uit oud papier geproduceerd liner (d.w.z. testliner en gegolfd papier uit oud papier). In zijn opmerkingen bij het besluit tot inleiding van de procedure verklaarde Duitsland dat het volume van deze markt op basis van de historische gegevens van Pöyry op 6,5 miljoen ton in 2006 kon worden geschat. Dit zou betekenen dat de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt voor uit oud papier geproduceerd liner, gerekend naar volume, [< 3] % bedraagt (zie tabel 3). |
| --- | --- |

(185)

Op het tijdstip van de oorspronkelijke aanmelding kon Duitsland geen raming geven voor uitsluitend de vrije markt van uit oud papier geproduceerd liner (d.w.z. testliner en gegolfd papier uit oud papier). In zijn opmerkingen bij het besluit tot inleiding van de procedure verklaarde Duitsland dat het volume van deze markt op basis van de historische gegevens van Pöyry op 6,5 miljoen ton in 2006 kon worden geschat. Dit zou betekenen dat de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt voor uit oud papier geproduceerd liner, gerekend naar volume, [< 3] % bedraagt (zie tabel 3).

| (186) | De Commissie maakte ook berekeningen voor de waarde, waarbij moet worden aangetekend dat, als worstcasescenario voor de door het Propapier-PM2-project bijkomend gecreëerde capaciteit op de vrije markt, werd uitgegaan van 2 85  000 ton per jaar (de door Smurfit Kappa gehanteerde waarde). In alle scenario’s werd de drempelwaarde van 5 % voor de vrije markt voor liner niet overschreden (zie tabel 3).

  Tabel 3


  Capaciteitsuitbreiding op de vrije markt voor liner (EER)








  Relevante markt
  (EER) | Vrije markt voor liner | Vrije markt voor liner uit oud papier (testliner met gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier) |
| --- | --- | --- | --- |
| Volume in 2006 (× 1  000 ton) | 8  644 | 6  500 |
| Waarde in 2006 (× 1  000 EUR) | 3 4 81  611 | 2 4 00  990 |
| Capaciteitsuitbreiding in volume (met 1 50  000 ton/jaar) | [< 3] % | [< 3] % |
| Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 1 50  000 ton/jaar) | [< 3] % | [< 3] % |
| Capaciteitsuitbreiding in volume (met 2 85  000 ton/jaar) | [< 5] % | [< 5] % |
| Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 2 85  000 ton/jaar) | [< 3] % | [< 5] % |

(186)

De Commissie maakte ook berekeningen voor de waarde, waarbij moet worden aangetekend dat, als worstcasescenario voor de door het Propapier-PM2-project bijkomend gecreëerde capaciteit op de vrije markt, werd uitgegaan van 2 85  000 ton per jaar (de door Smurfit Kappa gehanteerde waarde). In alle scenario’s werd de drempelwaarde van 5 % voor de vrije markt voor liner niet overschreden (zie tabel 3).

Tabel 3

Capaciteitsuitbreiding op de vrije markt voor liner (EER)

Relevante markt

(EER)

Vrije markt voor liner

Vrije markt voor liner uit oud papier (testliner met gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier)

Volume in 2006 (× 1  000 ton)

8  644

6  500

Waarde in 2006 (× 1  000 EUR)

3 4 81  611

2 4 00  990

Capaciteitsuitbreiding in volume (met 1 50  000 ton/jaar)

[< 3] %

[< 3] %

Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 1 50  000 ton/jaar)

[< 3] %

[< 3] %

Capaciteitsuitbreiding in volume (met 2 85  000 ton/jaar)

[< 5] %

[< 5] %

Capaciteitsuitbreiding in waarde (met 2 85  000 ton/jaar)

[< 3] %

[< 5] %

| (187) | De Commissie verwerpt de door klager aangevoerde theorie van het „verschuivingseffect” (zie de overwegingen 56 en 57), als zou de „vrijgekomen capaciteit” (d.w.z. de capaciteit die Progroup niet meer op de vrije markt inkoopt) bij het volume van de door Progroup op de vrije markt afgezette productie van liner moeten worden geteld om de capaciteit te kunnen berekenen die met de Propapier-investering op de vrije markt wordt gecreëerd. Dit soort scenario zou (bij een capaciteitsuitbreiding van 5 25  000 ton/jaar) weliswaar een capaciteitsuitbreiding van meer dan 5 % opleveren, maar deze benadering zou, zoals Duitsland aangeeft, tot de conclusie leiden dat de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt en op de totale markt gelijk is. De stijging zou zelfs dan gelijk zijn wanneer Propapier helemaal geen liner op de vrije markt zou aanbieden en haar nieuwe productie volledig intern zou verwerken. In dat laatste geval zou voor de toetsing aan de criteria van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun zelfs geen rekening hoeven te worden gehouden met de markt voor liner, omdat het geproduceerde liner niet op de markt zou worden afgezet, maar alleen het downstreamproduct ervan (golfkarton). |
| --- | --- |

(187)

De Commissie verwerpt de door klager aangevoerde theorie van het „verschuivingseffect” (zie de overwegingen 56 en 57), als zou de „vrijgekomen capaciteit” (d.w.z. de capaciteit die Progroup niet meer op de vrije markt inkoopt) bij het volume van de door Progroup op de vrije markt afgezette productie van liner moeten worden geteld om de capaciteit te kunnen berekenen die met de Propapier-investering op de vrije markt wordt gecreëerd. Dit soort scenario zou (bij een capaciteitsuitbreiding van 5 25  000 ton/jaar) weliswaar een capaciteitsuitbreiding van meer dan 5 % opleveren, maar deze benadering zou, zoals Duitsland aangeeft, tot de conclusie leiden dat de capaciteitsuitbreiding op de vrije markt en op de totale markt gelijk is. De stijging zou zelfs dan gelijk zijn wanneer Propapier helemaal geen liner op de vrije markt zou aanbieden en haar nieuwe productie volledig intern zou verwerken. In dat laatste geval zou voor de toetsing aan de criteria van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun zelfs geen rekening hoeven te worden gehouden met de markt voor liner, omdat het geproduceerde liner niet op de markt zou worden afgezet, maar alleen het downstreamproduct ervan (golfkarton).

| (188) | Voorts dateert het door Smurfit Kappa verschafte Excel-bestand uit juni 2008, terwijl de Commissie alleen feiten, rapporten en andere gegevens mag gebruiken die haar ter beschikking konden staan vóór de datum van de vaststelling van het nietig verklaarde besluit, dus vóór 2 april 2008. Ook al bevat dit document enkele gegevens uit een studie van 2007 (Henry Poole Consulting, zie voetnoot 15), toch zijn de berekeningen gebaseerd op aannames en verdere gegevens die niet rechtstreeks uit deze studie afkomstig lijken te zijn. |
| --- | --- |

(188)

Voorts dateert het door Smurfit Kappa verschafte Excel-bestand uit juni 2008, terwijl de Commissie alleen feiten, rapporten en andere gegevens mag gebruiken die haar ter beschikking konden staan vóór de datum van de vaststelling van het nietig verklaarde besluit, dus vóór 2 april 2008. Ook al bevat dit document enkele gegevens uit een studie van 2007 (Henry Poole Consulting, zie voetnoot 15), toch zijn de berekeningen gebaseerd op aannames en verdere gegevens die niet rechtstreeks uit deze studie afkomstig lijken te zijn.

| (189) | Wat het downstreamproduct (golfkarton) betreft, wordt door het project geen productiecapaciteit gecreëerd; het project zet uitsluitend in op de productie van liner (capaciteitsuitbreiding voor golfkarton: 0 %). Bijgevolg wordt de 5 %-drempel van punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun niet overschreden voor golfkarton. |
| --- | --- |

(189)

Wat het downstreamproduct (golfkarton) betreft, wordt door het project geen productiecapaciteit gecreëerd; het project zet uitsluitend in op de productie van liner (capaciteitsuitbreiding voor golfkarton: 0 %). Bijgevolg wordt de 5 %-drempel van punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun niet overschreden voor golfkarton.

| (190) | Bij wijze van algemene conclusie is de Commissie, op grond van de bovenstaande overwegingen, van oordeel dat de door het Propapier-PM2-project geschapen capaciteit minder dan 5 % van de betrokken relevante markten bedraagt en dat zodoende de hier te onderzoeken steun geen situatie doet ontstaan waarin de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde drempelwaarde wordt overschreden voor de betrokken producten. |
| --- | --- |

(190)

Bij wijze van algemene conclusie is de Commissie, op grond van de bovenstaande overwegingen, van oordeel dat de door het Propapier-PM2-project geschapen capaciteit minder dan 5 % van de betrokken relevante markten bedraagt en dat zodoende de hier te onderzoeken steun geen situatie doet ontstaan waarin de in punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun vastgestelde drempelwaarde wordt overschreden voor de betrokken producten.

Structurele overcapaciteit

| (191) | Zoals in overweging 60 werd opgemerkt, was Smurfit Kappa van mening dat de markt voor liner in de periode 2001-2006 met structurele overcapaciteit te kampen had en dat de staatssteun voor nieuwe investeringen in de branche deze situatie van overcapaciteit nog verergert. De Commissie zal deze argumenten onderzoeken, ook wanneer uitkomsten van de toetsing aan het criterium van punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun erop wijzen dat er geen aanzienlijke capaciteitsuitbreiding ontstaat op een markt met structurele overcapaciteit. |
| --- | --- |

(191)

Zoals in overweging 60 werd opgemerkt, was Smurfit Kappa van mening dat de markt voor liner in de periode 2001-2006 met structurele overcapaciteit te kampen had en dat de staatssteun voor nieuwe investeringen in de branche deze situatie van overcapaciteit nog verergert. De Commissie zal deze argumenten onderzoeken, ook wanneer uitkomsten van de toetsing aan het criterium van punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun erop wijzen dat er geen aanzienlijke capaciteitsuitbreiding ontstaat op een markt met structurele overcapaciteit.

| (192) | Smurfit Kappa bouwt haar argumenten op de studie van London Economics uit 2007, die voor de periode 2003-2005 een capaciteitsbenutting van minder dan 90 % laat zien en aangeeft dat de waarde ook voor de periode 2006-2007 lager dan 90 % zou blijven zelfs wanneer in de branche geen capaciteit was stilgelegd. Duitsland voert dan weer aan dat de stilleggingen in hoofdzaak oude en ondoelmatige machines betroffen (52). Volgens het ECA-rapport waren de sluitingen grotendeels terug te voeren op natuurlijke veranderingen in de vraag en de technische normen en op het streven naar schaalvoordelen; de noodzaak om machines te vervangen valt toe te schrijven aan: 1) veranderingen in de productietechnologieën; 2) de verdere uitbouw van standaardiseringsprocessen in de sector, en 3) de potentiële kostenbesparingen door de schaalvoordelen van grotere machines. Daarom was Duitsland het niet eens met het argument van Smurfit Kappa dat de sluitingen een bewuste beslissing van de sector waren, om het evenwicht tussen aanbod en vraag op de markt te herstellen. |
| --- | --- |

(192)

Smurfit Kappa bouwt haar argumenten op de studie van London Economics uit 2007, die voor de periode 2003-2005 een capaciteitsbenutting van minder dan 90 % laat zien en aangeeft dat de waarde ook voor de periode 2006-2007 lager dan 90 % zou blijven zelfs wanneer in de branche geen capaciteit was stilgelegd. Duitsland voert dan weer aan dat de stilleggingen in hoofdzaak oude en ondoelmatige machines betroffen (52). Volgens het ECA-rapport waren de sluitingen grotendeels terug te voeren op natuurlijke veranderingen in de vraag en de technische normen en op het streven naar schaalvoordelen; de noodzaak om machines te vervangen valt toe te schrijven aan: 1) veranderingen in de productietechnologieën; 2) de verdere uitbouw van standaardiseringsprocessen in de sector, en 3) de potentiële kostenbesparingen door de schaalvoordelen van grotere machines. Daarom was Duitsland het niet eens met het argument van Smurfit Kappa dat de sluitingen een bewuste beslissing van de sector waren, om het evenwicht tussen aanbod en vraag op de markt te herstellen.

| (193) | De Commissie tekent aan dat uit een onafhankelijke studie uit 2007 (de Deutsche Bank-studie) daadwerkelijk is gebleken dat de sluitingen van linerpapierfabrieken door Smurfit Kappa tot doel hadden de kwaliteit van haar vermogensbasis te verbeteren. Deze studie wijst er voorts op dat nieuwe capaciteit nodig is om aan de vraag voor de periode 2009-2012 te voldoen (verwijzend naar nieuwe investeringen door Mondi, Progroup en SAICA) en dat de benuttingspercentages ondanks de capaciteitsuitbreiding in 2009 op een gezond peil zullen blijven (53). |
| --- | --- |

(193)

De Commissie tekent aan dat uit een onafhankelijke studie uit 2007 (de Deutsche Bank-studie) daadwerkelijk is gebleken dat de sluitingen van linerpapierfabrieken door Smurfit Kappa tot doel hadden de kwaliteit van haar vermogensbasis te verbeteren. Deze studie wijst er voorts op dat nieuwe capaciteit nodig is om aan de vraag voor de periode 2009-2012 te voldoen (verwijzend naar nieuwe investeringen door Mondi, Progroup en SAICA) en dat de benuttingspercentages ondanks de capaciteitsuitbreiding in 2009 op een gezond peil zullen blijven (53).

| (194) | Daarom is de Commissie van mening dat er geen overtuigende aanwijzingen voorhanden zijn dat met de aan Propapier toegekende steun bestaande structurele overcapaciteit op de markt voor liner zou worden versterkt. Bij de door Smurfit Kappa verschafte cijfergegevens over overcapaciteit gaat het in hoofdzaak om de periode vóór de investering, terwijl de op het tijdstip van het nietig verklaarde besluit beschikbare prognoses — waaronder ook een onafhankelijke studie (van Deutsche Bank) — op een groeiende vraag vanaf 2007 wijzen. Hoe dan ook heeft de Commissie de relatieve teruggang (in waarde) van de vraag in de periode 2001-2006 in aanmerking genomen toen zij het aandeel van de op de relevante markt nieuw gecreëerde capaciteit berekend overeenkomstig punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun. |
| --- | --- |

(194)

Daarom is de Commissie van mening dat er geen overtuigende aanwijzingen voorhanden zijn dat met de aan Propapier toegekende steun bestaande structurele overcapaciteit op de markt voor liner zou worden versterkt. Bij de door Smurfit Kappa verschafte cijfergegevens over overcapaciteit gaat het in hoofdzaak om de periode vóór de investering, terwijl de op het tijdstip van het nietig verklaarde besluit beschikbare prognoses — waaronder ook een onafhankelijke studie (van Deutsche Bank) — op een groeiende vraag vanaf 2007 wijzen. Hoe dan ook heeft de Commissie de relatieve teruggang (in waarde) van de vraag in de periode 2001-2006 in aanmerking genomen toen zij het aandeel van de op de relevante markt nieuw gecreëerde capaciteit berekend overeenkomstig punt 68, onder b), van de richtsnoeren regionale steun.

6.5.3.   CONCLUSIE OVER DE VRAAG OF EEN DIEPGAAND ONDERZOEK OP GROND VAN DE MEDEDELING BETREFFENDE DE CRITERIA VOOR EEN DIEPGAANDE BEOORDELING VAN REGIONALE STEUN VOOR GROTE INVESTERINGSPROJECTEN NODIG IS

| (195) | In de richtsnoeren regionale steun is bepaald dat in gevallen waarin de drempelwaarden van punt 68, onder a) en b), van die richtsnoeren worden overschreden, „de Commissie regionale investeringssteun alleen [zal] goedkeuren nadat zij zich — na de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag te hebben ingeleid — in detail ervan heeft vergewist dat de steun noodzakelijk is om een stimulerend effect te geven voor de investering en dat de voordelen van de steunmaatregel opwegen tegen de daaruit resulterende verstoring van de mededinging en de beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten.” De Commissie merkt op dat de drempelwaarde van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun in deze zaak niet werden overschreden, d.w.z. dat een diepgaande beoordeling aan de hand van de mededeling van de Commissie betreffende de criteria voor een diepgaande beoordeling van regionale steun voor grote investeringsprojecten niet noodzakelijk is (54). Niettemin moet de Commissie aantonen dat de bijdrage van de steun voor regionale investeringen opweegt tegen eventuele negatieve effecten op het handelsverkeer en de mededinging. |
| --- | --- |

(195)

In de richtsnoeren regionale steun is bepaald dat in gevallen waarin de drempelwaarden van punt 68, onder a) en b), van die richtsnoeren worden overschreden, „de Commissie regionale investeringssteun alleen [zal] goedkeuren nadat zij zich — na de procedure van artikel 88, lid 2, van het Verdrag te hebben ingeleid — in detail ervan heeft vergewist dat de steun noodzakelijk is om een stimulerend effect te geven voor de investering en dat de voordelen van de steunmaatregel opwegen tegen de daaruit resulterende verstoring van de mededinging en de beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten.” De Commissie merkt op dat de drempelwaarde van punt 68 van de richtsnoeren regionale steun in deze zaak niet werden overschreden, d.w.z. dat een diepgaande beoordeling aan de hand van de mededeling van de Commissie betreffende de criteria voor een diepgaande beoordeling van regionale steun voor grote investeringsprojecten niet noodzakelijk is (54). Niettemin moet de Commissie aantonen dat de bijdrage van de steun voor regionale investeringen opweegt tegen eventuele negatieve effecten op het handelsverkeer en de mededinging.

6.5.4.   AFWEGING VAN DE POSITIEVE EN NEGATIEVE EFFECTEN VAN DE STEUN

| (196) | De Commissie merkt op dat de voorwaarden uit punt 38 van de richtsnoeren regionale steun wat betreft het stimulerende effect van de steun vervuld zijn. Voorts merkt de Commissie op dat het Gerecht heeft bevestigd dat de Commissie voor haar beoordeling van het stimulerende effect een bepaalde volgorde in de tijd kan toepassen (55). Daarom is de Commissie van oordeel dat de steun een stimulerend effect op de investering had en dat deze een positieve bijdrage leverde aan de ontwikkeling van het betrokken steungebied. |
| --- | --- |

(196)

De Commissie merkt op dat de voorwaarden uit punt 38 van de richtsnoeren regionale steun wat betreft het stimulerende effect van de steun vervuld zijn. Voorts merkt de Commissie op dat het Gerecht heeft bevestigd dat de Commissie voor haar beoordeling van het stimulerende effect een bepaalde volgorde in de tijd kan toepassen (55). Daarom is de Commissie van oordeel dat de steun een stimulerend effect op de investering had en dat deze een positieve bijdrage leverde aan de ontwikkeling van het betrokken steungebied.

| (197) | Volgens de richtsnoeren regionale steun kan regionale steun alleen daadwerkelijk een rol spelen indien deze spaarzaam en evenredig wordt gebruikt en op de gebieden met de grootste achterstand in de Europese Unie is geconcentreerd. Met name dienen de plafonds voor toegestane steun de vertaling te zijn van de betrekkelijke ernst van de problemen waarvan de ontwikkeling in de bewuste gebieden heeft te lijden. Voorts moeten de voordelen van de steun voor de ontwikkeling van een achterstandsregio opwegen tegen de uit de steun resulterende mededingingsverstoringen. |
| --- | --- |

(197)

Volgens de richtsnoeren regionale steun kan regionale steun alleen daadwerkelijk een rol spelen indien deze spaarzaam en evenredig wordt gebruikt en op de gebieden met de grootste achterstand in de Europese Unie is geconcentreerd. Met name dienen de plafonds voor toegestane steun de vertaling te zijn van de betrekkelijke ernst van de problemen waarvan de ontwikkeling in de bewuste gebieden heeft te lijden. Voorts moeten de voordelen van de steun voor de ontwikkeling van een achterstandsregio opwegen tegen de uit de steun resulterende mededingingsverstoringen.

| (198) | Volgens het VWEU kan de Commissie mededingingsverstoringen die het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden, accepteren om de regionale ontwikkeling te vergemakkelijken van steungebieden ex artikel 107, lid 3, onder a), VWEU. Het belang dat aan de positieve effecten van de gesteunde investering wordt toegekend, is in het geval van gebieden met een bijzondere achterstand in de zin van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU hoger dan in gebieden die onder artikel 107, lid 3, onder c), VWEU vallen. |
| --- | --- |

(198)

Volgens het VWEU kan de Commissie mededingingsverstoringen die het handelsverkeer ongunstig beïnvloeden, accepteren om de regionale ontwikkeling te vergemakkelijken van steungebieden ex artikel 107, lid 3, onder a), VWEU. Het belang dat aan de positieve effecten van de gesteunde investering wordt toegekend, is in het geval van gebieden met een bijzondere achterstand in de zin van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU hoger dan in gebieden die onder artikel 107, lid 3, onder c), VWEU vallen.

| (199) | De voor het project toepasselijke maximale steunintensiteit van 12,30 % BSE voldeed aan de voorwaarden voor de aanpassing van de standaard maximale percentages voor regionale steun van punt 67 van de richtsnoeren regionale steun en overschrijdt het geldende regionale-steunplafond niet. Zij kan derhalve worden beschouwd als passend gelet op de aan te pakken handicaps in de regio Brandenburg, die op het betrokken tijdstip voor regionale steun in aanmerking kwam op grond van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU. |
| --- | --- |

(199)

De voor het project toepasselijke maximale steunintensiteit van 12,30 % BSE voldeed aan de voorwaarden voor de aanpassing van de standaard maximale percentages voor regionale steun van punt 67 van de richtsnoeren regionale steun en overschrijdt het geldende regionale-steunplafond niet. Zij kan derhalve worden beschouwd als passend gelet op de aan te pakken handicaps in de regio Brandenburg, die op het betrokken tijdstip voor regionale steun in aanmerking kwam op grond van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU.

| (200) | Nu is komen vast te staan dat de steun een prikkel vormt voor de investering in de betreffende regio en passend is, moeten de positieve en negatieve effecten van de steun tegen elkaar worden afgewogen. |
| --- | --- |

(200)

Nu is komen vast te staan dat de steun een prikkel vormt voor de investering in de betreffende regio en passend is, moeten de positieve en negatieve effecten van de steun tegen elkaar worden afgewogen.

| (201) | Door de creatie van 150 directe en 450 indirecte arbeidsplaatsen en door de uitbreiding van de industriële basis in het betrokken gebied draagt de gesteunde investering bij tot de regionale ontwikkeling van een gebied dat op grond van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU voor regionale steun in aanmerking kwam. De Commissie merkt op dat het steunbedrag per gecreëerde arbeidsplaats (ca. 3 00  000 EUR per gecreëerde directe arbeidsplaats, maar slechts 75  000 EUR voor iedere gecreëerde directe en indirecte arbeidsplaats) in vergelijking met gelijksoortige gevallen van regionale steun voor kapitaalintensieve investeringen in de papiersector, waar hetzelfde standaard regionale-steunplafond van 30 % gold (56), niet te hoog is. |
| --- | --- |

(201)

Door de creatie van 150 directe en 450 indirecte arbeidsplaatsen en door de uitbreiding van de industriële basis in het betrokken gebied draagt de gesteunde investering bij tot de regionale ontwikkeling van een gebied dat op grond van artikel 107, lid 3, onder a), VWEU voor regionale steun in aanmerking kwam. De Commissie merkt op dat het steunbedrag per gecreëerde arbeidsplaats (ca. 3 00  000 EUR per gecreëerde directe arbeidsplaats, maar slechts 75  000 EUR voor iedere gecreëerde directe en indirecte arbeidsplaats) in vergelijking met gelijksoortige gevallen van regionale steun voor kapitaalintensieve investeringen in de papiersector, waar hetzelfde standaard regionale-steunplafond van 30 % gold (56), niet te hoog is.

| (202) | De steun leidt niet tot het in het leven roepen of versterken van een machtspositie van de begunstigde van de steun, en de effecten van de door de investering tot stand gebrachte capaciteit op de relevante productmarkt zijn beperkt. Op het tijdstip van de beslissingen over de investering en de toekenning van de steun viel niet te bepalen of te verwachten dat deze markt op het tijdstip van de voltooiing van de investering met structurele overcapaciteit te kampen zouden krijgen. |
| --- | --- |

(202)

De steun leidt niet tot het in het leven roepen of versterken van een machtspositie van de begunstigde van de steun, en de effecten van de door de investering tot stand gebrachte capaciteit op de relevante productmarkt zijn beperkt. Op het tijdstip van de beslissingen over de investering en de toekenning van de steun viel niet te bepalen of te verwachten dat deze markt op het tijdstip van de voltooiing van de investering met structurele overcapaciteit te kampen zouden krijgen.

| (203) | Aangezien met de steun het plafond van de verlaagde steunintensiteit voor grote investeringsprojecten in overeenstemming met de richtsnoeren regionale steun en de voor de periode 2007-2013 voor Duitsland goedgekeurde regionale-steunkaart in acht worden genomen, is de Commissie van oordeel dat de steun het handelsverkeer niet zodanig verandert dat de steun met de interne markt onverenigbaar is. De Commissie tekent met name aan dat de opmerkingen die in de loop van de formele onderzoeksprocedure werden ontvangen, geen aanwijzingen opleverden dat het investeringsproject zonder de steun zou zijn uitgevoerd in een ander gebied van de Europese Unie waar een hogere of gelijkwaardige maximale steunintensiteit van toepassing was. Voorts zijn er geen aanwijzingen dat de steun Propapier ertoe heeft aangezet om haar ondernemingsactiviteiten vanuit andere gebieden te verplaatsen of arbeidsplaatsen af te bouwen in andere gebieden die zich in een vergelijkbare of slechtere economische situatie bevinden dan het steungebied waarin Propapier voornemens is te investeren. |
| --- | --- |

(203)

Aangezien met de steun het plafond van de verlaagde steunintensiteit voor grote investeringsprojecten in overeenstemming met de richtsnoeren regionale steun en de voor de periode 2007-2013 voor Duitsland goedgekeurde regionale-steunkaart in acht worden genomen, is de Commissie van oordeel dat de steun het handelsverkeer niet zodanig verandert dat de steun met de interne markt onverenigbaar is. De Commissie tekent met name aan dat de opmerkingen die in de loop van de formele onderzoeksprocedure werden ontvangen, geen aanwijzingen opleverden dat het investeringsproject zonder de steun zou zijn uitgevoerd in een ander gebied van de Europese Unie waar een hogere of gelijkwaardige maximale steunintensiteit van toepassing was. Voorts zijn er geen aanwijzingen dat de steun Propapier ertoe heeft aangezet om haar ondernemingsactiviteiten vanuit andere gebieden te verplaatsen of arbeidsplaatsen af te bouwen in andere gebieden die zich in een vergelijkbare of slechtere economische situatie bevinden dan het steungebied waarin Propapier voornemens is te investeren.

| (204) | Tot slot tekent de Commissie aan dat Duitsland heeft aangetoond dat het Propapier-PM2-project bijdraagt aan het bereiken van de cohesiedoelstelling — een doelstelling van algemeen belang — en in het kader van een coherente regionale ontwikkelingsstrategie ten uitvoer werd gelegd. De gesteunde investering draagt aanzienlijk bij tot de verbetering van de sociaaleconomische situatie en tot de ontwikkeling van het betrokken gebied, met name gelet op de effecten voor de werkgelegenheid, het genereren van inkomsten en de verruiming van de industriële basis. Gelet op de aard en de omvang van het project is de Commissie van mening dat de steun niet leidt tot onaanvaardbare mededingingsverstoringen en effecten op het handelsverkeer. |
| --- | --- |

(204)

Tot slot tekent de Commissie aan dat Duitsland heeft aangetoond dat het Propapier-PM2-project bijdraagt aan het bereiken van de cohesiedoelstelling — een doelstelling van algemeen belang — en in het kader van een coherente regionale ontwikkelingsstrategie ten uitvoer werd gelegd. De gesteunde investering draagt aanzienlijk bij tot de verbetering van de sociaaleconomische situatie en tot de ontwikkeling van het betrokken gebied, met name gelet op de effecten voor de werkgelegenheid, het genereren van inkomsten en de verruiming van de industriële basis. Gelet op de aard en de omvang van het project is de Commissie van mening dat de steun niet leidt tot onaanvaardbare mededingingsverstoringen en effecten op het handelsverkeer.

| (205) | In het licht van de bovenstaande overwegingen komt de Commissie tot de conclusie dat de voordelen van de steunmaatregel sterker doorwegen dan de mededingingsverstoringen en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten. |
| --- | --- |

(205)

In het licht van de bovenstaande overwegingen komt de Commissie tot de conclusie dat de voordelen van de steunmaatregel sterker doorwegen dan de mededingingsverstoringen en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten.

7.   CONCLUSIE

De Commissie stelt vast dat Duitsland, in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU, de steun ten gunste van Propapier PM 2 GmbH op onrechtmatige wijze ten uitvoer heeft gelegd. Niettemin komt de Commissie tot de conclusie dat de steun die aan de standaardcriteria van de richtsnoeren regionale steun voldoet, geen situatie doet ontstaan waarin de drempelwaarden van punt 68, onder a) en b), van de richtsnoeren regionale steun voor de betrokken producten worden overschreden, dat de steun een stimulerend effect heeft en dat hij passend is gelet op de weg te werken regionale handicaps. Bovendien is de Commissie van oordeel dat de voordelen van de steunmaatregel sterker doorwegen dan de mededingingsverstoringen en de ongunstige beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten. Mitsdien komt de Commissie tot de conclusie dat de steun overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a), VWEU met de interne markt verenigbaar is,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De staatssteunmaatregel van Duitsland ten gunste van Propapier PM2 GmbH, ten bedrage van 4 3 4 15  903 EUR (gedisconteerd), is overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a), van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie met de interne markt verenigbaar.

Artikel 2

Dit besluit is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 1 oktober 2014.

Voor de Commissie

Joaquín ALMUNIA

Vicevoorzitter

---

(1)  PB C 54 van 4.3.2006, blz. 13.

1

(2)  Hierbij ging het om formele klachten van de volgende brancheorganisaties: Swedish Forest Industries Federation en Finnish Forest Industry Federation op 20 december 2007 (geregistreerd onder zaaknummer CP 365/07), Koninklijke Vereniging van Nederlandse Papier- en Kartonfabrieken op 3 januari 2008 (geregistreerd onder zaaknummer CP 3/08) en Procelpac — Groupement français des fabricants de papiers et cartons d’emballage à base de cellulose op 22 februari 2008 (geregistreerd onder zaaknummer CP 47/08).

2

(3)  PB C 131 van 29.5.2008, blz. 6.

3

(4)  PB C 7 van 12.1.2011, blz. 10.

4

(5)  Vgl. Besluit 2011/524/EU van de Commissie van 23 maart 2011 betreffende de steunmaatregel van Duitsland C 28/05 (ex NN 18/05 en N 517/2000) ten gunste van Glunz AG en OSB Deutschland GmbH (PB L 228 van 3.9.2011, blz. 22) en besluit van de Commissie van 11 mei 2012 betreffende steunmaatregel SA.28855 (N 373/09) (ex C 10/09, ex N 528/08) — ING — Restructuring aid (PB C 260 van 29.8.2012, blz. 1).

5

(6)  PB C 230 van 8.8.2013, blz. 39.

6

(7)  Steunmaatregel N 459/06 (PB C 295 van 5.12.2006, blz. 6).

7

(8)  Vertrouwelijke informatie.

8

(9)  In het kader van dit besluit worden de subsidiabele kosten en de steunbedragen aan de hand van het op het tijdstip van de aanmelding geldende referentiepercentage, d.w.z. in dit geval 5,42 % (zie punt 41 van de richtsnoeren regionale steun), contant gemaakt tot het jaar van de oorspronkelijke aanmelding.

9

(10)  PB C 41 van 24.2.2007, blz. 9. Overeenkomstig Verordening (EG) nr. 1628/2006 van de Raad van 24 oktober 2006 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap op bepaalde soorten van horizontale steunmaatregelen (PB L 302 van 14.5.1998, blz. 29).

10

(11)  PB C 102 van 5.5.2007, blz. 11. De steunregeling werd ten uitvoer gelegd overeenkomstig de groepsvrijstellingsverordening voor regionale investeringssteun (zie voetnoot 9).

11

(12)  Gemeten in koopkrachtstandaard (KKS).

12

(13)  Nadat het nietig verklaarde besluit was vastgesteld, deelde Duitsland mee dat dankzij het project in totaal 675 arbeidsplaatsen in de regio waren ontstaan (waarvan 36 in de energiecentrale). Propapier zelf heeft 123 arbeiders en 23 kantoormedewerkers in dienst. Daarnaast heeft Propapier 11 stageplaatsen gecreëerd.

13

(14)  Zie arrest van 10 juli 2012, zaak T-304/08, Smurfit Kappa Group plc/Commissie, ECLI:EU:T:2012:351, punt 88.

14

(15)  London Economics, Economic analysis of State aid given to Progroup AG, 9 november 2007.

15

(16)  Henry Poole Consulting, Strategic Planning Aid for Corrugated Europe (03/07).

16

(17)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1), als gewijzigd.

17

(18)  Economic analysis of investment aid to Progroup, Report for Federal Republic of Germany, 11 juli 2013.

18

(19)  Roland Berger Strategy Consultants, Propapier PM2 Investitionszulage, Diskussionsunterlage, 15 juli 2013.

19

(20)  Deutsche Bank AG Global Markets Research Division, Smurfit Kappa analysis report, 24 april 2007.

20

(21)  ECA-rapport, blz. 19.

21

(22)  De Commissie ging aldus te werk in haar besluit betreffende steunmaatregel N 203/08 — LIP — Duitsland — Papierfabrik Hamburger Spremberg GmbH & Co KG, en haar besluit betreffende steunmaatregel SA.32063 (2011/NN) — Polen — LIP — Mondi Świecie.

22

(23)  Deutsche Bank-studie, blz. 21.

23

(24)  ECA-rapport, blz. 9.

24

(25)  Deutsche Bank-studie, blz. 12.

25

(26)  ECA-rapport, blz. 10.

26

(27)  CAGR = Compound Annual Growth Rate.

27

(28)  Loonverschil op grond van opleidingskosten en verdere uitgaven, bv. huur- en vervoersubsidies, op grond van een vergelijking tussen bestaande productielocaties van Prowell in [...].

28

(29)  SPD-Landesverband Brandenburg und CDU-Landesverband Brandenburg, Vereinbarung zur Zusammenarbeit in einer Regierungskoalition für die 4. Wahlperiode des Brandenburger Landtages 2004 bis 2009, Potsdam, oktober 2004.

29

(30)  Pöyry, Branchenstrategie Papier Brandenburg (Zusammenfassung), in opdracht van het ministerie van Economische Zaken van de deelstaat Brandenburg, november 2007.

30

(31)  Bv. seminars en praktijkopleidingen in Duitsland en in het buitenland, beroepskwalificaties op het gebied van hydraulica en pneumatica, specifieke trainingen voor werknemers die met de Propapier-PM2-machine werken.

31

(32)  Steunmaatregel N 203/08 — LIP — Duitsland — Papierfabrik Hamburger Spremberg GmbH & Co KG; steunmaatregel N 865/06 — LIP — Duitsland — Projektgesellschaft Papierfabrik Adolf Jass Schwarza GmbH, en steunmaatregel SA.32063 (2011/NN) — Polen — LIP — Mondi Świecie.

32

(33)  De groepsvrijstellingsverordening voor regionale investeringssteun, zie voetnoot 9.

33

(34)  Vgl. steunmaatregel C 28/05, Glunz AG en OSB Deutschland GmbH (Besluit 2011/524/EU van de Commissie van 23 maart 2011, PB L 228 van 3.9.2011, blz. 22), steunmaatregel C 54/1996, herkapitalisatie Alitalia (Beschikking 2001/723/EG van de Commissie, PB L 271 van 12.10.2001, blz. 28), steunmaatregel SA.23839 (C 44/2007) FagorBrandt (Besluit 2013/283/EU van de Commissie, PB L 166 van 18.6.2013, blz. 1) en steunmaatregel SA.28855 (2012/C), ING — Restructuring aid (PB C 260 van 29.8.2012, blz. 1).

34

(35)  Arrest van 3 juli 1986, Raad van de Europese Gemeenschappen/Europees Parlement, Jurisprudentie 1986, blz. 2155, rechtsoverweging 47; arrest van 12 november 1998, zaak C-415/96, Spanje/Commissie, Jurispr. 1998, blz. I-6993, punt 31, en arrest van 3 oktober 2000, C-458/98 P, Industrie des poudres sphériques/Raad van de Europese Unie e.a., Jurispr. 2000, blz. I-8147, punt 82.

35

(36)  Arrest van 12 november 1998, zaak C-415/96, Spanje/Commissie, Jurispr. 1998, blz. I-6993, punt 34.

36

(37)  Vgl. Beschikking 2006/262/EG van de Commissie van 21 september 2005 betreffende de staatssteun nr. C 5/2004 (ex N 609/2003) die Duitsland voornemens is te verlenen aan Kronoply (PB L 94 van 1.4.2006, blz. 50).

37

(38)  Zie voetnoot 4.

38

(39)  Zie overweging 3.

39

(40)  O.a. zaak COMP/M.3935 — Jefferson Smurfit/Kappa (10 november 2005); zaak COMP/M.2391 — CVC/Cinven/AssiDomän (10 mei 2001); zaak COMP/M.2243 — Stora Enso/AssiDomän/JV (22 december 2000); zaak COMP/M.2020 — Metsä-Serla/MODO (4 augustus 2000).

40

(41)  Steunmaatregel N 203/08 — LIP — Duitsland — Papierfabrik Hamburger Spremberg GmbH & Co KG; steunmaatregel N 865/06 — LIP — Duitsland — Projektgesellschaft Papierfabrik Adolf Jass Schwarza GmbH, en steunmaatregel SA.32063 (2011/NN) — Polen — LIP — Mondi Świecie.

41

(42)  Zie voetnoot 38.

42

(43)  Bv. zaak COMP/M.3935 — Jefferson Smurfit/Kappa, en zaak COMP/M.2391 — CVC/Cinven/AssiDomän.

43

(44)  In dit verband dient te worden aangestipt dat Progroup op de vrije markt alleen uit oud papier geproduceerd liner (d.w.z. testliner met een gramsgewicht tot 150 g/m2 en gegolfd papier uit oud papier) verkoopt.

44

2

(45)  Aangezien geïntegreerde producenten, zoals reeds gezegd, niet alleen wegens ontoereikende capaciteit, maar ook wegens logistieke behoeften op de vrije markt actief zijn, wordt in deze methode, afhankelijk van de concrete vraag van deze producenten naar verschillende soorten liner, het volume van de vrije markt onderschat, zodat een worstcasescenario moet worden uitgewerkt.

45

(46)  FEFCO is de koepelorganisatie van de Europese brancheorganisaties van golfkartonproducenten.

46

(47)  In voetnoot 62 van de richtsnoeren regionale steun wordt het begrip „schijnbaar verbruik van het betrokken product” omschreven als „de productie vermeerderd met de invoer en verminderd met de uitvoer”. De gegevens over het schijnbare verbruik werden ten behoeve van de aanmelding verzameld door Pöyry.

47

(48)  Gebaseerd op EU-27-gegevens.

48

(49)  Op basis van dezelfde argumentatie kwam de Commissie in de volgende steunzaken over andere investeringen in de papiersector in diezelfde periode tot dezelfde conclusie: Steunmaatregel N 203/08 — LIP — Duitsland — Papierfabrik Hamburger Spremberg GmbH & Co KG en steunmaatregel SA.32063 (2011/NN) — Polen — LIP — Mondi Świecie.

49

(50)  Uitgaande van het in overweging 167 van dit besluit geformuleerde worstcasescenario.

50

(51)  Deze waarde werd als volgt berekend: [< 2 50  000] ton per jaar/(8 6 00  000 ton per jaar — [> 3 65  000] ton per jaar).

51

(52)  In het ECA-rapport (blz. 55 en bijlage 2) wordt opgemerkt dat de papiermachines die in Europa in de periode 2000-2007 werden stilgelegd, gemiddeld 51 jaar oud waren.

52

(53)  „De benuttingspercentages in de sector zijn een belangrijke graadmeter voor de gezondheid van de marktomstandigheden, en bieden uitsluitsel over de richting van de productprijzen. In het afgelopen jaar bedroeg de benuttingsgraad in Europa 92 % en de verwachting is dat deze de komende twee jaar toeneemt [...]. De gezonde groei van de vraag in samenhang met een beperkt nieuw aanbod zal de markt nog slanker maken.” (Deutsche Bank-studie, blz. 19)

53

(54)  PB C 223 van 16.9.2009, blz. 3.

54

(55)  Arrest van 14 januari 2009, zaak T-162/06, Kronoply GmbH & Co KG/Commissie, Jurispr. 2009, blz. II-1, punt 80.

55

(56)  Vgl. steunmaatregel N 203/08 — LIP — Duitsland — Papierfabrik Hamburger Spremberg GmbH & Co KG (ca. 1 83  000 EUR steun per gecreëerde directe arbeidsplaats; 200 directe arbeidsplaatsen; aantal indirecte arbeidsplaatsen niet aangegeven) en steunmaatregel N 865/06 — LIP — Duitsland — Projektgesellschaft Papierfabrik Adolf Jass Schwarza GmbH (ca. 3 67  000 EUR steun per gecreëerde directe arbeidsplaats; 100 directe en 100 indirecte arbeidsplaatsen).

56

---

| 8.7.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 179/83 |
| --- | --- | --- | --- |

8.7.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 179/83

---

BESLUIT (EU) 2015/1073 VAN DE COMMISSIE

van 9 januari 2015

inzake de steunmaatregelen SA.35888 (2013/C) (ex 2013/NN) SA.37220 (2014/C) (ex 2013/NN) SA.38225 (2014/C) (ex 2013/NN) door Cyprus ten uitvoer gelegd ten gunste van Cyprus Airways (Public) Ltd

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 9362)

(Slechts de tekst in de Engelse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde bepalingen (1) te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURE

1.1.   DE EERSTE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE (SA.35888)

| (1) | In februari 2012 vernamen de diensten van de Commissie via de pers dat de Cypriotische regering voornemens was maatregelen te nemen ten bate van Cyprus Airways (Public) Ltd (hierna „Cyprus Airways” of „de onderneming” genoemd). Om te kunnen beoordelen of er sprake zou kunnen zijn van staatssteun heeft de Commissie ambtshalve een onderzoek geopend. |
| --- | --- |

(1)

In februari 2012 vernamen de diensten van de Commissie via de pers dat de Cypriotische regering voornemens was maatregelen te nemen ten bate van Cyprus Airways (Public) Ltd (hierna „Cyprus Airways” of „de onderneming” genoemd). Om te kunnen beoordelen of er sprake zou kunnen zijn van staatssteun heeft de Commissie ambtshalve een onderzoek geopend.

| (2) | Bij brieven van 20 februari 2012, 15 juni 2012 en 23 augustus 2012 heeft de Commissie aanvullende informatie gevraagd. De Cypriotische autoriteiten hebben geantwoord op 6 april 2012 en 30 augustus 2012. Op 4 oktober 2012 heeft in Brussel een overleg plaatsgevonden tussen de Commissie enerzijds en vertegenwoordigers van de Cypriotische autoriteiten en Cyprus Airways anderzijds. |
| --- | --- |

(2)

Bij brieven van 20 februari 2012, 15 juni 2012 en 23 augustus 2012 heeft de Commissie aanvullende informatie gevraagd. De Cypriotische autoriteiten hebben geantwoord op 6 april 2012 en 30 augustus 2012. Op 4 oktober 2012 heeft in Brussel een overleg plaatsgevonden tussen de Commissie enerzijds en vertegenwoordigers van de Cypriotische autoriteiten en Cyprus Airways anderzijds.

| (3) | Op 13 december 2012 hebben de Cypriotische autoriteiten de Commissie in kennis gesteld van staatssteun om Cyprus Airways te redden (SA.35888). Bij brief van 19 december 2012 heeft de Commissie om nadere informatie verzocht. De Cypriotische autoriteiten hebben op 4 januari 2013 geantwoord. |
| --- | --- |

(3)

Op 13 december 2012 hebben de Cypriotische autoriteiten de Commissie in kennis gesteld van staatssteun om Cyprus Airways te redden (SA.35888). Bij brief van 19 december 2012 heeft de Commissie om nadere informatie verzocht. De Cypriotische autoriteiten hebben op 4 januari 2013 geantwoord.

| (4) | Bij brief van 6 maart 2013 (hierna: „het besluit van 6 maart 2013” genoemd) heeft de Commissie Cyprus in kennis gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (hierna „het Verdrag” genoemd) in te leiden met betrekking tot de in punt 3.2.1 omschreven steunmaatregelen (hierna „de eerste formele onderzoeksprocedure” genoemd). |
| --- | --- |

(4)

Bij brief van 6 maart 2013 (hierna: „het besluit van 6 maart 2013” genoemd) heeft de Commissie Cyprus in kennis gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (hierna „het Verdrag” genoemd) in te leiden met betrekking tot de in punt 3.2.1 omschreven steunmaatregelen (hierna „de eerste formele onderzoeksprocedure” genoemd).

| (5) | Het besluit van de Commissie van 6 maart 2013 tot inleiding van de procedure is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (2). De Commissie heeft de Cypriotische autoriteiten en belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de steunmaatregelen te maken. |
| --- | --- |

(5)

Het besluit van de Commissie van 6 maart 2013 tot inleiding van de procedure is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (2). De Commissie heeft de Cypriotische autoriteiten en belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de steunmaatregelen te maken.

| (6) | Op 31 mei 2013 heeft de Commissie de opmerkingen van de Cypriotische autoriteiten ontvangen. In de periode van 4 april tot 3 juli 2013 heeft zij opmerkingen ontvangen van vijf belanghebbende partijen. Op 10 september 2013 ontving de Commissie de reactie van de Cypriotische autoriteiten op de opmerkingen van de belanghebbende partijen. |
| --- | --- |

(6)

Op 31 mei 2013 heeft de Commissie de opmerkingen van de Cypriotische autoriteiten ontvangen. In de periode van 4 april tot 3 juli 2013 heeft zij opmerkingen ontvangen van vijf belanghebbende partijen. Op 10 september 2013 ontving de Commissie de reactie van de Cypriotische autoriteiten op de opmerkingen van de belanghebbende partijen.

1.2.   DE TWEEDE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE (SA.37220 EN SA.38225)

| (7) | Op 22 juli 2013 hebben de Cypriotische autoriteiten de Commissie in kennis gesteld van een ontwerp van herstructureringsplan, gevolgd door een geactualiseerde versie van dat plan op 23 oktober 2013 (hierna „het herstructureringsplan 2013” genoemd) (SA.37220). Bij brief van 15 november 2013 heeft de Commissie aanvullende informatie gevraagd. De Cypriotische autoriteiten hebben geantwoord op 10 januari 2014. |
| --- | --- |

(7)

Op 22 juli 2013 hebben de Cypriotische autoriteiten de Commissie in kennis gesteld van een ontwerp van herstructureringsplan, gevolgd door een geactualiseerde versie van dat plan op 23 oktober 2013 (hierna „het herstructureringsplan 2013” genoemd) (SA.37220). Bij brief van 15 november 2013 heeft de Commissie aanvullende informatie gevraagd. De Cypriotische autoriteiten hebben geantwoord op 10 januari 2014.

| (8) | In het kader van het regelmatige toezicht op goedgekeurde of vrijgestelde regelingen heeft de Commissie de tenuitvoerlegging van de Cypriotische steunregeling voor opleiding onderzocht (3). Bij brieven van 3 december 2012, 15 februari 2013 en 6 mei 2013 heeft zij onder meer informatie gevraagd over opleidingssteun voor Cyprus Airways (SA.38225). De Cypriotische autoriteiten hebben geantwoord op 19 december 2012, 14 maart 2013 en 30 mei 2013. |
| --- | --- |

(8)

In het kader van het regelmatige toezicht op goedgekeurde of vrijgestelde regelingen heeft de Commissie de tenuitvoerlegging van de Cypriotische steunregeling voor opleiding onderzocht (3). Bij brieven van 3 december 2012, 15 februari 2013 en 6 mei 2013 heeft zij onder meer informatie gevraagd over opleidingssteun voor Cyprus Airways (SA.38225). De Cypriotische autoriteiten hebben geantwoord op 19 december 2012, 14 maart 2013 en 30 mei 2013.

| (9) | Bij brief van 4 februari 2014 (hierna „het besluit van 4 februari 2013” genoemd) heeft de Commissie Cyprus in kennis gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag in te leiden met betrekking tot de in deel 3.2.2 beschreven steunmaatregelen (hierna „de tweede formele onderzoeksprocedure” genoemd). |
| --- | --- |

(9)

Bij brief van 4 februari 2014 (hierna „het besluit van 4 februari 2013” genoemd) heeft de Commissie Cyprus in kennis gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag in te leiden met betrekking tot de in deel 3.2.2 beschreven steunmaatregelen (hierna „de tweede formele onderzoeksprocedure” genoemd).

| (10) | Het besluit van de Commissie van 4 februari 2013 is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4). De Commissie heeft de Cypriotische autoriteiten en belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de steunmaatregelen te maken. |
| --- | --- |

(10)

Het besluit van de Commissie van 4 februari 2013 is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4). De Commissie heeft de Cypriotische autoriteiten en belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de steunmaatregelen te maken.

| (11) | Op 31 maart 2014 heeft de Commissie de opmerkingen van de Cypriotische autoriteiten ontvangen. Op 16 maart 2014 ontving de Commissie opmerkingen van drie belanghebbende partijen. Op 26 juni 2014 heeft de Commissie de reactie van de Cypriotische autoriteiten ontvangen op de door de belanghebbende partijen ingediende opmerkingen. |
| --- | --- |

(11)

Op 31 maart 2014 heeft de Commissie de opmerkingen van de Cypriotische autoriteiten ontvangen. Op 16 maart 2014 ontving de Commissie opmerkingen van drie belanghebbende partijen. Op 26 juni 2014 heeft de Commissie de reactie van de Cypriotische autoriteiten ontvangen op de door de belanghebbende partijen ingediende opmerkingen.

| (12) | De Commissie heeft bij brieven van 11 april 2014 en 2 juli 2014 om aanvullende informatie verzocht. Op 11 mei 2014 en 8 augustus 2014 hebben de Cypriotische autoriteiten hierop geantwoord. |
| --- | --- |

(12)

De Commissie heeft bij brieven van 11 april 2014 en 2 juli 2014 om aanvullende informatie verzocht. Op 11 mei 2014 en 8 augustus 2014 hebben de Cypriotische autoriteiten hierop geantwoord.

| (13) | Bij brief van 14 november 2014 heeft Cyprus ermee ingestemd afstand te doen van zijn rechten uit hoofde van artikel 342 van het Verdrag juncto artikel 3 van EG-verordening nr. 1/1958 en dit besluit in het Engels te laten vaststellen en publiceren. |
| --- | --- |

(13)

Bij brief van 14 november 2014 heeft Cyprus ermee ingestemd afstand te doen van zijn rechten uit hoofde van artikel 342 van het Verdrag juncto artikel 3 van EG-verordening nr. 1/1958 en dit besluit in het Engels te laten vaststellen en publiceren.

2.   DE CYPRIOTISCHE LUCHTVAARTMARKT

| (14) | Cyprus telt twee internationale luchthavens: Larnaca (LCA — in de buurt van de hoofdstad Nicosia) en Paphos (PFO). Gezien de kleine oppervlakte van het eiland zijn beide luchthavens vlot bereikbaar voor de meeste reizigers van en naar Cyprus. |
| --- | --- |

(14)

Cyprus telt twee internationale luchthavens: Larnaca (LCA — in de buurt van de hoofdstad Nicosia) en Paphos (PFO). Gezien de kleine oppervlakte van het eiland zijn beide luchthavens vlot bereikbaar voor de meeste reizigers van en naar Cyprus.

| (15) | De meeste passagiers naar Cyprus komen uit het VK en Rusland, op aanzienlijke afstand gevolgd door Duitsland, Zweden en Griekenland. De instroom van passagiers is sterk seizoensgebonden: in de zomermaanden (juli en augustus) ligt het aantal passagiers meer dan driemaal hoger dan in de winter (december-februari). Het verkeer uit Griekenland is echter gelijkmatig over het hele jaar verdeeld. |
| --- | --- |

(15)

De meeste passagiers naar Cyprus komen uit het VK en Rusland, op aanzienlijke afstand gevolgd door Duitsland, Zweden en Griekenland. De instroom van passagiers is sterk seizoensgebonden: in de zomermaanden (juli en augustus) ligt het aantal passagiers meer dan driemaal hoger dan in de winter (december-februari). Het verkeer uit Griekenland is echter gelijkmatig over het hele jaar verdeeld.

| (16) | Voor het verkeer van en naar Cyprus bezit Cyprus Airways een gemiddeld marktaandeel van ongeveer 15 % (cijfers voor 2012), maar dat aandeel varieert naar gelang van het seizoen. De belangrijkste markten voor de onderneming zijn de routes tussen Cyprus en Griekenland en tussen Cyprus en het VK. Tot medio 2013 was Cyprus Airways ook actief op de markt voor binnenlandse vluchten in Griekenland. Voorts biedt Cyprus Airways traditioneel ook vluchten naar het Midden-Oosten aan. |
| --- | --- |

(16)

Voor het verkeer van en naar Cyprus bezit Cyprus Airways een gemiddeld marktaandeel van ongeveer 15 % (cijfers voor 2012), maar dat aandeel varieert naar gelang van het seizoen. De belangrijkste markten voor de onderneming zijn de routes tussen Cyprus en Griekenland en tussen Cyprus en het VK. Tot medio 2013 was Cyprus Airways ook actief op de markt voor binnenlandse vluchten in Griekenland. Voorts biedt Cyprus Airways traditioneel ook vluchten naar het Midden-Oosten aan.

| (17) | Belangrijke Europese maatschappijen zijn reeds jaren actief op dezelfde markten als Cyprus Airways. Een aantal routes naar Cyprus wordt alleen in bepaalde seizoenen bediend. Sinds kort krijgt Cyprus Airways ook concurrentie van lagekostenmaatschappijen, al dan niet met een vestiging op Cyprus. |
| --- | --- |

(17)

Belangrijke Europese maatschappijen zijn reeds jaren actief op dezelfde markten als Cyprus Airways. Een aantal routes naar Cyprus wordt alleen in bepaalde seizoenen bediend. Sinds kort krijgt Cyprus Airways ook concurrentie van lagekostenmaatschappijen, al dan niet met een vestiging op Cyprus.

| (18) | De Cypriotische economie zit in moeilijkheden, zoals blijkt uit het sinds 2009 krimpende bbp, het oplopende begrotingstekort en een toename van de werkloosheid. Om het hoofd te bieden aan de toenemende financiële moeilijkheden waarin het land zich bevindt, heeft Cyprus financiële steun gekregen van de eurozone en het Internationaal Monetair Fonds (IMF). |
| --- | --- |

(18)

De Cypriotische economie zit in moeilijkheden, zoals blijkt uit het sinds 2009 krimpende bbp, het oplopende begrotingstekort en een toename van de werkloosheid. Om het hoofd te bieden aan de toenemende financiële moeilijkheden waarin het land zich bevindt, heeft Cyprus financiële steun gekregen van de eurozone en het Internationaal Monetair Fonds (IMF).

| (19) | Door de recessie in Cyprus, maar ook in andere Europese landen, is het aantal passagiers van en naar Cyprus afgenomen. Ook de gemiddelde ticketprijs is aanzienlijk gedaald. Zowel het herstel in Europa als de toestand van de lokale economie zullen bepalend zijn voor de toekomstige prestaties van de Cypriotische markt. |
| --- | --- |

(19)

Door de recessie in Cyprus, maar ook in andere Europese landen, is het aantal passagiers van en naar Cyprus afgenomen. Ook de gemiddelde ticketprijs is aanzienlijk gedaald. Zowel het herstel in Europa als de toestand van de lokale economie zullen bepalend zijn voor de toekomstige prestaties van de Cypriotische markt.

3.   BESCHRIJVING VAN DE STEUNMAATREGELEN

3.1.   BEGUNSTIGDE ONDERNEMING

| (20) | Cyprus Airways is opgericht in 1947 met als hoofdactiviteiten luchtvervoer van passagiers en vracht en andere luchtvaartgerelateerde activiteiten. Het bedrijf staat genoteerd op de beurs van Cyprus. Sinds begin 2013 is de Cypriotische Staat, na een verhoging van het aandelenkapitaal (die het voorwerp uitmaakt van de twee formele onderzoeksprocedures), hoofdaandeelhouder met een aandeel van 93,67 %, terwijl de overige aandelen in handen zijn van private investeerders. |
| --- | --- |

(20)

Cyprus Airways is opgericht in 1947 met als hoofdactiviteiten luchtvervoer van passagiers en vracht en andere luchtvaartgerelateerde activiteiten. Het bedrijf staat genoteerd op de beurs van Cyprus. Sinds begin 2013 is de Cypriotische Staat, na een verhoging van het aandelenkapitaal (die het voorwerp uitmaakt van de twee formele onderzoeksprocedures), hoofdaandeelhouder met een aandeel van 93,67 %, terwijl de overige aandelen in handen zijn van private investeerders.

| (21) | Eind 2013 exploiteerde Cyprus Airways lijndiensten naar een 15-tal bestemmingen en telde het zes toestellen (Airbus A320) en ongeveer 600 werknemers. Derhalve kan het als een grote onderneming worden beschouwd (5). |
| --- | --- |

(21)

Eind 2013 exploiteerde Cyprus Airways lijndiensten naar een 15-tal bestemmingen en telde het zes toestellen (Airbus A320) en ongeveer 600 werknemers. Derhalve kan het als een grote onderneming worden beschouwd (5).

| (22) | In 2005 heeft Cyprus Airways 30 miljoen CYP (ongeveer 51 miljoen EUR) reddingssteun gekregen, in 2007 gevolgd door herstructureringsmaatregelen in de vorm van voornamelijk i) leningen van 55 miljoen CYP (ongeveer 96 miljoen EUR), waaronder een lening van 45 miljoen CYP (ongeveer 78 miljoen EUR) met staatswaarborg, en ii) een kapitaalverhoging van 14 miljoen CYP (ongeveer 24 miljoen EUR), waarvan de publieke en private aandeelhouders elk de helft voor hun rekening namen. Die maatregelen omvatten ook een herstructureringsplan (hierna het „herstructureringsplan 2007” genoemd) en werden door de Commissie goedgekeurd als verenigbare herstructureringssteun (6). |
| --- | --- |

(22)

In 2005 heeft Cyprus Airways 30 miljoen CYP (ongeveer 51 miljoen EUR) reddingssteun gekregen, in 2007 gevolgd door herstructureringsmaatregelen in de vorm van voornamelijk i) leningen van 55 miljoen CYP (ongeveer 96 miljoen EUR), waaronder een lening van 45 miljoen CYP (ongeveer 78 miljoen EUR) met staatswaarborg, en ii) een kapitaalverhoging van 14 miljoen CYP (ongeveer 24 miljoen EUR), waarvan de publieke en private aandeelhouders elk de helft voor hun rekening namen. Die maatregelen omvatten ook een herstructureringsplan (hierna het „herstructureringsplan 2007” genoemd) en werden door de Commissie goedgekeurd als verenigbare herstructureringssteun (6).

| (23) | Cyprus Airways ontvangt een jaarlijkse compensatie voor de verliezen die het lijdt door de sluiting van het Turkse luchtruim voor Cypriotische toestellen. Deze compensatie is gebaseerd op een steunregeling die door de Commissie is goedgekeurd op grond van artikel 107, lid 2, onder b), van het Verdrag. De begunstigden van de regeling zijn alle in Cyprus gevestigde luchtvaartmaatschappijen (7). |
| --- | --- |

(23)

Cyprus Airways ontvangt een jaarlijkse compensatie voor de verliezen die het lijdt door de sluiting van het Turkse luchtruim voor Cypriotische toestellen. Deze compensatie is gebaseerd op een steunregeling die door de Commissie is goedgekeurd op grond van artikel 107, lid 2, onder b), van het Verdrag. De begunstigden van de regeling zijn alle in Cyprus gevestigde luchtvaartmaatschappijen (7).

3.2.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

3.2.1.   De eerste formele onderzoeksprocedure

| (24) | De Commissie heeft op 6 maart 2013 een formele onderzoeksprocedure geopend met betrekking tot de volgende maatregelen: |
| --- | --- |

(24)

De Commissie heeft op 6 maart 2013 een formele onderzoeksprocedure geopend met betrekking tot de volgende maatregelen:

| (25) | Tussen september 2012 en december 2012 heeft de staat aan Cyprus Airways 31,33 miljoen EUR gestort in de vorm van een „voorafbetaling” op een geplande kapitaalverhoging van in totaal 45 miljoen EUR. Het bedrag is in tranches betaald. |
| --- | --- |

(25)

Tussen september 2012 en december 2012 heeft de staat aan Cyprus Airways 31,33 miljoen EUR gestort in de vorm van een „voorafbetaling” op een geplande kapitaalverhoging van in totaal 45 miljoen EUR. Het bedrag is in tranches betaald.

| (26) | In november 2012 is de Commissie in kennis gesteld van een nieuw ondernemingsplan (hierna het „saneringsplan” genoemd). Het plan voorzag in de sanering van het bedrijf in vijf jaar op basis van een kapitaalverhoging, een verbetering van de kosten- en productiviteitsratio, nieuwe investeringen en de omvorming tot een „luchtvaartmaatschappij met één een klas en optionele diensten”. Volgens het plan zou reeds vanaf het tweede jaar van uitvoering een marginale winst worden gegenereerd. Het plan moest worden goedgekeurd door de bestaande aandeelhouders die zouden bijdragen in de kapitaalverhoging die nodig was voor de uitvoering ervan. Uiteindelijk werd het plan niet uitgevoerd. |
| --- | --- |

(26)

In november 2012 is de Commissie in kennis gesteld van een nieuw ondernemingsplan (hierna het „saneringsplan” genoemd). Het plan voorzag in de sanering van het bedrijf in vijf jaar op basis van een kapitaalverhoging, een verbetering van de kosten- en productiviteitsratio, nieuwe investeringen en de omvorming tot een „luchtvaartmaatschappij met één een klas en optionele diensten”. Volgens het plan zou reeds vanaf het tweede jaar van uitvoering een marginale winst worden gegenereerd. Het plan moest worden goedgekeurd door de bestaande aandeelhouders die zouden bijdragen in de kapitaalverhoging die nodig was voor de uitvoering ervan. Uiteindelijk werd het plan niet uitgevoerd.

| (27) | Bij de toekenning van maatregel 1 handelde de staat volgens de Cypriotische autoriteiten als een investeerder in een markteconomie, die zijn activa wilde vrijwaren tot na de uitvoering van het saneringsplan en de afronding van de kapitaalverhoging door de aandeelhouders. |
| --- | --- |

(27)

Bij de toekenning van maatregel 1 handelde de staat volgens de Cypriotische autoriteiten als een investeerder in een markteconomie, die zijn activa wilde vrijwaren tot na de uitvoering van het saneringsplan en de afronding van de kapitaalverhoging door de aandeelhouders.

| (28) | Voorts gingen de Cypriotische autoriteiten ervan uit dat de kapitaalverhoging gepaard zou gaan met een extra pro-rata-inbreng van 13,67 miljoen EUR door de private aandeelhouders. De private aandeelhouders droegen echter slechts 1 06  000 EUR bij, waardoor het kapitaal van de onderneming met slechts 31,4 miljoen EUR werd verhoogd. Hierdoor groeide het aandeel van de staat in Cyprus Airways van 69,62 % tot 93,67 %. |
| --- | --- |

(28)

Voorts gingen de Cypriotische autoriteiten ervan uit dat de kapitaalverhoging gepaard zou gaan met een extra pro-rata-inbreng van 13,67 miljoen EUR door de private aandeelhouders. De private aandeelhouders droegen echter slechts 1 06  000 EUR bij, waardoor het kapitaal van de onderneming met slechts 31,4 miljoen EUR werd verhoogd. Hierdoor groeide het aandeel van de staat in Cyprus Airways van 69,62 % tot 93,67 %.

3.2.1.2.   Maatregel 2: Reddingssteun

| (29) | Op 13 december 2012 hebben de Cypriotische autoriteiten 73 miljoen EUR reddingssteun voor Cyprus Airways aangemeld. In hun aanmelding argumenteerden de Cypriotische autoriteiten dat dit bedrag overeenstemde met de nettokasstroom die Cyprus Airways tot 30 juni 2013 nodig had, d.w.z. gedurende zes maanden. De reddingssteun zou worden verstrekt in de vorm van een staatslening tegen een rente van 1,76 %, die tegen 30 juni 2013 moest worden terugbetaald. |
| --- | --- |

(29)

Op 13 december 2012 hebben de Cypriotische autoriteiten 73 miljoen EUR reddingssteun voor Cyprus Airways aangemeld. In hun aanmelding argumenteerden de Cypriotische autoriteiten dat dit bedrag overeenstemde met de nettokasstroom die Cyprus Airways tot 30 juni 2013 nodig had, d.w.z. gedurende zes maanden. De reddingssteun zou worden verstrekt in de vorm van een staatslening tegen een rente van 1,76 %, die tegen 30 juni 2013 moest worden terugbetaald.

| (30) | De Cypriotische autoriteiten verklaarden dat van de 73 miljoen EUR reddingssteun reeds 16,3 miljoen EUR aan Cyprus Airways was toegekend in het kader van maatregel 1. De Commissie heeft er in haar besluit van 6 maart 2013 op gewezen dat de Cypriotische autoriteiten de reddingssteun hadden aangemeld als een lening, terwijl het bedrag van 16,3 miljoen EUR was toegekend als onderdeel van een kapitaalverhoging. |
| --- | --- |

(30)

De Cypriotische autoriteiten verklaarden dat van de 73 miljoen EUR reddingssteun reeds 16,3 miljoen EUR aan Cyprus Airways was toegekend in het kader van maatregel 1. De Commissie heeft er in haar besluit van 6 maart 2013 op gewezen dat de Cypriotische autoriteiten de reddingssteun hadden aangemeld als een lening, terwijl het bedrag van 16,3 miljoen EUR was toegekend als onderdeel van een kapitaalverhoging.

| (31) | De Cypriotische autoriteiten antwoordden dat de reddingssteun noodzakelijk was om Cyprus Airways gedurende een korte periode te ondersteunen. Zij erkenden dat in 2007 reeds herstructureringssteun was toegekend, maar wezen erop dat de aanvankelijk geplande tenuitvoerlegging van het herstructureringsplan 2007 en de levensvatbaarheid van de onderneming werden doorkruist door uitzonderlijke omstandigheden: de financiële situatie in Cyprus en Griekenland, twee van de belangrijkste markten voor Cyprus Airways, de onstabiele politieke situatie in het Midden-Oosten, de sluiting van het Turkse luchtruim voor Cypriotische vliegtuigen, de komst van een nieuwe lagekostenspeler op de markt — die naar verluidt staatssteun zou krijgen — en de onderkapitalisering van Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(31)

De Cypriotische autoriteiten antwoordden dat de reddingssteun noodzakelijk was om Cyprus Airways gedurende een korte periode te ondersteunen. Zij erkenden dat in 2007 reeds herstructureringssteun was toegekend, maar wezen erop dat de aanvankelijk geplande tenuitvoerlegging van het herstructureringsplan 2007 en de levensvatbaarheid van de onderneming werden doorkruist door uitzonderlijke omstandigheden: de financiële situatie in Cyprus en Griekenland, twee van de belangrijkste markten voor Cyprus Airways, de onstabiele politieke situatie in het Midden-Oosten, de sluiting van het Turkse luchtruim voor Cypriotische vliegtuigen, de komst van een nieuwe lagekostenspeler op de markt — die naar verluidt staatssteun zou krijgen — en de onderkapitalisering van Cyprus Airways.

3.2.1.3.   Maatregel 3: Ex-gratiacompensatie

| (32) | Volgens de aanmelding van 13 december 2012 heeft de Cypriotische ministerraad op 4 december 2012 beslist een ex-gratiacompensatie toe te kennen aan personeelsleden van Cyprus Airways die in het kader van de herstructurering van de onderneming zouden worden ontslagen. Volgens dat besluit werd de toekenning van de ex-gratiacompensatie gekoppeld aan een aantal voorwaarden: i) de steun moest verenigbaar zijn met de regels inzake staatssteun; ii) de vakbonden van de onderneming dienden in te stemmen met het nieuwe ondernemingsplan (d.w.z. het saneringsplan) en iii) de compensatie mocht niet hoger liggen dan 50 % van de normale vergoeding die door het Cypriotisch Fonds voor ontslagen werknemers (RPF) aan ontslagen werknemers wordt betaald. |
| --- | --- |

(32)

Volgens de aanmelding van 13 december 2012 heeft de Cypriotische ministerraad op 4 december 2012 beslist een ex-gratiacompensatie toe te kennen aan personeelsleden van Cyprus Airways die in het kader van de herstructurering van de onderneming zouden worden ontslagen. Volgens dat besluit werd de toekenning van de ex-gratiacompensatie gekoppeld aan een aantal voorwaarden: i) de steun moest verenigbaar zijn met de regels inzake staatssteun; ii) de vakbonden van de onderneming dienden in te stemmen met het nieuwe ondernemingsplan (d.w.z. het saneringsplan) en iii) de compensatie mocht niet hoger liggen dan 50 % van de normale vergoeding die door het Cypriotisch Fonds voor ontslagen werknemers (RPF) aan ontslagen werknemers wordt betaald.

3.2.2.   De tweede formele onderzoeksprocedure

| (33) | De Commissie heeft op 4 februari 2014 een formele onderzoeksprocedure geopend met betrekking tot de volgende maatregelen: |
| --- | --- |

(33)

De Commissie heeft op 4 februari 2014 een formele onderzoeksprocedure geopend met betrekking tot de volgende maatregelen:

3.2.2.1.   Maatregel 4: Herstructureringssteun

| (34) | Op 23 oktober 2013 hebben de Cypriotische autoriteiten 102,9 miljoen EUR herstructureringssteun voor Cyprus Airways aangemeld, samen met een nieuw herstructureringsplan („herstructureringsplan 2013”), dat geen verband hield met het in overweging 26 genoemde saneringsplan. Dat bedrag was als volgt samengesteld:






  a) | de reeds in 2012 toegekende staatsbijdrage van 31,33 miljoen EUR in de kapitaalverhoging (maatregel 1); |
| --- | --- | --- |

(34)

Op 23 oktober 2013 hebben de Cypriotische autoriteiten 102,9 miljoen EUR herstructureringssteun voor Cyprus Airways aangemeld, samen met een nieuw herstructureringsplan („herstructureringsplan 2013”), dat geen verband hield met het in overweging 26 genoemde saneringsplan. Dat bedrag was als volgt samengesteld:

a)

de reeds in 2012 toegekende staatsbijdrage van 31,33 miljoen EUR in de kapitaalverhoging (maatregel 1);

| b) | de reeds aan Cyprus Airways toegekende tranches van de reddingssteunlening (maatregel 2): in totaal 34,5 miljoen EUR. De toegekende som zou door Cyprus Airways niet worden terugbetaald en de overeenkomstige schuld zou in kapitaal worden omgezet; |
| --- | --- |

b)

de reeds aan Cyprus Airways toegekende tranches van de reddingssteunlening (maatregel 2): in totaal 34,5 miljoen EUR. De toegekende som zou door Cyprus Airways niet worden terugbetaald en de overeenkomstige schuld zou in kapitaal worden omgezet;

| c) | in 2007 heeft de Cypriotische staat als onderdeel van het goedgekeurde herstructureringspakket een garantie verstrekt voor een lening van 45 miljoen CYP (ongeveer 78 miljoen EUR) van Cyprus Airways bij Hellenic Bank (zie overweging 22). Cyprus Airways heeft deze lening regelmatig terugbetaald via halfjaarlijkse aflossingen en in 2013 bedroeg de uitstaande schuld nog 28,5 miljoen EUR. Uit de kennisgeving van de herstructureringssteun bleek dat de onderneming het uitstaande bedrag niet aan Hellenic Bank zou terugbetalen. Bijgevolg zou de staatswaarborg worden ingeroepen en zou er een nieuwe schuld ontstaan van Cyprus Airways ten opzichte van de staat die verplicht zou worden de lening zelf terug te betalen. De schuld van 28,5 miljoen EUR zou vervolgens door de staat in kapitaal van Cyprus Airways worden omgezet; |
| --- | --- |

c)

in 2007 heeft de Cypriotische staat als onderdeel van het goedgekeurde herstructureringspakket een garantie verstrekt voor een lening van 45 miljoen CYP (ongeveer 78 miljoen EUR) van Cyprus Airways bij Hellenic Bank (zie overweging 22). Cyprus Airways heeft deze lening regelmatig terugbetaald via halfjaarlijkse aflossingen en in 2013 bedroeg de uitstaande schuld nog 28,5 miljoen EUR. Uit de kennisgeving van de herstructureringssteun bleek dat de onderneming het uitstaande bedrag niet aan Hellenic Bank zou terugbetalen. Bijgevolg zou de staatswaarborg worden ingeroepen en zou er een nieuwe schuld ontstaan van Cyprus Airways ten opzichte van de staat die verplicht zou worden de lening zelf terug te betalen. De schuld van 28,5 miljoen EUR zou vervolgens door de staat in kapitaal van Cyprus Airways worden omgezet;

| d) | het Fonds voor Sociale Voorzieningen dat Cyprus Airways voor haar Cypriotische werknemers (met uitzondering van de piloten) heeft ingesteld, is een toegezegde-uitkeringsregeling die gespijsd wordt door werknemersbijdragen. De volledige op basis van contractuele rechten van het personeel aan het Fonds toegewezen middelen („koopkracht”) staan uiteindelijk ter beschikking van de onderneming. De koopkracht van het Fonds wordt gewaarborgd door de onderneming. Door het zwakke rendement van de investeringen kampt het Fonds voor Sociale Voorzieningen met een aanzienlijk tekort. Dat is per 1 januari 2013 becijferd op 12 miljoen EUR bij voortzetting van de activiteiten van Cyprus Airways of 14,9 miljoen EUR indien die zouden worden stopgezet. Als onderdeel van de herstructureringssteun dekt de Cypriotische Staat 8,6 miljoen EUR van het tekort van het Fonds bij voortzetting van de activiteiten, terwijl het resterende bedrag wordt gedekt door vastgoedtransacties: opbrengst van de verkoop van de eigendommen van Cyprus Airways in Nicosia en overdracht van de eigendommen in Athene aan het Fonds. |
| --- | --- |

d)

het Fonds voor Sociale Voorzieningen dat Cyprus Airways voor haar Cypriotische werknemers (met uitzondering van de piloten) heeft ingesteld, is een toegezegde-uitkeringsregeling die gespijsd wordt door werknemersbijdragen. De volledige op basis van contractuele rechten van het personeel aan het Fonds toegewezen middelen („koopkracht”) staan uiteindelijk ter beschikking van de onderneming. De koopkracht van het Fonds wordt gewaarborgd door de onderneming. Door het zwakke rendement van de investeringen kampt het Fonds voor Sociale Voorzieningen met een aanzienlijk tekort. Dat is per 1 januari 2013 becijferd op 12 miljoen EUR bij voortzetting van de activiteiten van Cyprus Airways of 14,9 miljoen EUR indien die zouden worden stopgezet. Als onderdeel van de herstructureringssteun dekt de Cypriotische Staat 8,6 miljoen EUR van het tekort van het Fonds bij voortzetting van de activiteiten, terwijl het resterende bedrag wordt gedekt door vastgoedtransacties: opbrengst van de verkoop van de eigendommen van Cyprus Airways in Nicosia en overdracht van de eigendommen in Athene aan het Fonds.

| (35) | Punten a) en b) van de herstructureringssteun stemmen overeen met maatregelen 1 en 2 die zijn aangemeld in het kader van de herstructureringssteun voor Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(35)

Punten a) en b) van de herstructureringssteun stemmen overeen met maatregelen 1 en 2 die zijn aangemeld in het kader van de herstructureringssteun voor Cyprus Airways.

| (36) | Bovendien voorzag het herstructureringsplan 2013 ook in een mogelijke kortetermijnlening van 10 miljoen EUR door de staat, die volgens de Cypriotische autoriteiten tegen marktvoorwaarden zou worden verstrekt. Er heerste echter onduidelijkheid over de geplande toekenningstermijn of -voorwaarden en dat bedrag is niet opgenomen in het totaal van 102,9 miljoen EUR. |
| --- | --- |

(36)

Bovendien voorzag het herstructureringsplan 2013 ook in een mogelijke kortetermijnlening van 10 miljoen EUR door de staat, die volgens de Cypriotische autoriteiten tegen marktvoorwaarden zou worden verstrekt. Er heerste echter onduidelijkheid over de geplande toekenningstermijn of -voorwaarden en dat bedrag is niet opgenomen in het totaal van 102,9 miljoen EUR.

| (37) | De Cypriotische autoriteiten hebben verklaard dat het herstructureringsplan 2007 aanvankelijk volgens planning is uitgevoerd. In 2009 begonnen de inkomsten van de onderneming echter te dalen door de financiële crisis in de Unie en met name in Griekenland en Cyprus. Andere factoren die aan de basis liggen van de nieuwe problemen van de onderneming, waren de onrust in het Midden-Oosten, de concurrentie door lagekostenmaatschappijen met een uitvalsbasis in Cyprus en het verbod om door het Turkse luchtruim te vliegen, waardoor Cyprus Airways geen competitieve reistijden kan aanbieden naar potentiële markten als Rusland, Armenië en Oekraïne. |
| --- | --- |

(37)

De Cypriotische autoriteiten hebben verklaard dat het herstructureringsplan 2007 aanvankelijk volgens planning is uitgevoerd. In 2009 begonnen de inkomsten van de onderneming echter te dalen door de financiële crisis in de Unie en met name in Griekenland en Cyprus. Andere factoren die aan de basis liggen van de nieuwe problemen van de onderneming, waren de onrust in het Midden-Oosten, de concurrentie door lagekostenmaatschappijen met een uitvalsbasis in Cyprus en het verbod om door het Turkse luchtruim te vliegen, waardoor Cyprus Airways geen competitieve reistijden kan aanbieden naar potentiële markten als Rusland, Armenië en Oekraïne.

3.2.2.2.   Het herstructureringsplan 2013

| (38) | De geplande uitvoeringstermijn van het herstructureringsplan 2013 liep van april 2012 (eerste verkoop van activa als eigen bijdrage van de onderneming in de herstructureringskosten) tot eind 2017. Het doel is om Cyprus Airways vanaf het boekjaar 2014 opnieuw winstgevend te maken. De Cypriotische autoriteiten hebben echter verduidelijkt dat het fundamentele bedrijfsmodel van de onderneming door het herstructureringsplan 2013 niet in vraag wordt gesteld. De onderneming heeft reeds een aantal maatregelen uitgevoerd die in het herstructureringsplan zijn opgenomen. |
| --- | --- |

(38)

De geplande uitvoeringstermijn van het herstructureringsplan 2013 liep van april 2012 (eerste verkoop van activa als eigen bijdrage van de onderneming in de herstructureringskosten) tot eind 2017. Het doel is om Cyprus Airways vanaf het boekjaar 2014 opnieuw winstgevend te maken. De Cypriotische autoriteiten hebben echter verduidelijkt dat het fundamentele bedrijfsmodel van de onderneming door het herstructureringsplan 2013 niet in vraag wordt gesteld. De onderneming heeft reeds een aantal maatregelen uitgevoerd die in het herstructureringsplan zijn opgenomen.

Herstructurering van de vloot en het vluchtschema

| (39) | Het herstructureringsplan 2013 voorzag in een inkrimping van de vloot tot zes toestellen (i.p.v. 13 in april 2012). De inkrimping was op 10 december 2013 afgerond dankzij de verkoop van twee eigen toestellen in april 2012 en het verstrijken van de overeenkomst voor de lease van vijf andere toestellen. Er blijven nog zes toestellen in dienst: vijf door Cyprus Airways geleasede toestellen waarmee de vluchten worden uitgevoerd, en een zesde dat eigendom is van de onderneming als reserve. |
| --- | --- |

(39)

Het herstructureringsplan 2013 voorzag in een inkrimping van de vloot tot zes toestellen (i.p.v. 13 in april 2012). De inkrimping was op 10 december 2013 afgerond dankzij de verkoop van twee eigen toestellen in april 2012 en het verstrijken van de overeenkomst voor de lease van vijf andere toestellen. Er blijven nog zes toestellen in dienst: vijf door Cyprus Airways geleasede toestellen waarmee de vluchten worden uitgevoerd, en een zesde dat eigendom is van de onderneming als reserve.

| (40) | Door de reductie van de vloot zou ook het aantal routes worden verminderd tot 13. De volgende routes waren reeds gesloten sinds april 2012: LCA-ATH-SKG-LCA; LCA-ATH-HER-LCA; LCA-ATH-RHO-LCA; LCA-LED (8). De volgende routes zouden worden gesloten: LCA-HER-RHO-LCA; LCA-SKG-HER-LCA; LCA-SKG-RHO-LCA; LCA-FCO; LCA-VIE en LCA-LHR die vervangen zou worden vervangen door LCA-STN (9). Voorts zou de onderneming de frequentie op drie routes verlagen: LCA-LON, LCA-SKG en LCA-HER (10). De volgende routes worden gehandhaafd: LCA-ATH, LCA-SKG, LCA-HER, LCA-AMS, LCA-CDG, LCA-SVO, LCA-SOF, LCA-FRA, LCA-MUC, LCA-ZRH, LCA-TLV, LCA-BEY en LCA-STN (11). Volgens de Cypriotische autoriteiten voorzag het herstructurerinsplan 2013 in een reductie van de ASK (12) met 35 % ten opzichte van de capaciteit in 2012. |
| --- | --- |

(40)

Door de reductie van de vloot zou ook het aantal routes worden verminderd tot 13. De volgende routes waren reeds gesloten sinds april 2012: LCA-ATH-SKG-LCA; LCA-ATH-HER-LCA; LCA-ATH-RHO-LCA; LCA-LED (8). De volgende routes zouden worden gesloten: LCA-HER-RHO-LCA; LCA-SKG-HER-LCA; LCA-SKG-RHO-LCA; LCA-FCO; LCA-VIE en LCA-LHR die vervangen zou worden vervangen door LCA-STN (9). Voorts zou de onderneming de frequentie op drie routes verlagen: LCA-LON, LCA-SKG en LCA-HER (10). De volgende routes worden gehandhaafd: LCA-ATH, LCA-SKG, LCA-HER, LCA-AMS, LCA-CDG, LCA-SVO, LCA-SOF, LCA-FRA, LCA-MUC, LCA-ZRH, LCA-TLV, LCA-BEY en LCA-STN (11). Volgens de Cypriotische autoriteiten voorzag het herstructurerinsplan 2013 in een reductie van de ASK (12) met 35 % ten opzichte van de capaciteit in 2012.

| (41) | Voorts zouden de vluchtschema’s worden gewijzigd om de benutting van de vloot te optimaliseren. De route naar Londen werd verlegd van Heathrow naar Stansted en geldt, vanwege haar aantrekkelijkheid, als een strategische route. |
| --- | --- |

(41)

Voorts zouden de vluchtschema’s worden gewijzigd om de benutting van de vloot te optimaliseren. De route naar Londen werd verlegd van Heathrow naar Stansted en geldt, vanwege haar aantrekkelijkheid, als een strategische route.

Maatregelen om de kosten te drukken

| (42) | Het basisscenario van het herstructureringsplan 2013 voorzag in een verlaging van de directe kosten met in totaal 45,7 miljoen EUR tegen het einde van het boekjaar 2014. Van dat bedrag zou 16,2 miljoen EUR worden bespaard door een daling van het volume en de daarmee gepaard gaande ontslagen en verlaging van de loonmassa. De overige 29,5 miljoen EUR moest door andere besparingen worden gevonden. De belangrijkste onderdelen zijn het ontslag van een aantal personeelsleden (17,6 miljoen EUR); andere verlagingen van de personeelskosten (4,5 miljoen EUR); een verlaging van de brandstofkosten (dankzij een uniforme vloot Airbus A320 met gewijzigde stoelconfiguratie — 12,5 miljoen EUR); besparing op passagiersdiensten (zoals het cateringaanbod in economyclass — 5,5 miljoen EUR); de verlaging en heronderhandeling van de grondafhandelingstarieven op de luchthaven LCA (4,2 miljoen EUR); de verlaging en heronderhandeling van de luchthaven- en routekosten (3,3 miljoen EUR) en weggevallen kosten voor het leasen van toestellen (4,5 miljoen EUR). |
| --- | --- |

(42)

Het basisscenario van het herstructureringsplan 2013 voorzag in een verlaging van de directe kosten met in totaal 45,7 miljoen EUR tegen het einde van het boekjaar 2014. Van dat bedrag zou 16,2 miljoen EUR worden bespaard door een daling van het volume en de daarmee gepaard gaande ontslagen en verlaging van de loonmassa. De overige 29,5 miljoen EUR moest door andere besparingen worden gevonden. De belangrijkste onderdelen zijn het ontslag van een aantal personeelsleden (17,6 miljoen EUR); andere verlagingen van de personeelskosten (4,5 miljoen EUR); een verlaging van de brandstofkosten (dankzij een uniforme vloot Airbus A320 met gewijzigde stoelconfiguratie — 12,5 miljoen EUR); besparing op passagiersdiensten (zoals het cateringaanbod in economyclass — 5,5 miljoen EUR); de verlaging en heronderhandeling van de grondafhandelingstarieven op de luchthaven LCA (4,2 miljoen EUR); de verlaging en heronderhandeling van de luchthaven- en routekosten (3,3 miljoen EUR) en weggevallen kosten voor het leasen van toestellen (4,5 miljoen EUR).

| (43) | Naast de vermindering van de vloot en het aantal routes werden tegen januari 2014 de volgende maatregelen uitgevoerd: het schrappen van de catering in economyclass en het heronderhandelen van de grondafhandelingstarieven op de luchthaven LCA. Dat heeft een besparing van 1,2 miljoen EUR opgeleverd (ten opzichte van de verwachtte 0,6 miljoen EUR in het herstructureringsplan 2013) en een verlaging met 10 % van de lonen en van de bijdrage aan het Fonds voor sociale voorzieningen. Een verlaging van de landings- en parkeerrechten op de luchthaven LCA is in de nabije toekomst wellicht niet haalbaar vanwege lopende geschillen en andere veranderingen die een heronderhandeling van de landings- en parkeerrechten op dit moment in de weg staan. |
| --- | --- |

(43)

Naast de vermindering van de vloot en het aantal routes werden tegen januari 2014 de volgende maatregelen uitgevoerd: het schrappen van de catering in economyclass en het heronderhandelen van de grondafhandelingstarieven op de luchthaven LCA. Dat heeft een besparing van 1,2 miljoen EUR opgeleverd (ten opzichte van de verwachtte 0,6 miljoen EUR in het herstructureringsplan 2013) en een verlaging met 10 % van de lonen en van de bijdrage aan het Fonds voor sociale voorzieningen. Een verlaging van de landings- en parkeerrechten op de luchthaven LCA is in de nabije toekomst wellicht niet haalbaar vanwege lopende geschillen en andere veranderingen die een heronderhandeling van de landings- en parkeerrechten op dit moment in de weg staan.

| (44) | Het aantal personeelsleden is gedaald van 1  037 in december 2011 tot 650 in januari 2014. Over het ontslag van 321 andere personeelsleden zou er een akkoord zijn, maar dat is nog niet uitgevoerd. De Cypriotische autoriteiten hebben meegedeeld dat voor deze ontslagen geen ex-gratiacompensaties zijn verleend. |
| --- | --- |

(44)

Het aantal personeelsleden is gedaald van 1  037 in december 2011 tot 650 in januari 2014. Over het ontslag van 321 andere personeelsleden zou er een akkoord zijn, maar dat is nog niet uitgevoerd. De Cypriotische autoriteiten hebben meegedeeld dat voor deze ontslagen geen ex-gratiacompensaties zijn verleend.

Initiatieven aan de inkomstenkant

| (45) | Aan de inkomstenzijde voorzag het basisscenario van het herstructureringsplan 2013 in een stijging van de tarieven met 2 tot 3 % per jaar vanaf 2015. Als voorzichtig scenario is in het herstructureringsplan uitgegaan van een toename van de inkomsten met 1 % in 2014 en een status quo na 2015. In het plan wordt bovendien verwezen naar bijkomende inkomsten uit extra diensten voor de passagiers, maar er worden geen bedragen genoemd. |
| --- | --- |

(45)

Aan de inkomstenzijde voorzag het basisscenario van het herstructureringsplan 2013 in een stijging van de tarieven met 2 tot 3 % per jaar vanaf 2015. Als voorzichtig scenario is in het herstructureringsplan uitgegaan van een toename van de inkomsten met 1 % in 2014 en een status quo na 2015. In het plan wordt bovendien verwezen naar bijkomende inkomsten uit extra diensten voor de passagiers, maar er worden geen bedragen genoemd.

Herstel van de levensvatbaarheid — uitgangspunten

| (46) | Het herstructureringsplan 2013 beoogde de onderneming vanaf 2014 opnieuw levensvatbaar te maken. Het basisscenario van het plan was gebaseerd op de volgende financiële resultaten, ervan uitgaande dat de financiële herstructurering (onder maatregel 4) νόόr eind 2013 zou zijn uitgevoerd:

  Tabel 1


  Verwachte winst- en verliescijfers (basisscenario — in miljoen EUR) | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Inkomsten | 168,1 | 108,2 | 109,6 | 111,7 | 113,1 |
| EBIT | (18,8) | 0,4 | 2,1 | 4,6 | 6,0 |
| Nettoresultaten vóór belasting | (18,9) | 0,4 | 2,1 | 4,6 | 6,0 |
| EBIT % | (24,9) % | 0,4 % | 1,9 % | 4,1 % | 5,3 % |
| Kapitaalreserves | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | 0,0 |
| Totaal reserves | (103,1) | (102,7) | (100,5) | (96,0) | (90,0) |
| Totaal aandelenvermogen | 1,4 | 1,8 | 4,0 | 8,5 | 14,5 |

(46)

Het herstructureringsplan 2013 beoogde de onderneming vanaf 2014 opnieuw levensvatbaar te maken. Het basisscenario van het plan was gebaseerd op de volgende financiële resultaten, ervan uitgaande dat de financiële herstructurering (onder maatregel 4) νόόr eind 2013 zou zijn uitgevoerd:

Tabel 1

Verwachte winst- en verliescijfers (basisscenario — in miljoen EUR)

2013

2014

2015

2016

2017

Inkomsten

168,1

108,2

109,6

111,7

113,1

EBIT

(18,8)

0,4

2,1

4,6

6,0

Nettoresultaten vóór belasting

(18,9)

0,4

2,1

4,6

6,0

EBIT %

(24,9) %

0,4 %

1,9 %

4,1 %

5,3 %

Kapitaalreserves

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Totaal reserves

(103,1)

(102,7)

(100,5)

(96,0)

(90,0)

Totaal aandelenvermogen

1,4

1,8

4,0

8,5

14,5

| (47) | In het herstructureringsplan 2013 werden de volgende rendabiliteitscijfers vooropgesteld:

  Tabel 2


  Verwachte winst











  (%) |
| --- | --- |
| | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 |
| REV (rendement van het eigen vermogen) | 21,2 | 54,1 | 53,5 | 41,3 |
| ROCE (rendement van het geïnvesteerde kapitaal) | 1,2 | 6,1 | 11,4 | 13,0 |

(47)

In het herstructureringsplan 2013 werden de volgende rendabiliteitscijfers vooropgesteld:

Tabel 2

Verwachte winst

(%)

2014

2015

2016

2017

REV (rendement van het eigen vermogen)

21,2

54,1

53,5

41,3

ROCE (rendement van het geïnvesteerde kapitaal)

1,2

6,1

11,4

13,0

| (48) | Naast de voornoemde herstructureringsmaatregelen zijn de resultaten gebaseerd op de volgende aannames:






  a) | een daling van het aantal passagiers en van de inkomsten als gevolg van de inkrimping van het netwerk; |
| --- | --- | --- |

(48)

Naast de voornoemde herstructureringsmaatregelen zijn de resultaten gebaseerd op de volgende aannames:

a)

een daling van het aantal passagiers en van de inkomsten als gevolg van de inkrimping van het netwerk;

| b) | besparingen op de brandstofkosten dankzij een intensiever gebruik van een brandstofbeheersysteem. Men verwachtte dat de brandstofprijs gelijk zou blijven; |
| --- | --- |

b)

besparingen op de brandstofkosten dankzij een intensiever gebruik van een brandstofbeheersysteem. Men verwachtte dat de brandstofprijs gelijk zou blijven;

| c) | een geplande herschikking van de schulden aan derden, waardoor de te betalen rente niet verder oploopt en geen nieuwe leningen moeten worden aangegaan; |
| --- | --- |

c)

een geplande herschikking van de schulden aan derden, waardoor de te betalen rente niet verder oploopt en geen nieuwe leningen moeten worden aangegaan;

| d) | een stabiele wisselkoers tussen de dollar en de euro tot 2017; |
| --- | --- |

d)

een stabiele wisselkoers tussen de dollar en de euro tot 2017;

| e) | geen dekking tegen stijgende brandstofprijzen of USD/EUR-wisselkoersrisico’s omdat de onderneming daarvoor geen onderpand kan bieden. |
| --- | --- |

e)

geen dekking tegen stijgende brandstofprijzen of USD/EUR-wisselkoersrisico’s omdat de onderneming daarvoor geen onderpand kan bieden.

| (49) | De winst werd vooral gegenereerd door de resterende vluchten LCA-BEY, LCA-TLV, LCA-SOF en LCA-SVO, de enige vluchten die tijdens de herstructureringsperiode een positief EBIT opleverden. De andere routes die behouden blijven, zouden geen of een negatieve nettowinst opleveren. |
| --- | --- |

(49)

De winst werd vooral gegenereerd door de resterende vluchten LCA-BEY, LCA-TLV, LCA-SOF en LCA-SVO, de enige vluchten die tijdens de herstructureringsperiode een positief EBIT opleverden. De andere routes die behouden blijven, zouden geen of een negatieve nettowinst opleveren.

| (50) | Het herstructureringsplan 2013 bevat een bestcase- en een worstcasescenario. Het worstcasescenario houdt alleen rekening met de in overweging 45 beschreven daling van de inkomsten en leidt (op EBIT-niveau) tot een verlies van 0,3 miljoen EUR in 2014, 0 EUR in 2015 en een winst van 0,3 miljoen EUR in 2016 en 2017. |
| --- | --- |

(50)

Het herstructureringsplan 2013 bevat een bestcase- en een worstcasescenario. Het worstcasescenario houdt alleen rekening met de in overweging 45 beschreven daling van de inkomsten en leidt (op EBIT-niveau) tot een verlies van 0,3 miljoen EUR in 2014, 0 EUR in 2015 en een winst van 0,3 miljoen EUR in 2016 en 2017.

| (51) | In het plan wordt erkend dat een aantal risico’s het herstel van de levensvatbaarheid bedreigen, maar wordt niet ingezoomd op de impact daarvan op de verschillende scenario’s en met name het worstcasescenario. Meer in het bijzonder:






  a) | macro-economische risico’s, met name in verband met een mogelijke stijging van de olieprijs of een wijziging van de wisselkoers tussen de euro en de dollar. Voor deze twee risico’s werd in het plan berekend dat een schommeling van 1 % overeenstemt met een bedrag van respectievelijk 3 10  000 EUR en 4 25  000 EUR per jaar; |
| --- | --- | --- |

(51)

In het plan wordt erkend dat een aantal risico’s het herstel van de levensvatbaarheid bedreigen, maar wordt niet ingezoomd op de impact daarvan op de verschillende scenario’s en met name het worstcasescenario. Meer in het bijzonder:

a)

macro-economische risico’s, met name in verband met een mogelijke stijging van de olieprijs of een wijziging van de wisselkoers tussen de euro en de dollar. Voor deze twee risico’s werd in het plan berekend dat een schommeling van 1 % overeenstemt met een bedrag van respectievelijk 3 10  000 EUR en 4 25  000 EUR per jaar;

| b) | risico op een sterkere concurrentie op de route naar Tel Aviv (door de Open Skies-overeenkomst tot deregulering die vanaf 2015 wellicht tot meer concurrentie op deze route zal leiden) en Moskou (door de verwachte verhoging van de frequenties door concurrent Transaero). De potentiële impact van deze risico’s op de toekomstige inkomsten van Cyprus Airways is niet gesimuleerd. |
| --- | --- |

b)

risico op een sterkere concurrentie op de route naar Tel Aviv (door de Open Skies-overeenkomst tot deregulering die vanaf 2015 wellicht tot meer concurrentie op deze route zal leiden) en Moskou (door de verwachte verhoging van de frequenties door concurrent Transaero). De potentiële impact van deze risico’s op de toekomstige inkomsten van Cyprus Airways is niet gesimuleerd.

Kosten en financiering van de herstructurering

| (52) | De totale kostprijs van de herstructurering bedraagt 147,4 miljoen EUR en zou over de volgende categorieën worden verdeeld

  Tabel 3


  Herstructureringskosten (miljoen EUR)







  Gecumuleerde verliezen | 99,7 |
| --- | --- | --- |
| Andere herstructureringskosten (kosten voor het beëindigen van leaseovereenkomsten, ontslagkosten) | 10,4 |
| Werkkapitaal | 37,4 |
| Totale herstructureringskosten | 147,4 |

(52)

De totale kostprijs van de herstructurering bedraagt 147,4 miljoen EUR en zou over de volgende categorieën worden verdeeld

Tabel 3

Herstructureringskosten (miljoen EUR)

Gecumuleerde verliezen

99,7

Andere herstructureringskosten (kosten voor het beëindigen van leaseovereenkomsten, ontslagkosten)

10,4

Werkkapitaal

37,4

Totale herstructureringskosten

147,4

| (53) | Het herstructureringsplan 2013 voorziet in totaal in 102,9 miljoen EUR herstructureringssteun, d.w.z. 69,8 % van de herstructureringskosten. De onderneming zou bijdragen in de herstructureringskosten (hierna „eigen bijdrage” genoemd) door de verkoop of overdracht van activa met een totale geschatte waarde van 54,46 miljoen EUR). Volgens het herstructureringsplan 2013 zou de eigen bijdrage uit de volgende elementen bestaan:

  Tabel 4


  Voorgestelde eigen bijdrage aan het herstructureringsplan 2013 | Bedrag (in miljoen EUR) | Geraamde uitvoeringstermijn |
| --- | --- | --- | --- |
| Verkoop van twee Airbus A319-toestellen | 22,1 | Overeenkomst gesloten in april 2012 |
| Verkoop avondslot LHR | 15 | In onderhandeling |
| Verkoop ochtendslot LHR | 10 | Eind 2014 |
| Verkoop reserveonderdelen | 3,5 | 2,0 miljoen EUR in 2013;
  1,1 miljoen EUR in 2014;
  0,4 miljoen EUR in 2015 |
| Verkoop eigendom in Nicosia | 3,1 | Overeenkomst gesloten op 6 augustus 2013 |
| Overdracht van eigendom in Athene aan Fonds voor sociale voorzieningen | 0,76 | Overdrachtsovereenkomst gesloten in augustus 2013 |
| Voorgestelde totale eigen bijdrage | 54,46 | |

(53)

Het herstructureringsplan 2013 voorziet in totaal in 102,9 miljoen EUR herstructureringssteun, d.w.z. 69,8 % van de herstructureringskosten. De onderneming zou bijdragen in de herstructureringskosten (hierna „eigen bijdrage” genoemd) door de verkoop of overdracht van activa met een totale geschatte waarde van 54,46 miljoen EUR). Volgens het herstructureringsplan 2013 zou de eigen bijdrage uit de volgende elementen bestaan:

Tabel 4

Voorgestelde eigen bijdrage aan het herstructureringsplan 2013

Bedrag (in miljoen EUR)

Geraamde uitvoeringstermijn

Verkoop van twee Airbus A319-toestellen

22,1

Overeenkomst gesloten in april 2012

Verkoop avondslot LHR

15

In onderhandeling

Verkoop ochtendslot LHR

10

Eind 2014

Verkoop reserveonderdelen

3,5

2,0 miljoen EUR in 2013;

1,1 miljoen EUR in 2014;

0,4 miljoen EUR in 2015

Verkoop eigendom in Nicosia

3,1

Overeenkomst gesloten op 6 augustus 2013

Overdracht van eigendom in Athene aan Fonds voor sociale voorzieningen

0,76

Overdrachtsovereenkomst gesloten in augustus 2013

Voorgestelde totale eigen bijdrage

54,46

| (54) | Voor de verkochte activa (twee Airbus A319-vliegtuigen, eigendom in Nicosia) hebben de Cypriotische autoriteiten verkoopcontracten verstrekt die de in het herstructureringsplan 2013 vooropgestelde bedragen bevestigen. Voor de niet-uitgevoerde verkopen hebben de Cypriotische autoriteiten gevalideerde studies van gespecialiseerde bedrijven overgelegd voor de twee LHR-slots en de eigendom in Athene. |
| --- | --- |

(54)

Voor de verkochte activa (twee Airbus A319-vliegtuigen, eigendom in Nicosia) hebben de Cypriotische autoriteiten verkoopcontracten verstrekt die de in het herstructureringsplan 2013 vooropgestelde bedragen bevestigen. Voor de niet-uitgevoerde verkopen hebben de Cypriotische autoriteiten gevalideerde studies van gespecialiseerde bedrijven overgelegd voor de twee LHR-slots en de eigendom in Athene.

Voorkomen van een ongepaste verstoring van de mededinging

| (55) | De Cypriotische autoriteiten hebben voorgesteld een aantal van de voornoemde maatregelen te beschouwen als compenserende maatregelen teneinde de impact op de concurrentie en concurrenten tot een minimum te herleiden. Meer in het bijzonder:






  a) | de stopzetting van winstgevende routes (13) die in 2012 8,8 % van de ASK vertegenwoordigden: HER-SKG; LCA-FCO; LCA-LED; LCA-LED-PFO-LED-LCA; RHO-SKG-RHO. Voorts is de capaciteit verminderd op een aantal andere rendabele routes: LCA-LON; LCA-ATH; LCA-SKG; LCA-HER. De Cypriotische autoriteiten wijzen erop dat de totale ASK op rendabele routes met 24 % zou worden verminderd ten opzichte van de capaciteit in 2012; |
| --- | --- | --- |

(55)

De Cypriotische autoriteiten hebben voorgesteld een aantal van de voornoemde maatregelen te beschouwen als compenserende maatregelen teneinde de impact op de concurrentie en concurrenten tot een minimum te herleiden. Meer in het bijzonder:

a)

de stopzetting van winstgevende routes (13) die in 2012 8,8 % van de ASK vertegenwoordigden: HER-SKG; LCA-FCO; LCA-LED; LCA-LED-PFO-LED-LCA; RHO-SKG-RHO. Voorts is de capaciteit verminderd op een aantal andere rendabele routes: LCA-LON; LCA-ATH; LCA-SKG; LCA-HER. De Cypriotische autoriteiten wijzen erop dat de totale ASK op rendabele routes met 24 % zou worden verminderd ten opzichte van de capaciteit in 2012;

| b) | verkoop van twee slots op LHR. Aangezien LHR een volledig gecoördineerde luchthaven is, waren de Cypriotische autoriteiten van oordeel dat de verkoop van die slots een toereikende compensatie was voor potentiële concurrenten; |
| --- | --- |

b)

verkoop van twee slots op LHR. Aangezien LHR een volledig gecoördineerde luchthaven is, waren de Cypriotische autoriteiten van oordeel dat de verkoop van die slots een toereikende compensatie was voor potentiële concurrenten;

| c) | inkrimping van de vloot met zeven toestellen. |
| --- | --- |

c)

inkrimping van de vloot met zeven toestellen.

| (56) | De Cypriotische autoriteiten bleven bij hun standpunt dat de bijdrage van de staat in de kapitaalverhoging in 2012 geen staatssteun vormt, maar hebben maatregel 1 niettemin opgenomen in hun aanmelding van de herstructureringssteun. Voorts argumenteerden zij dat het herstructureringsplan 2013 voorzichtig was, met voldoende compenserende maatregelen, dat de onderneming een maximale bijdrage leverde en dat dit plan de onderneming op middellange termijn opnieuw winstgevend zou maken. |
| --- | --- |

(56)

De Cypriotische autoriteiten bleven bij hun standpunt dat de bijdrage van de staat in de kapitaalverhoging in 2012 geen staatssteun vormt, maar hebben maatregel 1 niettemin opgenomen in hun aanmelding van de herstructureringssteun. Voorts argumenteerden zij dat het herstructureringsplan 2013 voorzichtig was, met voldoende compenserende maatregelen, dat de onderneming een maximale bijdrage leverde en dat dit plan de onderneming op middellange termijn opnieuw winstgevend zou maken.

| (57) | In het algemeen wijzen zij op het belang van de luchtvaart voor de Cypriotische economie en herinneren zij aan de uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die bijkomende herstructureringssteun aan Cyprus Airways zouden rechtvaardigen. Als bijkomende omstandigheden vermelden zij de exploitatie van een „illegale” luchthaven in het bezette noordelijke deel van Cyprus, die door Turkish Airlines zou worden gebruikt om Europese toeristen naar Cyprus te brengen. |
| --- | --- |

(57)

In het algemeen wijzen zij op het belang van de luchtvaart voor de Cypriotische economie en herinneren zij aan de uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die bijkomende herstructureringssteun aan Cyprus Airways zouden rechtvaardigen. Als bijkomende omstandigheden vermelden zij de exploitatie van een „illegale” luchthaven in het bezette noordelijke deel van Cyprus, die door Turkish Airlines zou worden gebruikt om Europese toeristen naar Cyprus te brengen.

3.2.2.3.   Maatregel 5: Opleidingssteun

| (58) | Volgens de Cypriotische autoriteiten heeft Cyprus Airways in de periode 2010-2011 2 69  317,94 EUR opleidingssteun gekregen in het kader van de regeling voor programma’s voor permanente opleiding ten behoeve van individuele ondernemingen, die door de Cypriotische autoriteiten ten uitvoer is gelegd op grond van Verordening (EG) nr. 800/2008 (algemene groepsvrijstellingsverordening — „GBER”) (14). |
| --- | --- |

(58)

Volgens de Cypriotische autoriteiten heeft Cyprus Airways in de periode 2010-2011 2 69  317,94 EUR opleidingssteun gekregen in het kader van de regeling voor programma’s voor permanente opleiding ten behoeve van individuele ondernemingen, die door de Cypriotische autoriteiten ten uitvoer is gelegd op grond van Verordening (EG) nr. 800/2008 (algemene groepsvrijstellingsverordening — „GBER”) (14).

| (59) | In tegenstelling tot de argumentatie in verband met de aangemelde maatregelen (zie bv. overweging 68) in hun aanmelding van opleidingssteun, en met name de kennisgeving van 14 maart 2013, verkeerde Cyprus Airways op het moment waarop de opleidingssteun werd toegekend, volgens de Cypriotische autoriteiten niet in moeilijkheden. De Cypriotische autoriteiten zijn derhalve van oordeel dat de maatregel in overeenstemming was met de nationale regeling voor permanente opleiding, die op de GBER is gebaseerd, en derhalve verenigbaar is met de interne markt. |
| --- | --- |

(59)

In tegenstelling tot de argumentatie in verband met de aangemelde maatregelen (zie bv. overweging 68) in hun aanmelding van opleidingssteun, en met name de kennisgeving van 14 maart 2013, verkeerde Cyprus Airways op het moment waarop de opleidingssteun werd toegekend, volgens de Cypriotische autoriteiten niet in moeilijkheden. De Cypriotische autoriteiten zijn derhalve van oordeel dat de maatregel in overeenstemming was met de nationale regeling voor permanente opleiding, die op de GBER is gebaseerd, en derhalve verenigbaar is met de interne markt.

3.3.   BESCHRIJVING VAN DE REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

3.3.1.   De eerste formele onderzoeksprocedure

| (60) | In haar besluit van 6 maart 2013 (overwegingen 41 t.e.m. 46) heeft de Commissie de voorlopige conclusie geformuleerd dat Cyprus Airways minstens sinds 2010 kon worden beschouwd als een onderneming in moeilijkheden als bedoeld in de mededeling van de Commissie — Communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (hierna „de richtsnoeren van 2004” genoemd) (15). |
| --- | --- |

(60)

In haar besluit van 6 maart 2013 (overwegingen 41 t.e.m. 46) heeft de Commissie de voorlopige conclusie geformuleerd dat Cyprus Airways minstens sinds 2010 kon worden beschouwd als een onderneming in moeilijkheden als bedoeld in de mededeling van de Commissie — Communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (hierna „de richtsnoeren van 2004” genoemd) (15).

| (61) | De Commissie kwam daarom tot de voorlopige conclusie dat de maatregelen 1, 2 en 3 staatssteun waren en betwijfelde tevens of de maatregelen verenigbaar waren met de interne markt. De maatregelen leken niet in overeenstemming met de richtsnoeren van 2004 omdat de kapitaalverhoging niet vergezeld ging van een herstructureringsplan en vanwege de vorm van de reddingssteun, die deels uit een kapitaalinjectie leek te bestaan. De Commissie drukte ook haar twijfels uit over de naleving van het eenmaligheidsbeginsel, op grond waarvan een onderneming slechts eenmaal om de tien jaar reddings- en/of herstructureringssteun mag ontvangen. Zij heeft met name de vraag opgeworpen of de door de Cypriotische autoriteiten geformuleerde argumenten wel kunnen worden beschouwd als uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die nieuwe herstructureringssteun rechtvaardigen. |
| --- | --- |

(61)

De Commissie kwam daarom tot de voorlopige conclusie dat de maatregelen 1, 2 en 3 staatssteun waren en betwijfelde tevens of de maatregelen verenigbaar waren met de interne markt. De maatregelen leken niet in overeenstemming met de richtsnoeren van 2004 omdat de kapitaalverhoging niet vergezeld ging van een herstructureringsplan en vanwege de vorm van de reddingssteun, die deels uit een kapitaalinjectie leek te bestaan. De Commissie drukte ook haar twijfels uit over de naleving van het eenmaligheidsbeginsel, op grond waarvan een onderneming slechts eenmaal om de tien jaar reddings- en/of herstructureringssteun mag ontvangen. Zij heeft met name de vraag opgeworpen of de door de Cypriotische autoriteiten geformuleerde argumenten wel kunnen worden beschouwd als uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die nieuwe herstructureringssteun rechtvaardigen.

3.3.2.   De tweede formele onderzoeksprocedure

| (62) | In haar besluit van 4 februari 2014 herhaalt de Commissie haar voorlopige conclusie dat Cyprus Airways sinds 2010 als een onderneming in moeilijkheden kan worden beschouwd. Op basis daarvan formuleert zij de voorlopige conclusie dat de maatregelen 4 (die ook de maatregelen 1 en 2 omvat) en 5 staatssteun vormen en maakt zij voorbehoud bij de verenigbaarheid van die steun met de interne markt omdat de maatregelen niet in overeenstemming lijken met de richtsnoeren van 2004 (maatregelen 1, 2 en 4) en de GBER (maatregel 5). |
| --- | --- |

(62)

In haar besluit van 4 februari 2014 herhaalt de Commissie haar voorlopige conclusie dat Cyprus Airways sinds 2010 als een onderneming in moeilijkheden kan worden beschouwd. Op basis daarvan formuleert zij de voorlopige conclusie dat de maatregelen 4 (die ook de maatregelen 1 en 2 omvat) en 5 staatssteun vormen en maakt zij voorbehoud bij de verenigbaarheid van die steun met de interne markt omdat de maatregelen niet in overeenstemming lijken met de richtsnoeren van 2004 (maatregelen 1, 2 en 4) en de GBER (maatregel 5).

| (63) | De Commissie betwijfelt met name of het herstructureringsplan conform de beschikkingspraktijk gebaseerd is op voorzichtige aannames en of dat plan de levensvatbaarheid van de onderneming binnen een redelijke termijn zou herstellen. Zij was voorts niet van oordeel dat de eigen bijdrage van de onderneming toereikend was en betwijfelde of de voorgestelde compenserende maatregelen daadwerkelijk betrekking hadden op routes waarop geen verlies wordt geleden. |
| --- | --- |

(63)

De Commissie betwijfelt met name of het herstructureringsplan conform de beschikkingspraktijk gebaseerd is op voorzichtige aannames en of dat plan de levensvatbaarheid van de onderneming binnen een redelijke termijn zou herstellen. Zij was voorts niet van oordeel dat de eigen bijdrage van de onderneming toereikend was en betwijfelde of de voorgestelde compenserende maatregelen daadwerkelijk betrekking hadden op routes waarop geen verlies wordt geleden.

| (64) | Ten slotte herhaalde zij haar bezwaren met betrekking tot de omstandigheden die een uitzondering op het eenmaligheidsbeginsel zouden rechtvaardigen. Er moet worden opgemerkt dat Cyprus Airways het aantal binnenlandse vluchten in Griekenland tussen 2011 en 2013 heeft uitgebreid en derhalve bewust heeft gekozen voor een grotere afhankelijkheid van de Griekse markt. Het verbod om met Cypriotische vliegtuigen door het Turkse luchtruim te vliegen en de exploitatie van een luchthaven in het bezette deel van het eiland kunnen evenmin als uitzonderlijke omstandigheden worden aangevoerd, aangezien beide reeds lange tijd bestaan. |
| --- | --- |

(64)

Ten slotte herhaalde zij haar bezwaren met betrekking tot de omstandigheden die een uitzondering op het eenmaligheidsbeginsel zouden rechtvaardigen. Er moet worden opgemerkt dat Cyprus Airways het aantal binnenlandse vluchten in Griekenland tussen 2011 en 2013 heeft uitgebreid en derhalve bewust heeft gekozen voor een grotere afhankelijkheid van de Griekse markt. Het verbod om met Cypriotische vliegtuigen door het Turkse luchtruim te vliegen en de exploitatie van een luchthaven in het bezette deel van het eiland kunnen evenmin als uitzonderlijke omstandigheden worden aangevoerd, aangezien beide reeds lange tijd bestaan.

| (65) | De Commissie wijst erop dat de toegekende opleidingssteun deel had moeten uitmaken van het herstructureringsplan van Cyprus Airways en derhalve in het herstructureringsplan 2013 had moeten worden opgenomen. |
| --- | --- |

(65)

De Commissie wijst erop dat de toegekende opleidingssteun deel had moeten uitmaken van het herstructureringsplan van Cyprus Airways en derhalve in het herstructureringsplan 2013 had moeten worden opgenomen.

| (66) | In haar besluit van 4 februari 2014 heeft de Commissie geen standpunt ingenomen over de mogelijkheid om de kortetermijnlening van 10 miljoen EUR als staatssteun te beschouwen aangezien er geen duidelijkheid was over de aan die lening gekoppelde voorwaarden. |
| --- | --- |

(66)

In haar besluit van 4 februari 2014 heeft de Commissie geen standpunt ingenomen over de mogelijkheid om de kortetermijnlening van 10 miljoen EUR als staatssteun te beschouwen aangezien er geen duidelijkheid was over de aan die lening gekoppelde voorwaarden.

4.   OPMERKINGEN MET BETREKKING TOT DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

4.1.   OPMERKING VAN CYPRUS

| (67) | Hoewel dit besluit betrekking heeft op drie afzonderlijke procedures, wijst de Commissie erop dat ze elkaar overlappen aangezien het telkens om dezelfde begunstigde gaat en een aantal maatregelen identiek zijn. Derhalve acht de Commissie het opportuun om de opmerkingen van Cyprus in het kader van beide formele onderzoeksprocedures te bundelen. |
| --- | --- |

(67)

Hoewel dit besluit betrekking heeft op drie afzonderlijke procedures, wijst de Commissie erop dat ze elkaar overlappen aangezien het telkens om dezelfde begunstigde gaat en een aantal maatregelen identiek zijn. Derhalve acht de Commissie het opportuun om de opmerkingen van Cyprus in het kader van beide formele onderzoeksprocedures te bundelen.

| (68) | In hun opmerkingen in het kader van de eerste formele onderzoeksprocedure hebben de Cypriotische autoriteiten bevestigd dat Cyprus Airways sinds 2009 in moeilijkheden verkeert. |
| --- | --- |

(68)

In hun opmerkingen in het kader van de eerste formele onderzoeksprocedure hebben de Cypriotische autoriteiten bevestigd dat Cyprus Airways sinds 2009 in moeilijkheden verkeert.

| (69) | Met betrekking tot de bijdrage van de staat in de kapitaalverhoging van 2012 hebben de Cypriotische autoriteiten ten eerste benadrukt dat de staat als een voorzichtige investeerder in een markteconomie heeft gehandeld om de waarde van zijn investering te beschermen en negatieve effecten te vermijden op andere commerciële activiteiten in Cyprus die verband houden met Cyprus Airways. Het ontbreken van een bijdrage door andere aandeelhouders werd toegeschreven aan de toenmalige moeilijke economische situatie van Cyprus. De Cypriotische autoriteiten hebben er evenwel mee ingestemd de bijdrage van de staat aan de kapitaalverhoging van 2012 in de aangemelde herstructureringssteun op te nemen. |
| --- | --- |

(69)

Met betrekking tot de bijdrage van de staat in de kapitaalverhoging van 2012 hebben de Cypriotische autoriteiten ten eerste benadrukt dat de staat als een voorzichtige investeerder in een markteconomie heeft gehandeld om de waarde van zijn investering te beschermen en negatieve effecten te vermijden op andere commerciële activiteiten in Cyprus die verband houden met Cyprus Airways. Het ontbreken van een bijdrage door andere aandeelhouders werd toegeschreven aan de toenmalige moeilijke economische situatie van Cyprus. De Cypriotische autoriteiten hebben er evenwel mee ingestemd de bijdrage van de staat aan de kapitaalverhoging van 2012 in de aangemelde herstructureringssteun op te nemen.

| (70) | De toegekende reddingssteun stemde volgens de Cypriotische autoriteiten overeen met de contante middelen waarover de onderneming minstens moest kunnen beschikken om de periode te overbruggen tot het nieuwe herstructureringsplan dat het saneringsplan vervangt, klaar zou zijn. Zij stelden dat de intrestvoet van 1,66 % (16) de gangbare rente was voor gezonde bedrijven. Voorts wezen zij op de sociale gevolgen die een faillissement van Cyprus Airways zonder de reddingssteun zou hebben en op het belang van de onderneming voor de bereikbaarheid van het eiland. |
| --- | --- |

(70)

De toegekende reddingssteun stemde volgens de Cypriotische autoriteiten overeen met de contante middelen waarover de onderneming minstens moest kunnen beschikken om de periode te overbruggen tot het nieuwe herstructureringsplan dat het saneringsplan vervangt, klaar zou zijn. Zij stelden dat de intrestvoet van 1,66 % (16) de gangbare rente was voor gezonde bedrijven. Voorts wezen zij op de sociale gevolgen die een faillissement van Cyprus Airways zonder de reddingssteun zou hebben en op het belang van de onderneming voor de bereikbaarheid van het eiland.

| (71) | Met betrekking tot de ex-gratiacompensatie argumenteerden de Cypriotische autoriteiten dat Cyprus Airways niet verplicht was compensatie te betalen aan ontslagen personeelsleden. De toekenning van ex-gratiacompensatie door de staat zou Cyprus Airways dan ook geen voordeel opleveren omdat het de onderneming niet van haar contractuele betalingsverplichtingen zou ontheffen. |
| --- | --- |

(71)

Met betrekking tot de ex-gratiacompensatie argumenteerden de Cypriotische autoriteiten dat Cyprus Airways niet verplicht was compensatie te betalen aan ontslagen personeelsleden. De toekenning van ex-gratiacompensatie door de staat zou Cyprus Airways dan ook geen voordeel opleveren omdat het de onderneming niet van haar contractuele betalingsverplichtingen zou ontheffen.

| (72) | Wat de uitvoeringstermijn van de herstructurering betreft, wezen zij op de richtsnoeren van 2004 waarin is bepaald is dat de herstructureringstermijn „zo kort mogelijk” moet zijn en verwezen zij naar gevallen waarin de Commissie heeft ingestemd met herstructureringstermijnen van meer dan vijf jaar (17). Zij lichtten voorts toe dat de periode tot december 2012 grotendeels „verloren” is gegaan door een verandering in de raad van bestuur, de voorbereiding en niet-uitvoering van het saneringsplan en de verslechterende financiële situatie van de onderneming, waardoor het oorspronkelijke plan — een pari-passucombinatie van kapitaalverhoging zonder staatsbijdrage en een reddingssteunlening — niet kon worden uitgevoerd. |
| --- | --- |

(72)

Wat de uitvoeringstermijn van de herstructurering betreft, wezen zij op de richtsnoeren van 2004 waarin is bepaald is dat de herstructureringstermijn „zo kort mogelijk” moet zijn en verwezen zij naar gevallen waarin de Commissie heeft ingestemd met herstructureringstermijnen van meer dan vijf jaar (17). Zij lichtten voorts toe dat de periode tot december 2012 grotendeels „verloren” is gegaan door een verandering in de raad van bestuur, de voorbereiding en niet-uitvoering van het saneringsplan en de verslechterende financiële situatie van de onderneming, waardoor het oorspronkelijke plan — een pari-passucombinatie van kapitaalverhoging zonder staatsbijdrage en een reddingssteunlening — niet kon worden uitgevoerd.

| (73) | De Cypriotische autoriteiten bleven bij hun standpunt dat het herstructureringsplan 2013 de onderneming in staat zou stellen opnieuw winstgevend te worden, ondanks de risico’s van de toegenomen concurrentie en het potentiële verlies van passagiers door het schrappen van de catering in economyclass. Voorts stelden zij dat het plan gebaseerd was op voorzichtige aannames inzake de financiële situatie van de onderneming, de effectiviteit van het resterende netwerk, de fluctuatie van de brandstofprijzen en de wisselkoers tussen de euro en de dollar. Bovendien werden in het herstructureringsplan volgens hen initiatieven op middellange en lange termijn vooropgesteld die niet in de berekeningen voor het herstructureringsplan 2013 waren opgenomen, zoals de mogelijke invoering van directmarketing en directe verkoop. |
| --- | --- |

(73)

De Cypriotische autoriteiten bleven bij hun standpunt dat het herstructureringsplan 2013 de onderneming in staat zou stellen opnieuw winstgevend te worden, ondanks de risico’s van de toegenomen concurrentie en het potentiële verlies van passagiers door het schrappen van de catering in economyclass. Voorts stelden zij dat het plan gebaseerd was op voorzichtige aannames inzake de financiële situatie van de onderneming, de effectiviteit van het resterende netwerk, de fluctuatie van de brandstofprijzen en de wisselkoers tussen de euro en de dollar. Bovendien werden in het herstructureringsplan volgens hen initiatieven op middellange en lange termijn vooropgesteld die niet in de berekeningen voor het herstructureringsplan 2013 waren opgenomen, zoals de mogelijke invoering van directmarketing en directe verkoop.

| (74) | Alle verliesgevende routes die in het herstructureringsplan 2013 zouden worden gehandhaafd, leverden volgens de Cypriotische autoriteiten een positieve brutobijdrage (d.w.z. dat ze minstens hun variabele kosten dekten) en de onderneming moest een netwerk van een kritieke omvang handhaven om passagiers te kunnen aantrekken. |
| --- | --- |

(74)

Alle verliesgevende routes die in het herstructureringsplan 2013 zouden worden gehandhaafd, leverden volgens de Cypriotische autoriteiten een positieve brutobijdrage (d.w.z. dat ze minstens hun variabele kosten dekten) en de onderneming moest een netwerk van een kritieke omvang handhaven om passagiers te kunnen aantrekken.

| (75) | Voorts wezen de Cypriotische autoriteiten op een aantal aspecten van het herstructureringsplan 2013 die zich beter ontwikkelden dan verwacht, zoals de geslaagde initiatieven om de grondafhandelingskosten op LCA te drukken. Voorts hebben zij verduidelijkt dat de onderneming geen uitstaande schulden had bij de grondafhandelaar op LCA. |
| --- | --- |

(75)

Voorts wezen de Cypriotische autoriteiten op een aantal aspecten van het herstructureringsplan 2013 die zich beter ontwikkelden dan verwacht, zoals de geslaagde initiatieven om de grondafhandelingskosten op LCA te drukken. Voorts hebben zij verduidelijkt dat de onderneming geen uitstaande schulden had bij de grondafhandelaar op LCA.

| (76) | Als compenserende maatregelen hebben de Cypriotische autoriteiten vermeld dat op één na (18) alle routes waarvan de stopzetting of capaciteitsvermindering werd voorgesteld, in 2012 vanuit brutobijdrageperspectief rendabel waren, d.w.z. dat ze hun variabele kosten dekten. Als aanvulling hadden zij een tabel met de ASK per route meegedeeld. |
| --- | --- |

(76)

Als compenserende maatregelen hebben de Cypriotische autoriteiten vermeld dat op één na (18) alle routes waarvan de stopzetting of capaciteitsvermindering werd voorgesteld, in 2012 vanuit brutobijdrageperspectief rendabel waren, d.w.z. dat ze hun variabele kosten dekten. Als aanvulling hadden zij een tabel met de ASK per route meegedeeld.

| (77) | Met betrekking tot de kwestie van een tot het minimum beperkt steunbedrag en de eigen bijdrage hebben zij melding gemaakt van een aantal extra activa die Cyprus Airways wenste te verkopen om haar eigen bijdrage te verhogen, namelijk het resterende eigen toestel en twee motoren. Intussen waren de twee slots op LHR verkocht voor een totale prijs die hoger lag dan verwacht, waardoor de geplande eigen bijdrage toenam tot 41,8 % van de herstructureringskosten. |
| --- | --- |

(77)

Met betrekking tot de kwestie van een tot het minimum beperkt steunbedrag en de eigen bijdrage hebben zij melding gemaakt van een aantal extra activa die Cyprus Airways wenste te verkopen om haar eigen bijdrage te verhogen, namelijk het resterende eigen toestel en twee motoren. Intussen waren de twee slots op LHR verkocht voor een totale prijs die hoger lag dan verwacht, waardoor de geplande eigen bijdrage toenam tot 41,8 % van de herstructureringskosten.

| (78) | De Cypriotische autoriteiten hebben bevestigd dat het Fonds voor sociale voorzieningen deel uitmaakt van Cyprus Airways, maar een afzonderlijke juridische entiteit is en dat de overdracht van de eigendom in Athene aan het Fonds betekende dat Cyprus Airways er niet langer zeggenschap over zou uitoefenen. Derhalve benadrukten zij dat de overdracht van de eigendom in Athene aan het fonds een reële eigen bijdrage was die de kosten van de herstructurering ten gevolge van de weg te werken verliezen zou drukken. |
| --- | --- |

(78)

De Cypriotische autoriteiten hebben bevestigd dat het Fonds voor sociale voorzieningen deel uitmaakt van Cyprus Airways, maar een afzonderlijke juridische entiteit is en dat de overdracht van de eigendom in Athene aan het Fonds betekende dat Cyprus Airways er niet langer zeggenschap over zou uitoefenen. Derhalve benadrukten zij dat de overdracht van de eigendom in Athene aan het fonds een reële eigen bijdrage was die de kosten van de herstructurering ten gevolge van de weg te werken verliezen zou drukken.

| (79) | De Cypriotische autoriteiten hebben voorts toegelicht dat de herstructureringssteun in het kader van maatregel 4 zou worden aangepast aan de reële eigen bijdrage zodat de som van de twee bedragen alleen de herstructureringskosten zou dekken. Indien de inkomsten uit de eigen bijdrage hoger liggen, zou de herstructureringssteun derhalve worden verminderd. |
| --- | --- |

(79)

De Cypriotische autoriteiten hebben voorts toegelicht dat de herstructureringssteun in het kader van maatregel 4 zou worden aangepast aan de reële eigen bijdrage zodat de som van de twee bedragen alleen de herstructureringskosten zou dekken. Indien de inkomsten uit de eigen bijdrage hoger liggen, zou de herstructureringssteun derhalve worden verminderd.

| (80) | Uiteindelijk werd de volgende eigen bijdrage voorgesteld:

  Tabel 5


  Geactualiseerde voorgestelde eigen bijdrage na de opmerkingen van Cyprus | Bedrag (in miljoen EUR) | Uitvoering — Evaluatie |
| --- | --- | --- | --- |
| Verkoop van twee Airbus A319-toestellen | 22,1 | Overeenkomst gesloten in april 2012 |
| Verkoop avondslot LHR | 6,3 | Verkoopovereenkomst van maart 2014 |
| Verkoop ochtendslot LHR | 22,8 | Verkoopovereenkomst van juni 2014 |
| Verkoop reserveonderdelen | 3,5 | Geen evaluatie door een deskundige — ramingen:
  2,0 miljoen EUR in 2013;
  1,1 miljoen EUR in 2014;
  0,4 miljoen EUR in 2015
  Op basis van door de Cypriotische autoriteiten overgelegde bewijsstukken: 0,86 miljoen EUR |
| Verkoop eigendom in Nicosia | 3,1 | Overeenkomst gesloten op 6 augustus 2013 |
| Overdracht van eigendom in Athene aan het Fonds voor sociale voorzieningen | 0,76 | Gestaafd door evaluatie door een deskundige — overdrachtsovereenkomst gesloten in augustus 2013 |
| Verkoop van één Airbus A320 | 2,5 | Geen evaluatie door een deskundige — verkoop nog niet afgerond |
| Verkoop van twee motoren | 0,51 | Overeenkomst gesloten op 28 april 2014 |
| Voorgestelde totale eigen bijdrage | 61,57 | |

(80)

Uiteindelijk werd de volgende eigen bijdrage voorgesteld:

Tabel 5

Geactualiseerde voorgestelde eigen bijdrage na de opmerkingen van Cyprus

Bedrag (in miljoen EUR)

Uitvoering — Evaluatie

Verkoop van twee Airbus A319-toestellen

22,1

Overeenkomst gesloten in april 2012

Verkoop avondslot LHR

6,3

Verkoopovereenkomst van maart 2014

Verkoop ochtendslot LHR

22,8

Verkoopovereenkomst van juni 2014

Verkoop reserveonderdelen

3,5

Geen evaluatie door een deskundige — ramingen:

2,0 miljoen EUR in 2013;

1,1 miljoen EUR in 2014;

0,4 miljoen EUR in 2015

Op basis van door de Cypriotische autoriteiten overgelegde bewijsstukken: 0,86 miljoen EUR

Verkoop eigendom in Nicosia

3,1

Overeenkomst gesloten op 6 augustus 2013

Overdracht van eigendom in Athene aan het Fonds voor sociale voorzieningen

0,76

Gestaafd door evaluatie door een deskundige — overdrachtsovereenkomst gesloten in augustus 2013

Verkoop van één Airbus A320

2,5

Geen evaluatie door een deskundige — verkoop nog niet afgerond

Verkoop van twee motoren

0,51

Overeenkomst gesloten op 28 april 2014

Voorgestelde totale eigen bijdrage

61,57

| (81) | De Cypriotische autoriteiten hebben toegegeven dat de geplande eigen bijdrage van 41,8 % lager ligt dan het in het de richtsnoeren van 2004 vereiste niveau (50 % van de herstructureringskosten voor grote bedrijven). Zij argumenteerden echter dat het dossier van Cyprus Airways bijzonder complex was. Een lagere eigen bijdrage zou met name gerechtvaardigd zijn vanwege de economische en financiële toestand van het land en de sluiting van het Turkse luchtruim. Zij wezen ook op de aanzienlijke vermindering van de capaciteit. |
| --- | --- |

(81)

De Cypriotische autoriteiten hebben toegegeven dat de geplande eigen bijdrage van 41,8 % lager ligt dan het in het de richtsnoeren van 2004 vereiste niveau (50 % van de herstructureringskosten voor grote bedrijven). Zij argumenteerden echter dat het dossier van Cyprus Airways bijzonder complex was. Een lagere eigen bijdrage zou met name gerechtvaardigd zijn vanwege de economische en financiële toestand van het land en de sluiting van het Turkse luchtruim. Zij wezen ook op de aanzienlijke vermindering van de capaciteit.

| (82) | Met betrekking tot het eenmaligheidsbeginsel hebben de Cypriotische autoriteiten verschillende malen hun argumenten herhaald inzake de impact van de financiële crisis op Griekenland en Cyprus, de Turkse sluiting van het luchtruim voor Cypriotische toestellen, de exploitatie van een „illegale” luchthaven in het bezette noordelijke deel van Cyprus, de onstabiele politieke situatie in het Midden-Oosten, alsmede de stelling dat de toekenning van reddings- en/of herstructureringssteun geen reden mag zijn om nieuwe steun voor dezelfde begunstigde te verbieden. |
| --- | --- |

(82)

Met betrekking tot het eenmaligheidsbeginsel hebben de Cypriotische autoriteiten verschillende malen hun argumenten herhaald inzake de impact van de financiële crisis op Griekenland en Cyprus, de Turkse sluiting van het luchtruim voor Cypriotische toestellen, de exploitatie van een „illegale” luchthaven in het bezette noordelijke deel van Cyprus, de onstabiele politieke situatie in het Midden-Oosten, alsmede de stelling dat de toekenning van reddings- en/of herstructureringssteun geen reden mag zijn om nieuwe steun voor dezelfde begunstigde te verbieden.

| (83) | De Cypriotische autoriteiten stelden dat de uitbreiding van de binnenlandse vluchten in Griekenland door Cyprus Airways tussen 2011 en 2013 bewijst dat de impact van de crisis moeilijk voorspelbaar was, en dat de passagiersaantallen op een aantal routes naar het Midden-Oosten, die een niet onbelangrijk deel van de inkomsten van de onderneming vertegenwoordigen, sterk waren teruggevallen, bv. — 94 % voor het aantal passagiers uit Egypte. De waarschuwingen voor de negatieve impact van de economische situatie in Europa en de onrust in het Midden-Oosten op de situatie van Cyprus Airways, die reeds in de financiële jaarverslagen van 2007, 2008 en 2009 stonden en waarvan de Commissie melding maakte in haar besluit van 6 maart 2013, werden as „algemene aanbevelingen” beschouwd. |
| --- | --- |

(83)

De Cypriotische autoriteiten stelden dat de uitbreiding van de binnenlandse vluchten in Griekenland door Cyprus Airways tussen 2011 en 2013 bewijst dat de impact van de crisis moeilijk voorspelbaar was, en dat de passagiersaantallen op een aantal routes naar het Midden-Oosten, die een niet onbelangrijk deel van de inkomsten van de onderneming vertegenwoordigen, sterk waren teruggevallen, bv. — 94 % voor het aantal passagiers uit Egypte. De waarschuwingen voor de negatieve impact van de economische situatie in Europa en de onrust in het Midden-Oosten op de situatie van Cyprus Airways, die reeds in de financiële jaarverslagen van 2007, 2008 en 2009 stonden en waarvan de Commissie melding maakte in haar besluit van 6 maart 2013, werden as „algemene aanbevelingen” beschouwd.

| (84) | De Cypriotische autoriteiten merkten voorts op dat de totale passagiersaantallen op de Cypriotische markt de jongste jaren relatief stabiel zijn gebleven, maar dat de meeste passagiers tegenwoordig uit Israël en Rusland afkomstig zijn. De Turkse sluiting van het luchtruim vormt vanwege langere vluchttijden een nadeel voor de vluchten van Cyprus Airways naar de Russische markt. Voorts hebben zij aan de hand van documenten aangetoond dat de passagiersaantallen op de Griekse markt sinds 2008 slechts licht zijn gedaald, maar dat de gemiddelde prijs voor Griekse vluchten (waaronder binnenlandse vluchten) sterk is verlaagd. |
| --- | --- |

(84)

De Cypriotische autoriteiten merkten voorts op dat de totale passagiersaantallen op de Cypriotische markt de jongste jaren relatief stabiel zijn gebleven, maar dat de meeste passagiers tegenwoordig uit Israël en Rusland afkomstig zijn. De Turkse sluiting van het luchtruim vormt vanwege langere vluchttijden een nadeel voor de vluchten van Cyprus Airways naar de Russische markt. Voorts hebben zij aan de hand van documenten aangetoond dat de passagiersaantallen op de Griekse markt sinds 2008 slechts licht zijn gedaald, maar dat de gemiddelde prijs voor Griekse vluchten (waaronder binnenlandse vluchten) sterk is verlaagd.

| (85) | Met betrekking tot de kortetermijnlening van 10 miljoen EUR, hebben de Cypriotische autoriteiten uitgelegd dat zij verwacht hadden het avondslot op LHR voor een hoge prijs te kunnen verkopen, waardoor de lening niet nodig zou zijn. |
| --- | --- |

(85)

Met betrekking tot de kortetermijnlening van 10 miljoen EUR, hebben de Cypriotische autoriteiten uitgelegd dat zij verwacht hadden het avondslot op LHR voor een hoge prijs te kunnen verkopen, waardoor de lening niet nodig zou zijn.

| (86) | Ten slotte rechtvaardigden de Cypriotische autoriteiten de toekenning van opleidingssteun in de periode 2010-2011 door te stellen dat Cyprus Airways pas sinds eind 2011 in moeilijkheden verkeert. Deze stelling was in strijd met hun eerdere argumentatie (zie overweging 68). |
| --- | --- |

(86)

Ten slotte rechtvaardigden de Cypriotische autoriteiten de toekenning van opleidingssteun in de periode 2010-2011 door te stellen dat Cyprus Airways pas sinds eind 2011 in moeilijkheden verkeert. Deze stelling was in strijd met hun eerdere argumentatie (zie overweging 68).

4.2.   OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

| (87) | Tijdens de twee formele onderzoeksprocedures werden opmerkingen ingediend door Air France Consulting, drie concurrenten (Ryanair, International Airlines Group en een derde concurrent die anoniem wenst te blijven), de vakbonden bij Cyprus Airways (19) en de begunstigde. |
| --- | --- |

(87)

Tijdens de twee formele onderzoeksprocedures werden opmerkingen ingediend door Air France Consulting, drie concurrenten (Ryanair, International Airlines Group en een derde concurrent die anoniem wenst te blijven), de vakbonden bij Cyprus Airways (19) en de begunstigde.

| (88) | Air France Consulting (AFC), de opsteller van het saneringsplan, heeft toegelicht dat het plan voorzag in een sanering binnen één jaar en het volledige financiële herstel van Cyprus Airways binnen een periode van twee jaar. Het vereiste kapitaal zou via de financiële herstructurering worden bijeengebracht zodat er geen extra liquide middelen nodig waren. AFC bevestigde ook zijn vertrouwen in de onderbouwing van het saneringsplan, dat opgebouwd is rond de ontwikkeling van de activiteiten van Cyprus Airways op basis van een aantal internationale Europese routes vanuit Athene. Voorts stelde AFC dat de beslissingen die Cyprus Airways in 2013 heeft genomen (inkrimping van de vloot tot zes toestellen, ontslag van 490 personeelsleden), de onderneming financieel nog kwetsbaarder zouden maken. |
| --- | --- |

(88)

Air France Consulting (AFC), de opsteller van het saneringsplan, heeft toegelicht dat het plan voorzag in een sanering binnen één jaar en het volledige financiële herstel van Cyprus Airways binnen een periode van twee jaar. Het vereiste kapitaal zou via de financiële herstructurering worden bijeengebracht zodat er geen extra liquide middelen nodig waren. AFC bevestigde ook zijn vertrouwen in de onderbouwing van het saneringsplan, dat opgebouwd is rond de ontwikkeling van de activiteiten van Cyprus Airways op basis van een aantal internationale Europese routes vanuit Athene. Voorts stelde AFC dat de beslissingen die Cyprus Airways in 2013 heeft genomen (inkrimping van de vloot tot zes toestellen, ontslag van 490 personeelsleden), de onderneming financieel nog kwetsbaarder zouden maken.

| (89) | De drie concurrenten verwerpen de argumenten van de Cypriotische autoriteiten inzake het belang van Cyprus Airways voor de infrastructuur en ontwikkeling van Cyprus en hebben verklaard dat zij bereid zijn de routes van en naar Cyprus uit te breiden. |
| --- | --- |

(89)

De drie concurrenten verwerpen de argumenten van de Cypriotische autoriteiten inzake het belang van Cyprus Airways voor de infrastructuur en ontwikkeling van Cyprus en hebben verklaard dat zij bereid zijn de routes van en naar Cyprus uit te breiden.

| (90) | Met betrekking tot de aanwezigheid van steun en de verenigbaarheid daarvan, zijn de concurrenten het eens met de Commissie dat een investeerder in een markteconomie niet in de kapitaalverhoging zou hebben geparticipeerd, zoals de Cypriotische overheid heeft gedaan. |
| --- | --- |

(90)

Met betrekking tot de aanwezigheid van steun en de verenigbaarheid daarvan, zijn de concurrenten het eens met de Commissie dat een investeerder in een markteconomie niet in de kapitaalverhoging zou hebben geparticipeerd, zoals de Cypriotische overheid heeft gedaan.

| (91) | Zij uitten ook hun twijfels bij het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming en met name bij de effectiviteit van de resterende routes en vloot. Zij vragen zich ook af in hoeverre de uitgangspunten van het plan en de geplande rendabiliteit realistisch zijn, met name op het gebied van brandstofbesparing en extra inkomsten door een tariefverhoging. Voorts wijzen zij op de toegenomen concurrentierisico’s voor winstgevende routes die Cyprus Airways wilde handhaven, naast Tel Aviv en Moskou. |
| --- | --- |

(91)

Zij uitten ook hun twijfels bij het herstel van de levensvatbaarheid van de onderneming en met name bij de effectiviteit van de resterende routes en vloot. Zij vragen zich ook af in hoeverre de uitgangspunten van het plan en de geplande rendabiliteit realistisch zijn, met name op het gebied van brandstofbesparing en extra inkomsten door een tariefverhoging. Voorts wijzen zij op de toegenomen concurrentierisico’s voor winstgevende routes die Cyprus Airways wilde handhaven, naast Tel Aviv en Moskou.

| (92) | De concurrenten betwijfelen ook of er sprake is van echt uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die een uitzondering op het beginsel van „eenmalige steun” zouden rechtvaardigen. De concurrent die gevraagd heeft anoniem te blijven, was voorts van oordeel dat de rendabiliteit van de routes die als compenserende maatregel zouden worden gesloten, in termen van nettowinst moet worden gemeten, d.w.z. met inbegrip van de toegerekende vaste kosten en niet alleen op brutoniveau, rekening houdend met alleen de variabele kosten. |
| --- | --- |

(92)

De concurrenten betwijfelen ook of er sprake is van echt uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die een uitzondering op het beginsel van „eenmalige steun” zouden rechtvaardigen. De concurrent die gevraagd heeft anoniem te blijven, was voorts van oordeel dat de rendabiliteit van de routes die als compenserende maatregel zouden worden gesloten, in termen van nettowinst moet worden gemeten, d.w.z. met inbegrip van de toegerekende vaste kosten en niet alleen op brutoniveau, rekening houdend met alleen de variabele kosten.

| (93) | Ten slotte vraagt Ryanair zich af of de geplande vermindering van het aantal personeelsleden haalbaar is gezien het verzet van de vakbonden en stelt het voor, indien de herstructureringssteun voor Cyprus Airways verenigbaar zou worden geacht, de onderneming ertoe te verplichten routes die drie jaar na goedkeuring nog steeds verliesgevend zijn, te sluiten. Ryanair voerde ook aan dat het, net als andere bedrijven, geconfronteerd werd met dezelfde gevolgen van de onrust in het Midden-Oosten en de economische crisis in Griekenland en Cyprus. Ryanair stelde dat andere ondernemingen er ondanks alles in geslaagd zijn zich aan te passen en te groeien in de nieuwe context, met als voorbeeld de groei die het de jongste jaren zelf op de Griekse en Cypriotische markt heeft geboekt. In zijn reactie van 6 juni 2014 wijst Ryanair op een persartikel van 19 mei 2014 waarin de Cypriotische regering 4 miljoen EUR belooft voor de ontslagen personeelsleden van Cyprus Airways en stelt het dat hier andermaal sprake is van staatssteun voor Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(93)

Ten slotte vraagt Ryanair zich af of de geplande vermindering van het aantal personeelsleden haalbaar is gezien het verzet van de vakbonden en stelt het voor, indien de herstructureringssteun voor Cyprus Airways verenigbaar zou worden geacht, de onderneming ertoe te verplichten routes die drie jaar na goedkeuring nog steeds verliesgevend zijn, te sluiten. Ryanair voerde ook aan dat het, net als andere bedrijven, geconfronteerd werd met dezelfde gevolgen van de onrust in het Midden-Oosten en de economische crisis in Griekenland en Cyprus. Ryanair stelde dat andere ondernemingen er ondanks alles in geslaagd zijn zich aan te passen en te groeien in de nieuwe context, met als voorbeeld de groei die het de jongste jaren zelf op de Griekse en Cypriotische markt heeft geboekt. In zijn reactie van 6 juni 2014 wijst Ryanair op een persartikel van 19 mei 2014 waarin de Cypriotische regering 4 miljoen EUR belooft voor de ontslagen personeelsleden van Cyprus Airways en stelt het dat hier andermaal sprake is van staatssteun voor Cyprus Airways.

| (94) | Cyprus Airways en de vakbonden bij de onderneming steunden de argumenten van de Cypriotische autoriteiten en bevestigden hun geloof in de levensvatbaarheid van de onderneming en haar belang voor de economie en bereikbaarheid van Cyprus. |
| --- | --- |

(94)

Cyprus Airways en de vakbonden bij de onderneming steunden de argumenten van de Cypriotische autoriteiten en bevestigden hun geloof in de levensvatbaarheid van de onderneming en haar belang voor de economie en bereikbaarheid van Cyprus.

4.3.   REACTIE VAN CYPRUS OP DE OPMERKINGEN VAN DE BELANGHEBBENDEN

| (95) | Aangezien er een geactualiseerd herstructureringsplan is opgesteld, waren de Cypriotische autoriteiten van oordeel dat het niet nodig was om opmerkingen te formuleren over het saneringsplan of de opmerkingen van AFC. Zij wezen nogmaals op het belang van Cyprus Airways voor de economie en de bereikbaarheid van het eiland en benadrukten dat de onrust in het Midden-Oosten een uitzonderlijke en onvoorzienbare situatie was met een impact op Cyprus Airways. Gezien het seizoensgebonden karakter van de markt betwijfelen zij of concurrenten de leemten die door een eventueel faillissement van Cyprus Airways zouden ontstaan, wel kunnen invullen. |
| --- | --- |

(95)

Aangezien er een geactualiseerd herstructureringsplan is opgesteld, waren de Cypriotische autoriteiten van oordeel dat het niet nodig was om opmerkingen te formuleren over het saneringsplan of de opmerkingen van AFC. Zij wezen nogmaals op het belang van Cyprus Airways voor de economie en de bereikbaarheid van het eiland en benadrukten dat de onrust in het Midden-Oosten een uitzonderlijke en onvoorzienbare situatie was met een impact op Cyprus Airways. Gezien het seizoensgebonden karakter van de markt betwijfelen zij of concurrenten de leemten die door een eventueel faillissement van Cyprus Airways zouden ontstaan, wel kunnen invullen.

| (96) | Met betrekking tot de verenigbaarheid van de maatregelen met de richtsnoeren van 2004, benadrukten de Cypriotische autoriteiten dat het herstructureringsplan 2013 gebaseerd is op realistische aannames en dat de negatieve effecten van de kleinere vloot of de problemen om de kostendoelstellingen te halen niet werden onderschat. |
| --- | --- |

(96)

Met betrekking tot de verenigbaarheid van de maatregelen met de richtsnoeren van 2004, benadrukten de Cypriotische autoriteiten dat het herstructureringsplan 2013 gebaseerd is op realistische aannames en dat de negatieve effecten van de kleinere vloot of de problemen om de kostendoelstellingen te halen niet werden onderschat.

| (97) | Ten slotte hebben de Cypriotische autoriteiten in hun schrijven van 9 september 2013 verklaard dat aan ontslagen werknemers geen ex-gratiacompensatie zou worden toegekend. Vervolgens hebben zij in hun schrijven van 3 augustus 2014 toegelicht dat de regering om sociaaleconomische redenen had besloten directe compensaties toe te kennen aan ex-werknemers van Cyprus Airways die reeds zelf ontslag hadden genomen of waren ontslagen. Dat besluit was pas genomen en de compensatie waren pas toegekend na de afronding van de vertrekken of ontslagen. Derhalve zou er geen sprake zijn van staatssteun aan Cyprus Airways aangezien de onderneming zelf alle wettelijke verplichtingen ten aanzien van deze werknemers heeft gedragen. |
| --- | --- |

(97)

Ten slotte hebben de Cypriotische autoriteiten in hun schrijven van 9 september 2013 verklaard dat aan ontslagen werknemers geen ex-gratiacompensatie zou worden toegekend. Vervolgens hebben zij in hun schrijven van 3 augustus 2014 toegelicht dat de regering om sociaaleconomische redenen had besloten directe compensaties toe te kennen aan ex-werknemers van Cyprus Airways die reeds zelf ontslag hadden genomen of waren ontslagen. Dat besluit was pas genomen en de compensatie waren pas toegekend na de afronding van de vertrekken of ontslagen. Derhalve zou er geen sprake zijn van staatssteun aan Cyprus Airways aangezien de onderneming zelf alle wettelijke verplichtingen ten aanzien van deze werknemers heeft gedragen.

| (98) | De Cypriotische autoriteiten waren evenmin van oordeel dat aan de goedkeuring van de steun voorwaarden moesten worden gekoppeld. |
| --- | --- |

(98)

De Cypriotische autoriteiten waren evenmin van oordeel dat aan de goedkeuring van de steun voorwaarden moesten worden gekoppeld.

5.   BEOORDELING

| (99) | In dit besluit wordt beoordeeld of de onderzochte maatregelen staatssteun aan Cyprus Airways zijn in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag, en of die steun verenigbaar is met de interne markt. |
| --- | --- |

(99)

In dit besluit wordt beoordeeld of de onderzochte maatregelen staatssteun aan Cyprus Airways zijn in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag, en of die steun verenigbaar is met de interne markt.

| (100) | De Commissie merkt op dat de via maatregel 1 (tussen september en december 2012 betaalde voorschotten) en maatregel 2 (in december 2012 aangemelde reddingssteun, gedeeltelijk betaald tussen januari en juli 2013) verleende steun reeds vervat zit in de via maatregel 4 en het herstructureringsplan 2013 verleende steun. Beide maatregelen zijn genomen om ervoor te zorgen dat de onderneming op korte termijn kon overleven in afwachting van de opstelling van een omvattend herstructureringsplan. Aangezien het saneringsplan van 2012 niet is uitgevoerd, beschouwt de Commissie beide maatregelen als een onderdeel van het herstructureringsplan 2013 en zal zij de maatregelen 1 en 2 alleen beoordelen voor zover er sprake is van staatssteun, in de context van maatregel 4, d.w.z. als één omvattende steunmaatregel voor de herstructurering van Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(100)

De Commissie merkt op dat de via maatregel 1 (tussen september en december 2012 betaalde voorschotten) en maatregel 2 (in december 2012 aangemelde reddingssteun, gedeeltelijk betaald tussen januari en juli 2013) verleende steun reeds vervat zit in de via maatregel 4 en het herstructureringsplan 2013 verleende steun. Beide maatregelen zijn genomen om ervoor te zorgen dat de onderneming op korte termijn kon overleven in afwachting van de opstelling van een omvattend herstructureringsplan. Aangezien het saneringsplan van 2012 niet is uitgevoerd, beschouwt de Commissie beide maatregelen als een onderdeel van het herstructureringsplan 2013 en zal zij de maatregelen 1 en 2 alleen beoordelen voor zover er sprake is van staatssteun, in de context van maatregel 4, d.w.z. als één omvattende steunmaatregel voor de herstructurering van Cyprus Airways.

5.1.   IS ER AL DAN NIET SPRAKE VAN STAATSSTEUN?

| (101) | In artikel 107, lid 1, van het Verdrag is bepaald dat steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar zijn met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt. |
| --- | --- |

(101)

In artikel 107, lid 1, van het Verdrag is bepaald dat steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar zijn met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

5.1.1.   Maatregelen 1, 2 en 4

| (102) | In haar besluit van 6 maart 2013 heeft de Commissie de voorlopige conclusie geformuleerd dat maatregel 1, de participatie van de staat in de kapitaalverhoging van Cyprus Airways in 2012, staatssteun vormt. |
| --- | --- |

(102)

In haar besluit van 6 maart 2013 heeft de Commissie de voorlopige conclusie geformuleerd dat maatregel 1, de participatie van de staat in de kapitaalverhoging van Cyprus Airways in 2012, staatssteun vormt.

| (103) | De maatregel is gefinancierd uit staatsmiddelen en kon aan de staat worden toegerekend. De steun vormt een selectief voordeel voor Cyprus Airways aangezien de Commissie van oordeel was dat een particuliere investeerder in de gegeven omstandigheden geen kapitaal aan de onderneming zou hebben verstrekt, rekening houdend met de ernstige moeilijkheden waarin Cyprus Airways zich bevond, het ontbreken van levensvatbare perspectieven op het moment van de inbreng en van het alternatief van een aandeelhouderslening met passende zekerheden. Bovendien heeft bijna geen enkele van de particuliere aandeelhouders van Cyprus Airways bijgedragen aan de kapitaalverhoging aangezien slechts 1 06  000 EUR door particuliere aandeelhouders is ingebracht (ten opzichte van de oorspronkelijk verwachte 13,67 miljoen EUR). Hierdoor groeide het aandeel van de staat in Cyprus Airways van 69 % tot 93,67 %. De maatregel was derhalve niet in overeenstemming met het beginsel van de investeerder in een markteconomie (20). |
| --- | --- |

(103)

De maatregel is gefinancierd uit staatsmiddelen en kon aan de staat worden toegerekend. De steun vormt een selectief voordeel voor Cyprus Airways aangezien de Commissie van oordeel was dat een particuliere investeerder in de gegeven omstandigheden geen kapitaal aan de onderneming zou hebben verstrekt, rekening houdend met de ernstige moeilijkheden waarin Cyprus Airways zich bevond, het ontbreken van levensvatbare perspectieven op het moment van de inbreng en van het alternatief van een aandeelhouderslening met passende zekerheden. Bovendien heeft bijna geen enkele van de particuliere aandeelhouders van Cyprus Airways bijgedragen aan de kapitaalverhoging aangezien slechts 1 06  000 EUR door particuliere aandeelhouders is ingebracht (ten opzichte van de oorspronkelijk verwachte 13,67 miljoen EUR). Hierdoor groeide het aandeel van de staat in Cyprus Airways van 69 % tot 93,67 %. De maatregel was derhalve niet in overeenstemming met het beginsel van de investeerder in een markteconomie (20).

| (104) | De Commissie is het niet eens met het standpunt van de Cypriotische autoriteiten dat de staat als een investeerder in een markteconomie heeft gehandeld om de waarde van zijn investering te beschermen omdat de kapitaalverhoging van 31,33 miljoen EUR hoe dan ook ontoereikend was om de onderneming in staat te stellen te overleven. Dit werd bewezen door het feit dat de onderneming nauwelijks enkele maanden later extra middelen heeft gekregen als onderdeel van maatregel 2 (reddingssteun). Met betrekking tot het ontbreken van participaties van andere investeerders door de economische crisis in Cyprus, wijst de Commissie erop dat een voor marktinvesteerders aantrekkelijke investering ook op belangstelling van buitenlandse investeerders zou hebben kunnen rekenen. |
| --- | --- |

(104)

De Commissie is het niet eens met het standpunt van de Cypriotische autoriteiten dat de staat als een investeerder in een markteconomie heeft gehandeld om de waarde van zijn investering te beschermen omdat de kapitaalverhoging van 31,33 miljoen EUR hoe dan ook ontoereikend was om de onderneming in staat te stellen te overleven. Dit werd bewezen door het feit dat de onderneming nauwelijks enkele maanden later extra middelen heeft gekregen als onderdeel van maatregel 2 (reddingssteun). Met betrekking tot het ontbreken van participaties van andere investeerders door de economische crisis in Cyprus, wijst de Commissie erop dat een voor marktinvesteerders aantrekkelijke investering ook op belangstelling van buitenlandse investeerders zou hebben kunnen rekenen.

| (105) | De Commissie neemt in ieder geval akte van het voornemen van de Cypriotische autoriteiten om de staatsbijdrage in de kapitaalverhoging van 2012 op te nemen in de aangemelde herstructureringssteun. |
| --- | --- |

(105)

De Commissie neemt in ieder geval akte van het voornemen van de Cypriotische autoriteiten om de staatsbijdrage in de kapitaalverhoging van 2012 op te nemen in de aangemelde herstructureringssteun.

| (106) | Dankzij maatregel 1 kon Cyprus Airways blijven functioneren omdat de onderneming niet de gevolgen hoefde te dragen die slechte financiële resultaten normaal gezien teweegbrengen. Aangezien Cyprus Airways op de geliberaliseerde EER-markt voor luchtvervoer met andere EER-ondernemingen concurreert, kon maatregel 1 tot concurrentieverstoring leiden en de handel tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. |
| --- | --- |

(106)

Dankzij maatregel 1 kon Cyprus Airways blijven functioneren omdat de onderneming niet de gevolgen hoefde te dragen die slechte financiële resultaten normaal gezien teweegbrengen. Aangezien Cyprus Airways op de geliberaliseerde EER-markt voor luchtvervoer met andere EER-ondernemingen concurreert, kon maatregel 1 tot concurrentieverstoring leiden en de handel tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

| (107) | Maatregel 2 was aangemeld als reddingssteun in de vorm van een staatslening tegen een intrestvoet van 1,76 % en moest worden terugbetaald tegen 30 juni 2013. De Commissie stelde in haar besluit van 6 maart 2013 dat geen enkele voorzichtige crediteur een lening met een dergelijke intrestvoet zou hebben verstrekt aan een onderneming in moeilijkheden. Bovendien hebben de Cypriotische autoriteiten niet aangetoond hoe Cyprus Airways de lening na zes maanden zou kunnen terugbetalen. Aangezien alle andere criteria van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vervuld zijn (zoals verder toegelicht in het besluit van 6 maart 2013 waarnaar voor dit punt wordt verwezen), vormt maatregel 2 staatssteun. In hun antwoord op het besluit van 6 maart 2013 erkennen de Cypriotische autoriteiten dat de lening reddingssteun vormt. De Commissie merkt op dat de lening niet zal worden terugbetaald en door de Cypriotische autoriteiten is aangemeld in het kader van de herstructureringssteun (maatregel 4). |
| --- | --- |

(107)

Maatregel 2 was aangemeld als reddingssteun in de vorm van een staatslening tegen een intrestvoet van 1,76 % en moest worden terugbetaald tegen 30 juni 2013. De Commissie stelde in haar besluit van 6 maart 2013 dat geen enkele voorzichtige crediteur een lening met een dergelijke intrestvoet zou hebben verstrekt aan een onderneming in moeilijkheden. Bovendien hebben de Cypriotische autoriteiten niet aangetoond hoe Cyprus Airways de lening na zes maanden zou kunnen terugbetalen. Aangezien alle andere criteria van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vervuld zijn (zoals verder toegelicht in het besluit van 6 maart 2013 waarnaar voor dit punt wordt verwezen), vormt maatregel 2 staatssteun. In hun antwoord op het besluit van 6 maart 2013 erkennen de Cypriotische autoriteiten dat de lening reddingssteun vormt. De Commissie merkt op dat de lening niet zal worden terugbetaald en door de Cypriotische autoriteiten is aangemeld in het kader van de herstructureringssteun (maatregel 4).

| (108) | Maatregel 4 was aangemeld als herstructureringssteun. Alle onderdelen van deze maatregel worden uit staatsmiddelen gefinancierd en zijn toerekenbaar aan de staat in de vorm van een kapitaalinjectie, de omzetting van schulden in kapitaal of de rechtstreekse dekking van een deel van het tekort van het Fonds voor sociale voorzieningen. Maatregel 4 levert Cyprus Airways een selectief voordeel op aangezien een investeerder in een markteconomie deze middelen niet ter beschikking zou hebben gesteld van een onderneming in een dergelijke financiële situatie (met gecumuleerde verliezen van 99,7 miljoen EUR, een te hoge schuldgraad en een verdwenen kapitaalbasis). Om de in overweging 106 uiteengezette redenen is de kans ten slotte groot dat de maatregel het handelsverkeer tussen lidstaten nadelig zal beïnvloeden en de mededinging zal verstoren. |
| --- | --- |

(108)

Maatregel 4 was aangemeld als herstructureringssteun. Alle onderdelen van deze maatregel worden uit staatsmiddelen gefinancierd en zijn toerekenbaar aan de staat in de vorm van een kapitaalinjectie, de omzetting van schulden in kapitaal of de rechtstreekse dekking van een deel van het tekort van het Fonds voor sociale voorzieningen. Maatregel 4 levert Cyprus Airways een selectief voordeel op aangezien een investeerder in een markteconomie deze middelen niet ter beschikking zou hebben gesteld van een onderneming in een dergelijke financiële situatie (met gecumuleerde verliezen van 99,7 miljoen EUR, een te hoge schuldgraad en een verdwenen kapitaalbasis). Om de in overweging 106 uiteengezette redenen is de kans ten slotte groot dat de maatregel het handelsverkeer tussen lidstaten nadelig zal beïnvloeden en de mededinging zal verstoren.

| (109) | Om die reden besluit de Commissie dat maatregel 4 staatssteun ten behoeve van Cyprus Airways is in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag. Volgens de aanmelding is steun verleend voor een bedrag van 102,9 miljoen EUR. De Commissie neemt akte van de verklaring van de Cypriotische autoriteiten dat de toekenning van de kortetermijnlening van 10 miljoen EUR misschien niet nodig zal zijn en neemt deze derhalve niet op in de totale herstructureringssteun. Zij merkt op dat maatregel 4 in verschillende tranches is toegekend. |
| --- | --- |

(109)

Om die reden besluit de Commissie dat maatregel 4 staatssteun ten behoeve van Cyprus Airways is in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag. Volgens de aanmelding is steun verleend voor een bedrag van 102,9 miljoen EUR. De Commissie neemt akte van de verklaring van de Cypriotische autoriteiten dat de toekenning van de kortetermijnlening van 10 miljoen EUR misschien niet nodig zal zijn en neemt deze derhalve niet op in de totale herstructureringssteun. Zij merkt op dat maatregel 4 in verschillende tranches is toegekend.

| (110) | Tranche a), de bijdrage van de staat van 31,33 miljoen EUR in de kapitaalverhoging van 2012, is in de volgende tranches toegekend:

  Tabel 6


  Data van de bijdragen van de staat in de kapitaalverhoging van 2012







  Bedrag (in miljoen EUR) | Toekenningsdatum |
| --- | --- | --- |
| 3,0 | 12 september 2012 |
| 3,0 | 20 september 2012 |
| 5,0 | 26 september 2012 |
| 4,0 | 11 oktober 2012 |
| 16,33 | 28 december 2012 |
| Totaal: 31,33 | |

(110)

Tranche a), de bijdrage van de staat van 31,33 miljoen EUR in de kapitaalverhoging van 2012, is in de volgende tranches toegekend:

Tabel 6

Data van de bijdragen van de staat in de kapitaalverhoging van 2012

Bedrag (in miljoen EUR)

Toekenningsdatum

3,0

12 september 2012

3,0

20 september 2012

5,0

26 september 2012

4,0

11 oktober 2012

16,33

28 december 2012

Totaal: 31,33

| (111) | Tranche b), de reddingssteunlening van 34,5 miljoen EUR, is in de volgende tranches toegekend:

  Tabel 7


  Toekenningsdata van de reddingssteunlening 2013 door de staat







  Bedrag (in miljoen EUR) | Toekenningsdatum |
| --- | --- | --- |
| 3,0 | 22 januari 2013 |
| 5,0 | 29 januari 2013 |
| 3,5 | 28 februari 2013 |
| 10,0 | 2 mei 2013 |
| 13,0 | 26 juli 2013 |
| Totaal: 34,5 | |

(111)

Tranche b), de reddingssteunlening van 34,5 miljoen EUR, is in de volgende tranches toegekend:

Tabel 7

Toekenningsdata van de reddingssteunlening 2013 door de staat

Bedrag (in miljoen EUR)

Toekenningsdatum

3,0

22 januari 2013

5,0

29 januari 2013

3,5

28 februari 2013

10,0

2 mei 2013

13,0

26 juli 2013

Totaal: 34,5

| (112) | De Commissie beschikt niet over indicaties waaruit blijkt dat de andere tranches van maatregel 4 reeds zijn toegekend, namelijk c) het inroepen van de staatswaarborg en de daaropvolgende omzetting van een schuld van 28,5 miljoen EUR in vermogen, en d) 8,6 miljoen EUR om het tekort van het Fonds voor sociale voorzieningen te dekken. |
| --- | --- |

(112)

De Commissie beschikt niet over indicaties waaruit blijkt dat de andere tranches van maatregel 4 reeds zijn toegekend, namelijk c) het inroepen van de staatswaarborg en de daaropvolgende omzetting van een schuld van 28,5 miljoen EUR in vermogen, en d) 8,6 miljoen EUR om het tekort van het Fonds voor sociale voorzieningen te dekken.

5.1.2.   Maatregel 3

| (113) | De Commissie neemt akte van de in september 2013 door de Cypriotische autoriteiten verstrekte verduidelijking dat geen ex-gratiacompensatie was of zou worden verleend aan ontslagen werknemers. |
| --- | --- |

(113)

De Commissie neemt akte van de in september 2013 door de Cypriotische autoriteiten verstrekte verduidelijking dat geen ex-gratiacompensatie was of zou worden verleend aan ontslagen werknemers.

| (114) | Bijna één jaar later hebben de Cypriotische autoriteiten in hun schrijven van augustus 2014 verklaard dat de regering in mei/juni 2014 om sociaaleconomische redenen had besloten directe compensaties toe te kennen aan ex-werknemers van Cyprus Airways die reeds zelf ontslag hadden genomen of waren ontslagen. Dat besluit was pas genomen en de compensatie werd pas betaald nadat het vertrek of ontslag van de betrokken personeelsleden was afgerond. Alle wettelijke verplichtingen van Cyprus Airways ten aanzien van deze werknemers werden volledig door de onderneming zelf gedragen. |
| --- | --- |

(114)

Bijna één jaar later hebben de Cypriotische autoriteiten in hun schrijven van augustus 2014 verklaard dat de regering in mei/juni 2014 om sociaaleconomische redenen had besloten directe compensaties toe te kennen aan ex-werknemers van Cyprus Airways die reeds zelf ontslag hadden genomen of waren ontslagen. Dat besluit was pas genomen en de compensatie werd pas betaald nadat het vertrek of ontslag van de betrokken personeelsleden was afgerond. Alle wettelijke verplichtingen van Cyprus Airways ten aanzien van deze werknemers werden volledig door de onderneming zelf gedragen.

| (115) | Volgens de Cypriotische autoriteiten werden de vertrekken en ontslagen van de werknemers van Cyprus Airways op grond van het herstructureringsplan 2013 uitgevoerd zonder extra compensatie door de Cypriotische regering. Die laatste heeft ex post besloten een directe compensatie te verlenen aan de ex-werknemers van Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(115)

Volgens de Cypriotische autoriteiten werden de vertrekken en ontslagen van de werknemers van Cyprus Airways op grond van het herstructureringsplan 2013 uitgevoerd zonder extra compensatie door de Cypriotische regering. Die laatste heeft ex post besloten een directe compensatie te verlenen aan de ex-werknemers van Cyprus Airways.

| (116) | Hieruit blijkt dat het aanvankelijke voornemen van de Cypriotische autoriteiten om ex-gratiacompensaties te verlenen aan de ontslagen werknemers niet in de praktijk is omgezet en de Commissie concludeert derhalve dat niet moet worden beoordeeld of maatregel 3 al dan niet staatssteun vormt. |
| --- | --- |

(116)

Hieruit blijkt dat het aanvankelijke voornemen van de Cypriotische autoriteiten om ex-gratiacompensaties te verlenen aan de ontslagen werknemers niet in de praktijk is omgezet en de Commissie concludeert derhalve dat niet moet worden beoordeeld of maatregel 3 al dan niet staatssteun vormt.

5.1.3.   Maatregel 5

| (117) | In 2010 en 2011 werd een bedrag van 2 69  317,94 EUR aan Cyprus Airways toegekend als onderdeel van een staatssteunregeling, op basis waarvan aan geselecteerde bedrijven uit staatsmiddelen subsidie kon worden verleend voor opleidingsdoeleinden. Om die reden besluit de Commissie dat maatregel 5 staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag is ten behoeve van Cyprus Airways. Deze beoordeling wordt niet betwist door de Cypriotische autoriteiten. |
| --- | --- |

(117)

In 2010 en 2011 werd een bedrag van 2 69  317,94 EUR aan Cyprus Airways toegekend als onderdeel van een staatssteunregeling, op basis waarvan aan geselecteerde bedrijven uit staatsmiddelen subsidie kon worden verleend voor opleidingsdoeleinden. Om die reden besluit de Commissie dat maatregel 5 staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag is ten behoeve van Cyprus Airways. Deze beoordeling wordt niet betwist door de Cypriotische autoriteiten.

| (118) | In de jaren 2010 en 2011 is aan Cyprus Airways opleidingssteun toegekend voor 303 opleidingsprojecten. De Cypriotische autoriteiten hebben geen overzicht meegedeeld met de toekenningsdatum per project. |
| --- | --- |

(118)

In de jaren 2010 en 2011 is aan Cyprus Airways opleidingssteun toegekend voor 303 opleidingsprojecten. De Cypriotische autoriteiten hebben geen overzicht meegedeeld met de toekenningsdatum per project.

5.1.4.   Conclusie inzake de aanwezigheid van staatssteun

| (119) | In het licht van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat het niet nodig is om te beoordelen of maatregel 3 al dan niet staatssteun vormt. De Commissie is van oordeel dat de maatregelen 1, 2, 4 en 5 staatssteun vormen in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag. |
| --- | --- |

(119)

In het licht van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat het niet nodig is om te beoordelen of maatregel 3 al dan niet staatssteun vormt. De Commissie is van oordeel dat de maatregelen 1, 2, 4 en 5 staatssteun vormen in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag.

| (120) | De totale som van de in het kader van maatregelen 1, 2 en 4 toegekende staatssteun bedraagt 102,9 miljoen EUR. De eerste twee tranches, d.w.z. 65,83 miljoen EUR, werden reeds toegekend op verschillende data tussen 12 september 2012 en 26 juli 2013. |
| --- | --- |

(120)

De totale som van de in het kader van maatregelen 1, 2 en 4 toegekende staatssteun bedraagt 102,9 miljoen EUR. De eerste twee tranches, d.w.z. 65,83 miljoen EUR, werden reeds toegekend op verschillende data tussen 12 september 2012 en 26 juli 2013.

| (121) | In het kader van maatregel 5 werd in de periode 2010-2011 2 69  317,94 EUR staatssteun toegekend. |
| --- | --- |

(121)

In het kader van maatregel 5 werd in de periode 2010-2011 2 69  317,94 EUR staatssteun toegekend.

5.2.   ONRECHTMATIGE STEUN

| (122) | De maatregelen 1 en 2, en derhalve ook 4, zijn staatssteun en werden toegekend in strijd met de verplichtingen ten aanzien van kennisgeving en standstill van artikel 108, lid 3, van het Verdrag. Hetzelfde geldt voor maatregel 5. Bijgevolg vormen al deze maatregelen onrechtmatige staatssteun. |
| --- | --- |

(122)

De maatregelen 1 en 2, en derhalve ook 4, zijn staatssteun en werden toegekend in strijd met de verplichtingen ten aanzien van kennisgeving en standstill van artikel 108, lid 3, van het Verdrag. Hetzelfde geldt voor maatregel 5. Bijgevolg vormen al deze maatregelen onrechtmatige staatssteun.

5.3.   VERENIGBAARHEID VAN DE STEUN

| (123) | Aangezien bepaalde maatregelen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag zijn, moet hun verenigbaarheid worden getoetst aan de afwijkingen als omschreven in de leden 2 en 3 van dat artikel. Volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie is het aan de lidstaten om zich te beroepen op mogelijke gronden voor verenigbaarheid en om aan te tonen dat aan de voorwaarden voor die verenigbaarheid wordt voldaan (21). |
| --- | --- |

(123)

Aangezien bepaalde maatregelen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag zijn, moet hun verenigbaarheid worden getoetst aan de afwijkingen als omschreven in de leden 2 en 3 van dat artikel. Volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie is het aan de lidstaten om zich te beroepen op mogelijke gronden voor verenigbaarheid en om aan te tonen dat aan de voorwaarden voor die verenigbaarheid wordt voldaan (21).

| (124) | De Cypriotische autoriteiten waren aanvankelijk van mening dat maatregel 1 geen staatssteun vormde, en zij hadden maatregel 2 als reddingssteun aangemeld. Na de eerste formele onderzoeksprocedure en de door de Commissie in die context geformuleerde twijfels, alsmede de geplande niet-terugbetaling van de reddingssteunlening in het kader van maatregel 2, hebben de Cypriotische autoriteiten echter aangevoerd dat de maatregelen 1, 2 en 4 op grond van de richtsnoeren van 2004 verenigbaar zijn als herstructureringssteun. |
| --- | --- |

(124)

De Cypriotische autoriteiten waren aanvankelijk van mening dat maatregel 1 geen staatssteun vormde, en zij hadden maatregel 2 als reddingssteun aangemeld. Na de eerste formele onderzoeksprocedure en de door de Commissie in die context geformuleerde twijfels, alsmede de geplande niet-terugbetaling van de reddingssteunlening in het kader van maatregel 2, hebben de Cypriotische autoriteiten echter aangevoerd dat de maatregelen 1, 2 en 4 op grond van de richtsnoeren van 2004 verenigbaar zijn als herstructureringssteun.

| (125) | De Cypriotische autoriteiten hebben op 22 juli 2013 een ontwerp van herstructureringsplan aangemeld, gevolgd door een geactualiseerd plan op 23 oktober 2013. Daarna hebben zij nog aanvullende verduidelijkingen ingediend. De belangrijkste uitgangspunten en ideeën uit het herstructureringsplan 2013 zijn sinds de aanmelding van 23 oktober 2013 echter identiek gebleven. |
| --- | --- |

(125)

De Cypriotische autoriteiten hebben op 22 juli 2013 een ontwerp van herstructureringsplan aangemeld, gevolgd door een geactualiseerd plan op 23 oktober 2013. Daarna hebben zij nog aanvullende verduidelijkingen ingediend. De belangrijkste uitgangspunten en ideeën uit het herstructureringsplan 2013 zijn sinds de aanmelding van 23 oktober 2013 echter identiek gebleven.

| (126) | Maatregel 5 was volgens de Cypriotische autoriteiten op grond van de GBER verenigbare opleidingssteun. De Commissie heeft daarentegen, op basis van de door Cyprus ingediende stukken, vastgesteld dat Cyprus Airways sinds 2009 een onderneming in moeilijkheden is. In artikel 1, lid 6, onder c), van de GBER is bepaald dat deze verordening niet van toepassing is op ondernemingen in moeilijkheden. Derhalve komt Cyprus Airways sinds 2009 niet meer in aanmerking voor opleidingssteun. |
| --- | --- |

(126)

Maatregel 5 was volgens de Cypriotische autoriteiten op grond van de GBER verenigbare opleidingssteun. De Commissie heeft daarentegen, op basis van de door Cyprus ingediende stukken, vastgesteld dat Cyprus Airways sinds 2009 een onderneming in moeilijkheden is. In artikel 1, lid 6, onder c), van de GBER is bepaald dat deze verordening niet van toepassing is op ondernemingen in moeilijkheden. Derhalve komt Cyprus Airways sinds 2009 niet meer in aanmerking voor opleidingssteun.

| (127) | Volgens punt 20 van de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun 2004 kan „een dergelijke onderneming niet worden beschouwd als een passend instrument om aan de verwezenlijking van andere beleidsdoelstellingen van de overheid bij te dragen, zolang haar levensvatbaarheid niet is verzekerd. Daarom is de Commissie van mening dat enkel wanneer aan de in de onderhavige richtsnoeren uiteengezette voorwaarden is voldaan, steun aan ondernemingen in moeilijkheden kan bijdragen tot de ontwikkeling van de economische bedrijvigheid zonder het handelsverkeer zodanig te veranderen dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad.” Bijgevolg kan de Commissie maatregel 5 uitsluitend beoordelen als herstructureringssteun in het kader van het herstructureringsplan 2013. |
| --- | --- |

(127)

Volgens punt 20 van de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun 2004 kan „een dergelijke onderneming niet worden beschouwd als een passend instrument om aan de verwezenlijking van andere beleidsdoelstellingen van de overheid bij te dragen, zolang haar levensvatbaarheid niet is verzekerd. Daarom is de Commissie van mening dat enkel wanneer aan de in de onderhavige richtsnoeren uiteengezette voorwaarden is voldaan, steun aan ondernemingen in moeilijkheden kan bijdragen tot de ontwikkeling van de economische bedrijvigheid zonder het handelsverkeer zodanig te veranderen dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad.” Bijgevolg kan de Commissie maatregel 5 uitsluitend beoordelen als herstructureringssteun in het kader van het herstructureringsplan 2013.

| (128) | Aangezien er slechts één passende verenigbaarheidsgrond is voor de maatregelen 1, 2, 4 en 5, acht de Commissie het opportuun alle maatregelen samen te beoordelen. Voor deze beoordeling verwijst zij met name naar de punten 31 tot en met 77 van de richtsnoeren van 2004. |
| --- | --- |

(128)

Aangezien er slechts één passende verenigbaarheidsgrond is voor de maatregelen 1, 2, 4 en 5, acht de Commissie het opportuun alle maatregelen samen te beoordelen. Voor deze beoordeling verwijst zij met name naar de punten 31 tot en met 77 van de richtsnoeren van 2004.

5.3.1.   Subsidiabiliteit — onderneming in moeilijkheden

| (129) | In haar besluit van 6 maart 2013 (overwegingen 41 tot en met 46) heeft de Commissie ten voorlopige titel geconcludeerd dat Cyprus Airways sinds 2010 een onderneming in moeilijkheden is. Die voorlopige conclusie is bevestigd in het besluit van 4 februari 2014 (overwegingen 83 en 84). Vervolgens hebben de Cypriotische autoriteiten erkend dat Cyprus Airways sinds 2009 in moeilijkheden verkeert. |
| --- | --- |

(129)

In haar besluit van 6 maart 2013 (overwegingen 41 tot en met 46) heeft de Commissie ten voorlopige titel geconcludeerd dat Cyprus Airways sinds 2010 een onderneming in moeilijkheden is. Die voorlopige conclusie is bevestigd in het besluit van 4 februari 2014 (overwegingen 83 en 84). Vervolgens hebben de Cypriotische autoriteiten erkend dat Cyprus Airways sinds 2009 in moeilijkheden verkeert.

| (130) | De openbare financiële verslagen van Cyprus Airways bevatten voor de periode sinds 2009 de volgende financiële kerncijfers:

  Tabel 8


  Financiële kerngegevens Cyprus Airways 2008-H1 2012 (in miljoen EUR) | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | H1 2012 (22) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Omzet | 311,4 | 247,5 | 236,3 | 212,8 | 71,3 |
| EBT | 2,1 | – 3,2 | – 2,9 | – 23,8 | – 34,2 |
| Maatschappelijk kapitaal | 35,2 | 35,2 | 35,2 | 35,2 | 35,2 |
| Eigen vermogen | 13,9 | 9,4 | 7,7 | – 15,9 | – 48,6 |

(130)

De openbare financiële verslagen van Cyprus Airways bevatten voor de periode sinds 2009 de volgende financiële kerncijfers:

Tabel 8

Financiële kerngegevens Cyprus Airways 2008-H1 2012 (in miljoen EUR)

2008

2009

2010

2011

H1 2012 (22)

Omzet

311,4

247,5

236,3

212,8

71,3

EBT

2,1

– 3,2

– 2,9

– 23,8

– 34,2

Maatschappelijk kapitaal

35,2

35,2

35,2

35,2

35,2

Eigen vermogen

13,9

9,4

7,7

– 15,9

– 48,6

| (131) | Volgens punt 10, onder a), van de richtsnoeren van 2004 wordt een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid geacht in moeilijkheden te verkeren wanneer „meer dan de helft van het maatschappelijk kapitaal is verdwenen en meer dan een kwart van dit kapitaal tijdens de afgelopen twaalf maanden is verloren gegaan”. |
| --- | --- |

(131)

Volgens punt 10, onder a), van de richtsnoeren van 2004 wordt een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid geacht in moeilijkheden te verkeren wanneer „meer dan de helft van het maatschappelijk kapitaal is verdwenen en meer dan een kwart van dit kapitaal tijdens de afgelopen twaalf maanden is verloren gegaan”.

| (132) | Verder kan een onderneming volgens punt 11 van de richtsnoeren van 2004 inzake reddings- en herstructureringssteun in moeilijkheden worden geacht „wanneer de typische symptomen van een onderneming in moeilijkheden aanwezig zijn, zoals toenemende verliezen, een dalende omzet, groeiende voorraden, overcapaciteit, een geringere kasstroom, een toenemende schuldenlast, toenemende rentelasten en een vermindering of een verdwijning van de waarde van de nettoactiva”. In dit verband kan volgens de jurisprudentie van het Gerecht „een negatief eigen vermogen [...] worden beschouwd als een sterke indicator dat de onderneming in financiële moeilijkheden verkeert” (23). |
| --- | --- |

(132)

Verder kan een onderneming volgens punt 11 van de richtsnoeren van 2004 inzake reddings- en herstructureringssteun in moeilijkheden worden geacht „wanneer de typische symptomen van een onderneming in moeilijkheden aanwezig zijn, zoals toenemende verliezen, een dalende omzet, groeiende voorraden, overcapaciteit, een geringere kasstroom, een toenemende schuldenlast, toenemende rentelasten en een vermindering of een verdwijning van de waarde van de nettoactiva”. In dit verband kan volgens de jurisprudentie van het Gerecht „een negatief eigen vermogen [...] worden beschouwd als een sterke indicator dat de onderneming in financiële moeilijkheden verkeert” (23).

| (133) | In punt 10, onder a), van de richtsnoeren van 2004 is aangegeven dat een onderneming die grote delen van haar maatschappelijk kapitaal verliest, naar verwachting niet in staat zal zijn de verliezen te stelpen die op korte of middellange termijn vrijwel zeker tot het faillissement van de onderneming zullen leiden. De Commissie is van oordeel dat die stelling a fortiori opgaat voor een onderneming die haar volledige maatschappelijk kapitaal is verloren en over een negatief eigen vermogen beschikt (24). |
| --- | --- |

(133)

In punt 10, onder a), van de richtsnoeren van 2004 is aangegeven dat een onderneming die grote delen van haar maatschappelijk kapitaal verliest, naar verwachting niet in staat zal zijn de verliezen te stelpen die op korte of middellange termijn vrijwel zeker tot het faillissement van de onderneming zullen leiden. De Commissie is van oordeel dat die stelling a fortiori opgaat voor een onderneming die haar volledige maatschappelijk kapitaal is verloren en over een negatief eigen vermogen beschikt (24).

| (134) | Zoals hierboven in tabel 8 is aangegeven, is het eigen vermogen van Cyprus Airways sinds 2011 negatief. Voorts nam het eigen vermogen reeds af in 2009 en 2010 en lag het aanzienlijk lager dan het maatschappelijk kapitaal. Met betrekking tot punt 11 toont tabel 8 aan dat Cyprus Airways sinds 2009 met een dalende omzet en oplopende verliezen kampt. In 2009 daalde de omzet met bijna 21 % ten opzichte van 2008 en noteerde het bedrijf een verlies (EBT) van 3,2 miljoen EUR. Die trend heeft zich de volgende jaren doorgezet. |
| --- | --- |

(134)

Zoals hierboven in tabel 8 is aangegeven, is het eigen vermogen van Cyprus Airways sinds 2011 negatief. Voorts nam het eigen vermogen reeds af in 2009 en 2010 en lag het aanzienlijk lager dan het maatschappelijk kapitaal. Met betrekking tot punt 11 toont tabel 8 aan dat Cyprus Airways sinds 2009 met een dalende omzet en oplopende verliezen kampt. In 2009 daalde de omzet met bijna 21 % ten opzichte van 2008 en noteerde het bedrijf een verlies (EBT) van 3,2 miljoen EUR. Die trend heeft zich de volgende jaren doorgezet.

| (135) | Rekening houdend met het voorgaande en de door de Cypriotische autoriteiten meegedeelde informatie (zie overweging 68, komt de Commissie tot de conclusie dat Cyprus Airways sinds 2009 een onderneming in moeilijkheden is, gedeeltelijk overeenkomstig punt 10 (met name sinds 2011) en in ieder geval op grond van punt 11 van de richtsnoeren van 2004. |
| --- | --- |

(135)

Rekening houdend met het voorgaande en de door de Cypriotische autoriteiten meegedeelde informatie (zie overweging 68, komt de Commissie tot de conclusie dat Cyprus Airways sinds 2009 een onderneming in moeilijkheden is, gedeeltelijk overeenkomstig punt 10 (met name sinds 2011) en in ieder geval op grond van punt 11 van de richtsnoeren van 2004.

| (136) | Overeenkomstig punt 33 van de richtsnoeren van 2004 moet „de onderneming een onderneming in moeilijkheden in de zin van de onderhavige richtsnoeren zijn”. Aan die voorwaarde is derhalve voldaan. |
| --- | --- |

(136)

Overeenkomstig punt 33 van de richtsnoeren van 2004 moet „de onderneming een onderneming in moeilijkheden in de zin van de onderhavige richtsnoeren zijn”. Aan die voorwaarde is derhalve voldaan.

5.3.2.   Looptijd van het herstructureringsplan 2013 — herstel van de levensvatbaarheid op lange termijn

| (137) | De punten 35 tot en met 37 van de richtsnoeren van 2004 luiden als volgt: „35. Het herstructureringsplan, waarvan de looptijd zo kort mogelijk moet zijn, dient binnen een redelijk tijdsbestek de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming te herstellen op grond van realistische veronderstellingen betreffende de toekomstige bedrijfsomstandigheden. Herstructureringssteun moet derhalve gekoppeld zijn aan een uitvoerbaar herstructureringsplan waartoe de betrokken lidstaat zich verbindt. Dit plan moet met alle noodzakelijke gegevens, waaronder met name een marktstudie, aan de Commissie worden voorgelegd. De verbetering van de levensvatbaarheid komt voornamelijk tot stand door middel van interne maatregelen waarin het herstructureringsplan voorziet, en mag alleen berusten op externe factoren — zoals prijs- en vraagfluctuaties — waarop de onderneming slechts weinig invloed kan uitoefenen, op voorwaarde dat de veronderstellingen inzake de marktontwikkeling algemeen zijn aanvaard. Een herstructurering dient de afstoting van de activiteiten te omvatten die zelfs na de herstructurering structureel verliesgevend zouden blijven.”; |
| --- | --- |

(137)

De punten 35 tot en met 37 van de richtsnoeren van 2004 luiden als volgt: „35. Het herstructureringsplan, waarvan de looptijd zo kort mogelijk moet zijn, dient binnen een redelijk tijdsbestek de levensvatbaarheid op lange termijn van de onderneming te herstellen op grond van realistische veronderstellingen betreffende de toekomstige bedrijfsomstandigheden. Herstructureringssteun moet derhalve gekoppeld zijn aan een uitvoerbaar herstructureringsplan waartoe de betrokken lidstaat zich verbindt. Dit plan moet met alle noodzakelijke gegevens, waaronder met name een marktstudie, aan de Commissie worden voorgelegd. De verbetering van de levensvatbaarheid komt voornamelijk tot stand door middel van interne maatregelen waarin het herstructureringsplan voorziet, en mag alleen berusten op externe factoren — zoals prijs- en vraagfluctuaties — waarop de onderneming slechts weinig invloed kan uitoefenen, op voorwaarde dat de veronderstellingen inzake de marktontwikkeling algemeen zijn aanvaard. Een herstructurering dient de afstoting van de activiteiten te omvatten die zelfs na de herstructurering structureel verliesgevend zouden blijven.”;

| (138) | „36. Het herstructureringsplan moet de omstandigheden beschrijven die tot de moeilijkheden van de onderneming hebben geleid zodat kan worden nagegaan of de voorgestelde maatregelen passend zijn. Het houdt onder meer rekening met de actuele situatie en de verwachte ontwikkeling van vraag en aanbod op de relevante productmarkt, aan de hand van bestcase-, worstcase- en neutrale scenario’s, alsmede de specifieke sterke en zwakke punten van de onderneming. Deze beschrijving moet het bedrijf in staat stellen een nieuwe structuur in te voeren die uitzicht biedt op levensvatbaarheid op de lange termijn en waarmee het bedrijf op eigen benen kan staan.”; |
| --- | --- |

(138)

„36. Het herstructureringsplan moet de omstandigheden beschrijven die tot de moeilijkheden van de onderneming hebben geleid zodat kan worden nagegaan of de voorgestelde maatregelen passend zijn. Het houdt onder meer rekening met de actuele situatie en de verwachte ontwikkeling van vraag en aanbod op de relevante productmarkt, aan de hand van bestcase-, worstcase- en neutrale scenario’s, alsmede de specifieke sterke en zwakke punten van de onderneming. Deze beschrijving moet het bedrijf in staat stellen een nieuwe structuur in te voeren die uitzicht biedt op levensvatbaarheid op de lange termijn en waarmee het bedrijf op eigen benen kan staan.”;

| (139) | „37) Het herstructureringsplan moet zorgen voor een omslag waardoor de onderneming, nadat de herstructurering voltooid is, in staat is al haar kosten te dekken, met inbegrip van afschrijvingen en financiële lasten. Het verwachte rendement op eigen vermogen dient voldoende te zijn om de geherstructureerde onderneming in staat te stellen op eigen kracht op de markt te concurreren. Wanneer de moeilijkheden van de onderneming aan een gebrekkige corporate governance zijn te wijten, dienen de nodige aanpassingen te worden doorgevoerd.”. |
| --- | --- |

(139)

„37) Het herstructureringsplan moet zorgen voor een omslag waardoor de onderneming, nadat de herstructurering voltooid is, in staat is al haar kosten te dekken, met inbegrip van afschrijvingen en financiële lasten. Het verwachte rendement op eigen vermogen dient voldoende te zijn om de geherstructureerde onderneming in staat te stellen op eigen kracht op de markt te concurreren. Wanneer de moeilijkheden van de onderneming aan een gebrekkige corporate governance zijn te wijten, dienen de nodige aanpassingen te worden doorgevoerd.”.

| (140) | Het aangemelde herstructureringsplan bestrijkt de termijn tussen de eerste verkoop van een actief in het kader van de eigen bijdrage van de onderneming in de herstructureringskosten in april 2012 tot eind 2017 en beoogt Cyprus Airways opnieuw winstgevend te maken vanaf het boekjaar 2014. Volgens het aangemelde plan zou de herstructurering in totaal vijf jaar en zes maanden in beslag nemen. |
| --- | --- |

(140)

Het aangemelde herstructureringsplan bestrijkt de termijn tussen de eerste verkoop van een actief in het kader van de eigen bijdrage van de onderneming in de herstructureringskosten in april 2012 tot eind 2017 en beoogt Cyprus Airways opnieuw winstgevend te maken vanaf het boekjaar 2014. Volgens het aangemelde plan zou de herstructurering in totaal vijf jaar en zes maanden in beslag nemen.

| (141) | De Commissie merkt op dat deze termijn langer is dan de door de Commissie voor andere luchtvaartmaatschappijen goedgekeurde herstructureringstermijnen: doorgaans vijf jaar (25). |
| --- | --- |

(141)

De Commissie merkt op dat deze termijn langer is dan de door de Commissie voor andere luchtvaartmaatschappijen goedgekeurde herstructureringstermijnen: doorgaans vijf jaar (25).

| (142) | De Commissie merkt bovendien op dat maatregel 5 in de periode 2010-2011 is toegekend. Aangezien maatregel 5 is toegekend op een moment waarop de onderneming zich reeds in moeilijkheden bevond, valt hij niet onder de GBER. Dit betekent dat deze maatregel hetzij onverenigbare opleidingssteun vormt, hetzij herstructureringssteun waarvan de verenigbaarheid in die context moet worden beoordeeld. In het laatste geval zou dat betekenen dat de herstructureringstermijn daardoor ongeveer zeven jaar bedraagt (en moet de maatregel deel uitmaken van het aangemelde herstructureringsplan). |
| --- | --- |

(142)

De Commissie merkt bovendien op dat maatregel 5 in de periode 2010-2011 is toegekend. Aangezien maatregel 5 is toegekend op een moment waarop de onderneming zich reeds in moeilijkheden bevond, valt hij niet onder de GBER. Dit betekent dat deze maatregel hetzij onverenigbare opleidingssteun vormt, hetzij herstructureringssteun waarvan de verenigbaarheid in die context moet worden beoordeeld. In het laatste geval zou dat betekenen dat de herstructureringstermijn daardoor ongeveer zeven jaar bedraagt (en moet de maatregel deel uitmaken van het aangemelde herstructureringsplan).

| (143) | In gerechtvaardigde gevallen kan de Commissie instemmen met een langere herstructureringstermijn. In dit geval konden de Cypriotische autoriteiten echter niet verantwoorden waarom Cyprus Airways meer dan vijf jaar nodig had om de herstructurering af te ronden. De Commissie merkt immers op dat de door de Cypriotische autoriteiten in overweging 72 beschreven „verloren tijd” te wijten is aan de vertragingen in de interne besluitvormingsprocedure van de staat (26) die de autoriteiten zelf in de hand hebben. Voorts wordt, in tegenstelling tot andere dossiers, in het herstructureringsplan 2013 van Cyprus Airways niet verwezen naar specifieke omstandigheden die de Commissie in het verleden in de door Cypriotische autoriteiten aangehaalde besluiten heeft aanvaard en op grond waarvan zij een langere herstructureringstermijn zou kunnen toestaan. Dergelijke omstandigheden zouden bijvoorbeeld een aanzienlijke afname van de capaciteit of een bijzonder klein marktaandeel kunnen zijn (27). |
| --- | --- |

(143)

In gerechtvaardigde gevallen kan de Commissie instemmen met een langere herstructureringstermijn. In dit geval konden de Cypriotische autoriteiten echter niet verantwoorden waarom Cyprus Airways meer dan vijf jaar nodig had om de herstructurering af te ronden. De Commissie merkt immers op dat de door de Cypriotische autoriteiten in overweging 72 beschreven „verloren tijd” te wijten is aan de vertragingen in de interne besluitvormingsprocedure van de staat (26) die de autoriteiten zelf in de hand hebben. Voorts wordt, in tegenstelling tot andere dossiers, in het herstructureringsplan 2013 van Cyprus Airways niet verwezen naar specifieke omstandigheden die de Commissie in het verleden in de door Cypriotische autoriteiten aangehaalde besluiten heeft aanvaard en op grond waarvan zij een langere herstructureringstermijn zou kunnen toestaan. Dergelijke omstandigheden zouden bijvoorbeeld een aanzienlijke afname van de capaciteit of een bijzonder klein marktaandeel kunnen zijn (27).

| (144) | De Commissie is het er derhalve niet mee eens dat een termijn van vijf jaar en zes maanden (of zelfs zeven jaar) redelijk is in het geval van Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(144)

De Commissie is het er derhalve niet mee eens dat een termijn van vijf jaar en zes maanden (of zelfs zeven jaar) redelijk is in het geval van Cyprus Airways.

| (145) | Wat de inhoud van het herstructureringsplan 2013 betreft, merkt de Commissie op dat de Cypriotische autoriteiten geen afdoende antwoorden formuleren op de in het besluit van 4 februari 2014 geopperde bezwaren. |
| --- | --- |

(145)

Wat de inhoud van het herstructureringsplan 2013 betreft, merkt de Commissie op dat de Cypriotische autoriteiten geen afdoende antwoorden formuleren op de in het besluit van 4 februari 2014 geopperde bezwaren.

| (146) | De Cypriotische autoriteiten bleven erbij dat het plan rekening hield met de effectiviteit van het resterende netwerk en de potentiële afname van de passagiersvraag en dat, op basis van de schommelingen in het recente verleden, er geen risico’s bestonden op nadelige schommelingen van de brandstofprijzen en van de wisselkoers tussen euro en dollar. Voorts herhaalden zij dat de beoogde financiële toestand van de onderneming bevredigend was ten opzichte van haar zwakke prestaties in het verleden. Zij wezen erop dat een aantal aspecten van het herstructureringsplan 2013, zoals de heronderhandeling van de grondafhandelingskosten op de luchthaven Larnaca, zich gunstiger ontwikkelden dan verwacht. |
| --- | --- |

(146)

De Cypriotische autoriteiten bleven erbij dat het plan rekening hield met de effectiviteit van het resterende netwerk en de potentiële afname van de passagiersvraag en dat, op basis van de schommelingen in het recente verleden, er geen risico’s bestonden op nadelige schommelingen van de brandstofprijzen en van de wisselkoers tussen euro en dollar. Voorts herhaalden zij dat de beoogde financiële toestand van de onderneming bevredigend was ten opzichte van haar zwakke prestaties in het verleden. Zij wezen erop dat een aantal aspecten van het herstructureringsplan 2013, zoals de heronderhandeling van de grondafhandelingskosten op de luchthaven Larnaca, zich gunstiger ontwikkelden dan verwacht.

| (147) | In haar besluit van 4 februari 2014 uitte de Commissie echter haar twijfels omdat zij redenen had om aan te nemen dat talrijke uitgangspunten van het herstructureringsplan 2013 te optimistisch waren in het licht van haar ervaringen met andere herstructureringsplannen in de luchtvaart, gezien de concurrentie op de markt en het algemene beginsel dat bij een geloofwaardige herstructurering ook rekening moet worden gehouden met een realistische kans op negatieve ontwikkelingen. |
| --- | --- |

(147)

In haar besluit van 4 februari 2014 uitte de Commissie echter haar twijfels omdat zij redenen had om aan te nemen dat talrijke uitgangspunten van het herstructureringsplan 2013 te optimistisch waren in het licht van haar ervaringen met andere herstructureringsplannen in de luchtvaart, gezien de concurrentie op de markt en het algemene beginsel dat bij een geloofwaardige herstructurering ook rekening moet worden gehouden met een realistische kans op negatieve ontwikkelingen.

| (148) | De Commissie merkt op dat de aannames van Cyprus Airways niet algemeen worden erkend, noch worden onderbouwd met cijfers over commerciële perspectieven. Concurrenten betwisten deze aannames, met name in verband met de potentiële concurrentiedruk op rendabel geachte routes, de brandstofbesparingen en de verwachte inkomstenstijging door een tariefverhoging. |
| --- | --- |

(148)

De Commissie merkt op dat de aannames van Cyprus Airways niet algemeen worden erkend, noch worden onderbouwd met cijfers over commerciële perspectieven. Concurrenten betwisten deze aannames, met name in verband met de potentiële concurrentiedruk op rendabel geachte routes, de brandstofbesparingen en de verwachte inkomstenstijging door een tariefverhoging.

| (149) | De Commissie merkt op dat de onderneming volgens het basisscenario van het herstructureringsplan 2013 reeds in 2014 een positief EBIT van 0,4 miljoen EUR zou halen en dat dit resultaat de jaren daarna nog zou verbeteren. De Commissie wijst er evenwel op dat het plan ervan uitgaat dat de rente op schulden aan derden tijdens de hele herstructureringsperiode niet aangroeit of dat er geen rente moet worden betaald. In het herstructureringsplan 2013 is alleen vermeld dat de schulden aan derden moeten worden herschikt, maar wordt niet gepreciseerd welke stappen daartoe zullen worden genomen. Volgens de prognose zouden de handels- en andere schulden (met uitsluiting van de schulden aan Hellenic Bank) op de balans 2013-2018 identiek blijven op 27,9 miljoen EUR. Derhalve is de schuld aan derden omvangrijk en kan elke mislukking om tot een herschikking te komen ernstige gevolgen hebben voor de financiële prognoses. |
| --- | --- |

(149)

De Commissie merkt op dat de onderneming volgens het basisscenario van het herstructureringsplan 2013 reeds in 2014 een positief EBIT van 0,4 miljoen EUR zou halen en dat dit resultaat de jaren daarna nog zou verbeteren. De Commissie wijst er evenwel op dat het plan ervan uitgaat dat de rente op schulden aan derden tijdens de hele herstructureringsperiode niet aangroeit of dat er geen rente moet worden betaald. In het herstructureringsplan 2013 is alleen vermeld dat de schulden aan derden moeten worden herschikt, maar wordt niet gepreciseerd welke stappen daartoe zullen worden genomen. Volgens de prognose zouden de handels- en andere schulden (met uitsluiting van de schulden aan Hellenic Bank) op de balans 2013-2018 identiek blijven op 27,9 miljoen EUR. Derhalve is de schuld aan derden omvangrijk en kan elke mislukking om tot een herschikking te komen ernstige gevolgen hebben voor de financiële prognoses.

| (150) | De Commissie herhaalt haar argument uit haar besluit van 4 februari 2014 dat Cyprus Airways na het verstrijken van de herstructureringsperiode een onderneming zal zijn die over geen enkele kapitaalreserve beschikt en met een negatieve totale reserve. Een dergelijke onderneming kan niet levensvatbaar worden geacht, aangezien ze over geen enkele veiligheidsbuffer beschikt. |
| --- | --- |

(150)

De Commissie herhaalt haar argument uit haar besluit van 4 februari 2014 dat Cyprus Airways na het verstrijken van de herstructureringsperiode een onderneming zal zijn die over geen enkele kapitaalreserve beschikt en met een negatieve totale reserve. Een dergelijke onderneming kan niet levensvatbaar worden geacht, aangezien ze over geen enkele veiligheidsbuffer beschikt.

| (151) | De Commissie constateert verder dat de in het herstructureringsplan 2013 voorgestelde maatregelen geen passend antwoord lijken te bieden op de in de kennisgeving genoemde problemen die aan de basis liggen van de moeilijkheden van de onderneming. Ondanks het feit dat die markten bijgedragen hebben tot de problemen van de onderneming, worden volgens het plan drie verliesgevende routes naar Griekenland en twee naar het Midden-Oosten gehandhaafd. Ook minstens vier routes waarop Cyprus Airways met lagekostenmaatschappijen concurreert, worden volgens het plan behouden en de tarieven worden opgetrokken. Ten slotte wordt minstens één route gehandhaafd die aanzienlijke hinder ondervindt van het verbod om over Turkije te vliegen. |
| --- | --- |

(151)

De Commissie constateert verder dat de in het herstructureringsplan 2013 voorgestelde maatregelen geen passend antwoord lijken te bieden op de in de kennisgeving genoemde problemen die aan de basis liggen van de moeilijkheden van de onderneming. Ondanks het feit dat die markten bijgedragen hebben tot de problemen van de onderneming, worden volgens het plan drie verliesgevende routes naar Griekenland en twee naar het Midden-Oosten gehandhaafd. Ook minstens vier routes waarop Cyprus Airways met lagekostenmaatschappijen concurreert, worden volgens het plan behouden en de tarieven worden opgetrokken. Ten slotte wordt minstens één route gehandhaafd die aanzienlijke hinder ondervindt van het verbod om over Turkije te vliegen.

| (152) | Het herstructureringsplan 2013 bevat hoe dan ook geen concrete beoordeling van de vooruitzichten van de vraag en het aanbod op de relevante markten, behalve dat erkend wordt dat een aantal gehandhaafde routes met een concurrentiedruk kunnen worden geconfronteerd. |
| --- | --- |

(152)

Het herstructureringsplan 2013 bevat hoe dan ook geen concrete beoordeling van de vooruitzichten van de vraag en het aanbod op de relevante markten, behalve dat erkend wordt dat een aantal gehandhaafde routes met een concurrentiedruk kunnen worden geconfronteerd.

| (153) | De Commissie merkt verder op dat in het worstcasescenario onvoldoende rekening is gehouden met de zwakten van de onderneming en de risico’s op de betrokken markten, waarvan er een aantal in het plan zelf worden genoemd. Die zwaktes en risico’s zijn onder meer de druk van concurrenten, afwijkingen van belangrijke parameters die aan de financiële basisprognose ten grondslag liggen (bv. de gemiddelde inkomsten per passagiers (yield), de brandstofprijs, de wisselkoers tussen dollar en euro, een daling van de vraag) en de economische situatie op belangrijke markten. |
| --- | --- |

(153)

De Commissie merkt verder op dat in het worstcasescenario onvoldoende rekening is gehouden met de zwakten van de onderneming en de risico’s op de betrokken markten, waarvan er een aantal in het plan zelf worden genoemd. Die zwaktes en risico’s zijn onder meer de druk van concurrenten, afwijkingen van belangrijke parameters die aan de financiële basisprognose ten grondslag liggen (bv. de gemiddelde inkomsten per passagiers (yield), de brandstofprijs, de wisselkoers tussen dollar en euro, een daling van de vraag) en de economische situatie op belangrijke markten.

| (154) | Het worstcasescenario gaat uit van een daling van de inkomsten met amper 1 % en voorziet in een positief EBIT van slechts 0,3 miljoen EUR in 2016 en 2017. Zodra zich echter één van de in het herstructureringsplan 2013 genoemde extra risico’s voordoet — zoals een stijging van de olieprijs met 1 % of een wijziging met 1 % van de wisselkoers tussen dollar en euro — vallen de verwachte winsten in het water (zie overweging 51). De risico’s zijn des te groter omdat Cyprus Airways niet over het nodige onderpand beschikt om zich af te dekken tegen brandstofprijs- of wisselkoersrisico’s. De Commissie merkt voorts op dat in de worstcasescenario’s in eerdere herstructureringsplannen in de luchtvaartsector rekening werd gehouden met veel grotere afwijkingen van de basisparameters (28). Voorts heeft men geen rekening gehouden met het risico op een veel scherpere concurrentie, met name op de routes naar Tel Aviv en Moskou, respectievelijk de vierde en vijfde belangrijkste route voor Cyprus Airways in termen van passagiersaantallen, hoewel dat risico expliciet in het herstructureringsplan 2013 is vermeld. Bovendien had men rekening moeten houden met de mogelijkheid van een langer aanslepende recessie in Griekenland en Cyprus. |
| --- | --- |

(154)

Het worstcasescenario gaat uit van een daling van de inkomsten met amper 1 % en voorziet in een positief EBIT van slechts 0,3 miljoen EUR in 2016 en 2017. Zodra zich echter één van de in het herstructureringsplan 2013 genoemde extra risico’s voordoet — zoals een stijging van de olieprijs met 1 % of een wijziging met 1 % van de wisselkoers tussen dollar en euro — vallen de verwachte winsten in het water (zie overweging 51). De risico’s zijn des te groter omdat Cyprus Airways niet over het nodige onderpand beschikt om zich af te dekken tegen brandstofprijs- of wisselkoersrisico’s. De Commissie merkt voorts op dat in de worstcasescenario’s in eerdere herstructureringsplannen in de luchtvaartsector rekening werd gehouden met veel grotere afwijkingen van de basisparameters (28). Voorts heeft men geen rekening gehouden met het risico op een veel scherpere concurrentie, met name op de routes naar Tel Aviv en Moskou, respectievelijk de vierde en vijfde belangrijkste route voor Cyprus Airways in termen van passagiersaantallen, hoewel dat risico expliciet in het herstructureringsplan 2013 is vermeld. Bovendien had men rekening moeten houden met de mogelijkheid van een langer aanslepende recessie in Griekenland en Cyprus.

| (155) | De Commissie concludeert derhalve dat het herstructureringsplan 2013 niet voldoende inspeelt op de omstandigheden die aan de basis liggen van de moeilijkheden waarin Cyprus Airways zich bevindt, niet ten volle rekening houdt met de toekomstige perspectieven van de markt en geen geloofwaardig worstcasescenario bevat. |
| --- | --- |

(155)

De Commissie concludeert derhalve dat het herstructureringsplan 2013 niet voldoende inspeelt op de omstandigheden die aan de basis liggen van de moeilijkheden waarin Cyprus Airways zich bevindt, niet ten volle rekening houdt met de toekomstige perspectieven van de markt en geen geloofwaardig worstcasescenario bevat.

| (156) | Ten slotte merkt de Commissie op dat het herstructureringsplan 2013 de fundamentele knelpunten in het bedrijfsmodel van de onderneming, waarvan blijkt dat ze mee aan de basis liggen van de problemen van de onderneming, niet aanpakt. De herstructurering van Cyprus Airways is gebaseerd op het bestaande bedrijfsmodel van een traditionele fullserviceluchtvaartmaatschappij, die voor de verkoop van tickets voornamelijk een beroep doet op tussenpersonen. Haar concurrenten, enerzijds lagekostenmaatschappijen en anderzijds fullservicemaatschappijen die een groter netwerk aanbieden, doen daarentegen meestal een beroep op de directe ticketverkoop via het internet. |
| --- | --- |

(156)

Ten slotte merkt de Commissie op dat het herstructureringsplan 2013 de fundamentele knelpunten in het bedrijfsmodel van de onderneming, waarvan blijkt dat ze mee aan de basis liggen van de problemen van de onderneming, niet aanpakt. De herstructurering van Cyprus Airways is gebaseerd op het bestaande bedrijfsmodel van een traditionele fullserviceluchtvaartmaatschappij, die voor de verkoop van tickets voornamelijk een beroep doet op tussenpersonen. Haar concurrenten, enerzijds lagekostenmaatschappijen en anderzijds fullservicemaatschappijen die een groter netwerk aanbieden, doen daarentegen meestal een beroep op de directe ticketverkoop via het internet.

| (157) | De Commissie concludeert derhalve dat niet voldaan is aan de punten 35 tot en met 37 van de richtsnoeren van 2004, omdat i) de looptijd van het herstructureringsplan 2013 onredelijk lang is, ii) het plan de levensvatbaarheid van de onderneming niet binnen een redelijke termijn herstelt en niet op realistische aannames is gebaseerd, en iii) het plan geen voldoende variabele scenario’s bevat die rekening houden met de marktcontext. |
| --- | --- |

(157)

De Commissie concludeert derhalve dat niet voldaan is aan de punten 35 tot en met 37 van de richtsnoeren van 2004, omdat i) de looptijd van het herstructureringsplan 2013 onredelijk lang is, ii) het plan de levensvatbaarheid van de onderneming niet binnen een redelijke termijn herstelt en niet op realistische aannames is gebaseerd, en iii) het plan geen voldoende variabele scenario’s bevat die rekening houden met de marktcontext.

5.3.3.   Voorkomen van ongepaste verstoring van de mededinging

| (158) | Op grond van de punten 38 tot en met 42 van de richtsnoeren van 2004 dient een onderneming die herstructureringssteun ontvangt, compenserende maatregelen te nemen voor de door de staatssteun veroorzaakte verstoring van de mededinging. Mogelijke maatregelen zijn de afstoting van activa, de inkrimping van capaciteit of de aanwezigheid op de markt en de verlaging van de toegangsdrempels op de betrokken markten, en die maatregelen moeten betrekking hebben op niet-verliesgevende routes of producten. |
| --- | --- |

(158)

Op grond van de punten 38 tot en met 42 van de richtsnoeren van 2004 dient een onderneming die herstructureringssteun ontvangt, compenserende maatregelen te nemen voor de door de staatssteun veroorzaakte verstoring van de mededinging. Mogelijke maatregelen zijn de afstoting van activa, de inkrimping van capaciteit of de aanwezigheid op de markt en de verlaging van de toegangsdrempels op de betrokken markten, en die maatregelen moeten betrekking hebben op niet-verliesgevende routes of producten.

| (159) | De Cypriotische autoriteiten hebben compenserende maatregelen voorgesteld, waaronder de stopzetting of capaciteitsvermindering van niet-verliesgevende routes, de verkoop van twee LHR-slots en de inkrimping van de vloot en de ASK. |
| --- | --- |

(159)

De Cypriotische autoriteiten hebben compenserende maatregelen voorgesteld, waaronder de stopzetting of capaciteitsvermindering van niet-verliesgevende routes, de verkoop van twee LHR-slots en de inkrimping van de vloot en de ASK.

| (160) | De Commissie is van oordeel dat de verkoop van twee slots op LHR, een volledig gecoördineerde luchthaven (29), toereikend kan worden geacht om de belemmeringen voor de toegang van concurrenten te verkleinen, in het bijzonder omdat Cyprus Airways deze luchthaven hierdoor volledig zou verlaten. De aanzienlijke inkrimping van de vloot wijst eveneens op een aanzienlijke vermindering van de capaciteit. |
| --- | --- |

(160)

De Commissie is van oordeel dat de verkoop van twee slots op LHR, een volledig gecoördineerde luchthaven (29), toereikend kan worden geacht om de belemmeringen voor de toegang van concurrenten te verkleinen, in het bijzonder omdat Cyprus Airways deze luchthaven hierdoor volledig zou verlaten. De aanzienlijke inkrimping van de vloot wijst eveneens op een aanzienlijke vermindering van de capaciteit.

| (161) | Wat de als compenserende maatregelen voorgestelde routes betreft, aanvaardt de Commissie doorgaans de stopzetting of capaciteitsvermindering van niet-verliesgevende routes, d.w.z. routes met een positieve brutobijdrage, rekening houdend met de variabele kosten (30). |
| --- | --- |

(161)

Wat de als compenserende maatregelen voorgestelde routes betreft, aanvaardt de Commissie doorgaans de stopzetting of capaciteitsvermindering van niet-verliesgevende routes, d.w.z. routes met een positieve brutobijdrage, rekening houdend met de variabele kosten (30).

| (162) | De Cypriotische autoriteiten hebben als compenserende maatregel voorgesteld de capaciteit op de route LCA-ATH te verminderen. De Commissie merkt echter op dat deze route een negatieve brutobijdrage levert en dat de Cypriotische autoriteiten geen bewijzen hebben geleverd om hun argument te staven dat het deel van de route dat als compenserende maatregel wordt genoemd (verlaging van de frequentie met vier vluchten per week), niet-verliesgevend was. |
| --- | --- |

(162)

De Cypriotische autoriteiten hebben als compenserende maatregel voorgesteld de capaciteit op de route LCA-ATH te verminderen. De Commissie merkt echter op dat deze route een negatieve brutobijdrage levert en dat de Cypriotische autoriteiten geen bewijzen hebben geleverd om hun argument te staven dat het deel van de route dat als compenserende maatregel wordt genoemd (verlaging van de frequentie met vier vluchten per week), niet-verliesgevend was.

| (163) | Niettemin merkt de Commissie op dat de voorgestelde vermindering van de ASK met 24 % ten opzichte van de capaciteit in 2012 hoger ligt dan de in andere herstructureringsplannen van luchtvaartmaatschappijen voorgestelde vermindering van de ASK (31). Dit betekent dat, zelfs indien geen rekening wordt gehouden met de vermindering van de capaciteit tussen LCA en ATH (goed voor slechts 0,84 % van de totale ASK), de verlaging van de ASK nog steeds voldoende is. |
| --- | --- |

(163)

Niettemin merkt de Commissie op dat de voorgestelde vermindering van de ASK met 24 % ten opzichte van de capaciteit in 2012 hoger ligt dan de in andere herstructureringsplannen van luchtvaartmaatschappijen voorgestelde vermindering van de ASK (31). Dit betekent dat, zelfs indien geen rekening wordt gehouden met de vermindering van de capaciteit tussen LCA en ATH (goed voor slechts 0,84 % van de totale ASK), de verlaging van de ASK nog steeds voldoende is.

| (164) | De Commissie concludeert derhalve dat voldaan is aan de punten 38 tot en met 42 van de richtsnoeren van 2004. |
| --- | --- |

(164)

De Commissie concludeert derhalve dat voldaan is aan de punten 38 tot en met 42 van de richtsnoeren van 2004.

5.3.4.   Steun beperkt tot het minimum: reële bijdrage, vrij van steun

| (165) | Volgens de punten 43 tot en met 45 van de richtsnoeren van 2004 dienen begunstigden van herstructuringssteun uit eigen middelen een belangrijke bijdrage te leveren aan het herstructureringsplan 2013, d.w.z. voor grote ondernemingen zoals Cyprus Airways minstens 50 % van de herstructureringskosten, behalve in uitzonderlijke omstandigheden en in een bijzondere noodsituatie. De bijdrage moet reëel — dus effectief — zijn, onder uitsluiting van alle voor de toekomst verwachte winst en kasstromen. |
| --- | --- |

(165)

Volgens de punten 43 tot en met 45 van de richtsnoeren van 2004 dienen begunstigden van herstructuringssteun uit eigen middelen een belangrijke bijdrage te leveren aan het herstructureringsplan 2013, d.w.z. voor grote ondernemingen zoals Cyprus Airways minstens 50 % van de herstructureringskosten, behalve in uitzonderlijke omstandigheden en in een bijzondere noodsituatie. De bijdrage moet reëel — dus effectief — zijn, onder uitsluiting van alle voor de toekomst verwachte winst en kasstromen.

| (166) | De Commissie neemt akte van het geactualiseerde bedrag van de voorgestelde eigen bijdrage van 61,57 miljoen EUR. Dit vertegenwoordigt 41,8 % van de totale herstructureringskosten (147,4 miljoen EUR) en de herstructureringssteun zou worden afgestemd op de daadwerkelijk ingebrachte eigen bijdrage zodat de som van de twee bedragen alleen de herstructureringskosten zou dekken. |
| --- | --- |

(166)

De Commissie neemt akte van het geactualiseerde bedrag van de voorgestelde eigen bijdrage van 61,57 miljoen EUR. Dit vertegenwoordigt 41,8 % van de totale herstructureringskosten (147,4 miljoen EUR) en de herstructureringssteun zou worden afgestemd op de daadwerkelijk ingebrachte eigen bijdrage zodat de som van de twee bedragen alleen de herstructureringskosten zou dekken.

| (167) | De Commissie merkt op dat de eigen bijdrage van 41,8 %, zelfs indien deze volledig wordt ingebracht, lager ligt dan in de in de richtsnoeren van 2004 vastgestelde drempel van 50 %. |
| --- | --- |

(167)

De Commissie merkt op dat de eigen bijdrage van 41,8 %, zelfs indien deze volledig wordt ingebracht, lager ligt dan in de in de richtsnoeren van 2004 vastgestelde drempel van 50 %.

| (168) | Bovendien merkt de Commissie op dat uit tabel 5 in overweging 79 blijkt dat alleen de verkoop van activa t.w.v. 55,67 miljoen EUR in de praktijk is omgezet. De verkoop van andere voorgestelde elementen, zoals de reserveonderdelen en de Airbus A320, is nog niet afgerond en de waarde ervan is nog niet bevestigd door deskundigen. |
| --- | --- |

(168)

Bovendien merkt de Commissie op dat uit tabel 5 in overweging 79 blijkt dat alleen de verkoop van activa t.w.v. 55,67 miljoen EUR in de praktijk is omgezet. De verkoop van andere voorgestelde elementen, zoals de reserveonderdelen en de Airbus A320, is nog niet afgerond en de waarde ervan is nog niet bevestigd door deskundigen.

| (169) | Voor de onderdelen blijkt uit de tot dusver gerealiseerde inkomsten (0,86 miljoen EUR) dat de oorspronkelijke ramingen van 2,0 miljoen EUR in 2013 en 1,1 miljoen EUR in 2014 veel te optimistisch waren. Bij gebrek aan een waardering van de resterende te verkopen onderdelen door een deskundige en bij gebrek aan andere bewijsstukken, zoals een overeenkomst met een duidelijke toekomstige aankoopverbintenis door de koper, zijn de mogelijke toekomstige opbrengsten uit de verkoop van onderdelen te onzeker en te hypothetisch om in rekening te worden gebracht. |
| --- | --- |

(169)

Voor de onderdelen blijkt uit de tot dusver gerealiseerde inkomsten (0,86 miljoen EUR) dat de oorspronkelijke ramingen van 2,0 miljoen EUR in 2013 en 1,1 miljoen EUR in 2014 veel te optimistisch waren. Bij gebrek aan een waardering van de resterende te verkopen onderdelen door een deskundige en bij gebrek aan andere bewijsstukken, zoals een overeenkomst met een duidelijke toekomstige aankoopverbintenis door de koper, zijn de mogelijke toekomstige opbrengsten uit de verkoop van onderdelen te onzeker en te hypothetisch om in rekening te worden gebracht.

| (170) | Met betrekking tot de verkoop van de Airbus A320 die de Cypriotische autoriteiten in hun kennisgeving van 11 mei 2014 als „een oud toestel” omschrijven, werden vier van de vijf in 2014 ingediende biedingen ingetrokken en heeft de vijfde bieder niet gereageerd op het door Cyprus Airways geformuleerde tegenvoorstel. Aangezien de Cypriotische autoriteiten geen waardering van de toestellen door deskundigen hebben verstrekt, is de verwachte verkoopopbrengst van 2,5 miljoen EUR niet voldoende reëel en effectief om als eigen bijdrage te worden aanvaard. |
| --- | --- |

(170)

Met betrekking tot de verkoop van de Airbus A320 die de Cypriotische autoriteiten in hun kennisgeving van 11 mei 2014 als „een oud toestel” omschrijven, werden vier van de vijf in 2014 ingediende biedingen ingetrokken en heeft de vijfde bieder niet gereageerd op het door Cyprus Airways geformuleerde tegenvoorstel. Aangezien de Cypriotische autoriteiten geen waardering van de toestellen door deskundigen hebben verstrekt, is de verwachte verkoopopbrengst van 2,5 miljoen EUR niet voldoende reëel en effectief om als eigen bijdrage te worden aanvaard.

| (171) | Bovendien is de Commissie het niet eens met de Cypriotische autoriteiten en is zij van oordeel dat de overdracht van een eigendom naar het Fonds voor sociale voorzieningen niet als een effectieve en reële eigen bijdrage kan worden beschouwd. De reden hiervoor is dat, zoals door de Cypriotische autoriteiten en de jaarrekeningen van de onderneming wordt bevestigd, het Fonds voor sociale voorzieningen, ongeacht zijn juridisch statuut, door Cyprus Airways wordt gecontroleerd. De middelen van dat fonds staan uiteindelijk ter beschikking van de onderneming en het tekort maakt deel uit van de herstructureringskosten (32). Door een actief over te dragen naar het Fonds voor sociale voorzieningen levert Cyprus Airways derhalve geen reële eigen bijdragen aan haar herstructureringskosten. |
| --- | --- |

(171)

Bovendien is de Commissie het niet eens met de Cypriotische autoriteiten en is zij van oordeel dat de overdracht van een eigendom naar het Fonds voor sociale voorzieningen niet als een effectieve en reële eigen bijdrage kan worden beschouwd. De reden hiervoor is dat, zoals door de Cypriotische autoriteiten en de jaarrekeningen van de onderneming wordt bevestigd, het Fonds voor sociale voorzieningen, ongeacht zijn juridisch statuut, door Cyprus Airways wordt gecontroleerd. De middelen van dat fonds staan uiteindelijk ter beschikking van de onderneming en het tekort maakt deel uit van de herstructureringskosten (32). Door een actief over te dragen naar het Fonds voor sociale voorzieningen levert Cyprus Airways derhalve geen reële eigen bijdragen aan haar herstructureringskosten.

| (172) | In het licht van het voorgaande bedraagt de effectieve en reële bijdrage volgens de Commissie 55,67 miljoen EUR, hetgeen 37,8 % van de herstructureringskosten vertegenwoordigt. |
| --- | --- |

(172)

In het licht van het voorgaande bedraagt de effectieve en reële bijdrage volgens de Commissie 55,67 miljoen EUR, hetgeen 37,8 % van de herstructureringskosten vertegenwoordigt.

| (173) | De Cypriotische autoriteiten stellen dat de eigen bijdrage in bijzondere situaties uitzonderlijk minder dan 50 % mag bedragen. Specifiek stellen zij dat een lagere eigen bijdrage in het geval van Cyprus Airways kan worden gerechtvaardigd door de economische en financiële crisis en de Turkse sluiting van het luchtruim, die een extra belemmering vormt voor de onderneming. |
| --- | --- |

(173)

De Cypriotische autoriteiten stellen dat de eigen bijdrage in bijzondere situaties uitzonderlijk minder dan 50 % mag bedragen. Specifiek stellen zij dat een lagere eigen bijdrage in het geval van Cyprus Airways kan worden gerechtvaardigd door de economische en financiële crisis en de Turkse sluiting van het luchtruim, die een extra belemmering vormt voor de onderneming.

| (174) | De Commissie neemt akte van de bijzondere situatie van de Cypriotische economie en erkent dat de verkoop van activa in een dergelijke context een moeilijke opgave kan zijn. Zij wijst er evenwel op dat Cyprus Airways in een internationale en liquide markt functioneert aangezien potentiële kopers van haar activa, zoals toestellen, slots en onderdelen, uit de hele wereld kunnen komen en niet noodzakelijk een band hebben met de Cypriotische economie, aangezien zij de activa zonder een dergelijke band gemakkelijker zullen kunnen financieren, overdragen en gebruiken. |
| --- | --- |

(174)

De Commissie neemt akte van de bijzondere situatie van de Cypriotische economie en erkent dat de verkoop van activa in een dergelijke context een moeilijke opgave kan zijn. Zij wijst er evenwel op dat Cyprus Airways in een internationale en liquide markt functioneert aangezien potentiële kopers van haar activa, zoals toestellen, slots en onderdelen, uit de hele wereld kunnen komen en niet noodzakelijk een band hebben met de Cypriotische economie, aangezien zij de activa zonder een dergelijke band gemakkelijker zullen kunnen financieren, overdragen en gebruiken.

| (175) | Voorts geldt het verbod om door het Turkse luchtruim te vliegen reeds jaren en houdt dit verbod geen enkel verband met de verkoop van luchtvaartactiva die elders kunnen worden gebruikt. De aanzienlijke capaciteitsvermindering is bovendien relevant voor concurrenten, terwijl de eigen bijdrage tot doel heeft de vereiste staatssteun te beperken en aan te tonen dat de markten geloven dat een herstel van de levensvatbaarheid haalbaar is. |
| --- | --- |

(175)

Voorts geldt het verbod om door het Turkse luchtruim te vliegen reeds jaren en houdt dit verbod geen enkel verband met de verkoop van luchtvaartactiva die elders kunnen worden gebruikt. De aanzienlijke capaciteitsvermindering is bovendien relevant voor concurrenten, terwijl de eigen bijdrage tot doel heeft de vereiste staatssteun te beperken en aan te tonen dat de markten geloven dat een herstel van de levensvatbaarheid haalbaar is.

| (176) | Hoewel de Commissie op basis van de richtsnoeren van 2004 eigen bijdragen van slechts 40 % van de herstructureringskosten heeft aanvaard vanwege uitzonderlijke omstandigheden (33), ligt dat percentage nog steeds hoger dan de bijdrage van Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(176)

Hoewel de Commissie op basis van de richtsnoeren van 2004 eigen bijdragen van slechts 40 % van de herstructureringskosten heeft aanvaard vanwege uitzonderlijke omstandigheden (33), ligt dat percentage nog steeds hoger dan de bijdrage van Cyprus Airways.

| (177) | De Commissie concludeert derhalve dat niet voldaan is aan de punten 43 t.e.m. 45 van de richtsnoeren van 2004. De steun wordt in het herstructureringsplan 2013 niet tot het strikt noodzakelijke minimum beperkt aangezien het plan niet voorziet in een toereikende, effectieve en actuele eigen bijdrage van Cyprus Airways in de herstructureringskosten. |
| --- | --- |

(177)

De Commissie concludeert derhalve dat niet voldaan is aan de punten 43 t.e.m. 45 van de richtsnoeren van 2004. De steun wordt in het herstructureringsplan 2013 niet tot het strikt noodzakelijke minimum beperkt aangezien het plan niet voorziet in een toereikende, effectieve en actuele eigen bijdrage van Cyprus Airways in de herstructureringskosten.

5.3.5.   Bijzondere voorwaarden voor ondernemingen in steungebieden

| (178) | In de richtsnoeren van 2004 is bepaald dat ter wille van de regionale ontwikkeling, en met name indien de begunstigde in een steungebied is gevestigd, minder strenge voorwaarden mogen worden gesteld ten aanzien van de tenuitvoerlegging van compenserende maatregelen en de omvang van de bijdrage van de begunstigde onderneming. |
| --- | --- |

(178)

In de richtsnoeren van 2004 is bepaald dat ter wille van de regionale ontwikkeling, en met name indien de begunstigde in een steungebied is gevestigd, minder strenge voorwaarden mogen worden gesteld ten aanzien van de tenuitvoerlegging van compenserende maatregelen en de omvang van de bijdrage van de begunstigde onderneming.

| (179) | In Cyprus komen zowel voor de periode 2007-2013 als 2014-2020 twee regio’s, die samen 50 % van de Cypriotische bevolking vertegenwoordigen, in aanmerking voor regionale investeringssteun op grond van de afwijking van artikel 107, lid 3, onder c), van het Verdrag (de westelijke en de oostelijke zone) (34). De Cypriotische autoriteiten hebben er ook op gewezen dat de sociaaleconomische ontwikkeling van Cyprus beïnvloed wordt door een aantal territoriale aspecten, zoals zijn perifere ligging en zijn afhankelijkheid van de zee- en luchtvaart. Ten slotte stelden zij dat de recessie van de Cypriotische economie het argument om Cyprus als een steungebied te behandelen nog versterkt. |
| --- | --- |

(179)

In Cyprus komen zowel voor de periode 2007-2013 als 2014-2020 twee regio’s, die samen 50 % van de Cypriotische bevolking vertegenwoordigen, in aanmerking voor regionale investeringssteun op grond van de afwijking van artikel 107, lid 3, onder c), van het Verdrag (de westelijke en de oostelijke zone) (34). De Cypriotische autoriteiten hebben er ook op gewezen dat de sociaaleconomische ontwikkeling van Cyprus beïnvloed wordt door een aantal territoriale aspecten, zoals zijn perifere ligging en zijn afhankelijkheid van de zee- en luchtvaart. Ten slotte stelden zij dat de recessie van de Cypriotische economie het argument om Cyprus als een steungebied te behandelen nog versterkt.

| (180) | De Commissie wijst erop dat de zetel van Cyprus Airways zich bevindt in Nicosia dat niet in één van de beide steungebieden op Cyprus is gelegen. Ook de luchthaven Larnaca, die als centrum van de activiteiten van Cyprus Airways kan worden beschouwd, ligt niet in die gebieden. De Commissie wijst er bovendien op dat, teneinde de gelijke concurrentievoorwaarden te waarborgen, het statuut van steungebied alleen bij besluit van de Commissie kan worden toegekend op grond van de criteria van de geldende richtsnoeren voor regionale steunmaatregelen en niet op basis van territoriale kenmerken of een economische recessie. |
| --- | --- |

(180)

De Commissie wijst erop dat de zetel van Cyprus Airways zich bevindt in Nicosia dat niet in één van de beide steungebieden op Cyprus is gelegen. Ook de luchthaven Larnaca, die als centrum van de activiteiten van Cyprus Airways kan worden beschouwd, ligt niet in die gebieden. De Commissie wijst er bovendien op dat, teneinde de gelijke concurrentievoorwaarden te waarborgen, het statuut van steungebied alleen bij besluit van de Commissie kan worden toegekend op grond van de criteria van de geldende richtsnoeren voor regionale steunmaatregelen en niet op basis van territoriale kenmerken of een economische recessie.

| (181) | Derhalve kan de Commissie niet instemmen met minder stringente voorwaarden inzake de steuncriteria. |
| --- | --- |

(181)

Derhalve kan de Commissie niet instemmen met minder stringente voorwaarden inzake de steuncriteria.

5.3.6.   Eenmaligheidsbeginsel

| (182) | In deel 3.3, punt 73, van de richtsnoeren van 2004 is bepaald dat reddings- en/of herstructureringssteun slechts eenmaal mag worden toegekend en „wanneer minder dan tien jaar is verstreken sinds de toekenning van de reddingssteun, het aflopen van de herstructureringsperiode of de beëindiging van de tenuitvoerlegging van het herstructureringsplan (naargelang welke van deze gebeurtenissen het recentst), staat de Commissie geen verdere reddings- of herstructureringssteun toe”. Deze voorwaarde staat bekend als het eenmaligheidsbeginsel. |
| --- | --- |

(182)

In deel 3.3, punt 73, van de richtsnoeren van 2004 is bepaald dat reddings- en/of herstructureringssteun slechts eenmaal mag worden toegekend en „wanneer minder dan tien jaar is verstreken sinds de toekenning van de reddingssteun, het aflopen van de herstructureringsperiode of de beëindiging van de tenuitvoerlegging van het herstructureringsplan (naargelang welke van deze gebeurtenissen het recentst), staat de Commissie geen verdere reddings- of herstructureringssteun toe”. Deze voorwaarde staat bekend als het eenmaligheidsbeginsel.

| (183) | Deel 3.3, punt 73, onder c), voorziet in een uitzondering op het „eenmaligheidsbeginsel” [te bevestigen]:
  „[...]






  c) | in uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden.” |
| --- | --- | --- |

(183)

Deel 3.3, punt 73, onder c), voorziet in een uitzondering op het „eenmaligheidsbeginsel” [te bevestigen]:

„[...]

c)

in uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden.”

| (184) | De Commissie heeft in 2007 op basis van een herstructureringsplan ingestemd met de toekenning van herstructureringssteun aan Cyprus Airways. Op grond van het eenmaligheidsbeginsel komt Cyprus Airways hierdoor op dit moment niet in aanmerking voor nieuwe herstructureringssteun. Bovendien betwijfelt de Commissie of er in dit geval wel sprake is van uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden als bedoeld in punt 73, onder c). |
| --- | --- |

(184)

De Commissie heeft in 2007 op basis van een herstructureringsplan ingestemd met de toekenning van herstructureringssteun aan Cyprus Airways. Op grond van het eenmaligheidsbeginsel komt Cyprus Airways hierdoor op dit moment niet in aanmerking voor nieuwe herstructureringssteun. Bovendien betwijfelt de Commissie of er in dit geval wel sprake is van uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden als bedoeld in punt 73, onder c).

| (185) | Ondanks hun uitvoerige toelichting van dat punt na de opening van de twee formele inbreukprocedures, konden de Cypriotische autoriteiten niet rechtvaardigen waarom Cyprus Airways geconfronteerd werd met uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die nieuwe herstructureringssteun rechtvaardigen (35). |
| --- | --- |

(185)

Ondanks hun uitvoerige toelichting van dat punt na de opening van de twee formele inbreukprocedures, konden de Cypriotische autoriteiten niet rechtvaardigen waarom Cyprus Airways geconfronteerd werd met uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheden die nieuwe herstructureringssteun rechtvaardigen (35).

| (186) | Turkije heeft zijn luchtruim reeds in 1974 gesloten voor Cypriotische toestellen (36) en Cyprus heeft reeds een goedgekeurde regeling ingevoerd om de extra kosten voor de getroffen luchtvaartmaatschappijen, waaronder Cyprus Airways, te compenseren (zie overweging 23). Derhalve kan deze gebeurtenis niet als een uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid worden beschouwd en de Cypriotische autoriteiten hebben ter zake geen nieuwe elementen aangevoerd. |
| --- | --- |

(186)

Turkije heeft zijn luchtruim reeds in 1974 gesloten voor Cypriotische toestellen (36) en Cyprus heeft reeds een goedgekeurde regeling ingevoerd om de extra kosten voor de getroffen luchtvaartmaatschappijen, waaronder Cyprus Airways, te compenseren (zie overweging 23). Derhalve kan deze gebeurtenis niet als een uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid worden beschouwd en de Cypriotische autoriteiten hebben ter zake geen nieuwe elementen aangevoerd.

| (187) | Om dezelfde redenen kan de exploitatie van een „illegale” luchthaven in het noordelijke deel van Cyprus niet als een uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid worden beschouwd, aangezien toeristen minstens sinds 2004 van en naar het noorden van Cyprus kunnen reizen. |
| --- | --- |

(187)

Om dezelfde redenen kan de exploitatie van een „illegale” luchthaven in het noordelijke deel van Cyprus niet als een uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid worden beschouwd, aangezien toeristen minstens sinds 2004 van en naar het noorden van Cyprus kunnen reizen.

| (188) | De Commissie betwist voorts het standpunt van de Cypriotische autoriteiten dat de komst van een nieuwe concurrent, ongeacht of het om een lagekosten- of een fullservicemaatschappij gaat, als een uitzonderlijke en onvoorzienbare situatie kan worden bestempeld aangezien Cyprus Airways actief is in een geliberaliseerde sector en haar concurrenten naar de wet handelen. De Commissie heeft geen elementen ontvangen die de bewering staven dat de Cypriotische staat subsidies verleent aan concurrenten van Cyprus Airways. De Commissie verwerpt hoe dan ook de stelling dat de staat staatssteun dient te verlenen aan Cyprus Airways om de negatieve effecten te compenseren van een maatregel die de staat zelf beweert te hebben genomen en als uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid omschrijft. |
| --- | --- |

(188)

De Commissie betwist voorts het standpunt van de Cypriotische autoriteiten dat de komst van een nieuwe concurrent, ongeacht of het om een lagekosten- of een fullservicemaatschappij gaat, als een uitzonderlijke en onvoorzienbare situatie kan worden bestempeld aangezien Cyprus Airways actief is in een geliberaliseerde sector en haar concurrenten naar de wet handelen. De Commissie heeft geen elementen ontvangen die de bewering staven dat de Cypriotische staat subsidies verleent aan concurrenten van Cyprus Airways. De Commissie verwerpt hoe dan ook de stelling dat de staat staatssteun dient te verlenen aan Cyprus Airways om de negatieve effecten te compenseren van een maatregel die de staat zelf beweert te hebben genomen en als uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid omschrijft.

| (189) | De onrust in het Midden-Oosten kan volgens de Commissie niet als uitzonderlijk worden beschouwd aangezien delen van die regio reeds tientallen jaren door aanslepende conflicten worden geteisterd. Met betrekking tot de economische impact van de Arabische lente, de recentste gebeurtenissen waarnaar de Cypriotische autoriteiten verwijzen, blijkt uit de jaarverslagen van de onderneming dat de inkomsten van de routes tussen Cyprus en het Midden-Oosten en de Golf traditioneel ongeveer 10 % van de totale inkomsten van Cyprus Airways vertegenwoordigen. Bijgevolg zou zelfs een aanzienlijke daling van het verkeer een relatief klein (weliswaar „niet verwaarloosbaar”) effect hebben, d.w.z. maximum 10 % van de totale inkomsten van Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(189)

De onrust in het Midden-Oosten kan volgens de Commissie niet als uitzonderlijk worden beschouwd aangezien delen van die regio reeds tientallen jaren door aanslepende conflicten worden geteisterd. Met betrekking tot de economische impact van de Arabische lente, de recentste gebeurtenissen waarnaar de Cypriotische autoriteiten verwijzen, blijkt uit de jaarverslagen van de onderneming dat de inkomsten van de routes tussen Cyprus en het Midden-Oosten en de Golf traditioneel ongeveer 10 % van de totale inkomsten van Cyprus Airways vertegenwoordigen. Bijgevolg zou zelfs een aanzienlijke daling van het verkeer een relatief klein (weliswaar „niet verwaarloosbaar”) effect hebben, d.w.z. maximum 10 % van de totale inkomsten van Cyprus Airways.

| (190) | De Commissie erkent dat de economische situatie in Cyprus en Griekenland is verslechterd en dat de gemiddelde tarieven voor Griekse vluchten mogelijk zijn gedaald. Zij herinnert er evenwel aan dat Cyprus Airways het aantal binnenlandse vluchten in Griekenland tussen 2011 en 2013 heeft uitgebreid en derhalve bewust heeft gekozen voor een grotere afhankelijkheid van de Griekse markt. |
| --- | --- |

(190)

De Commissie erkent dat de economische situatie in Cyprus en Griekenland is verslechterd en dat de gemiddelde tarieven voor Griekse vluchten mogelijk zijn gedaald. Zij herinnert er evenwel aan dat Cyprus Airways het aantal binnenlandse vluchten in Griekenland tussen 2011 en 2013 heeft uitgebreid en derhalve bewust heeft gekozen voor een grotere afhankelijkheid van de Griekse markt.

| (191) | Uit de gegevens in het herstructureringsplan 2013 en de door concurrenten verstrekte informatie blijkt dat het totale passagiersverkeer op de Cypriotische markt sinds 2009 is toegenomen, terwijl het marktaandeel van Cyprus Airways is gedaald. Bovendien werden de andere maatschappijen in de regio ook geconfronteerd met de economische crisis, maar hebben zij hun tarieven en netwerk aangepast om op de markt te kunnen blijven. Ryanair wijst erop dat het op deze markten zelfs is gegroeid. |
| --- | --- |

(191)

Uit de gegevens in het herstructureringsplan 2013 en de door concurrenten verstrekte informatie blijkt dat het totale passagiersverkeer op de Cypriotische markt sinds 2009 is toegenomen, terwijl het marktaandeel van Cyprus Airways is gedaald. Bovendien werden de andere maatschappijen in de regio ook geconfronteerd met de economische crisis, maar hebben zij hun tarieven en netwerk aangepast om op de markt te kunnen blijven. Ryanair wijst erop dat het op deze markten zelfs is gegroeid.

| (192) | In het licht van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat Cyprus Airways, ondanks expliciete, zij het „algemene”, waarschuwingen voor risico’s in de jaarverslagen van 2007, 2008 en 2009 (37) en ondanks de beschikbare opties, haar commerciële strategie niet heeft bijgestuurd om de negatieve effecten van de economische malaise op haar belangrijkste markten te vermijden en, zoals haar concurrenten, nieuwe markten aan te boren. Die effecten kunnen dan ook niet als een uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid worden aangemerkt, maar moeten eerder worden toegeschreven aan het zwakke management en de slechte prestaties van Cyprus Airways. |
| --- | --- |

(192)

In het licht van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat Cyprus Airways, ondanks expliciete, zij het „algemene”, waarschuwingen voor risico’s in de jaarverslagen van 2007, 2008 en 2009 (37) en ondanks de beschikbare opties, haar commerciële strategie niet heeft bijgestuurd om de negatieve effecten van de economische malaise op haar belangrijkste markten te vermijden en, zoals haar concurrenten, nieuwe markten aan te boren. Die effecten kunnen dan ook niet als een uitzonderlijke en onvoorzienbare omstandigheid worden aangemerkt, maar moeten eerder worden toegeschreven aan het zwakke management en de slechte prestaties van Cyprus Airways.

| (193) | De Commissie concludeert derhalve dat de situatie van Cyprus Airways niet beantwoordt aan de uitzondering van deel 3.3, punt 73, onder c), van de richtsnoeren van 2004 en dat de herstructureringssteun voor Cyprus Airways strijdig is met het eenmaligheidsbeginsel. |
| --- | --- |

(193)

De Commissie concludeert derhalve dat de situatie van Cyprus Airways niet beantwoordt aan de uitzondering van deel 3.3, punt 73, onder c), van de richtsnoeren van 2004 en dat de herstructureringssteun voor Cyprus Airways strijdig is met het eenmaligheidsbeginsel.

5.3.7.   Conclusie

| (194) | In het licht van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat Cyprus de maatregelen 1, 2, 4 en 5 ten behoeve van Cyprus Airways op onwettige wijze ten uitvoer heeft gelegd en inbreuk heeft gepleegd op artikel 108, lid 3, van het Verdrag. |
| --- | --- |

(194)

In het licht van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat Cyprus de maatregelen 1, 2, 4 en 5 ten behoeve van Cyprus Airways op onwettige wijze ten uitvoer heeft gelegd en inbreuk heeft gepleegd op artikel 108, lid 3, van het Verdrag.

| (195) | Bovendien is de Commissie van oordeel dat de maatregelen 1, 2, 4 en 5 van het herstructureringsplan 2013 niet beantwoorden aan de voorwaarden van de richtsnoeren van 2004. De Commissie heeft geen andere verenigbaarheidsgrond gevonden en de Cypriotische autoriteiten hebben evenmin andere verenigbaarheidsgronden voor de genomen maatregelen aangevoerd (met uitzondering van de toepassing van de GBER op opleidingssteun — maatregel 5). De Commissie acht de steun derhalve onverenigbaar met de interne markt. |
| --- | --- |

(195)

Bovendien is de Commissie van oordeel dat de maatregelen 1, 2, 4 en 5 van het herstructureringsplan 2013 niet beantwoorden aan de voorwaarden van de richtsnoeren van 2004. De Commissie heeft geen andere verenigbaarheidsgrond gevonden en de Cypriotische autoriteiten hebben evenmin andere verenigbaarheidsgronden voor de genomen maatregelen aangevoerd (met uitzondering van de toepassing van de GBER op opleidingssteun — maatregel 5). De Commissie acht de steun derhalve onverenigbaar met de interne markt.

5.4.   TERUGVORDERING

| (196) | Volgens het Verdrag en de vaste jurisprudentie van het Hof is de Commissie bevoegd om te beslissen dat de betrokken lidstaat de steun moet intrekken of wijzigen indien zij bepaald heeft dat de maatregel onverenigbaar is met de interne markt (38). Eveneens volgens vaste rechtspraak van het Hof is de verplichting van een lidstaat om door de Commissie als onverenigbaar met de interne markt aangemerkte steun in te trekken, bedoeld om de vroegere toestand te herstellen (39). |
| --- | --- |

(196)

Volgens het Verdrag en de vaste jurisprudentie van het Hof is de Commissie bevoegd om te beslissen dat de betrokken lidstaat de steun moet intrekken of wijzigen indien zij bepaald heeft dat de maatregel onverenigbaar is met de interne markt (38). Eveneens volgens vaste rechtspraak van het Hof is de verplichting van een lidstaat om door de Commissie als onverenigbaar met de interne markt aangemerkte steun in te trekken, bedoeld om de vroegere toestand te herstellen (39).

| (197) | In dit verband heeft het Hof bepaald dat dit doel wordt bereikt als de begunstigde de wegens onrechtmatige steun ontvangen bedragen heeft terugbetaald en daardoor het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot, en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (40). |
| --- | --- |

(197)

In dit verband heeft het Hof bepaald dat dit doel wordt bereikt als de begunstigde de wegens onrechtmatige steun ontvangen bedragen heeft terugbetaald en daardoor het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot, en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (40).

| (198) | Aansluitend bij de jurisprudentie is in artikel 14, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (41) het volgende bepaald: „Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun, beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen [...]”. |
| --- | --- |

(198)

Aansluitend bij de jurisprudentie is in artikel 14, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (41) het volgende bepaald: „Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun, beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen [...]”.

| (199) | Aangezien de tenuitvoerlegging van de betrokken maatregelen voor een totaalbedrag van 6 6 0 99  317,94 EUR (participatie van de staat van 31,33 miljoen EUR in de kapitaalverhoging (maatregel 1), reddingssteunlening van 34,5 miljoen EUR (maatregel 2) en 2 69  317,94 EUR opleidingssteun (maatregel 5)) strijdig is met artikel 108 van het Verdrag en als onrechtmatige en onverenigbare steun moet worden beschouwd, moet de toegekende steun worden terugbetaald om de toestand van vóór de steunverlening te herstellen. De terugvordering moet betrekking hebben op de periode die aanvangt op de dag dat het voordeel voor de begunstigde is ingegaan, dus de dag waarop hij over de steun kon beschikken, en eindigt bij de daadwerkelijke terugbetaling. Over de terug te betalen bedragen dient de rente derhalve te worden vergoed tot de dag van de daadwerkelijke terugbetaling. |
| --- | --- |

(199)

Aangezien de tenuitvoerlegging van de betrokken maatregelen voor een totaalbedrag van 6 6 0 99  317,94 EUR (participatie van de staat van 31,33 miljoen EUR in de kapitaalverhoging (maatregel 1), reddingssteunlening van 34,5 miljoen EUR (maatregel 2) en 2 69  317,94 EUR opleidingssteun (maatregel 5)) strijdig is met artikel 108 van het Verdrag en als onrechtmatige en onverenigbare steun moet worden beschouwd, moet de toegekende steun worden terugbetaald om de toestand van vóór de steunverlening te herstellen. De terugvordering moet betrekking hebben op de periode die aanvangt op de dag dat het voordeel voor de begunstigde is ingegaan, dus de dag waarop hij over de steun kon beschikken, en eindigt bij de daadwerkelijke terugbetaling. Over de terug te betalen bedragen dient de rente derhalve te worden vergoed tot de dag van de daadwerkelijke terugbetaling.

6.   CONCLUSIE

| (200) | Met betrekking tot maatregel 3 is de procedure in artikel 108, lid 2, van het Verdrag zonder voorwerp geworden omdat Cyprus deze maatregel niet ten uitvoer heeft gelegd. |
| --- | --- |

(200)

Met betrekking tot maatregel 3 is de procedure in artikel 108, lid 2, van het Verdrag zonder voorwerp geworden omdat Cyprus deze maatregel niet ten uitvoer heeft gelegd.

| (201) | De Commissie is van oordeel dat de maatregelen 1, 2, 4 en 5 met betrekking tot respectievelijk de participatie van de staat in de kapitaalverhoging, de reddingssteunlening, de herstructureringssteun en de opleidingssteun ten behoeve van Cyprus Airways, staatssteun zijn in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag en onverenigbaar zijn met de interne markt omdat zij niet voldoen aan de relevante voorwaarden van de richtsnoeren van 2004 inzake reddings- en herstructureringssteun en er geen andere gronden voor verenigbaarheid werden gevonden. |
| --- | --- |

(201)

De Commissie is van oordeel dat de maatregelen 1, 2, 4 en 5 met betrekking tot respectievelijk de participatie van de staat in de kapitaalverhoging, de reddingssteunlening, de herstructureringssteun en de opleidingssteun ten behoeve van Cyprus Airways, staatssteun zijn in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag en onverenigbaar zijn met de interne markt omdat zij niet voldoen aan de relevante voorwaarden van de richtsnoeren van 2004 inzake reddings- en herstructureringssteun en er geen andere gronden voor verenigbaarheid werden gevonden.

| (202) | De Commissie concludeert dat Cyprus de maatregelen 1, 2, 4 en 5 onrechtmatig ten uitvoer heeft gelegd en inbreuk heeft gepleegd op artikel 108, lid 3, van het Verdrag. |
| --- | --- |

(202)

De Commissie concludeert dat Cyprus de maatregelen 1, 2, 4 en 5 onrechtmatig ten uitvoer heeft gelegd en inbreuk heeft gepleegd op artikel 108, lid 3, van het Verdrag.

| (203) | Ten slotte merkt de Commissie op dat Cyprus ermee akkoord is gegaan dat dit besluit in de Engelse taal wordt goedgekeurd en bekendgemaakt, |
| --- | --- |

(203)

Ten slotte merkt de Commissie op dat Cyprus ermee akkoord is gegaan dat dit besluit in de Engelse taal wordt goedgekeurd en bekendgemaakt,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De op 6 maart 2013 op grond van artikel 108, lid 2, van het Verdrag ingeleide formele onderzoeksprocedure naar aanleiding van potentiële ex-gratiacompensatie van Cyprus aan Cyprus Airways is zonder voorwerp geworden omdat Cyprus de maatregel niet ten uitvoer heeft gelegd. Deze procedure wordt hiermee afgesloten.

Artikel 2

De staatssteun ten belope van minstens 6 6 0 99  317,94 EUR, die het resultaat is van de som van een staatsparticipatie van 31,33 miljoen EUR in de kapitaalverhoging, een reddingssteunlening van 34,5 miljoen EUR en 2 69  317,94 EUR opleidingssteun, die door Cyprus onrechtmatig aan Cyprus Airways is toegekend en een inbreuk vormt op artikel 108, lid 3, van het Verdrag, is onverenigbaar met de interne markt.

Artikel 3

Elke staatssteun die Cyprus bovenop de in artikel 2 bedoelde bedragen in het kader van maatregel 4 aan Cyprus Airways heeft toegekend of voornemens is toe te kennen, is onverenigbaar met de interne markt.

Artikel 4

1.   Cyprus vordert de in artikel 2 bedoelde onverenigbare steun van de begunstigde onderneming terug. Cyprus vordert de in artikel 3 bedoelde steun terug van de begunstigde.

2.   De terug te vorderen bedragen omvatten rente vanaf de datum waarop zij ter beschikking van de begunstigde werden gesteld tot de datum van de daadwerkelijke terugbetaling ervan.

3.   De rente wordt op samengestelde grondslag berekend overeenkomstig hoofdstuk V van Uitvoeringsverordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (42) en van Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004 (43).

4.   Met betrekking tot maatregel 4 deelt Cyprus de Commissie mee of het bovenop de in artikel 2 bedoelde bedragen in het kader van deze maatregel nog middelen heeft toegekend en stelt het de Commissie in kennis van de exacte bedragen en betalingsdata.

5.   Met betrekking tot maatregel 5 stelt Cyprus de Commissie in kennis van de data waarop de individuele bedragen zijn toegekend.

6.   Cyprus schrapt maatregel 4 en schorst alle uitstaande betalingen van de in de artikelen 2 en 3 bedoelde steun vanaf de datum waarop dit besluit is vastgesteld.

Artikel 5

1.   De terugvordering van de steun als bedoeld in de artikelen 2 en 3 dient met onmiddellijke ingang te geschieden.

2.   Cyprus ziet erop toe dat dit besluit binnen vier maanden na kennisgeving ervan ten uitvoer wordt gelegd.

Artikel 6

1.   Binnen twee maanden na kennisgeving van dit besluit dient Cyprus de volgende informatie in bij de Commissie:

| a) | de op grond van artikel 4, leden 4 en 5, vereiste informatie; |
| --- | --- |

a)

de op grond van artikel 4, leden 4 en 5, vereiste informatie;

| b) | het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en terugvorderingsrente) (44); |
| --- | --- |

b)

het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en terugvorderingsrente) (44);

| c) | een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen; |
| --- | --- |

c)

een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen;

| d) | documenten waaruit blijkt dat de begunstigde werd gelast de steun terug te betalen. |
| --- | --- |

d)

documenten waaruit blijkt dat de begunstigde werd gelast de steun terug te betalen.

2.   Cyprus houdt de Commissie op de hoogte van de voortgang van de voor de uitvoering van dit besluit genomen nationale maatregelen totdat de in artikel 2 en 3 vermelde steun volledig is teruggevorderd. Het verstrekt, op eenvoudig verzoek van de Commissie, onverwijld alle inlichtingen over de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen. Het verstrekt tevens nadere inlichtingen over de reeds door de begunstigde terugbetaalde steunbedragen en rente.

Artikel 7

Dit besluit is gericht tot de Republiek Cyprus.

Gedaan te Brussel, 9 januari 2015.

Voor de Commissie

Margrethe VESTAGER

Lid van de Commissie

---

(1)  SA.35888: PB C 152 van 30.5.2013, blz. 12; SA.37220 en SA.38225: PB C 117 van 16.4.2014, blz. 125.

1

(2)  Zie voetnoot 1.

2

(3)  SA.27573 (2012/MX) — Steunregelingen voor individuele bedrijven voor permanente opleiding — Cyprus, in Cyprus goedgekeurd bij besluit van de commissaris die bevoegd is voor het toezicht op het gebied van staatssteun, gepubliceerd in het Staatsblad van Cyprus nr. 8025 van 21 november 2008.

3

(4)  Zie voetnoot 1.

4

(5)  Aanbeveling 2003/361/EG van de Commissie van 6 mei 2003 betreffende de definitie van kleine, middelgrote en micro-ondernemingen (PB L 124 van 20.5.2003, blz. 36).

5

(6)  Besluit van de Commissie van 3 mei 2005 in zaak N 69/2005 (PB C 191 van 5.8.2005, blz. 4) en Besluit 2008/137/EG van de Commissie van 7 maart 2007 — Staatssteun C 10/06 (ex N555/05) — Cyprus Airways Public Ltd — Herstructureringsplan (PB L 49 van 22.2.2008, blz. 25).

6

(7)  Besluit van de Commissie van 27 juni 2012 betreffende zaak SA.32523 (11/N) (PB C 230 van 1.8.2012, blz. 1).

7

(8)  ATH: Athene; SKG: Thessaloniki; HER: Heraklion-Kreta; RHO-Rhodos; LED: Sint-Petersburg.

8

(9)  FCO: Roma Fiumicino; VIE: Wenen; LHR: London Heathrow; STN: Londen-Stansted.

9

(10)  LON: gezamenlijke afkorting voor de Londense luchthavens.

10

(11)  AMS: Amsterdam Schiphol; CDG: Parijs Charles de Gaulle; SVO: Moskou Sheremetyevo; SOF: Sofia; FRA: Frankfurt am Main; MUC: München; ZRH: Zürich; TLV: Tel Aviv; BEY: Beiroet.

11

(12)  ASK: Available Seat Kilometres (beschikbare stoelkilometers).

12

(13)  In het herstructureringsplan 2013 worden routes die een positieve bijdrage leveren aan de kosten van de onderneming, d.w.z. inkomsten min de variabele kosten, als rendabel beschouwd.

13

(14)  Verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie van 6 augustus 2008 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag met de gemeenschappelijke markt verenigbaar worden verklaard (PB L 214 van 9.8.2008, blz. 3).

14

(15)  Mededeling van de Commissie — Communautaire richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden (PB C 244 van 1.10.2004, blz. 2). De geldigheid van de richtsnoeren is verlengd in 2009 (PB C 156 van 9.7.2009, blz. 3) en in 2012 (PB C 296 van 2.10.2012, blz. 3). Hoewel de Commissie nieuwe richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun heeft vastgesteld en gepubliceerd (PB C 249 van 31.7.2014, blz. 1), zal zij zich in dit besluit blijven baseren op de richtsnoeren uit 2004 omdat de te onderzochte maatregelen voor 1 augustus 2014 zijn aangemeld. Bovendien en voor zover de steun reeds is toegekend zonder toestemming van de Commissie en derhalve strijdig is met artikel 108, lid 3, van het Verdrag (maatregelen 1 en 5), is de steun toegekend νόόr de inwerkingtreding van de nieuwe richtsnoeren.

15

(16)  Dit percentage ligt lager dan de in de aanmelding van de reddingssteun opgegeven rentevoet, zie overweging 29.

16

(17)  Besluit van de Commissie van 22 februari 2006 betreffende zaak N 464/2005, herstructureringssteun ten behoeve van AB Kauno ketaus liejykla (PB C 270 van 7.11.2006, blz. 2); Besluit van de Commissie van 18 juli 2001 in zaak NN 92/1999, maatregelen ten behoeve van Zentrum Mikroelektronik Dresden AG — Sachsen (PB C 328 van 23.11.2001, blz. 5); Besluit van de Commissie van 1 juni 2005 betreffende zaak N 584/2004, herstructureringssteun ten behoeve van AB Vingriai (PB C 187 van 30.7.2005, blz. 15); Besluit 2010/3/EG van de Commissie van 6 november 2008 betreffende staatssteun C 19/05 (ex N 203/05) die door Polen is toegekend ten gunste van Stocznia Szczecińska (PB L 5 van 8.1.2010, blz. 1).

17

(18)  De route LCA-ATH-LCA bleek in 2012 een negatieve brutobijdrage te leveren. De Cypriotische autoriteiten hebben uitgelegd dat deze route werd geëxploiteerd in combinatie met andere binnenlandse routes in Griekenland en dat ze tussen LCA en ATH wel een positieve bijdrage leverde aan het brutoresultaat. De Cypriotische autoriteiten hebben echter nooit gegevens meegedeeld om deze stelling te onderbouwen.

18

(19)  PASYPI-PALPU (Pancyprian Airline Pilots Union), SYNIKA (vakbond van de werknemers bij Cyprus Airways), ASYSEKA (onafhankelijke vakbond van de werknemers bij de Cyprus Airways-groep), SIDIKEK PEO (vakbond van de werknemers in Cypriotische semipublieke instanties, steden of gemeenten), SYPKKA (vakbond van het cabinepersoneel bij Cyprus Airways).

19

(20)  Zie bijvoorbeeld zaak C-305/89, Italië/Commissie („Alfa Romeo”), Jurispr. 1991, blz. I-1603, punten 18 en 19; zaak T-16/96, Cityflyer Express/Commissie, Jurispr. 1998, blz. II-757, punt 51; gevoegde zaken T-129/95, T-2/96 en T-97/96, Neue Maxhütte Stahlwerke en Lech-Stahlwerke/Commissie, Jurispr. 1999, blz. II-17, punt 104; gevoegde zaken T-268/08 en T-281/08, Land Burgenland en Oostenrijk/Commissie, Jurispr. 2012, blz. II-0000, punt 48.

20

(21)  Zaak C-364/90, Italië/Commissie, Jurispr. 1993, blz. I-2097, punt 20.

21

(22)  Cyprus Airways heeft sinds de eerste helft van 2012 geen financiële verslagen meer gepubliceerd.

22

(23)  Gevoegde zaken T-102/07, Freistaat Sachsen/Commissie, en T-120/07, MB Immobilien en MB System/Commissie, Jurispr. 2010, blz. II-585, punt 106.

23

(24)  Zie Beschikking 2008/716/EG van de Commissie van 2 april 2008 betreffende steunmaatregel C 38/07 (ex NN 45/07) die door Frankrijk ten uitvoer is gelegd ten gunste van Arbel Fauvet Rail SA, punt 35 (PB L 238 van 5.9.2008, blz. 27).

24

(25)  Zie Besluit van de Commissie van 9 juli 2014 in zaak SA.34191 (2012/C) met betrekking tot de door Letland ten uitvoer gelegde maatregelen ten behoeve van A/S Air Baltic Corporation (airBaltic), nog niet gepubliceerd, overweging 179; Besluit van de Commissie van 9 juli 2014 in zaak SA.32715 (2012/C) betreffende Adria Airways d.d., nog niet gepubliceerd, overweging 131; Besluit 2013/151/EU van de Commissie van 19 september 2012 betreffende steunmaatregel SA.30908 (11/C) (ex N 176/10) door de Tsjechische Republiek ten uitvoer gelegd ten gunste van České aerolinie a.s. (ČSA — České aerolinie — herstructureringsplan) (PB L 92 van 3.4.2013, blz. 16), overweging 107 en Besluit 2012/661/EU van de Commissie van 27 juni 2012 betreffende de staatssteunmaatregel SA.33015 (2012/C) die Malta voornemens is ten uitvoer te leggen ten gunste van Air Malta plc (PB L 301 van 30.10.2012, blz. 29), overweging 93; Besluit van de Commissie van 29 juli 2014 in zaak SA.36874 (2013/N) betreffende herstructureringssteun voor LOT Polish Airlines S.A, nog niet gepubliceerd, overweging 241.

25

(26)  Tussen het besluit van het bestuur in februari 2012 en de goedkeuring door de ministerraad in juni 2012 van een wetsontwerp om de kapitaalverhoging mogelijk te maken zijn bijna vier maanden verstreken. Voorts heeft het Huis van Afgevaardigden νόόr de goedkeuring van de kapitaalverhoging aangedrongen op extra voorwaarden.

26

(27)  De Cypriotische autoriteiten verwijzen ook naar het Besluit van de Commissie van 22 februari 2006 in zaak N 464/2005, herstructureringssteun ten behoeve van AB Kauno ketaus liejykla, waarin de Commissie onder meer op basis van een capaciteitsvermindering met 46 % heeft ingestemd met een langere herstructureringsperiode. Cyprus Airways zal haar capaciteit met slechts 35 % verminderen. De Commissie heeft de langere herstructureringsperiode ook goedgekeurd rekening houdend met het zeer kleine marktaandeel van de onderneming, het feit dat de maatregelen werden genomen voordat het land als een werkende markteconomie werd beschouwd en ingrijpende operationele herstructureringsmaatregelen (Besluit van de Commissie van 1 juni 2005 in zaak N 584/2004, herstructureringssteun ten behoeve van AB Vingriai, PB C 187 van 30.7.2005, blz. 15). De precedenten van Zentrum Mikroelektronik Dresden AG — Sachsen en Stocznia Szczecińska, waarnaar de Cypriotische autoriteiten verwijzen, zijn evenmin relevant omdat in het eerste geval ingestemd werd met steun op basis van oudere richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun en rekening houdend met de specifieke situatie van een voormalig staatsbedrijf in Oost-Duitsland, terwijl de toekenning van steun in het tweede geval is afgewezen.

27

(28)  Zie bv. het Besluit van de Commissie van 9 juli 2014 in zaak SA.34191 (2012/C) met betrekking tot de door Letland ten uitvoer gelegde maatregelen ten behoeve van A/S Air Baltic Corporation (airBaltic), nog niet gepubliceerd, overweging 185, of het Besluit van de Commissie van 29 juli 2014 in zaak SA.36874 (2013/N) betreffende herstructureringssteun ten behoeve van LOT Polish Airlines S.A, nog niet gepubliceerd, overweging 234.

28

(29)  Volledig gecoördineerde luchthavens zijn gedefinieerd in artikel 2, onder g), van Verordening (EEG) nr. 95/93 van de Raad van 18 januari 1993 betreffende gemeenschappelijke regels voor de toewijzing van „slots” op communautaire luchthavens (PB L 14 van 22.1.1993, blz. 1). Volgens artikel 3, lid 4, van Verordening (EEG) nr. 95/93 ervaren deze luchthavens, minstens gedurende bepaalde perioden, capaciteitsproblemen.

29

(30)  Zie het Besluit van de Commissie van 9 juli 2014 in zaak SA.34191 (2012/C) met betrekking tot de door Letland ten uitvoer gelegde maatregelen ten behoeve van A/S Air Baltic Corporation (airBaltic), nog niet gepubliceerd, overweging 194; Besluit van de Commissie van 9 juli 2014 in zaak SA.32715 (2012/C) betreffende Adria Airways d.d., nog niet gepubliceerd, overweging 143; Besluit 2013/151/EU, overweging 130.

30

(31)  Zie het Besluit van de Commissie van 9 juli 2014 in zaak SA.34191 (2012/C) met betrekking tot de door Letland ten uitvoer gelegde maatregelen ten behoeve van A/S Air Baltic Corporation (airBaltic), nog niet gepubliceerd, overweging 195; Besluit van de Commissie van 9 juli 2014 in zaak SA.32715 (2012/C) betreffende Adria Airways d.d., nog niet gepubliceerd, overweging 136.

31

(32)  Uit de statuten van Cyprus Airways en de jaarverslagen van de onderneming blijkt dat zij een aantal pensioenfondsen beheert, waaronder het Fonds voor sociale voorzieningen, en dat zij borg staat voor de waarde van het Sociale Fonds en dat dit passief in de verplichtingen en voorzieningen van de onderneming is opgenomen. Bovendien waarborgt de onderneming de welvaartsvastheid van de pensioenuitkeringen zodat een totaal minimumrendement wordt gegarandeerd.

32

(33)  Zie Beschikking 2010/175/EG van de Commissie van 22 juli 2009 betreffende de staatssteun C 18/05 (ex N 438/04, N 194/05 en PL 34/04) die door Polen is toegekend aan Stocznia Gdańsk (PB L 81 van 26.3.2010, blz. 19), overweging 276.

33

(34)  Zie Besluit van de Commissie van 24 januari 2006 betreffende zaak N 814/2006 inzake de regionale steunkaart 2007-2013 (PB C 68 van 24.3.2007, blz. 28).

34

(35)  De Cypriotische autoriteiten verwijzen naar de reddingssteun voor Air Malta waarbij werd erkend dat er sprake was van uitzonderlijke omstandigheden en toegestaan is om minder dan tien jaar na de toekenning van eerdere herstructureringssteun opnieuw reddingssteun te verlenen (Beschikking van de Commissie van 15 november 2010 in zaak N 504/2010 — Air Malta — Reddingssteun, PB C 102 van 2.4.2011, blz. 4). De Commissie merkt op dat er belangrijke verschillen zijn tussen het dossier Air Malta en het onderhavige dossier. De vorige maatregel ten behoeve van Air Malta is uitgevoerd in april 2004, d.w.z. vóór de toetreding van Malta tot de EU, en moest derhalve niet door de Commissie worden goedgekeurd. De Maltese autoriteiten stelden dat de maatregel van 2004 strookte met het beginsel van een investeerder in een markteconomie en derhalve geen staatssteun was. Omdat de reddingssteun bij hoogdringendheid moest worden goedgekeurd, kon de Commissie geen definitief antwoord formuleren op de vraag of de maatregel van 2004 al dan niet steun vormde. In haar latere besluit betreffende herstructureringssteun (Besluit 2012/661/EU) heeft de Commissie echter geconcludeerd dat de maatregel van 2004 geen staatssteun vormde. In dit geval lijdt het geen twijfel dat Cyprus Airways in 2007 herstructureringssteun heeft gekregen. Eén van de uitzonderlijke omstandigheden die de Commissie heeft aanvaard, was dat de toegang tot Malta International Airport in 2004 uitsluitend geregeld was door bilaterale luchtvaartovereenkomsten, terwijl in 2010 alle EU-luchtvaartmaatschappijen toegang hadden. Sinds 2007 is er op de Cypriotische luchthavens geen sprake van een dergelijke fundamentele verandering. Ten slotte was Malta voor meer dan 50 % van het luchtverkeer afhankelijk van Air Malta, terwijl Cyprus Airways in 2012 slechts 15 % van de Cypriotische luchtvaart vertegenwoordigde en dat aandeel sindsdien nog verder is teruggelopen.

35

(36)  Zie Besluit van de Commissie van 27 juni 2012 betreffende zaak SA.32523 (11/N), punt 11.

36

(37)  Zie jaarverslag 2007, blz. 97; jaarverslag 2008, blz. 88; jaarverslag 2009, blz. 91.

37

(38)  Zie zaak C-70/72, Commissie/Duitsland, Jurisprudentie 1973, blz. 813, rechtsoverweging 13.

38

(39)  Zie gevoegde zaken C-278/92, C-279/92 en C-280/92, Spanje/Commissie, Jurispr. 1994, blz. I-4103, punt 75.

39

(40)  Zie zaak C-75/97, België/Commissie, Jurispr. 1999, blz. I-030671, punten 64 en 65.

40

(41)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1).

41

(42)  Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1).

42

(43)  Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie van 30 januari 2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 82 van 25.3.2008, blz. 1).

43

(44)  Deze informatie wordt meegedeeld in de vorm van de tabel in bijlage I bij dit besluit.

44

---

BIJLAGE

INFORMATIE OVER DE ONTVANGSTEN, TERUG TE BETALEN EN REEDS TERUGBETAALDE BEDRAGEN (IN EUR)

| Identiteit van de begunstigde — maatregel | Totaal ontvangen steunbedrag | Totaal terug te vorderen bedrag
  (hoofdsom) | Totaal reeds terugbetaald bedrag |
| --- | --- | --- | --- |
| Hoofdsom | Terugvorderingsrente |
| Cyprus Airways — Participatie van de staat in de kapitaalverhoging | 3 1 3 30  000 (1) | 3 1 3 30  000 | | |
| Cyprus Airways — Reddingssteunlening | 3 4 5 00  000 (2) | 3 4 5 00  000 | | |
| Cyprus Airways — Opleidingssteun | 2 69  317,94 (3) | 2 69  317,94 | | |
| [Gelieve aan te passen indien in het kader van maatregel 4 andere steun is verleend] | | | | |

Identiteit van de begunstigde — maatregel

Totaal ontvangen steunbedrag

Totaal terug te vorderen bedrag

(hoofdsom)

Totaal reeds terugbetaald bedrag

Hoofdsom

Terugvorderingsrente

Cyprus Airways — Participatie van de staat in de kapitaalverhoging

3 1 3 30  000 (1)

3 1 3 30  000

Cyprus Airways — Reddingssteunlening

3 4 5 00  000 (2)

3 4 5 00  000

Cyprus Airways — Opleidingssteun

2 69  317,94 (3)

2 69  317,94

[Gelieve aan te passen indien in het kader van maatregel 4 andere steun is verleend]

---

(1)  Bedrag als bedoeld in overweging 110 van het besluit.

(2)  Bedrag als bedoeld in overweging 111 van het besluit.

(3)  Bedrag als bedoeld in overweging 117 van het besluit.

---

| 8.7.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 179/112 |
| --- | --- | --- | --- |

8.7.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 179/112

---

BESLUIT (EU) 2015/1074 VAN DE COMMISSIE

van 19 januari 2015

betreffende steunmaatregel SA.35842 (2014/C) (ex 2012/NN) uitgevoerd door Italië —

Aan CSTP toegekende extra compensatie voor de openbare dienst

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 74)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURE

| (1) | De Italiaanse autoriteiten hebben bij elektronische aanmelding van 5 december 2012, overeenkomstig artikel 108, lid 3, van het Verdrag, de extra compensatie aangemeld die naar aanleiding van een uitspraak van het Consiglio di Stato (het hoogste Italiaanse administratieve rechtscollege, hierna „Raad van State” genoemd) aan Consorzio Salernitano Trasporti Pubblici SpA (hierna „CSTP” genoemd) was toegekend voor het verrichten van personenvervoerdiensten per bus op basis van concessies die door de Italiaanse regio Campanië (hierna „de regio” genoemd) waren verleend in de periode 1997-2002 (hierna „de onderzochte periode” genoemd). |
| --- | --- |

(1)

De Italiaanse autoriteiten hebben bij elektronische aanmelding van 5 december 2012, overeenkomstig artikel 108, lid 3, van het Verdrag, de extra compensatie aangemeld die naar aanleiding van een uitspraak van het Consiglio di Stato (het hoogste Italiaanse administratieve rechtscollege, hierna „Raad van State” genoemd) aan Consorzio Salernitano Trasporti Pubblici SpA (hierna „CSTP” genoemd) was toegekend voor het verrichten van personenvervoerdiensten per bus op basis van concessies die door de Italiaanse regio Campanië (hierna „de regio” genoemd) waren verleend in de periode 1997-2002 (hierna „de onderzochte periode” genoemd).

| (2) | De aanmelding werd geregistreerd onder nummer SA.35842 en vanaf 13 december 2012 behandeld als niet-aangemelde maatregel, omdat de regio volgens de informatie waarover de Commissie beschikte, slechts verplicht was om de extra compensatie te betalen die zij CSTP vanaf 7 december 2012 verschuldigd was, dat wil zeggen nadat de Italiaanse regering de maatregel bij de Commissie had aangemeld maar voordat de Commissie een besluit had vastgesteld. |
| --- | --- |

(2)

De aanmelding werd geregistreerd onder nummer SA.35842 en vanaf 13 december 2012 behandeld als niet-aangemelde maatregel, omdat de regio volgens de informatie waarover de Commissie beschikte, slechts verplicht was om de extra compensatie te betalen die zij CSTP vanaf 7 december 2012 verschuldigd was, dat wil zeggen nadat de Italiaanse regering de maatregel bij de Commissie had aangemeld maar voordat de Commissie een besluit had vastgesteld.

| (3) | Bij brief van 20 februari 2014 deelde de Commissie Italië mee dat zij besloten had de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag in te leiden met betrekking tot de steun (hierna „het inleidingsbesluit genoemd”). |
| --- | --- |

(3)

Bij brief van 20 februari 2014 deelde de Commissie Italië mee dat zij besloten had de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag in te leiden met betrekking tot de steun (hierna „het inleidingsbesluit genoemd”).

| (4) | Het inleidingsbesluit werd in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (1). De Commissie verzocht de belanghebbenden hun opmerkingen over de maatregel in te dienen. |
| --- | --- |

(4)

Het inleidingsbesluit werd in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (1). De Commissie verzocht de belanghebbenden hun opmerkingen over de maatregel in te dienen.

| (5) | De Italiaanse autoriteiten dienden hun opmerkingen over het inleidingsbesluit in bij brieven van 21 en 25 maart 2014. |
| --- | --- |

(5)

De Italiaanse autoriteiten dienden hun opmerkingen over het inleidingsbesluit in bij brieven van 21 en 25 maart 2014.

| (6) | De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit was CSTP, de begunstigde van de maatregel. Deze opmerkingen werden op 25, 26, 27 en 28 maart 2014 ontvangen. |
| --- | --- |

(6)

De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit was CSTP, de begunstigde van de maatregel. Deze opmerkingen werden op 25, 26, 27 en 28 maart 2014 ontvangen.

| (7) | Italië gaf geen commentaar op de opmerkingen van de belanghebbenden. |
| --- | --- |

(7)

Italië gaf geen commentaar op de opmerkingen van de belanghebbenden.

| (8) | Na aanvaarding van een verlenging van de antwoordtermijn door de Commissie, verstrekten de Italiaanse autoriteiten aanvullende inlichtingen bij brief van 15 september 2014. |
| --- | --- |

(8)

Na aanvaarding van een verlenging van de antwoordtermijn door de Commissie, verstrekten de Italiaanse autoriteiten aanvullende inlichtingen bij brief van 15 september 2014.

2.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL

2.1.   DE ONDERNEMING

| (9) | CSTP is een naamloze vennootschap die lokale openbaarvervoerdiensten aanbiedt op basis van regionale en gemeentelijke concessies. Meer bepaald exploiteerde CSTP volgens de Italiaanse autoriteiten een netwerk van bustrajecten als concessiehouder van de regio gedurende de onderzochte periode, waarbij ongeveer 9 miljoen km per jaar werd afgelegd. |
| --- | --- |

(9)

CSTP is een naamloze vennootschap die lokale openbaarvervoerdiensten aanbiedt op basis van regionale en gemeentelijke concessies. Meer bepaald exploiteerde CSTP volgens de Italiaanse autoriteiten een netwerk van bustrajecten als concessiehouder van de regio gedurende de onderzochte periode, waarbij ongeveer 9 miljoen km per jaar werd afgelegd.

| (10) | Uit de door de Italiaanse autoriteiten verstrekt informatie blijkt dat de regio gedurende de onderzochte periode reeds 13 1 6 32  525,80 EUR voor de bovengenoemde dienstverlening aan CSTP heeft betaald, waarvan 12 5 8 69  212,47 EUR voor de exploitatie en het beheer van de dienst en 5 7 63  313,32 EUR voor investeringen. Daar deze compensatie blijkbaar meer dan tien jaar vóór het eerste verzoek om informatie van de Commissie aan de Italiaanse overheid aan CSTP was toegekend, blijft zij in de onderhavige procedure buiten beschouwing (2). |
| --- | --- |

(10)

Uit de door de Italiaanse autoriteiten verstrekt informatie blijkt dat de regio gedurende de onderzochte periode reeds 13 1 6 32  525,80 EUR voor de bovengenoemde dienstverlening aan CSTP heeft betaald, waarvan 12 5 8 69  212,47 EUR voor de exploitatie en het beheer van de dienst en 5 7 63  313,32 EUR voor investeringen. Daar deze compensatie blijkbaar meer dan tien jaar vóór het eerste verzoek om informatie van de Commissie aan de Italiaanse overheid aan CSTP was toegekend, blijft zij in de onderhavige procedure buiten beschouwing (2).

| (11) | Naast de bovengenoemde, reeds ontvangen bedragen vroeg CSTP de regio om een extra compensatie ten bedrage van 1 4 5 45  946 EUR op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad (3) voor de economische nadelen die zij beweerde te ondervinden van de openbaredienstverplichtingen die haar zouden zijn opgelegd. |
| --- | --- |

(11)

Naast de bovengenoemde, reeds ontvangen bedragen vroeg CSTP de regio om een extra compensatie ten bedrage van 1 4 5 45  946 EUR op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad (3) voor de economische nadelen die zij beweerde te ondervinden van de openbaredienstverplichtingen die haar zouden zijn opgelegd.

| (12) | In 2008 verwierp de regionale administratieve rechtbank in Salerno het verzoek van CSTP om extra compensatie op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De rechtbank oordeelde dat CSTP, overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (4), geen compensatie voor economische nadelen als gevolg van een opgelegde openbaredienstverplichting kon eisen zonder eerst om de opheffing van deze verplichting te hebben gevraagd. |
| --- | --- |

(12)

In 2008 verwierp de regionale administratieve rechtbank in Salerno het verzoek van CSTP om extra compensatie op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De rechtbank oordeelde dat CSTP, overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (4), geen compensatie voor economische nadelen als gevolg van een opgelegde openbaredienstverplichting kon eisen zonder eerst om de opheffing van deze verplichting te hebben gevraagd.

2.2.   DE UITSPRAKEN VAN DE RAAD VAN STATE

| (13) | Bij uitspraak van 27 juli 2009 (Sentenza no. 4683/09) verklaarde de Raad van State het beroep dat CSTP had ingesteld tegen het vonnis van de regionale administratieve rechtbank in Salerno gegrond, en concludeerde dat CSTP recht had op extra compensatie voor de openbare dienst die de onderneming had verricht overeenkomstig de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. In die uitspraak wordt niet precies aangegeven op grond van welk wetsbesluit en in welke vorm de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, maar wordt benadrukt dat de eis van een onderneming die een openbare dienst verricht, om voor de daadwerkelijk bij de verrichting van die dienst gemaakte kosten te worden vergoed, niet kan worden afgewezen. Verder oordeelde de Raad van State dat CSTP recht had op compensatie voor de openbare dienst, ook zonder dat de onderneming eerder om de opheffing van de openbaredienstverplichtingen had verzocht. |
| --- | --- |

(13)

Bij uitspraak van 27 juli 2009 (Sentenza no. 4683/09) verklaarde de Raad van State het beroep dat CSTP had ingesteld tegen het vonnis van de regionale administratieve rechtbank in Salerno gegrond, en concludeerde dat CSTP recht had op extra compensatie voor de openbare dienst die de onderneming had verricht overeenkomstig de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. In die uitspraak wordt niet precies aangegeven op grond van welk wetsbesluit en in welke vorm de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, maar wordt benadrukt dat de eis van een onderneming die een openbare dienst verricht, om voor de daadwerkelijk bij de verrichting van die dienst gemaakte kosten te worden vergoed, niet kan worden afgewezen. Verder oordeelde de Raad van State dat CSTP recht had op compensatie voor de openbare dienst, ook zonder dat de onderneming eerder om de opheffing van de openbaredienstverplichtingen had verzocht.

| (14) | Volgens de Raad van State diende het exacte bedrag van de extra compensatie die aan CSTP moest worden betaald, door de regio te worden vastgesteld op grond van betrouwbare gegevens afkomstig van de boekhouding van de onderneming, waaruit het verschil bleek tussen de kosten die konden worden toegeschreven aan het met de openbaredienstverplichtingen verband houdende deel van de activiteiten van CSTP en de daaruit voortvloeiende inkomsten. De regio beweerde echter dat zij daartoe niet in staat was wegens een gebrek aan duidelijke, betrouwbare gegevens. |
| --- | --- |

(14)

Volgens de Raad van State diende het exacte bedrag van de extra compensatie die aan CSTP moest worden betaald, door de regio te worden vastgesteld op grond van betrouwbare gegevens afkomstig van de boekhouding van de onderneming, waaruit het verschil bleek tussen de kosten die konden worden toegeschreven aan het met de openbaredienstverplichtingen verband houdende deel van de activiteiten van CSTP en de daaruit voortvloeiende inkomsten. De regio beweerde echter dat zij daartoe niet in staat was wegens een gebrek aan duidelijke, betrouwbare gegevens.

| (15) | Bij beschikking (ordinanza) nr. 8736/2010 van 13 december 2010 benoemde de Raad van State een deskundige om deze taak uit te voeren. Volgens de Italiaanse autoriteiten was die deskundige evenmin in staat het te compenseren bedrag te bepalen, en kon slechts met de hulp van een tweede deskundige, die bij beschikking nr. 5897/2011 van 7 november 2011 door de Raad van State was benoemd, een specifiek compensatiebedrag worden berekend op basis van een „inductieve methode”, die door de Raad van State bij beschikking nr. 3244/2011 van 25 juli 2011 was voorgeschreven. Op basis van die berekeningen concludeerden de deskundigen dat CSTP alleen voor 1998 onvoldoende compensatie had ontvangen als gevolg van de toepassing van de formule van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (d.w.z. tariefplicht). De deskundigen konden geen inductieve methode gebruiken om de (eventuele) ondercompensatie te berekenen op grond van artikel 10 (d.w.z. exploitatie- of vervoerplicht) van dezelfde verordening door het ontbreken van betrouwbare gegevens en het risico dat een dergelijke methode de op grond van artikel 11 berekende compensatie zou verdubbelen. Impliciet namen de deskundigen derhalve aan dat door de regio een tariefplicht aan CSTP was opgelegd. |
| --- | --- |

(15)

Bij beschikking (ordinanza) nr. 8736/2010 van 13 december 2010 benoemde de Raad van State een deskundige om deze taak uit te voeren. Volgens de Italiaanse autoriteiten was die deskundige evenmin in staat het te compenseren bedrag te bepalen, en kon slechts met de hulp van een tweede deskundige, die bij beschikking nr. 5897/2011 van 7 november 2011 door de Raad van State was benoemd, een specifiek compensatiebedrag worden berekend op basis van een „inductieve methode”, die door de Raad van State bij beschikking nr. 3244/2011 van 25 juli 2011 was voorgeschreven. Op basis van die berekeningen concludeerden de deskundigen dat CSTP alleen voor 1998 onvoldoende compensatie had ontvangen als gevolg van de toepassing van de formule van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (d.w.z. tariefplicht). De deskundigen konden geen inductieve methode gebruiken om de (eventuele) ondercompensatie te berekenen op grond van artikel 10 (d.w.z. exploitatie- of vervoerplicht) van dezelfde verordening door het ontbreken van betrouwbare gegevens en het risico dat een dergelijke methode de op grond van artikel 11 berekende compensatie zou verdubbelen. Impliciet namen de deskundigen derhalve aan dat door de regio een tariefplicht aan CSTP was opgelegd.

| (16) | In lijn hiermee stelde de Raad van State in zijn uitspraak nr. 5649/2012 van 7 november 2012 de extra compensatie die de regio aan CSTP moest betalen vast op 4 9 51  838 EUR, d.w.z. het bedrag van de ondercompensatie van 1998, en gelastte de betaling van dit bedrag ten laatste op 7 december 2012. Op 21 december 2012 werd dit bedrag door de regio aan CSTP betaald. |
| --- | --- |

(16)

In lijn hiermee stelde de Raad van State in zijn uitspraak nr. 5649/2012 van 7 november 2012 de extra compensatie die de regio aan CSTP moest betalen vast op 4 9 51  838 EUR, d.w.z. het bedrag van de ondercompensatie van 1998, en gelastte de betaling van dit bedrag ten laatste op 7 december 2012. Op 21 december 2012 werd dit bedrag door de regio aan CSTP betaald.

| (17) | De betaling van deze extra compensatie door de regio aan CSTP naar aanleiding van uitspraak nr. 5649/2012 vormt de niet-aangemelde maatregel en het voorwerp van dit besluit. |
| --- | --- |

(17)

De betaling van deze extra compensatie door de regio aan CSTP naar aanleiding van uitspraak nr. 5649/2012 vormt de niet-aangemelde maatregel en het voorwerp van dit besluit.

2.3.   AANVULLENDE INLICHTINGEN/OPMERKINGEN VAN DE ITALIAANSE AUTORITEITEN

| (18) | Volgens de Italiaanse autoriteiten opereerde CSTP, net als andere aanbieders van regionale geregelde busvervoerdiensten, op basis van tijdelijke vergunningen (concessies) die jaarlijks op verzoek van de onderneming moesten worden verlengd. Deze concessies verleenden de onderneming het exclusieve recht om de desbetreffende diensten uit te voeren. |
| --- | --- |

(18)

Volgens de Italiaanse autoriteiten opereerde CSTP, net als andere aanbieders van regionale geregelde busvervoerdiensten, op basis van tijdelijke vergunningen (concessies) die jaarlijks op verzoek van de onderneming moesten worden verlengd. Deze concessies verleenden de onderneming het exclusieve recht om de desbetreffende diensten uit te voeren.

| (19) | Verder betogen de Italiaanse autoriteiten dat CSTP bij de regio in elk jaar van de onderzochte periode concessies had aangevraagd voor de betrokken trajecten, en dat in deze concessies altijd werd gestipuleerd dat de uitvoering van de diensten volledig voor risico van de betrokken ondernemingen kwam en met name zonder dat de uitvoering van de dienst recht gaf op enigerlei subsidie of compensatie. De Italiaanse autoriteiten dienden een kopie in van een model-concessieovereenkomst uit 1973 en verklaarden dat dit dezelfde overeenkomst was als die welke met CSTP was gesloten in de onderzochte periode. De Italiaanse autoriteiten legden evenwel geen concessieovereenkomsten voor die in de betrokken periode daadwerkelijk met CSTP waren gesloten. |
| --- | --- |

(19)

Verder betogen de Italiaanse autoriteiten dat CSTP bij de regio in elk jaar van de onderzochte periode concessies had aangevraagd voor de betrokken trajecten, en dat in deze concessies altijd werd gestipuleerd dat de uitvoering van de diensten volledig voor risico van de betrokken ondernemingen kwam en met name zonder dat de uitvoering van de dienst recht gaf op enigerlei subsidie of compensatie. De Italiaanse autoriteiten dienden een kopie in van een model-concessieovereenkomst uit 1973 en verklaarden dat dit dezelfde overeenkomst was als die welke met CSTP was gesloten in de onderzochte periode. De Italiaanse autoriteiten legden evenwel geen concessieovereenkomsten voor die in de betrokken periode daadwerkelijk met CSTP waren gesloten.

| (20) | De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat CSTP in het kader van deze concessies het recht had een vervanging voor de te gebruiken vormen van vervoer voor te stellen of te verzoeken om een gedeeltelijke of volledige opheffing van haar openbaredienstverplichtingen indien deze een economisch nadeel voor de onderneming inhielden, maar dat zij nooit van dit recht gebruik had gemaakt. De Italiaanse autoriteiten beweren voorts dat de onderneming nooit aan de regio gemeld had dat zij economische nadelen ondervond of dat zij taken uitvoerde die zij nimmer op zich zou hebben genomen indien zij daartoe niet gehouden was in het kader van een openbaredienstverplichting. Tenslotte had CSTP volgens de Italiaanse autoriteiten nooit verzocht om opheffing van de openbaredienstverplichting zoals bij artikel 4, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zou zijn voorgeschreven. |
| --- | --- |

(20)

De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat CSTP in het kader van deze concessies het recht had een vervanging voor de te gebruiken vormen van vervoer voor te stellen of te verzoeken om een gedeeltelijke of volledige opheffing van haar openbaredienstverplichtingen indien deze een economisch nadeel voor de onderneming inhielden, maar dat zij nooit van dit recht gebruik had gemaakt. De Italiaanse autoriteiten beweren voorts dat de onderneming nooit aan de regio gemeld had dat zij economische nadelen ondervond of dat zij taken uitvoerde die zij nimmer op zich zou hebben genomen indien zij daartoe niet gehouden was in het kader van een openbaredienstverplichting. Tenslotte had CSTP volgens de Italiaanse autoriteiten nooit verzocht om opheffing van de openbaredienstverplichting zoals bij artikel 4, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zou zijn voorgeschreven.

| (21) | Volgens de Italiaanse autoriteiten waren de in het verleden aan CSTP verstrekte overheidsbijdragen berekend volgens een standaardmethode, waarbij de kosten werden berekend op basis van bepaalde parameters als vastgelegd in de Regionale Wet nr. 16/1983 (5), zoals het aantal toegekende kilometers ten opzichte van het aantal afgelegde kilometers, het aantal werknemers en het aantal bussen, die zouden uiteenlopen naar gelang van het soort uitgevoerde dienst (stadsdiensten of diensten in berg- of heuvelachtige streken), de juridische en economische behandeling van de werknemers, de grootte van de onderneming en de kosten van de bussen. |
| --- | --- |

(21)

Volgens de Italiaanse autoriteiten waren de in het verleden aan CSTP verstrekte overheidsbijdragen berekend volgens een standaardmethode, waarbij de kosten werden berekend op basis van bepaalde parameters als vastgelegd in de Regionale Wet nr. 16/1983 (5), zoals het aantal toegekende kilometers ten opzichte van het aantal afgelegde kilometers, het aantal werknemers en het aantal bussen, die zouden uiteenlopen naar gelang van het soort uitgevoerde dienst (stadsdiensten of diensten in berg- of heuvelachtige streken), de juridische en economische behandeling van de werknemers, de grootte van de onderneming en de kosten van de bussen.

| (22) | De Italiaanse autoriteiten betwijfelen ook of CSTP heeft aangetoond dat zij de openbaredienstverplichtingen doelmatig en correct heeft uitgevoerd overeenkomstig Verordening (EEG) nr. 1191/69, en verklaren dat CSTP geen gescheiden boekhouding voerde zoals bij artikel 1, lid 5, van die verordening wordt voorgeschreven. |
| --- | --- |

(22)

De Italiaanse autoriteiten betwijfelen ook of CSTP heeft aangetoond dat zij de openbaredienstverplichtingen doelmatig en correct heeft uitgevoerd overeenkomstig Verordening (EEG) nr. 1191/69, en verklaren dat CSTP geen gescheiden boekhouding voerde zoals bij artikel 1, lid 5, van die verordening wordt voorgeschreven.

2.4.   COMPENSATIEBEDRAG

| (23) | Zoals in overweging 15 is uiteengezet, benoemde de Raad van State twee deskundigen om de extra compensatie te berekenen die de regio aan CSTP moest betalen op grond van de artikelen 6, 10, en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Op 27 september 2012 brachten beide deskundigen hun verslag uit, maar alleen de tweede deskundige was erin geslaagd de extra compensatie te berekenen die de regio aan CSTP verschuldigd was. |
| --- | --- |

(23)

Zoals in overweging 15 is uiteengezet, benoemde de Raad van State twee deskundigen om de extra compensatie te berekenen die de regio aan CSTP moest betalen op grond van de artikelen 6, 10, en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Op 27 september 2012 brachten beide deskundigen hun verslag uit, maar alleen de tweede deskundige was erin geslaagd de extra compensatie te berekenen die de regio aan CSTP verschuldigd was.

| (24) | Wat de extra compensatie voor de exploitatie- of vervoerplicht betreft — artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 — wijzen de deskundigen er in hun verslagen herhaaldelijk op dat de aanspraken op extra compensatie van CSTP niet waren onderbouwd met voldoende gedocumenteerde gegevens om dit bedrag precies te kunnen berekenen. Bovendien hadden de partijen (d.w.z. CSTP en de regio) ook gegevens overgelegd die niet met elkaar klopten of die niet nauwkeurig genoeg waren en slechts een benadering vormden. De deskundigen concluderen dan ook in hun verslag dat de partijen onvoldoende bewijsstukken hebben voorgelegd om onrendabele buslijnen te kunnen beoordelen, wat een betrouwbare schatting ter zake onmogelijk maakt, zelfs met de door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode”. Bijgevolg concluderen de deskundigen dat de extra compensatie voor de exploitatie- of vervoerplicht, berekend op grond van artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (6), nihil zou moeten zijn. |
| --- | --- |

(24)

Wat de extra compensatie voor de exploitatie- of vervoerplicht betreft — artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 — wijzen de deskundigen er in hun verslagen herhaaldelijk op dat de aanspraken op extra compensatie van CSTP niet waren onderbouwd met voldoende gedocumenteerde gegevens om dit bedrag precies te kunnen berekenen. Bovendien hadden de partijen (d.w.z. CSTP en de regio) ook gegevens overgelegd die niet met elkaar klopten of die niet nauwkeurig genoeg waren en slechts een benadering vormden. De deskundigen concluderen dan ook in hun verslag dat de partijen onvoldoende bewijsstukken hebben voorgelegd om onrendabele buslijnen te kunnen beoordelen, wat een betrouwbare schatting ter zake onmogelijk maakt, zelfs met de door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode”. Bijgevolg concluderen de deskundigen dat de extra compensatie voor de exploitatie- of vervoerplicht, berekend op grond van artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (6), nihil zou moeten zijn.

| (25) | Wat de extra compensatie in verband met de tariefplicht betreft — artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 — stellen de deskundigen vast dat deze niet kon worden berekend op basis van lid 2 van die bepaling omdat de partijen nooit een omschrijving hadden gegeven van de toestand op de markt en een eventuele compensatie daarom diende te worden berekend op grond van lid 1 van die bepaling. De deskundigen erkennen evenwel dat een berekening op basis van lid 1 ook niet mogelijk is door ontbrekende of onbetrouwbare gegevens. Daarom werd door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode” toegepast waarbij het begrip „standaardkosten” op basis van een „standaardprijs per eenheid” en het aantal kilometers waarop de concessie betrekking had, werden gebruikt om te berekenen of CSTP in de onderzochte periode onvoldoende compensatie had ontvangen voor de tariefplicht die aan de onderneming was opgelegd. |
| --- | --- |

(25)

Wat de extra compensatie in verband met de tariefplicht betreft — artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 — stellen de deskundigen vast dat deze niet kon worden berekend op basis van lid 2 van die bepaling omdat de partijen nooit een omschrijving hadden gegeven van de toestand op de markt en een eventuele compensatie daarom diende te worden berekend op grond van lid 1 van die bepaling. De deskundigen erkennen evenwel dat een berekening op basis van lid 1 ook niet mogelijk is door ontbrekende of onbetrouwbare gegevens. Daarom werd door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode” toegepast waarbij het begrip „standaardkosten” op basis van een „standaardprijs per eenheid” en het aantal kilometers waarop de concessie betrekking had, werden gebruikt om te berekenen of CSTP in de onderzochte periode onvoldoende compensatie had ontvangen voor de tariefplicht die aan de onderneming was opgelegd.

| (26) | Aldus berekenden de deskundigen het extra compensatiebedrag met gebruikmaking van de formule van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, ervan uitgaande dat de tariefplicht in de onderzochte periode aan CSTP was opgelegd, zoals samengevat in de onderstaande tabel: | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | Inkomsten die kunnen worden toegerekend aan commerciële bedrijfsvoering |

(26)

Aldus berekenden de deskundigen het extra compensatiebedrag met gebruikmaking van de formule van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, ervan uitgaande dat de tariefplicht in de onderzochte periode aan CSTP was opgelegd, zoals samengevat in de onderstaande tabel:

1997

1998

1999

2000

2001

2002

A

Inkomsten die kunnen worden toegerekend aan commerciële bedrijfsvoering

4 0 3 03  387,71

4 2 3 12  390,51

4 1 1 74  023,85

4 2 3 99  523,59

4 2 0 10  059,97

4 2 0 10  059,97

| B | Feitelijke inkomsten die in het onderhavige geval aan de bedrijfsvoering kunnen worden toegerekend |
| --- | --- |

B

Feitelijke inkomsten die in het onderhavige geval aan de bedrijfsvoering kunnen worden toegerekend

9 4 84  545,48

8 7 05  924,03

8 5 77  234,29

9 2 54  374,76

9 4 47  735,00

9 4 30  225,00

| C | Reeds betaalde bijdragen |
| --- | --- |

C

Reeds betaalde bijdragen

3 4 1 06  026,86

2 9 9 35  681,81

3 4 1 24  760,15

3 5 1 99  742,20

3 3 4 96  192,00

3 3 8 69  048,00

A – (B + C)

– 3 2 87  184,64

3 6 70  784,68

– 1 5 27  970,59

– 2 0 54  593,37

– 9 33  867,03

– 1 2 89  213,03

A – (B + C)

3 6 70  784,68

| (27) | Uit deze berekeningen kan worden opgemaakt dat CSTP alleen voor het jaar 1998 aanspraak kan maken op ondercompensatie als gevolg van de tariefplicht die aan de onderneming was opgelegd. Het bedrag van de ondercompensatie was 3 6 70  784,68 EUR, waarbij een wettelijke rente van 1 2 81  053,57 EUR werd opgeteld; dit leverde een extra compensatie op van 4 9 51  838,25 EUR. Dit was het bedrag dat de regio op last van de Raad van State aan CSTP moest uitkeren, en dat op 21 december 2012 daadwerkelijk werd uitbetaald. |
| --- | --- |

(27)

Uit deze berekeningen kan worden opgemaakt dat CSTP alleen voor het jaar 1998 aanspraak kan maken op ondercompensatie als gevolg van de tariefplicht die aan de onderneming was opgelegd. Het bedrag van de ondercompensatie was 3 6 70  784,68 EUR, waarbij een wettelijke rente van 1 2 81  053,57 EUR werd opgeteld; dit leverde een extra compensatie op van 4 9 51  838,25 EUR. Dit was het bedrag dat de regio op last van de Raad van State aan CSTP moest uitkeren, en dat op 21 december 2012 daadwerkelijk werd uitbetaald.

2.5.   REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE PROCEDURE

| (28) | Zoals in het inleidingsbesluit reeds is opgemerkt, had de Commissie op een aantal punten twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt. |
| --- | --- |

(28)

Zoals in het inleidingsbesluit reeds is opgemerkt, had de Commissie op een aantal punten twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt.

| (29) | Ten eerste vroeg de Commissie zich af of aan de vier voorwaarden die door het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Altmark (7) zijn vastgesteld, was voldaan. |
| --- | --- |

(29)

Ten eerste vroeg de Commissie zich af of aan de vier voorwaarden die door het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Altmark (7) zijn vastgesteld, was voldaan.

| (30) | Ten tweede had de Commissie twijfels over de vrijstelling van de aanmeldingsplicht op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Of artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 de Italiaanse autoriteiten inderdaad vrijstelde van de verplichting van voorafgaande kennisgeving in deze zaak, hangt derhalve allereerst af van de vraag of de openbaredienstverplichting werkelijk eenzijdig door de regio aan CSTP was opgelegd, en ten tweede van de vraag of de uit hoofde van die verplichting betaalde compensatie in overeenstemming is met de voorwaarden van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie kon niet vaststellen of de aan CSTP toegekende compensatie aan deze voorwaarden voldeed. |
| --- | --- |

(30)

Ten tweede had de Commissie twijfels over de vrijstelling van de aanmeldingsplicht op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Of artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 de Italiaanse autoriteiten inderdaad vrijstelde van de verplichting van voorafgaande kennisgeving in deze zaak, hangt derhalve allereerst af van de vraag of de openbaredienstverplichting werkelijk eenzijdig door de regio aan CSTP was opgelegd, en ten tweede van de vraag of de uit hoofde van die verplichting betaalde compensatie in overeenstemming is met de voorwaarden van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie kon niet vaststellen of de aan CSTP toegekende compensatie aan deze voorwaarden voldeed.

| (31) | Ten derde had de Commissie twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad (8). De Commissie betwijfelde of, indien zou komen vast te staan dat niet was voldaan aan ten minste een van de voorwaarden voor vrijstelling van de aanmeldingsplicht uit hoofde van Verordening (EEG) nr. 1191/69, en een beoordeling op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007 noodzakelijk was, in de onderhavige zaak aan de voorwaarden van de laatste verordening was voldaan. |
| --- | --- |

(31)

Ten derde had de Commissie twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad (8). De Commissie betwijfelde of, indien zou komen vast te staan dat niet was voldaan aan ten minste een van de voorwaarden voor vrijstelling van de aanmeldingsplicht uit hoofde van Verordening (EEG) nr. 1191/69, en een beoordeling op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007 noodzakelijk was, in de onderhavige zaak aan de voorwaarden van de laatste verordening was voldaan.

3.   OPMERKINGEN VAN ITALIË

| (32) | De nationale Italiaanse autoriteiten dienden geen opmerkingen over het inleidingsbesluit in. Enkel de regionale autoriteiten van Campanië maakten opmerkingen kenbaar. |
| --- | --- |

(32)

De nationale Italiaanse autoriteiten dienden geen opmerkingen over het inleidingsbesluit in. Enkel de regionale autoriteiten van Campanië maakten opmerkingen kenbaar.

| (33) | Ten eerste wees de regio erop dat CSTP niet had aangetoond dat zij een naar behoren gescheiden boekhouding voerde. |
| --- | --- |

(33)

Ten eerste wees de regio erop dat CSTP niet had aangetoond dat zij een naar behoren gescheiden boekhouding voerde.

| (34) | Vervolgens ontkende de regio nogmaals dat in de onderzochte periode eenzijdig openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De onderneming verzocht daarentegen, op grond van de toen vigerende regels, jaarlijks om verlenging van de concessiediensten; geen van de concessiebesluiten hield derhalve een eenzijdige oplegging van openbaredienstverplichtingen in. Bovendien had de regio CSTP, ter naleving van de uitspraak van de Raad van State, meermalen om bewijsstukken gevraagd met betrekking tot de besluiten of overeenkomsten waarbij openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, maar volgens de regio had de onderneming deze verzoeken nooit beantwoord. CSTP toonde ook niet aan dat zij de regio verzocht had de voorwaarden die in de concessie-overeenkomsten waren vastgelegd op het gebied van trajecten, dienstregelingen en tarieven, te wijzigen of dat de regio eventuele verzoeken in die zin had afgewezen. Wat de maximering van de tarieven betreft, betoogde de regio dat de tarieven die in de concessie-overeenkomsten waren vastgelegd, gebaseerd waren op algemene prijsbeleidsmaatregelen die door alle ondernemingen in de sector werden toegepast. |
| --- | --- |

(34)

Vervolgens ontkende de regio nogmaals dat in de onderzochte periode eenzijdig openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De onderneming verzocht daarentegen, op grond van de toen vigerende regels, jaarlijks om verlenging van de concessiediensten; geen van de concessiebesluiten hield derhalve een eenzijdige oplegging van openbaredienstverplichtingen in. Bovendien had de regio CSTP, ter naleving van de uitspraak van de Raad van State, meermalen om bewijsstukken gevraagd met betrekking tot de besluiten of overeenkomsten waarbij openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, maar volgens de regio had de onderneming deze verzoeken nooit beantwoord. CSTP toonde ook niet aan dat zij de regio verzocht had de voorwaarden die in de concessie-overeenkomsten waren vastgelegd op het gebied van trajecten, dienstregelingen en tarieven, te wijzigen of dat de regio eventuele verzoeken in die zin had afgewezen. Wat de maximering van de tarieven betreft, betoogde de regio dat de tarieven die in de concessie-overeenkomsten waren vastgelegd, gebaseerd waren op algemene prijsbeleidsmaatregelen die door alle ondernemingen in de sector werden toegepast.

4.   OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

| (35) | De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit was CSTP, de begunstigde van de maatregel. In deze opmerkingen deelde CSTP mee het niet eens te zijn met het voorlopige standpunt dat de Commissie in het inleidingsbesluit had geformuleerd. |
| --- | --- |

(35)

De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit was CSTP, de begunstigde van de maatregel. In deze opmerkingen deelde CSTP mee het niet eens te zijn met het voorlopige standpunt dat de Commissie in het inleidingsbesluit had geformuleerd.

| (36) | Allereerst hield zij staande dat de regio haar gedurende de onderzochte periode eenzijdig openbaredienstverplichtingen had opgelegd. Ter staving van deze bewering betoogde CSTP dat deze verplichtingen niet waren opgenomen in het document waarmee de concessie werd verleend — aangezien dat document niet bestond — maar uitsluitend konden worden opgemaakt uit de interne besluiten van de regio waarin de organisatie van de onderneming en de compensatie van tevoren waren vastgelegd via het zogenaamde „standaardkosten”-mechanisme. CSTP verklaarde dat Italië de openbaredienstverplichtingen had geregeld bij Wet nr. 151/81, Regionale Wet nr. 16/83, artikel 4 van Wet nr. 59/97 en Wetsbesluit nr. 422/97. De openbare dienst was in 1972/73 door de regio aan CSTP toevertrouwd door middel van een concessiebesluit en was tot 2003 elk jaar verlengd. Dat openbaredienstverplichtingen zoals die inzake tarieven, trajecten, dienstregelingen en opstapplaatsen in de betrokken periode aan CSTP waren opgelegd, kon volgens de onderneming worden opgemaakt uit de volgende documenten: —






  — | de „overbruggings-dienstovereenkomst” die door CSTP en de regio was gesloten voor het jaar 2003 overeenkomstig artikel 46 van Regionale Wet nr. 3/02 tot intrekking en vervanging van de bestaande concessies; |
| --- | --- | --- |

(36)

Allereerst hield zij staande dat de regio haar gedurende de onderzochte periode eenzijdig openbaredienstverplichtingen had opgelegd. Ter staving van deze bewering betoogde CSTP dat deze verplichtingen niet waren opgenomen in het document waarmee de concessie werd verleend — aangezien dat document niet bestond — maar uitsluitend konden worden opgemaakt uit de interne besluiten van de regio waarin de organisatie van de onderneming en de compensatie van tevoren waren vastgelegd via het zogenaamde „standaardkosten”-mechanisme. CSTP verklaarde dat Italië de openbaredienstverplichtingen had geregeld bij Wet nr. 151/81, Regionale Wet nr. 16/83, artikel 4 van Wet nr. 59/97 en Wetsbesluit nr. 422/97. De openbare dienst was in 1972/73 door de regio aan CSTP toevertrouwd door middel van een concessiebesluit en was tot 2003 elk jaar verlengd. Dat openbaredienstverplichtingen zoals die inzake tarieven, trajecten, dienstregelingen en opstapplaatsen in de betrokken periode aan CSTP waren opgelegd, kon volgens de onderneming worden opgemaakt uit de volgende documenten: —

—

de „overbruggings-dienstovereenkomst” die door CSTP en de regio was gesloten voor het jaar 2003 overeenkomstig artikel 46 van Regionale Wet nr. 3/02 tot intrekking en vervanging van de bestaande concessies;

| — | Besluit nr. 4873 van het regionaal bestuur (delibera della Giunta Regionale) van 30 december 1999, waarbij CSTP werd gemachtigd bepaalde trajecten te wijzigen, zowel op verzoek van de onderneming als van andere vragende partijen; |
| --- | --- |

—

Besluit nr. 4873 van het regionaal bestuur (delibera della Giunta Regionale) van 30 december 1999, waarbij CSTP werd gemachtigd bepaalde trajecten te wijzigen, zowel op verzoek van de onderneming als van andere vragende partijen;

| — | Besluit nr. 327 van het regionaal bestuur van 4 mei 2000, waarbij de opschorting van de tariefsverhoging van abonnementen voor busdiensten in de regio werd verlengd; |
| --- | --- |

—

Besluit nr. 327 van het regionaal bestuur van 4 mei 2000, waarbij de opschorting van de tariefsverhoging van abonnementen voor busdiensten in de regio werd verlengd;

| — | Nota 5171/2000 waarbij wordt meegedeeld hoe een onderscheid moet worden gemaakt tussen de berekening van het tarief van gewone abonnementen en abonnementen voor woon-werkverkeer (linee operaie); |
| --- | --- |

—

Nota 5171/2000 waarbij wordt meegedeeld hoe een onderscheid moet worden gemaakt tussen de berekening van het tarief van gewone abonnementen en abonnementen voor woon-werkverkeer (linee operaie);

| — | Besluit nr. 1609/2001 van de Assessore di Trasporti van de regio betreffende de omschakeling van lire naar euro, waarbij de dienstaanbieders eraan werden herinnerd dat onrechtmatige tariefsverhogingen verboden waren en dat dit verbod een „aan de concessie/overeenkomst inherente verplichting” vormde. |
| --- | --- |

—

Besluit nr. 1609/2001 van de Assessore di Trasporti van de regio betreffende de omschakeling van lire naar euro, waarbij de dienstaanbieders eraan werden herinnerd dat onrechtmatige tariefsverhogingen verboden waren en dat dit verbod een „aan de concessie/overeenkomst inherente verplichting” vormde.

| (37) | Bovendien betoogde CSTP dat, omdat de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk had verlaagd en deze kosten ongelijk toepaste op de verschillende trajecten en concessies, sommige ondernemingen besloten hadden bepaalde trajecten, die voortdurend met verlies werden geëxploiteerd, op te heffen. De regio zou hierop gereageerd hebben met het argument dat de exploitanten uit hoofde van de openbaredienstverplichting gehouden waren deze trajecten te exploiteren en dat juridische stappen tegen hen zouden worden ondernomen wegens onderbreking van een openbare dienst indien deze trajecten inderdaad niet meer werden bediend. Hieruit bleek volgens CSTP dat haar openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De onderneming legde evenwel geen bewijsstukken over om deze bewering te staven. |
| --- | --- |

(37)

Bovendien betoogde CSTP dat, omdat de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk had verlaagd en deze kosten ongelijk toepaste op de verschillende trajecten en concessies, sommige ondernemingen besloten hadden bepaalde trajecten, die voortdurend met verlies werden geëxploiteerd, op te heffen. De regio zou hierop gereageerd hebben met het argument dat de exploitanten uit hoofde van de openbaredienstverplichting gehouden waren deze trajecten te exploiteren en dat juridische stappen tegen hen zouden worden ondernomen wegens onderbreking van een openbare dienst indien deze trajecten inderdaad niet meer werden bediend. Hieruit bleek volgens CSTP dat haar openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De onderneming legde evenwel geen bewijsstukken over om deze bewering te staven.

| (38) | Ten tweede verklaarde CSTP dat zij, omdat zij uitsluitend als aanbieder van lokale openbare busdiensten opereerde en geen andere activiteiten uitoefende, geen enkele verplichting had om gescheiden boekhoudingen te voeren. De onderneming lichtte toe dat de toepasselijke regels slechts voorschreven dat de boekhoudkundige gegevens betreffende de openbaarvervoerdienst die in het kader van een openbaredienstverplichting werd uitgevoerd, apart van de gegevens betreffende de andere bedrijfsactiviteiten werden ingediend, maar geen verdere verdeling vereisten waarbij de kosten en inkomsten per traject afzonderlijk werden weergegeven. CSTP is een volledig openbare onderneming die in de onderzochte periode, en ook nu nog, uitsluitend het verrichten van openbaarvervoerdiensten in het kader van openbaredienstverplichtingen als bedrijfsdoel heeft. De boekhouding van de onderneming bevatte derhalve uitsluitend activiteiten op het gebied van openbaredienstverplichtingen, om de eenvoudige en cruciale reden dat zij — afgezien van de in 1998 verrichte verhuurdiensten die afzonderlijk in de rekeningen zijn opgenomen — in de betrokken jaren geen andere vorm van bedrijfsactiviteit heeft ontplooid. CSTP voegde hieraan toe dat de betrouwbaarheid van de boekhoudkundige gegevens door de regio nimmer in twijfel was getrokken en dat de regio deze gegevens correct als basis gebruikte voor de berekening en uitkering van de jaarlijkse bijdragen. |
| --- | --- |

(38)

Ten tweede verklaarde CSTP dat zij, omdat zij uitsluitend als aanbieder van lokale openbare busdiensten opereerde en geen andere activiteiten uitoefende, geen enkele verplichting had om gescheiden boekhoudingen te voeren. De onderneming lichtte toe dat de toepasselijke regels slechts voorschreven dat de boekhoudkundige gegevens betreffende de openbaarvervoerdienst die in het kader van een openbaredienstverplichting werd uitgevoerd, apart van de gegevens betreffende de andere bedrijfsactiviteiten werden ingediend, maar geen verdere verdeling vereisten waarbij de kosten en inkomsten per traject afzonderlijk werden weergegeven. CSTP is een volledig openbare onderneming die in de onderzochte periode, en ook nu nog, uitsluitend het verrichten van openbaarvervoerdiensten in het kader van openbaredienstverplichtingen als bedrijfsdoel heeft. De boekhouding van de onderneming bevatte derhalve uitsluitend activiteiten op het gebied van openbaredienstverplichtingen, om de eenvoudige en cruciale reden dat zij — afgezien van de in 1998 verrichte verhuurdiensten die afzonderlijk in de rekeningen zijn opgenomen — in de betrokken jaren geen andere vorm van bedrijfsactiviteit heeft ontplooid. CSTP voegde hieraan toe dat de betrouwbaarheid van de boekhoudkundige gegevens door de regio nimmer in twijfel was getrokken en dat de regio deze gegevens correct als basis gebruikte voor de berekening en uitkering van de jaarlijkse bijdragen.

| (39) | Ten derde bestreed CSTP, na te hebben verwezen naar de laatste uitspraak van de Raad van State, de volgende drie door de regio aangevoerde argumenten:






  — | de berekening werd niet ondersteund door een afzonderlijke beheersrekeningen per kostenplaats ten einde de onder de openbaredienstverplichtingen vallende activiteiten te onderscheiden; |
| --- | --- | --- |

(39)

Ten derde bestreed CSTP, na te hebben verwezen naar de laatste uitspraak van de Raad van State, de volgende drie door de regio aangevoerde argumenten:

—

de berekening werd niet ondersteund door een afzonderlijke beheersrekeningen per kostenplaats ten einde de onder de openbaredienstverplichtingen vallende activiteiten te onderscheiden;

| — | gezien het ontbreken van boekhoudkundige gegevens op grond waarvan de specifieke elementen kunnen worden geïdentificeerd die overeenkomstig de artikelen 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 moeten worden berekend, moest de berekening inductief worden uitgevoerd, volgens een methode die de regio als „cryptisch en afwijkend” omschreef; |
| --- | --- |

—

gezien het ontbreken van boekhoudkundige gegevens op grond waarvan de specifieke elementen kunnen worden geïdentificeerd die overeenkomstig de artikelen 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 moeten worden berekend, moest de berekening inductief worden uitgevoerd, volgens een methode die de regio als „cryptisch en afwijkend” omschreef;

| — | de berekening ging voorbij aan het feit dat de bedrijfsvoering door CSTP niet gebaseerd was op de criteria inzake doelmatig beheer die bij artikel 12 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 waren voorgeschreven, zoals blijkt uit een vergelijking van de gegevens betreffende haar activiteit met die van een andere lokale vervoeronderneming, SITA SpA. |
| --- | --- |

—

de berekening ging voorbij aan het feit dat de bedrijfsvoering door CSTP niet gebaseerd was op de criteria inzake doelmatig beheer die bij artikel 12 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 waren voorgeschreven, zoals blijkt uit een vergelijking van de gegevens betreffende haar activiteit met die van een andere lokale vervoeronderneming, SITA SpA.

| (40) | CSTP meende dat de door haar ingediende boekhoudkundige documenten niet als ontoereikend konden worden beschouwd om haar aanspraak op compensatie te ondersteunen op grond van het argument dat deze slechts jaarrekeningen en „E-formulieren” bevatten (9) en niet vergezeld gingen van volledige kopieën van de onderliggende boekhoudkundige en administratieve boekingsposten (boekhoudregister, grootboeken, uitgereikte en ontvangen facturen, ontvangstbewijzen, enz.). Volgens CSTP kon deze bewering gemakkelijk worden weerlegd met het argument dat de regio dezelfde gegevens in het verleden had geaccepteerd en deze toen wel betrouwbaar achtte. Voorts is de termijn waarin de volledige boekhoudkundige en administratieve stukken betreffende de betrokken periode moeten worden bewaard, intussen verstreken en is het daarom objectief moeilijk om nu nog kopieën op te vragen. Het is derhalve volkomen gepast om het verschuldigde compensatiebedrag aan de hand van een inductieve methode te berekenen, zoals voorgeschreven door de Raad van State. Ten slotte waren de jaarrekeningen naar behoren gewaarmerkt en was de correctheid en betrouwbaarheid ervan nooit in twijfel getrokken. Kortom, de door CSTP verstrekte boekhoudkundige gegevens waren zonder meer voldoende om de compensatie te berekenen met volledige inachtneming van de vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69. |
| --- | --- |

(40)

CSTP meende dat de door haar ingediende boekhoudkundige documenten niet als ontoereikend konden worden beschouwd om haar aanspraak op compensatie te ondersteunen op grond van het argument dat deze slechts jaarrekeningen en „E-formulieren” bevatten (9) en niet vergezeld gingen van volledige kopieën van de onderliggende boekhoudkundige en administratieve boekingsposten (boekhoudregister, grootboeken, uitgereikte en ontvangen facturen, ontvangstbewijzen, enz.). Volgens CSTP kon deze bewering gemakkelijk worden weerlegd met het argument dat de regio dezelfde gegevens in het verleden had geaccepteerd en deze toen wel betrouwbaar achtte. Voorts is de termijn waarin de volledige boekhoudkundige en administratieve stukken betreffende de betrokken periode moeten worden bewaard, intussen verstreken en is het daarom objectief moeilijk om nu nog kopieën op te vragen. Het is derhalve volkomen gepast om het verschuldigde compensatiebedrag aan de hand van een inductieve methode te berekenen, zoals voorgeschreven door de Raad van State. Ten slotte waren de jaarrekeningen naar behoren gewaarmerkt en was de correctheid en betrouwbaarheid ervan nooit in twijfel getrokken. Kortom, de door CSTP verstrekte boekhoudkundige gegevens waren zonder meer voldoende om de compensatie te berekenen met volledige inachtneming van de vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69.

| (41) | Wat de vraag betreft of de berekeningsmethode correct was en in overeenstemming met het Unierecht, was CSTP van mening dat zij moest worden gecompenseerd voor het nadeel dat zij van haar openbaredienstverplichtingen ondervond ten belope van het verschil tussen de lagere inkomsten enerzijds en de hogere kosten anderzijds. Om de waarde van de lagere inkomsten op basis van betrouwbare gegevens te bepalen, stelde CSTP eerst de feitelijke jaarlijkse bedrijfsinkomsten vast — het product van het feitelijke aantal vervoereenheden en de opgelegde tarieven. Vervolgens ging zij na welk bedrag overeenkomstig de Unieregels moest worden afgetrokken, rekening houdend met de inkomsten die noodzakelijk waren om de feitelijke in de jaarrekening opgenomen kosten te dekken. Het bedrag van de jaarlijkse bedrijfsinkomsten is gelijk aan de feitelijke inkomsten die de onderneming bij de uitoefening van haar activiteit in het kader van de tariefplicht — haar enige activiteit — verwierf. Het inkomstencijfer is overgenomen uit de jaarrekeningen van CSTP en de E-formulieren die zij jaarlijks indient bij het regionaal bestuur, dat de betrouwbaarheid ervan nimmer in twijfel heeft getrokken. Het is derhalve niet nodig deze bedragen in hun componenten op te splitsen. Wat het af te trekken bedrag betreft, betoogde CSTP dat zij een criterium hanteerde dat volledig overeenstemde met de in Verordening (EEG) nr. 1191/69 vervatte instructies, op grond waarvan het tarief mocht worden gebruikt dat de onderneming toegepast zou hebben in het kader van een commerciële bedrijfsvoering en waarmee zij haar feitelijke kosten moest dekken. Ten aanzien van het verschil tussen de kosten die de onderneming zou hebben gemaakt door het gunstigste bestaande tarief dan wel het tarief in het kader van een commerciële bedrijfsvoering toe te passen en de werkelijk gedragen kosten, meende CSTP dat haar berekening volledig in overeenstemming was met artikel 11 van genoemde verordening omdat bij die berekening de lagere kosten in aanmerking worden genomen die de openbaredienstverplichting met zich brengt dankzij de van de regio ontvangen bijdragen ter dekking van de exploitatiekosten. Bovendien wees CSTP erop dat zowel in artikel 10 als in artikel 11 van die verordening was bepaald dat openbaarvervoerondernemingen die aan openbaredienstverplichtingen waren onderworpen, het recht hadden om te worden gecompenseerd voor alle negatieve financiële gevolgen van deze verplichtingen. |
| --- | --- |

(41)

Wat de vraag betreft of de berekeningsmethode correct was en in overeenstemming met het Unierecht, was CSTP van mening dat zij moest worden gecompenseerd voor het nadeel dat zij van haar openbaredienstverplichtingen ondervond ten belope van het verschil tussen de lagere inkomsten enerzijds en de hogere kosten anderzijds. Om de waarde van de lagere inkomsten op basis van betrouwbare gegevens te bepalen, stelde CSTP eerst de feitelijke jaarlijkse bedrijfsinkomsten vast — het product van het feitelijke aantal vervoereenheden en de opgelegde tarieven. Vervolgens ging zij na welk bedrag overeenkomstig de Unieregels moest worden afgetrokken, rekening houdend met de inkomsten die noodzakelijk waren om de feitelijke in de jaarrekening opgenomen kosten te dekken. Het bedrag van de jaarlijkse bedrijfsinkomsten is gelijk aan de feitelijke inkomsten die de onderneming bij de uitoefening van haar activiteit in het kader van de tariefplicht — haar enige activiteit — verwierf. Het inkomstencijfer is overgenomen uit de jaarrekeningen van CSTP en de E-formulieren die zij jaarlijks indient bij het regionaal bestuur, dat de betrouwbaarheid ervan nimmer in twijfel heeft getrokken. Het is derhalve niet nodig deze bedragen in hun componenten op te splitsen. Wat het af te trekken bedrag betreft, betoogde CSTP dat zij een criterium hanteerde dat volledig overeenstemde met de in Verordening (EEG) nr. 1191/69 vervatte instructies, op grond waarvan het tarief mocht worden gebruikt dat de onderneming toegepast zou hebben in het kader van een commerciële bedrijfsvoering en waarmee zij haar feitelijke kosten moest dekken. Ten aanzien van het verschil tussen de kosten die de onderneming zou hebben gemaakt door het gunstigste bestaande tarief dan wel het tarief in het kader van een commerciële bedrijfsvoering toe te passen en de werkelijk gedragen kosten, meende CSTP dat haar berekening volledig in overeenstemming was met artikel 11 van genoemde verordening omdat bij die berekening de lagere kosten in aanmerking worden genomen die de openbaredienstverplichting met zich brengt dankzij de van de regio ontvangen bijdragen ter dekking van de exploitatiekosten. Bovendien wees CSTP erop dat zowel in artikel 10 als in artikel 11 van die verordening was bepaald dat openbaarvervoerondernemingen die aan openbaredienstverplichtingen waren onderworpen, het recht hadden om te worden gecompenseerd voor alle negatieve financiële gevolgen van deze verplichtingen.

| (42) | Ten vierde betoogde CSTP met betrekking tot de beoordeling van de staatssteun in het inleidingsbesluit, dat de markt voor openbaar vervoer in Italië in de betrokken periode niet openstond voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen. De onderneming concludeerde daarom dat er geen sprake was van negatieve gevolgen voor het handelsverkeer of van concurrentievervalsing. Evenzo was het niet waarschijnlijk dat de compensatie de concurrentie verstoorde aangezien de lokale openbaarvervoerdiensten momenteel georganiseerd waren op basis van eenzijdige, exclusieve concessies voor bepaalde trajecten. Voorts werd het standaardtarief per kilometer door de regio voorgeschreven en door de concessiehouder samen met alle andere openbaredienstverplichtingen aanvaard, waardoor er geen sprake was van een voordeel. Anders dan de exploitatie- en de vervoerplicht wordt de tariefplicht niet beïnvloed door een eventuele differentiatie van de vervoeractiviteiten van de onderneming. Daarom was CSTP van mening dat in deze zaak aan ten minste drie van de voorwaarden die door het Hof van Justitie waren vastgesteld om staatssteun te kunnen identificeren, niet was voldaan. |
| --- | --- |

(42)

Ten vierde betoogde CSTP met betrekking tot de beoordeling van de staatssteun in het inleidingsbesluit, dat de markt voor openbaar vervoer in Italië in de betrokken periode niet openstond voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen. De onderneming concludeerde daarom dat er geen sprake was van negatieve gevolgen voor het handelsverkeer of van concurrentievervalsing. Evenzo was het niet waarschijnlijk dat de compensatie de concurrentie verstoorde aangezien de lokale openbaarvervoerdiensten momenteel georganiseerd waren op basis van eenzijdige, exclusieve concessies voor bepaalde trajecten. Voorts werd het standaardtarief per kilometer door de regio voorgeschreven en door de concessiehouder samen met alle andere openbaredienstverplichtingen aanvaard, waardoor er geen sprake was van een voordeel. Anders dan de exploitatie- en de vervoerplicht wordt de tariefplicht niet beïnvloed door een eventuele differentiatie van de vervoeractiviteiten van de onderneming. Daarom was CSTP van mening dat in deze zaak aan ten minste drie van de voorwaarden die door het Hof van Justitie waren vastgesteld om staatssteun te kunnen identificeren, niet was voldaan.

| (43) | Volgens de onderneming moest de verenigbaarheid van de compensatie worden beoordeeld in het licht van Verordening (EEG) nr. 1191/69 en niet van de Verdragsbepalingen inzake staatssteun. |
| --- | --- |

(43)

Volgens de onderneming moest de verenigbaarheid van de compensatie worden beoordeeld in het licht van Verordening (EEG) nr. 1191/69 en niet van de Verdragsbepalingen inzake staatssteun.

| (44) | Wat de vrijstelling van de vereiste voorafgaande kennisgeving betreft op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69, was CSTP van mening dat, aangezien de regio de tariefplicht eenzijdig oplegde en de bedragen geen openbaredienstverplichtingen vormden in het kader van een dienstverleningsovereenkomst doch voortvloeiden uit de correcte toepassing van de berekening overeenkomstig artikel 11 van die verordening in het kader van een concessie, de als compensatie uitgekeerde betaling vrijgesteld was van het kennisgevingsvereiste van artikel 17, lid 2, van die verordening. |
| --- | --- |

(44)

Wat de vrijstelling van de vereiste voorafgaande kennisgeving betreft op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69, was CSTP van mening dat, aangezien de regio de tariefplicht eenzijdig oplegde en de bedragen geen openbaredienstverplichtingen vormden in het kader van een dienstverleningsovereenkomst doch voortvloeiden uit de correcte toepassing van de berekening overeenkomstig artikel 11 van die verordening in het kader van een concessie, de als compensatie uitgekeerde betaling vrijgesteld was van het kennisgevingsvereiste van artikel 17, lid 2, van die verordening.

5.   COMMENTAAR VAN ITALIË OP DE OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

| (45) | De Italiaanse autoriteiten gaven geen commentaar op de opmerkingen van CSTP. |
| --- | --- |

(45)

De Italiaanse autoriteiten gaven geen commentaar op de opmerkingen van CSTP.

6.   BEOORDELING VAN DE STEUN

6.1.   DE VRAAG OF ER SPRAKE IS VAN STAATSSTEUN

| (46) | Volgens artikel 107, lid 1, van het Verdrag „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”. |
| --- | --- |

(46)

Volgens artikel 107, lid 1, van het Verdrag „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”.

| (47) | Bijgevolg vormt een steunmaatregel steun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag indien aan elk van de volgende voorwaarden is voldaan:






  — | het voordeel moet worden toegekend door de staat of uit staatsmiddelen; |
| --- | --- | --- |

(47)

Bijgevolg vormt een steunmaatregel steun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag indien aan elk van de volgende voorwaarden is voldaan:

—

het voordeel moet worden toegekend door de staat of uit staatsmiddelen;

| — | de maatregel moet een selectief voordeel verschaffen, door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties; |
| --- | --- |

—

de maatregel moet een selectief voordeel verschaffen, door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties;

| — | de maatregel vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en |
| --- | --- |

—

de maatregel vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en

| — | de maatregel beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten. |
| --- | --- |

—

de maatregel beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten.

6.1.1.   Staatsmiddelen en toerekenbaarheid

| (48) | De Commissie merkt op dat de uitspraak van de Raad van State de regio ertoe verplicht CSTP extra compensatie te betalen met betrekking tot de verrichting van lijnbusdiensten in de onderzochte periode op onder de bevoegdheid van de regio vallende trajecten. De door de rechtbank benoemde deskundigen berekenden dat CSTP alleen met betrekking tot 1998 een economisch nadeel heeft geleden in de vorm van ondercompensatie ten bedrage van 4 9 51  838 EUR ten gevolge van de haar beweerdelijk opgelegde tariefverplichtingen. Op 21 december 2012 betaalde de regio CSTP dit bedrag teneinde aan die uitspraak te voldoen. |
| --- | --- |

(48)

De Commissie merkt op dat de uitspraak van de Raad van State de regio ertoe verplicht CSTP extra compensatie te betalen met betrekking tot de verrichting van lijnbusdiensten in de onderzochte periode op onder de bevoegdheid van de regio vallende trajecten. De door de rechtbank benoemde deskundigen berekenden dat CSTP alleen met betrekking tot 1998 een economisch nadeel heeft geleden in de vorm van ondercompensatie ten bedrage van 4 9 51  838 EUR ten gevolge van de haar beweerdelijk opgelegde tariefverplichtingen. Op 21 december 2012 betaalde de regio CSTP dit bedrag teneinde aan die uitspraak te voldoen.

| (49) | Het feit dat de regio door een nationale rechter ertoe werd verplicht aan een onderneming compensatie te betalen, betekent niet dat de steun niet kan worden toegerekend aan de regio wanneer die aan de uitspraak voldoet, aangezien de nationale rechters van de betreffende staat als organen van die staat moeten worden beschouwd en dus gebonden zijn door hun verplichting tot loyale samenwerking (10). |
| --- | --- |

(49)

Het feit dat de regio door een nationale rechter ertoe werd verplicht aan een onderneming compensatie te betalen, betekent niet dat de steun niet kan worden toegerekend aan de regio wanneer die aan de uitspraak voldoet, aangezien de nationale rechters van de betreffende staat als organen van die staat moeten worden beschouwd en dus gebonden zijn door hun verplichting tot loyale samenwerking (10).

| (50) | De maatregel valt dus aan de staat toe te rekenen en de middelen waaruit deze compensatie is betaald, zijn staatsmiddelen. |
| --- | --- |

(50)

De maatregel valt dus aan de staat toe te rekenen en de middelen waaruit deze compensatie is betaald, zijn staatsmiddelen.

6.1.2.   Selectief economisch voordeel

| (51) | Om te beginnen, merkt de Commissie op dat CSTP een economische activiteit verricht, namelijk het vervoer van personen tegen betaling. CSTP moet derhalve als een „onderneming” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag worden beschouwd. |
| --- | --- |

(51)

Om te beginnen, merkt de Commissie op dat CSTP een economische activiteit verricht, namelijk het vervoer van personen tegen betaling. CSTP moet derhalve als een „onderneming” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag worden beschouwd.

| (52) | Het nemen van de maatregel dient bovendien als selectief te worden beschouwd, omdat deze alleen CSTP ten goede komt. |
| --- | --- |

(52)

Het nemen van de maatregel dient bovendien als selectief te worden beschouwd, omdat deze alleen CSTP ten goede komt.

| (53) | Wat de toekenning van een economisch voordeel betreft, volgt uit het arrest-Altmark dat de compensatie die ondernemingen door de staat of uit staatsmiddelen wordt toegekend als vergoeding voor de nakoming van aan hen opgelegde openbaredienstverplichtingen, de betrokken ondernemingen niet een dergelijk voordeel oplevert en derhalve geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt, mits vier cumulatieve criteria zijn vervuld (11):






  — | In de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen en moeten die verplichtingen duidelijk omschreven zijn; |
| --- | --- | --- |

(53)

Wat de toekenning van een economisch voordeel betreft, volgt uit het arrest-Altmark dat de compensatie die ondernemingen door de staat of uit staatsmiddelen wordt toegekend als vergoeding voor de nakoming van aan hen opgelegde openbaredienstverplichtingen, de betrokken ondernemingen niet een dergelijk voordeel oplevert en derhalve geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt, mits vier cumulatieve criteria zijn vervuld (11):

—

In de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen en moeten die verplichtingen duidelijk omschreven zijn;

| — | ten tweede moeten de parameters op basis waarvan de compensatie wordt berekend, op voorhand op objectieve en transparante wijze zijn bepaald; |
| --- | --- |

—

ten tweede moeten de parameters op basis waarvan de compensatie wordt berekend, op voorhand op objectieve en transparante wijze zijn bepaald;

| — | ten derde mag de compensatie niet hoger zijn dan hetgeen nodig is om alle of een gedeelte van de kosten, gemaakt bij de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, te dekken, waarbij de daarmee verband houdende inkomsten en een redelijke winst voor de uitvoering van deze verplichtingen in aanmerking worden genomen; |
| --- | --- |

—

ten derde mag de compensatie niet hoger zijn dan hetgeen nodig is om alle of een gedeelte van de kosten, gemaakt bij de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, te dekken, waarbij de daarmee verband houdende inkomsten en een redelijke winst voor de uitvoering van deze verplichtingen in aanmerking worden genomen;

| — | in de vierde plaats moet, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen belaste onderneming niet wordt gekozen in het kader van een openbare aanbesteding, de noodzakelijke compensatie zijn vastgesteld op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met vervoersmiddelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de relevante opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen. |
| --- | --- |

—

in de vierde plaats moet, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen belaste onderneming niet wordt gekozen in het kader van een openbare aanbesteding, de noodzakelijke compensatie zijn vastgesteld op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met vervoersmiddelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de relevante opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen.

| (54) | Volgens het Altmark-arrest moet elk van de vier criteria vervuld zijn om het bestaan van een economisch voordeel te kunnen uitsluiten ingeval een onderneming compensatie ontvangt voor aan haar opgelegde openbaredienstverplichtingen. |
| --- | --- |

(54)

Volgens het Altmark-arrest moet elk van de vier criteria vervuld zijn om het bestaan van een economisch voordeel te kunnen uitsluiten ingeval een onderneming compensatie ontvangt voor aan haar opgelegde openbaredienstverplichtingen.

| (55) | De Commissie merkt allereerst op dat noch de Italiaanse autoriteiten, noch CSTP in staat waren haar met betrekking tot de hier onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij openbaredienstverplichtingen werden opgelegd, en dat CSTP niet in staat is geweest duidelijk de verplichtingen aan te geven die zij diende uit te voeren en die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden aangemerkt, zoals hieronder in paragraaf 6.2, onder i), gedetailleerder wordt toegelicht. |
| --- | --- |

(55)

De Commissie merkt allereerst op dat noch de Italiaanse autoriteiten, noch CSTP in staat waren haar met betrekking tot de hier onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij openbaredienstverplichtingen werden opgelegd, en dat CSTP niet in staat is geweest duidelijk de verplichtingen aan te geven die zij diende uit te voeren en die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden aangemerkt, zoals hieronder in paragraaf 6.2, onder i), gedetailleerder wordt toegelicht.

| (56) | In de tweede plaats merkt de Commissie op dat de bij de uitspraak van de Raad van State toegekende compensatie uitsluitend is gebaseerd op een berekening achteraf waarbij, bij gebreke van de noodzakelijke en betrouwbare gegevens, een „inductieve methode” is gebruikt. De Commissie concludeert derhalve dat de parameters op basis waarvan de beweerde ondercompensatie door de door de rechtbank benoemde deskundigen werd berekend, niet vooraf werden vastgesteld en dat derhalve met betrekking tot de niet-aangemelde maatregel niet aan de tweede Altmark-voorwaarde lijkt te zijn voldaan. |
| --- | --- |

(56)

In de tweede plaats merkt de Commissie op dat de bij de uitspraak van de Raad van State toegekende compensatie uitsluitend is gebaseerd op een berekening achteraf waarbij, bij gebreke van de noodzakelijke en betrouwbare gegevens, een „inductieve methode” is gebruikt. De Commissie concludeert derhalve dat de parameters op basis waarvan de beweerde ondercompensatie door de door de rechtbank benoemde deskundigen werd berekend, niet vooraf werden vastgesteld en dat derhalve met betrekking tot de niet-aangemelde maatregel niet aan de tweede Altmark-voorwaarde lijkt te zijn voldaan.

| (57) | Voor zover het om het cumulatieve karakter van de Altmark-voorwaarden gaat, hoeft de Commissie niet te onderzoeken of in het onderhavige geval aan de twee andere Altmark-voorwaarden is voldaan. Derhalve levert de betaling aan CSTP van een extra compensatie voor tijdens de hier onderzochte periode verrichte diensten, die onderneming een selectief economisch voordeel op in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag. |
| --- | --- |

(57)

Voor zover het om het cumulatieve karakter van de Altmark-voorwaarden gaat, hoeft de Commissie niet te onderzoeken of in het onderhavige geval aan de twee andere Altmark-voorwaarden is voldaan. Derhalve levert de betaling aan CSTP van een extra compensatie voor tijdens de hier onderzochte periode verrichte diensten, die onderneming een selectief economisch voordeel op in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag.

6.1.3.   Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten

| (58) | In haar opmerkingen voerde CSTP aan dat de markt voor openbaar vervoer in Italië tijdens de onderzochte periode niet openstond voor mededinging van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat er geen sprake kon zijn van beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten of verstoring van de mededinging als gevolg van de betwiste maatregel. |
| --- | --- |

(58)

In haar opmerkingen voerde CSTP aan dat de markt voor openbaar vervoer in Italië tijdens de onderzochte periode niet openstond voor mededinging van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat er geen sprake kon zijn van beïnvloeding van het handelsverkeer tussen de lidstaten of verstoring van de mededinging als gevolg van de betwiste maatregel.

| (59) | De Commissie herinnert er in de eerste plaats aan dat de betwiste maatregel op 21 december 2012 ten uitvoer werd gelegd, lang nadat de markt voor openbaar personenvervoer in Italië voor concurrentie werd opengesteld. Aangezien de onderzochte maatregel juist op dat tijdstip de markt beïnvloedt, moet ook worden onderzocht of op dat tijdstip de maatregel de mededinging kan verstoren of het handelsverkeer tussen de lidstaten kan beïnvloeden. |
| --- | --- |

(59)

De Commissie herinnert er in de eerste plaats aan dat de betwiste maatregel op 21 december 2012 ten uitvoer werd gelegd, lang nadat de markt voor openbaar personenvervoer in Italië voor concurrentie werd opengesteld. Aangezien de onderzochte maatregel juist op dat tijdstip de markt beïnvloedt, moet ook worden onderzocht of op dat tijdstip de maatregel de mededinging kan verstoren of het handelsverkeer tussen de lidstaten kan beïnvloeden.

| (60) | De Commissie merkt voorts op dat in ieder geval, zoals ook in het arrest in de zaak Altmark naar voren is gebracht, sinds 1995 verschillende staten waren begonnen bepaalde vervoersmarkten open te stellen voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat op dat tijdstip een aantal ondernemingen al stads-, voorstads- en streekvervoerdiensten aanbood in andere lidstaten dan hun lidstaat van herkomst. |
| --- | --- |

(60)

De Commissie merkt voorts op dat in ieder geval, zoals ook in het arrest in de zaak Altmark naar voren is gebracht, sinds 1995 verschillende staten waren begonnen bepaalde vervoersmarkten open te stellen voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat op dat tijdstip een aantal ondernemingen al stads-, voorstads- en streekvervoerdiensten aanbood in andere lidstaten dan hun lidstaat van herkomst.

| (61) | Bijgevolg dient iedere compensatie voor CSTP te worden beschouwd als een maatregel die de mededinging bij interregionale busdiensten kan vervalsen en die het handelsverkeer tussen lidstaten zodanig kan beïnvloeden dat dit negatieve gevolgen heeft voor de mogelijkheid van vervoersondernemingen uit andere lidstaten om zelf diensten aan te bieden in Italië en daarmee de marktpositie van CSTP wordt versterkt doordat deze onderneming wordt bevrijd van de kosten die zij normaliter in het kader van haar lopend beheer of van haar normale activiteiten had moeten dragen (12). |
| --- | --- |

(61)

Bijgevolg dient iedere compensatie voor CSTP te worden beschouwd als een maatregel die de mededinging bij interregionale busdiensten kan vervalsen en die het handelsverkeer tussen lidstaten zodanig kan beïnvloeden dat dit negatieve gevolgen heeft voor de mogelijkheid van vervoersondernemingen uit andere lidstaten om zelf diensten aan te bieden in Italië en daarmee de marktpositie van CSTP wordt versterkt doordat deze onderneming wordt bevrijd van de kosten die zij normaliter in het kader van haar lopend beheer of van haar normale activiteiten had moeten dragen (12).

| (62) | De Commissie merkt ook op dat CSTP actief is op andere markten, zoals verhuurdiensten — ook al werden deze volgens CSTP alleen in 1998 verricht — en dus binnen de Unie op deze markten concurreert met andere ondernemingen. Iedere compensatie voor CSTP zou dus noodzakelijkerwijs ook op die markten de mededinging vervalsen en bovendien het handelsverkeer tussen lidstaten beïnvloeden. |
| --- | --- |

(62)

De Commissie merkt ook op dat CSTP actief is op andere markten, zoals verhuurdiensten — ook al werden deze volgens CSTP alleen in 1998 verricht — en dus binnen de Unie op deze markten concurreert met andere ondernemingen. Iedere compensatie voor CSTP zou dus noodzakelijkerwijs ook op die markten de mededinging vervalsen en bovendien het handelsverkeer tussen lidstaten beïnvloeden.

| (63) | Bijgevolg concludeert de Commissie dat de maatregel de mededinging vervalst en het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloedt. |
| --- | --- |

(63)

Bijgevolg concludeert de Commissie dat de maatregel de mededinging vervalst en het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloedt.

6.1.4.   Conclusie

| (64) | Gelet op het bovenstaande is de Commissie van oordeel dat de niet-aangemelde maatregel als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag moet worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(64)

Gelet op het bovenstaande is de Commissie van oordeel dat de niet-aangemelde maatregel als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag moet worden aangemerkt.

6.2.   ONTHEFFING VAN DE VERPLICHTING TOT KENNISGEVING OVEREENKOMSTIG VERORDENING (EEG) NR. 1191/69

| (65) | Volgens CSTP was, omdat de regio haar de tariefverplichting eenzijdig oplegde en de bedragen geen openbaredienstverplichting krachtens een dienstenovereenkomst inhouden, maar het gevolg zijn van de juiste toepassing van de berekening op grond van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 in het kader van een concessie, de als compensatie toegekende betaling vrijgesteld van de kennisgevingsplicht uit hoofde van artikel 17, lid 2, van die verordening. CSTP erkende dat deze openbaredienstverplichtingen niet werden beschreven in het document waarbij de concessie werd verleend en daarin ook niet werden genoemd, maar uitsluitend voortvloeiden uit interne besluiten van de regio. |
| --- | --- |

(65)

Volgens CSTP was, omdat de regio haar de tariefverplichting eenzijdig oplegde en de bedragen geen openbaredienstverplichting krachtens een dienstenovereenkomst inhouden, maar het gevolg zijn van de juiste toepassing van de berekening op grond van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 in het kader van een concessie, de als compensatie toegekende betaling vrijgesteld van de kennisgevingsplicht uit hoofde van artikel 17, lid 2, van die verordening. CSTP erkende dat deze openbaredienstverplichtingen niet werden beschreven in het document waarbij de concessie werd verleend en daarin ook niet werden genoemd, maar uitsluitend voortvloeiden uit interne besluiten van de regio.

| (66) | Op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zijn compensaties die voortvloeien uit de toepassing van deze verordening, niet onderworpen aan de procedure van voorafgaande kennisgeving, bedoeld in artikel 108, lid 3, van het Verdrag, en dus vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving. |
| --- | --- |

(66)

Op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zijn compensaties die voortvloeien uit de toepassing van deze verordening, niet onderworpen aan de procedure van voorafgaande kennisgeving, bedoeld in artikel 108, lid 3, van het Verdrag, en dus vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving.

| (67) | Uit het Combus-arrest blijkt echter dat het begrip „compensatie voor openbaredienstverplichtingen” in de zin van die bepaling (artikel 17, lid 2) zeer restrictief dient te worden uitgelegd (13). De ontheffing van de verplichting tot kennisgeving krachtens artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 omvat alleen de compensatie voor openbaredienstverplichtingen die een onderneming eenzijdig krachtens artikel 2 van die verordening zijn opgelegd en die is berekend volgens de in de artikelen 10 tot en met 13 van diezelfde verordening omschreven methode (de gemeenschappelijke compensatiemethode) en niet de openbaredienstcontracten in de zin van artikel 14 van die verordening. De compensatie die naar aanleiding van een openbaredienstcontract in de zin van artikel 14 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt betaald en die staatssteun vormt, moet bij de Commissie worden aangemeld, voordat zij ten uitvoer kan worden gelegd. Wanneer dat wordt nagelaten, zal dat tot gevolg hebben dat de compensatie wordt beschouwd als onrechtmatig verleende steun overeenkomstig artikel 108 van het Verdrag. |
| --- | --- |

(67)

Uit het Combus-arrest blijkt echter dat het begrip „compensatie voor openbaredienstverplichtingen” in de zin van die bepaling (artikel 17, lid 2) zeer restrictief dient te worden uitgelegd (13). De ontheffing van de verplichting tot kennisgeving krachtens artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 omvat alleen de compensatie voor openbaredienstverplichtingen die een onderneming eenzijdig krachtens artikel 2 van die verordening zijn opgelegd en die is berekend volgens de in de artikelen 10 tot en met 13 van diezelfde verordening omschreven methode (de gemeenschappelijke compensatiemethode) en niet de openbaredienstcontracten in de zin van artikel 14 van die verordening. De compensatie die naar aanleiding van een openbaredienstcontract in de zin van artikel 14 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt betaald en die staatssteun vormt, moet bij de Commissie worden aangemeld, voordat zij ten uitvoer kan worden gelegd. Wanneer dat wordt nagelaten, zal dat tot gevolg hebben dat de compensatie wordt beschouwd als onrechtmatig verleende steun overeenkomstig artikel 108 van het Verdrag.

| (68) | Of de Italiaanse autoriteiten in het onderhavige geval inderdaad op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zijn vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving, hangt er dus in de eerste plaats van af of: i) de regio CSTP daadwerkelijk eenzijdig een openbaredienstverplichting heeft opgelegd en in de tweede plaats, of ii) de compensatie voor die dienstverplichtingen voldoet aan de voorwaarden van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie zal deze beide vragen hier achtereenvolgens onderzoeken. |
| --- | --- |

(68)

Of de Italiaanse autoriteiten in het onderhavige geval inderdaad op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zijn vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving, hangt er dus in de eerste plaats van af of: i) de regio CSTP daadwerkelijk eenzijdig een openbaredienstverplichting heeft opgelegd en in de tweede plaats, of ii) de compensatie voor die dienstverplichtingen voldoet aan de voorwaarden van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie zal deze beide vragen hier achtereenvolgens onderzoeken.

i)   Openbaredienstverplichting eenzijdig opgelegd

| (69) | De Commissie merkt op dat noch de Italiaanse autoriteiten noch CSTP in staat waren haar met betrekking tot de onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd. CSTP verstrekte de Commissie uitsluitend overeenkomsten die met ingang van 2003 werden uitgevoerd. |
| --- | --- |

(69)

De Commissie merkt op dat noch de Italiaanse autoriteiten noch CSTP in staat waren haar met betrekking tot de onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd. CSTP verstrekte de Commissie uitsluitend overeenkomsten die met ingang van 2003 werden uitgevoerd.

| (70) | De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat het door hen verstrekte voorbeeld van een concessieovereenkomst — dat op een andere onderneming betrekking had — de standaardovereenkomst was die tijdens de onderzochte periode in de regio werd toegepast. De model-concessieovereenkomst was echter slechts geldig van april 1972 tot december 1973, dus meer dan 20 jaar vóór de onderzochte periode en vóór de inwerkingtreding van de nationale Wet nr. 151/1981, zoals omgezet bij Regionale Wet nr. 16/1983, op basis waarvan CSTP in eerste instantie compensatie ontving. Hoewel de model-concessieovereenkomst enkele verplichtingen lijkt te bevatten die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd (bijvoorbeeld onder de punten 2, 9, en 10), waaronder de verplichting studenten, arbeiders, docenten, werknemers in de privésector en ambtenaren kortingen te verlenen en de verplichting bepaalde categorieën personen gratis te vervoeren, beschikt de Commissie bij gebreke van een besluit waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd, niet over bewijs dat dezelfde verplichtingen in de onderzochte periode daadwerkelijk van toepassing waren op CSTP. Gelet op het feit dat de verrichte diensten lijndiensten waren, was het juist noodzakelijk dat in de concessieregelingen, waarbij GSTP een exclusief recht werd verleend om die diensten te verrichten, vooraf de concrete voorwaarden van de dienstverlening werden vastgesteld. CSTP heeft geen bewijs overgelegd waaruit blijkt dat deze regelingen door de regio eenzijdig werden opgelegd en niet veeleer door de exploitant werden voorgesteld, in ruil voor het recht op exclusieve basis diensten te verrichten, en vervolgens door de regio werden goedgekeurd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen. |
| --- | --- |

(70)

De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat het door hen verstrekte voorbeeld van een concessieovereenkomst — dat op een andere onderneming betrekking had — de standaardovereenkomst was die tijdens de onderzochte periode in de regio werd toegepast. De model-concessieovereenkomst was echter slechts geldig van april 1972 tot december 1973, dus meer dan 20 jaar vóór de onderzochte periode en vóór de inwerkingtreding van de nationale Wet nr. 151/1981, zoals omgezet bij Regionale Wet nr. 16/1983, op basis waarvan CSTP in eerste instantie compensatie ontving. Hoewel de model-concessieovereenkomst enkele verplichtingen lijkt te bevatten die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd (bijvoorbeeld onder de punten 2, 9, en 10), waaronder de verplichting studenten, arbeiders, docenten, werknemers in de privésector en ambtenaren kortingen te verlenen en de verplichting bepaalde categorieën personen gratis te vervoeren, beschikt de Commissie bij gebreke van een besluit waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd, niet over bewijs dat dezelfde verplichtingen in de onderzochte periode daadwerkelijk van toepassing waren op CSTP. Gelet op het feit dat de verrichte diensten lijndiensten waren, was het juist noodzakelijk dat in de concessieregelingen, waarbij GSTP een exclusief recht werd verleend om die diensten te verrichten, vooraf de concrete voorwaarden van de dienstverlening werden vastgesteld. CSTP heeft geen bewijs overgelegd waaruit blijkt dat deze regelingen door de regio eenzijdig werden opgelegd en niet veeleer door de exploitant werden voorgesteld, in ruil voor het recht op exclusieve basis diensten te verrichten, en vervolgens door de regio werden goedgekeurd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen.

| (71) | De Commissie heeft ook beoordeeld of uit Regionale Wet nr. 16/1983 een openbaredienstverplichting zou kunnen worden afgeleid, aangezien deze wet zowel door de regio als door CSTP is aangewezen als de rechtsgrond voor de compensatie die de onderneming in de onderzochte periode is toegekend (zie overwegingen 23 en 40). In dit opzicht moet worden opgemerkt dat de regionale wet alleen maar bepaalt dat entiteiten en overheids- of particuliere ondernemingen die krachtens een concessieregeling openbare, lokale vervoerdiensten verrichten, overheidsbijdragen mogen ontvangen. Bovendien vermeldt artikel 2 van de regionale wet duidelijk dat „ieder eventueel verlies of tekort dat niet wordt gedekt door regionale bijdragen zoals hiervoor [in artikel 2] bepaald, [...] ten laste [komt] van de betrokken onderneming”. |
| --- | --- |

(71)

De Commissie heeft ook beoordeeld of uit Regionale Wet nr. 16/1983 een openbaredienstverplichting zou kunnen worden afgeleid, aangezien deze wet zowel door de regio als door CSTP is aangewezen als de rechtsgrond voor de compensatie die de onderneming in de onderzochte periode is toegekend (zie overwegingen 23 en 40). In dit opzicht moet worden opgemerkt dat de regionale wet alleen maar bepaalt dat entiteiten en overheids- of particuliere ondernemingen die krachtens een concessieregeling openbare, lokale vervoerdiensten verrichten, overheidsbijdragen mogen ontvangen. Bovendien vermeldt artikel 2 van de regionale wet duidelijk dat „ieder eventueel verlies of tekort dat niet wordt gedekt door regionale bijdragen zoals hiervoor [in artikel 2] bepaald, [...] ten laste [komt] van de betrokken onderneming”.

| (72) | De Commissie merkt voorts op dat in de door CSTP overgelegde regionale besluiten (zie overweging 40) melding werd gemaakt van het bestaan van een aantal contractuele verplichtingen tussen CSTP en de regio in de onderzochte periode. In deze besluiten worden echter niet duidelijk verplichtingen aangegeven die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd, hoewel zij wel een indicatie vormen voor het mogelijke bestaan daarvan. Bovendien sluit het bestaan van contractuele verplichtingen uit dat CSTP eenzijdig een openbaredienstverplichting is opgelegd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen. |
| --- | --- |

(72)

De Commissie merkt voorts op dat in de door CSTP overgelegde regionale besluiten (zie overweging 40) melding werd gemaakt van het bestaan van een aantal contractuele verplichtingen tussen CSTP en de regio in de onderzochte periode. In deze besluiten worden echter niet duidelijk verplichtingen aangegeven die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd, hoewel zij wel een indicatie vormen voor het mogelijke bestaan daarvan. Bovendien sluit het bestaan van contractuele verplichtingen uit dat CSTP eenzijdig een openbaredienstverplichting is opgelegd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen.

| (73) | Hoewel de berekening van de extra compensatie door de door de rechtbank benoemde deskundige plaatsvond op basis van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, beschikt de Commissie wat het eventuele bestaan van een tariefverplichting betreft, niet over bewijs dat dergelijke verplichtingen CSTP daadwerkelijk eenzijdig werden opgelegd. Overeenkomstig artikel 2, lid 5, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt onder „tariefplicht” uitsluitend verstaan „de aan de vervoersondernemingen opgelegde verplichting[en] om door de overheid vastgestelde of goedgekeurde prijzen toe te passen, welke in strijd zijn met het commerciële belang van de onderneming en die voortvloeien uit een verplichting tot toepassing, dan wel een verbod tot wijziging van bijzondere tariefmaatregelen, met name voor bepaalde categorieën reizigers, bepaalde categorieën producten of voor bepaalde verbindingen”. De definitie van tariefverplichtingen is daarentegen niet van toepassing „op verplichtingen die voortvloeien uit algemene maatregelen van prijsbeleid die voor het gehele bedrijfsleven gelden of uit maatregelen inzake algemene prijzen en vervoersvoorwaarden, welke zijn getroffen met het oog op de ordening van de vervoermarkt of van een gedeelte daarvan”. De Commissie erkent dat in punt 27 van de model-concessieovereenkomst uit 1972/73 tarieven zijn vastgelegd voor de exploitanten waarop zij betrekking heeft, maar herinnert eraan dat zij voor de onderzochte periode met betrekking tot CSTP geen vergelijkbaar concessiebesluit of besluit waarbij een openbaredienstverplichting werd opgelegd, heeft ontvangen waaruit zou kunnen blijken dat CSTP dergelijke verplichtingen zijn opgelegd. Hoe het ook zij, de Commissie wijst erop dat krachtens artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 de jaarlijkse compensatie voor ondernemingen die openbaarvervoerdiensten verrichten vooraf werd berekend als het verschil tussen de inkomsten als gevolg van de toepassing van minimumtarieven en de zogenoemde „standaardkosten” (zie overweging 23). De Commissie concludeert derhalve dat de regionale wet in minimumtarieven voorzag, wat ook het bestaan van een algemene tariefverplichting uitsluit. |
| --- | --- |

(73)

Hoewel de berekening van de extra compensatie door de door de rechtbank benoemde deskundige plaatsvond op basis van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, beschikt de Commissie wat het eventuele bestaan van een tariefverplichting betreft, niet over bewijs dat dergelijke verplichtingen CSTP daadwerkelijk eenzijdig werden opgelegd. Overeenkomstig artikel 2, lid 5, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt onder „tariefplicht” uitsluitend verstaan „de aan de vervoersondernemingen opgelegde verplichting[en] om door de overheid vastgestelde of goedgekeurde prijzen toe te passen, welke in strijd zijn met het commerciële belang van de onderneming en die voortvloeien uit een verplichting tot toepassing, dan wel een verbod tot wijziging van bijzondere tariefmaatregelen, met name voor bepaalde categorieën reizigers, bepaalde categorieën producten of voor bepaalde verbindingen”. De definitie van tariefverplichtingen is daarentegen niet van toepassing „op verplichtingen die voortvloeien uit algemene maatregelen van prijsbeleid die voor het gehele bedrijfsleven gelden of uit maatregelen inzake algemene prijzen en vervoersvoorwaarden, welke zijn getroffen met het oog op de ordening van de vervoermarkt of van een gedeelte daarvan”. De Commissie erkent dat in punt 27 van de model-concessieovereenkomst uit 1972/73 tarieven zijn vastgelegd voor de exploitanten waarop zij betrekking heeft, maar herinnert eraan dat zij voor de onderzochte periode met betrekking tot CSTP geen vergelijkbaar concessiebesluit of besluit waarbij een openbaredienstverplichting werd opgelegd, heeft ontvangen waaruit zou kunnen blijken dat CSTP dergelijke verplichtingen zijn opgelegd. Hoe het ook zij, de Commissie wijst erop dat krachtens artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 de jaarlijkse compensatie voor ondernemingen die openbaarvervoerdiensten verrichten vooraf werd berekend als het verschil tussen de inkomsten als gevolg van de toepassing van minimumtarieven en de zogenoemde „standaardkosten” (zie overweging 23). De Commissie concludeert derhalve dat de regionale wet in minimumtarieven voorzag, wat ook het bestaan van een algemene tariefverplichting uitsluit.

| (74) | In ieder geval blijkt niet dat een eventueel aan CSTP opgelegde openbaredienstverplichting eenzijdig werd opgelegd. De Commissie merkt in dit verband op dat CSTP het initiatief heeft genomen om voor elk van de zeven jaar van de onderzochte periode steeds om een verlenging van concessies te verzoeken. Bovendien heeft de regio na de uitspraak van de Raad van State in 2009 CSTP herhaaldelijk gevraagd om ter voldoening aan die uitspraak besluiten of overeenkomsten te overleggen waarbij openbaredienstverplichtingen werden opgelegd. Volgens de regio heeft de onderneming nooit gereageerd. |
| --- | --- |

(74)

In ieder geval blijkt niet dat een eventueel aan CSTP opgelegde openbaredienstverplichting eenzijdig werd opgelegd. De Commissie merkt in dit verband op dat CSTP het initiatief heeft genomen om voor elk van de zeven jaar van de onderzochte periode steeds om een verlenging van concessies te verzoeken. Bovendien heeft de regio na de uitspraak van de Raad van State in 2009 CSTP herhaaldelijk gevraagd om ter voldoening aan die uitspraak besluiten of overeenkomsten te overleggen waarbij openbaredienstverplichtingen werden opgelegd. Volgens de regio heeft de onderneming nooit gereageerd.

| (75) | Het argument van CSTP dat de exploitanten gehouden waren de lijnen in het kader van openbaredienstverplichtingen te exploiteren, zelfs toen de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk verlaagde, en dat zij in rechte zouden zijn vervolgd wegens het onderbreken van een openbare dienst indien zij daadwerkelijk hun activiteiten hadden gestaakt, is met geen enkel bewijs gestaafd, zodat dit argument niet kan worden aangevoerd ter onderbouwing van de conclusie dat in het onderhavige geval eenzijdig openbaredienstverplichtingen zijn opgelegd. |
| --- | --- |

(75)

Het argument van CSTP dat de exploitanten gehouden waren de lijnen in het kader van openbaredienstverplichtingen te exploiteren, zelfs toen de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk verlaagde, en dat zij in rechte zouden zijn vervolgd wegens het onderbreken van een openbare dienst indien zij daadwerkelijk hun activiteiten hadden gestaakt, is met geen enkel bewijs gestaafd, zodat dit argument niet kan worden aangevoerd ter onderbouwing van de conclusie dat in het onderhavige geval eenzijdig openbaredienstverplichtingen zijn opgelegd.

ii)   Overeenstemming van de compensatie met de gemeenschappelijke compensatiemethode

| (76) | Zelfs wanneer zou blijken dat CSTP in casu eenzijdig openbare dienstverplichtingen waren opgelegd, quod non, dan nog zou de compensatie voor deze diensten moeten voldoen aan de gemeenschappelijke compensatiemethode (sectie IV) van Verordening (EEG) nr. 1191/69 teneinde vrijgesteld te zijn van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving krachtens artikel 17, lid 2, van die verordening. De Commissie acht dit niet het geval. |
| --- | --- |

(76)

Zelfs wanneer zou blijken dat CSTP in casu eenzijdig openbare dienstverplichtingen waren opgelegd, quod non, dan nog zou de compensatie voor deze diensten moeten voldoen aan de gemeenschappelijke compensatiemethode (sectie IV) van Verordening (EEG) nr. 1191/69 teneinde vrijgesteld te zijn van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving krachtens artikel 17, lid 2, van die verordening. De Commissie acht dit niet het geval.

| (77) | De Commissie merkt in de eerste plaats op dat de aan CSTP toegekende extra compensatie alleen betrekking heeft op 1998. CSTP heeft erkend dat zij in dat jaar, naast haar beweerdelijke openbaredienstverplichtingen, ook andere commerciële activiteiten heeft ondernomen, te weten verhuurdiensten. De Commissie herinnert er in dat verband aan dat op grond van artikel 1, lid 5, onder a), van Verordening (EEG) nr. 1191/69 vervoersondernemingen die zowel aan openbaredienstverplichtingen gebonden diensten als andere activiteiten verrichten, sinds 1 juli 1992 de genoemde openbare diensten moeten onderbrengen in afzonderlijke afdelingen, waarbij: i) van alle bedrijfsactiviteiten een gescheiden boekhouding wordt gevoerd en de middelen van de onderscheiden activiteiten worden geboekt volgens de vigerende boekhoudingsregels, en ii) de uitgaven worden gecompenseerd door de bedrijfsinkomsten en de betalingen van de overheid, met uitsluiting van de mogelijkheid dat middelen van of naar een andere activiteitensector van de onderneming worden overgeheveld. |
| --- | --- |

(77)

De Commissie merkt in de eerste plaats op dat de aan CSTP toegekende extra compensatie alleen betrekking heeft op 1998. CSTP heeft erkend dat zij in dat jaar, naast haar beweerdelijke openbaredienstverplichtingen, ook andere commerciële activiteiten heeft ondernomen, te weten verhuurdiensten. De Commissie herinnert er in dat verband aan dat op grond van artikel 1, lid 5, onder a), van Verordening (EEG) nr. 1191/69 vervoersondernemingen die zowel aan openbaredienstverplichtingen gebonden diensten als andere activiteiten verrichten, sinds 1 juli 1992 de genoemde openbare diensten moeten onderbrengen in afzonderlijke afdelingen, waarbij: i) van alle bedrijfsactiviteiten een gescheiden boekhouding wordt gevoerd en de middelen van de onderscheiden activiteiten worden geboekt volgens de vigerende boekhoudingsregels, en ii) de uitgaven worden gecompenseerd door de bedrijfsinkomsten en de betalingen van de overheid, met uitsluiting van de mogelijkheid dat middelen van of naar een andere activiteitensector van de onderneming worden overgeheveld.

| (78) | Voorts wijst de Commissie erop dat, volgens het arrest van het Hof van Justitie in de zaak-Antrop de voorwaarden van die methode niet zijn vervuld wanneer het onmogelijk is op basis van relevante betrouwbare boekhoudkundige gegevens het verschil te bepalen tussen de kosten die zijn toe te schrijven aan de delen van de activiteiten van een onderneming die worden verricht binnen het gebied waarvoor een concessie is verleend, en de overeenkomstige inkomsten, en het dus ook onmogelijk is om de extra kosten te berekenen die voortvloeien uit de nakoming van de openbaredienstverplichtingen door de betrokken onderneming (14). |
| --- | --- |

(78)

Voorts wijst de Commissie erop dat, volgens het arrest van het Hof van Justitie in de zaak-Antrop de voorwaarden van die methode niet zijn vervuld wanneer het onmogelijk is op basis van relevante betrouwbare boekhoudkundige gegevens het verschil te bepalen tussen de kosten die zijn toe te schrijven aan de delen van de activiteiten van een onderneming die worden verricht binnen het gebied waarvoor een concessie is verleend, en de overeenkomstige inkomsten, en het dus ook onmogelijk is om de extra kosten te berekenen die voortvloeien uit de nakoming van de openbaredienstverplichtingen door de betrokken onderneming (14).

| (79) | CSTP heeft geen enkel bewijs overgelegd dat tijdens de onderzochte periode, en met name in 1998, van haar commerciële activiteiten een correcte, gescheiden boekhouding werd gevoerd. Bovendien acht de Commissie het door CSTP aangevoerde argument dat het wettelijk vereiste om met betrekking tot de onderzochte periode de volledige boekhouding en administratie te bewaren, nu niet langer van kracht is, irrelevant om achteraf een extra compensatiebedrag via een inductieve methode te kunnen rechtvaardigen. Een dergelijk uit het nationaal recht afgeleid vereiste kan, zo het bestaan ervan wordt aangetoond, in ieder geval geen afbreuk doen aan een verplichting op grond van de jurisprudentie van het Hof van Justitie of Verordening (EEG) nr. 1191/69 die aantoonbaar vervuld moet zijn alvorens aan een vervoersondernemer compensatie voor openbare diensten kan worden uitgekeerd. |
| --- | --- |

(79)

CSTP heeft geen enkel bewijs overgelegd dat tijdens de onderzochte periode, en met name in 1998, van haar commerciële activiteiten een correcte, gescheiden boekhouding werd gevoerd. Bovendien acht de Commissie het door CSTP aangevoerde argument dat het wettelijk vereiste om met betrekking tot de onderzochte periode de volledige boekhouding en administratie te bewaren, nu niet langer van kracht is, irrelevant om achteraf een extra compensatiebedrag via een inductieve methode te kunnen rechtvaardigen. Een dergelijk uit het nationaal recht afgeleid vereiste kan, zo het bestaan ervan wordt aangetoond, in ieder geval geen afbreuk doen aan een verplichting op grond van de jurisprudentie van het Hof van Justitie of Verordening (EEG) nr. 1191/69 die aantoonbaar vervuld moet zijn alvorens aan een vervoersondernemer compensatie voor openbare diensten kan worden uitgekeerd.

| (80) | De Commissie merkt in de tweede plaats op dat artikel 13 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 voorschrijft dat de administratie het bedrag van de compensatie vooraf vaststelt. De berekening van de extra compensatie op basis van een beoordeling achteraf, zoals voorgeschreven door de Raad van State, is in strijd met deze bepaling, zoals reeds is uiteengezet in de overwegingen 54 en 55. |
| --- | --- |

(80)

De Commissie merkt in de tweede plaats op dat artikel 13 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 voorschrijft dat de administratie het bedrag van de compensatie vooraf vaststelt. De berekening van de extra compensatie op basis van een beoordeling achteraf, zoals voorgeschreven door de Raad van State, is in strijd met deze bepaling, zoals reeds is uiteengezet in de overwegingen 54 en 55.

| (81) | In het licht van deze overwegingen concludeert de Commissie dat de extra compensatie die de Raad van State aan GSTP verschuldigd acht, niet voldeed aan de in afdeling IV van Verordening (EEG) nr. 1191/69 neergelegde gemeenschappelijke compensatiemethode en derhalve niet ingevolge artikel 17, lid 2, van die verordening vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving. |
| --- | --- |

(81)

In het licht van deze overwegingen concludeert de Commissie dat de extra compensatie die de Raad van State aan GSTP verschuldigd acht, niet voldeed aan de in afdeling IV van Verordening (EEG) nr. 1191/69 neergelegde gemeenschappelijke compensatiemethode en derhalve niet ingevolge artikel 17, lid 2, van die verordening vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving.

6.3.   VERENIGBAARHEID VAN DE STEUN

| (82) | Nu niet is aangetoond dat de onderzochte maatregel vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving ingevolge artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69, moet de verenigbaarheid van deze betalingen met de interne markt worden onderzocht, aangezien zij, zoals hiervoor aangegeven in onderdeel 6.1, als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden beschouwd. |
| --- | --- |

(82)

Nu niet is aangetoond dat de onderzochte maatregel vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving ingevolge artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69, moet de verenigbaarheid van deze betalingen met de interne markt worden onderzocht, aangezien zij, zoals hiervoor aangegeven in onderdeel 6.1, als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden beschouwd.

| (83) | Artikel 93 van het Verdrag bevat regels voor de verenigbaarheid van staatssteun op het gebied van de coördinatie van vervoer en openbaredienstverplichtingen op het gebied van vervoer en vormt een lex specialis ten opzichte van artikel 107, lid 3, alsook ten opzichte van artikel 106, lid 2, aangezien het specifieke regels voor de verenigbaarheid van staatssteun bevat. Het Hof van Justitie heeft verklaard dat krachtens dit artikel „steun aan het vervoer uitsluitend in duidelijk omschreven gevallen, waarin de algemene belangen van de [Unie] niet worden geschaad, met [de interne markt] verenigbaar is” (15). |
| --- | --- |

(83)

Artikel 93 van het Verdrag bevat regels voor de verenigbaarheid van staatssteun op het gebied van de coördinatie van vervoer en openbaredienstverplichtingen op het gebied van vervoer en vormt een lex specialis ten opzichte van artikel 107, lid 3, alsook ten opzichte van artikel 106, lid 2, aangezien het specifieke regels voor de verenigbaarheid van staatssteun bevat. Het Hof van Justitie heeft verklaard dat krachtens dit artikel „steun aan het vervoer uitsluitend in duidelijk omschreven gevallen, waarin de algemene belangen van de [Unie] niet worden geschaad, met [de interne markt] verenigbaar is” (15).

| (84) | Op 3 december 2009, trad Verordening (EG) nr. 1370/2007 in werking waarbij de Verordeningen (EEG) nr. 1191/69 en (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (16) werden ingetrokken. Verordening (EG) nr. 1370/2007 is van toepassing op de compensatie voor openbaredienstverplichtingen inzake openbaar personenvervoer per spoor en over de weg. |
| --- | --- |

(84)

Op 3 december 2009, trad Verordening (EG) nr. 1370/2007 in werking waarbij de Verordeningen (EEG) nr. 1191/69 en (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (16) werden ingetrokken. Verordening (EG) nr. 1370/2007 is van toepassing op de compensatie voor openbaredienstverplichtingen inzake openbaar personenvervoer per spoor en over de weg.

| (85) | De Commissie is van mening dat de verenigbaarheid van de niet-aangemelde maatregel moet worden getoetst aan Verordening (EG) nr. 1370/2007, die met ingang van 3 december 2009 van kracht is geworden en waarbij Verordening (EEG) nr. 1191/69 is ingetrokken, aangezien dat de wetgeving was die van kracht was op het tijdstip dat dit besluit werd vastgesteld (17). Zij merkt voorts op dat de CSTP door de Raad van State toegekende extra compensatie op 21 december 2012 werd uitgekeerd, zodat Verordening (EG) nr. 1370/2007 op de datum waarop de effecten van de uitgekeerde steun zich voordeden al meer dan drie jaar van kracht was geweest (18). |
| --- | --- |

(85)

De Commissie is van mening dat de verenigbaarheid van de niet-aangemelde maatregel moet worden getoetst aan Verordening (EG) nr. 1370/2007, die met ingang van 3 december 2009 van kracht is geworden en waarbij Verordening (EEG) nr. 1191/69 is ingetrokken, aangezien dat de wetgeving was die van kracht was op het tijdstip dat dit besluit werd vastgesteld (17). Zij merkt voorts op dat de CSTP door de Raad van State toegekende extra compensatie op 21 december 2012 werd uitgekeerd, zodat Verordening (EG) nr. 1370/2007 op de datum waarop de effecten van de uitgekeerde steun zich voordeden al meer dan drie jaar van kracht was geweest (18).

| (86) | Artikel 9, lid 1, van Verordening (EG) nr. 1370/2007 bepaalt het volgende: „Overeenkomstig deze verordening verstrekte compensaties voor de openbaredienstverlening voor de exploitatie van openbare personenvervoersdiensten of voor de nettokosten van de in algemene regels vastgestelde tariefverplichtingen zijn verenigbaar met de [interne] markt. De meldingsplicht van artikel [108], lid 3, van het Verdrag is niet van toepassing op deze compensaties”. |
| --- | --- |

(86)

Artikel 9, lid 1, van Verordening (EG) nr. 1370/2007 bepaalt het volgende: „Overeenkomstig deze verordening verstrekte compensaties voor de openbaredienstverlening voor de exploitatie van openbare personenvervoersdiensten of voor de nettokosten van de in algemene regels vastgestelde tariefverplichtingen zijn verenigbaar met de [interne] markt. De meldingsplicht van artikel [108], lid 3, van het Verdrag is niet van toepassing op deze compensaties”.

| (87) | Om de hieronder weergegeven redenen is de Commissie van mening dat de aangemelde compensatie niet voldoet aan Verordening (EG) nr. 1370/2007 en daarom niet verenigbaar kan worden verklaard met de interne markt op grond van artikel 9, lid 1, van die verordening. |
| --- | --- |

(87)

Om de hieronder weergegeven redenen is de Commissie van mening dat de aangemelde compensatie niet voldoet aan Verordening (EG) nr. 1370/2007 en daarom niet verenigbaar kan worden verklaard met de interne markt op grond van artikel 9, lid 1, van die verordening.

| (88) | Allereerst is een bevoegde instantie wanneer zij besluit aan een bepaalde exploitant een exclusief recht en/of een compensatie toe te kennen voor de naleving van openbaredienstverplichtingen, op grond van artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 verplicht een openbaredienstcontract te sluiten, tenzij bij de openbaredienstverplichting maximumtarieven worden vastgesteld en deze verplichting wordt opgelegd bij een regel die zonder onderscheid van toepassing is op gelijksoortige openbare personenvervoersdiensten in een bepaald geografisch gebied (algemene regels). |
| --- | --- |

(88)

Allereerst is een bevoegde instantie wanneer zij besluit aan een bepaalde exploitant een exclusief recht en/of een compensatie toe te kennen voor de naleving van openbaredienstverplichtingen, op grond van artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 verplicht een openbaredienstcontract te sluiten, tenzij bij de openbaredienstverplichting maximumtarieven worden vastgesteld en deze verplichting wordt opgelegd bij een regel die zonder onderscheid van toepassing is op gelijksoortige openbare personenvervoersdiensten in een bepaald geografisch gebied (algemene regels).

| (89) | De Commissie is van oordeel dat in het onderhavige geval geen bewijs is overgelegd waaruit blijkt dat er tussen CSTP en de regio een contractuele regeling bestond of dat er algemene regels bestonden waarbij maximumtarieven werden vastgesteld voor alle passagiers of bepaalde categorieën passagiers. De Commissie heeft slechts een voorbeeld van een concessieovereenkomst ontvangen, met betrekking tot het jaar 1972/1973, waaraan geen betrouwbare informatie kan worden ontleend over de relatie tussen CSTP en de regio in de onderzochte periode (1997/2002). De Commissie merkt bovendien op dat, in overeenstemming met artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 — de zowel door de regio als CSTP aangegeven rechtsgrondslag voor de onderzochte periode (zie overwegingen 19 en 36) — de inkomsten van de aanbieders van openbaar vervoer voortvloeiden uit de toepassing van door de regio vastgestelde minimumtarieven. Er wordt geen gewag gemaakt van maximumtarieven. |
| --- | --- |

(89)

De Commissie is van oordeel dat in het onderhavige geval geen bewijs is overgelegd waaruit blijkt dat er tussen CSTP en de regio een contractuele regeling bestond of dat er algemene regels bestonden waarbij maximumtarieven werden vastgesteld voor alle passagiers of bepaalde categorieën passagiers. De Commissie heeft slechts een voorbeeld van een concessieovereenkomst ontvangen, met betrekking tot het jaar 1972/1973, waaraan geen betrouwbare informatie kan worden ontleend over de relatie tussen CSTP en de regio in de onderzochte periode (1997/2002). De Commissie merkt bovendien op dat, in overeenstemming met artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 — de zowel door de regio als CSTP aangegeven rechtsgrondslag voor de onderzochte periode (zie overwegingen 19 en 36) — de inkomsten van de aanbieders van openbaar vervoer voortvloeiden uit de toepassing van door de regio vastgestelde minimumtarieven. Er wordt geen gewag gemaakt van maximumtarieven.

| (90) | De Commissie concludeert derhalve dat niet is voldaan aan artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007. |
| --- | --- |

(90)

De Commissie concludeert derhalve dat niet is voldaan aan artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007.

| (91) | In de tweede plaats merkt de Commissie op dat, ongeacht of CSTP een openbare dienstcontract had gesloten of op grond van algemene regels aan tariefverplichtingen onderworpen was, niet alle bepalingen in acht blijken te zijn genomen van artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007, waarin de verplichte inhoud van openbaredienstcontracten en algemene regels zijn neergelegd. Zo is in artikel 4, lid 1, onder b), bijvoorbeeld bepaald dat vooraf op objectieve en transparante wijze moet worden vastgesteld op basis van welke parameters de compensaties worden berekend, zodanig dat overcompensatie wordt voorkomen, terwijl in artikel 4, lid 1, onder c), en artikel 4, lid 2, is vastgelegd hoe de kosten en de ontvangsten worden verdeeld. Zoals in onderdeel 6.1 is uitgelegd met betrekking tot het onderzoek door de Commissie van de tweede voorwaarde die is vastgesteld bij het arrest van het Hof van Justitie in de zaak Altmark, werden de parameters op grond waarvan de beweerdelijke ondercompensatie door de tweede deskundige werd berekend, niet vooraf vastgesteld, zodat artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 niet in acht werd genomen. |
| --- | --- |

(91)

In de tweede plaats merkt de Commissie op dat, ongeacht of CSTP een openbare dienstcontract had gesloten of op grond van algemene regels aan tariefverplichtingen onderworpen was, niet alle bepalingen in acht blijken te zijn genomen van artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007, waarin de verplichte inhoud van openbaredienstcontracten en algemene regels zijn neergelegd. Zo is in artikel 4, lid 1, onder b), bijvoorbeeld bepaald dat vooraf op objectieve en transparante wijze moet worden vastgesteld op basis van welke parameters de compensaties worden berekend, zodanig dat overcompensatie wordt voorkomen, terwijl in artikel 4, lid 1, onder c), en artikel 4, lid 2, is vastgelegd hoe de kosten en de ontvangsten worden verdeeld. Zoals in onderdeel 6.1 is uitgelegd met betrekking tot het onderzoek door de Commissie van de tweede voorwaarde die is vastgesteld bij het arrest van het Hof van Justitie in de zaak Altmark, werden de parameters op grond waarvan de beweerdelijke ondercompensatie door de tweede deskundige werd berekend, niet vooraf vastgesteld, zodat artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 niet in acht werd genomen.

| (92) | In de derde plaats bepaalt artikel 6, lid 1, dat bij onderhands gegunde openbaredienstcontracten de compensatie moet voldoen aan de bepalingen van Verordening (EG) nr. 1370/2007 en aan die van de bijlage daarbij, om ervoor te zorgen dat de compensatie niet hoger uitvalt dan noodzakelijk is om de openbaredienstverplichting te vervullen. In de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 is bepaald dat de compensatie niet hoger mag zijn dan het bedrag dat uit de volgende factoren is samengesteld: de kosten die in verband met een openbaredienstverplichting worden gegenereerd minus de inkomsten uit vervoerstarieven minus de positieve effecten die worden gegenereerd binnen het netwerk waarop de openbaredienstverplichting rust, plus een redelijke winst. Bovendien schrijft de bijlage voor dat de kosten en ontvangsten moeten worden berekend overeenkomstig de geldende boekhoudkundige en fiscale regels. Voorts moet er omwille van de transparantie een gescheiden boekhouding zijn (punt 5 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007). |
| --- | --- |

(92)

In de derde plaats bepaalt artikel 6, lid 1, dat bij onderhands gegunde openbaredienstcontracten de compensatie moet voldoen aan de bepalingen van Verordening (EG) nr. 1370/2007 en aan die van de bijlage daarbij, om ervoor te zorgen dat de compensatie niet hoger uitvalt dan noodzakelijk is om de openbaredienstverplichting te vervullen. In de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 is bepaald dat de compensatie niet hoger mag zijn dan het bedrag dat uit de volgende factoren is samengesteld: de kosten die in verband met een openbaredienstverplichting worden gegenereerd minus de inkomsten uit vervoerstarieven minus de positieve effecten die worden gegenereerd binnen het netwerk waarop de openbaredienstverplichting rust, plus een redelijke winst. Bovendien schrijft de bijlage voor dat de kosten en ontvangsten moeten worden berekend overeenkomstig de geldende boekhoudkundige en fiscale regels. Voorts moet er omwille van de transparantie een gescheiden boekhouding zijn (punt 5 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007).

| (93) | Zoals opgemerkt in overweging 82, voerde CSTP over 1998, het jaar waarin aan deze onderneming als gevolg van de uitspraak van de Raad van State compensatie werd toegekend, niet naar behoren een gescheiden boekhouding. Dientengevolge is het niet mogelijk aan te tonen dat de extra compensatie die de Italiaanse staat op 21 december 2012 betaalde niet hoger is dan het netto financiële effect van de som van de positieve of negatieve effecten van de nakoming van de openbaredienstverplichtingen op de kosten en ontvangsten van de exploitant van openbare diensten (punt 2 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007). |
| --- | --- |

(93)

Zoals opgemerkt in overweging 82, voerde CSTP over 1998, het jaar waarin aan deze onderneming als gevolg van de uitspraak van de Raad van State compensatie werd toegekend, niet naar behoren een gescheiden boekhouding. Dientengevolge is het niet mogelijk aan te tonen dat de extra compensatie die de Italiaanse staat op 21 december 2012 betaalde niet hoger is dan het netto financiële effect van de som van de positieve of negatieve effecten van de nakoming van de openbaredienstverplichtingen op de kosten en ontvangsten van de exploitant van openbare diensten (punt 2 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007).

| (94) | Bovendien moet bij gebreke van van tevoren vastgestelde parameters voor compensatie een eventuele verdeling van de kosten voor zover het om de onderzochte periode gaat, noodzakelijkerwijs achteraf wordenuitgevoerd op basis van willekeurige aannames, zoals gebeurde via de inductieve methode. |
| --- | --- |

(94)

Bovendien moet bij gebreke van van tevoren vastgestelde parameters voor compensatie een eventuele verdeling van de kosten voor zover het om de onderzochte periode gaat, noodzakelijkerwijs achteraf wordenuitgevoerd op basis van willekeurige aannames, zoals gebeurde via de inductieve methode.

| (95) | De Commissie is daarom van oordeel dat de extra compensatie die door de Raad van State werd toegekend niet in overeenstemming met Verordening (EG) nr. 1370/2007 werd uitbetaald en dat deze dientengevolge onverenigbaar met de interne markt is. |
| --- | --- |

(95)

De Commissie is daarom van oordeel dat de extra compensatie die door de Raad van State werd toegekend niet in overeenstemming met Verordening (EG) nr. 1370/2007 werd uitbetaald en dat deze dientengevolge onverenigbaar met de interne markt is.

6.4.   DE DOOR DE RAAD VAN STATE TOEGEKENDE COMPENSATIE VORMT GEEN SCHADEVERGOEDING

| (96) | In het besluit tot inleiding nodigde de Commissie alle belanghebbenden uit zich erover uit te spreken of de uitspraak van de Raad van State een toekenning inhoudt van schadevergoeding voor een veronderstelde wetgevingsinbreuk dan wel een compensatie voor openbare diensten op basis van de toepasselijke verordeningen van de Raad. Noch de Italiaanse autoriteiten noch CSTP hebben deze vraag in hun opmerkingen beantwoord. |
| --- | --- |

(96)

In het besluit tot inleiding nodigde de Commissie alle belanghebbenden uit zich erover uit te spreken of de uitspraak van de Raad van State een toekenning inhoudt van schadevergoeding voor een veronderstelde wetgevingsinbreuk dan wel een compensatie voor openbare diensten op basis van de toepasselijke verordeningen van de Raad. Noch de Italiaanse autoriteiten noch CSTP hebben deze vraag in hun opmerkingen beantwoord.

| (97) | De Commissie merkt in dit opzicht op dat, onder bepaalde omstandigheden, compensatie van schade als gevolg van onrechtmatige daden of andere gedragingen van nationale autoriteiten (19) geen voordeel inhoudt en derhalve niet beschouwd mag worden als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag (20). Het doel van compensatie voor geleden schade verschilt van dat van staatssteun aangezien deze eerste ertoe strekt de benadeelde partij weer terug in de situatie te brengen waarin deze zich voor de schade veroorzakende handeling bevond, alsof deze laatste zich niet had voorgedaan (restitutio in integrum). De Commissie merkt in dit verband voorts op dat, wil compensatie voor schade buiten de staatssteunregels vallen, deze op een algemene compensatieregel moet berusten (21). Tot slot herinnert de Commissie eraan dat het Hof van Justitie in zijn arrest in de zaak Lucchini heeft verklaard dat een nationale rechter nationaal recht niet mag toepassen wanneer de toepassing van dat recht „de toepassing van het gemeenschapsrecht verhindert doordat zij de terugvordering van in strijd met het gemeenschapsrecht verleende staatssteun onmogelijk maakt” (22). Het beginsel dat aan deze uitspraak ten grondslag ligt, houdt in dat een regel van nationaal recht niet kan worden toegepast wanneer deze toepassing de juiste toepassing van het recht van de Unie zou verhinderen (23). |
| --- | --- |

(97)

De Commissie merkt in dit opzicht op dat, onder bepaalde omstandigheden, compensatie van schade als gevolg van onrechtmatige daden of andere gedragingen van nationale autoriteiten (19) geen voordeel inhoudt en derhalve niet beschouwd mag worden als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag (20). Het doel van compensatie voor geleden schade verschilt van dat van staatssteun aangezien deze eerste ertoe strekt de benadeelde partij weer terug in de situatie te brengen waarin deze zich voor de schade veroorzakende handeling bevond, alsof deze laatste zich niet had voorgedaan (restitutio in integrum). De Commissie merkt in dit verband voorts op dat, wil compensatie voor schade buiten de staatssteunregels vallen, deze op een algemene compensatieregel moet berusten (21). Tot slot herinnert de Commissie eraan dat het Hof van Justitie in zijn arrest in de zaak Lucchini heeft verklaard dat een nationale rechter nationaal recht niet mag toepassen wanneer de toepassing van dat recht „de toepassing van het gemeenschapsrecht verhindert doordat zij de terugvordering van in strijd met het gemeenschapsrecht verleende staatssteun onmogelijk maakt” (22). Het beginsel dat aan deze uitspraak ten grondslag ligt, houdt in dat een regel van nationaal recht niet kan worden toegepast wanneer deze toepassing de juiste toepassing van het recht van de Unie zou verhinderen (23).

| (98) | Met betrekking tot de door de Raad van State aan CSTP toegekende aanvullen de compensatie merkt de Commissie op dat hoewel er in het dispositief van de uitspraak van de Raad van State niet werd verwezen naar Verordening (EEG) nr. 1191/69, deze uitspraak verwijst naar het recht van CSTP op bedragen bij wijze van compensatie ingevolge de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, die door de administratie op basis van betrouwbare gegevens moeten worden vastgesteld. Dit lijkt erop te wijzen dat het recht van CSTP op extra compensatie volgens de Raad van State niet voortvloeit uit een algemene regel inzake compensatie voor schade als gevolg van een onrechtmatige daad of andere handeling van de nationale autoriteiten, maar uit rechten die beweerdelijk voorvloeien uit Verordening (EEG) nr. 1191/69. |
| --- | --- |

(98)

Met betrekking tot de door de Raad van State aan CSTP toegekende aanvullen de compensatie merkt de Commissie op dat hoewel er in het dispositief van de uitspraak van de Raad van State niet werd verwezen naar Verordening (EEG) nr. 1191/69, deze uitspraak verwijst naar het recht van CSTP op bedragen bij wijze van compensatie ingevolge de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, die door de administratie op basis van betrouwbare gegevens moeten worden vastgesteld. Dit lijkt erop te wijzen dat het recht van CSTP op extra compensatie volgens de Raad van State niet voortvloeit uit een algemene regel inzake compensatie voor schade als gevolg van een onrechtmatige daad of andere handeling van de nationale autoriteiten, maar uit rechten die beweerdelijk voorvloeien uit Verordening (EEG) nr. 1191/69.

| (99) | Hoe dan ook is de Commissie van mening dat een toekenning van een schadevergoeding aan CSTP wegens het beweerdelijk onrechtmatig eenzijdig opleggen van openbaredienstverplichtingen door de Italiaanse autoriteiten, berekend op basis van de gemeenschappelijke compensatiemethode van Verordening (EEG) nr. 1191/69, de artikelen 107 en 108 van het Verdrag zou schenden. Dit komt omdat een dergelijke toekenning voor CSTP precies hetzelfde resultaat zou opleveren als de toekenning van een compensatie voor openbaredienstverplichtingen over de hier onderzochte periode, ondanks het feit dat de concessiebesluiten waarin de betrokken diensten werden geregeld, niet waren vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving en evenmin voldeden aan de materiële vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69 of Verordening (EG) nr. 1370/2007, zoals hiervoor is aangetoond. De mogelijkheid van een dergelijke toekenning zou dus de gelegenheid bieden om in feite de staatssteunvoorschriften en de door de Uniewetgever vastgestelde voorwaarden te omzeilen, op grond waarvan de bevoegde autoriteiten, bij het opleggen of sluiten van contracten over openbaredienstverplichtingen, de betrokken exploitanten compenseren in ruil voor de bij het vervullen van de openbaredienstverplichtingen gemaakte kosten. De toekenning van schadevergoeding ter hoogte van de volgens plan toe te kennen steunbedragen, zou in feite een indirecte toekenning van de onrechtmatig en met de interne markt onverenigbaar geachte staatsteun inhouden (24). Op grond hiervan heeft het Gerecht bepalingen inzake schadeloosstelling voor de terugvordering van staatssteun als staatssteun bestempeld (25). |
| --- | --- |

(99)

Hoe dan ook is de Commissie van mening dat een toekenning van een schadevergoeding aan CSTP wegens het beweerdelijk onrechtmatig eenzijdig opleggen van openbaredienstverplichtingen door de Italiaanse autoriteiten, berekend op basis van de gemeenschappelijke compensatiemethode van Verordening (EEG) nr. 1191/69, de artikelen 107 en 108 van het Verdrag zou schenden. Dit komt omdat een dergelijke toekenning voor CSTP precies hetzelfde resultaat zou opleveren als de toekenning van een compensatie voor openbaredienstverplichtingen over de hier onderzochte periode, ondanks het feit dat de concessiebesluiten waarin de betrokken diensten werden geregeld, niet waren vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving en evenmin voldeden aan de materiële vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69 of Verordening (EG) nr. 1370/2007, zoals hiervoor is aangetoond. De mogelijkheid van een dergelijke toekenning zou dus de gelegenheid bieden om in feite de staatssteunvoorschriften en de door de Uniewetgever vastgestelde voorwaarden te omzeilen, op grond waarvan de bevoegde autoriteiten, bij het opleggen of sluiten van contracten over openbaredienstverplichtingen, de betrokken exploitanten compenseren in ruil voor de bij het vervullen van de openbaredienstverplichtingen gemaakte kosten. De toekenning van schadevergoeding ter hoogte van de volgens plan toe te kennen steunbedragen, zou in feite een indirecte toekenning van de onrechtmatig en met de interne markt onverenigbaar geachte staatsteun inhouden (24). Op grond hiervan heeft het Gerecht bepalingen inzake schadeloosstelling voor de terugvordering van staatssteun als staatssteun bestempeld (25).

| (100) | De model-concessieovereenkomst uit 1972, op grond waarvan CSTP zogezegd de betrokken vervoersdiensten verrichtte, voorzag hoe dan ook niet in de betaling van enige financiële compensatie. CSTP stemde erin toe om de diensten voor eigen risico te verrichten, tegen de voorwaarden zoals die in het concessiebesluit waren vastgesteld. Deze conclusie wordt ook bevestigd door artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983, waarin werd bepaald dat ieder niet door overheidsbijdragen gedekt verlies of tekort door de dienstverleners moest worden gedragen. |
| --- | --- |

(100)

De model-concessieovereenkomst uit 1972, op grond waarvan CSTP zogezegd de betrokken vervoersdiensten verrichtte, voorzag hoe dan ook niet in de betaling van enige financiële compensatie. CSTP stemde erin toe om de diensten voor eigen risico te verrichten, tegen de voorwaarden zoals die in het concessiebesluit waren vastgesteld. Deze conclusie wordt ook bevestigd door artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983, waarin werd bepaald dat ieder niet door overheidsbijdragen gedekt verlies of tekort door de dienstverleners moest worden gedragen.

| (101) | Derhalve houdt volgens de Commissie de uitspraak van de Raad van State geen toekenning in van compensatie voor door CSTP als gevolg van een onrechtmatige daad of andere gedraging van de nationale autoriteiten geleden schade, maar een toekenning van onrechtmatige en onverenigbare staatssteun, die krachtens artikel 107, lid 1, van het Verdrag is verboden. |
| --- | --- |

(101)

Derhalve houdt volgens de Commissie de uitspraak van de Raad van State geen toekenning in van compensatie voor door CSTP als gevolg van een onrechtmatige daad of andere gedraging van de nationale autoriteiten geleden schade, maar een toekenning van onrechtmatige en onverenigbare staatssteun, die krachtens artikel 107, lid 1, van het Verdrag is verboden.

| (102) | Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de niet-aangemelde maatregel staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vormt die onverenigbaar met de interne markt is. |
| --- | --- |

(102)

Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de niet-aangemelde maatregel staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vormt die onverenigbaar met de interne markt is.

7.   TERUGVORDERING VAN DE STEUN

| (103) | Overeenkomstig het Verdrag en de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie is de Commissie, wanneer zij constateert dat een steunmaatregel onverenigbaar is met de interne markt, bevoegd te beslissen dat de betrokken lidstaat die steunmaatregel moet intrekken of wijzigen (26). Het is eveneens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie dat de verplichting van een staat tot afschaffing van steun die door de Commissie onverenigbaar wordt geacht met de interne markt, is bedoeld om de vroegere toestand te herstellen (27). In dat licht heeft het Hof van Justitie bepaald dat deze doelstelling is verwezenlijkt wanneer de begunstigde de als onrechtmatige steun toegekende bedragen heeft terugbetaald, zodat hij het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (28). |
| --- | --- |

(103)

Overeenkomstig het Verdrag en de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie is de Commissie, wanneer zij constateert dat een steunmaatregel onverenigbaar is met de interne markt, bevoegd te beslissen dat de betrokken lidstaat die steunmaatregel moet intrekken of wijzigen (26). Het is eveneens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie dat de verplichting van een staat tot afschaffing van steun die door de Commissie onverenigbaar wordt geacht met de interne markt, is bedoeld om de vroegere toestand te herstellen (27). In dat licht heeft het Hof van Justitie bepaald dat deze doelstelling is verwezenlijkt wanneer de begunstigde de als onrechtmatige steun toegekende bedragen heeft terugbetaald, zodat hij het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (28).

| (104) | In overeenstemming met deze jurisprudentie bepaalt artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (29) het volgende: „Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen”. |
| --- | --- |

(104)

In overeenstemming met deze jurisprudentie bepaalt artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (29) het volgende: „Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen”.

| (105) | Derhalve moet het in dit besluit als staatssteun aangemerkte bedrag door Italië worden teruggevorderd voor zover dit al aan CSTP is uitgekeerd. Italië moet bovendien met betrekking tot dat steunbedrag terugvorderingsrente heffen, die moet worden berekend met ingang van de dag waarop de onrechtmatige steun ter beschikking van CSTP werd gesteld (dat wil zeggen met ingang van 21 december 2012) tot de datum van terugvordering (30), overeenkomstig hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (31). |
| --- | --- |

(105)

Derhalve moet het in dit besluit als staatssteun aangemerkte bedrag door Italië worden teruggevorderd voor zover dit al aan CSTP is uitgekeerd. Italië moet bovendien met betrekking tot dat steunbedrag terugvorderingsrente heffen, die moet worden berekend met ingang van de dag waarop de onrechtmatige steun ter beschikking van CSTP werd gesteld (dat wil zeggen met ingang van 21 december 2012) tot de datum van terugvordering (30), overeenkomstig hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (31).

| (106) | Dienovereenkomstig heeft de Commissie, |
| --- | --- |

(106)

Dienovereenkomstig heeft de Commissie,

HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De door de Italiaanse Republiek onrechtmatig en in strijd met artikel 108, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie ten gunste van CSTP toegekende staatssteun ten bedrage van 4 9 51  838 EUR, is onverenigbaar met de interne markt.

Artikel 2

1.   De Italiaanse Republiek dient de in artikel 1 bedoelde steun terug te vorderen van de begunstigde.

2.   De terug te vorderen bedragen omvatten de rente vanaf 21 december 2012 tot het tijdstip van de volledige terugbetaling ervan.

3.   De rente wordt berekend op samengestelde grondslag in overeenstemming met hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 en in overeenstemming met Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie (32) tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004.

4.   De Italiaanse Republiek staakt met ingang van de datum waarop dit besluit wordt goedgekeurd alle uitstaande betalingen van de in artikel 1 bedoelde steun.

Artikel 3

1.   De terugvordering van de in artikel 1 bedoelde steun geschiedt onverwijld en daadwerkelijk.

2.   De Italiaanse Republiek legt dit besluit ten uitvoer binnen vier maanden na de datum van kennisgeving ervan.

Artikel 4

1.   Binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van dit besluit verstrekt Italië de volgende informatie aan de Commissie:

| a) | het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en rente); |
| --- | --- |

a)

het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en rente);

| b) | een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen; |
| --- | --- |

b)

een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen;

| c) | documenten waaruit blijkt dat de begunstigde werd gelast de steun terug te betalen. |
| --- | --- |

c)

documenten waaruit blijkt dat de begunstigde werd gelast de steun terug te betalen.

2.   De Italiaanse Republiek houdt de Commissie op de hoogte van de stand van uitvoering van de nationale maatregelen die zij heeft genomen om dit besluit ten uitvoer te leggen, en dit tot de in artikel 1 bedoelde steun volledig is terugbetaald. Zij verstrekt de informatie die de Commissie wenst te krijgen over de maatregelen die reeds zijn genomen of die zullen worden genomen om aan dit besluit te voldoen. Zij verstrekt tevens nadere inlichtingen over de reeds door de begunstigde terugbetaalde steunbedragen en terugvorderingsrente.

Artikel 5

Dit besluit is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 19 januari 2015.

Voor de Commissie

Margrethe VESTAGER

Lid van de Commissie

---

(1)  Besluit van de Commissie van 20 februari 2014 betreffende steunmaatregel SA.35842 (2012/NN) — Italië — Aan CSTP toegekende compensatie (PB C 156 van 23.5.2014, blz. 39).

1

(2)  De Commissie herinnert eraan dat overeenkomstig artikel 15 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1), de bevoegdheden van de Commissie om steun terug te vorderen, verjaren na een termijn van tien jaar. Deze termijn gaat in op de dag waarop de onrechtmatige steun als individuele steun of in het kader van een steunregeling aan de begunstigde is verleend. Door elke maatregel van de Commissie of een op haar verzoek optredende lidstaat ten aanzien van de onrechtmatige steun wordt de verjaring gestuit.

2

(3)  Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad van 26 juni 1969 betreffende het optreden van de lidstaten ten aanzien van met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 156 van 28.6.1969, blz. 1).

3

(4)  Artikel 4, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 luidt: „Indien een openbare dienstverplichting voor een vervoeronderneming economische nadelen medebrengt, dient deze onderneming bij de bevoegde instantie van de lidstaten een aanvraag in om volledige of gedeeltelijke opheffing van deze verplichting.” Artikel 6, lid 3, luidt: „De bevoegde instanties van de lidstaten beslissen binnen een termijn van een jaar na de indiening van de aanvraag voor wat betreft de exploitatie- en vervoerplichten en binnen een termijn van zes maanden voor wat betreft de tariefplichten. Het recht op compensatie ontstaat met ingang van de dag waarop de bevoegde instanties een besluit nemen, [...]”.

4

(5)  Legge Regionale 25 gennaio 1983, n. 16 Interventi regionali in materia di servizi di trasporto pubblico locale per viaggiatori (Regionale maatregelen op het gebied van lokale openbaarvervoerdiensten) beschikbaar op: http://jtest.ittig.cnr.it:8080/cocoon/regioneCampania/xhtml?css=4&doc=/db/nir/RegioneCampania/1983/urn_nir_regione.campania_legge_1983-01-25n16&datafine=19830205

5

(6)  Artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 bepaalt dat het compensatiebedrag in verband met een verplichting om vervoerdiensten aan te bieden, gelijk is aan het verschil tussen de vermindering van de lasten en de vermindering van de ontvangsten van de onderneming, welke tijdens de in aanmerking genomen periode uit de opheffing van de betrokken verplichting kunnen voortvloeien.

6

(7)  Zaak C-280/00, Altmark Trans/Regierungspräsidium Magdeburg, EU:C:2003:415.

7

(8)  Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2007 betreffende het openbaar personenvervoer per spoor en over de weg en tot intrekking van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (PB L 315 van 3.12.2007, blz. 1).

8

(9)  Modelli E, de documenten die gebaseerd zijn op de boekhouding van de onderneming en die de noodzakelijke informatie bevatten om jaarlijks de overheidsbijdrage te kunnen berekenen.

9

(10)  Zaak C-527/12, Commissie/Duitsland, EU:C:2014:2193, punt 56 en de daar aangehaalde rechtspraak. Zie ook arrest in zaak C-119/05, Lucchini, EU:C:2007:434, punt 59, beschreven in overweging 94.

10

(11)  Zaak C-280/00, Altmark Trans/Regierungspräsidium Magdeburg, Jurispr. 2003, EU:C:2003:415, punten 87 en 88.

11

(12)  Zaak C-172/03, Heiser, EU:C:2005:130, punt 55.

12

(13)  Zaak T-157/01, Danske Busvognmænd, Jurispr. 2004, EU:2004:76, punten 77, 78 en 79.

13

(14)  Zaak C-504/07, Associação Nacional de Transportadores Rodoviários de Pesados de Passageiros (Antrop) en anderen/Conselho de Ministros, Companhia Carris de Ferro de Lisboa SA (Carris) en Sociedade de Transportes Colectivos do Porto SA (STCP), Jurispr. 2009, C:2009.290.

14

(15)  Zaak 156/77, Commissie/België, Jurisprudentie 1978, blz. 1881, rechtsoverweging 10.

15

(16)  Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad van 4 juni 1970 betreffende de steunmaatregelen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 130 van 15.6.1970, blz. 1).

16

(17)  De Commissie verwijst in dit verband naar haar redenering in de overwegingen 307 tot en met 313 van haar Besluit 2011/3/EU van 24 februari 2010 betreffende de contracten voor openbaarvervoersdiensten tussen het Deense ministerie van Vervoer en Danske Statsbaner (zaak C 41/08 (ex NN 35/08)) (PB L 7 van 11.1.2011, blz. 1). Dat besluit werd door het Gerecht nietig verklaard in zaak T-92/11, Jørgen Andersen/Europese Commissie ([2013], nog niet gepubliceerd), en tegen deze uitspraak is thans een hogere voorziening aanhangig bij het Hof van Justitie in zaak C-303/13 P. De uitkomst van deze hogere voorziening is niet relevant voor de uitkomst van de onderhavige zaak, aangezien het Gerecht in de uitspraak waartegen hogere voorziening is ingesteld, bevestigde dat de datum waarop de gevolgen van de uitgekeerde steun zich hebben voorgedaan, bepalend is voor het antwoord op de vraag welke reeks regels van toepassing is. In casu werd de steun betaald op 21 december 2012, zodat de regels, beginselen en criteria voor de beoordeling van de verenigbaarheid van staatssteun die van kracht waren op de datum waarop de Commissie haar besluit nam, moeten worden toegepast (zie punt 39 van het genoemde arrest).

17

(18)  Zaak C-334/0 P, Commissie/Freistaat Sachsen, Jurispr. 2008, blz. I-9465, punten 50 tot en met 53; zaak T-3/09, Italië/Commissie, Jurispr. 2011, blz. II-95, punt 60.

18

(19)  Bijvoorbeeld onrechtmatige daad of ongerechtvaardigde verrijking.

19

(20)  Gevoegde zaken 106 tot en met 120/87, Asteris AE en anderen/Griekenland en EEG, EU:C:1988:457.

20

(21)  Zie besluit van de Commissie van 16 juni 2004 inzake Nederlandse steun voor Akzo Nobel ter beperking van het transport van chloor (Zaak N 304/03), samenvatting in PB C 81 van 2.4.2005, blz. 4; zie ook besluit van de Commissie van 20 december 2006 inzake Nederlandse steun voor bedrijfsverplaatsing van autodemontagebedrijf Steenbergen (Zaak N 575/05), samenvatting in PB C 80 van 13.4.2007, blz. 1.

21

(22)  Zaak C-119/05, Lucchini, EU:C:2007:434, punt 59.

22

(23)  Ibid, punt 61.

23

(24)  Conclusie van 28 april 2005 in de gevoegde zaken C-346/03 en C-529/03, Atzori, EU:C:2005:256, punt 198.

24

(25)  Zaak T-384/08, Elliniki Nafpigokataskevastiki AE Chartofylakeiou/Commissie, EU:T:2011:650, en zaak T-565/08, Corsica Ferries/Commissie, EU:T:2012:415, punten 23 en 114 en punten 120 tot en met 131. Zie eveneens, naar analogie, zaak C-111/10, Commissie/Raad, EU:C:2013:785, punt 44.

25

(26)  Zaak C-70/72, Commissie/Duitsland, Jurisprudentie 1973, blz. 813, rechtsoverweging 13.

26

(27)  Gevoegde zaken C-278/92, C-279/92 en C-280/92, Spanje/Commissie, Jurispr. 1994, blz. I-04103, punt 75.

27

(28)  Case C-75/97, België/Commissie, Jurispr. 1999, blz. I-3671, punten 64 en 65.

28

(29)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1).

29

(30)  Zie artikel 14, lid 2, van Verordening (EG) nr. 659/1999.

30

(31)  Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1).

31

(32)  Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie van 30 januari 2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 82 van 25.3.2008, blz. 1).

32

---

| 8.7.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 179/128 |
| --- | --- | --- | --- |

8.7.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 179/128

---

BESLUIT (EU) 2015/1075 VAN DE COMMISSIE

van 19 januari 2015

betreffende steunmaatregel SA.35843 (2014/C) (ex 2012/NN)

uitgevoerd door Italië — Aan Buonotourist toegekende compensatie voor de openbare dienst

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2015) 75)

(Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURE

| (1) | De Italiaanse autoriteiten hebben bij elektronische aanmelding van 5 december 2012, overeenkomstig artikel 108, lid 3, van het Verdrag, de extra compensatie aangemeld die naar aanleiding van een uitspraak van het Consiglio di Stato (het hoogste Italiaanse administratieve rechtscollege, hierna „Raad van State” genoemd) aan Buonotourist S.r.l. (hierna „Buonotourist” genoemd) was toegekend voor het verrichten van personenvervoerdiensten per bus op basis van concessies die door de Italiaanse regio Campanië (hierna „de regio” genoemd) waren verleend voor de periode 1996-2002 (hierna „de onderzochte periode” genoemd). |
| --- | --- |

(1)

De Italiaanse autoriteiten hebben bij elektronische aanmelding van 5 december 2012, overeenkomstig artikel 108, lid 3, van het Verdrag, de extra compensatie aangemeld die naar aanleiding van een uitspraak van het Consiglio di Stato (het hoogste Italiaanse administratieve rechtscollege, hierna „Raad van State” genoemd) aan Buonotourist S.r.l. (hierna „Buonotourist” genoemd) was toegekend voor het verrichten van personenvervoerdiensten per bus op basis van concessies die door de Italiaanse regio Campanië (hierna „de regio” genoemd) waren verleend voor de periode 1996-2002 (hierna „de onderzochte periode” genoemd).

| (2) | De aanmelding werd geregistreerd onder nummer SA.35843 en vanaf 13 december 2012 behandeld als niet-aangemelde maatregel, omdat de regio volgens de informatie waarover de Commissie beschikte, slechts verplicht was om de extra compensatie te betalen die zij Buonotourist vanaf 7 december 2012 verschuldigd was, dat wil zeggen nadat de Italiaanse regering de maatregel bij de Commissie had aangemeld maar voordat de Commissie een besluit had vastgesteld. |
| --- | --- |

(2)

De aanmelding werd geregistreerd onder nummer SA.35843 en vanaf 13 december 2012 behandeld als niet-aangemelde maatregel, omdat de regio volgens de informatie waarover de Commissie beschikte, slechts verplicht was om de extra compensatie te betalen die zij Buonotourist vanaf 7 december 2012 verschuldigd was, dat wil zeggen nadat de Italiaanse regering de maatregel bij de Commissie had aangemeld maar voordat de Commissie een besluit had vastgesteld.

| (3) | Bij brief van 20 februari 2014 deelde de Commissie Italië mee dat zij besloten had de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag in te leiden met betrekking tot de steun (hierna „het inleidingsbesluit” genoemd). |
| --- | --- |

(3)

Bij brief van 20 februari 2014 deelde de Commissie Italië mee dat zij besloten had de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag in te leiden met betrekking tot de steun (hierna „het inleidingsbesluit” genoemd).

| (4) | Het inleidingsbesluit werd in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (1). De Commissie verzocht de belanghebbenden hun opmerkingen over de maatregel in te dienen. |
| --- | --- |

(4)

Het inleidingsbesluit werd in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt (1). De Commissie verzocht de belanghebbenden hun opmerkingen over de maatregel in te dienen.

| (5) | De Italiaanse autoriteiten dienden hun opmerkingen over het inleidingsbesluit in bij brieven van 21 en 24 maart 2014. |
| --- | --- |

(5)

De Italiaanse autoriteiten dienden hun opmerkingen over het inleidingsbesluit in bij brieven van 21 en 24 maart 2014.

| (6) | De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit, was Buonotourist, de begunstigde van de maatregel. Deze opmerkingen werden op 25 maart 2014 ontvangen. |
| --- | --- |

(6)

De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit, was Buonotourist, de begunstigde van de maatregel. Deze opmerkingen werden op 25 maart 2014 ontvangen.

| (7) | Op 11 juli 2014 maakten de Italiaanse autoriteiten opmerkingen over de door belanghebbenden ingediende standpunten en verstrekten zij aanvullende inlichtingen in antwoord op een verzoek om informatie van 11 juni 2014. |
| --- | --- |

(7)

Op 11 juli 2014 maakten de Italiaanse autoriteiten opmerkingen over de door belanghebbenden ingediende standpunten en verstrekten zij aanvullende inlichtingen in antwoord op een verzoek om informatie van 11 juni 2014.

| (8) | Na aanvaarding van een verlenging van de antwoordtermijn door de Commissie, vervolledigden de Italiaanse autoriteiten de tot dusver verstrekte aanvullende inlichtingen bij brief van 15 september 2014. |
| --- | --- |

(8)

Na aanvaarding van een verlenging van de antwoordtermijn door de Commissie, vervolledigden de Italiaanse autoriteiten de tot dusver verstrekte aanvullende inlichtingen bij brief van 15 september 2014.

2.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGEL

2.1.   DE ONDERNEMING

| (9) | Buonotourist is een particuliere onderneming die lokale openbaarvervoerdiensten aanbiedt op basis van regionale en gemeentelijke concessies. Meer bepaald exploiteerde Buonotourist volgens de Italiaanse autoriteiten in de onderzochte periode een netwerk van busverbindingen als concessiehouder van de regio, waarbij ongeveer 1,8 miljoen km per jaar werd afgelegd. |
| --- | --- |

(9)

Buonotourist is een particuliere onderneming die lokale openbaarvervoerdiensten aanbiedt op basis van regionale en gemeentelijke concessies. Meer bepaald exploiteerde Buonotourist volgens de Italiaanse autoriteiten in de onderzochte periode een netwerk van busverbindingen als concessiehouder van de regio, waarbij ongeveer 1,8 miljoen km per jaar werd afgelegd.

| (10) | Uit de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte informatie blijkt dat de regio gedurende de onderzochte periode reeds 1 9 5 07  121,54 EUR voor de bovengenoemde dienstverlening aan Buonotourist heeft betaald, waarvan 1 7 0 36  021,13 EUR voor de exploitatie en het beheer van de dienst en 2 4 71  100,41 EUR voor investeringen. Daar deze compensatie blijkbaar meer dan tien jaar vóór het eerste verzoek om informatie van de Commissie aan de Italiaanse overheid aan Buonotourist was toegekend, blijft zij in de onderhavige procedure buiten beschouwing (2). |
| --- | --- |

(10)

Uit de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte informatie blijkt dat de regio gedurende de onderzochte periode reeds 1 9 5 07  121,54 EUR voor de bovengenoemde dienstverlening aan Buonotourist heeft betaald, waarvan 1 7 0 36  021,13 EUR voor de exploitatie en het beheer van de dienst en 2 4 71  100,41 EUR voor investeringen. Daar deze compensatie blijkbaar meer dan tien jaar vóór het eerste verzoek om informatie van de Commissie aan de Italiaanse overheid aan Buonotourist was toegekend, blijft zij in de onderhavige procedure buiten beschouwing (2).

| (11) | Naast de bovengenoemde, reeds ontvangen bedragen vroeg Buonotourist de regio om extra compensatie ten bedrage van 5 5 67  582,57 EUR op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad (3) voor de economische nadelen die zij beweerde te ondervinden van de openbaredienstverplichtingen die haar zouden zijn opgelegd. Volgens de regio deed Buonotourist dit verzoek in januari 2007 toen zij een procedure instelde bij de Italiaanse administratieve rechtbank. |
| --- | --- |

(11)

Naast de bovengenoemde, reeds ontvangen bedragen vroeg Buonotourist de regio om extra compensatie ten bedrage van 5 5 67  582,57 EUR op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad (3) voor de economische nadelen die zij beweerde te ondervinden van de openbaredienstverplichtingen die haar zouden zijn opgelegd. Volgens de regio deed Buonotourist dit verzoek in januari 2007 toen zij een procedure instelde bij de Italiaanse administratieve rechtbank.

| (12) | In 2008 verwierp de regionale administratieve rechtbank in Salerno het verzoek van Buonotourist om extra compensatie op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De rechtbank oordeelde dat Buonotourist overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (4) geen compensatie voor economische nadelen als gevolg van het opleggen van de openbaredienstverplichting kon eisen zonder eerst om de opheffing van deze verplichting te hebben gevraagd. |
| --- | --- |

(12)

In 2008 verwierp de regionale administratieve rechtbank in Salerno het verzoek van Buonotourist om extra compensatie op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De rechtbank oordeelde dat Buonotourist overeenkomstig artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (4) geen compensatie voor economische nadelen als gevolg van het opleggen van de openbaredienstverplichting kon eisen zonder eerst om de opheffing van deze verplichting te hebben gevraagd.

2.2.   DE UITSPRAKEN VAN DE RAAD VAN STATE

| (13) | Bij uitspraak van 27 juli 2009 (Sentenza nr. 4683/09) verklaarde de Raad van State het beroep dat Buonotourist had ingesteld tegen het vonnis van de regionale administratieve rechtbank in Salerno gegrond, en concludeerde hij dat Buonotourist recht had op extra compensatie voor de openbare dienst die de onderneming had verricht overeenkomstig de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. In die uitspraak wordt niet precies aangegeven op grond van welk wetsbesluit en in welke vorm de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, maar wordt benadrukt dat de eis van een onderneming die een openbare dienst verricht, om voor de daadwerkelijk bij de verrichting van die dienst gemaakte kosten te worden vergoed, niet kan worden afgewezen. Verder oordeelde de Raad van State dat Buonotourist recht had op compensatie voor de openbare dienst, zelfs zonder dat de onderneming eerder om de opheffing van de openbaredienstverplichtingen had verzocht. |
| --- | --- |

(13)

Bij uitspraak van 27 juli 2009 (Sentenza nr. 4683/09) verklaarde de Raad van State het beroep dat Buonotourist had ingesteld tegen het vonnis van de regionale administratieve rechtbank in Salerno gegrond, en concludeerde hij dat Buonotourist recht had op extra compensatie voor de openbare dienst die de onderneming had verricht overeenkomstig de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. In die uitspraak wordt niet precies aangegeven op grond van welk wetsbesluit en in welke vorm de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, maar wordt benadrukt dat de eis van een onderneming die een openbare dienst verricht, om voor de daadwerkelijk bij de verrichting van die dienst gemaakte kosten te worden vergoed, niet kan worden afgewezen. Verder oordeelde de Raad van State dat Buonotourist recht had op compensatie voor de openbare dienst, zelfs zonder dat de onderneming eerder om de opheffing van de openbaredienstverplichtingen had verzocht.

| (14) | Volgens de Raad van State diende het exacte bedrag van de extra compensatie die aan Buonotourist moest worden betaald, door de regio te worden vastgesteld op grond van betrouwbare gegevens afkomstig van de boekhouding van de onderneming, waaruit het verschil bleek tussen de kosten die konden worden toegeschreven aan het met de openbaredienstverplichtingen verband houdende deel van de activiteiten van Buonotourist en de daaruit voortvloeiende inkomsten. De regio beweerde echter dat zij daartoe niet in staat was wegens een gebrek aan duidelijke, betrouwbare gegevens. |
| --- | --- |

(14)

Volgens de Raad van State diende het exacte bedrag van de extra compensatie die aan Buonotourist moest worden betaald, door de regio te worden vastgesteld op grond van betrouwbare gegevens afkomstig van de boekhouding van de onderneming, waaruit het verschil bleek tussen de kosten die konden worden toegeschreven aan het met de openbaredienstverplichtingen verband houdende deel van de activiteiten van Buonotourist en de daaruit voortvloeiende inkomsten. De regio beweerde echter dat zij daartoe niet in staat was wegens een gebrek aan duidelijke, betrouwbare gegevens.

| (15) | Bij Beschikking (ordinanza) nr. 8737/2010 van 13 december 2010 benoemde de Raad van State een deskundige om deze taak uit te voeren. Volgens de Italiaanse autoriteiten slaagde die deskundige er ook niet in het te compenseren bedrag te bepalen. Bij Beschikking (ordinanza) nr. 5880/2011 van 7 november 2011 benoemde de Raad van State een tweede deskundige. Uit punt 9 van de Uitspraak van de Raad van State (giudizio per l’ottemperanza) nr. 5650/2012 van 7 november 2012 blijkt dat beide deskundigen het recht op compensatie ingevolge artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (d.w.z. exploitatieplicht of vervoerplicht) uitsloten, maar wel concludeerden dat Buonotourist een te lage compensatie had ontvangen voor de jaren 1998, 1999 en 2000 als gevolg van de toepassing van de formule van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (tariefplicht). Impliciet namen de deskundigen derhalve aan dat door de regio een tariefplicht aan Buonotourist was opgelegd. |
| --- | --- |

(15)

Bij Beschikking (ordinanza) nr. 8737/2010 van 13 december 2010 benoemde de Raad van State een deskundige om deze taak uit te voeren. Volgens de Italiaanse autoriteiten slaagde die deskundige er ook niet in het te compenseren bedrag te bepalen. Bij Beschikking (ordinanza) nr. 5880/2011 van 7 november 2011 benoemde de Raad van State een tweede deskundige. Uit punt 9 van de Uitspraak van de Raad van State (giudizio per l’ottemperanza) nr. 5650/2012 van 7 november 2012 blijkt dat beide deskundigen het recht op compensatie ingevolge artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (d.w.z. exploitatieplicht of vervoerplicht) uitsloten, maar wel concludeerden dat Buonotourist een te lage compensatie had ontvangen voor de jaren 1998, 1999 en 2000 als gevolg van de toepassing van de formule van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 (tariefplicht). Impliciet namen de deskundigen derhalve aan dat door de regio een tariefplicht aan Buonotourist was opgelegd.

| (16) | Echter, terwijl de eerste deskundige tot de conclusie kwam dat het onjuist zou zijn geweest om een „inductieve methode” te gebruiken om de extra kosten voor de onderneming als gevolg van de tariefplicht te berekenen en adviseerde de extra compensatie op basis van billijkheid te berekenen (in via equitativa), berekende de tweede deskundige het door de regio te vergoeden bedrag wel aan de hand van een dergelijke „inductieve methode”, waarbij hij opmerkte dat de keuze van een dergelijke methode volgens de Raad van State als definitief diende te worden beschouwd omdat deze in verscheidene uitspraken was gebruikt zonder dat er bezwaar tegen was gemaakt. |
| --- | --- |

(16)

Echter, terwijl de eerste deskundige tot de conclusie kwam dat het onjuist zou zijn geweest om een „inductieve methode” te gebruiken om de extra kosten voor de onderneming als gevolg van de tariefplicht te berekenen en adviseerde de extra compensatie op basis van billijkheid te berekenen (in via equitativa), berekende de tweede deskundige het door de regio te vergoeden bedrag wel aan de hand van een dergelijke „inductieve methode”, waarbij hij opmerkte dat de keuze van een dergelijke methode volgens de Raad van State als definitief diende te worden beschouwd omdat deze in verscheidene uitspraken was gebruikt zonder dat er bezwaar tegen was gemaakt.

| (17) | Toch was de tweede deskundige niet in staat de compensatie op de in artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 aangegeven wijze te berekenen doordat belangrijke gegevens ontbraken over zowel het verwachte als het werkelijke aantal vervoereenheden. De tweede deskundige berekende daarom het mogelijke bedrag van de ondercompensatie als het verschil tussen de potentiële inkomsten die de onderneming had kunnen verkrijgen door de dienst op commerciële basis te exploiteren (raming), en de som van de werkelijke inkomsten en de ontvangen overheidsbijdragen. Het resultaat van deze berekeningen is dat Buonotourist enkel voor de jaren 1998, 1999 en 2000 een te lage vergoeding heeft ontvangen van in totaal 1 1 11  572 EUR, inclusief rente. De deskundige concludeerde dat dit bedrag als het bedrag van de ondercompensatie kon worden beschouwd. |
| --- | --- |

(17)

Toch was de tweede deskundige niet in staat de compensatie op de in artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 aangegeven wijze te berekenen doordat belangrijke gegevens ontbraken over zowel het verwachte als het werkelijke aantal vervoereenheden. De tweede deskundige berekende daarom het mogelijke bedrag van de ondercompensatie als het verschil tussen de potentiële inkomsten die de onderneming had kunnen verkrijgen door de dienst op commerciële basis te exploiteren (raming), en de som van de werkelijke inkomsten en de ontvangen overheidsbijdragen. Het resultaat van deze berekeningen is dat Buonotourist enkel voor de jaren 1998, 1999 en 2000 een te lage vergoeding heeft ontvangen van in totaal 1 1 11  572 EUR, inclusief rente. De deskundige concludeerde dat dit bedrag als het bedrag van de ondercompensatie kon worden beschouwd.

| (18) | In lijn hiermee stelde de Raad van State in zijn Uitspraak nr. 5650/2012 van 7 november 2012 de extra compensatie die de regio aan Buonotourist moest betalen, vast op 1 1 11  572 EUR en beval dat dat bedrag op 7 december 2012 moest zijn betaald (5). Deze betaling werd op 21 december 2012 voldaan. |
| --- | --- |

(18)

In lijn hiermee stelde de Raad van State in zijn Uitspraak nr. 5650/2012 van 7 november 2012 de extra compensatie die de regio aan Buonotourist moest betalen, vast op 1 1 11  572 EUR en beval dat dat bedrag op 7 december 2012 moest zijn betaald (5). Deze betaling werd op 21 december 2012 voldaan.

| (19) | De betaling van deze extra compensatie door de regio aan Buonotourist naar aanleiding van Uitspraak nr. 5650/2012 vormt de niet-aangemelde maatregel en het voorwerp van dit besluit. |
| --- | --- |

(19)

De betaling van deze extra compensatie door de regio aan Buonotourist naar aanleiding van Uitspraak nr. 5650/2012 vormt de niet-aangemelde maatregel en het voorwerp van dit besluit.

2.3.   AANVULLENDE INLICHTINGEN/OPMERKINGEN VAN DE ITALIAANSE AUTORITEITEN

| (20) | Volgens de Italiaanse autoriteiten opereerde Buonotourist, net als andere aanbieders van regionale geregelde busvervoerdiensten, op basis van tijdelijke vergunningen (concessies) die jaarlijks op verzoek van de onderneming moesten worden verlengd. Deze concessies verleenden de onderneming het exclusieve recht om de desbetreffende diensten uit te voeren. |
| --- | --- |

(20)

Volgens de Italiaanse autoriteiten opereerde Buonotourist, net als andere aanbieders van regionale geregelde busvervoerdiensten, op basis van tijdelijke vergunningen (concessies) die jaarlijks op verzoek van de onderneming moesten worden verlengd. Deze concessies verleenden de onderneming het exclusieve recht om de desbetreffende diensten uit te voeren.

| (21) | Verder betogen de Italiaanse autoriteiten dat Buonotourist bij de regio in elk jaar van de onderzochte periode concessies had aangevraagd voor de betrokken trajecten, en dat in deze concessies altijd werd gestipuleerd dat de uitvoering van de diensten volledig voor risico van de betrokken ondernemingen kwam, en met name zonder dat de uitvoering van de dienst recht gaf op enigerlei subsidie of compensatie. De Italiaanse autoriteiten dienden een kopie in van een modelconcessieovereenkomst met een andere onderneming (hierna „de modelovereenkomst” genoemd) uit 1972/73 en verklaarden dat dit dezelfde overeenkomst was als die welke in de onderzochte periode met Buonotourist was gesloten. De Italiaanse autoriteiten legden evenwel geen concessieovereenkomsten voor die in de betrokken periode daadwerkelijk met Buonotourist waren gesloten. |
| --- | --- |

(21)

Verder betogen de Italiaanse autoriteiten dat Buonotourist bij de regio in elk jaar van de onderzochte periode concessies had aangevraagd voor de betrokken trajecten, en dat in deze concessies altijd werd gestipuleerd dat de uitvoering van de diensten volledig voor risico van de betrokken ondernemingen kwam, en met name zonder dat de uitvoering van de dienst recht gaf op enigerlei subsidie of compensatie. De Italiaanse autoriteiten dienden een kopie in van een modelconcessieovereenkomst met een andere onderneming (hierna „de modelovereenkomst” genoemd) uit 1972/73 en verklaarden dat dit dezelfde overeenkomst was als die welke in de onderzochte periode met Buonotourist was gesloten. De Italiaanse autoriteiten legden evenwel geen concessieovereenkomsten voor die in de betrokken periode daadwerkelijk met Buonotourist waren gesloten.

| (22) | De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat Buonotourist in het kader van deze concessies het recht had een vervanging voor de te gebruiken vormen van vervoer voor te stellen of te verzoeken om een gedeeltelijke of volledige opheffing van haar openbaredienstverplichtingen indien deze een economisch nadeel voor de onderneming inhielden, maar dat zij nooit van dit recht gebruik had gemaakt. De Italiaanse autoriteiten beweren voorts dat de onderneming nooit aan de regio gemeld had dat zij economische nadelen ondervond of dat zij taken uitvoerde die zij nimmer op zich zou hebben genomen indien zij daartoe niet gehouden was in het kader van een openbaredienstverplichting. Ten slotte had Buonotourist volgens de Italiaanse autoriteiten nooit verzocht om opheffing van de openbaredienstverplichting zoals voorgeschreven door artikel 4, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1191/69. |
| --- | --- |

(22)

De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat Buonotourist in het kader van deze concessies het recht had een vervanging voor de te gebruiken vormen van vervoer voor te stellen of te verzoeken om een gedeeltelijke of volledige opheffing van haar openbaredienstverplichtingen indien deze een economisch nadeel voor de onderneming inhielden, maar dat zij nooit van dit recht gebruik had gemaakt. De Italiaanse autoriteiten beweren voorts dat de onderneming nooit aan de regio gemeld had dat zij economische nadelen ondervond of dat zij taken uitvoerde die zij nimmer op zich zou hebben genomen indien zij daartoe niet gehouden was in het kader van een openbaredienstverplichting. Ten slotte had Buonotourist volgens de Italiaanse autoriteiten nooit verzocht om opheffing van de openbaredienstverplichting zoals voorgeschreven door artikel 4, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1191/69.

| (23) | Volgens de Italiaanse autoriteiten waren de in het verleden aan Buonotourist verstrekte overheidsbijdragen gebaseerd op een standaardmethode, waarbij de kosten werden berekend op basis van bepaalde parameters als vastgelegd in de Regionale Wet nr. 16/1983 (6), zoals het aantal toegekende kilometers ten opzichte van het feitelijke aantal afgelegde kilometers, het aantal werknemers en het aantal bussen, die uiteenlopen naar gelang van het soort uitgevoerde dienst (stadsdiensten of diensten in berg- of heuvelachtige streken), de juridische en economische behandeling van de werknemers, de grootte van de onderneming en de kosten van de bussen. |
| --- | --- |

(23)

Volgens de Italiaanse autoriteiten waren de in het verleden aan Buonotourist verstrekte overheidsbijdragen gebaseerd op een standaardmethode, waarbij de kosten werden berekend op basis van bepaalde parameters als vastgelegd in de Regionale Wet nr. 16/1983 (6), zoals het aantal toegekende kilometers ten opzichte van het feitelijke aantal afgelegde kilometers, het aantal werknemers en het aantal bussen, die uiteenlopen naar gelang van het soort uitgevoerde dienst (stadsdiensten of diensten in berg- of heuvelachtige streken), de juridische en economische behandeling van de werknemers, de grootte van de onderneming en de kosten van de bussen.

| (24) | De Italiaanse autoriteiten betwijfelen ook of Buonotourist heeft aangetoond dat zij de openbaredienstverplichtingen doelmatig en correct heeft uitgevoerd overeenkomstig Verordening (EEG) nr. 1191/69, en verklaren dat Buonotourist geen gescheiden boekhouding voerde zoals bij artikel 1, lid 5, van die verordening wordt voorgeschreven. |
| --- | --- |

(24)

De Italiaanse autoriteiten betwijfelen ook of Buonotourist heeft aangetoond dat zij de openbaredienstverplichtingen doelmatig en correct heeft uitgevoerd overeenkomstig Verordening (EEG) nr. 1191/69, en verklaren dat Buonotourist geen gescheiden boekhouding voerde zoals bij artikel 1, lid 5, van die verordening wordt voorgeschreven.

2.4.   COMPENSATIEBEDRAG

| (25) | Zoals in overweging 15 is uiteengezet, benoemde de Raad van State twee deskundigen om de extra compensatie te berekenen die de regio aan Buonotourist moest betalen op grond van de artikelen 6, 10, en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Op 27 september 2012 brachten beide deskundigen hun verslag uit, maar alleen de tweede deskundige was erin geslaagd de extra compensatie te berekenen die de regio aan Buonotourist verschuldigd was. |
| --- | --- |

(25)

Zoals in overweging 15 is uiteengezet, benoemde de Raad van State twee deskundigen om de extra compensatie te berekenen die de regio aan Buonotourist moest betalen op grond van de artikelen 6, 10, en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Op 27 september 2012 brachten beide deskundigen hun verslag uit, maar alleen de tweede deskundige was erin geslaagd de extra compensatie te berekenen die de regio aan Buonotourist verschuldigd was.

| (26) | Deze deskundige merkt in zijn verslag meermalen op dat de partijen gegevens hadden overgelegd die niet met elkaar klopten of die niet nauwkeurig genoeg waren doch slechts een benadering vormden. De tweede deskundige verklaart met name dat de partijen tegenstrijdige bewijsstukken hadden ingediend met betrekking tot de in het verleden betaalde compensatie. In tegenstelling tot wat de Italiaanse autoriteiten beweren, wijst de tweede deskundige erop dat Buonotourist gescheiden rekeningen voerde voor haar openbare en particuliere vervoersactiviteiten, maar dat niet kon worden geverifieerd of de toewijzing van bepaalde kosten aan de ene of andere sector correct was. Voorts lichtte de tweede deskundige toe dat het niet mogelijk was betrouwbare gegevens te verkrijgen over de kosten die niet zouden zijn gemaakt, wanneer de openbare dienst zou zijn beëindigd — zelfs niet met de „inductieve methode” die door de Raad van State wordt voorgeschreven. |
| --- | --- |

(26)

Deze deskundige merkt in zijn verslag meermalen op dat de partijen gegevens hadden overgelegd die niet met elkaar klopten of die niet nauwkeurig genoeg waren doch slechts een benadering vormden. De tweede deskundige verklaart met name dat de partijen tegenstrijdige bewijsstukken hadden ingediend met betrekking tot de in het verleden betaalde compensatie. In tegenstelling tot wat de Italiaanse autoriteiten beweren, wijst de tweede deskundige erop dat Buonotourist gescheiden rekeningen voerde voor haar openbare en particuliere vervoersactiviteiten, maar dat niet kon worden geverifieerd of de toewijzing van bepaalde kosten aan de ene of andere sector correct was. Voorts lichtte de tweede deskundige toe dat het niet mogelijk was betrouwbare gegevens te verkrijgen over de kosten die niet zouden zijn gemaakt, wanneer de openbare dienst zou zijn beëindigd — zelfs niet met de „inductieve methode” die door de Raad van State wordt voorgeschreven.

| (27) | Bijgevolg concludeerde de tweede deskundige dat geen extra compensatie voor de exploitatie- of vervoerplicht kon worden vastgesteld, berekend op grond van artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. |
| --- | --- |

(27)

Bijgevolg concludeerde de tweede deskundige dat geen extra compensatie voor de exploitatie- of vervoerplicht kon worden vastgesteld, berekend op grond van artikel 10 van Verordening (EEG) nr. 1191/69.

| (28) | Wat de extra compensatie voor tariefplichten betreft — artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 — erkent de tweede deskundige dat deze niet kon worden berekend op grond van lid 1 van die bepaling als gevolg van ontbrekende en/of onbetrouwbare gegevens. Daarom werd de door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode” toegepast. |
| --- | --- |

(28)

Wat de extra compensatie voor tariefplichten betreft — artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 — erkent de tweede deskundige dat deze niet kon worden berekend op grond van lid 1 van die bepaling als gevolg van ontbrekende en/of onbetrouwbare gegevens. Daarom werd de door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode” toegepast.

| (29) | Artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 bepaalt onder andere dat het compensatiebedrag, wanneer het een tariefplicht betreft, gelijk is aan het verschil tussen de volgende twee termen:






  — | De eerste term is gelijk aan het verschil tussen, enerzijds, het product van het aantal verwachte vervoereenheden, en






  — | hetzij het gunstigste tarief waarop de gebruikers aanspraak zouden kunnen maken indien de betrokken plicht niet bestond; |
| --- | --- | --- | --- |

(29)

Artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 bepaalt onder andere dat het compensatiebedrag, wanneer het een tariefplicht betreft, gelijk is aan het verschil tussen de volgende twee termen:

—

De eerste term is gelijk aan het verschil tussen, enerzijds, het product van het aantal verwachte vervoereenheden, en

—

hetzij het gunstigste tarief waarop de gebruikers aanspraak zouden kunnen maken indien de betrokken plicht niet bestond;

| — | hetzij, bij gebreke van een dergelijk tarief, de prijs die de onderneming zou hebben toegepast in het kader van een commerciële bedrijfsvoering waarbij rekening wordt gehouden met de kosten van de betrokken activiteit en met de marktpositie; |
| --- | --- |

—

hetzij, bij gebreke van een dergelijk tarief, de prijs die de onderneming zou hebben toegepast in het kader van een commerciële bedrijfsvoering waarbij rekening wordt gehouden met de kosten van de betrokken activiteit en met de marktpositie;

en anderzijds, het product van het aantal werkelijke vervoereenheden en het opgelegde tarief tijdens de betrokken periode.

| — | De tweede term is gelijk aan het verschil tussen de kosten die zouden voortvloeien uit de toepassing, hetzij van het gunstigste tarief, hetzij van de prijs die de onderneming zou hebben toegepast in het kader van een commerciële bedrijfsvoering, en de kosten die voortvloeien uit de toepassing van het opgelegde tarief. |
| --- | --- |

—

De tweede term is gelijk aan het verschil tussen de kosten die zouden voortvloeien uit de toepassing, hetzij van het gunstigste tarief, hetzij van de prijs die de onderneming zou hebben toegepast in het kader van een commerciële bedrijfsvoering, en de kosten die voortvloeien uit de toepassing van het opgelegde tarief.

| (30) | Bij ontbreken van de gegevens die nodig zijn om deze bedragen vast te stellen, berekende de tweede deskundige het bedrag van de verschuldigde compensatie als het verschil tussen de twee bedragen zoals hieronder uitgelegd:






  — | bij ontbreken van het verwachte en het werkelijke aantal vervoereenheden is het eerste bedrag gelijk aan het bedrag dat nodig is om de reële kosten te dekken (of de „standaardkosten” indien deze lager zijn) (7) minus de inkomsten uit de vervoeractiviteiten (8); |
| --- | --- | --- |

(30)

Bij ontbreken van de gegevens die nodig zijn om deze bedragen vast te stellen, berekende de tweede deskundige het bedrag van de verschuldigde compensatie als het verschil tussen de twee bedragen zoals hieronder uitgelegd:

—

bij ontbreken van het verwachte en het werkelijke aantal vervoereenheden is het eerste bedrag gelijk aan het bedrag dat nodig is om de reële kosten te dekken (of de „standaardkosten” indien deze lager zijn) (7) minus de inkomsten uit de vervoeractiviteiten (8);

| — | wat het tweede bedrag betreft, was de deskundige van mening dat dit gelijk moest zijn aan de reële kosten (of de „standaardkosten” indien deze lager zijn) (9) minus het verschil tussen de reële kosten (of de „standaardkosten” indien deze lager zijn) en het reeds ontvangen compensatiebedrag (10). |
| --- | --- |

—

wat het tweede bedrag betreft, was de deskundige van mening dat dit gelijk moest zijn aan de reële kosten (of de „standaardkosten” indien deze lager zijn) (9) minus het verschil tussen de reële kosten (of de „standaardkosten” indien deze lager zijn) en het reeds ontvangen compensatiebedrag (10).

| (31) | Volgens de tweede deskundige volgt uit deze berekeningen dat Buonotourist in de onderzochte periode alleen aanspraak kon maken op ondercompensatie voor de jaren 1998, 1999 en 2000 als gevolg van de tariefplicht die aan de onderneming was opgelegd. Het bedrag van de ondercompensatie voor deze drie jaren werd door de tweede deskundige berekend op 8 38  593,21 EUR, waarbij een wettelijke rente van 2 72  979,13 EUR werd opgeteld; dit leverde een extra compensatie op ten bedrage van 1 1 11  572 EUR. Dit was het bedrag dat de regio op last van de Raad van State aan Buonotourist moest uitkeren en dat op 21 december 2012 daadwerkelijk werd uitbetaald. |
| --- | --- |

(31)

Volgens de tweede deskundige volgt uit deze berekeningen dat Buonotourist in de onderzochte periode alleen aanspraak kon maken op ondercompensatie voor de jaren 1998, 1999 en 2000 als gevolg van de tariefplicht die aan de onderneming was opgelegd. Het bedrag van de ondercompensatie voor deze drie jaren werd door de tweede deskundige berekend op 8 38  593,21 EUR, waarbij een wettelijke rente van 2 72  979,13 EUR werd opgeteld; dit leverde een extra compensatie op ten bedrage van 1 1 11  572 EUR. Dit was het bedrag dat de regio op last van de Raad van State aan Buonotourist moest uitkeren en dat op 21 december 2012 daadwerkelijk werd uitbetaald.

2.5.   REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE PROCEDURE

| (32) | Zoals in het inleidingsbesluit reeds is opgemerkt, had de Commissie op bepaalde punten twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt. |
| --- | --- |

(32)

Zoals in het inleidingsbesluit reeds is opgemerkt, had de Commissie op bepaalde punten twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt.

| (33) | Ten eerste vroeg de Commissie zich af of aan de vier voorwaarden die door het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Altmark (11) zijn vastgesteld, was voldaan. |
| --- | --- |

(33)

Ten eerste vroeg de Commissie zich af of aan de vier voorwaarden die door het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Altmark (11) zijn vastgesteld, was voldaan.

| (34) | Ten tweede had de Commissie twijfels over de vrijstelling van de aanmeldingsplicht op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Of artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 de Italiaanse autoriteiten inderdaad vrijstelde van de verplichting van voorafgaande kennisgeving in deze zaak, hangt derhalve allereerst af van de vraag of de openbaredienstverplichting werkelijk eenzijdig door de regio aan Buonotourist was opgelegd, en ten tweede van de vraag of de uit hoofde van die verplichting betaalde compensatie in overeenstemming is met de vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie kon niet vaststellen of de aan Buonotourist verleende compensatie aan deze voorwaarden voldeed. |
| --- | --- |

(34)

Ten tweede had de Commissie twijfels over de vrijstelling van de aanmeldingsplicht op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Of artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 de Italiaanse autoriteiten inderdaad vrijstelde van de verplichting van voorafgaande kennisgeving in deze zaak, hangt derhalve allereerst af van de vraag of de openbaredienstverplichting werkelijk eenzijdig door de regio aan Buonotourist was opgelegd, en ten tweede van de vraag of de uit hoofde van die verplichting betaalde compensatie in overeenstemming is met de vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie kon niet vaststellen of de aan Buonotourist verleende compensatie aan deze voorwaarden voldeed.

| (35) | Ten derde had de Commissie twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad (12). De Commissie betwijfelde of, indien zou komen vast te staan dat niet was voldaan aan ten minste één van de voorwaarden voor vrijstelling van de aanmeldingsplicht uit hoofde van Verordening (EEG) nr. 1191/69 en een beoordeling in het licht van Verordening (EG) nr. 1370/2007 noodzakelijk was, in de onderhavige zaak aan de voorwaarden van die laatste verordening was voldaan. |
| --- | --- |

(35)

Ten derde had de Commissie twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad (12). De Commissie betwijfelde of, indien zou komen vast te staan dat niet was voldaan aan ten minste één van de voorwaarden voor vrijstelling van de aanmeldingsplicht uit hoofde van Verordening (EEG) nr. 1191/69 en een beoordeling in het licht van Verordening (EG) nr. 1370/2007 noodzakelijk was, in de onderhavige zaak aan de voorwaarden van die laatste verordening was voldaan.

3.   OPMERKINGEN VAN ITALIË

| (36) | De nationale Italiaanse autoriteiten dienden geen opmerkingen over het inleidingsbesluit in. Enkel de regionale autoriteiten van Campanië maakten opmerkingen kenbaar. |
| --- | --- |

(36)

De nationale Italiaanse autoriteiten dienden geen opmerkingen over het inleidingsbesluit in. Enkel de regionale autoriteiten van Campanië maakten opmerkingen kenbaar.

| (37) | Ten eerste diende de regio stukken in waaruit moest blijken dat Buonotourist in de betrokken periode op eigen risico „geautoriseerde diensten” verrichtte naast de diensten onder concessie. Zo blijkt dat Buonotourist in de onderzochte periode internationale en interregionale busdiensten heeft uitgevoerd. Bovendien lichtte de regio toe dat Buonotourist enkel een gescheiden boekhouding voerde voor verhuurdiensten en busvervoer, zonder nader onderscheid van de „geautoriseerde diensten”, die de onderneming op eigen risico verrichtte. |
| --- | --- |

(37)

Ten eerste diende de regio stukken in waaruit moest blijken dat Buonotourist in de betrokken periode op eigen risico „geautoriseerde diensten” verrichtte naast de diensten onder concessie. Zo blijkt dat Buonotourist in de onderzochte periode internationale en interregionale busdiensten heeft uitgevoerd. Bovendien lichtte de regio toe dat Buonotourist enkel een gescheiden boekhouding voerde voor verhuurdiensten en busvervoer, zonder nader onderscheid van de „geautoriseerde diensten”, die de onderneming op eigen risico verrichtte.

| (38) | Ten tweede ontkende de regio nogmaals dat in de onderzochte periode eenzijdig openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De regio merkte op dat de onderneming, op grond van de toen vigerende regels, jaarlijks een verlenging van de concessiediensten aanvroeg en dat geen van de concessiebesluiten een eenzijdige oplegging van openbaredienstverplichtingen inhield. Bovendien had de regio, ter naleving van de uitspraak van de Raad van State van 2009, meermalen aan Buonotourist gevraagd de besluiten of overeenkomsten waarbij de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, te overhandigen maar volgens de regio had de onderneming deze verzoeken nooit beantwoord. Wat de maximering van de tarieven betreft, betoogde de regio dat de tarieven die in de concessieovereenkomsten waren vastgesteld, gebaseerd waren op algemene prijsbeleidsmaatregelen die door alle ondernemingen in de sector werden toegepast. |
| --- | --- |

(38)

Ten tweede ontkende de regio nogmaals dat in de onderzochte periode eenzijdig openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De regio merkte op dat de onderneming, op grond van de toen vigerende regels, jaarlijks een verlenging van de concessiediensten aanvroeg en dat geen van de concessiebesluiten een eenzijdige oplegging van openbaredienstverplichtingen inhield. Bovendien had de regio, ter naleving van de uitspraak van de Raad van State van 2009, meermalen aan Buonotourist gevraagd de besluiten of overeenkomsten waarbij de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, te overhandigen maar volgens de regio had de onderneming deze verzoeken nooit beantwoord. Wat de maximering van de tarieven betreft, betoogde de regio dat de tarieven die in de concessieovereenkomsten waren vastgesteld, gebaseerd waren op algemene prijsbeleidsmaatregelen die door alle ondernemingen in de sector werden toegepast.

4.   OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

| (39) | De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit, was Buonotourist, de begunstigde van de maatregel. In deze opmerkingen deelde Buonotourist mee het niet eens te zijn met het voorlopige standpunt dat de Commissie in het inleidingsbesluit had geformuleerd. |
| --- | --- |

(39)

De enige belanghebbende die opmerkingen maakte naar aanleiding van het inleidingsbesluit, was Buonotourist, de begunstigde van de maatregel. In deze opmerkingen deelde Buonotourist mee het niet eens te zijn met het voorlopige standpunt dat de Commissie in het inleidingsbesluit had geformuleerd.

| (40) | Ter staving van haar bewering dat haar de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, betoogde Buonotourist dat deze verplichtingen niet waren opgenomen in het document waarmee de concessie werd verleend, en dat niet bestond, maar uitsluitend konden worden opgemaakt uit de interne besluiten van de regio waarin de organisatie van de onderneming en de compensatie vooraf waren bepaald via het zogenaamde „standaardkosten”-mechanisme. Buonotourist verklaarde dat Italië de openbaredienstverplichtingen had geregeld bij Wet nr. 151/81, Regionale Wet nr. 16/83, artikel 4 van Wet nr. 59/97 en Wetsbesluit nr. 422/97. De openbare dienst was in 1972/1973 door de regio aan Buonotourist toevertrouwd door middel van een concessiebesluit en was tot 2003 elk jaar verlengd. Dat openbaredienstverplichtingen zoals die inzake tarieven, trajecten, dienstregelingen en opstapplaatsen voor de jaren 1996-2002 aan Buonotourist waren opgelegd, zou kunnen worden opgemaakt uit de volgende documenten:






  — | de „overbruggingsdienstovereenkomst” die door Buonotourist en de regio voor het jaar 2003 is gesloten overeenkomstig artikel 46 van Regionale Wet nr. 3/02 tot intrekking en vervanging van de bestaande concessies; |
| --- | --- | --- |

(40)

Ter staving van haar bewering dat haar de openbaredienstverplichtingen waren opgelegd, betoogde Buonotourist dat deze verplichtingen niet waren opgenomen in het document waarmee de concessie werd verleend, en dat niet bestond, maar uitsluitend konden worden opgemaakt uit de interne besluiten van de regio waarin de organisatie van de onderneming en de compensatie vooraf waren bepaald via het zogenaamde „standaardkosten”-mechanisme. Buonotourist verklaarde dat Italië de openbaredienstverplichtingen had geregeld bij Wet nr. 151/81, Regionale Wet nr. 16/83, artikel 4 van Wet nr. 59/97 en Wetsbesluit nr. 422/97. De openbare dienst was in 1972/1973 door de regio aan Buonotourist toevertrouwd door middel van een concessiebesluit en was tot 2003 elk jaar verlengd. Dat openbaredienstverplichtingen zoals die inzake tarieven, trajecten, dienstregelingen en opstapplaatsen voor de jaren 1996-2002 aan Buonotourist waren opgelegd, zou kunnen worden opgemaakt uit de volgende documenten:

—

de „overbruggingsdienstovereenkomst” die door Buonotourist en de regio voor het jaar 2003 is gesloten overeenkomstig artikel 46 van Regionale Wet nr. 3/02 tot intrekking en vervanging van de bestaande concessies;

| — | Besluit nr. 8726 van het regionaal bestuur (delibera della Giunta Regionale) van 30 december 1999, waarbij Buonotourist werd gemachtigd bepaalde trajecten te wijzigen, zowel op verzoek van de onderneming als van andere vragende partijen; |
| --- | --- |

—

Besluit nr. 8726 van het regionaal bestuur (delibera della Giunta Regionale) van 30 december 1999, waarbij Buonotourist werd gemachtigd bepaalde trajecten te wijzigen, zowel op verzoek van de onderneming als van andere vragende partijen;

| — | Besluit nr. 323 van het regionaal bestuur van 4 mei 2000, waarbij de opschorting van de prijsstijging voor abonnementen voor busvervoer in de regio werd verlengd; |
| --- | --- |

—

Besluit nr. 323 van het regionaal bestuur van 4 mei 2000, waarbij de opschorting van de prijsstijging voor abonnementen voor busvervoer in de regio werd verlengd;

| — | Nota 4770/2000, waarbij wordt meegedeeld hoe een onderscheid moet worden gemaakt tussen de berekening van het tarief van gewone abonnementen en abonnementen voor woon-werkverkeer (linee operaie); |
| --- | --- |

—

Nota 4770/2000, waarbij wordt meegedeeld hoe een onderscheid moet worden gemaakt tussen de berekening van het tarief van gewone abonnementen en abonnementen voor woon-werkverkeer (linee operaie);

| — | Besluit nr. 1609/2001 van de Assessore di Trasporti van de regio betreffende de omschakeling van lire naar euro, waarbij de dienstaanbieders eraan werden herinnerd dat onrechtmatige tariefverhogingen verboden waren en dat dit verbod een „aan de concessie/overeenkomst inherente verplichting” vormde. |
| --- | --- |

—

Besluit nr. 1609/2001 van de Assessore di Trasporti van de regio betreffende de omschakeling van lire naar euro, waarbij de dienstaanbieders eraan werden herinnerd dat onrechtmatige tariefverhogingen verboden waren en dat dit verbod een „aan de concessie/overeenkomst inherente verplichting” vormde.

| (41) | Bovendien betoogde Buonotourist dat, omdat de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk verlaagde en deze kosten ongelijk toepaste op de verschillende trajecten en concessies, sommige ondernemingen besloten hadden bepaalde trajecten die voortdurend met verlies werden geëxploiteerd, op te heffen. De regio zou hierop gereageerd hebben met het argument dat de exploitanten uit hoofde van de openbaredienstverplichting gehouden waren deze trajecten te exploiteren en dat juridische stappen tegen hen zouden worden ondernomen wegens onderbreking van een openbare dienst indien zij inderdaad hun activiteit zouden stopzetten. Hieruit bleek volgens Buonotourist dat haar openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De onderneming legde evenwel geen bewijsstukken over om deze bewering te staven. |
| --- | --- |

(41)

Bovendien betoogde Buonotourist dat, omdat de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk verlaagde en deze kosten ongelijk toepaste op de verschillende trajecten en concessies, sommige ondernemingen besloten hadden bepaalde trajecten die voortdurend met verlies werden geëxploiteerd, op te heffen. De regio zou hierop gereageerd hebben met het argument dat de exploitanten uit hoofde van de openbaredienstverplichting gehouden waren deze trajecten te exploiteren en dat juridische stappen tegen hen zouden worden ondernomen wegens onderbreking van een openbare dienst indien zij inderdaad hun activiteit zouden stopzetten. Hieruit bleek volgens Buonotourist dat haar openbaredienstverplichtingen waren opgelegd. De onderneming legde evenwel geen bewijsstukken over om deze bewering te staven.

| (42) | Buonotourist verklaarde tevens dat zij voornamelijk actief was als plaatselijke aanbieder van openbaarvervoerdiensten (80 % van haar activiteiten). Voor de overige, gediversifieerde, economische activiteiten hield zij een aparte boekhouding bij. |
| --- | --- |

(42)

Buonotourist verklaarde tevens dat zij voornamelijk actief was als plaatselijke aanbieder van openbaarvervoerdiensten (80 % van haar activiteiten). Voor de overige, gediversifieerde, economische activiteiten hield zij een aparte boekhouding bij.

| (43) | Na te hebben verwezen naar de laatste uitspraak van de Raad van State, bestreed Buonotourist de volgende door de regio aangevoerde argumenten:






  — | de berekening werd niet ondersteund door een afzonderlijke analytische boekhouding per kostenplaats ten einde de onder de openbaredienstverplichtingen vallende activiteiten te onderscheiden; |
| --- | --- | --- |

(43)

Na te hebben verwezen naar de laatste uitspraak van de Raad van State, bestreed Buonotourist de volgende door de regio aangevoerde argumenten:

—

de berekening werd niet ondersteund door een afzonderlijke analytische boekhouding per kostenplaats ten einde de onder de openbaredienstverplichtingen vallende activiteiten te onderscheiden;

| — | gezien het ontbreken van boekhoudkundige gegevens op grond waarvan de specifieke elementen kunnen worden geïdentificeerd die overeenkomstig de artikelen 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 moeten worden berekend, moest de berekening inductief worden uitgevoerd, volgens een methode die de regio omschreef als „cryptisch en afwijkend”. |
| --- | --- |

—

gezien het ontbreken van boekhoudkundige gegevens op grond waarvan de specifieke elementen kunnen worden geïdentificeerd die overeenkomstig de artikelen 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 moeten worden berekend, moest de berekening inductief worden uitgevoerd, volgens een methode die de regio omschreef als „cryptisch en afwijkend”.

| (44) | Buonotourist lichtte toe dat de toepasselijke regels slechts voorschreven dat de boekhoudkundige gegevens betreffende de openbaarvervoerdienst die in het kader van een openbaredienstverplichting werd geëxploiteerd, apart van de gegevens betreffende de andere bedrijfsactiviteiten werden ingediend, maar geen verdere opsplitsing vereisten waarbij de kosten en inkomsten per traject afzonderlijk werden vermeld. Buonotourist gaf aan dat zij een gescheiden boekhouding voerde voor de gegevens betreffende de openbaredienstactiviteiten en de gegevens betreffende de economische activiteiten, en zij voegde hieraan toe dat de betrouwbaarheid van deze gegevens door de regio nimmer was betwijfeld; integendeel, de regio gebruikte deze gegevens correct als basis voor de berekening en uitkering van de jaarlijkse bijdragen. |
| --- | --- |

(44)

Buonotourist lichtte toe dat de toepasselijke regels slechts voorschreven dat de boekhoudkundige gegevens betreffende de openbaarvervoerdienst die in het kader van een openbaredienstverplichting werd geëxploiteerd, apart van de gegevens betreffende de andere bedrijfsactiviteiten werden ingediend, maar geen verdere opsplitsing vereisten waarbij de kosten en inkomsten per traject afzonderlijk werden vermeld. Buonotourist gaf aan dat zij een gescheiden boekhouding voerde voor de gegevens betreffende de openbaredienstactiviteiten en de gegevens betreffende de economische activiteiten, en zij voegde hieraan toe dat de betrouwbaarheid van deze gegevens door de regio nimmer was betwijfeld; integendeel, de regio gebruikte deze gegevens correct als basis voor de berekening en uitkering van de jaarlijkse bijdragen.

| (45) | Verder betwistte Buonotourist het argument dat de ingediende boekhoudkundige documenten ontoereikend waren om de aanspraak op compensatie te ondersteunen omdat zij slechts jaarrekeningen en „E-formulieren” bevatten (13) en niet vergezeld gingen van volledige kopieën van de onderliggende boekhoudkundige en administratieve boekingsposten (boekhoudregister, grootboeken, uitgereikte en ontvangen facturen, ontvangstbewijzen enz.). Volgens Buonotourist kon deze bewering gemakkelijk worden weerlegd met het argument dat de regio dezelfde gegevens in de onderzochte periode had geaccepteerd en deze toen wel betrouwbaar achtte. Voorts is de termijn waarin de volledige boekhoudkundige en administratieve stukken betreffende de onderzochte periode moeten worden bewaard, intussen verstreken en is het daarom objectief problematisch om nu om kopieën te vragen. Het is derhalve gepast om het verschuldigde compensatiebedrag aan de hand van een inductieve methode te berekenen, zoals voorgeschreven door de Raad van State. Ten slotte waren de jaarrekeningen naar behoren gewaarmerkt en was de correctheid en betrouwbaarheid ervan nooit in twijfel getrokken. Kortom, de door Buonotourist verstrekte boekhoudkundige gegevens zijn zonder meer voldoende om de compensatie te berekenen met volledige inachtneming van de vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69. |
| --- | --- |

(45)

Verder betwistte Buonotourist het argument dat de ingediende boekhoudkundige documenten ontoereikend waren om de aanspraak op compensatie te ondersteunen omdat zij slechts jaarrekeningen en „E-formulieren” bevatten (13) en niet vergezeld gingen van volledige kopieën van de onderliggende boekhoudkundige en administratieve boekingsposten (boekhoudregister, grootboeken, uitgereikte en ontvangen facturen, ontvangstbewijzen enz.). Volgens Buonotourist kon deze bewering gemakkelijk worden weerlegd met het argument dat de regio dezelfde gegevens in de onderzochte periode had geaccepteerd en deze toen wel betrouwbaar achtte. Voorts is de termijn waarin de volledige boekhoudkundige en administratieve stukken betreffende de onderzochte periode moeten worden bewaard, intussen verstreken en is het daarom objectief problematisch om nu om kopieën te vragen. Het is derhalve gepast om het verschuldigde compensatiebedrag aan de hand van een inductieve methode te berekenen, zoals voorgeschreven door de Raad van State. Ten slotte waren de jaarrekeningen naar behoren gewaarmerkt en was de correctheid en betrouwbaarheid ervan nooit in twijfel getrokken. Kortom, de door Buonotourist verstrekte boekhoudkundige gegevens zijn zonder meer voldoende om de compensatie te berekenen met volledige inachtneming van de vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69.

| (46) | Wat de vraag betreft of de berekeningsmethode correct was en in overeenstemming was met het Unierecht, was Buonotourist van mening dat de onderneming moest worden gecompenseerd voor het nadeel dat zij als gevolg van haar openbaredienstverplichtingen ondervond ten belope van het verschil tussen de lagere inkomsten, enerzijds, en de hogere kosten, anderzijds. Om de waarde van de lagere inkomsten op basis van betrouwbare gegevens te bepalen, stelde Buonotourist eerst de feitelijke jaarlijkse bedrijfsinkomsten vast — het product van het feitelijke aantal vervoereenheden en de opgelegde tarieven. Vervolgens ging zij na welk bedrag overeenkomstig de Unieregels moest worden afgetrokken, rekening houdend met de inkomsten die noodzakelijk waren om de feitelijke kosten, zoals opgenomen in de jaarrekening, te dekken. Het bedrag van de jaarlijkse bedrijfsinkomsten komt overeen met de feitelijke inkomsten die de onderneming heeft verkregen uit de activiteiten die zij in het kader van haar tariefplicht verricht had en die afzonderlijk werden vermeld in de jaarrekeningen van Buonotourist en op de E-formulieren die zij elk jaar bij het regionaal bestuur indiende dat de betrouwbaarheid ervan nimmer in twijfel had getrokken. Het is derhalve niet nodig deze bedragen in hun componenten op te splitsen, ook al bevatten zij inkomsten voor trajecten die niet aan concessies onderworpen waren en daardoor te hoog zijn opgegeven. Wat het af te trekken bedrag betreft, betoogde Buonotourist dat zij een criterium hanteerde dat volledig overeenstemde met de in Verordening (EEG) nr. 1191/69 vervatte instructies, op grond waarvan het tarief mocht worden gebruikt dat de onderneming toegepast zou hebben in het kader van een commerciële bedrijfsvoering en waarmee zij haar feitelijke kosten moest kunnen dekken. Ten aanzien van het verschil tussen de kosten die de onderneming zou hebben gemaakt door het gunstigste bestaande tarief dan wel het tarief in het kader van een commerciële bedrijfsvoering toe te passen, en de werkelijk gedragen kosten, meende Buonotourist dat haar berekening volledig in overeenstemming was met artikel 11 van die verordening, omdat die berekening de lagere kosten in aanmerking neemt die de openbaredienstverplichting met zich brengt dankzij de van de regio ontvangen bijdragen ter dekking van de exploitatiekosten. Bovendien was Buonotourist van mening dat het onmogelijk zou zijn een inschatting te maken van het personenvervoer in een vrijemarktscenario. Daarom was de toepassing van de door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode” legitiem. Ten slotte herinnerde Buonotourist eraan dat zowel in artikel 10 als in artikel 11 was bepaald dat openbaarvervoerondernemingen die aan openbaredienstverplichtingen waren onderworpen, het recht hadden om te worden gecompenseerd voor alle negatieve financiële gevolgen van deze verplichtingen. |
| --- | --- |

(46)

Wat de vraag betreft of de berekeningsmethode correct was en in overeenstemming was met het Unierecht, was Buonotourist van mening dat de onderneming moest worden gecompenseerd voor het nadeel dat zij als gevolg van haar openbaredienstverplichtingen ondervond ten belope van het verschil tussen de lagere inkomsten, enerzijds, en de hogere kosten, anderzijds. Om de waarde van de lagere inkomsten op basis van betrouwbare gegevens te bepalen, stelde Buonotourist eerst de feitelijke jaarlijkse bedrijfsinkomsten vast — het product van het feitelijke aantal vervoereenheden en de opgelegde tarieven. Vervolgens ging zij na welk bedrag overeenkomstig de Unieregels moest worden afgetrokken, rekening houdend met de inkomsten die noodzakelijk waren om de feitelijke kosten, zoals opgenomen in de jaarrekening, te dekken. Het bedrag van de jaarlijkse bedrijfsinkomsten komt overeen met de feitelijke inkomsten die de onderneming heeft verkregen uit de activiteiten die zij in het kader van haar tariefplicht verricht had en die afzonderlijk werden vermeld in de jaarrekeningen van Buonotourist en op de E-formulieren die zij elk jaar bij het regionaal bestuur indiende dat de betrouwbaarheid ervan nimmer in twijfel had getrokken. Het is derhalve niet nodig deze bedragen in hun componenten op te splitsen, ook al bevatten zij inkomsten voor trajecten die niet aan concessies onderworpen waren en daardoor te hoog zijn opgegeven. Wat het af te trekken bedrag betreft, betoogde Buonotourist dat zij een criterium hanteerde dat volledig overeenstemde met de in Verordening (EEG) nr. 1191/69 vervatte instructies, op grond waarvan het tarief mocht worden gebruikt dat de onderneming toegepast zou hebben in het kader van een commerciële bedrijfsvoering en waarmee zij haar feitelijke kosten moest kunnen dekken. Ten aanzien van het verschil tussen de kosten die de onderneming zou hebben gemaakt door het gunstigste bestaande tarief dan wel het tarief in het kader van een commerciële bedrijfsvoering toe te passen, en de werkelijk gedragen kosten, meende Buonotourist dat haar berekening volledig in overeenstemming was met artikel 11 van die verordening, omdat die berekening de lagere kosten in aanmerking neemt die de openbaredienstverplichting met zich brengt dankzij de van de regio ontvangen bijdragen ter dekking van de exploitatiekosten. Bovendien was Buonotourist van mening dat het onmogelijk zou zijn een inschatting te maken van het personenvervoer in een vrijemarktscenario. Daarom was de toepassing van de door de Raad van State voorgeschreven „inductieve methode” legitiem. Ten slotte herinnerde Buonotourist eraan dat zowel in artikel 10 als in artikel 11 was bepaald dat openbaarvervoerondernemingen die aan openbaredienstverplichtingen waren onderworpen, het recht hadden om te worden gecompenseerd voor alle negatieve financiële gevolgen van deze verplichtingen.

| (47) | Wat het begrip staatssteun betreft, betoogde Buonotourist dat de markt voor openbaar vervoer in Italië in de onderzochte periode niet openstond voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen. De onderneming concludeerde daarom dat er geen sprake was van beïnvloeding van het handelsverkeer. Evenzo was het onwaarschijnlijk dat de compensatie de concurrentie zou vervalsen door de organisatie van de lokale openbaarvervoerdiensten op basis van de eenzijdige, exclusieve concessie van bepaalde trajecten. Voorts werd het standaardtarief per kilometer door de regio voorgeschreven en door de concessiehouder samen met alle andere openbaredienstverplichtingen aanvaard, waardoor er geen sprake was van een voordeel. Buonotourist was daarom van mening dat in deze zaak aan ten minste drie van de door het Hof van Justitie vastgestelde criteria om staatssteun te kunnen identificeren, niet was voldaan. |
| --- | --- |

(47)

Wat het begrip staatssteun betreft, betoogde Buonotourist dat de markt voor openbaar vervoer in Italië in de onderzochte periode niet openstond voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen. De onderneming concludeerde daarom dat er geen sprake was van beïnvloeding van het handelsverkeer. Evenzo was het onwaarschijnlijk dat de compensatie de concurrentie zou vervalsen door de organisatie van de lokale openbaarvervoerdiensten op basis van de eenzijdige, exclusieve concessie van bepaalde trajecten. Voorts werd het standaardtarief per kilometer door de regio voorgeschreven en door de concessiehouder samen met alle andere openbaredienstverplichtingen aanvaard, waardoor er geen sprake was van een voordeel. Buonotourist was daarom van mening dat in deze zaak aan ten minste drie van de door het Hof van Justitie vastgestelde criteria om staatssteun te kunnen identificeren, niet was voldaan.

| (48) | Volgens Buonotourist moest de verenigbaarheid van de compensatie worden beoordeeld in het licht van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Wat de vrijstelling van de vereiste voorafgaande kennisgeving betreft op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69, was Buonotourist van mening dat, aangezien de regio de tariefplicht eenzijdig oplegde en de betrokken bedragen geen openbaredienstverplichtingen vormden in het kader van een dienstverleningscontract doch voortvloeiden uit de correcte toepassing van de berekening overeenkomstig artikel 11 van die verordening in het kader van een concessie, de als compensatie uitgekeerde betaling vrijgesteld was van het kennisgevingsvereiste van artikel 17, lid 2, van die verordening. |
| --- | --- |

(48)

Volgens Buonotourist moest de verenigbaarheid van de compensatie worden beoordeeld in het licht van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Wat de vrijstelling van de vereiste voorafgaande kennisgeving betreft op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69, was Buonotourist van mening dat, aangezien de regio de tariefplicht eenzijdig oplegde en de betrokken bedragen geen openbaredienstverplichtingen vormden in het kader van een dienstverleningscontract doch voortvloeiden uit de correcte toepassing van de berekening overeenkomstig artikel 11 van die verordening in het kader van een concessie, de als compensatie uitgekeerde betaling vrijgesteld was van het kennisgevingsvereiste van artikel 17, lid 2, van die verordening.

5.   COMMENTAAR VAN ITALIË OP DE OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

| (49) | De nationale Italiaanse autoriteiten gaven geen commentaar op de opmerkingen van Buonotourist. Enkel de regionale autoriteiten van Campanië reageerden op 11 juli 2014. |
| --- | --- |

(49)

De nationale Italiaanse autoriteiten gaven geen commentaar op de opmerkingen van Buonotourist. Enkel de regionale autoriteiten van Campanië reageerden op 11 juli 2014.

| (50) | De regio zette uiteen dat de door Buonotourist gevoerde gescheiden boekhouding enkel betrekking had op de verhuurdiensten (noleggio of „fuorilinea”) en niet op de busdiensten in het algemeen. De door Buonotourist verzorgde busdiensten omvatten evenwel ook interregionale en internationale trajecten (de zogeheten „geautoriseerde” vervoerdiensten) die op eigen risico van de onderneming werden uitgevoerd. De regio legde bewijsstukken voor waaruit bleek dat Buonotourist tijdens de onderzochte periode dergelijke geautoriseerde diensten had verricht. Hiertoe behoorde met name Besluit nr. 8734/1999 van het regionaal bestuur waarbij het verlenen van diensten tussen twee regio’s werd toegestaan, en Nota nr. 4765/2011 van het ministerie van Infrastructuur en Vervoer waaruit de exploitatie van drie interregionale trajecten voortvloeide. Bovendien worden de interregionale en internationale activiteiten in de toelichting bij de jaarrekeningen van de onderneming van 1998 en 2000 duidelijk vermeld; hetzelfde geldt voor Uitspraak nr. 2157/2004 van de regionale administratieve rechtbank (Tribunal Amministrativo Regionale) van Lazio. |
| --- | --- |

(50)

De regio zette uiteen dat de door Buonotourist gevoerde gescheiden boekhouding enkel betrekking had op de verhuurdiensten (noleggio of „fuorilinea”) en niet op de busdiensten in het algemeen. De door Buonotourist verzorgde busdiensten omvatten evenwel ook interregionale en internationale trajecten (de zogeheten „geautoriseerde” vervoerdiensten) die op eigen risico van de onderneming werden uitgevoerd. De regio legde bewijsstukken voor waaruit bleek dat Buonotourist tijdens de onderzochte periode dergelijke geautoriseerde diensten had verricht. Hiertoe behoorde met name Besluit nr. 8734/1999 van het regionaal bestuur waarbij het verlenen van diensten tussen twee regio’s werd toegestaan, en Nota nr. 4765/2011 van het ministerie van Infrastructuur en Vervoer waaruit de exploitatie van drie interregionale trajecten voortvloeide. Bovendien worden de interregionale en internationale activiteiten in de toelichting bij de jaarrekeningen van de onderneming van 1998 en 2000 duidelijk vermeld; hetzelfde geldt voor Uitspraak nr. 2157/2004 van de regionale administratieve rechtbank (Tribunal Amministrativo Regionale) van Lazio.

| (51) | Het verrichten van „geautoriseerde” interregionale en internationale vervoerdiensten werd in de boekhouding van Buonotourist evenwel niet afzonderlijk vermeld. Ten slotte kan de boekhoudkundige scheiding van deze diensten niet worden opgemaakt uit de E-formulieren die jaarlijks door Buonotourist bij de regio worden ingediend, waarin de feitelijke kosten van en inkomsten uit de busdiensten afzonderlijk zijn vermeld onder „Lokaal openbaar vervoer regio Campanië” en de verhuurdiensten zijn opgenomen onder „Verhuur” (noleggio of fuorilinea). Volgens de regio bevat de kolom „Lokaal openbaar vervoer regio Campanië” alle kosten en inkomsten die op de „Inkomstenstaat busdiensten” worden vermeld, welke alle busdiensten omvatten, ook geautoriseerde interregionale en internationale diensten. |
| --- | --- |

(51)

Het verrichten van „geautoriseerde” interregionale en internationale vervoerdiensten werd in de boekhouding van Buonotourist evenwel niet afzonderlijk vermeld. Ten slotte kan de boekhoudkundige scheiding van deze diensten niet worden opgemaakt uit de E-formulieren die jaarlijks door Buonotourist bij de regio worden ingediend, waarin de feitelijke kosten van en inkomsten uit de busdiensten afzonderlijk zijn vermeld onder „Lokaal openbaar vervoer regio Campanië” en de verhuurdiensten zijn opgenomen onder „Verhuur” (noleggio of fuorilinea). Volgens de regio bevat de kolom „Lokaal openbaar vervoer regio Campanië” alle kosten en inkomsten die op de „Inkomstenstaat busdiensten” worden vermeld, welke alle busdiensten omvatten, ook geautoriseerde interregionale en internationale diensten.

6.   BEOORDELING VAN DE STEUN

6.1.   AANWEZIGHEID VAN STEUN

| (52) | Volgens artikel 107, lid 1, VWEU „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”. |
| --- | --- |

(52)

Volgens artikel 107, lid 1, VWEU „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”.

| (53) | Bijgevolg vormt een steunmaatregel steun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag indien aan elk van de volgende voorwaarden is voldaan:






  — | het voordeel moet worden toegekend door de staat of uit staatsmiddelen; |
| --- | --- | --- |

(53)

Bijgevolg vormt een steunmaatregel steun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag indien aan elk van de volgende voorwaarden is voldaan:

—

het voordeel moet worden toegekend door de staat of uit staatsmiddelen;

| — | de maatregel moet een selectief voordeel verschaffen, door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties; |
| --- | --- |

—

de maatregel moet een selectief voordeel verschaffen, door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties;

| — | de maatregel vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en |
| --- | --- |

—

de maatregel vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en

| — | de maatregel beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten. |
| --- | --- |

—

de maatregel beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten.

6.1.1.   Staatsmiddelen en toerekenbaarheid

| (54) | De Commissie merkt op dat de uitspraak van de Raad van State de regio ertoe verplicht Buonotourist extra compensatie te betalen met betrekking tot de verrichting van lijnbusdiensten in de onderzochte periode op onder de bevoegdheid van de regio vallende trajecten. De tweede door de rechtbank benoemde deskundige berekende dat Buonotourist alleen met betrekking tot 1998, 1999 en 2000 een economisch nadeel heeft geleden in de vorm van ondercompensatie ten bedrage van 1 1 11  572 euro ten gevolge van de haar beweerdelijk opgelegde tariefverplichtingen. Op 21 december 2012 betaalde de regio Buonotourist dit bedrag teneinde aan die uitspraak te voldoen. |
| --- | --- |

(54)

De Commissie merkt op dat de uitspraak van de Raad van State de regio ertoe verplicht Buonotourist extra compensatie te betalen met betrekking tot de verrichting van lijnbusdiensten in de onderzochte periode op onder de bevoegdheid van de regio vallende trajecten. De tweede door de rechtbank benoemde deskundige berekende dat Buonotourist alleen met betrekking tot 1998, 1999 en 2000 een economisch nadeel heeft geleden in de vorm van ondercompensatie ten bedrage van 1 1 11  572 euro ten gevolge van de haar beweerdelijk opgelegde tariefverplichtingen. Op 21 december 2012 betaalde de regio Buonotourist dit bedrag teneinde aan die uitspraak te voldoen.

| (55) | Het feit dat de regio door een nationale rechter ertoe werd verplicht aan een onderneming compensatie te betalen, betekent niet dat de steun niet kan worden toegerekend aan de regio wanneer die aan de uitspraak voldoet, aangezien de nationale rechters van de betreffende staat als organen van die staat moeten worden beschouwd en dus gebonden zijn door hun verplichting tot loyale samenwerking (14). |
| --- | --- |

(55)

Het feit dat de regio door een nationale rechter ertoe werd verplicht aan een onderneming compensatie te betalen, betekent niet dat de steun niet kan worden toegerekend aan de regio wanneer die aan de uitspraak voldoet, aangezien de nationale rechters van de betreffende staat als organen van die staat moeten worden beschouwd en dus gebonden zijn door hun verplichting tot loyale samenwerking (14).

| (56) | De maatregel valt dus aan de staat toe te rekenen en de middelen waaruit deze compensatie is betaald, zijn staatsmiddelen. |
| --- | --- |

(56)

De maatregel valt dus aan de staat toe te rekenen en de middelen waaruit deze compensatie is betaald, zijn staatsmiddelen.

6.1.2.   Selectief economisch voordeel

| (57) | In de eerste plaats merkt de Commissie op dat Buonotourist een economische activiteit verricht, namelijk het vervoer van personen tegen betaling. Buonotourist moet derhalve als een „onderneming” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag worden beschouwd. |
| --- | --- |

(57)

In de eerste plaats merkt de Commissie op dat Buonotourist een economische activiteit verricht, namelijk het vervoer van personen tegen betaling. Buonotourist moet derhalve als een „onderneming” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag worden beschouwd.

| (58) | Het nemen van de maatregel dient bovendien als selectief te worden beschouwd, omdat deze alleen Buonotourist ten goede komt. |
| --- | --- |

(58)

Het nemen van de maatregel dient bovendien als selectief te worden beschouwd, omdat deze alleen Buonotourist ten goede komt.

| (59) | Wat de toekenning van een selectief economisch voordeel betreft, volgt uit het arrest-Altmark dat de compensatie die ondernemingen door de staat of uit staatsmiddelen wordt toegekend als vergoeding voor de nakoming van aan hen opgelegde openbaredienstverplichtingen, de betrokken ondernemingen niet een dergelijk voordeel oplevert en derhalve geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vormt, mits vier cumulatieve criteria zijn vervuld (15):






  — | in de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen en moeten die verplichtingen duidelijk omschreven zijn; |
| --- | --- | --- |

(59)

Wat de toekenning van een selectief economisch voordeel betreft, volgt uit het arrest-Altmark dat de compensatie die ondernemingen door de staat of uit staatsmiddelen wordt toegekend als vergoeding voor de nakoming van aan hen opgelegde openbaredienstverplichtingen, de betrokken ondernemingen niet een dergelijk voordeel oplevert en derhalve geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vormt, mits vier cumulatieve criteria zijn vervuld (15):

—

in de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen en moeten die verplichtingen duidelijk omschreven zijn;

| — | ten tweede moeten de parameters, op basis waarvan de compensatie wordt berekend, op voorhand op objectieve en transparante wijze zijn bepaald; |
| --- | --- |

—

ten tweede moeten de parameters, op basis waarvan de compensatie wordt berekend, op voorhand op objectieve en transparante wijze zijn bepaald;

| — | ten derde mag de compensatie niet hoger zijn dan hetgeen nodig is om alle of een gedeelte van de kosten, gemaakt bij de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, te dekken, waarbij de daarmee verband houdende inkomsten en een redelijke winst voor de uitvoering van deze verplichtingen in aanmerking worden genomen; |
| --- | --- |

—

ten derde mag de compensatie niet hoger zijn dan hetgeen nodig is om alle of een gedeelte van de kosten, gemaakt bij de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, te dekken, waarbij de daarmee verband houdende inkomsten en een redelijke winst voor de uitvoering van deze verplichtingen in aanmerking worden genomen;

| — | ten vierde moet, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen belaste onderneming niet wordt gekozen in het kader van een openbare aanbesteding, de noodzakelijke compensatie zijn vastgesteld op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met vervoersmiddelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de relevante opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen. |
| --- | --- |

—

ten vierde moet, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen belaste onderneming niet wordt gekozen in het kader van een openbare aanbesteding, de noodzakelijke compensatie zijn vastgesteld op basis van een analyse van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met vervoersmiddelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de relevante opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen.

| (60) | Volgens het arret-Altmark moet elk van de vier criteria vervuld zijn om het bestaan van een economisch voordeel te kunnen uitsluiten ingeval een onderneming compensatie ontvangt voor aan haar opgelegde openbaredienstverplichtingen. |
| --- | --- |

(60)

Volgens het arret-Altmark moet elk van de vier criteria vervuld zijn om het bestaan van een economisch voordeel te kunnen uitsluiten ingeval een onderneming compensatie ontvangt voor aan haar opgelegde openbaredienstverplichtingen.

| (61) | De Commissie merkt allereerst op dat noch de Italiaanse autoriteiten, noch Buonotourist in staat waren haar met betrekking tot de hier onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij openbaredienstverplichtingen werden opgelegd, en dat Buonotourist niet in staat is geweest duidelijk de verplichtingen aan te geven die zij diende uit te voeren en die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden aangemerkt, zoals hieronder in afdeling 6.2, onder i), gedetailleerder wordt toegelicht. |
| --- | --- |

(61)

De Commissie merkt allereerst op dat noch de Italiaanse autoriteiten, noch Buonotourist in staat waren haar met betrekking tot de hier onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij openbaredienstverplichtingen werden opgelegd, en dat Buonotourist niet in staat is geweest duidelijk de verplichtingen aan te geven die zij diende uit te voeren en die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden aangemerkt, zoals hieronder in afdeling 6.2, onder i), gedetailleerder wordt toegelicht.

| (62) | In de tweede plaats merkt de Commissie op dat de bij de uitspraak van de Raad van State toegekende compensatie uitsluitend is gebaseerd op een berekening achteraf waarbij, bij gebreke van essentiële en betrouwbare gegevens, een „inductieve methode” is gebruikt. De Commissie concludeert derhalve dat de parameters op basis waarvan de beweerde ondercompensatie door de door de rechtbank benoemde deskundigen werd berekend, niet vooraf werden vastgesteld en dat derhalve met betrekking tot de niet-aangemelde maatregel niet aan de tweede Altmark-voorwaarde lijkt te zijn voldaan. |
| --- | --- |

(62)

In de tweede plaats merkt de Commissie op dat de bij de uitspraak van de Raad van State toegekende compensatie uitsluitend is gebaseerd op een berekening achteraf waarbij, bij gebreke van essentiële en betrouwbare gegevens, een „inductieve methode” is gebruikt. De Commissie concludeert derhalve dat de parameters op basis waarvan de beweerde ondercompensatie door de door de rechtbank benoemde deskundigen werd berekend, niet vooraf werden vastgesteld en dat derhalve met betrekking tot de niet-aangemelde maatregel niet aan de tweede Altmark-voorwaarde lijkt te zijn voldaan.

| (63) | Voor zover het om het cumulatieve karakter van de Altmark-voorwaarden gaat, hoeft de Commissie niet te onderzoeken of in het onderhavige geval aan de twee andere Altmark-voorwaarden is voldaan. Derhalve levert de betaling aan Buonotourist van een extra compensatie voor tijdens de hier onderzochte periode verrichte diensten die onderneming een selectief economisch voordeel op in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag. |
| --- | --- |

(63)

Voor zover het om het cumulatieve karakter van de Altmark-voorwaarden gaat, hoeft de Commissie niet te onderzoeken of in het onderhavige geval aan de twee andere Altmark-voorwaarden is voldaan. Derhalve levert de betaling aan Buonotourist van een extra compensatie voor tijdens de hier onderzochte periode verrichte diensten die onderneming een selectief economisch voordeel op in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag.

6.1.3.   Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten

| (64) | In haar opmerkingen voerde Buonotourist aan dat de markt voor openbaar vervoer in Italië tijdens de onderzochte periode niet openstond voor mededinging van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat er geen sprake kon zijn van beïnvloeding van het handelsverkeer of verstoring van de mededinging als gevolg van de betwiste maatregel. |
| --- | --- |

(64)

In haar opmerkingen voerde Buonotourist aan dat de markt voor openbaar vervoer in Italië tijdens de onderzochte periode niet openstond voor mededinging van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat er geen sprake kon zijn van beïnvloeding van het handelsverkeer of verstoring van de mededinging als gevolg van de betwiste maatregel.

| (65) | De Commissie herinnert er in de eerste plaats aan dat de betwiste maatregel op 21 december 2012 ten uitvoer werd gelegd, lang nadat de markt voor openbaar personenvervoer in Italië voor concurrentie werd opengesteld. Aangezien de onderzochte maatregel juist op dat tijdstip de markt beïnvloedt, moet ook worden onderzocht of op dat tijdstip de maatregel de mededinging kan verstoren of het handelsverkeer tussen de lidstaten kan beïnvloeden. |
| --- | --- |

(65)

De Commissie herinnert er in de eerste plaats aan dat de betwiste maatregel op 21 december 2012 ten uitvoer werd gelegd, lang nadat de markt voor openbaar personenvervoer in Italië voor concurrentie werd opengesteld. Aangezien de onderzochte maatregel juist op dat tijdstip de markt beïnvloedt, moet ook worden onderzocht of op dat tijdstip de maatregel de mededinging kan verstoren of het handelsverkeer tussen de lidstaten kan beïnvloeden.

| (66) | De Commissie merkt voorts op dat in ieder geval, zoals het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Altmark opmerkte, sinds 1995 verschillende staten waren begonnen bepaalde vervoersmarkten open te stellen voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat op dat tijdstip een aantal ondernemingen al stads-, voorstads- en streekvervoerdiensten aanbood in andere lidstaten dan hun lidstaat van herkomst. |
| --- | --- |

(66)

De Commissie merkt voorts op dat in ieder geval, zoals het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Altmark opmerkte, sinds 1995 verschillende staten waren begonnen bepaalde vervoersmarkten open te stellen voor concurrentie van in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat op dat tijdstip een aantal ondernemingen al stads-, voorstads- en streekvervoerdiensten aanbood in andere lidstaten dan hun lidstaat van herkomst.

| (67) | Bijgevolg dient iedere compensatie voor Buonotourist te worden beschouwd als een maatregel die de mededinging bij interregionale busdiensten kan vervalsen en die het handelsverkeer tussen lidstaten zodanig kan beïnvloeden dat dit negatieve gevolgen heeft voor de mogelijkheid van vervoersondernemingen uit andere lidstaten om zelf diensten aan te bieden in Italië en dat daarmee de marktpositie van Buonotourist wordt versterkt doordat deze onderneming wordt bevrijd van de kosten die zij normaliter in het kader van haar lopend beheer of van haar normale activiteiten had moeten dragen (16). |
| --- | --- |

(67)

Bijgevolg dient iedere compensatie voor Buonotourist te worden beschouwd als een maatregel die de mededinging bij interregionale busdiensten kan vervalsen en die het handelsverkeer tussen lidstaten zodanig kan beïnvloeden dat dit negatieve gevolgen heeft voor de mogelijkheid van vervoersondernemingen uit andere lidstaten om zelf diensten aan te bieden in Italië en dat daarmee de marktpositie van Buonotourist wordt versterkt doordat deze onderneming wordt bevrijd van de kosten die zij normaliter in het kader van haar lopend beheer of van haar normale activiteiten had moeten dragen (16).

| (68) | De Commissie merkt ook op dat Buonotourist actief is op andere markten, zoals die voor verhuurdiensten, en dus binnen de Unie op deze markten concurreert met andere ondernemingen. Iedere compensatie voor Buonotourist zou dus ook op die markten het gevaar van vervalsing van de mededinging met zich kunnen brengen en het handelsverkeer tussen lidstaten kunnen beïnvloeden. |
| --- | --- |

(68)

De Commissie merkt ook op dat Buonotourist actief is op andere markten, zoals die voor verhuurdiensten, en dus binnen de Unie op deze markten concurreert met andere ondernemingen. Iedere compensatie voor Buonotourist zou dus ook op die markten het gevaar van vervalsing van de mededinging met zich kunnen brengen en het handelsverkeer tussen lidstaten kunnen beïnvloeden.

| (69) | Bijgevolg concludeert de Commissie dat de maatregel de mededinging vervalst en het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloedt. |
| --- | --- |

(69)

Bijgevolg concludeert de Commissie dat de maatregel de mededinging vervalst en het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloedt.

6.1.4.   Conclusie

| (70) | Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de maatregel als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag moet worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(70)

Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de maatregel als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag moet worden aangemerkt.

6.2.   ONTHEFFING VAN DE VERPLICHTING TOT KENNISGEVING OVEREENKOMSTIG VERORDENING (EEG) NR. 1191/69

| (71) | Volgens de redenering van de Raad van State verkreeg Buonotourist het recht op extra compensaties voor het verrichten van de betrokken vervoersdiensten op het moment waarop de onderneming deze diensten verrichtte. Wil deze redenering stand houden, dan moeten de compensatiebetalingen vrijgesteld zijn van de verplichte kennisgevingsprocedure van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Anders zou, voor zover de compensatie staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt, het nalaten van de kennisgeving daarvan tot onrechtmatigheid van die compensatie op grond van artikel 108 leiden. |
| --- | --- |

(71)

Volgens de redenering van de Raad van State verkreeg Buonotourist het recht op extra compensaties voor het verrichten van de betrokken vervoersdiensten op het moment waarop de onderneming deze diensten verrichtte. Wil deze redenering stand houden, dan moeten de compensatiebetalingen vrijgesteld zijn van de verplichte kennisgevingsprocedure van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Anders zou, voor zover de compensatie staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt, het nalaten van de kennisgeving daarvan tot onrechtmatigheid van die compensatie op grond van artikel 108 leiden.

| (72) | De reden daarvoor is dat op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 de compensaties die voortvloeien uit de toepassing van die verordening, niet onderworpen zijn aan de procedure van voorafgaande kennisgeving, bedoeld in artikel 108, lid 3, van het Verdrag, en dus niet ter kennis hoeven te worden gebracht. |
| --- | --- |

(72)

De reden daarvoor is dat op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 de compensaties die voortvloeien uit de toepassing van die verordening, niet onderworpen zijn aan de procedure van voorafgaande kennisgeving, bedoeld in artikel 108, lid 3, van het Verdrag, en dus niet ter kennis hoeven te worden gebracht.

| (73) | Uit het arrest-Combus blijkt echter dat het begrip „compensatie voor openbaredienstverplichtingen” in de zin van die bepaling zeer restrictief dient te worden uitgelegd (17). De ontheffing van de verplichting tot kennisgeving waarin artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 voorziet, omvat alleen de compensatie voor openbaredienstverplichtingen die een onderneming eenzijdig krachtens artikel 2 van die verordening zijn opgelegd, en die is berekend volgens de in de artikelen 10 tot en met 13 van diezelfde verordening omschreven methode (de gemeenschappelijke compensatiemethode) en niet de openbaredienstcontracten in de zin van artikel 14 van de verordening. De compensatie die naar aanleiding van een openbaredienstcontract in de zin van artikel 14 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt betaald en die staatssteun vormt, moet bij de Commissie worden aangemeld voordat zij ten uitvoer kan worden gelegd. Wanneer dat wordt nagelaten, zal dat tot gevolg hebben dat de compensatie wordt beschouwd als onrechtmatig verleende steun overeenkomstig artikel 108 van het Verdrag. |
| --- | --- |

(73)

Uit het arrest-Combus blijkt echter dat het begrip „compensatie voor openbaredienstverplichtingen” in de zin van die bepaling zeer restrictief dient te worden uitgelegd (17). De ontheffing van de verplichting tot kennisgeving waarin artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 voorziet, omvat alleen de compensatie voor openbaredienstverplichtingen die een onderneming eenzijdig krachtens artikel 2 van die verordening zijn opgelegd, en die is berekend volgens de in de artikelen 10 tot en met 13 van diezelfde verordening omschreven methode (de gemeenschappelijke compensatiemethode) en niet de openbaredienstcontracten in de zin van artikel 14 van de verordening. De compensatie die naar aanleiding van een openbaredienstcontract in de zin van artikel 14 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt betaald en die staatssteun vormt, moet bij de Commissie worden aangemeld voordat zij ten uitvoer kan worden gelegd. Wanneer dat wordt nagelaten, zal dat tot gevolg hebben dat de compensatie wordt beschouwd als onrechtmatig verleende steun overeenkomstig artikel 108 van het Verdrag.

| (74) | Of de Italiaanse autoriteiten in het onderhavige geval inderdaad op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zijn vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving, hangt er dus in de eerste plaats van af of de regio Buonotourist daadwerkelijk eenzijdig een openbaredienstverplichting heeft opgelegd en in de tweede plaats of de voor die dienstverplichtingen toegekende compensatie voldoet aan de voorwaarden van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie zal deze beide vragen hier achtereenvolgens onderzoeken. |
| --- | --- |

(74)

Of de Italiaanse autoriteiten in het onderhavige geval inderdaad op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zijn vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving, hangt er dus in de eerste plaats van af of de regio Buonotourist daadwerkelijk eenzijdig een openbaredienstverplichting heeft opgelegd en in de tweede plaats of de voor die dienstverplichtingen toegekende compensatie voldoet aan de voorwaarden van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie zal deze beide vragen hier achtereenvolgens onderzoeken.

i)   Openbaredienstverplichting eenzijdig opgelegd

| (75) | De Commissie merkt op dat noch de Italiaanse autoriteiten noch Buonotourist in staat waren haar met betrekking tot de onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd. Buonotourist verstrekte de Commissie uitsluitend overeenkomsten die met ingang van 2003 werden uitgevoerd. |
| --- | --- |

(75)

De Commissie merkt op dat noch de Italiaanse autoriteiten noch Buonotourist in staat waren haar met betrekking tot de onderzochte periode een besluit te overleggen waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd. Buonotourist verstrekte de Commissie uitsluitend overeenkomsten die met ingang van 2003 werden uitgevoerd.

| (76) | De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat de door hen verstrekte modelconcessieovereenkomst — die op een andere onderneming betrekking had — de standaardovereenkomst was die tijdens de onderzochte periode in de regio werd toegepast. De modelconcessieovereenkomst was echter slechts geldig van april 1972 tot december 1973, dus meer dan 20 jaar vóór de onderzochte periode en vóór de inwerkingtreding van de Wet nr. 151/1981, zoals omgezet bij Regionale Wet nr. 16/1983, op basis waarvan Buonotourist in eerste instantie compensatie ontving. Hoewel de modelconcessieovereenkomst enkele verplichtingen lijkt te bevatten die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd (bijvoorbeeld onder de punten 2, 9, en 10), waaronder de verplichting studenten, arbeiders, docenten, werknemers in de privésector en ambtenaren kortingen te verlenen en de verplichting bepaalde categorieën personen gratis te vervoeren, beschikt de Commissie bij gebreke van een besluit waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd, niet over bewijs dat dezelfde verplichtingen in de onderzochte periode daadwerkelijk van toepassing waren op Buonotourist. Gelet op het feit dat de verrichte diensten lijndiensten waren, was het juist noodzakelijk dat in de concessieregelingen, waarbij Buonotourist een exclusief recht werd verleend om die diensten te verrichten, vooraf de concrete voorwaarden voor de dienstverlening werden vastgesteld. Buonotourist heeft geen bewijs overgelegd waaruit blijkt dat deze regelingen door de regio eenzijdig werden opgelegd en niet door de exploitant werden voorgesteld, in ruil voor het recht op exclusieve basis diensten te verrichten, en vervolgens door de regio werden goedgekeurd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen. |
| --- | --- |

(76)

De Italiaanse autoriteiten voeren aan dat de door hen verstrekte modelconcessieovereenkomst — die op een andere onderneming betrekking had — de standaardovereenkomst was die tijdens de onderzochte periode in de regio werd toegepast. De modelconcessieovereenkomst was echter slechts geldig van april 1972 tot december 1973, dus meer dan 20 jaar vóór de onderzochte periode en vóór de inwerkingtreding van de Wet nr. 151/1981, zoals omgezet bij Regionale Wet nr. 16/1983, op basis waarvan Buonotourist in eerste instantie compensatie ontving. Hoewel de modelconcessieovereenkomst enkele verplichtingen lijkt te bevatten die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd (bijvoorbeeld onder de punten 2, 9, en 10), waaronder de verplichting studenten, arbeiders, docenten, werknemers in de privésector en ambtenaren kortingen te verlenen en de verplichting bepaalde categorieën personen gratis te vervoeren, beschikt de Commissie bij gebreke van een besluit waarbij de openbaredienstverplichting werd opgelegd, niet over bewijs dat dezelfde verplichtingen in de onderzochte periode daadwerkelijk van toepassing waren op Buonotourist. Gelet op het feit dat de verrichte diensten lijndiensten waren, was het juist noodzakelijk dat in de concessieregelingen, waarbij Buonotourist een exclusief recht werd verleend om die diensten te verrichten, vooraf de concrete voorwaarden voor de dienstverlening werden vastgesteld. Buonotourist heeft geen bewijs overgelegd waaruit blijkt dat deze regelingen door de regio eenzijdig werden opgelegd en niet door de exploitant werden voorgesteld, in ruil voor het recht op exclusieve basis diensten te verrichten, en vervolgens door de regio werden goedgekeurd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen.

| (77) | De Commissie heeft ook beoordeeld of uit Regionale Wet nr. 16/1983 een openbaredienstverplichting zou kunnen worden afgeleid, aangezien deze wet zowel door de regio als door Buonotourist is aangewezen als de rechtsgrondslag voor de compensatie die de onderneming in de onderzochte periode is toegekend (zie overwegingen 23 en 40). In dit opzicht moet worden opgemerkt dat de regionale wet alleen maar bepaalt dat entiteiten en overheids- of particuliere ondernemingen die krachtens een concessieregeling openbare, lokale vervoerdiensten verrichten, overheidsbijdragen kunnen ontvangen. Artikel 2 van de regionale wet vermeldt duidelijk dat „ieder eventueel verlies of tekort dat niet wordt gedekt door regionale bijdragen zoals hiervoor [in artikel 2] bepaald, ten laste komt van de betrokken onderneming”. |
| --- | --- |

(77)

De Commissie heeft ook beoordeeld of uit Regionale Wet nr. 16/1983 een openbaredienstverplichting zou kunnen worden afgeleid, aangezien deze wet zowel door de regio als door Buonotourist is aangewezen als de rechtsgrondslag voor de compensatie die de onderneming in de onderzochte periode is toegekend (zie overwegingen 23 en 40). In dit opzicht moet worden opgemerkt dat de regionale wet alleen maar bepaalt dat entiteiten en overheids- of particuliere ondernemingen die krachtens een concessieregeling openbare, lokale vervoerdiensten verrichten, overheidsbijdragen kunnen ontvangen. Artikel 2 van de regionale wet vermeldt duidelijk dat „ieder eventueel verlies of tekort dat niet wordt gedekt door regionale bijdragen zoals hiervoor [in artikel 2] bepaald, ten laste komt van de betrokken onderneming”.

| (78) | De Commissie merkt voorts op dat in de door Buonotourist overgelegde regionale besluiten (zie overweging 40) melding werd gemaakt van het bestaan van een aantal contractuele verplichtingen tussen Buonotourist en de regio in de onderzochte periode. In deze besluiten worden echter niet duidelijk verplichtingen aangegeven die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd, hoewel zij wel een indicatie vormen voor het mogelijke bestaan daarvan. Bovendien sluit het bestaan van contractuele verplichtingen uit dat Buonotourist eenzijdig een openbaredienstverplichting is opgelegd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen. |
| --- | --- |

(78)

De Commissie merkt voorts op dat in de door Buonotourist overgelegde regionale besluiten (zie overweging 40) melding werd gemaakt van het bestaan van een aantal contractuele verplichtingen tussen Buonotourist en de regio in de onderzochte periode. In deze besluiten worden echter niet duidelijk verplichtingen aangegeven die als openbaredienstverplichtingen zouden kunnen worden beschouwd, hoewel zij wel een indicatie vormen voor het mogelijke bestaan daarvan. Bovendien sluit het bestaan van contractuele verplichtingen uit dat Buonotourist eenzijdig een openbaredienstverplichting is opgelegd. In de methoden voor de berekening van de beweerdelijke ondercompensatie die door de door de rechtbank benoemde deskundige zijn gebruikt, wordt naar deze verplichtingen in ieder geval niet verwezen.

| (79) | Hoewel de berekening van de extra compensatie door de door de rechtbank benoemde deskundige plaatsvond op basis van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, beschikt de Commissie wat het eventuele bestaan van een tariefverplichting betreft, niet over bewijs dat dergelijke verplichtingen Buonotourist daadwerkelijk eenzijdig waren opgelegd. Overeenkomstig artikel 2, lid 5, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt onder „tariefplicht” verstaan „de aan de vervoersondernemingen opgelegde verplichting(en) om door de overheid vastgestelde of goedgekeurde prijzen toe te passen, welke in strijd zijn met het commerciële belang van de onderneming en die voortvloeien uit een verplichting tot toepassing, dan wel een verbod tot wijziging van bijzondere tariefmaatregelen, met name voor bepaalde categorieën reizigers, bepaalde categorieën producten of voor bepaalde verbindingen”. De definitie van tariefverplichtingen is daarentegen niet van toepassing „op verplichtingen die voortvloeien uit algemene maatregelen van prijsbeleid die voor het gehele bedrijfsleven gelden of uit maatregelen inzake algemene prijzen en vervoersvoorwaarden, welke zijn getroffen met het oog op de ordening van de vervoermarkt of van een gedeelte daarvan”. De Commissie erkent dat in punt 27 van de modelconcessieovereenkomst uit 1972/73 tarieven zijn vastgelegd voor de exploitant waarop zij betrekking heeft, maar herinnert eraan dat zij voor de onderzochte periode met betrekking tot Buonotourist geen vergelijkbaar concessiebesluit of besluit waarbij een openbaredienstverplichting werd opgelegd, heeft ontvangen waaruit zou kunnen blijken dat de onderneming dergelijke verplichtingen zijn opgelegd. Hoe het ook zij, de Commissie wijst erop dat krachtens artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 de jaarlijkse compensatie voor ondernemingen die openbaarvervoerdiensten verrichten, vooraf werd berekend als het verschil tussen de inkomsten als gevolg van de toepassing van minimumtarieven en de zogenoemde „standaardkosten” (zie overweging 23). De Commissie concludeert derhalve dat de regionale wet in minimumtarieven voorzag, wat ook het bestaan van een algemene tariefverplichting uitsluit. |
| --- | --- |

(79)

Hoewel de berekening van de extra compensatie door de door de rechtbank benoemde deskundige plaatsvond op basis van artikel 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, beschikt de Commissie wat het eventuele bestaan van een tariefverplichting betreft, niet over bewijs dat dergelijke verplichtingen Buonotourist daadwerkelijk eenzijdig waren opgelegd. Overeenkomstig artikel 2, lid 5, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 wordt onder „tariefplicht” verstaan „de aan de vervoersondernemingen opgelegde verplichting(en) om door de overheid vastgestelde of goedgekeurde prijzen toe te passen, welke in strijd zijn met het commerciële belang van de onderneming en die voortvloeien uit een verplichting tot toepassing, dan wel een verbod tot wijziging van bijzondere tariefmaatregelen, met name voor bepaalde categorieën reizigers, bepaalde categorieën producten of voor bepaalde verbindingen”. De definitie van tariefverplichtingen is daarentegen niet van toepassing „op verplichtingen die voortvloeien uit algemene maatregelen van prijsbeleid die voor het gehele bedrijfsleven gelden of uit maatregelen inzake algemene prijzen en vervoersvoorwaarden, welke zijn getroffen met het oog op de ordening van de vervoermarkt of van een gedeelte daarvan”. De Commissie erkent dat in punt 27 van de modelconcessieovereenkomst uit 1972/73 tarieven zijn vastgelegd voor de exploitant waarop zij betrekking heeft, maar herinnert eraan dat zij voor de onderzochte periode met betrekking tot Buonotourist geen vergelijkbaar concessiebesluit of besluit waarbij een openbaredienstverplichting werd opgelegd, heeft ontvangen waaruit zou kunnen blijken dat de onderneming dergelijke verplichtingen zijn opgelegd. Hoe het ook zij, de Commissie wijst erop dat krachtens artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 de jaarlijkse compensatie voor ondernemingen die openbaarvervoerdiensten verrichten, vooraf werd berekend als het verschil tussen de inkomsten als gevolg van de toepassing van minimumtarieven en de zogenoemde „standaardkosten” (zie overweging 23). De Commissie concludeert derhalve dat de regionale wet in minimumtarieven voorzag, wat ook het bestaan van een algemene tariefverplichting uitsluit.

| (80) | In ieder geval blijkt niet dat een eventueel aan Buonotourist opgelegde openbaredienstverplichting deze onderneming eenzijdig werd opgelegd. De Commissie merkt in dit verband op dat Buonotourist het initiatief heeft genomen om voor elk van de zeven jaar van de onderzochte periode steeds om een verlenging van concessies te verzoeken. |
| --- | --- |

(80)

In ieder geval blijkt niet dat een eventueel aan Buonotourist opgelegde openbaredienstverplichting deze onderneming eenzijdig werd opgelegd. De Commissie merkt in dit verband op dat Buonotourist het initiatief heeft genomen om voor elk van de zeven jaar van de onderzochte periode steeds om een verlenging van concessies te verzoeken.

| (81) | Het argument van Buonotourist dat de exploitanten gehouden waren de lijnen in het kader van openbaredienstverplichtingen te exploiteren, zelfs toen de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk verlaagde, en dat zij in rechte zouden zijn vervolgd wegens het onderbreken van een openbare dienst indien zij daadwerkelijk hun activiteiten hadden gestaakt, is met geen enkel bewijs gestaafd, zodat dit argument niet kan worden aangevoerd ter onderbouwing van de conclusie dat in het onderhavige geval eenzijdig openbaredienstverplichtingen zijn opgelegd. |
| --- | --- |

(81)

Het argument van Buonotourist dat de exploitanten gehouden waren de lijnen in het kader van openbaredienstverplichtingen te exploiteren, zelfs toen de regio het bedrag van de standaardkosten herhaaldelijk verlaagde, en dat zij in rechte zouden zijn vervolgd wegens het onderbreken van een openbare dienst indien zij daadwerkelijk hun activiteiten hadden gestaakt, is met geen enkel bewijs gestaafd, zodat dit argument niet kan worden aangevoerd ter onderbouwing van de conclusie dat in het onderhavige geval eenzijdig openbaredienstverplichtingen zijn opgelegd.

ii)   Overeenstemming van de compensatie met de gemeenschappelijke compensatiemethode

| (82) | Zelfs wanneer zou blijken dat Buonotourist openbare dienstverplichtingen eenzijdig waren opgelegd, quod non, dan nog zou de compensatie voor deze diensten moeten voldoen aan de gemeenschappelijke compensatiemethode (afdeling IV) van Verordening (EEG) nr. 1191/69 teneinde vrijgesteld te zijn van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving krachtens artikel 17, lid 2, van die verordening. De Commissie acht dit niet het geval. |
| --- | --- |

(82)

Zelfs wanneer zou blijken dat Buonotourist openbare dienstverplichtingen eenzijdig waren opgelegd, quod non, dan nog zou de compensatie voor deze diensten moeten voldoen aan de gemeenschappelijke compensatiemethode (afdeling IV) van Verordening (EEG) nr. 1191/69 teneinde vrijgesteld te zijn van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving krachtens artikel 17, lid 2, van die verordening. De Commissie acht dit niet het geval.

| (83) | De Commissie merkt allereerst op dat de gemeenschappelijke compensatiemethode van Verordening (EEG) nr. 1191/69 een methode bevat voor de berekening van de compensatie die moet worden toegekend voor de financiële lasten die het gevolg zijn van het opleggen van een openbaredienstverplichting. Op grond van artikel 1, lid 5, onder a), van Verordening (EEG) nr. 1191/69 moesten vervoersondernemingen die zowel aan openbaredienstverplichtingen gebonden diensten als andere activiteiten verrichten, sinds 1 juli 1992 de genoemde openbare diensten onderbrengen in afzonderlijke afdelingen, waarbij: i) van alle bedrijfsactiviteiten een gescheiden boekhouding wordt gevoerd en de middelen van de onderscheiden activiteiten worden geboekt volgens de vigerende boekhoudingsregels, en ii) de uitgaven worden gecompenseerd door de bedrijfsinkomsten en de betalingen van de overheid, met uitsluiting van de mogelijkheid dat middelen van of naar een andere activiteitensector van de onderneming worden overgeheveld. |
| --- | --- |

(83)

De Commissie merkt allereerst op dat de gemeenschappelijke compensatiemethode van Verordening (EEG) nr. 1191/69 een methode bevat voor de berekening van de compensatie die moet worden toegekend voor de financiële lasten die het gevolg zijn van het opleggen van een openbaredienstverplichting. Op grond van artikel 1, lid 5, onder a), van Verordening (EEG) nr. 1191/69 moesten vervoersondernemingen die zowel aan openbaredienstverplichtingen gebonden diensten als andere activiteiten verrichten, sinds 1 juli 1992 de genoemde openbare diensten onderbrengen in afzonderlijke afdelingen, waarbij: i) van alle bedrijfsactiviteiten een gescheiden boekhouding wordt gevoerd en de middelen van de onderscheiden activiteiten worden geboekt volgens de vigerende boekhoudingsregels, en ii) de uitgaven worden gecompenseerd door de bedrijfsinkomsten en de betalingen van de overheid, met uitsluiting van de mogelijkheid dat middelen van of naar een andere activiteitensector van de onderneming worden overgeheveld.

| (84) | Voorts wijst de Commissie erop dat, volgens het arrest van het Hof van Justitie in de zaak-Antrop de voorwaarden van die methode niet zijn vervuld wanneer het onmogelijk is op basis van relevante betrouwbare boekhoudkundige gegevens het verschil te bepalen tussen de kosten die zijn toe te schrijven aan het deel van de activiteiten van een onderneming dat wordt verricht binnen het gebied waarvoor een concessie is verleend, en de overeenkomstige inkomsten, en het dus ook onmogelijk is om de extra kosten te berekenen die voortvloeien uit de nakoming van de openbaredienstverplichtingen door de betrokken onderneming (18). |
| --- | --- |

(84)

Voorts wijst de Commissie erop dat, volgens het arrest van het Hof van Justitie in de zaak-Antrop de voorwaarden van die methode niet zijn vervuld wanneer het onmogelijk is op basis van relevante betrouwbare boekhoudkundige gegevens het verschil te bepalen tussen de kosten die zijn toe te schrijven aan het deel van de activiteiten van een onderneming dat wordt verricht binnen het gebied waarvoor een concessie is verleend, en de overeenkomstige inkomsten, en het dus ook onmogelijk is om de extra kosten te berekenen die voortvloeien uit de nakoming van de openbaredienstverplichtingen door de betrokken onderneming (18).

| (85) | De Commissie is van mening dat de aan Buonotourist toegekende compensatie niet aan deze voorwaarden voldoet. Buonotourist bevestigde dat zij, naast haar beweerdelijke openbaredienstverplichtingen, ook verhuurdiensten verrichte. Bovendien voert de regio aan dat Buonotourist ook andere activiteiten ontplooide — op het gebied van interregionale en internationale busdiensten (zie overwegingen 50 tot en met 52). Noch de Italiaanse autoriteiten noch Buonotourist toonde echter aan dat met betrekking tot deze activiteiten naar behoren gescheiden boekhoudingen werden gevoerd. Buonotourist lijkt dit impliciet te bevestigen wanneer zij aanvoert dat de bedragen die worden aangegeven op de jaarlijks naar de regio gestuurde E-formulieren, ook inkomsten omvatten voor routes waarvoor geen concessies hoefden te worden verleend (zie overweging 45). |
| --- | --- |

(85)

De Commissie is van mening dat de aan Buonotourist toegekende compensatie niet aan deze voorwaarden voldoet. Buonotourist bevestigde dat zij, naast haar beweerdelijke openbaredienstverplichtingen, ook verhuurdiensten verrichte. Bovendien voert de regio aan dat Buonotourist ook andere activiteiten ontplooide — op het gebied van interregionale en internationale busdiensten (zie overwegingen 50 tot en met 52). Noch de Italiaanse autoriteiten noch Buonotourist toonde echter aan dat met betrekking tot deze activiteiten naar behoren gescheiden boekhoudingen werden gevoerd. Buonotourist lijkt dit impliciet te bevestigen wanneer zij aanvoert dat de bedragen die worden aangegeven op de jaarlijks naar de regio gestuurde E-formulieren, ook inkomsten omvatten voor routes waarvoor geen concessies hoefden te worden verleend (zie overweging 45).

| (86) | De Commissie acht het door Buonotourist aangevoerde argument dat het wettelijke vereiste om met betrekking tot de onderzochte periode de volledige boekhouding en administratie te bewaren nu niet langer van kracht is, irrelevant om achteraf een extra compensatiebedrag via een inductieve methode te kunnen rechtvaardigen. Een dergelijk uit het nationaal recht afgeleid vereiste kan, zo het bestaan ervan wordt aangetoond, in ieder geval geen afbreuk doen aan een verplichting op grond van de jurisprudentie van het Hof van Justitie of Verordening (EEG) nr. 1191/69, die aantoonbaar vervuld moet zijn alvorens aan een vervoersondernemer compensatie voor openbare diensten kan worden uitgekeerd. |
| --- | --- |

(86)

De Commissie acht het door Buonotourist aangevoerde argument dat het wettelijke vereiste om met betrekking tot de onderzochte periode de volledige boekhouding en administratie te bewaren nu niet langer van kracht is, irrelevant om achteraf een extra compensatiebedrag via een inductieve methode te kunnen rechtvaardigen. Een dergelijk uit het nationaal recht afgeleid vereiste kan, zo het bestaan ervan wordt aangetoond, in ieder geval geen afbreuk doen aan een verplichting op grond van de jurisprudentie van het Hof van Justitie of Verordening (EEG) nr. 1191/69, die aantoonbaar vervuld moet zijn alvorens aan een vervoersondernemer compensatie voor openbare diensten kan worden uitgekeerd.

| (87) | De Commissie merkt in de tweede plaats op dat artikel 13 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 voorschrijft dat de administratie het bedrag van de compensatie vooraf vaststelt. De berekening van de extra compensatie op basis van een beoordeling achteraf, zoals voorgeschreven door de Raad van State, is in strijd met deze bepaling, zoals reeds is uiteengezet in de overwegingen 62 en 63. |
| --- | --- |

(87)

De Commissie merkt in de tweede plaats op dat artikel 13 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 voorschrijft dat de administratie het bedrag van de compensatie vooraf vaststelt. De berekening van de extra compensatie op basis van een beoordeling achteraf, zoals voorgeschreven door de Raad van State, is in strijd met deze bepaling, zoals reeds is uiteengezet in de overwegingen 62 en 63.

| (88) | In het licht van deze overwegingen concludeert de Commissie dat de extra compensatie die de Raad van State aan Buonotourist verschuldigd heeft geacht, niet vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69. |
| --- | --- |

(88)

In het licht van deze overwegingen concludeert de Commissie dat de extra compensatie die de Raad van State aan Buonotourist verschuldigd heeft geacht, niet vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69.

6.3.   VERENIGBAARHEID VAN DE STEUN

| (89) | Nu niet is aangetoond dat de onderzochte maatregel vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving in gevolge artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69, moet de verenigbaarheid van deze betalingen met de interne markt worden onderzocht, aangezien deze, zoals aangegeven in afdeling 6.1, als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden beschouwd. |
| --- | --- |

(89)

Nu niet is aangetoond dat de onderzochte maatregel vrijgesteld was van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving in gevolge artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69, moet de verenigbaarheid van deze betalingen met de interne markt worden onderzocht, aangezien deze, zoals aangegeven in afdeling 6.1, als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden beschouwd.

| (90) | Artikel 93 van het Verdrag bevat regels voor de verenigbaarheid van staatssteun op het gebied van de coördinatie van vervoer en openbaredienstverplichtingen op het gebied van vervoer en vormt een lex specialis ten opzichte van artikel 107, lid 3, alsook ten opzichte van artikel 106, lid 2, aangezien het specifieke regels voor de verenigbaarheid van staatssteun bevat. Het Hof van Justitie heeft verklaard dat krachtens dit artikel „steun aan het vervoer uitsluitend in duidelijk omschreven gevallen, waarin de algemene belangen van de Unie niet worden geschaad, met de interne markt verenigbaar is” (19). |
| --- | --- |

(90)

Artikel 93 van het Verdrag bevat regels voor de verenigbaarheid van staatssteun op het gebied van de coördinatie van vervoer en openbaredienstverplichtingen op het gebied van vervoer en vormt een lex specialis ten opzichte van artikel 107, lid 3, alsook ten opzichte van artikel 106, lid 2, aangezien het specifieke regels voor de verenigbaarheid van staatssteun bevat. Het Hof van Justitie heeft verklaard dat krachtens dit artikel „steun aan het vervoer uitsluitend in duidelijk omschreven gevallen, waarin de algemene belangen van de Unie niet worden geschaad, met de interne markt verenigbaar is” (19).

| (91) | Op 3 december 2009 trad Verordening (EG) nr. 1370/2007 in werking waarbij Verordening (EEG) nr. 1191/69 en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (20) werden ingetrokken. Verordening (EG) nr. 1370/2007 is van toepassing op de compensatie voor openbaredienstverplichtingen inzake openbaar personenvervoer per spoor en over de weg. |
| --- | --- |

(91)

Op 3 december 2009 trad Verordening (EG) nr. 1370/2007 in werking waarbij Verordening (EEG) nr. 1191/69 en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (20) werden ingetrokken. Verordening (EG) nr. 1370/2007 is van toepassing op de compensatie voor openbaredienstverplichtingen inzake openbaar personenvervoer per spoor en over de weg.

| (92) | De Commissie is van mening dat de verenigbaarheid van de niet-aangemelde maatregel moet worden getoetst aan Verordening (EG) nr. 1370/2007, aangezien dat de wetgeving was die van kracht was op het tijdstip dat dit besluit werd vastgesteld (21). Zij merkt voorts op dat de aan Buonotourist door de Raad van State toegekende extra compensatie op 21 december 2012 werd uitgekeerd, zodat Verordening (EG) nr. 1370/2007 op de datum waarop de effecten van de uitgekeerde steun zich voordeden, al meer dan drie jaar van kracht was geweest (22). |
| --- | --- |

(92)

De Commissie is van mening dat de verenigbaarheid van de niet-aangemelde maatregel moet worden getoetst aan Verordening (EG) nr. 1370/2007, aangezien dat de wetgeving was die van kracht was op het tijdstip dat dit besluit werd vastgesteld (21). Zij merkt voorts op dat de aan Buonotourist door de Raad van State toegekende extra compensatie op 21 december 2012 werd uitgekeerd, zodat Verordening (EG) nr. 1370/2007 op de datum waarop de effecten van de uitgekeerde steun zich voordeden, al meer dan drie jaar van kracht was geweest (22).

| (93) | Artikel 9, lid 1, van Verordening (EG) nr. 1370/2007 luidt als volgt: „Overeenkomstig deze verordening verstrekte compensaties voor de openbaredienstverlening voor de exploitatie van openbare personenvervoersdiensten of voor de nettokosten van de in algemene regels vastgestelde tariefverplichtingen zijn verenigbaar met de [interne] markt. De meldingsplicht van artikel 108, lid 3, van het Verdrag is niet van toepassing op deze compensaties.” |
| --- | --- |

(93)

Artikel 9, lid 1, van Verordening (EG) nr. 1370/2007 luidt als volgt: „Overeenkomstig deze verordening verstrekte compensaties voor de openbaredienstverlening voor de exploitatie van openbare personenvervoersdiensten of voor de nettokosten van de in algemene regels vastgestelde tariefverplichtingen zijn verenigbaar met de [interne] markt. De meldingsplicht van artikel 108, lid 3, van het Verdrag is niet van toepassing op deze compensaties.”

| (94) | Om de hieronder weergegeven redenen is de Commissie van mening dat de aangemelde compensatie niet voldoet aan Verordening (EG) nr. 1370/2007 en dus niet verenigbaar kan worden verklaard met de interne markt op grond van artikel 9, lid 1, van die verordening. |
| --- | --- |

(94)

Om de hieronder weergegeven redenen is de Commissie van mening dat de aangemelde compensatie niet voldoet aan Verordening (EG) nr. 1370/2007 en dus niet verenigbaar kan worden verklaard met de interne markt op grond van artikel 9, lid 1, van die verordening.

| (95) | Allereerst is een bevoegde instantie, wanneer zij besluit aan een bepaalde exploitant een exclusief recht en/of een compensatie toe te kennen voor de naleving van openbaredienstverplichtingen, op grond van artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 verplicht een openbaredienstcontract te sluiten, tenzij bij de openbaredienstverplichting maximumtarieven worden vastgesteld en deze verplichting wordt opgelegd bij een regel die zonder onderscheid van toepassing is op gelijksoortige openbare personenvervoersdiensten in een bepaald geografisch gebied (algemene regels). |
| --- | --- |

(95)

Allereerst is een bevoegde instantie, wanneer zij besluit aan een bepaalde exploitant een exclusief recht en/of een compensatie toe te kennen voor de naleving van openbaredienstverplichtingen, op grond van artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 verplicht een openbaredienstcontract te sluiten, tenzij bij de openbaredienstverplichting maximumtarieven worden vastgesteld en deze verplichting wordt opgelegd bij een regel die zonder onderscheid van toepassing is op gelijksoortige openbare personenvervoersdiensten in een bepaald geografisch gebied (algemene regels).

| (96) | De Commissie is van oordeel dat in het onderhavige geval geen bewijs is overgelegd waaruit blijkt dat er tussen Buonotourist en de regio een contractuele regeling bestond of dat er algemene regels bestonden waarbij maximumtarieven werden vastgesteld voor alle passagiers of bepaalde categorieën passagiers. De Commissie heeft slechts een modelconcessieovereenkomst ontvangen, met betrekking tot het jaar 1972/1973, dat op een andere onderneming betrekking heeft en waaraan geen betrouwbare informatie kan worden ontleend over de relatie tussen Buonotourist en de regio in de onderzochte periode (1996/2002). De Commissie merkt bovendien op dat, in overeenstemming met artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 — de zowel door de regio als Buonotourist aangegeven rechtsgrondslag voor de onderzochte periode (zie overwegingen 21 en 39) — de inkomsten van de aanbieders van openbaar vervoer voortvloeien uit de toepassing van door de regio vastgestelde minimumtarieven. Er wordt geen gewag gemaakt van maximumtarieven. |
| --- | --- |

(96)

De Commissie is van oordeel dat in het onderhavige geval geen bewijs is overgelegd waaruit blijkt dat er tussen Buonotourist en de regio een contractuele regeling bestond of dat er algemene regels bestonden waarbij maximumtarieven werden vastgesteld voor alle passagiers of bepaalde categorieën passagiers. De Commissie heeft slechts een modelconcessieovereenkomst ontvangen, met betrekking tot het jaar 1972/1973, dat op een andere onderneming betrekking heeft en waaraan geen betrouwbare informatie kan worden ontleend over de relatie tussen Buonotourist en de regio in de onderzochte periode (1996/2002). De Commissie merkt bovendien op dat, in overeenstemming met artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 — de zowel door de regio als Buonotourist aangegeven rechtsgrondslag voor de onderzochte periode (zie overwegingen 21 en 39) — de inkomsten van de aanbieders van openbaar vervoer voortvloeien uit de toepassing van door de regio vastgestelde minimumtarieven. Er wordt geen gewag gemaakt van maximumtarieven.

| (97) | De Commissie concludeert derhalve dat niet is voldaan aan artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007. |
| --- | --- |

(97)

De Commissie concludeert derhalve dat niet is voldaan aan artikel 3 van Verordening (EG) nr. 1370/2007.

| (98) | In de tweede plaats merkt de Commissie op dat, ongeacht of Buonotourist een openbaredienstcontract had gesloten of op grond van algemene regels aan tariefverplichtingen onderworpen was, niet alle bepalingen in acht blijken te zijn genomen van artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007, waarin de verplichte inhoud van openbaredienstcontracten en algemene regels zijn neergelegd. Zo is in artikel 4, lid 1, onder b), bijvoorbeeld bepaald dat vooraf op objectieve en transparante wijze moet worden vastgesteld op basis van welke parameters de compensaties worden berekend, zodanig dat overcompensatie wordt voorkomen, terwijl in artikel 4, lid 1, onder c), en artikel 4, lid 2, is vastgelegd hoe de kosten en de ontvangsten worden verdeeld. Zoals in afdeling 6.1 is uitgelegd met betrekking tot het onderzoek door de Commissie van de tweede voorwaarde die is vastgesteld bij het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie in de zaak-Altmark, werden de parameters op grond waarvan de beweerdelijke ondercompensatie door de tweede deskundige werd berekend, niet vooraf vastgesteld, zodat artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 niet in acht werd genomen. |
| --- | --- |

(98)

In de tweede plaats merkt de Commissie op dat, ongeacht of Buonotourist een openbaredienstcontract had gesloten of op grond van algemene regels aan tariefverplichtingen onderworpen was, niet alle bepalingen in acht blijken te zijn genomen van artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007, waarin de verplichte inhoud van openbaredienstcontracten en algemene regels zijn neergelegd. Zo is in artikel 4, lid 1, onder b), bijvoorbeeld bepaald dat vooraf op objectieve en transparante wijze moet worden vastgesteld op basis van welke parameters de compensaties worden berekend, zodanig dat overcompensatie wordt voorkomen, terwijl in artikel 4, lid 1, onder c), en artikel 4, lid 2, is vastgelegd hoe de kosten en de ontvangsten worden verdeeld. Zoals in afdeling 6.1 is uitgelegd met betrekking tot het onderzoek door de Commissie van de tweede voorwaarde die is vastgesteld bij het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie in de zaak-Altmark, werden de parameters op grond waarvan de beweerdelijke ondercompensatie door de tweede deskundige werd berekend, niet vooraf vastgesteld, zodat artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007 niet in acht werd genomen.

| (99) | In de derde plaats bepaalt artikel 6, lid 1, dat bij onderhands gegunde openbaredienstcontracten de compensatie moet voldoen aan de bepalingen van Verordening (EG) nr. 1370/2007 en aan die van de bijlage daarbij, om ervoor te zorgen dat de compensatie niet hoger uitvalt dan noodzakelijk is om de openbaredienstverplichting te vervullen. In de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 is bepaald dat de compensatie niet hoger mag zijn dan het bedrag dat uit de volgende factoren is samengesteld: de kosten die in verband met een openbaredienstverplichting worden gegenereerd minus de inkomsten uit vervoerstarieven minus de positieve effecten die worden gegenereerd binnen het netwerk waarop de openbaredienstverplichting rust, plus een redelijke winst. Bovendien schrijft deze bijlage voor dat de kosten en ontvangsten moeten worden berekend overeenkomstig de geldende boekhoudkundige en fiscale regels. Voorts moet er omwille van de transparantie een gescheiden boekhouding zijn (punt 5 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007). |
| --- | --- |

(99)

In de derde plaats bepaalt artikel 6, lid 1, dat bij onderhands gegunde openbaredienstcontracten de compensatie moet voldoen aan de bepalingen van Verordening (EG) nr. 1370/2007 en aan die van de bijlage daarbij, om ervoor te zorgen dat de compensatie niet hoger uitvalt dan noodzakelijk is om de openbaredienstverplichting te vervullen. In de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 is bepaald dat de compensatie niet hoger mag zijn dan het bedrag dat uit de volgende factoren is samengesteld: de kosten die in verband met een openbaredienstverplichting worden gegenereerd minus de inkomsten uit vervoerstarieven minus de positieve effecten die worden gegenereerd binnen het netwerk waarop de openbaredienstverplichting rust, plus een redelijke winst. Bovendien schrijft deze bijlage voor dat de kosten en ontvangsten moeten worden berekend overeenkomstig de geldende boekhoudkundige en fiscale regels. Voorts moet er omwille van de transparantie een gescheiden boekhouding zijn (punt 5 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007).

| (100) | Zoals opgemerkt in overweging 85, voerde Buonotourist niet naar behoren een gescheiden boekhouding. Dientengevolge is het niet mogelijk aan te tonen dat het bedrag dat uiteindelijk aan compensatie wordt toegekend, niet hoger is dan het netto financiële effect van de som van de positieve of negatieve effecten van de nakoming van de openbaredienstverplichting op de kosten en ontvangsten van de exploitant van openbare diensten (punt 2 van de bijlage). |
| --- | --- |

(100)

Zoals opgemerkt in overweging 85, voerde Buonotourist niet naar behoren een gescheiden boekhouding. Dientengevolge is het niet mogelijk aan te tonen dat het bedrag dat uiteindelijk aan compensatie wordt toegekend, niet hoger is dan het netto financiële effect van de som van de positieve of negatieve effecten van de nakoming van de openbaredienstverplichting op de kosten en ontvangsten van de exploitant van openbare diensten (punt 2 van de bijlage).

| (101) | Bovendien moet bij gebreke van van tevoren vastgestelde parameters voor compensatie, een eventuele verdeling van de kosten noodzakelijkerwijs achteraf worden uitgevoerd op basis van willekeurige aannames, zoals gebeurde via de inductieve methode. |
| --- | --- |

(101)

Bovendien moet bij gebreke van van tevoren vastgestelde parameters voor compensatie, een eventuele verdeling van de kosten noodzakelijkerwijs achteraf worden uitgevoerd op basis van willekeurige aannames, zoals gebeurde via de inductieve methode.

| (102) | De Commissie is daarom van oordeel dat de extra compensatie waartoe door de Raad van State werd bevolen, niet in overeenstemming met Verordening (EG) nr. 1370/2007 werd uitbetaald en dat de niet-aangemelde maatregel dientengevolge onverenigbaar met de interne markt is. |
| --- | --- |

(102)

De Commissie is daarom van oordeel dat de extra compensatie waartoe door de Raad van State werd bevolen, niet in overeenstemming met Verordening (EG) nr. 1370/2007 werd uitbetaald en dat de niet-aangemelde maatregel dientengevolge onverenigbaar met de interne markt is.

6.4.   DE DOOR DE RAAD VAN STATE TOEGEKENDE COMPENSATIE VORMT GEEN SCHADEVERGOEDING

| (103) | In het besluit tot inleiding nodigde de Commissie de belanghebbenden uit zich erover uit te spreken of de uitspraak van de Raad van State een toekenning inhoudt van schadevergoeding voor een veronderstelde wetgevingsinbreuk dan wel van een compensatie voor openbare diensten op basis van de toepasselijke verordeningen van de Raad. Noch de Italiaanse autoriteiten noch Buonotourist hebben de vraag in hun opmerkingen beantwoord. |
| --- | --- |

(103)

In het besluit tot inleiding nodigde de Commissie de belanghebbenden uit zich erover uit te spreken of de uitspraak van de Raad van State een toekenning inhoudt van schadevergoeding voor een veronderstelde wetgevingsinbreuk dan wel van een compensatie voor openbare diensten op basis van de toepasselijke verordeningen van de Raad. Noch de Italiaanse autoriteiten noch Buonotourist hebben de vraag in hun opmerkingen beantwoord.

| (104) | De Commissie merkt in dit opzicht op dat, onder bepaalde omstandigheden, compensatie van schade als gevolg van onrechtmatige daden of andere gedragingen van nationale autoriteiten (23) geen voordeel biedt en derhalve niet beschouwd mag worden als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag (24). Het doel van compensatie voor geleden schade verschilt van dat van staatssteun aangezien deze ertoe strekt de benadeelde partij weer terug in de situatie te brengen waarin deze zich voor de schade veroorzakende handeling bevond, alsof deze laatste zich niet had voorgedaan (restitutio in integrum). De Commissie merkt in dit verband voorts op dat, wil compensatie voor schade buiten de staatssteunregels vallen, deze op een algemene compensatieregel moet berusten (25). Tot slot herinnert de Commissie eraan dat het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Lucchini heeft verklaard dat een nationale rechter nationaal recht niet mag toepassen wanneer de toepassing van dat recht „de toepassing van het gemeenschapsrecht verhindert doordat zij de terugvordering van in strijd met het gemeenschapsrecht verleende staatssteun onmogelijk maakt” (26). Het beginsel dat aan deze uitspraak ten grondslag ligt, houdt in dat een regel van nationaal recht niet kan worden toegepast wanneer deze toepassing de juiste toepassing van het recht van de Unie zou verhinderen (27). |
| --- | --- |

(104)

De Commissie merkt in dit opzicht op dat, onder bepaalde omstandigheden, compensatie van schade als gevolg van onrechtmatige daden of andere gedragingen van nationale autoriteiten (23) geen voordeel biedt en derhalve niet beschouwd mag worden als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag (24). Het doel van compensatie voor geleden schade verschilt van dat van staatssteun aangezien deze ertoe strekt de benadeelde partij weer terug in de situatie te brengen waarin deze zich voor de schade veroorzakende handeling bevond, alsof deze laatste zich niet had voorgedaan (restitutio in integrum). De Commissie merkt in dit verband voorts op dat, wil compensatie voor schade buiten de staatssteunregels vallen, deze op een algemene compensatieregel moet berusten (25). Tot slot herinnert de Commissie eraan dat het Hof van Justitie van de Europese Unie in zijn arrest in de zaak-Lucchini heeft verklaard dat een nationale rechter nationaal recht niet mag toepassen wanneer de toepassing van dat recht „de toepassing van het gemeenschapsrecht verhindert doordat zij de terugvordering van in strijd met het gemeenschapsrecht verleende staatssteun onmogelijk maakt” (26). Het beginsel dat aan deze uitspraak ten grondslag ligt, houdt in dat een regel van nationaal recht niet kan worden toegepast wanneer deze toepassing de juiste toepassing van het recht van de Unie zou verhinderen (27).

| (105) | Met betrekking tot de door de Raad van State aan Buonotourist toegekende extra compensatie merkt de Commissie op dat, hoewel er in het dispositief van de uitspraak van de Raad van State niet werd verwezen naar Verordening (EEG) nr. 1191/69, deze uitspraak verwijst naar het recht van Buonotourist op bedragen bij wijze van compensatie ingevolge de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, die door de administratie op basis van betrouwbare gegevens moeten worden vastgesteld. Dit lijkt erop te wijzen dat het recht van Buonotourist op extra compensatie volgens de Raad van State niet voortvloeit uit een algemene regel inzake compensatie voor schade als gevolg van een onrechtmatige daad of andere handeling van de nationale autoriteiten, maar uit rechten die beweerdelijk voorvloeien uit Verordening (EEG) nr. 1191/69. |
| --- | --- |

(105)

Met betrekking tot de door de Raad van State aan Buonotourist toegekende extra compensatie merkt de Commissie op dat, hoewel er in het dispositief van de uitspraak van de Raad van State niet werd verwezen naar Verordening (EEG) nr. 1191/69, deze uitspraak verwijst naar het recht van Buonotourist op bedragen bij wijze van compensatie ingevolge de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, die door de administratie op basis van betrouwbare gegevens moeten worden vastgesteld. Dit lijkt erop te wijzen dat het recht van Buonotourist op extra compensatie volgens de Raad van State niet voortvloeit uit een algemene regel inzake compensatie voor schade als gevolg van een onrechtmatige daad of andere handeling van de nationale autoriteiten, maar uit rechten die beweerdelijk voorvloeien uit Verordening (EEG) nr. 1191/69.

| (106) | Hoe dan ook is de Commissie van mening dat een toekenning van een schadevergoeding aan Buonotourist wegens het beweerdelijk onrechtmatig eenzijdig opleggen van openbaredienstverplichtingen door de Italiaanse autoriteiten, berekend op basis van de gemeenschappelijke compensatiemethode van Verordening (EEG) nr. 1191/69, de artikelen 107 en 108 van het Verdrag zou schenden. Dit komt omdat een dergelijke toekenning voor Buonotourist precies hetzelfde resultaat zou opleveren als de toekenning van een compensatie voor openbaredienstverplichtingen over de hier onderzochte periode, ondanks het feit dat de concessiebesluiten waarin de betrokken diensten werden geregeld, niet waren vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving en evenmin voldeden aan de materiële vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69 of Verordening (EG) nr. 1370/2007, zoals hiervoor is aangetoond. De mogelijkheid van een dergelijke toekenning zou dus de gelegenheid bieden om in feite de staatssteunvoorschriften en de door de Uniewetgever vastgestelde voorwaarden, op grond waarvan de bevoegde autoriteiten, bij het opleggen of sluiten van contracten over openbaredienstverplichtingen, de betrokken exploitanten compenseren in ruil voor de bij het vervullen van de openbaredienstverplichtingen gemaakte kosten, te omzeilen. De toekenning van schadevergoeding ter hoogte van de volgens plan toe te kennen steunbedragen, zou in feite een indirecte toekenning van de onrechtmatig en met de interne markt onverenigbaar geachte staatsteun inhouden (28). Op grond van deze redenering heeft het Gerecht bepalingen inzake schadeloosstelling voor de terugvordering van staatssteun als staatssteun bestempeld (29). |
| --- | --- |

(106)

Hoe dan ook is de Commissie van mening dat een toekenning van een schadevergoeding aan Buonotourist wegens het beweerdelijk onrechtmatig eenzijdig opleggen van openbaredienstverplichtingen door de Italiaanse autoriteiten, berekend op basis van de gemeenschappelijke compensatiemethode van Verordening (EEG) nr. 1191/69, de artikelen 107 en 108 van het Verdrag zou schenden. Dit komt omdat een dergelijke toekenning voor Buonotourist precies hetzelfde resultaat zou opleveren als de toekenning van een compensatie voor openbaredienstverplichtingen over de hier onderzochte periode, ondanks het feit dat de concessiebesluiten waarin de betrokken diensten werden geregeld, niet waren vrijgesteld van de verplichting tot voorafgaande kennisgeving en evenmin voldeden aan de materiële vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69 of Verordening (EG) nr. 1370/2007, zoals hiervoor is aangetoond. De mogelijkheid van een dergelijke toekenning zou dus de gelegenheid bieden om in feite de staatssteunvoorschriften en de door de Uniewetgever vastgestelde voorwaarden, op grond waarvan de bevoegde autoriteiten, bij het opleggen of sluiten van contracten over openbaredienstverplichtingen, de betrokken exploitanten compenseren in ruil voor de bij het vervullen van de openbaredienstverplichtingen gemaakte kosten, te omzeilen. De toekenning van schadevergoeding ter hoogte van de volgens plan toe te kennen steunbedragen, zou in feite een indirecte toekenning van de onrechtmatig en met de interne markt onverenigbaar geachte staatsteun inhouden (28). Op grond van deze redenering heeft het Gerecht bepalingen inzake schadeloosstelling voor de terugvordering van staatssteun als staatssteun bestempeld (29).

| (107) | De modelconcessieovereenkomst uit 1972, op grond waarvan Buonotourist zogezegd de betrokken vervoersdiensten verrichtte, voorzag hoe dan ook niet in de betaling van enige financiële compensatie. Buonotourist stemde erin toe om de diensten voor eigen risico te verrichten tegen de voorwaarden zoals die in het concessiebesluit waren vastgesteld. Deze conclusie wordt ook bevestigd door artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 waarin werd bepaald dat ieder niet door overheidsbijdragen gedekt verlies of tekort door de dienstverleners moest worden gedragen. |
| --- | --- |

(107)

De modelconcessieovereenkomst uit 1972, op grond waarvan Buonotourist zogezegd de betrokken vervoersdiensten verrichtte, voorzag hoe dan ook niet in de betaling van enige financiële compensatie. Buonotourist stemde erin toe om de diensten voor eigen risico te verrichten tegen de voorwaarden zoals die in het concessiebesluit waren vastgesteld. Deze conclusie wordt ook bevestigd door artikel 2 van Regionale Wet nr. 16/1983 waarin werd bepaald dat ieder niet door overheidsbijdragen gedekt verlies of tekort door de dienstverleners moest worden gedragen.

| (108) | Derhalve houdt volgens de Commissie de uitspraak van de Raad van State geen toekenning in van compensatie voor door Buonotourist als gevolg van een onrechtmatige daad of andere gedraging van de nationale autoriteiten geleden schade, maar een toekenning van onrechtmatige en onverenigbare staatssteun die krachtens artikel 107, lid 1, van het Verdrag is verboden. |
| --- | --- |

(108)

Derhalve houdt volgens de Commissie de uitspraak van de Raad van State geen toekenning in van compensatie voor door Buonotourist als gevolg van een onrechtmatige daad of andere gedraging van de nationale autoriteiten geleden schade, maar een toekenning van onrechtmatige en onverenigbare staatssteun die krachtens artikel 107, lid 1, van het Verdrag is verboden.

| (109) | Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de niet-aangemelde maatregel staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vormt die onverenigbaar met de interne markt is. |
| --- | --- |

(109)

Gelet op het bovenstaande concludeert de Commissie dat de niet-aangemelde maatregel staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag vormt die onverenigbaar met de interne markt is.

7.   TERUGVORDERING VAN DE STEUN

| (110) | Overeenkomstig het Verdrag en de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie is de Commissie, wanneer zij constateert dat een steunmaatregel onverenigbaar is met de interne markt, bevoegd te beslissen dat de betrokken lidstaat die steunmaatregel moet intrekken of wijzigen (30). Het is eveneens vaste rechtspraak van het Hof dat de verplichting van een staat tot afschaffing van steun die door de Commissie onverenigbaar wordt geacht met de interne markt, is bedoeld om de vroegere toestand te herstellen (31). In dat licht heeft het Hof van Justitie bepaald dat deze doelstelling is verwezenlijkt wanneer de begunstigde de als onrechtmatige steun toegekende bedragen heeft terugbetaald, zodat hij het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (32). |
| --- | --- |

(110)

Overeenkomstig het Verdrag en de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie is de Commissie, wanneer zij constateert dat een steunmaatregel onverenigbaar is met de interne markt, bevoegd te beslissen dat de betrokken lidstaat die steunmaatregel moet intrekken of wijzigen (30). Het is eveneens vaste rechtspraak van het Hof dat de verplichting van een staat tot afschaffing van steun die door de Commissie onverenigbaar wordt geacht met de interne markt, is bedoeld om de vroegere toestand te herstellen (31). In dat licht heeft het Hof van Justitie bepaald dat deze doelstelling is verwezenlijkt wanneer de begunstigde de als onrechtmatige steun toegekende bedragen heeft terugbetaald, zodat hij het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (32).

| (111) | In overeenstemming met deze jurisprudentie werd in artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (33) het volgende bepaald: „Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun, beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen.” |
| --- | --- |

(111)

In overeenstemming met deze jurisprudentie werd in artikel 14 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (33) het volgende bepaald: „Indien negatieve beschikkingen worden gegeven in gevallen van onrechtmatige steun, beschikt de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen.”

| (112) | Derhalve moet het in dit besluit als staatssteun aangemerkte bedrag door Italië worden teruggevorderd voor zover dit al aan Buonotourist is uitgekeerd. Italië moet bovendien met betrekking tot dat steunbedrag terugvorderingsrente heffen, die moet worden berekend met ingang van de dag waarop de onrechtmatige steun ter beschikking van Buonotourist werd gesteld (dat wil zeggen met ingang van 21 december 2012) tot de datum van terugvordering (34), overeenkomstig hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (35). |
| --- | --- |

(112)

Derhalve moet het in dit besluit als staatssteun aangemerkte bedrag door Italië worden teruggevorderd voor zover dit al aan Buonotourist is uitgekeerd. Italië moet bovendien met betrekking tot dat steunbedrag terugvorderingsrente heffen, die moet worden berekend met ingang van de dag waarop de onrechtmatige steun ter beschikking van Buonotourist werd gesteld (dat wil zeggen met ingang van 21 december 2012) tot de datum van terugvordering (34), overeenkomstig hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (35).

| (113) | Dienovereenkomstig heeft de Commissie, |
| --- | --- |

(113)

Dienovereenkomstig heeft de Commissie,

HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De door de Italiaanse Republiek onrechtmatig en in strijd met artikel 108, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie ten gunste van Buonotourist toegekende staatssteun ten bedrage van 1 1 11  572 EUR, is onverenigbaar met de interne markt.

Artikel 2

1.   De Italiaanse Republiek dient de in artikel 1 bedoelde steun terug te vorderen van de begunstigde.

2.   De terug te vorderen bedragen omvatten de rente vanaf 21 december 2012 tot het tijdstip van de volledige terugbetaling ervan.

3.   De rente wordt berekend op samengestelde grondslag in overeenstemming met hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 en in overeenstemming met Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie (36) tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004.

4.   De Italiaanse Republiek staakt met ingang van de datum van dit besluit alle uitstaande betalingen van de in artikel 1 genoemde steun.

Artikel 3

1.   De terugvordering van de in artikel 1 bedoelde steun geschiedt onverwijld en daadwerkelijk.

2.   De Italiaanse Republiek legt dit besluit ten uitvoer binnen vier maanden na de datum van kennisgeving ervan.

Artikel 4

1.   Binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van dit besluit verstrekt de Italiaanse Republiek de volgende informatie aan de Commissie:

| a) | het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en rente); |
| --- | --- |

a)

het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en rente);

| b) | een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen; |
| --- | --- |

b)

een nadere beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen;

| c) | documenten waaruit blijkt dat de begunstigde werd gelast de steun terug te betalen. |
| --- | --- |

c)

documenten waaruit blijkt dat de begunstigde werd gelast de steun terug te betalen.

2.   De Italiaanse Republiek houdt de Commissie op de hoogte van de stand van uitvoering van de nationale maatregelen die zij heeft genomen om dit besluit ten uitvoer te leggen, en dit tot de in artikel 1 bedoelde steun volledig is terugbetaald. Zij verstrekt onverwijld de informatie die de Commissie wenst te krijgen over de maatregelen die reeds zijn genomen of die zullen worden genomen om aan dit besluit te voldoen. Zij verstrekt tevens nadere inlichtingen over de reeds door de begunstigde terugbetaalde steunbedragen en rente.

Artikel 5

Dit besluit is gericht tot de Italiaanse Republiek.

Gedaan te Brussel, 19 januari 2015.

Voor de Commissie

Margrethe VESTAGER

Lid van de Commissie

---

(1)  Besluit van de Commissie van 20 februari 2014 betreffende steunmaatregel SA.35843 (2012/NN) — Italië — Aan Buonotourist toegekende compensatie voor openbaredienstverplichting (PB C 156 van 23.5.2014, blz. 51).

1

(2)  De Commissie herinnert eraan dat overeenkomstig artikel 15 van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1) de bevoegdheden van de Commissie om steun terug te vorderen, verjaren na een termijn van tien jaar. Deze termijn gaat in op de dag waarop de onrechtmatige steun als individuele steun of in het kader van een steunregeling aan de begunstigde is verleend. Door elke maatregel van de Commissie of een op haar verzoek optredende lidstaat ten aanzien van de onrechtmatige steun wordt de verjaring gestuit.

2

(3)  Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad van 26 juni 1969 betreffende het optreden van de lidstaten ten aanzien van met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 156 van 28.6.1969, blz. 1).

3

(4)  Artikel 4, lid 1, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 luidt: „Indien een openbaredienstverplichting voor een vervoersonderneming economische nadelen medebrengt, dient deze onderneming bij de bevoegde instantie van de lidstaten een aanvraag in om volledige of gedeeltelijke opheffing van deze verplichting.” Artikel 6, lid 3, luidt: „De bevoegde instanties van de lidstaten beslissen binnen een termijn van een jaar na de indiening van de aanvraag voor wat betreft de exploitatie- en vervoerplichten en binnen een termijn van zes maanden voor wat betreft de tariefplichten. Het recht op compensatie ontstaat met ingang van de dag waarop de bevoegde instanties een besluit nemen, [...].”

4

(5)  Dit bedrag verving derhalve het oorspronkelijk door Buonotourist geëiste compensatiebedrag van 5 5 67  582,57 EUR.

5

(6)  Legge Regionale 25 gennaio 1983, n. 16 Interventi regionali in materia di servizi di trasporto pubblico locale per viaggiatori (Regionale maatregelen op het gebied van lokale openbaarvervoerdiensten), beschikbaar op: http://jtest.ittig.cnr.it:8080/cocoon/regioneCampania/xhtml?css=4&doc=/db/nir/RegioneCampania/1983/urn_nir_regione.campania_legge_1983-01-25n16&datafine=19830205

6

Legge Regionale 25 gennaio 1983, n. 16 Interventi regionali in materia di servizi di trasporto pubblico locale per viaggiatori (

(7)  In plaats van het verschil tussen, enerzijds, het product van het verwachte aantal vervoereenheden en hetzij het gunstigste bestaande tarief waarop de gebruikers aanspraak zouden kunnen maken indien de betrokken plicht niet bestond, hetzij, bij gebreke van een dergelijk tarief, de prijs die de onderneming zou hebben toegepast in het kader van een commerciële bedrijfsvoering waarbij rekening wordt gehouden met de kosten van de betrokken activiteit en met de marktpositie.

7

(8)  In plaats van het product van het aantal werkelijke vervoereenheden en het opgelegde tarief tijdens de betrokken periode.

8

(9)  In plaats van de kosten die zouden voortvloeien uit de toepassing van hetzij het gunstigste bestaande tarief, hetzij de prijs die de onderneming zou hebben toegepast in het kader van een commerciële bedrijfsvoering.

9

(10)  In plaats van de werkelijke kosten die voortvloeien uit de toepassing van het opgelegde tarief.

10

(11)  Zaak C-280/00, Altmark Trans/Regierungspräsidium Magdeburg, Jurispr. 2003, EU:C:2003:415.

11

(12)  Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2007 betreffende het openbaar personenvervoer per spoor en over de weg en tot intrekking van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (PB L 315 van 3.12.2007, blz. 1).

12

(13)  Modelli E, de documenten die gebaseerd zijn op de boekhouding van de onderneming en die de noodzakelijke informatie bevatten om jaarlijks de overheidsbijdrage te kunnen berekenen.

13

Modelli E

(14)  Zaak C-527/12, Commissie/Duitsland, EU:C:2014/2193, punt 56 en de daar aangehaalde rechtspraak. Zie ook zaak C-119/05, Lucchini, EU:C:2007:434, punt 59, beschreven in overweging 94 hieronder.

14

(15)  Zaak C-280/00, Altmark Trans/Regierungspräsidium Magdeburg, Jurispr. 2003, EU:C:2003:415, punten 87 en 88.

15

(16)  Zaak C-172/03 Heiser, EU:C:2005:130, punt 55.

16

(17)  Zaak T-157/01, Danske Busvognmænd, Jurispr. 2004, EU:T:2004:76, punten 77 tot en met 79.

17

Danske Busvognmænd,

(18)  Zaak C-504/07, Associação Nacional de Transportadores Rodoviários de Pesados de Passageiros (Antrop) en anderen/Conselho de Ministros, Companhia Carris de Ferro de Lisboa SA (Carris) e Sociedade de Transportes Colectivos do Porto SA (STCP), Jurispr. 2009, EU:C:2009:290.

18

(19)  Zaak 156/77, Commissie/België, Jurispr. 1978, EU:C:1978:180, punt 10.

19

(20)  Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad van 4 juni 1970 betreffende de steunmaatregelen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 130 van 15.6.1970, blz. 1).

20

(21)  De Commissie verwijst in dit verband naar haar redenering in de overwegingen 307 tot en met 313 van haar Besluit 2011/3/EU van 24 februari 2010 betreffende de contracten voor openbaarvervoersdiensten tussen het Deense ministerie van Vervoer en Danske Statsbaner (zaak C 41/08 (ex NN 35/08) (PB L 7 van 11.1.2011, blz. 1). Dat besluit werd door het Gerecht nietig verklaard in zaak T-92/11, Jørgen Andersen/Europese Commissie, Jurispr. 2013, EU:T:2013:143, en tegen deze uitspraak is thans een hogere voorziening aanhangig bij het Hof van Justitie in zaak C-303/13 P. De uitkomst van deze hogere voorziening is niet relevant voor de uitkomst van de onderhavige zaak, aangezien het Gerecht in de uitspraak waartegen hogere voorziening is ingesteld, bevestigde dat de datum waarop de gevolgen van de uitgekeerde steun zich hebben voorgedaan, bepalend is voor het antwoord op de vraag welke reeks regels van toepassing is. In casu werd de steun betaald op 21 december 2012 zodat de regels, beginselen en criteria voor de beoordeling van de verenigbaarheid van staatssteun die van kracht waren op de datum waarop de Commissie haar besluit nam, zouden moeten worden toegepast (zie punt 39 van het genoemde arrest).

21

(22)  Zaak C-334/07 P, Commissie/Freistaat Sachsen, Jurispr. 2008, EU:C:2008:709, punten 50 tot en met 53; zaak T-3/09, Italië/Commissie, Jurispr. 2011, EU:T:2011:27, punt 60.

22

(23)  Bijvoorbeeld onrechtmatige daad of ongerechtvaardigde verrijking.

23

(24)  Gevoegde zaken 106 tot en met 120/87, Asteris en anderen/Griekenland en EEG, EU:C:1988:457.

24

(25)  Zie Besluit van de Commissie van 16 juni 2004 inzake Nederlandse steun voor Akzo Nobel ter beperking van het transport van chloor (Zaak N 304/2003), samenvatting in PB C 81 van 2.4.2005, blz. 4; zie ook Besluit van de Commissie van 20 december 2006 inzake Nederlandse steun voor bedrijfsverplaatsing van autodemontagebedrijf Steenbergen (Zaak N 575/2005), samenvatting in PB C 80 van 13.4.2007, blz. 1.

25

(26)  Zaak C-119/05, Lucchini, EU:C:2007:434, punt 59.

26

(27)  Ibid., punt 61.

27

(28)  Conclusie van 28 april 2005 in gevoegde zaken C-346/03 en C-529/03, Atzori, EU:C:2005:256, punt 198.

28

(29)  Zaak T-384/08, Elliniki Nafpigokataskevastiki AE Chartofylakeiou/Commissie, EU:T:2011:650, en zaak T-565/08, Corsica Ferries/Commissie, EU:T:2012:415, punten 23 en 114 en punten 120 tot en met 131. Zie eveneens, naar analogie, zaak C-111/10, Commissie/Raad, EU:C:2013:785, punt 44.

29

(30)  Zaak C-70/72, Commissie/Duitsland, Jurisp. 1973, blz. 813, punt 13.

30

(31)  Gevoegde zaken C-278/92, C-279/92 en C-280/92, Spanje/Commissie, Jurispr. 1994, blz. I-4103, punt 75.

31

(32)  Zaak C-75/97, België/Commissie, Jurispr. 1999, blz. I-3671, punten 64 en 65.

32

(33)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1).

33

(34)  Zie artikel 14, lid 2, van Verordening (EG) nr. 659/1999.

34

(35)  Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 140 van 30 april 2004, blz. 1).

35

(36)  Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie van 30 januari 2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 82 van 25.3.2008, blz. 1).

36

---