# Publicatieblad C 267/2019

| | ISSN 1977-0995 |
| --- | --- |
| Publicatieblad
  van de Europese Unie | C 267 |
| | |
| Uitgave in de Nederlandse taal | Mededelingen en bekendmakingen | 62e jaargang9 augustus 2019 |

ISSN 1977-0995

Publicatieblad

van de Europese Unie

C 267

Uitgave in de Nederlandse taal

Mededelingen en bekendmakingen

62e jaargang9 augustus 2019

---

| Inhoud | Bladzijde |
| --- | --- |
| | II   Mededelingen |
| | MEDEDELINGEN VAN DE INSTELLINGEN, ORGANEN EN INSTANTIES VAN DE EUROPESE UNIE |
| | Europese Commissie |
| 2019/C 267/01 | Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9358 — Bregal Unternehmerkapital/Media Central) (
  1
  ) | 1 |
| 2019/C 267/02 | Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9348 — Omers Infrastructure/Morgan Stanley/VTG) (
  1
  ) | 1 |
| 2019/C 267/03 | Niet-toepasselijkheid van de verordening op een aangemelde transactie (Zaak M.9300 — Tyson Foods/European and Thai businesses of BRF) (
  1
  ) | 2 |
| 2019/C 267/04 | Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9238 — INEOS Enterprises Holdings Limited/Ashland’s Global Compound Resin Business and Manufacturing Facility in Marl) (
  1
  ) | 2 |
| 2019/C 267/05 | Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9378 — Apax Partners/GNB) (
  1
  ) | 3 |
| 2019/C 267/06 | Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9365 — EPPL/APG/KRC/citizenM) (
  1
  ) | 3 |
| 2019/C 267/07 | Mededeling van de Commissie — Richtsnoeren voor de nationale rechterlijke instanties over de wijze waarop het aan de indirecte afnemer doorberekende aandeel van de meerkosten wordt geraamd | 4 |

Inhoud

Bladzijde

II   Mededelingen

MEDEDELINGEN VAN DE INSTELLINGEN, ORGANEN EN INSTANTIES VAN DE EUROPESE UNIE

Europese Commissie

2019/C 267/01

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9358 — Bregal Unternehmerkapital/Media Central) (
  1
  )

1

1

2019/C 267/02

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9348 — Omers Infrastructure/Morgan Stanley/VTG) (
  1
  )

1

1

2019/C 267/03

Niet-toepasselijkheid van de verordening op een aangemelde transactie (Zaak M.9300 — Tyson Foods/European and Thai businesses of BRF) (
  1
  )

1

2

2019/C 267/04

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9238 — INEOS Enterprises Holdings Limited/Ashland’s Global Compound Resin Business and Manufacturing Facility in Marl) (
  1
  )

1

2

2019/C 267/05

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9378 — Apax Partners/GNB) (
  1
  )

1

3

2019/C 267/06

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie (Zaak M.9365 — EPPL/APG/KRC/citizenM) (
  1
  )

1

3

2019/C 267/07

Mededeling van de Commissie — Richtsnoeren voor de nationale rechterlijke instanties over de wijze waarop het aan de indirecte afnemer doorberekende aandeel van de meerkosten wordt geraamd

4

---

| | IV   Informatie |
| --- | --- |
| | INFORMATIE AFKOMSTIG VAN DE INSTELLINGEN, ORGANEN EN INSTANTIES VAN DE EUROPESE UNIE |
| | Raad |
| 2019/C 267/08 | Kennisgeving aan de personen, groepen en entiteiten die geplaatst zijn op de lijst van personen, groepen en entiteiten bedoeld in de artikelen 2, 3 en 4 van Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad betreffende de toepassing van specifieke maatregelen ter bestrijding van het terrorisme, als geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad, en in artikel 2, lid 3, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 inzake specifieke beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten met het oog op de strijd tegen het terrorisme, als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad | 44 |
| 2019/C 267/09 | Kennisgeving aan de betrokkenen die geplaatst zijn op de lijst van personen, groepen en entiteiten bedoeld in de artikelen 2, 3 en 4 van Gemeenschappelijk standpunt 2001/931/GBVB van de Raad betreffende de toepassing van specifieke maatregelen ter bestrijding van het terrorisme, als geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad, en in artikel 2, lid 3, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 van de Raad inzake specifieke beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten met het oog op de strijd tegen het terrorisme, als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad | 46 |
| | Europese Commissie |
| 2019/C 267/10 | Wisselkoersen van de euro | 47 |

IV   Informatie

INFORMATIE AFKOMSTIG VAN DE INSTELLINGEN, ORGANEN EN INSTANTIES VAN DE EUROPESE UNIE

Raad

2019/C 267/08

Kennisgeving aan de personen, groepen en entiteiten die geplaatst zijn op de lijst van personen, groepen en entiteiten bedoeld in de artikelen 2, 3 en 4 van Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad betreffende de toepassing van specifieke maatregelen ter bestrijding van het terrorisme, als geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad, en in artikel 2, lid 3, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 inzake specifieke beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten met het oog op de strijd tegen het terrorisme, als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad

44

2019/C 267/09

Kennisgeving aan de betrokkenen die geplaatst zijn op de lijst van personen, groepen en entiteiten bedoeld in de artikelen 2, 3 en 4 van Gemeenschappelijk standpunt 2001/931/GBVB van de Raad betreffende de toepassing van specifieke maatregelen ter bestrijding van het terrorisme, als geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad, en in artikel 2, lid 3, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 van de Raad inzake specifieke beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten met het oog op de strijd tegen het terrorisme, als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad

46

Europese Commissie

2019/C 267/10

Wisselkoersen van de euro

47

---

| | |
| --- | --- |
| | (1)   Voor de EER relevante tekst. |

---

(1)   Voor de EER relevante tekst.

1

| NL | |
| --- | --- |

NL

---

II Mededelingen

MEDEDELINGEN VAN DE INSTELLINGEN, ORGANEN EN INSTANTIES VAN DE EUROPESE UNIE

Europese Commissie

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/1 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/1

---

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie

(Zaak M.9358 — Bregal Unternehmerkapital/Media Central)

(Voor de EER relevante tekst)

(2019/C 267/01)

Op 13 mei 2019 heeft de Commissie besloten zich niet te verzetten tegen bovenvermelde aangemelde concentratie en deze verenigbaar met de interne markt te verklaren. Dit besluit is gebaseerd op artikel 6, lid 1, onder b), van Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad (1). De volledige tekst van het besluit is slechts beschikbaar in het Duits en zal openbaar worden gemaakt na verwijdering van eventuele bedrijfsgeheimen. De tekst is beschikbaar:

| — | op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector; |
| --- | --- |

—

op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector;

| — | in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9358. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving. |
| --- | --- |

—

in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9358. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving.

---

(1)  PB L 24 van 29.1.2004, blz. 1.

---

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/1 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/1

---

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie

(Zaak M.9348 — Omers Infrastructure/Morgan Stanley/VTG)

(Voor de EER relevante tekst)

(2019/C 267/02)

Op 13 mei 2019 heeft de Commissie besloten zich niet te verzetten tegen bovenvermelde aangemelde concentratie en deze verenigbaar met de interne markt te verklaren. Dit besluit is gebaseerd op artikel 6, lid 1, onder b), van Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad (1). De volledige tekst van het besluit is slechts beschikbaar in het Engels en zal openbaar worden gemaakt na verwijdering van eventuele bedrijfsgeheimen. De tekst is beschikbaar:

| — | op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector; |
| --- | --- |

—

op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector;

| — | in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9348. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving. |
| --- | --- |

—

in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9348. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving.

---

(1)  PB L 24 van 29.1.2004, blz. 1.

---

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/2 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/2

---

Niet-toepasselijkheid van de verordening op een aangemelde transactie

(Zaak M.9300 — Tyson Foods/European and Thai businesses of BRF)

(Voor de EER relevante tekst)

(2019/C 267/03)

Op 17 mei 2019 heeft de Commissie besloten dat de in bovengenoemde zaak aangemelde transactie niet valt binnen het toepassingsgebied van Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad (1) aangezien de transactie geen concentratie is in de zin van artikel 3 van genoemde verordening. Dit besluit is gebaseerd op artikel 6, lid 1, onder a), van de verordening. De volledige tekst van het besluit is slechts beschikbaar in het Engels en zal openbaar worden gemaakt na verwijdering van eventuele bedrijfsgeheimen. De tekst is beschikbaar:

| — | op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector; |
| --- | --- |

—

op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector;

| — | in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9300. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving. |
| --- | --- |

—

in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9300. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving.

---

(1)  PB L 24 van 29.1.2004, blz. 1.

---

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/2 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/2

---

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie

(Zaak M.9238 — INEOS Enterprises Holdings Limited/Ashland’s Global Compound Resin Business and Manufacturing Facility in Marl)

(Voor de EER relevante tekst)

(2019/C 267/04)

Op 5 juni 2019 heeft de Commissie besloten zich niet te verzetten tegen bovenvermelde aangemelde concentratie en deze verenigbaar met de interne markt te verklaren. Dit besluit is gebaseerd op artikel 6, lid 1, onder b), van Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad (1). De volledige tekst van het besluit is slechts beschikbaar in het Engels en zal openbaar worden gemaakt na verwijdering van eventuele bedrijfsgeheimen. De tekst is beschikbaar:

| — | op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector; |
| --- | --- |

—

op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector;

| — | in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9238. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving. |
| --- | --- |

—

in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9238. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving.

---

(1)  PB L 24 van 29.1.2004, blz. 1.

---

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/3 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/3

---

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie

(Zaak M.9378 — Apax Partners/GNB)

(Voor de EER relevante tekst)

(2019/C 267/05)

Op 12 juni 2019 heeft de Commissie besloten zich niet te verzetten tegen bovenvermelde aangemelde concentratie en deze verenigbaar met de interne markt te verklaren. Dit besluit is gebaseerd op artikel 6, lid 1, onder b), van Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad (1). De volledige tekst van het besluit is slechts beschikbaar in het Engels en zal openbaar worden gemaakt na verwijdering van eventuele bedrijfsgeheimen. De tekst is beschikbaar:

| — | op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector; |
| --- | --- |

—

op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector;

| — | in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9378. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving. |
| --- | --- |

—

in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9378. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving.

---

(1)  PB L 24 van 29.1.2004, blz. 1.

---

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/3 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/3

---

Besluit om geen bezwaar aan te tekenen tegen een aangemelde concentratie

(Zaak M.9365 — EPPL/APG/KRC/citizenM)

(Voor de EER relevante tekst)

(2019/C 267/06)

Op 14 juni 2019 heeft de Commissie besloten zich niet te verzetten tegen bovenvermelde aangemelde concentratie en deze verenigbaar met de interne markt te verklaren. Dit besluit is gebaseerd op artikel 6, lid 1, onder b), van Verordening (EG) nr. 139/2004 van de Raad (1). De volledige tekst van het besluit is slechts beschikbaar in het Engels en zal openbaar worden gemaakt na verwijdering van eventuele bedrijfsgeheimen. De tekst is beschikbaar:

| — | op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector; |
| --- | --- |

—

op de website Concurrentie van de Commissie, afdeling Fusies (http://ec.europa.eu/competition/mergers/cases/). Deze website biedt verschillende hulpmiddelen om individuele concentratiebesluiten op te zoeken, onder meer op: naam van de onderneming, nummer van de zaak, datum en sector;

| — | in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9365. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving. |
| --- | --- |

—

in elektronische vorm op de EUR-Lex-website (http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=nl) onder document nr. 32019M9365. EUR-Lex biedt onlinetoegang tot de communautaire wetgeving.

---

(1)  PB L 24 van 29.1.2004, blz. 1.

---

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/4 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/4

---

MEDEDELING VAN DE COMMISSIE

Richtsnoeren voor de nationale rechterlijke instanties over de wijze waarop het aan de indirecte afnemer doorberekende aandeel van de meerkosten wordt geraamd

(2019/C 267/07)

INHOUDSOPGAVE

| 1. | INLEIDING | 7 |
| --- | --- | --- |

1.

| 1.1. | Doel, toepassingsgebied en structuur van deze richtsnoeren | 7 |
| --- | --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Wat is doorberekening van meerkosten? | 8 |
| --- | --- | --- |

1.2.

| 2. | DE JURIDISCHE CONTEXT | 9 |
| --- | --- | --- |

2.

| 2.1. | Doorberekening van meerkosten en recht op volledige vergoeding | 9 |
| --- | --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Scenario's waarin nationale rechters met doorberekening te maken kunnen krijgen | 11 |
| --- | --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Bevoegdheid van de rechtbank tot raming van doorberekening | 13 |
| --- | --- | --- |

2.3.

| 2.4. | De rol van bewijsmateriaal | 14 |
| --- | --- | --- |

2.4.

| 3. | DE ECONOMISCHE THEORIE VAN DOORBEREKENING | 16 |
| --- | --- | --- |

3.

| 3.1. | Overzicht | 16 |
| --- | --- | --- |

3.1.

| 3.2. | Voorbeelden | 19 |
| --- | --- | --- |

3.2.

| 4. | BEGROTING VAN DOORBEREKENINGS- EN VOLUME-EFFECTEN – ALGEMEEN | 21 |
| --- | --- | --- |

4.

| 4.1. | Voor de begroting van het doorberekeningseffect benodigde gegevens en informatie | 22 |
| --- | --- | --- |

4.1.

| 4.2. | Het inschakelen van economische deskundigen | 23 |
| --- | --- | --- |

4.2.

| 5. | BEGROTING EN RAMING VAN DE PRIJSEFFECTEN ALS GEVOLG VAN DOORBEREKENING | 24 |
| --- | --- | --- |

5.

| 5.1. | Op vergelijking gebaseerde methoden | 24 |
| --- | --- | --- |

5.1.

| 5.1.1. | Benaderingen | 25 |
| --- | --- | --- |

5.1.1.

| 5.1.1.1. | De voor-tijdens-na-benadering | 25 |
| --- | --- | --- |

5.1.1.1.

| 5.1.1.2. | De transversale benadering | 26 |
| --- | --- | --- |

5.1.1.2.

| 5.1.1.3. | De difference-in-differences-benadering | 26 |
| --- | --- | --- |

5.1.1.3.

| 5.1.2. | Toepassing van op vergelijking gebaseerde benaderingen in de praktijk | 28 |
| --- | --- | --- |

5.1.2.

| 5.1.3. | Problemen | 30 |
| --- | --- | --- |

5.1.3.

| 5.2. | Overige methoden | 31 |
| --- | --- | --- |

5.2.

| 5.2.1. | De benadering op basis van het doorberekeningspercentage | 31 |
| --- | --- | --- |

5.2.1.

| 5.2.2. | Praktische toepassing van de benadering op basis van het doorberekeningspercentage | 32 |
| --- | --- | --- |

5.2.2.

| 5.2.3. | De benadering via simulatie | 33 |
| --- | --- | --- |

5.2.3.

| 6. | BEGROTING EN RAMING VAN VOLUME-EFFECTEN | 33 |
| --- | --- | --- |

6.

| 6.1. | Inleiding | 33 |
| --- | --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Op vergelijking gebaseerde benadering | 35 |
| --- | --- | --- |

6.2.

| 6.2.1. | Benodigde informatie | 35 |
| --- | --- | --- |

6.2.1.

| 6.2.2. | Methoden en uitdagingen | 35 |
| --- | --- | --- |

6.2.2.

| 6.3. | Elasticiteitsbenadering | 35 |
| --- | --- | --- |

6.3.

| 6.3.1. | Methoden en benodigde informatie | 35 |
| --- | --- | --- |

6.3.1.

| 6.3.2. | Problemen | 36 |
| --- | --- | --- |

6.3.2.

| 7. | KEUZE VAN DE METHODE | 36 |
| --- | --- | --- |

7.

| 8. | BIJLAGE 1 — ECONOMISCHE THEORIE | 37 |
| --- | --- | --- |

8.

| 8.1. | Inleiding | 37 |
| --- | --- | --- |

8.1.

| 8.2. | Inputkosten en het effect ervan op prijsstellingsbeslissingen | 37 |
| --- | --- | --- |

8.2.

| 8.3. | Kenmerken van de vraag en verband met prijzen | 38 |
| --- | --- | --- |

8.3.

| 8.4. | De prijsstellingsbeslissing van een onderneming | 40 |
| --- | --- | --- |

8.4.

| 8.5. | Intensiteit van de concurrentie en verband met doorberekening | 40 |
| --- | --- | --- |

8.5.

| 8.5.1. | Continuüm van concurrentievermogen van markten | 40 |
| --- | --- | --- |

8.5.1.

| 8.5.2. | Sectorbrede meerkosten tegenover ondernemingsspecifieke meerkosten en doorberekening | 41 |
| --- | --- | --- |

8.5.2.

| 8.6. | Enkele andere factoren met gevolgen voor doorberekening | 41 |
| --- | --- | --- |

8.6.

| 9. | BIJLAGE 2 — VERKLARENDE WOORDENLIJST | 43 |
| --- | --- | --- |

9.

INHOUDSOPGAVE VAN DE KADERS

| Kader 1: | Doorberekening van prijsverhoging voor koper (hypothetisch voorbeeld) | 8 |
| --- | --- | --- |

Kader 1:

| Kader 2: | De twee typische scenario's van doorberekening | 11 |
| --- | --- | --- |

Kader 2:

| Kader 3: | voorbeeld van een zaak waarin bewijsmateriaal door economische deskundigen is geleverd | 23 |
| --- | --- | --- |

Kader 3:

| Kader 4: | voorbeeld van een zaak waarin de rechter een economische deskundige aanwijst | 23 |
| --- | --- | --- |

Kader 4:

| Kader 5: | Voorbeeld van een voor-tijdens-na-benadering | 25 |
| --- | --- | --- |

Kader 5:

| Kader 6: | Voorbeeld van een transversale benadering | 26 |
| --- | --- | --- |

Kader 6:

| Kader 7: | Illustratie van de difference-in-differences-benadering | 27 |
| --- | --- | --- |

Kader 7:

| Kader 8: | De Duitse autoruitenzaak | 28 |
| --- | --- | --- |

Kader 8:

| Kader 9: | Raming van doorberekening op basis van kwalitatief bewijsmateriaal — Cheminova (2015) | 29 |
| --- | --- | --- |

Kader 9:

| Kader 10: | raming van doorberekening op basis van kwalitatief bewijsmateriaal — DOUX Aliments (2014) | 29 |
| --- | --- | --- |

Kader 10:

| Kader 11: | het volume-effect | 34 |
| --- | --- | --- |

Kader 11:

| Kader 12: | Raming van volume-effecten — Cheminova (2015) | 34 |
| --- | --- | --- |

Kader 12:

| Kader 13: | Voorbeelden van marginale en vaste kosten | 37 |
| --- | --- | --- |

Kader 13:

| Kader 14: | De standaard vraagcurve — prijs- en volume-effecten | 38 |
| --- | --- | --- |

Kader 14:

| Kader 15: | Overige krommingen van de vraagcurve | 39 |
| --- | --- | --- |

Kader 15:

| Kader 16: | Afweging tussen prijsstijging en gederfde verkoop | 40 |
| --- | --- | --- |

Kader 16:

1.   INLEIDING

1.1.   Doel, toepassingsgebied en structuur van deze richtsnoeren

| (1) | Deze richtsnoeren zijn bedoeld om de nationale rechterlijke instanties, rechters en andere belanghebbenden bij vorderingen tot schadevergoeding voor inbreuken op de artikelen 101 en 102 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (“VWEU”) een praktische leidraad te bieden voor de wijze waarop de doorberekening van meerkosten moet worden geraamd. Zij bevatten met name de economische beginselen, methoden en terminologie met betrekking tot doorberekening door onder meer naar een aantal voorbeelden te verwijzen. Deze richtsnoeren moeten helpen bepalen wat de bronnen van relevant bewijsmateriaal zijn, of een verzoek om openbaarmaking van bewijsmateriaal evenredig is, en bijdragen aan de beoordeling van verklaringen van de partijen over doorberekening en economische adviezen van deskundigen die aan de rechter kunnen worden voorgelegd. |
| --- | --- |

(1)

| (2) | De rechtsgrondslag voor de richtsnoeren is artikel 16 van de richtlijn schadevorderingen (1). Zij zijn niet bindend en houden geen wijziging in van de bestaande regels van EU-recht of van het recht van de lidstaten. De nationale rechterlijke instanties zijn dus niet verplicht de richtsnoeren te volgen. De richtsnoeren doen evenmin afbreuk aan de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie (“HvJ-EU”). Zij verwijzen naar de geharmoniseerde regels in de richtlijn schadevorderingen, waarbij zij opgemerkt dat de nationale rechterlijke instanties in de praktijk nationale regels zullen toepassen, waartoe ook de omzettingsbepalingen van de richtlijn schadevorderingen behoren. |
| --- | --- |

(2)

| (3) | Als referentiebron voor goede praktijken geven deze richtsnoeren een indicatie van de relevante parameters waarmee rekening kan worden gehouden bij economisch bewijsmateriaal voor de beoordeling van de doorberekening van meerkosten. Ze zijn gebaseerd op relevante economische studies die de Commissie heeft verzameld en vormen een aanvulling op de praktische gids betreffende de begroting van schade bij schadeacties wegens inbreuken op artikel 101 of 102 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (“praktische gids”) (2) bij de mededeling van de Commissie betreffende de begroting van schade in mededingingszaken bij schadeacties (3). Terwijl in de praktische gids de klemtoon op de meerkosten ligt, wordt in deze richtsnoeren specifiek nader ingegaan op de doorberekening van dergelijke meerkosten (4). De praktische gids en deze richtsnoeren moeten samen worden gelezen (5). |
| --- | --- |

(3)

| (4) | Zoals hieronder in punten 17 tot en met 19 is uiteengezet, kunnen deze richtsnoeren nuttig zijn wanneer een inbreukpleger doorberekening inroept als verweer tegen een vordering tot schadevergoeding (“schild”) of wanneer een indirecte afnemer schadevergoeding eist van de inbreukpleger omdat deze meerkosten zou doorberekenen (“zwaard”). Zoals bij elke schadevordering zijn het echter de manier waarop de eiser de vordering instelt en de aard van het door de verweerder aangevoerde verweer die bepalend zijn voor de mate waarin de rechter rekening moet houden met de feiten van een zaak. Zo kan een eiser in sommige gevallen geen vergoeding voor winstderving ten gevolge van het volume-effect eisen omdat dit veel te complex zou worden (6). De claim van een indirecte afnemer tegen een inbreukpleger zal echter doorgaans vereisen dat rekening wordt gehouden met doorberekening, aangezien dit tot de essentie van de claim behoort. |
| --- | --- |

(4)

| (5) | Op vergelijkbare wijze kan de manier waarop een nationale rechter de doorberekening wil beoordelen en ramen, worden beïnvloed door de aard en de omvang van de claim, de gegrondheid van het middel en de beschikbaarheid van gegevens. Wanneer de rechter beoordeelt of het evenredig is toegang tot informatie te gelasten, kan hij ernaar kijken welke in de richtsnoeren omschreven optie voor de economische methode en benadering werd gekozen. Wat gepast is qua vereiste gegevens en kosten van analyses door deskundigen bij een claim van 20 miljoen EUR, is misschien niet gepast voor een claim van 200 000 EUR. |
| --- | --- |

(5)

| (6) | Door te verwijzen naar rechtsbeginselen, vaste rechtspraak en de bepalingen van de richtlijn schadevorderingen, geven deze richtsnoeren de juridische context van doorberekening weer. In een kort juridisch gedeelte wordt een samenvatting gegeven van de procedurele regels en instrumenten op basis waarvan nationale rechterlijke instanties rekening kunnen houden met de doorberekening van meerkostenmoeten bij vorderingen tot schadevergoeding. De juridische context heeft betrekking op EU-recht, nationaal recht en de respectievelijke praktijk. In deze context moeten rechters bijzondere aandacht besteden aan het doeltreffendheidsbeginsel en het gelijkwaardigheidsbeginsel (7). Ten eerste betekent dit dat ze de nationale regels zo moeten toepassen dat die toepassing de uitoefening van het recht op volledige vergoeding van de door een inbreuk op het mededingingsrecht van de EU veroorzaakte schade niet buitensporig moeilijk of praktisch onmogelijk maakt (doeltreffendheidsbeginsel) (8). Ten tweede moeten de rechters in gedachten houden dat de nationale regels en procedures betreffende schadevorderingen op grond van inbreuken op artikel 101 of artikel 102 VWEU voor de beweerdelijk benadeelde partijen niet minder gunstig mogen zijn dan de regels en procedures voor soortgelijke schadevorderingen voortvloeiend uit inbreuken op het nationale mededingingsrecht (gelijkwaardigheidsbeginsel). |
| --- | --- |

(6)

| (7) | Het belangrijkste gedeelte van deze richtsnoeren gaat over de economie van doorberekening, met name de economische theorie en de begrotingsmethoden om de doorberekening te ramen. Het gedeelte over de economische theorie is toegespitst op de onderliggende concepten van doorberekening en behandelt de factoren die daarop invloed kunnen uitoefenen. In het gedeelte over de economische begroting worden verschillende benaderingen en methoden voorgesteld voor het begroten van de doorberekeningseffecten. |
| --- | --- |

(7)

1.2.   Wat is doorberekening van meerkosten?

| (8) | Doorberekening van meerkosten kan zich op verschillende niveaus in de toeleveringsketen voordoen. In kader 1 hieronder wordt dit geïllustreerd aan de hand van een hypothetisch voorbeeld. Ter illustratie, en als startpunt voor variaties om doorberekening nader toe te lichten wordt in kader 1 een relatief eenvoudig geval weergegeven van vaste prijzen voor koper en de doorberekening van de respectieve prijsstijging in de automobielindustrie. In de praktijk kan doorberekening voorkomen in toeleveringsketens die nog complexer zijn, de input van producten of diensten die onder een kartel vallen, kan nog kleiner zijn, en voor het eindproduct kunnen verschillende concurrentieverstorende praktijken zijn aangewend. |
| --- | --- |

(8)

Kader 1

Doorberekening van prijsverhoging voor koper (hypothetisch voorbeeld)

| Onderneming A is een koperproducent en heeft een kartel gevormd door in strijd met artikel 101 VWEU met zijn concurrenten vaste verkoopprijzen voor koper overeen te komen. Door deze overeenkomst kan A zijn klanten, waaronder onderneming B, hogere koperprijzen in rekening brengen.
  Het prijsverschil tussen de daadwerkelijk betaalde prijs en de prijs die zonder de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU van toepassing was geweest, wordt aangeduid met de term meerkosten (9).
  Onderneming B is een leverancier van auto-onderdelen en heeft het van A gekochte koper gebruikt voor de productie van kabelbomen die hij verkoopt aan autobouwer C. Na de prijsverhoging voor koper wegens het kartel heeft ook B zijn verkoopprijs voor de aan C geleverde kabelbomen verhoogd. Dit gedrag is doorberekening van meerkosten, in dit geval van B aan C. Op basis van de definities in de richtlijn schadevorderingen is A de inbreukpleger, B de directe afnemer en C de indirecte afnemer (10). |
| --- |

Onderneming A is een koperproducent en heeft een kartel gevormd door in strijd met artikel 101 VWEU met zijn concurrenten vaste verkoopprijzen voor koper overeen te komen. Door deze overeenkomst kan A zijn klanten, waaronder onderneming B, hogere koperprijzen in rekening brengen.

Het prijsverschil tussen de daadwerkelijk betaalde prijs en de prijs die zonder de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU van toepassing was geweest, wordt aangeduid met de term meerkosten (9).

Onderneming B is een leverancier van auto-onderdelen en heeft het van A gekochte koper gebruikt voor de productie van kabelbomen die hij verkoopt aan autobouwer C. Na de prijsverhoging voor koper wegens het kartel heeft ook B zijn verkoopprijs voor de aan C geleverde kabelbomen verhoogd. Dit gedrag is doorberekening van meerkosten, in dit geval van B aan C. Op basis van de definities in de richtlijn schadevorderingen is A de inbreukpleger, B de directe afnemer en C de indirecte afnemer (10).

| (9) | Let op: er bestaan dus nog ingewikkeldere voorbeelden van doorberekening. Sommige worden in de aanvullende kaders hieronder besproken. De kaders zijn bedoeld om de aandacht te vestigen op bepaalde aspecten van doorberekening en op de manier waarop nationale rechterlijke instanties in het verleden hebben geraamd welk aandeel van de meerkosten aan de indirecte afnemer is doorberekend. |
| --- | --- |

(9)

| (10) | Wanneer de directe afnemer de meerkosten geheel of gedeeltelijk doorberekent aan de indirecte afnemer, heeft die laatste niet enkel te maken met een prijseffect, maar vaak ook met een afname van zijn vraag, zodat de directe afnemer minder verkoopt. De waarde van de gederfde verkoop kan worden omschreven als het volume-effect van de doorberekening. De juridische en economische implicaties daarvan worden hieronder nader toegelicht. |
| --- | --- |

(10)

| (11) | Meerkosten kunnen aan de hele verdere toeleveringsketen worden doorberekend en kunnen betrekking hebben op producten en diensten. In het voorbeeld in kader 1 hierboven kan autobouwer C op vergelijkbare wijze de prijzen hebben verhoogd die hij zijn klant, de onafhankelijke autohandelaar D, in rekening brengt. D kan op zijn beurt ook de uiteindelijke consumentenprijs hebben verhoogd voor de auto waarin koper van het kartel is verwerkt. C, D en de eindconsument zijn allemaal indirecte afnemers in de zin van de definitie van de richtlijn schadevorderingen (11). |
| --- | --- |

(11)

2.   DE JURIDISCHE CONTEXT

2.1.   Doorberekening van meerkosten en recht op volledige vergoeding

| (12) | Zowel de rechtspraak van het Hof van Justitie van de EU als de richtlijn schadevorderingen is van belang voor de beoordeling van doorberekening. Ten eerste dient eraan te worden herinnerd dat volgens de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie van de EU “eenieder” vergoeding van de geleden schade kan vorderen wanneer er een causaal verband is tussen die schade en een inbreuk op artikel 101 of 102 VWEU (12). Met name uit artikel 1, lid 1, en artikel 3, leden 1 en 2 van de richtlijn schadevorderingen blijkt dat iedereen die schade heeft geleden ten gevolge van een inbreuk op artikel 101 of 102 zijn recht daadwerkelijk moet kunnen uitoefenen om volledige schadevergoeding te vorderen (13). Ten tweede zijn de regels van de richtlijn schadevorderingen over de doorberekening van meerkosten geworteld in het compensatiebeginsel, dat de basis van de hele richtlijn schadevorderingen vormt en moet worden uitgelegd als de verplichting om de persoon die het recht heeft vergoeding te vorderen voor de geleden schade terug te plaatsen in de situatie waarin hij zich zou hebben bevonden mocht er geen inbreuk zijn geweest. |
| --- | --- |

(12)

| (13) | In de context van de doorberekening van meerkosten bepaalt artikel 12, lid 1, van de richtlijn schadevorderingen dat “eenieder” directe en indirecte afnemers omvat. Dit betekent dat in het voorbeeld in kader 1 hierboven kabelboomproducent B, als directe afnemer, en autobouwer C, als indirecte afnemer, ook vergoeding kunnen eisen van koperproducent A, als inbreukpleger. Andere indirecte afnemers op een volgend niveau van de toeleveringsketen hebben eveneens het recht van de inbreukpleger schadevergoeding te eisen. Zoals hierboven in punt 11 werd aangegeven, zouden dat in het voorbeeld in kader 1 hierboven de onafhankelijke autohandelaar D en de eindconsumenten zijn. |
| --- | --- |

(13)

| (14) | De elementen van het compensatiebeginsel, d.w.z. het recht van een persoon om volledige vergoeding te eisen voor de schade die causaal verband houdt met een inbreuk op het mededingingsrecht van de EU, zijn ook van toepassing op de directe en indirecte leveranciers van een inbreukpleger. De richtlijn schadevorderingen verwijst naar de situatie van een inkoopkartel waarbij de schade zou kunnen voortvloeien uit een lagere prijs die door de inbreukplegers aan hun leveranciers is betaald (14). |
| --- | --- |

(14)

| (15) | Volledige vergoeding omvat de vergoeding voor het daadwerkelijke verlies (damnum emergens) en voor de gederfde winst (lucrum cessans), vermeerderd met rente (15). Daadwerkelijk verlies verwijst doorgaans naar de afname van de activa van een persoon en gederfde winst naar een vermeerdering van die activa die zich zou hebben voorgedaan indien het schadeverwekkende feit zich niet had voorgedaan (16). In de context van doorberekening speelt dit onderscheid een bijzondere rol wat betreft de kenmerkende economische effecten en de juridische kwalificatie ervan. De algemene regel wordt hieronder uiteengezet.






  — | Het prijseffect bij meerkosten is de prijsstijging die een directe of indirecte afnemer moest betalen voor een product of dienst wegens de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU (17). Hiertoe behoren ook beschermde prijzen (“umbrella pricing”) (18). Het prijseffect kan worden weerspiegeld in de vordering van een directe of indirecte afnemer tot vergoeding van daadwerkelijk verlies. Het is het deel van de schade dat in de richtlijn schadevorderingen “door meerkosten berokkende schade” wordt genoemd (19). De directe of indirecte afnemer kan echter de meerkosten gedeeltelijk of geheel doorberekenen naar een volgend niveau van de toeleveringsketen. Wanneer de nationale rechterlijke instanties bij een vordering tot schadevergoeding een raming maken van de volledige of gedeeltelijke doorberekening van de meerkosten, zullen zij dus moeten bepalen wat de door meerkosten berokkende schade is die op een gegeven niveau in de toeleveringsketen overblijft. Naargelang van het rechtsstelsel kan de nationale rechterlijke instantie die doorberekening beschouwen als een vermindering van het daadwerkelijk verlies of verwijzen naar andere regels of beginselen, zoals compensatio lucri cum damno (20). |
| --- | --- | --- |

(15)

—

Het prijseffect bij meerkosten is de prijsstijging die een directe of indirecte afnemer moest betalen voor een product of dienst wegens de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU (17). Hiertoe behoren ook beschermde prijzen (“umbrella pricing”) (18). Het prijseffect kan worden weerspiegeld in de vordering van een directe of indirecte afnemer tot vergoeding van daadwerkelijk verlies. Het is het deel van de schade dat in de richtlijn schadevorderingen “door meerkosten berokkende schade” wordt genoemd (19). De directe of indirecte afnemer kan echter de meerkosten gedeeltelijk of geheel doorberekenen naar een volgend niveau van de toeleveringsketen. Wanneer de nationale rechterlijke instanties bij een vordering tot schadevergoeding een raming maken van de volledige of gedeeltelijke doorberekening van de meerkosten, zullen zij dus moeten bepalen wat de door meerkosten berokkende schade is die op een gegeven niveau in de toeleveringsketen overblijft. Naargelang van het rechtsstelsel kan de nationale rechterlijke instantie die doorberekening beschouwen als een vermindering van het daadwerkelijk verlies of verwijzen naar andere regels of beginselen, zoals compensatio lucri cum damno (20).

| — | Algemener kan het volume-effect worden omschreven als de schade die wordt veroorzaakt door het feit dat wegens de meerkosten minder producten of diensten worden afgenomen (21). In deze richtsnoeren ligt de klemtoon echter op het volume-effect, dat wordt omschreven als de winstderving door de mindere verkoop als gevolg van doorberekening. Zoals in de richtlijn schadevorderingen is aangegeven, kan dit als gederfde winst worden teruggevorderd (22). |
| --- | --- |

—

Algemener kan het volume-effect worden omschreven als de schade die wordt veroorzaakt door het feit dat wegens de meerkosten minder producten of diensten worden afgenomen (21). In deze richtsnoeren ligt de klemtoon echter op het volume-effect, dat wordt omschreven als de winstderving door de mindere verkoop als gevolg van doorberekening. Zoals in de richtlijn schadevorderingen is aangegeven, kan dit als gederfde winst worden teruggevorderd (22).

| (16) | Terwijl op basis van de richtlijn schadevorderingen een onderscheid kan worden gemaakt tussen enerzijds daadwerkelijk verlies wegens meerkosten en anderzijds gederfde winst door een afname van de verkoop, is er een intrinsiek verband tussen de onderliggende prijs- en volume-effecten (23). Wanneer doorberekening relevant wordt, moet daarom zowel met de effecten als met hun onderlinge interactie rekening worden gehouden. De economische methoden om dit te doen, worden hieronder uiteengezet. |
| --- | --- |

(16)

2.2.   Scenario's waarin nationale rechters met doorberekening te maken kunnen krijgen

| (17) | Bij schadevorderingen op basis van inbreuken op het mededingingsrecht van de EU krijgen nationale rechterlijke instanties doorgaans in twee scenario's met de doorberekening van meerkosten te maken. |
| --- | --- |

(17)

| (18) | Ten eerste kan een inbreukpleger de doorberekening van meerkosten aanvoeren als verweer tegen vorderingen tot schadevergoeding, d.w.z. stellen dat de directe of de indirecte afnemer de meerkosten geheel of gedeeltelijk aan zijn eigen afnemers heeft doorberekend (24). Deze situatie, waarbij de doorberekening als een schild kan worden opgevat, wordt geïllustreerd in kader 2 hieronder met verwijzing naar de claim van een directe afnemer. Het doorberekeningsverweer kan ook worden aangevoerd tegen claims van indirecte afnemers op een volgend niveau van de toeleveringsketen. |
| --- | --- |

(18)

| (19) | Ten tweede kunnen indirecte afnemers hun vorderingen tot schadevergoeding baseren op het argument dat de rechtstreekse afnemers van de inbreukplegers (delen van) de meerkosten aan hen hebben doorberekend, en dat zij daardoor schade hebben geleden. In een dergelijk scenario kan de doorberekening als een zwaard worden opgevat. Dit scenario wordt geïllustreerd in kader 2 hieronder. |
| --- | --- |

(19)

Kader 2

De twee typische scenario's van doorberekening

| |
| --- |

| (20) | Vooraf dient te worden opgemerkt dat in artikel 17, lid 2, van de richtlijn schadevorderingen het algemene vermoeden is neergelegd dat kartelinbreuken schade berokkenen. Voorts bevatten de artikelen 13 en 14 van de richtlijn schadevorderingen specifieke regels met betrekking tot de bewijslast in de context van doorberekening. |
| --- | --- |

(20)

| (21) | In het eerste scenario, wanneer dus de doorberekening van meerkosten wordt aangevoerd als verweer tegen een vordering op basis van een inbreuk op het mededingingsrecht van de EU, moet de verweerder bewijzen dat de eiser de meerkosten heeft doorberekend (25). Deze bewijslast heeft betrekking op het bestaan en de omvang van de doorberekening van de meerkosten. Indien het doorberekeningsverweer geheel of gedeeltelijk slaagt, moet de eiser overeenkomstig artikel 12, lid 3, van de richtlijn schadevorderingen op grond van het nationale recht en rekening houdend met het doeltreffendheids- en evenredigheidsbeginsel nog steeds de mogelijkheid hebben vergoeding voor gederfde winst te vorderen (26). In dat geval draagt de eiser de bewijslast van dit volume-effect wegens doorberekening. |
| --- | --- |

(21)

| (22) | De richtlijn schadevorderingen bevat tevens regels die van toepassing zijn op het tweede scenario, waarbij dus een indirecte afnemer wegens de doorberekening van meerkosten schade zou hebben geleden. In dit scenario ligt de bewijslast voor het bestaan en de omvang van een dergelijke doorberekening bij de indirecte afnemer die van de inbreukpleger schadevergoeding vordert. |
| --- | --- |

(22)

| (23) | De richtlijn schadevorderingen gaat echter specifiek in op de moeilijkheden waarmee indirecte afnemers worden geconfronteerd wanneer zij vergoeding eisen van de schade die voortvloeit uit de doorberekening van meerkosten (27). Ten eerste wordt in artikel 14, lid 1, van de richtlijn schadevorderingen en overweging 41 van de richtlijn schadevorderingen erop gewezen dat het een handelspraktijk kan zijn prijsverhogingen naar een volgend niveau van de toeleveringsketen door te berekenen. Indien die handelspraktijk is vastgesteld, kunnen nationale rechterlijke instanties voortgaan op prima facie bewijs van doorberekening. Hierop voortbouwend is in artikel 14, lid 2, het weerlegbare vermoeden neergelegd dat de eiser (d.w.z. de indirecte afnemer) wordt geacht het bewijs te hebben geleverd dat er doorberekening van de directe afnemer aan de indirecte afnemer heeft plaatsgevonden, op voorwaarde dat de eiser kan aantonen dat aan de volgende voorwaarden is voldaan:






  a) | de verweerder heeft een inbreuk gemaakt op het mededingingsrecht van de EU (28); |
| --- | --- | --- |

(23)

a)

de verweerder heeft een inbreuk gemaakt op het mededingingsrecht van de EU (28);

| b) | de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU heeft geleid tot meerkosten voor de directe afnemer van de verweerder, en |
| --- | --- |

b)

de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU heeft geleid tot meerkosten voor de directe afnemer van de verweerder, en

| c) | de indirecte afnemer heeft de goederen of diensten afgenomen waarop de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU betrekking had, of heeft goederen of diensten afgenomen die daarvan zijn afgeleid of waarin deze zijn verwerkt. |
| --- | --- |

c)

de indirecte afnemer heeft de goederen of diensten afgenomen waarop de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU betrekking had, of heeft goederen of diensten afgenomen die daarvan zijn afgeleid of waarin deze zijn verwerkt.

| (24) | Dit vermoeden is niet van toepassing indien de inbreukpleger ten genoegen van de rechter aannemelijk kan maken dat de meerkosten niet, of niet volledig, aan de indirecte afnemer zijn doorberekend (29). |
| --- | --- |

(24)

| (25) | Ten gevolge van i) het compensatiebeginsel, ii) de praktijk van doorberekening en iii) de bovengenoemde vermoedens is het mogelijk dat parallelle claims van afnemers op verschillende niveaus in de toeleveringsketen worden ingediend. In dergelijke situaties moeten nationale rechterlijke instanties proberen zowel over- als ondercompensatie te vermijden (30). Dit kan onder meer worden bereikt door bij de aanhangige zaak zo veel mogelijk rekening te houden met schadevorderingen die met dezelfde inbreuk op het mededingingsrecht van de EU verband houden, uitspraken die het gevolg zijn van dergelijke schadevorderingen en relevante, tot het publiek domein behorende informatie uit zaken betreffende de publieke handhaving van het mededingingsrecht van de EU (31). De partijen bij een vordering tot schadevergoeding hebben er belang bij de nationale rechterlijke instanties op dergelijk vorderingen, uitspraken of informatie attent te maken en uit te leggen waarom deze voor de aanhangige zaak relevant zijn. |
| --- | --- |

(25)

| (26) | Wanneer samenhangende vorderingen aanhangig zijn voor gerechten van verschillende lidstaten, kunnen nationale rechterlijke instanties voorts toepassing maken van artikel 30 van Verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad (32), waarnaar in de richtlijn schadevorderingen wordt verwezen (33). In dat artikel is bepaald dat de nationale rechterlijke instanties waar de zaak niet als eerste is aangebracht, hun uitspraak kunnen aanhouden of, onder bepaalde voorwaarden, tot verwijzing kunnen overgaan. De rechter van een lidstaat mag ook de nationale regels over het aanhouden van een zaak toepassen, indien het nationale recht daarover beschikt. |
| --- | --- |

(26)

| (27) | Met het oog op de consistentie van de uitspraken in samenhangende zaken moeten nationale rechterlijke instanties ook rekening houden met geschikte procedures naar nationaal recht waarover zij beschikken en het gebruik daarvan toestaan. In de richtlijn schadevorderingen wordt bijvoorbeeld verwezen naar de voeging van vorderingen (34). Er wordt tevens verwezen naar de mogelijkheid dat een persoon de schadeclaim van een andere persoon verwerft (35). Die verwerving kan tot doel hebben vorderingen te voegen, wat bijdraagt tot consistentie tussen vorderingen tot schadevergoeding die verband houden met dezelfde inbreuk op het mededingingsrecht (36). |
| --- | --- |

(27)

| (28) | Naargelang van het nationale rechtsstelsel kunnen andere instrumenten worden toegepast, zoals mechanismen voor collectief verhaal, vrijwillige of gedwongen tussenkomst van derden en regels over het aanhouden van beslissingen. Zo kan een directe afnemer tussenkomen in de vordering tot schadevergoeding van een indirecte afnemer tegen de inbreukpleger. In dat geval kan zowel de directe afnemer (de tussenkomende partij) als de inbreukpleger (de verweerder) aanvoeren dat de meerkosten niet, of niet volledig aan de indirecte afnemer zijn doorberekend. |
| --- | --- |

(28)

| (29) | De beschikbaarheid van dergelijke procedures kan ook relevant worden wanneer een nationale rechterlijke instantie uitspraak doet over de evenredigheid van verzoeken om openbaarmaking. Zo kan de totale waarde van een aantal kleinere vorderingen die voor een rechterlijke instantie hangende zijn, door voeging van de vorderingen zodanig toenemen dat deze rechterlijke instantie de vereiste gegevens voor een duurdere analyse door deskundigen evenredig acht. |
| --- | --- |

(29)

2.3.   Bevoegdheid van de rechtbank tot raming van doorberekening

| (30) | Artikel 12, lid 5, van de richtlijn schadevorderingen verplicht de lidstaten specifiek ervoor te zorgen dat nationale rechterlijke instanties de bevoegdheid hebben om in overeenstemming met de nationale procedures te ramen welk deel van de meerkosten werd doorberekend. Die bevoegdheid moet gelden voor alle doorberekeningseffecten, d.w.z. het prijseffect en het volume-effect. Dit volgt tevens uit artikel 17, lid 1, van de richtlijn schadevorderingen, dat meer specifiek van toepassing is op de begroting van schade. |
| --- | --- |

(30)

| (31) | Wanneer nationale rechterlijke instanties gebruikmaken van die ramingsbevoegdheid, moeten zij rekening houden met de in de richtlijn schadevorderingen en de rechtspraak van het Hof van Justitie neergelegde regels en beginselen. Dit betekent dat zelfs wanneer rechterlijke instanties de schade ramen die causaal verband houdt met een inbreuk op artikel 101 of 102 VWEU, deze raming op basis van het vergoedingsbeginsel moet gebeuren. De respectieve toekenning van schadevergoeding moet dus tot doel hebben het slachtoffer in de positie te plaatsen waarin het zich zou hebben bevonden mocht de inbreuk er niet zijn geweest (zie punt 12 hierboven). Hiertoe moeten nationale rechterlijke instanties ook hun procedurele instrumenten dienovereenkomstig gebruiken. Zij moeten met name de toepasselijke regels inzake bewijslast en bewijsnorm toepassen zodat de volle werking van artikel 101 VWEU niet in gevaar komt. |
| --- | --- |

(31)

| (32) | Zo oordeelde het Hof van Justitie in Kone dat de benadeelden van een beschermde prijs (“umbrella pricing”) vergoeding kunnen vorderen van de wegens een inbreuk op het mededingingsrecht van de EU geleden schade en dat aan de volle werking van artikel 101 VWEU afbreuk zou worden gedaan indien het nationale recht het recht om vergoeding van de geleden schade te vorderen op categorische wijze en los van de specifieke omstandigheden van het geval zou uitsluiten. In Kone wordt voorts benadrukt dat bij vordering tot schadevergoeding wegens inbreuken op het mededingingsrecht van de EU feitelijke en juridische vragen kunnen rijzen met betrekking tot het oorzakelijk verband. Zulke vragen kunnen ook rijzen in de context van doorberekening (37). |
| --- | --- |

(32)

| (33) | Evenzo moeten nationale rechterlijke instanties, wanneer zij overeenkomstig de richtlijn schadevorderingen en in overeenstemming met de nationale procedures ramen wat het bedrag is van de schade en welk deel van de meerkosten werd doorberekend, de bovengenoemde beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid eerbiedigen. Wat betreft de ramingsbevoegdheid, betekent dit dat nationale rechterlijke instanties geen doorberekeningszaken kunnen afwijzen louter omdat een partij niet in staat is de doorberekeningseffecten nauwkeurig te begroten. |
| --- | --- |

(33)

| (34) | Voorts verplicht de ramingsbevoegdheid, zoals neergelegd in artikel 12, lid 5, en artikel 17, lid 1, van de richtlijn schadevorderingen, nationale rechterlijke instanties hun beoordeling in de eerste plaats te baseren op de informatie die redelijkerwijs beschikbaar is en in de tweede plaats te streven naar een plausibele benadering van het bedrag of het aandeel van de doorberekening. Dit volgt uit de richtlijn schadevorderingen, die benadrukt dat er informatieasymmetrie bestaat, en erkent dat schade nooit exact kan worden begroot (38). De uitoefening van de raming wordt geregeld door het nationale recht. In feite beschikten enkele lidstaten al over regels die overeenstemmen met de ramingsbevoegdheid waarin de richtlijn schadevorderingen voorziet (39). |
| --- | --- |

(34)

| (35) | In de praktijk moeten nationale rechterlijke instanties vaak uitgaan van aannames, bijv. met betrekking tot de hypothetische prijzen, verkoopvolumes of winsten. Zij kunnen over een ruime discretionaire bevoegdheid beschikken, zowel wat betreft de te kiezen cijfers en de statistische gegevens, alsook en vooral wat betreft de manier waarop deze moeten worden gebruikt om schadevergoeding te berekenen en te beoordelen (40). Aannames zijn doorgaans van belang bij het construeren van een nulscenario om de doorberekenings- en volume-effecten te begroten, zoals in deel 4 hieronder is uiteengezet. Gezien het belang van aannames kan het aanbeveling verdienen te verlangen dat de aannames in alle bij de rechterlijke instanties ingediende stukken nauwkeurig worden uiteengezet en dat uitdrukkelijk wordt aangegeven hoe gevoelig voorspellingen zijn voor veranderingen in de aannames, zoals het directoraat-generaal Concurrentie van de Commissie voorschrijft in “Best practices for the submission of economic evidence and data collection in cases concerning the application of Article 101 and 102 TFEU and in merger cases” (“Best Practices”) (41). |
| --- | --- |

(35)

2.4.   De rol van bewijsmateriaal

| (36) | Voor de juridische beoordeling van doorberekening is doorgaans een complexe feitelijke en economische analyse vereist. Hoewel de verkrijging van het noodzakelijke bewijsmateriaal doorgaans een belangrijk element is voor elke vordering tot schadevergoeding wegens inbreuken op artikel 101 of 102 VWEU, wordt de rol van het bewijsmateriaal over de doorberekening bepaald door de twee bovengenoemde scenario's en de mate waarin een vermoeden van toepassing is (42). In elk geval kunnen de relevante en beschikbare feiten bepalend zijn voor het verzamelen van bewijsmateriaal en uiteindelijk voor de beoordeling van de doorberekening. |
| --- | --- |

(36)

| (37) | Welke van de in de delen 5 en 6 hieronder beschreven economische methoden werd gebruikt, is bepalend voor het type bewijsmateriaal dat noodzakelijk is om de doorberekening aan te tonen en te begroten. Bewijsmateriaal kan op verschillende manieren worden ingedeeld, maar wordt meestal opgesplitst in kwalitatief en kwantitatief bewijs. In de richtlijn schadevorderingen zelf is bepaald dat “bewijsmateriaal” elk type bewijsmiddel omvat dat bij de nationale rechterlijke instantie ontvankelijk is (43). Dat kan onder andere het volgende omvatten:






  — | kwalitatief bewijs om inzicht te verschaffen in ondernemingsgedrag en prijsstellingsstrategieën van een onderneming, zoals i) contracten, ii) interne documenten, iii) financiële en boekhoudkundige verslagen, iv) getuigenverklaringen, v) adviezen van deskundigen en vi) sectorverslagen en marktstudies, of |
| --- | --- | --- |

(37)

—

kwalitatief bewijs om inzicht te verschaffen in ondernemingsgedrag en prijsstellingsstrategieën van een onderneming, zoals i) contracten, ii) interne documenten, iii) financiële en boekhoudkundige verslagen, iv) getuigenverklaringen, v) adviezen van deskundigen en vi) sectorverslagen en marktstudies, of

| — | kwantitatief bewijs, met name in verband met gegevens voor het gebruik van econometrische technieken (44), zoals i) verkoopprijzen, detailhandelsprijzen en eindconsumentenprijzen voor de betrokken producten of diensten en voor vergelijkbare producten of diensten, ii) financiële verslagen, iii) adviezen van deskundigen, iv) gereglementeerde prijzen, v) verkoopvolumes, vi) kortingen en vii) andere inputkosten en kostenelementen. |
| --- | --- |

—

kwantitatief bewijs, met name in verband met gegevens voor het gebruik van econometrische technieken (44), zoals i) verkoopprijzen, detailhandelsprijzen en eindconsumentenprijzen voor de betrokken producten of diensten en voor vergelijkbare producten of diensten, ii) financiële verslagen, iii) adviezen van deskundigen, iv) gereglementeerde prijzen, v) verkoopvolumes, vi) kortingen en vii) andere inputkosten en kostenelementen.

Zoals uit de bovenstaande niet-limitatieve lijst kan worden geconcludeerd, kunnen bepaalde soorten bewijsmateriaal zowel bij kwalitatief als bij kwantitatief bewijsmateriaal worden ingedeeld, bijvoorbeeld financiële verslagen en adviezen van deskundigen.

| (38) | Zoals in de praktische gids meer in het algemeen is uiteengezet, wordt doorgaans uitgegaan van de specifieke kenmerken van de zaak en het verstrekte bewijsmateriaal om vast te stellen of de inbreuk de eiser daadwerkelijk heeft geschaad, en zo ja, om de omvang van die schade te bepalen (45). Het relevante bewijsmateriaal kan bestaan uit direct bewijsmateriaal, dat tenminste in de context van doorberekening kan worden opgevat als door de directe of de indirecte afnemer opgestelde documenten en getuigenverklaringen over het al dan niet doorberekenen van de meerkosten. De beschikbaarheid van dergelijk bewijsmateriaal kan een belangrijke rol spelen wanneer een rechterlijke instantie beslist of bepaalde hieronder beschreven technieken, en zo ja, welke van die technieken, door een partij kunnen worden gebruikt om te voldoen aan de bewijsnorm naar toepasselijk recht. |
| --- | --- |

(38)

| (39) | Voorts krijgen nationale rechterlijke instanties bij de beoordeling van doorberekening vaak te maken met adviezen van economische deskundigen. Naargelang van de middelen waarover het nationale recht beschikt, kunnen deze adviezen worden ingediend door een deskundige die door een partij is aangewezen, door een deskundige die door de rechterlijke instantie zelf is aangewezen ter ondersteuning, of door beide. De nationale rechterlijke instantie zal in een vroeg stadium van de procedure, wanneer de partijen om openbaarmaking van bewijsmateriaal verzoeken, die economische deskundigen mogelijk willen sturen, in de mate van het mogelijke, en meer concrete vragen stellen met betrekking tot de begrotingsmethode die moet worden gebruikt en de benodigde gegevens. Die sturing en die vragen kunnen van belang zijn voor het beheer van de zaak, maar ook voor de materiële beoordeling. Zoal hierboven werd aangegeven, kunnen nationale rechterlijke instanties er bij de raming van doorberekeningseffecten op letten of een advies van een economische deskundige voldoet aan de beste praktijken, bijvoorbeeld of de relevante aannames en de gevoeligheid van de voorspellingen voor veranderingen in de aannames zorgvuldig zijn uiteengezet. In dezelfde zin, en opnieuw naargelang van het nationale recht, kunnen nationale rechterlijke instanties economische deskundigen verzoeken te kijken naar alternatieve verklaringen voor hun conclusies, de reproduceerbaarheid te waarborgen en de partijen opmerkingen te laten maken. |
| --- | --- |

(39)

| (40) | De richtlijn schadevorderingen moet ervoor zorgen dat de uitoefening van rechten en de wapengelijkheid worden gewaarborgd door regels vast te stellen over het verzoek om openbaarmaking van bewijsmateriaal. Dergelijke regels zijn op beide bovengenoemde scenario's van toepassing. Voor het scenario waarbij doorberekening als verweer wordt aangevoerd, bepaalt artikel 13 van de richtlijn schadevorderingen specifiek dat de verweerder van de eiser of van derden redelijkerwijs openbaarmaking van het bewijsmateriaal kan vorderen. In een scenario waarbij een indirecte afnemer schadevergoeding vordert, bepaalt artikel 14, lid 1, van de richtlijn schadevorderingen dat deze indirecte afnemer van de verweerder of van derden redelijkerwijs openbaarmaking van het bewijsmateriaal kan vorderen. |
| --- | --- |

(40)

| (41) | Deze regels van de richtlijn schadevorderingen beperken de openbaarmaking van bewijsmateriaal in die zin dat de partij die de bewijslast voor het bestaan en de omvang van de doorberekening draagt, slechts redelijkerwijs om openbaarmaking van bewijsmateriaal mag verzoeken. In lijn met de algemene regels inzake openbaarmaking van bewijsmateriaal in artikel 5 van de richtlijn schadevorderingen mag de nationale rechterlijke instantie de eiser verplichten een plausibele verklaring af te leggen dat de door de meerkosten veroorzaakte schade door de directe afnemer aan de indirecte afnemer is doorberekend. De partij die om toegang verzoekt, moet ook gebruikmaken van de feiten waarover zij redelijkerwijs reeds beschikt. In de context van doorberekening kan dit informatie omvatten die tijdens de bedrijfscontacten met de andere partij is verzameld of redelijkerwijs beschikbare informatie van derden, zoals organisaties voor marktonderzoek. |
| --- | --- |

(41)

| (42) | In de eerste zin van artikel 5, lid 3, van de richtlijn schadevorderingen is een algemeen evenredigheidsbeginsel neergelegd in die zin dat nationale rechterlijke instanties het verlenen van openbaarmaking van bewijsmateriaal moeten beperken tot wat evenredig is. Dit principe is van belang voor het beheer van rechtszaken bij vorderingen tot schadevergoeding wegens inbreuken op artikel 101 of 102 VWEU. Zoals hierboven is vermeld, passen de rechters nationale procedurele regels toe en moeten zij bijzondere aandacht besteden aan het doeltreffendheidsbeginsel en het gelijkwaardigheidsbeginsel. Binnen het toepassingsgebied van deze rechtsregels kunnen nationale rechterlijke instanties echter rekening houden met de kosten en baten wanneer zij de verzochte openbaarmaking zouden gelasten. De nationale rechterlijke instanties kunnen bijvoorbeeld tot de conclusie komen dat zij reeds op basis van het door de partijen aangevoerde bewijsmateriaal kunnen ramen welk aandeel van de meerkosten werd doorberekend in plaats van nog meer gegevens te verzamelen. |
| --- | --- |

(42)

| (43) | Via de nationale rechterlijke instantie, en onder haar strikte toezicht, kan om bewijsmateriaal van de andere partij of van derden worden verzocht. Het verzoek moet betrekking hebben op welbepaalde bewijsstukken of categorieën bewijsmateriaal (46). Mits de nationale rechterlijke instantie rekening houdt met de algemene beginselen van evenredigheid en de bescherming van de rechtmatige belangen, kan zij zelfs gelasten dat aan de partij die het doorberekeningseffect moet bewijzen, toegang wordt verleend tot bewijsmateriaal dat vertrouwelijke informatie bevat. Die informatie kan bijvoorbeeld documenten of gegevens bevatten over inkomsten, prijzen or marges. Wanneer echter openbaarmaking van dergelijk bewijsmateriaal wordt gelast, is het van essentieel belang dat de nationale rechter beschikt over maatregelen om vertrouwelijke informatie te beschermen (47). In de richtlijn schadevorderingen wordt bijvoorbeeld verwezen naar een aantal maatregelen, zoals het bewerken van gevoelige passages in documenten, het houden van besloten zittingen, het beperken van de groep personen die van het bewijsmateriaal kennis kan nemen, en de opdracht aan deskundigen om samenvattingen van de informatie te maken met samenvoeging van individuele gegevens of in anderszins niet-vertrouwelijke vorm (48). Overeenkomstig het nationale recht kunnen nationale rechterlijke instanties ook de praktijken in overweging nemen waarnaar wordt verwezen in de Best Practices, zoals een dataroom (49), en in artikel 9, lid 2 van de richtlijn bedrijfsgeheimen (50). |
| --- | --- |

(43)

| (44) | De openbaarmaking van bewijsmateriaal in het dossier van een mededingingsautoriteit zou relevant kunnen zijn voor de begroting van de meerkosten, maar is doorgaans minder relevant in de context van doorberekening (met name omdat de doorberekening van meerkosten te maken heeft met het prijsstellingsgedrag van de afnemers, en de dossiers van mededingingsautoriteiten daarover doorgaans geen informatie bevatten). Bovendien kan de publieke versie van het inbreukbesluit meer algemene informatie bevatten die van belang kan zijn, zoals voor welke producten of diensten concurrentieverstorende gedragingen bestonden. Zoals bepaald in artikel 6, lid 10, van de richtlijn schadevorderingen is de openbaarmaking van bewijsmateriaal van een mededingingsautoriteit, slechts in laatste instantie mogelijk. |
| --- | --- |

(44)

| (45) | Tot slot, zoals aangegeven in artikel 15, lid 1, van de richtlijn schadevorderingen, kunnen schadevorderingen die verband houden met dezelfde inbreuk op het mededingingsrecht van de EU en daarmee verband houdende uitspraken, ook een bron van relevante informatie voor het begroten van de doorberekening zijn. |
| --- | --- |

(45)

3.   DE ECONOMISCHE THEORIE VAN DOORBEREKENING

3.1.   Overzicht

| (46) | De doorberekening van meerkosten en de daaraan verbonden prijs- en volume-effecten ontstaan wegens de stimulansen die een onderneming krijgt om op kostenstijgingen te reageren door haar prijzen te verhogen (51). De oorspronkelijke meerkosten kunnen worden opgevat als een stijging van de inputkosten voor de directe afnemer. Om de doorberekeningseffecten te ramen, moet de rechtbank doorgaans nagaan welke gevolgen een dergelijke kostenstijging zou hebben voor 1) de prijzen van de directe afnemer op een volgend niveau van de markt en 2) de waarde van de gederfde verkoop door de directe afnemer. |
| --- | --- |

(46)

| (47) | De nationale rechterlijke instanties ramen de doorberekening volgens de omstandigheden van de specifieke zaak. Een algemeen begrip van de economische theorie van doorberekening en de daarmee verbonden effecten kan voor de rechtbank om verschillende redenen van belang zijn. Ten eerste kunnen voorspellingen op basis van economische theorie worden gebruikt als een van de vele relevante factoren om te bepalen of in een specifiek geval aan de vereiste bewijsnorm is voldaan. De economische theorie biedt de rechtbank bijvoorbeeld een kader voor de beoordeling van kwantitatief en kwalitatief bewijsmateriaal (52). Ten tweede kan economische theorie met name in een vroeg stadium van de procedure rechters bij hun beslissingen in verband met de openbaarmaking van gegevens of informatie helpen om de relevantie ervan te beoordelen. Tot slot kunnen theoretische of conceptuele overwegingen ook een basis vormen voor het beoordelen van de geloofwaardigheid en de betrouwbaarheid van verschillende economische verklaringen die de partijen geven voor het verband tussen meerkosten en doorberekening. |
| --- | --- |

(47)

| (48) | In de richtlijn schadevorderingen wordt geen onderscheid gemaakt tussen de schade wegens 1) prijsverhoging (prijseffecten) en de doorberekening van meerkosten met inbegrip van volume-effecten, en 2) andere mogelijke effecten, zoals lagere kwaliteit van de producten of belemmerde innovatie (niet-prijseffecten). Deze richtsnoeren zijn toegespitst op de doorberekening van prijsverhogingen en de daarmee verbonden volume-effecten (53). |
| --- | --- |

(48)

| (49) | Volgens de economische theorie worden het bestaan en de omvang van de doorberekeningseffecten, d.w.z. de daaraan verbonden prijs- en volume-effecten, door een aantal factoren bepaald (54). Deze factoren hebben gelijktijdig invloed op de resultaten van een doorberekeningsscenario, en er moet ook rekening worden gehouden met hun onderlinge afhankelijkheid. |
| --- | --- |

(49)

| (50) | Voorts kan het relatieve belang van elke factor van geval tot geval variëren. Het kan dus voor de rechter van belang te begrijpen welke factoren gevolgen kunnen hebben voor de mate van de doorberekening in een specifieke zaak. Hiertoe kan de rechter, naargelang van het nationale recht, verwijzen naar toelichtingen van de economische deskundigen van de partijen of van de eigen, door de rechtbank aangewezen economische deskundige. De prijsstellingsbeslissingen die een onderneming neemt, zijn bovendien niet altijd volledig in overeenstemming met de voorspellingen op basis van economische theorie. Daarom is het van belang de inzichten op basis van economische theorie ook te toetsen aan het feitelijk bewijsmateriaal dat voor een specifieke zaak beschikbaar is. Dergelijk bewijsmateriaal kan zowel kwalitatief als kwantitatief van aard zijn, zoals interne documenten waarin de mate van doorberekening wordt beschreven en de kwantitatieve methoden die hieronder in deel 4 worden uiteengezet. |
| --- | --- |

(50)

| (51) | Zoals in bijlage 1 nader wordt toegelicht, zijn de belangrijkste factoren die invloed hebben op het bestaan en de omvang van doorberekeningseffecten volgens economische theorie onder meer:






  i) | de aard van de inputkosten (55) waarop de doorberekening betrekking heeft (of deze kosten vast of variabel zijn, of de inbreuk slechts voor één klant tot hogere kosten leidt dan wel voor alle of de voor de meeste klanten op een bepaalde markt); |
| --- | --- | --- |

(51)

i)

de aard van de inputkosten (55) waarop de doorberekening betrekking heeft (of deze kosten vast of variabel zijn, of de inbreuk slechts voor één klant tot hogere kosten leidt dan wel voor alle of de voor de meeste klanten op een bepaalde markt);

| ii) | de aard van de vraag naar het product bij directe of indirecte klanten (met name het verband tussen de vraag en het prijsniveau); |
| --- | --- |

ii)

de aard van de vraag naar het product bij directe of indirecte klanten (met name het verband tussen de vraag en het prijsniveau);

| iii) | de kracht en de intensiteit van de concurrentie op de markt waar de directe of indirecte klanten actief zijn, en |
| --- | --- |

iii)

de kracht en de intensiteit van de concurrentie op de markt waar de directe of indirecte klanten actief zijn, en

| iv) | andere elementen, zoals prijsaanpassingskosten, het aandeel van de kosten van een onderneming waarop de meerkosten invloed hebben, afnemersmacht, verticale integratie van directe en indirecte klanten, prijsregulering of de timing van prijsstellingsbeslissingen op de verschillende niveaus in de toeleveringsketen. |
| --- | --- |

iv)

andere elementen, zoals prijsaanpassingskosten, het aandeel van de kosten van een onderneming waarop de meerkosten invloed hebben, afnemersmacht, verticale integratie van directe en indirecte klanten, prijsregulering of de timing van prijsstellingsbeslissingen op de verschillende niveaus in de toeleveringsketen.

| (52) | Ten eerste wordt door de aard van de inputkosten met meerkosten bepaald of, en in welke mate, deze meerkosten kunnen worden doorberekend. Wanneer de meerkosten gevolgen hebben voor de kosten van de directe afnemer die niet variëren naargelang van de inputhoeveelheid (d.w.z. vaste kosten), is het minder waarschijnlijk dat zij worden doorberekend omdat zulke kosten doorgaans geen gevolgen hebben voor de prijsstelling van de directe afnemer, of toch niet op korte termijn. Op lange termijn kunnen vaste kosten echter ook gevolgen hebben voor de strategische beslissingen van een onderneming, bijvoorbeeld van de productiecapaciteit, waardoor op zijn beurt dan weer het daaropvolgende prijsvormingsmechanisme (op korte termijn) kan worden beïnvloed. In een dergelijk scenario kunnen ook vaste kosten worden doorberekend. Wanneer de meerkosten daarentegen gevolgen hebben voor kosten van de directe afnemer die wel variëren naargelang van de inputhoeveelheid (d.w.z. variabele kosten), is het doorgaans veel waarschijnlijker dat zij zullen worden doorberekend, toch zeker in bepaalde mate. Dit komt omdat de marginale kosten (een subcategorie van de variabele kosten, die kan worden gedefinieerd als de kostenstijging bij de aankoop van een extra inputeenheid) (56) doorgaans gevolgen hebben voor de prijsstellingsbeslissingen van de directe afnemer (57). |
| --- | --- |

(52)

| (53) | Ten tweede heeft de vraag naar het product bij de directe klant gevolgen voor het niveau van de doorberekening. Een standaard prijsvormingsmechanisme bouwt voort op het feit dat de vraag bij een onderneming (d.w.z. de hoeveelheid die zij verkoopt) daalt wanneer zij haar prijzen verhoogt. De mate waarin een directe afnemer zijn eigen prijzen verhoogt wanneer hij met meerkosten te maken heeft, hangt af van de mate waarin de vraag al dan niet op een dergelijke prijsverandering reageert. Bijvoorbeeld wanneer de directe afnemer een monopolist is en de vraag waarmee hij te maken heeft, op alle prijsniveaus even gevoelig is voor prijsveranderingen, en de marginale kosten van de directe afnemer constant zijn, zal volgens economische theorie de helft van de meerkosten worden doorberekend. Onder voor het overige gelijkblijvende omstandigheden, is het minder waarschijnlijk dat de meerkosten zullen worden doorberekend indien de vraag bij de monopolist steeds meer daalt (d.w.z. in een stijgend tempo) naarmate de prijzen stijgen, dan in een situatie waarbij de vraag bij de monopolist steeds minder daalt (d.w.z. in een dalend tempo) naarmate de prijzen stijgen (58). |
| --- | --- |

(53)

| (54) | Ten derde hebben de aard en de intensiteit van de concurrentie tussen de ondernemingen op de markt waar de directe afnemers actief zijn, ook gevolgen voor het niveau van doorberekening. Het is belangrijk voor ogen te houden dat het mogelijke effect van sterkere concurrentie op de mate van doorberekening afhankelijk is van de vraag of de oorspronkelijke meerkosten enkel gevolgen hebben voor de directe klant (d.w.z. ondernemingsspecifieke meerkosten) of ook voor de concurrenten van de directe klant (meerkosten voor een hele sector). Indien de meerkosten enkel gevolgen hebben voor één directe afnemer die hevig concurreert met andere directe afnemers, is doorberekening minder waarschijnlijk dan in een situatie waarin de enige getroffen directe afnemer weinig concurrentie heeft. Indien er echter voor een hele sector meerkosten zijn, zal een groot aantal sterk concurrerende directe afnemers doorgaans de voorkeur geven aan een hogere doorberekening van die meerkosten dan wanneer er tussen de directe afnemers minder concurrentie is (59). |
| --- | --- |

(54)

| (55) | In een aantal uitspraken van nationale rechterlijke instanties in vorderingen tot schadevergoeding is onderstreept hoe belangrijk het is te kijken hoe de vraag reageert op prijsveranderingen, naar de intensiteit van de concurrentie en of de concurrenten van de directe afnemer al dan niet door de doorberekening worden geraakt (60). |
| --- | --- |

(55)

| (56) | Ten vierde, zoals vermeld in punt 51 en in bijlage 1, kunnen andere elementen onder bepaalde omstandigheden een cruciale rol spelen voor het prijsvormingsmechanisme van de directe afnemer en dus voor de doorberekening van meerkosten door de directe afnemer. Een element dat voor het begroten van de doorberekening van belang kan zijn, is bijvoorbeeld de vraag of de input waarop de doorberekening betrekking heeft, een groot of een klein gedeelte van de variabele kosten van de directe afnemer vertegenwoordigt. Een directe afnemer kan kosten hebben wanneer hij zijn prijzen verandert, de zogeheten prijsaanpassingskosten. Wanneer de meerkosten slecht een klein gedeelte van de variabele kosten vormen, vindt de directe afnemer het door de prijsaanpassingskosten misschien niet rendabel die meerkosten door te berekenen. Andere aspecten die eveneens gevolgen kunnen hebben voor de mate van doorberekening zijn bijvoorbeeld de grootte van de afnemersmacht of de timing volgens dewelke op de verschillende niveaus van de toeleveringsketen prijsstellingsbeslissingen worden genomen. Sommige van de in punt 51 genoemde factoren zijn ook door nationale rechterlijke instanties meegenomen in doorberekeningszaken (61). |
| --- | --- |

(56)

| (57) | Het bestaan en de omvang van de doorberekening hebben te maken met de gederfde verkoop die elke prijsstijging doorgaans meebrengt. Zoals hierboven is aangegeven, kan deze gederfde verkoop worden beschouwd als het volume-effect, waarvoor de afnemer een vergoeding voor gederfde winst kan eisen. Het volume-effect ontstaat doordat de afnemer doorgaans te maken heeft met een dalende vraagcurve. Indien de oorspronkelijke meerkosten worden doorberekend naar de volgende niveaus in de toeleveringsketen, zal op alle niveaus van de verticale keten een volume-effect optreden. Wanneer een claim schadevergoeding wegens volume-effecten omvat, moeten de rechters dus misschien ook dit effect ramen. |
| --- | --- |

(57)

| (58) | Zoals hierboven aangegeven, heeft iedere benadeelde van een inbreuk op het mededingingsrecht van de EU het recht volledige vergoeding te vorderen van de schade die causaal verband houdt met de inbreuk. Wanneer doorberekening wordt ingeroepen, is een beoordeling van het volume-effect misschien belangrijk om de schade ten gevolge van de doorberekening in een schadevordering te begroten. Er dient echter te worden opgemerkt dat een raming van de totale schade door het prijseffect ten gevolge van doorberekening eenvoudig af te trekken van het effect van de meerkosten, in een dergelijk geval zou leiden tot een onderschatting van de door de directe of indirecte klant geleden geschade, indien er geen rekening wordt gehouden met het volume-effect. |
| --- | --- |

(58)

| (59) | Het door de meerkosten gederfde volume wordt beïnvloed door de gevoeligheid van de vraag bij de afnemer en de wijze waarop de concurrenten van de afnemer op de meerkosten reageren. Bijvoorbeeld, indien de afnemer te maken heeft met een inelastische vraag, d.w.z. wanneer zijn klanten slechts in beperkte mate gevoelig zijn voor prijsverhogingen, leidt de prijsstijging slecht tot een relatief beperkte daling van het verkochte volume. Dit zal onder voor het overige gelijkblijvende omstandigheden tot een kleiner volume-effect leiden dan bij een elastischere vraag. Tegelijkertijd kan dit bij prijsstijgingen van de concurrenten van de afnemer naar aanleiding van meerkosten ook de gevolgen van de eigen prijsstijging van de afnemer voor zijn verkoop beperken (62). |
| --- | --- |

(59)

3.2.   Voorbeelden

| (60) | De onderstaande hypothetische voorbeelden moeten het belang aantonen van de inzichten uit de economische theorie die in dit deel en in bijlage 1 worden uiteengezet. |
| --- | --- |

(60)

| (61) | Voorbeeld 1 beschrijft ondernemingsspecifieke meerkosten op een markt met sterke concurrentie. |
| --- | --- |

(61)

| Voorbeeld 1



  Situatie: Er zijn tien producenten van appelsap op dezelfde relevante markt. Een van de producenten betrekt zijn appels van een leverancier uit een prijskartel. Deze appelsapproducent vordert schadevergoeding voor meerkosten. De verweerder (de appelleverancier) voert doorberekeningsverweer aan en stelt dat de appelsapproducent de volledige meerkosten aan de indirecte afnemers heeft doorberekend.

  Analyse: De appelsapproducent met de meerkosten krijgt voor de productie en de levering van appelsap sterke concurrentie van negen andere bedrijven. Alle producten die door de tien ondernemingen worden verkocht, zijn voor de consumenten eerder homogeen. Voor zover de andere producenten geen appels van de kartelleden betrekken, maar deze elders tegen lagere prijzen kunnen kopen, ondervindt de producent die van het kartel moet kopen, een concurrentieel nadeel ten opzichte van zijn concurrenten. Het vermogen van de appelsapproducent om de kostenstijging door te berekenen zou dus worden beperkt door het feit dat hij veel verkoop (en winst) zou verliezen aan zijn concurrenten als hij de meerkosten (zelfs maar ten dele) zou doorberekenen. Hoe sterker de concurrentie tussen de tien appelsapproducenten, hoe groter de beperking van het vermogen de kostenstijging door te berekenen. In dit scenario zal de directe klant dus de prijsstijging (de meerkosten) normaal gezien niet kunnen doorberekenen. |
| --- |

Voorbeeld 1

Situatie: Er zijn tien producenten van appelsap op dezelfde relevante markt. Een van de producenten betrekt zijn appels van een leverancier uit een prijskartel. Deze appelsapproducent vordert schadevergoeding voor meerkosten. De verweerder (de appelleverancier) voert doorberekeningsverweer aan en stelt dat de appelsapproducent de volledige meerkosten aan de indirecte afnemers heeft doorberekend.

Analyse: De appelsapproducent met de meerkosten krijgt voor de productie en de levering van appelsap sterke concurrentie van negen andere bedrijven. Alle producten die door de tien ondernemingen worden verkocht, zijn voor de consumenten eerder homogeen. Voor zover de andere producenten geen appels van de kartelleden betrekken, maar deze elders tegen lagere prijzen kunnen kopen, ondervindt de producent die van het kartel moet kopen, een concurrentieel nadeel ten opzichte van zijn concurrenten. Het vermogen van de appelsapproducent om de kostenstijging door te berekenen zou dus worden beperkt door het feit dat hij veel verkoop (en winst) zou verliezen aan zijn concurrenten als hij de meerkosten (zelfs maar ten dele) zou doorberekenen. Hoe sterker de concurrentie tussen de tien appelsapproducenten, hoe groter de beperking van het vermogen de kostenstijging door te berekenen. In dit scenario zal de directe klant dus de prijsstijging (de meerkosten) normaal gezien niet kunnen doorberekenen.

| (62) | In voorbeeld 2 wordt een situatie geschetst van sectorbrede meerkosten en de intensiteit van de concurrentie. |
| --- | --- |

(62)

| Voorbeeld 2



  Situatie: De tien appelsapproducenten in voorbeeld 1 betrekken allemaal hun appels van leveranciers uit een prijskartel. De leden van het kartel beweren dat meerkosten worden doorberekend aan de indirecte afnemers.

  Analyse: De appelsapproducenten zijn in vergelijkbare mate blootgesteld aan de meerkosten en de markt wordt als concurrerend beschouwd. Aangezien alle producenten met de meerkosten te maken hebben, zal de ene onderneming geen concurrentienadeel ondervinden ten opzichte van de andere. Het is daarom waarschijnlijker dat elke appelsapproducent de meerkosten grotendeels zal doorberekenen, in vergelijking met het geval in voorbeeld 1 (waar de meerkosten ondernemingsspecifiek zijn). Ter illustratie, bij volledige mededinging is de prijs gelijk aan de marginale kosten, en een stijging van de kosten van een input zal daarom onmiddellijk tot een overeenkomstige prijsstijging leiden. |
| --- |

Voorbeeld 2

Situatie: De tien appelsapproducenten in voorbeeld 1 betrekken allemaal hun appels van leveranciers uit een prijskartel. De leden van het kartel beweren dat meerkosten worden doorberekend aan de indirecte afnemers.

Analyse: De appelsapproducenten zijn in vergelijkbare mate blootgesteld aan de meerkosten en de markt wordt als concurrerend beschouwd. Aangezien alle producenten met de meerkosten te maken hebben, zal de ene onderneming geen concurrentienadeel ondervinden ten opzichte van de andere. Het is daarom waarschijnlijker dat elke appelsapproducent de meerkosten grotendeels zal doorberekenen, in vergelijking met het geval in voorbeeld 1 (waar de meerkosten ondernemingsspecifiek zijn). Ter illustratie, bij volledige mededinging is de prijs gelijk aan de marginale kosten, en een stijging van de kosten van een input zal daarom onmiddellijk tot een overeenkomstige prijsstijging leiden.

| (63) | In voorbeeld 3 wordt het probleem beschreven van het doorberekeningspercentage bij monopolisten die te maken hebben met verschillende vraag. |
| --- | --- |

(63)

| Voorbeeld 3



  Situatie: Appelsapproducent A is een monopolist op de markt voor de productie van appelsap in lidstaat 1, terwijl appelsapproducent B een monopolist is op dezelfde productmarkt in lidstaat 2. De productiekosten voor een extra eenheid appelsap zijn constant en voor A en B vergelijkbaar.
  De twee appelsapproducenten hebben hun appels gekocht van C, een leverancier uit een prijskartel. Daardoor hebben A en B allebei per kist appels 6 EUR meerkosten omdat zij appels van C hebben gekocht.
  Bij A en B was de vraag van detailhandelsketens in elke lidstaat verschillend. In lidstaat 1 was de vraag op alle prijsniveaus even gevoelig voor prijsveranderingen (d.w.z. de vraag was lineair, zie kader 15). Dat was niet het geval in lidstaat 2. Daar daalde de vraag steeds minder (in een dalend tempo) wanneer de prijs steeg (de vraag was convex, zie ook kader 15).
  A en B vorderen vergoeding van C (lid van het kartel) voor de schade die voortvloeit uit de meerkosten. C roept doorberekeningsverweer in, en stelt dat A en B de helft van de meerkosten hebben doorberekend.

  Analyse: De monopolisten in lidstaat 1 en lidstaat 2 hebben te maken met een verschillende vraag vanwege de detailhandelsketen in elke lidstaat. Hun kosten voor de productie van een extra eenheid appelsap zijn constant. De meerkosten van 6 EUR per kist appels werd voor beiden als stijging van de marginale kosten beschouwd. Na een dergelijke kostenstijging zou de ruimte om de prijzen naar boven bij te stellen worden bepaald door het volume aan output dat elk van hen had moeten opofferen om een bepaald gedeelte van de kostenwijziging door te berekenen, d.w.z. de prijzen te verhogen.
  Want als de gederfde volumes bij prijsstijgingen relatief laag zijn, zal de prijsstijging aantrekkelijker zijn dan wanneer het gederfde volume hoog is. Het gederfde volume bij prijsverhoging houdt verband met de kromming van de vraagcurve bij de monopolist, d.w.z. of de vraag lineair, convex of concaaf is. Dit wordt nader toegelicht in kader 15 hieronder.
  Wat betreft monopolist A in lidstaat 1, is het volgens economische theorie misschien mogelijk aan te voeren dat de monopolist de helft van de meerkosten, d.w.z. 3 EUR, heeft doorberekend. Aangezien monopolist B te maken had met een convexe vraag zou de resterende vraag echter minder prijsgevoelig zijn geworden naarmate de prijs steeg. In vergelijking met A (die te maken heeft met een lineaire vraag) zou B minder volume hebben verloren als hij zijn prijs met 3 EUR had verhoogd. Dit betekent dat B een stimulans heeft gehad om meer dan 3 EUR door te berekenen. |
| --- |

Voorbeeld 3

Situatie: Appelsapproducent A is een monopolist op de markt voor de productie van appelsap in lidstaat 1, terwijl appelsapproducent B een monopolist is op dezelfde productmarkt in lidstaat 2. De productiekosten voor een extra eenheid appelsap zijn constant en voor A en B vergelijkbaar.

De twee appelsapproducenten hebben hun appels gekocht van C, een leverancier uit een prijskartel. Daardoor hebben A en B allebei per kist appels 6 EUR meerkosten omdat zij appels van C hebben gekocht.

Bij A en B was de vraag van detailhandelsketens in elke lidstaat verschillend. In lidstaat 1 was de vraag op alle prijsniveaus even gevoelig voor prijsveranderingen (d.w.z. de vraag was lineair, zie kader 15). Dat was niet het geval in lidstaat 2. Daar daalde de vraag steeds minder (in een dalend tempo) wanneer de prijs steeg (de vraag was convex, zie ook kader 15).

A en B vorderen vergoeding van C (lid van het kartel) voor de schade die voortvloeit uit de meerkosten. C roept doorberekeningsverweer in, en stelt dat A en B de helft van de meerkosten hebben doorberekend.

Analyse: De monopolisten in lidstaat 1 en lidstaat 2 hebben te maken met een verschillende vraag vanwege de detailhandelsketen in elke lidstaat. Hun kosten voor de productie van een extra eenheid appelsap zijn constant. De meerkosten van 6 EUR per kist appels werd voor beiden als stijging van de marginale kosten beschouwd. Na een dergelijke kostenstijging zou de ruimte om de prijzen naar boven bij te stellen worden bepaald door het volume aan output dat elk van hen had moeten opofferen om een bepaald gedeelte van de kostenwijziging door te berekenen, d.w.z. de prijzen te verhogen.

Want als de gederfde volumes bij prijsstijgingen relatief laag zijn, zal de prijsstijging aantrekkelijker zijn dan wanneer het gederfde volume hoog is. Het gederfde volume bij prijsverhoging houdt verband met de kromming van de vraagcurve bij de monopolist, d.w.z. of de vraag lineair, convex of concaaf is. Dit wordt nader toegelicht in kader 15 hieronder.

Wat betreft monopolist A in lidstaat 1, is het volgens economische theorie misschien mogelijk aan te voeren dat de monopolist de helft van de meerkosten, d.w.z. 3 EUR, heeft doorberekend. Aangezien monopolist B te maken had met een convexe vraag zou de resterende vraag echter minder prijsgevoelig zijn geworden naarmate de prijs steeg. In vergelijking met A (die te maken heeft met een lineaire vraag) zou B minder volume hebben verloren als hij zijn prijs met 3 EUR had verhoogd. Dit betekent dat B een stimulans heeft gehad om meer dan 3 EUR door te berekenen.

| (64) | In voorbeeld 4 wordt ingegaan op prijsaanpassingskosten en variabele kosten tegenover vaste kosten op korte en lange termijn. |
| --- | --- |

(64)

| Voorbeeld 4



  Situatie: De ondernemingen A en B zijn de enige ondernemingen die in lidstaat 1 torenkranen hebben en verhuren. Tussen 2005 en 2015 hebben de ondernemingen A en B deelgenomen aan een kartel, waarbij zij hebben afgesproken de huurprijs van torenkranen met 80 procent te verhogen. Onderneming C is een bouwonderneming die actief is in steden in heel lidstaat 1. De onderneming ontwerpt, bouwt en verkoopt appartementen in flatgebouwen aan eindklanten. De prijzen van de appartementen worden in verschillende media en op verschillende plaatsen geadverteerd, onder meer op internet, in kranten en via affiches op straat. De nationale mededingingsautoriteit in lidstaat 1 heeft geoordeeld dat de prijsafspraken in de bouwsector een inbreuk op het mededingingsrecht vormen en de ondernemingen A en B hebben geen beroep aangetekend tegen de uitspraak waarbij de leden van het kartel geldboetes werden opgelegd.
  Onderneming C is een directe klant van het kartel. De onderneming vordert schadevergoeding van de kartelleden A en B. De ondernemingen A en B hebben echter doorberekeningsverweer ingeroepen, en voeren aan dat onderneming C de meerkosten volledig heeft doorberekend aan de indirecte afnemers, d.w.z. de eindeklanten die appartementen in flatgebouwen kopen.

  Analyse: Het huren van torenkranen is een van de vele inputkosten waarmee onderneming C te maken krijgt bij het ontwerpen en bouwen van flatgebouwen. Andere inputkosten zijn bijvoorbeeld grondstoffen zoals staal en beton, arbeid en financiële kosten. Het is dus waarschijnlijk dat het huren van torenkranen slechts een klein gedeelte van de totale kosten vertegenwoordigt. Aangezien de prijzen van de appartementen op grote schaal worden geadverteerd, kan onderneming C aanzienlijke prijsaanpassingskosten oplopen. Aangezien het kartel een looptijd van tien jaar had, zijn de prijsaanpassingskosten na een zekere tijd misschien verwaarloosbaar ten opzichte van de meerkosten, waardoor onderneming C uiteindelijk een stimulans had om bij het bepalen van de prijzen voor de appartementen rekening te houden met de meerkosten. Het kan dus zijn dat onderneming C wegens de prijsaanpassingskosten geen stimulans had om de meerkosten op korte termijn door te berekenen. De stimulans om meerkosten door te berekenen kan tijdens de duur van de inbreuk echter veranderen. Om de daadwerkelijke doorberekening tijdens de betrokken periode te berekenen, moet de rechter dus een raming maken van het doorberekeningseffect op basis van het beschikbare bewijsmateriaal, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een van de in deel 4 toegelichte methoden. |
| --- |

Voorbeeld 4

Situatie: De ondernemingen A en B zijn de enige ondernemingen die in lidstaat 1 torenkranen hebben en verhuren. Tussen 2005 en 2015 hebben de ondernemingen A en B deelgenomen aan een kartel, waarbij zij hebben afgesproken de huurprijs van torenkranen met 80 procent te verhogen. Onderneming C is een bouwonderneming die actief is in steden in heel lidstaat 1. De onderneming ontwerpt, bouwt en verkoopt appartementen in flatgebouwen aan eindklanten. De prijzen van de appartementen worden in verschillende media en op verschillende plaatsen geadverteerd, onder meer op internet, in kranten en via affiches op straat. De nationale mededingingsautoriteit in lidstaat 1 heeft geoordeeld dat de prijsafspraken in de bouwsector een inbreuk op het mededingingsrecht vormen en de ondernemingen A en B hebben geen beroep aangetekend tegen de uitspraak waarbij de leden van het kartel geldboetes werden opgelegd.

Onderneming C is een directe klant van het kartel. De onderneming vordert schadevergoeding van de kartelleden A en B. De ondernemingen A en B hebben echter doorberekeningsverweer ingeroepen, en voeren aan dat onderneming C de meerkosten volledig heeft doorberekend aan de indirecte afnemers, d.w.z. de eindeklanten die appartementen in flatgebouwen kopen.

Analyse: Het huren van torenkranen is een van de vele inputkosten waarmee onderneming C te maken krijgt bij het ontwerpen en bouwen van flatgebouwen. Andere inputkosten zijn bijvoorbeeld grondstoffen zoals staal en beton, arbeid en financiële kosten. Het is dus waarschijnlijk dat het huren van torenkranen slechts een klein gedeelte van de totale kosten vertegenwoordigt. Aangezien de prijzen van de appartementen op grote schaal worden geadverteerd, kan onderneming C aanzienlijke prijsaanpassingskosten oplopen. Aangezien het kartel een looptijd van tien jaar had, zijn de prijsaanpassingskosten na een zekere tijd misschien verwaarloosbaar ten opzichte van de meerkosten, waardoor onderneming C uiteindelijk een stimulans had om bij het bepalen van de prijzen voor de appartementen rekening te houden met de meerkosten. Het kan dus zijn dat onderneming C wegens de prijsaanpassingskosten geen stimulans had om de meerkosten op korte termijn door te berekenen. De stimulans om meerkosten door te berekenen kan tijdens de duur van de inbreuk echter veranderen. Om de daadwerkelijke doorberekening tijdens de betrokken periode te berekenen, moet de rechter dus een raming maken van het doorberekeningseffect op basis van het beschikbare bewijsmateriaal, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een van de in deel 4 toegelichte methoden.

4.   BEGROTING VAN DOORBEREKENINGS- EN VOLUME-EFFECTEN — ALGEMEEN

| (65) | Vergoeding van de geleden schade heeft tot doel de benadeelde partij in de positie te brengen waarin die zich zou hebben bevonden indien er geen inbreuk was geweest. Om deze positie te kunnen bepalen, moet de vastgestelde situatie, d.w.z. de situatie waarin een inbreuk is begaan, worden vergeleken met een hypothetische situatie, d.w.z. de situatie waarin geen inbreuk is begaan. Deze hypothetische situatie wordt het “nulscenario” genoemd. |
| --- | --- |

(65)

| (66) | Het construeren van een nulscenario heeft tot doel het effect van de inbreuk te isoleren van andere factoren die een invloed hebben op de prijs van producten of diensten en die een invloed zouden hebben gehad op die prijs zelfs wanneer er geen inbreuk was geweest (63). Bijvoorbeeld een stijging van de vraag zou normaal gezien tot een prijsstijging leiden; ook zonder kartel. Voor dat effect hoeven directe of indirecte afnemers niet vergoed te worden. Bij de constructie van een nulscenario moeten dus factoren worden gecontroleerd die geen verband houden met de inbreuk (64). |
| --- | --- |

(66)

| (67) | Aangezien het nulscenario een hypothetisch scenario is, kan het niet rechtstreeks worden vastgesteld. Zoals hieronder wordt beschreven, zijn in de economische en de juridische praktijk verschillende methoden en technieken ontwikkeld om het nulscenario vast te stellen. Deze variëren wat betreft de onderliggende aannames en de verschillende soorten benodigde gegevens. |
| --- | --- |

(67)

| (68) | Terwijl met deze methoden wordt gepoogd te construeren hoe de markt zonder de inbreuk zou zijn geëvolueerd, kan direct bewijsmateriaal waarover de partijen en de rechterlijke instanties beschikken (bijvoorbeeld interne documenten waarin wordt beschreven hoe de directe afnemer de oorspronkelijke meerkosten in een specifieke situatie heeft doorberekend) in overeenstemming met de regels van nationaal recht ook belangrijke informatie opleveren om de schadevergoeding in een specifiek geval te beoordelen (65). |
| --- | --- |

(68)

| (69) | Bij doorberekening in het kader van een vordering tot schadevergoeding wegens een inbreuk op het mededingingsrecht, moeten nationale rechterlijke instanties misschien rekening houden met drie elementen van de schade waarvoor een directe of indirecte afnemer schadevergoeding kan vorderen, met name de meerkosten, en de met de doorberekening verband houdende prijs- en volume-effecten (66). De nationale rechterlijke instanties en de economische deskundigen kunnen ervoor kiezen om deze drie elementen achtereenvolgens te ramen, d.w.z. in een hieronder nader toegelichte driestappenprocedure. |
| --- | --- |

(69)

| (70) | In de eerste stap kunnen de meerkosten worden begroot of geraamd. Hiertoe kunnen verschillende methoden worden gebruikt. De methoden die door de partijen en de rechterlijke instanties het meest worden gebruikt om de oorspronkelijke meerkosten te ramen, zijn echter de zogeheten op vergelijking gebaseerde methoden. De verschillende methoden voor de raming van de meerkosten komen in de praktische gids in detail aan bod. |
| --- | --- |

(70)

| (71) | De tweede stap is de raming van de omvang van het door doorberekening veroorzaakte prijseffect. De omvang van dit effect kan rechtstreeks worden geraamd door op vergelijking gebaseerde methoden te gebruiken, d.w.z. door vergelijkbare methoden te gebruiken als bij de begroting van de meerkosten. Indien aan bepaalde aannames is voldaan, kan de omvang van dit effect ook indirect worden geraamd door een raming van de mate waarin de stijging van de getroffen inputkosten had moeten worden doorberekend en door deze raming te combineren met informatie over de meerkosten en de verkoop. In de delen 5.1 en 5.2 wordt een overzicht gegeven van de verschillende benaderingen voor de begroting van deze effecten. |
| --- | --- |

(71)

| (72) | Als derde stap worden de door de doorberekening veroorzaakte volume-effecten geraamd. Zoals bij de raming van het door doorberekening veroorzaakte prijseffect kan het volume-effect direct of indirect worden geraamd. De delen 6.2 en 6.3 bevatten verschillende benaderingen voor de begroting van die effecten. |
| --- | --- |

(72)

| (73) | Andere benaderingen, zoals de benadering via simulatie, waarbij gelijktijdig rekening wordt gehouden met de prijs- en volume-effecten die met de doorberekening verband houden, kunnen eveneens worden gebruikt voor het begroten van de schade bij schadevorderingen voor nationale rechterlijke instanties wegens inbreuken op het mededingingsrecht van de EU. De benadering via simulatie wordt kort toegelicht in deel 5.2. |
| --- | --- |

(73)

4.1.   Voor de begroting van het doorberekeningseffect benodigde gegevens en informatie

| (74) | Zoals in deel 2.2 is uiteengezet, bevat de richtlijn schadevorderingen regels met betrekking tot de openbaarmaking van bewijsmateriaal. Gegevens en informatie waarover de partijen of derden beschikken, zijn belangrijke factoren voor een grondige economische analyse van de doorberekeningseffecten. Bij de begroting van het prijseffect ten gevolge van de doorberekening kan het een nuttige eerste stap zijn vast te stellen welke gegevens voor het construeren van het nulscenario nodig en beschikbaar zijn. |
| --- | --- |

(74)

| (75) | Om te beslissen welk type gegevens en informatie voor een specifiek geval van belang is, kan het nuttig zijn dat de rechter rekening houdt met de algemene inzichten uit de economische theorie, die in deel 3 worden toegelicht. Deze inzichten kunnen ook relevant zijn wanneer de rechter meningsverschillen van economische deskundigen moet beoordelen (67). Voorts vereist het soort gegevens dat voor de raming van doorberekening nodig is, een goede kennis van de betrokken sector en van de voornaamste kenmerken van de markt met betrekking tot de zaak in kwestie. Daarom kan het nuttig zijn eerst documenten te raadplegen die om te beginnen al een indicatie geven van de plausibiliteit van de doorberekening, zoals bestaande rechterlijke uitspraken, parallelle civielrechtelijke procedures op hetzelfde of op een ander niveau in de toeleveringsketen op dezelfde markt, marktstudies of besluiten van mededingingsautoriteiten waarin de marktdynamica wordt beschreven (68). |
| --- | --- |

(75)

| (76) | De rechter zal misschien rekening moeten houden met bewijsmateriaal van zowel kwalitatieve als kwantitatieve aard (69). Kwalitatief bewijsmateriaal, zoals interne documenten over prijsstelling, strategieën, contracten en financiële verslaglegging, kan worden geanalyseerd in het kader van de economische theorie. Dergelijke documenten kunnen ook informatie verstrekken over de vraag of er bewijs bestaat voor een verband tussen de prijsstelling op een volgend niveau in de keten en de doorberekening op een eerder niveau in de keten ten gevolge van de inbreuk. |
| --- | --- |

(76)

| (77) | Om een nulscenario vast te stellen en na te gaan welke factoren allemaal van invloed zijn op de doorberekening, kan kwantitatief bewijsmateriaal in vele gevallen evenwel nuttig zijn. Dergelijk bewijsmateriaal kan gegevens over daadwerkelijke prijzen, kosten of marges omvatten, alsook externe indicatoren die van invloed zouden zijn op de prijsstellingsbeslissingen van ondernemingen, bijvoorbeeld geaggregeerde indicatoren van de economische activiteit (zoals bbp-groei, inflatie- en arbeidsparticipatiecijfers). In sommige gevallen kunnen regionale variabelen van economische activiteit nuttig zijn voor de controle van verschillende regionale trends die geen verband houden met de inbreuk. |
| --- | --- |

(77)

| (78) | De rechter kan ook rekening houden met meer sector- of ondernemingsspecifieke factoren die van invloed zijn op de prijsvorming. Als in het in kader 1 weergegeven voorbeeld plastic tijdens de periode van de inbreuk ook een essentiële input voor de productie van kabelbomen was geweest, terwijl koperproducent A met zijn concurrent was overeengekomen prijzen vast te leggen voor koper als andere essentiële input voor kabelboomleverancier B, zou B aan zijn klanten wellicht ook een prijsverhoging hebben doorberekend voor plastic waarvoor geen inbreuk op het mededingingsrecht van de EU was begaan. In dit geval zou bij een raming van de doorberekening waarbij geen rekening wordt gehouden met de effecten van prijsstijgingen voor plastic de doorberekening van de meerkosten aanzienlijk kunnen worden overschat doordat de volledige prijsstijging ten onrechte aan de inbreuk wordt toegeschreven. Hetzelfde geldt voor potentiële dalingen van andere inputkosten die, als ze niet zijn geboekt en doorberekend op een volgend niveau van de toeleveringsketen, de geraamde doorberekening van de meerkosten als gevolg van het kartel kunstmatig zouden doen dalen. |
| --- | --- |

(78)

| (79) | In onderstaande voorbeelden is de toepassing van de methoden toegespitst op de prijs. Afhankelijk van de beschikbaarheid van gegevens en de omstandigheden van een bepaald geval kan de rechter dezelfde methoden ook overwegen voor de raming van andere economische variabelen, zoals winstmarges of het kostenniveau van een onderneming. De gegevens die worden gebruikt om de getroffen markt te vergelijken met het nulscenario, kunnen betrekking hebben op de hele markt (bijv. het gemiddelde van de prijs van kabelbomen voor alle klanten op andere productmarkten of geografische markten) of op bepaalde klanten of klantengroepen. |
| --- | --- |

(79)

4.2.   Het inschakelen van economische deskundigen

| (80) | In vele gevallen waarin de doorberekening van meerkosten wordt beoordeeld, kunnen economische deskundigen bij de schadevorderingen voor nationale rechterlijke instanties worden betrokken. De regels inzake deskundigenbewijs verschillen aanzienlijk van lidstaat tot lidstaat (70). In elk geval kunnen nationale rechters geholpen zijn met richtsnoeren over algemene beginselen en instrumenten die relevant zijn wanneer economische deskundigen worden ingeschakeld. |
| --- | --- |

(80)

| (81) | Indien het nationale recht dit toestaat, kan de rechter reeds in het beginstadium van de procedure besprekingen faciliteren tussen de deskundigen die de betrokken partijen vertegenwoordigen. Dergelijke besprekingen kunnen erop gericht zijn de gebieden van overeenstemming en onenigheid over voor de zaak relevante aangelegenheden, te beperken, met inbegrip van aangelegenheden in verband met de bekendmakingsvereisten. Een voorbeeld van een dergelijke aanpak is in kader 3 hieronder weergegeven. |
| --- | --- |

(81)

Kader 3

Voorbeeld van een zaak waarin bewijsmateriaal door economische deskundigen is geleverd (71)

| In een zaak voor een rechtbank in het Verenigd Koninkrijk hadden de economische deskundigen van beide partijen (inbreukpleger en eiser) elk een verschillende methode voor de raming van de doorberekening voorgesteld. De rechter had bedenkingen bij de mogelijke complexiteit van het deskundigenbewijs en verzocht de deskundigen van de partijen tot een overeenkomst over de voorgestelde benadering van het economisch bewijsmateriaal van de doorberekening te komen voordat hij openbaarmaking van bewijsmateriaal gelastte. Als de deskundigen het niet eens werden over de benadering, zou de rechter luisteren naar de verklaringen over de respectieve benaderingen, met een uitleg van wat elke deskundige voorstelde, de vereiste informatie en de kosten van de oefening, en dan een beslissing nemen over de toe te passen methode. |
| --- |

In een zaak voor een rechtbank in het Verenigd Koninkrijk hadden de economische deskundigen van beide partijen (inbreukpleger en eiser) elk een verschillende methode voor de raming van de doorberekening voorgesteld. De rechter had bedenkingen bij de mogelijke complexiteit van het deskundigenbewijs en verzocht de deskundigen van de partijen tot een overeenkomst over de voorgestelde benadering van het economisch bewijsmateriaal van de doorberekening te komen voordat hij openbaarmaking van bewijsmateriaal gelastte. Als de deskundigen het niet eens werden over de benadering, zou de rechter luisteren naar de verklaringen over de respectieve benaderingen, met een uitleg van wat elke deskundige voorstelde, de vereiste informatie en de kosten van de oefening, en dan een beslissing nemen over de toe te passen methode.

| (82) | In een aantal jurisdicties kunnen de nationale rechterlijke instanties economische deskundigen aanwijzen die de rechter bijstaan bij de raming van de doorberekening, en hebben zij deze benadering steeds gevolgd om de oorspronkelijke meerkosten te ramen. De rechter kan een vergelijkbare benadering volgen bij de raming van de doorberekening, bijv. door gebruik te maken van op vergelijking gebaseerde methoden (de zogenoemde “comparator based methods”). De ervaring met het inschakelen van door de rechter aangewezen deskundigen bij de raming van de meerkosten kan bijgevolg ook relevant zijn voor de raming van de doorberekening. Een voorbeeld van een benadering waarbij de rechter een economische deskundige heeft aangewezen, is weergegeven in kader 4 hieronder. |
| --- | --- |

(82)

Kader 4

Voorbeeld van een zaak waarin de rechter een economische deskundige aanwijst (72)

| In een zaak voor een Duitse rechtbank was een economische deskundige aangewezen door de rechter. De deskundige had de taak een methode voor te stellen en vervolgens de meerkosten te begroten. Als eerste stap stelde de deskundige een empirische methode voor de raming van de meerkosten voor. De door de deskundige voorgestelde benadering is schriftelijk en in mondelinge hoorzittingen besproken voordat de rechter een beslissing nam over de te volgen benadering.
  Als volgende stap is de gekozen methode toegepast en zijn de meerkosten berekend. De voor de berekeningen gebruikte onderliggende gegevens zijn voorgelegd aan de rechter en aan de partijen.
  De derde stap was een robuustheidstoets waarbij de partijen in de gelegenheid werden gesteld opmerkingen te maken en vragen te stellen. Deze opmerkingen zijn in aanmerking genomen bij de aan de rechter voorgelegde eindbeoordeling. In de eindbeoordeling is ook gekeken naar de geloofwaardigheid van de geraamde resultaten, de robuustheid van de geraamde effecten en de kwaliteit van de onderliggende gegevens. |
| --- |

In een zaak voor een Duitse rechtbank was een economische deskundige aangewezen door de rechter. De deskundige had de taak een methode voor te stellen en vervolgens de meerkosten te begroten. Als eerste stap stelde de deskundige een empirische methode voor de raming van de meerkosten voor. De door de deskundige voorgestelde benadering is schriftelijk en in mondelinge hoorzittingen besproken voordat de rechter een beslissing nam over de te volgen benadering.

Als volgende stap is de gekozen methode toegepast en zijn de meerkosten berekend. De voor de berekeningen gebruikte onderliggende gegevens zijn voorgelegd aan de rechter en aan de partijen.

De derde stap was een robuustheidstoets waarbij de partijen in de gelegenheid werden gesteld opmerkingen te maken en vragen te stellen. Deze opmerkingen zijn in aanmerking genomen bij de aan de rechter voorgelegde eindbeoordeling. In de eindbeoordeling is ook gekeken naar de geloofwaardigheid van de geraamde resultaten, de robuustheid van de geraamde effecten en de kwaliteit van de onderliggende gegevens.

| (83) | In zaken waarin er tussen de economische deskundigen die de partijen vertegenwoordigen, meningsverschillen bestaan over de benadering voor de raming van de doorberekening, kan de nationale rechter ook advies vragen aan de nationale mededingingsautoriteit over de te gebruiken methode (73). Om de mate van doorberekening te beoordelen, kan de nationale rechter zich in principe ook baseren op informatie in een besluit van een mededingingsautoriteit, bijv. betreffende de oorspronkelijke meerkosten (74). |
| --- | --- |

(83)

5.   BEGROTING EN RAMING VAN DE PRIJSEFFECTEN ALS GEVOLG VAN DOORBEREKENING

| (84) | Wanneer de nationale rechterlijke instanties de prijseffecten ten gevolge van de doorberekening ramen, kunnen zij verschillende soorten economische benaderingen voor begroting hanteren, met name de op vergelijking gebaseerde benadering, maar ook de benadering op basis van het doorberekeningspercentage (75) of op basis van simulatie. Zoals in dit hoofdstuk wordt beschreven, berusten deze benaderingen op kwantitatieve gegevens om het doorberekeningseffect te ramen. In vele gevallen kan de rechter het bij de raming van het doorberekeningseffect nuttig achten ook kwalitatief bewijsmateriaal te beoordelen, zoals interne documenten of mondeling bewijsmateriaal van getuigen. De beschikbaarheid van dergelijk kwalitatief bewijsmateriaal kan een belangrijke rol spelen om te beslissen of bepaalde technieken, en zo ja, welke van die technieken, door een partij kunnen worden gebruikt om te voldoen aan de bewijsnorm naar toepasselijk recht (76). |
| --- | --- |

(84)

5.1.   Op vergelijking gebaseerde methoden

| (85) | Het prijseffect als gevolg van doorberekening in verschillende stadia van de toeleveringsketen kan worden berekend aan de hand van een directe raming van de uit de impact van de oorspronkelijke meerkosten voortvloeiende prijsstijging of verandering in marges. Wanneer wordt beoordeeld of meerkosten van de directe afnemer zijn doorberekend, wordt bij deze methode een vergelijking gemaakt van de prijs van de directe afnemer tijdens de inbreukperiode en de prijs op de referentiemarkt(en). |
| --- | --- |

(85)

| (86) | Bij de raming van het prijseffect als gevolg van de doorberekening kan de rechter de verschillen tussen de waargenomen prijzen of marges en de prijzen of marges van het nulscenario ramen (77) volgens dezelfde op vergelijking gebaseerde methoden die worden gebruikt voor de begroting van de oorspronkelijke meerkosten. Terwijl het onderliggende concept van deze methoden nader wordt beschreven in de praktische gids, worden voor de toepassing van die methoden in de context van doorberekening nadere richtsnoeren verstrekt in de onderstaande punten. |
| --- | --- |

(86)

| (87) | Op vergelijking gebaseerde methoden hebben het voordeel dat ze gebruikmaken van reële gegevens die op dezelfde of een vergelijkbare markt worden waargenomen (78). Zij zijn gebaseerd op het feit dat het referentiescenario als representatief kan worden beschouwd voor het scenario zonder inbreuk. Deze methoden worden ook erkend en gebruikt door mededingingsautoriteiten in Europa voor analyses die met de raming van doorberekening vergelijkbaar zijn, bijvoorbeeld bij ex-postevaluaties van mededingingsbeleid (79). |
| --- | --- |

(87)

| (88) | Wanneer de op vergelijking gebaseerde methode wordt gebruikt, zou idealiter de prijs of de marge tijdens de inbreukperiode worden vergeleken met precies dezelfde markt, maar dan zonder inbreuk. Maar het is natuurlijk niet mogelijk exact te weten hoe een markt zonder inbreuk zou zijn geëvolueerd. Zo kan het gebeuren dat belangrijke factoren die invloed uitoefenen op de prijzen van de directe afnemer, zoals veranderingen in de vraag of prijzen van andere inputs, tijdens de inbreukperiode niet dezelfde gevolgen hebben voor de prijzen als in het nulscenario. |
| --- | --- |

(88)

| (89) | Het is van essentieel belang met deze factoren rekening te houden om te beoordelen of een bepaalde referentiemarkt als nulscenario geschikt is. Zoals in deel 5.1.1 nader wordt toegelicht, bestaan er verschillende technieken om rekening te houden met de verschillen tussen de markt waarop de inbreuk plaatsvindt en de referentiemarkten. Of de markt waarop de inbreuk werd gepleegd en de referentiemarkten voldoende vergelijkbaar worden geacht om de resultaten van een vergelijking te gebruiken om de doorberekening te ramen, wordt bepaald door de nationale rechtsstelsels (80). |
| --- | --- |

(89)

5.1.1.   Benaderingen

| (90) | Wanneer de op vergelijking gebaseerde methode wordt gebruikt om het doorberekeningseffect te ramen, wordt de prijs van de directe afnemer of de indirecte afnemer vergeleken met het scenario zonder inbreuk, het nulscenario. Het nulscenario kan worden bepaald op basis van (81):






  — | gegevens over de prijs of de marge met betrekking tot deze markt voor en/of na de inbreuk, doorgaans de voor-tijdens-na-benadering genoemd; |
| --- | --- | --- |

(90)

—

gegevens over de prijs of de marge met betrekking tot deze markt voor en/of na de inbreuk, doorgaans de voor-tijdens-na-benadering genoemd;

| — | gegevens over dezelfde (product)markt, maar in een ander geografisch gebied, of over een andere productmarkt die wordt geacht op vergelijkbare wijze te evolueren als de markt waarin de directe of indirecte afnemer actief is, doorgaans de transversale benadering genoemd; |
| --- | --- |

—

gegevens over dezelfde (product)markt, maar in een ander geografisch gebied, of over een andere productmarkt die wordt geacht op vergelijkbare wijze te evolueren als de markt waarin de directe of indirecte afnemer actief is, doorgaans de transversale benadering genoemd;

| — | een combinatie van vergelijkingen in de tijd en vergelijkingen tussen markten, doorgaans de difference-in-differences-benadering genoemd. |
| --- | --- |

—

een combinatie van vergelijkingen in de tijd en vergelijkingen tussen markten, doorgaans de difference-in-differences-benadering genoemd.

5.1.1.1.   De voor-tijdens-na-benadering

| (91) | Een benadering die vaak wordt gebruikt om de oorspronkelijke meerkosten te ramen, is het vergelijken van prijzen in de tijd in dezelfde markt, d.w.z. een voor-tijdens-na-vergelijking (illustratie in kader 5 hieronder) (82). Wanneer deze benadering wordt toegepast om de doorberekening te ramen, is de referentiemarkt exact dezelfde productmarkt als de markt waarop de directe of indirecte afnemer actief was toen de inbreuk plaatsvond, maar wordt deze op verschillende tijdstippen geanalyseerd. De onderliggende aanname is dus dat de desbetreffende productmarkt in de periode zonder inbreuk een goede benadering vormt van het nulscenario, d.w.z. van de situatie die op de productmarkt zou bestaan indien tijdens de inbreukperiode geen inbreuk had plaatsgevonden. Deze aanname kan fout zijn omdat er in de praktijk om de gevolgen van de inbreuk afzonderlijk te kunnen inschatten geen referentiemarkt bestaat waarop extra factoren met betrekking tot het geografisch gebied of het product kunnen worden geïsoleerd. |
| --- | --- |

(91)

Kader 5

Voorbeeld van een voor-tijdens-na-benadering (83)

| Prijs van kabelbomen |
| --- |

Prijs van kabelbomen

| (92) | In het voorbeeld in kader 5 hierboven wordt ervan uitgegaan dat de illegale prijsstelling in de kopersector gedurende vijf jaar plaatsvond, van 2005 tot en met 2010. In die periode (84) werden de oorspronkelijke meerkosten doorberekend aan autobouwer C. Bij deze methode wordt de prijs die de autobouwer tijdens de inbreukperiode heeft betaald, vergeleken met de prijs die de autobouwer heeft betaald in een periode zonder inbreuk en doorberekening, bijvoorbeeld in 2003 en 2004. In kader 8 hieronder wordt een voorbeeld gegeven van een zaak waarin een eiser deze benadering heeft toegepast. |
| --- | --- |

(92)

5.1.1.2.   De transversale benadering

| (93) | In sommige gevallen kan het moeilijk zijn om op de referentiemarkten of de inbreukmarkten prijsontwikkelingen in de tijd te volgen. Dan kan een andere op vergelijking gebaseerde methode worden gebruikt, namelijk een methode waarbij verschillende geografische markten worden vergeleken. De onderliggende aanname van deze benadering is dat de andere geografische markt in alle opzichten vergelijkbaar is met de inbreukmarkt, op de inbreuk na. Ook deze aanname gaat misschien te ver. |
| --- | --- |

(93)

| (94) | Zoals in onderstaande kader 6 is aangegeven, kan een nationale rechterlijke instantie rekening houden met de vergelijking van de prijs die autobouwer C1 tijdens de inbreukperiode in lidstaat 1 heeft betaald (p1), met de gemiddelde prijs die een vergelijkbare autobouwer in lidstaat 2 heeft betaald, d.w.z. op een afzonderlijke geografische markt die geen invloed van de inbreuk ondervindt (p2). Deze methode wordt de “marktvergelijkingsmethode” genoemd (85). |
| --- | --- |

(94)

Kader 6

Voorbeeld van een transversale benadering

| Als p1 hoger blijkt te zijn dan p2, duidt dit op een prijseffect als gevolg van doorberekening door kabelboomleverancier B1 aan autobouwer C1 in lidstaat 1. Een dergelijke vergelijking kan ook voor andere economische variabelen worden gemaakt, bijvoorbeeld voor marges of voor verkochte hoeveelheden. |
| --- |

Als p1 hoger blijkt te zijn dan p2, duidt dit op een prijseffect als gevolg van doorberekening door kabelboomleverancier B1 aan autobouwer C1 in lidstaat 1. Een dergelijke vergelijking kan ook voor andere economische variabelen worden gemaakt, bijvoorbeeld voor marges of voor verkochte hoeveelheden.

5.1.1.3.   De difference-in-differences-benadering

| (95) | Uit economisch oogpunt is de meest nauwkeurige op vergelijking gebaseerde methode die waarbij de voor-tijdens-na-benaderen en de transversale benadering worden gecombineerd. Deze methode is de difference-in-differences-benadering (86). Hierbij wordt gekeken naar de ontwikkeling van de relevante economische variabele op de markt die door de doorberekening wordt getroffen, gedurende een bepaalde periode (verschil in de tijd op de markt waarop doorberekening plaatsvindt) en wordt die vergeleken met de ontwikkeling van dezelfde variabele gedurende dezelfde periode op een niet-getroffen referentiemarkt (bijvoorbeeld een andere geografische markt). |
| --- | --- |

(95)

| (96) | Kader 7 illustreert de difference-in-differences-benadering. |
| --- | --- |

(96)

Kader 7

Illustratie van de difference-in-differences-benadering

| |
| --- |

| (97) | In een geval waarop kader 5 en kader 6 zijn gebaseerd, nemen we aan dat autobouwer C1 in lidstaat 1 (de indirecte afnemer) schadevergoeding vordert van koperproducent A1 (de inbreukpleger). Zoals in punt 8 is uiteengezet, vloeit alle schade van C1 voort uit de doorberekening van meerkosten van kabelboomleverancier B1. Door te kiezen voor een difference-in-differences-benadering zou de evolutie worden beoordeeld van de prijs die autobouwer C1 gedurende een bepaalde periode betaalt in lidstaat 1 (de markt met prijseffect ten gevolge van de doorberekening), om deze te vergelijken met de evolutie van de prijs die autobouwer C2 in dezelfde periode betaalt in lidstaat 2 (zonder invloed van de inbreuk en dus zonder aan doorberekening verbonden prijseffecten). De vergelijking toont het verschil tussen deze twee verschillen in de tijd. Dit geeft een raming van de verandering in de door de autobouwer betaalde prijs, met uitsluiting van alle factoren die op dezelfde wijze van invloed waren op de markten in zowel lidstaat 1 als lidstaat 2. Bij de methode wordt het prijseffect als gevolg van de doorberekening geïsoleerd van andere invloeden op de prijs van kabelbomen die zich op beide markten voordoen. |
| --- | --- |

(97)

| (98) | De methode kan ook worden geïllustreerd met een variatie op dit geval, waarop kader 6 en kader 7 zijn gebaseerd. Laten we aannemen dat uit de vergelijking van de situatie voor, tijdens en na blijkt dat de eenheidsprijs van kabelbomen in lidstaat 1 (waar de inbreuk en de doorberekening hebben plaatsgevonden) tussen 2005 en 2010 met 100 EUR is gestegen. Uit de analyse van de niet-getroffen markt in lidstaat 2 in dezelfde periode kan blijken dat de eenheidsprijs voor kabelbomen met slechts 10 EUR is gestegen, als gevolg van een stijging van andere inputkosten, bijvoorbeeld van plastic. In de veronderstelling dat de hogere inputkosten (van plastic) zich ook in ook lidstaat 1 voordeden, en op voorwaarde dat alle overige omstandigheden gelijk zijn, zou uit een vergelijking tussen de respectieve prijsontwikkeling voor kabelbomen in lidstaten 1 en 2 blijken dat de prijsverhoging door het doorberekeningseffect is veroorzaakt. In het voorbeeld zou dat 90 EUR zijn. |
| --- | --- |

(98)

| (99) | Een belangrijk sterk punt van de difference-in-differences-benadering is bijgevolg dat veranderingen die geen verband houden met het prijseffect van de doorberekening en die zich voordeden in dezelfde periode, kunnen worden gefilterd. De methode berust evenwel op de veronderstelling dat andere factoren (in het voorbeeld hierboven de prijs van plastic) de markten in gelijke mate beïnvloeden. Is dit niet het geval, dan kan een econometrische toepassing van de difference-in-differences-techniek nodig zijn. De toepassingen van dergelijk technieken worden nader toegelicht in punt 5.1.2 hieronder. |
| --- | --- |

(99)

5.1.2.   Toepassing van op vergelijking gebaseerde benaderingen in de praktijk

| (100) | Voor de raming van de prijseffecten als gevolg van doorberekening op basis van de op vergelijking gebaseerde benadering zijn verschillende technieken voorhanden. Bepaalde factoren, zoals een stijging van de grondstofprijzen in het voorbeeld hierboven, zijn soms alleen van invloed op de referentiemarkt, of alleen op de markt die wordt getroffen door de doorberekening. Zoals hierboven werd uitgelegd, zijn aanpassingen aan de geobserveerde gegevens nodig om rekening te houden met dergelijke invloeden. In gevallen waarin relatief gemakkelijk rekening kan worden gehouden met de beïnvloedende factor en de omvang van de effecten daarvan, kunnen dit eenvoudige aanpassingen zijn. |
| --- | --- |

(100)

| (101) | In een aantal gevallen, wanneer de beschikbaarheid en de kwaliteit van de gegevens dit toelaten, kunnen aanpassingen aan referentiegegevens op basis van econometrische technieken worden gedaan, met name aan de hand van een regressieanalyse. Regressieanalyse is een statistische techniek waarmee patronen in de relatie tussen twee economische variabelen kunnen worden geanalyseerd. |
| --- | --- |

(101)

| (102) | Bij een regressieanalyse wordt een aantal gegevenswaarnemingen voor de onderzoeksvariabele en de vermoedelijke beïnvloedende variabelen onderzocht. De relatie wordt doorgaans uitgedrukt in de vorm van een vergelijking. Aan de hand van deze vergelijking kunnen de effecten van beïnvloedende variabelen op de onderzoeksvariabele worden geraamd en kunnen zij worden gescheiden van de gevolgen van de inbreuk. Op basis van een regressieanalyse kan worden geraamd hoe nauw de relevante variabelen met elkaar in verband staan, wat in een aantal gevallen kan wijzen op een oorzakelijke invloed van een bepaalde variabele op een andere (87). |
| --- | --- |

(102)

| (103) | De verschillende technieken voor aanpassingen aan referentiegegevens zijn nader beschreven in de praktische gids (88). Aan de hand van voorbeelden en illustraties biedt de praktische gids richtsnoeren over de begrippen, de benaderingen en de voorwaarden voor de toepassing van de verschillende technieken. Dit moet als basis dienen voor de behandeling van kwesties in verband met de benaderingen die beschikbaar zijn om de op vergelijking gebaseerde methoden toe te passen. |
| --- | --- |

(103)

| (104) | De rechter moet zich ervan bewust zijn dat het gebruik van regressieanalyse de nauwkeurigheid van de raming van schadevergoeding kan verhogen en dus kan bijdragen om aan de vereiste bewijsnorm te voldoen (89). De nationale rechterlijke instanties hebben ervaring met de bewijskracht van statistisch bewijsmateriaal, zoals regressieanalyses, in gevallen waarbij schadevergoeding is toegekend (90). |
| --- | --- |

(104)

| (105) | Doorgaans hangt de bewijskracht van statistisch bewijsmateriaal ervan of het risico kan worden vermeden van zogeheten “type 1-fouten”, d.w.z. besluiten dat er sprake is van doorberekening terwijl dat eigenlijk niet zo is, en van “type 1-fouten”, d.w.z. besluiten dat er geen sprake is van doorberekening terwijl dat wel het geval is. Om deze risico's op te vangen, kunnen in een statistisch model de concepten statistische significantie en statistisch onderscheidingsvermogen worden gebruikt. Bij het concept statistische significantie wordt de drempel om te besluiten dat er sprake is van doorberekening hoog gelegd. Een benadering die frequent wordt toegepast is het instellen van een risico van 5 procent voor type 1-fouten en dus gebruik te maken van een betrouwbaarheidsinterval van 95 procent (91). Met regressiemodellen kan echter ook het risico op type 2-fouten worden beperkt (92). Wanneer in een bepaald geval de doorberekening wordt geraamd, moet de rechter beslissen of het regressiemodel dat hem wordt voorgelegd het risico op type 1- en type 2-fouten in die mate vermijdt dat het bewijskracht heeft. |
| --- | --- |

(105)

| (106) | Het mogelijke belang van de aanpassing van referentiegegevens door middel van kwantitatieve technieken zoals regressieanalyses kan worden geïllustreerd aan de hand van een uitspraak van een Duitse rechter in kader 8. |
| --- | --- |

(106)

Kader 8

De Duitse autoruitenzaak (93)

| De eiser in deze vordering tot schadevergoeding was een indirecte afnemer van de leden van een autoruitenkartel. De leden van het kartel hebben inbreuk gemaakt op artikel 101 VWEU en zijn in 2008 beboet door de Europese Commissie.
  De deskundigen van de eiser hebben een analyse verricht van de prijsontwikkelingen vóór, tijdens en na de kartelperiode. Er zijn geen regressie- of correlatieanalyses verricht. De deskundigen hebben veeleer getracht een verband te leggen tussen de prijs van autoruiten (het onder het kartel vallende product) en de prijs van autoruiten bij vervanging door louter de prijspatronen te observeren.
  De rechter oordeelde echter dat uit deze analyse geen voldoende rechtstreeks verband was aangetoond tussen de prijsstelling van beide eerdergenoemde producten. Dit kwam gedeeltelijk door de gegevens die in de analyse van de deskundige van de eisers werden gebruikt en door het feit dat daarin niet voldoen rekening werd gehouden met andere prijseffecten en markttrends. De rechter heeft tevens rekening gehouden met de marktomstandigheden in de zaak in kwestie om de doorberekeningsargumenten af te wijzen. |
| --- |

De eiser in deze vordering tot schadevergoeding was een indirecte afnemer van de leden van een autoruitenkartel. De leden van het kartel hebben inbreuk gemaakt op artikel 101 VWEU en zijn in 2008 beboet door de Europese Commissie.

De deskundigen van de eiser hebben een analyse verricht van de prijsontwikkelingen vóór, tijdens en na de kartelperiode. Er zijn geen regressie- of correlatieanalyses verricht. De deskundigen hebben veeleer getracht een verband te leggen tussen de prijs van autoruiten (het onder het kartel vallende product) en de prijs van autoruiten bij vervanging door louter de prijspatronen te observeren.

De rechter oordeelde echter dat uit deze analyse geen voldoende rechtstreeks verband was aangetoond tussen de prijsstelling van beide eerdergenoemde producten. Dit kwam gedeeltelijk door de gegevens die in de analyse van de deskundige van de eisers werden gebruikt en door het feit dat daarin niet voldoen rekening werd gehouden met andere prijseffecten en markttrends. De rechter heeft tevens rekening gehouden met de marktomstandigheden in de zaak in kwestie om de doorberekeningsargumenten af te wijzen.

| (107) | Op economische theorie gebaseerde analyses kunnen in bepaalde gevallen echter aanzienlijke kosten meebrengen. In dergelijke gevallen kan de rechter het voldoende achten de doorberekening te ramen door tegelijkertijd kwantitatieve gegevens te beoordelen zonder gebruik te maken van een regressieanalyse en kwalitatief bewijsmateriaal in aanmerking te nemen. In de meeste gevallen kan de rechter het bovendien ook opportuun achten kwalitatief bewijsmateriaal te beoordelen, zoals direct bewijs van de doorberekening, ook wanneer de in dit deel beschreven kwantitatieve methoden worden gebruikt. |
| --- | --- |

(107)

| (108) | Bij de raming van doorberekening op basis van kwalitatief bewijsmateriaal kunnen documenten waarin het prijsbeleid van een onderneming wordt beschreven, bijzonder relevant zijn. Bij de beoordeling van interne documenten moet de rechter zich ervan bewust zijn dat ondernemingen in verschillende sectoren, of zelfs binnen dezelfde sector, een verschillend prijsbeleid kunnen voeren. In een aantal gevallen kan het zijn dat een onderneming een duidelijk beleid voert of dat zij conform haar gevestigde praktijk prijsaanpassingen uitvoert die voortvloeien uit specifieke veranderingen in de kosten. Zo kunnen afnemers in sommige gevallen prijsaanpassingen koppelen aan veranderingen in bepaalde indexcijfers waarvoor het concurrentieverstorende gedrag van de inbreukpleger geen gevolgen heeft, bijvoorbeeld indexcijfers voor consumentenprijzen. In andere gevallen kunnen afnemers proberen bepaalde prestatiedoelstellingen te bereiken, bijvoorbeeld door op de producten die zij leveren, een specifieke marge toe te passen. In principe pleit de eerste aanpak tegen een conclusie dat er sprake is van doorberekening, terwijl de laatste suggereert dat de afnemer veranderingen in de kosten zou doorberekenen. |
| --- | --- |

(108)

| (109) | Bovendien moet de rechter bij de beoordeling van prijsbeleid er ook op letten of het prijsbeleid van de betrokken onderneming daadwerkelijk is uitgevoerd, door bijvoorbeeld prijsgegevens te bekijken om na te gaan of deze overeenkomen met het betrokken prijsbeleid. |
| --- | --- |

(109)

| (110) | Hieronder worden voorbeelden gegeven van zaken waarin de nationale rechter kwalitatief bewijsmateriaal in aanmerking heeft genomen. |
| --- | --- |

(110)

Kader 9

Raming van doorberekening op basis van kwalitatief bewijsmateriaal — Cheminova (2015) (94)

| In deze uitspraak heeft de rechter geoordeeld dat een producent van pesticiden 50 % van de oorspronkelijke meerkosten had doorberekend aan de indirecte klanten. Deze conclusie was gebaseerd op economische theorie. In dit geval kon de rechter een beroep doen op voor het publiek beschikbare marktstudies waarin de markt waarop de directe klant actief was, als een monopolie werd gekenmerkt. In een door de directe klant verstrekt verslag werd aangevoerd dat de markt in feite eerder als concurrerende markt dan als monopolie moest worden gekenmerkt. De directe klant voerde onder meer aan dat een groot aantal producten op de markt concurreerde en dat de beperkte marktaandelen wezen op een concurrerende markt. Gezien de feiten van de specifieke zaak was de rechter het evenwel oneens met deze benadering. |
| --- |

In deze uitspraak heeft de rechter geoordeeld dat een producent van pesticiden 50 % van de oorspronkelijke meerkosten had doorberekend aan de indirecte klanten. Deze conclusie was gebaseerd op economische theorie. In dit geval kon de rechter een beroep doen op voor het publiek beschikbare marktstudies waarin de markt waarop de directe klant actief was, als een monopolie werd gekenmerkt. In een door de directe klant verstrekt verslag werd aangevoerd dat de markt in feite eerder als concurrerende markt dan als monopolie moest worden gekenmerkt. De directe klant voerde onder meer aan dat een groot aantal producten op de markt concurreerde en dat de beperkte marktaandelen wezen op een concurrerende markt. Gezien de feiten van de specifieke zaak was de rechter het evenwel oneens met deze benadering.

Kader 10

Raming van doorberekening op basis van kwalitatief bewijsmateriaal — DOUX Aliments (2014) (95)

| In deze uitspraak heeft het hof (Cour d'appel de Paris) geoordeeld dat de eiser heeft aangetoond dat er geen sprake was van doorberekening. De meerkosten hadden in deze zaak betrekking op lysine, een grondstof die wordt gebruikt bij de productie van kippen. Het hof heeft geoordeeld dat lysine slechts één procent van de kosten van de kippenproductie uitmaakt. Zo'n kleine stijging van de kosten volstond niet als bewijs om de rechter ervan te overtuigen dat dit ook zou leiden tot een verhoging van de prijzen voor kippen. De rechter heeft geoordeeld dat de prijzen reageerden op andere factoren, zoals concurrentie met andere vleesproducten en afnemersmacht. In zijn conclusie dat de meerkosten niet zijn doorberekend aan de indirecte retailers verwees het hof naar het feit dat de kippen op een internationale en concurrerende markt waren aangekocht en dat de detailhandelsketens een sterke afnemersmacht hadden. |
| --- |

In deze uitspraak heeft het hof (Cour d'appel de Paris) geoordeeld dat de eiser heeft aangetoond dat er geen sprake was van doorberekening. De meerkosten hadden in deze zaak betrekking op lysine, een grondstof die wordt gebruikt bij de productie van kippen. Het hof heeft geoordeeld dat lysine slechts één procent van de kosten van de kippenproductie uitmaakt. Zo'n kleine stijging van de kosten volstond niet als bewijs om de rechter ervan te overtuigen dat dit ook zou leiden tot een verhoging van de prijzen voor kippen. De rechter heeft geoordeeld dat de prijzen reageerden op andere factoren, zoals concurrentie met andere vleesproducten en afnemersmacht. In zijn conclusie dat de meerkosten niet zijn doorberekend aan de indirecte retailers verwees het hof naar het feit dat de kippen op een internationale en concurrerende markt waren aangekocht en dat de detailhandelsketens een sterke afnemersmacht hadden.

| (111) | Wanneer voor de raming van de meerkosten op vergelijking gebaseerde methoden worden gebruikt, hebben rechters soms de zogeheten veiligheidsaftrek toegepast. Dit houdt in dat zij een bedrag hebben aangepast om voldoende rekening te houden met de onzekerheden in de raming op basis van de geobserveerde gegevens (96). Indien een economische analyse niet haalbaar is, kan een dergelijke benadering ook bij de raming van doorberekening worden toegepast. Een dergelijke benadering zou ertoe strekken de effecten van andere mogelijke factoren op de variabele in kwestie (bijvoorbeeld de door de indirecte klant geboden prijs) uit te sluiten. |
| --- | --- |

(111)

5.1.3.   Problemen

| (112) | Wanneer de rechter het prijseffect van doorberekening raamt, kan hij met name technieken gebruiken die zo veel mogelijk rekening houden met andere factoren dan die welke voortvloeien uit de inbreuk. De difference-in-differences-techniek is een dergelijke techniek. Ze vereist informatie of gegevens van een referentiemarkt (bijvoorbeeld een andere geografische markt) en tijdreeksen van de door de doorberekening getroffen markt. De rechter moet zich evenwel bewust zijn van potentiële problemen die van invloed kunnen zijn op de geldigheid van de op vergelijking gebaseerde methoden. |
| --- | --- |

(112)

| (113) | Idealiter is de referentiemarkt vergelijkbaar met de inbreukmarkt, zonder zelf de gevolgen van de inbreuk te ondervinden. De afnemers op elk van de markten gebruiken evenwel vaak dezelfde input. In dergelijke gevallen kan het moeilijk zijn een niet-getroffen referentie te vinden. Met name indien de inbreuk qua omvang een groot geografisch gebied treft, is het waarschijnlijk dat producten die met het onderzochte product vergelijkbaar zijn en waarvoor dezelfde input wordt gebruikt, eveneens getroffen zijn. Daardoor kan het moeilijk zijn een passende referentiemarkt te vinden. |
| --- | --- |

(113)

| (114) | In andere omstandigheden kan de referentiemarkt indirect worden getroffen door de oorspronkelijke meerkosten. In het schematische voorbeeld van het koperkartel in kader 6 koopt kabelboomleverancier B1 koper aan bij inbreukpleger A1. Hoewel kabelboomleverancier B2 op de referentiemarkt niet inkoopt bij inbreukpleger A1, kunnen kabelboomleveranciers B2 en B1 concurrenten zijn op dezelfde geografische downstreammarkten. Dit impliceert dat als kabelboomleverancier B1 zijn prijzen verhoogt als reactie op de oorspronkelijke inbreuk, zijn concurrenten hun prijzen ook kunnen verhogen. In dat geval kan de prijs die kabelboomleverancier B2 biedt, indirect door de inbreuk beïnvloed zijn, en is hij dus geen goede referentie (97). |
| --- | --- |

(114)

| (115) | Bij een vergelijking in de tijd kan het moeilijk zijn om voldoende nauwkeurig te bepalen in welke periode de markt door een bepaalde inbreuk werd getroffen. De partijen kunnen een besluit van een mededingingsautoriteit indienen waarin een inbreukperiode is vermeld, d.w.z. waarin de begin- en einddatum van de inbreuk zijn aangegeven. Het is echter mogelijk dat die periode niet overeenstemt met de periode waarin een markt door de inbreuk daadwerkelijk ongunstig werd beïnvloed. Het bepalen van de data van de inbreukperiode of van de periode waarin de markt ongunstig werd beïnvloed, kan grote gevolgen hebben voor de resultaten van de analyse. In de praktijk is het mogelijk dat de gevolgen van de inbreuk niet beperkt blijven tot de periode die in een dergelijk besluit is bepaald (98). Enerzijds kan de begindatum die de mededingingsautoriteit heeft vastgesteld, na het eigenlijke begin van de inbreuk liggen, bijvoorbeeld bij gebrek aan betrouwbaar bewijs (99). Anderzijds kan de einddatum die in een inbreukbeslissing is bepaald, vóór het daadwerkelijke einde van de eigenlijke inbreuk liggen. |
| --- | --- |

(115)

| (116) | De gevolgen van een inbreuk zijn ook niet noodzakelijk beperkt tot de periode van de inbreuk. Zelfs nadat het door het mededingingsrecht van de EU verboden gedrag is geëindigd, kan de inbreuk nog een ongunstige invloed hebben op de betrokken markt. Dit kan met name het geval zijn op oligopolide markten, indien de tijdens de inbreuk verzamelde informatie de leveranciers van een bepaald product in staat stelt na de beëindiging van de inbreuk een duurzame strategie te volgen waarbij tegen een hogere prijs dan de concurrerende prijs wordt verkocht, d.w.z. een prijs die zou zijn aangerekend zonder de inbreuk, zonder in te druisen tegen het mededingingsrecht van de EU (100). |
| --- | --- |

(116)

| (117) | Het feit dat afnemers op verschillende niveaus van de toeleveringsketen een doorberekening kunnen uitstellen, kan ook een aanzienlijke invloed hebben op de vergelijking (101). Dit kan worden geïllustreerd aan de hand van het voorbeeld in kader 1. Stel dat autobouwer C jaarlijks over prijzen onderhandelt met kabelboomleverancier B. Kabelboomleverancier B past zijn prijzen slechts eenmaal per jaar aan, nadat de onderhandelingen met autobouwer C zijn afgerond. Wanneer een prijskartel op de kopermarkt wordt aangegaan kort nadat de onderhandelingen tussen de kabelboomleverancier en de autobouwer zijn afgerond, kan de kabelboomleverancier de stijging van de koperprijs pas bij de onderhandelingen het jaar erna doorberekenen in zijn eigen prijs. |
| --- | --- |

(117)

| (118) | De vertraging bij de doorberekening op een volgend niveau van de toeleveringsketen kan leiden tot problemen bij het bepalen van de relevante periode om prijzen tijdens de inbreuk te vergelijken met de prijzen voor of na de inbreuk (of beide). De rechter kan de analyse aanpassen door rekening te houden met de aard van elke zaak, bijvoorbeeld door het prijsbeleid van de partijen te analyseren, en op basis daarvan een bepaald tijdsinterval in te lassen bij de analyse van prijsstellingspatronen op verschillende niveaus van de toeleveringsketen. |
| --- | --- |

(118)

| (119) | Het gebruik van regressieanalyses bij op vergelijking gebaseerde benaderingen kan de nauwkeurigheid van het geraamde doorberekeningseffect vergroten. De rechter moet zich ervan bewust zijn dat dit type regressiemodellen, hoewel zij een directe raming van het doorberekeningseffect opleveren, niet precies aangeven in welke mate elke in deel 3 besproken theoretische factor die voor de doorberekening gevolgen heeft (bijvoorbeeld de aard van de inputkosten en de aard van de vraag naar het product) aan dat effect heeft bijgedragen. Een voordeel bij het gebruik van regressieanalyses is dat het minder waarschijnlijk is dat de aannames op basis van economische theorie verkeerd zijn. Terwijl de geraamde doorberekeningseffecten doorgaans niet factor per factor hoeven te worden uitgesplitst, kan worden opgemerkt dat de hieronder in deel 5.2.3 beschreven technieken een kwantitatieve uitsplitsing van de factoren kunnen geven. |
| --- | --- |

(119)

5.2.   Overige methoden

5.2.1.   De benadering op basis van het doorberekeningspercentage

| (120) | In het deel hierboven worden methoden en technieken beschreven voor op vergelijking gebaseerde benaderingen voor de raming van het prijseffect als gevolg van de doorberekening. In de regel heeft de op vergelijking gebaseerde benadering de voorkeur wanneer ze haalbaar en evenredig is. Dit komt doordat de methode het duidelijke voordeel heeft dat de doorberekening kan worden geraamd op basis van de daadwerkelijke prijzen die een directe of indirecte afnemer tijdens de inbreukperiode heeft bepaald. De methode berust onder meer op de beschikbaarheid van gegevens over deze prijzen, naast prijzen in een of meer referentiemarkten. Dergelijke informatie kan in veel gevallen beschikbaar zijn. Als aan de rechter echter geen informatie kan worden verstrekt over daadwerkelijke prijzen in de inbreukmarkt en de referentiemarkt(en), bijvoorbeeld wanneer de rechter oordeelt dat openbaarmaking van dergelijke informatie niet evenredig is met de waarde van de desbetreffende claim, kan de doorberekening worden geraamd op basis van andere methoden, zoals de benadering op basis van het doorberekeningspercentage. |
| --- | --- |

(120)

| (121) | Deze benadering op basis van het doorberekeningspercentage kan worden gevolgd door te analyseren hoe eerdere wijzigingen in de kosten van een onderneming haar prijzen hebben beïnvloed voor of na de inbreukperiode. In het bovenstaande voorbeeld in kader 1 kan de mate van doorberekening worden geraamd door te analyseren hoe historische veranderingen in de kosten van koper de prijzen van kabelbomen hebben beïnvloed. Simpel gezegd, wanneer een stijging van de kosten van koper met 10 EUR wordt gevolgd door een stijging van de prijs voor kabelbomen met 5 EUR, wordt het doorberekeningspercentage op 50 % geraamd. Om de doorberekening tijdens de inbreukperiode te ramen, kan de rechter dan dit geraamde doorberekeningspercentage combineren met informatie over de meerkosten en de verkoop. |
| --- | --- |

(121)

| (122) | De benadering op basis van het doorberekeningspercentage is evenwel niet zonder risico en kan in een aantal gevallen zelfs misleidende resultaten opleveren. Dit komt doordat de rechter bij de toepassing van deze benadering voor de raming van de doorberekening niet kan vaststellen of de meerkosten daadwerkelijk zijn doorberekend, en evenmin kan zien of de veranderingen in de kosten voor het getroffen basisproduct tot uitdrukking komen in de prijzen op de downstreammarkten. Het is daarom van essentieel belang dat de rechter zich ervan bewust is dat de benadering op basis van het doorberekeningspercentage gebaseerd is op de aanname dat veranderingen in de inputkosten tijdens de inbreukperiode zichtbaar zijn in de prijzen op een volgend niveau van de toeleveringsketen. Als deze aanname onjuist is, kan deze benadering ramingen opleveren die misleidend zijn in die zin dat een doorberekening van meerkosten wordt vastgesteld die eigenlijk niet heeft plaatsgevonden. |
| --- | --- |

(122)

| (123) | Wanneer de rechter gebruik maakt van de benadering op basis van het doorberekeningspercentage, zal hij er doorgaans naar streven de doorberekening te ramen op basis van de manier waarop veranderingen in de kosten van het getroffen basisproduct voordien in de prijzen op een volgend niveau van de toeleveringsketen tot uitdrukking kwamen. Is dergelijke informatie echter niet voorhanden, dan kan de rechter kijken naar de ontwikkeling van andere elementen van de marginale kosten van de afnemer en analyseren hoe die kostenveranderingen van invloed zijn op de prijzen op een volgend niveau van de toeleveringsketen. In het hypothetische geval van punt 8, dat nader is uitgewerkt in bovenstaande punten 78 en 98, betekent dit dat de rechter rekening kan houden met een analyse van het verband tussen de prijs van kabelbomen en de kosten van plastic (niet door de inbreuk beïnvloed) en het doorberekeningspercentage op basis van dat verband kan ramen. |
| --- | --- |

(123)

| (124) | In de meeste gevallen heeft de onderzochte inbreuk betrekking op een input die slechts één element is van de marginale kosten van de afnemer. Indien de input die door de inbreuk is beïnvloed, slechts een zeer klein gedeelte van de marginale kosten vertegenwoordigt, kan zelfs een aanzienlijke verhoging van de kosten van die input nauwelijks in de prijsgegevens van de afnemer worden opgespoord, zelfs als die volledig wordt doorberekend. Als alternatieve benadering kan het doorberekeningspercentage weliswaar worden geraamd op basis van veranderingen in de kosten van significantere grondstoffen en niet alleen op basis van veranderingen in de kosten van de getroffen minder significante grondstoffen, maar deze benadering heeft het nadeel dat ze berust op een aanname die te ver kan gaan, namelijk dat de stijgingen van de marginale kosten worden doorberekend tegen eenzelfde percentage, ongeacht de bron van de kostenstijging. Wanneer met een op vergelijking gebaseerde methode, d.w.z. een raming op basis van de daadwerkelijke prijs, geen statistisch significante doorberekening wordt gevonden, kan dit bovendien worden beschouwd als een bewijs voor de hypothese dat feitelijk geen doorberekening heeft plaatsgevonden. Met andere woorden, de bevinding dat er op basis van de op vergelijking gebaseerde methode geen doorberekening heeft plaatsgevonden, is op zich geen geldig of afdoende argument om de benadering op basis van het doorberekeningspercentage te volgen. |
| --- | --- |

(124)

| (125) | Zoals uitgelegd in bijlage 1, zijn er ook goede redenen voor ondernemingen om kleine veranderingen in hun marginale kosten niet altijd door te berekenen, althans niet op korte termijn, zelfs wanneer zij grotere kostenveranderingen wel zouden doorberekenen. Bijgevolg kan wellicht niet zomaar worden aangenomen dat het doorberekeningspercentage hetzelfde zal zijn voor verschillende veranderingen in de inputkosten. Een verklaring kan zijn dat de onderneming zogeheten prijsaanpassingskosten heeft, en dus liever wacht tot de stijgingen van de marginale kosten boven een bepaalde drempel uitkomen alvorens haar prijzen te wijzigen. |
| --- | --- |

(125)

| (126) | Bij de beoordeling van het indirecte bewijsmateriaal voor doorberekening op basis van ontwikkelingen in de kostenelementen die niet getroffen zijn door de meerkosten, verdient het aanbeveling ook rekening te houden met kwalitatief bewijsmateriaal waaruit kan blijken dat de doorberekening van kleine kostenstijgingen in dat specifieke geval in overeenstemming is met de commerciële praktijk van de directe of indirecte afnemer. |
| --- | --- |

(126)

| (127) | In bepaalde gevallen kan informatie beschikbaar zijn over de prijzen van de directe afnemer tijdens de inbreukperiode, en enkel voor die periode. De benadering op basis van het doorberekeningspercentage kan in dergelijke scenario's ook misleidende resultaten opleveren. Dit komt omdat prijseffecten ten gevolge van doorberekening zouden worden geïdentificeerd op basis van veranderingen in de kosten voor de input waarop de inbreuk op het mededingingsrecht betrekking had. In vele gevallen is het best mogelijk dat de veranderingen in de kosten voor de input waarop de inbreuk op het mededingingsrecht betrekking had tijdens de inbreukperiode aanzienlijk kleiner waren dan de stijging van de kosten ten gevolge van de inbreuk. Zoals hierboven werd uiteengezet, worden kleine kostenstijgingen soms niet in dezelfde mate doorberekend als grotere kostenstijgingen, en door te focussen op relatief kleine veranderingen in kosten en prijzen tijdens de inbreukperiode zou de raming van het doorberekeningseffect onnauwkeurig kunnen zijn. |
| --- | --- |

(127)

5.2.2.   Praktische toepassing van de benadering op basis van het doorberekeningspercentage

| (128) | De benadering op basis van het doorberekeningspercentage vereist informatie over de oorspronkelijke meerkosten en het desbetreffende doorberekeningspercentage. Is er geen eerdere raming van de meerkosten voorhanden, dan kan de rechter de in de praktische gids vermelde technieken in overweging nemen (102). |
| --- | --- |

(128)

| (129) | De op vergelijking gebaseerde methode heeft als voordeel dat een nulscenario kan worden vastgesteld. Zoals in bovenstaand punt 66 is aangegeven, heeft deze oefening tot doel de effecten van de inbreuk af te zonderen van andere factoren die eveneens de prijzen beïnvloeden. Terwijl bij de benadering op basis van het doorberekeningspercentage geen dergelijke benadering mogelijk is, blijft het belangrijk rekening te houden met factoren die geen verband houden met de inbreuk. Een mogelijkheid is gebruik te maken van kwantitatieve technieken, zoals regressieanalyse (103). In het voorbeeld in kader 1 hierboven kan de rechter bijvoorbeeld een analyse van het verband tussen de door de kabelboomleverancier aangerekende prijzen en de veranderingen in de inputkosten van kabelbomen in aanmerking nemen. Andere factoren kunnen evenwel ook van invloed zijn geweest op de prijs op downstreamniveau, bijvoorbeeld schommelingen in de vraag van autobouwers. Als de rechter nalaat rekening te houden met dergelijke aanvullende factoren, zal het geraamde doorberekeningspercentage hoogstwaarschijnlijk vertekend zijn. |
| --- | --- |

(129)

| (130) | Een regressieanalyse vereist doorgaans een grote hoeveelheid kosten- en prijsgegevens. Voor de raming van het doorberekeningspercentage kan de rechter bijgevolg ook nagaan of ramingen uit andere bronnen een redelijke raming kunnen opleveren van het doorberekeningspercentage. Voorbeelden van dergelijke andere bronnen zijn onder andere doorberekeningspercentages die in andere zaken zijn vastgesteld voor dezelfde sector of voor andere sectoren, academische studies die relevant zijn voor de sector in de betrokken zaak of bewijsmateriaal uit getuigenverklaringen. Dit is met name een haalbaar alternatief wanneer de noodzakelijke gegevens niet beschikbaar zijn of kwantitatieve methoden geen relevante controlefactoren bevatten. |
| --- | --- |

(130)

| (131) | Het is echter cruciaal te beseffen dat ramingen die zijn gebaseerd op andere bronnen, het risico inhouden dat geen rekening wordt gehouden met factoren die relevant zijn voor het doorberekeningspercentage in de betrokken zaak. Het kan met name van belang zijn te kijken naar de methode die ten grondslag ligt aan de raming uit andere bronnen en de gevoeligheid van de resultaten voor mogelijke verschillen tussen een dergelijke raming en het doorberekeningspercentage. Hiertoe kan de rechter rekening houden met relevante inzichten uit de economische theorie, zoals uitgelegd in deel 2.3 hierboven en in bijlage 1, zoals de concurrentiegraad. Als er slechts beperkte informatie is over bijvoorbeeld de verschillende marktvoorwaarden of over de wijze waarop het doorberekeningspercentage is bepaald, is de benadering op basis van het doorberekeningspercentage wellicht niet geschikt. |
| --- | --- |

(131)

5.2.3.   De benadering via simulatie

| (132) | In de praktische gids wordt ook de zogeheten benadering via simulatie voorgesteld als een manier om de schade van een inbreuk op het mededingingsrecht te begroten (104). Deze benadering kan ook worden gebruikt om de prijs- en volume-effecten ten gevolge van doorberekening te ramen. De prijs- en volume-effecten in verband met doorberekening worden bij deze benadering gelijktijdig weergegeven. Om deze methode toe te passen, moet een economische deskundige een mededingingsmodel opstellen op het niveau van de distributieketen waar de eiser actief is en een raming maken van de gevolgen van de meerkosten voor de winst van de eiser tijdens de inbreukperiode. De economische deskundige kan bijvoorbeeld nagaan hoe de verschillende krommingen van de vraagcurve de mate van doorberekening kunnen beïnvloeden. Op basis van de specificaties van de vraagzijde en de aanbodzijde kunnen de evenwichtsprijzen in de relevante markt worden berekend. In een volgende stap kan worden geëvalueerd hoe deze prijzen worden beïnvloed door meerkosten. |
| --- | --- |

(132)

| (133) | Voor een rechter is het van belang zich ervan bewust te zijn dat voor deze benadering veel gegevens over prijzen en hoeveelheden in de betrokken markt nodig zijn. Bovendien wordt er uitgegaan van aannames over de gedragingen van ondernemingen en consumenten, die misschien te ver gaan en moeilijk kunnen worden gevalideerd. In vele gevallen kan het bij deze methode dus moeilijk zijn om te voldoen aan de bewijsnorm naar toepasselijk recht. |
| --- | --- |

(133)

6.   BEGROTING EN RAMING VAN VOLUME-EFFECTEN

6.1.   Inleiding

| (134) | Wanneer er een prijseffect is ten gevolge van doorberekening, impliceert dit noodzakelijkerwijs, ten minste in theorie, een volume-effect (105). Wanneer het prijseffect zonder het volume-effect in aanmerking wordt genomen, wordt de reële schade dus onderschat. Om over- of ondercompensatie te voorkomen, is de raming van het volume-effect dus even essentieel als de raming van het door de doorberekening veroorzaakte prijseffect, voor zover de afnemer schadevergoeding vordert voor gederfde winst ten gevolge van het volume-effect (106). |
| --- | --- |

(134)

| (135) | Zoals hieronder in kader 11 wordt geïllustreerd, verwijst het volume-effect naar de gederfde winst wegens een afname van de verkoop ten gevolge van doorberekening, d.w.z. een kleiner verkoopvolume als gevolg van hogere prijzen. Bij de hierboven in punt 69 bedoelde sequentiële benadering bestaat de derde stap bij de begroting van de schade ten gevolge van meerkosten in de raming van de omvang van het volume-effect. |
| --- | --- |

(135)

Kader 11

Het volume-effect

| |
| --- |

| (136) | Het volume-effect komt overeen met het verschil tussen q
  1 en q
  2. Vlak C stelt de gederfde winst ten gevolge van de gederfde verkoop voor. Deze zone kan worden gekwantificeerd door het gederfde volume te vermenigvuldigen met de winstmarge (p
  1-c
  1) die de afnemer zou hebben gehaald zonder inbreuk en doorberekening. |
| --- | --- |

(136)

| (137) | De raming van het volume-effect vereist een beoordeling van twee factoren, namelijk i) de verandering van de hoeveelheid als gevolg van prijsstijgingen en ii) de marge van het nulscenario. Om deze factoren te ramen, zijn gegevens nodig over andere parameters dan die welke nodig zijn voor de raming van het prijseffect als gevolg van de doorberekening. Afhankelijk van de beschikbare gegevens kunnen verschillende methoden worden gebruikt. Voor de raming van het door de doorberekening veroorzaakte prijseffect kan de rechter bij de raming van het volume-effect ook rekening houden met kwalitatief bewijsmateriaal van directe aard (107). Het bestaan van dergelijk bewijsmateriaal kan een belangrijke rol spelen wanneer een rechterlijke instantie beslist of de hieronder beschreven technieken, en zo ja, welke van die technieken, in een specifiek geval kunnen worden gebruikt. |
| --- | --- |

(137)

| (138) | Het volume-effect is door nationale rechterlijke instanties tot dusver slechts in een beperkt aantal gevallen geraamd. Een voorbeeld is te vinden in kader 12 hieronder. In dit geval heeft een door de rechter aangewezen economische deskundige zowel kwalitatieve als kwantitatieve gegevens gebruikt om het volume-effect te ramen. |
| --- | --- |

(138)

Kader 12

Raming van volume-effecten — Cheminova (2015) (108)

| Zoals hierboven in kader 9 is toegelicht, gaat deze zaak over de verkoop van pesticiden in Denemarken. De rechter heeft geoordeeld dat de helft van de oorspronkelijke meerkosten door de directe afnemer waren doorberekend. Op basis van de beoordelingen van een door de rechter aangewezen deskundige werd ook een raming gemaakt van het volume-effect. De deskundige had het volume-effect geraamd als de marge uit het nulscenario, vermenigvuldigd met het aantal wegens de doorberekening gederfde verkopen.
  Om een raming te maken van het aantal tijdens de inbreukperiode gederfde verkopen, heeft de deskundige een aangepaste versie van de elasticiteitsbenadering gevolgd; zoals in deel 6.3 nader wordt toegelicht. Aangezien er geen kwantitatieve gegevens over prijzen en volume beschikbaar waren, heeft de deskundige een mate van elasticiteit afgeleid door het gemiddelde te nemen van de elasticiteit in 23 marktstudies inzake pesticiden. Voorts heeft de deskundige de marge van het nulscenario geraamd door de tijdens de inbreukperiode gerealiseerde marge aan te passen. Op basis hiervan heeft de rechter geoordeeld dat de schade ten gevolge van het volume-effect 20 procent van de meerkosten bedroeg. |
| --- |

Zoals hierboven in kader 9 is toegelicht, gaat deze zaak over de verkoop van pesticiden in Denemarken. De rechter heeft geoordeeld dat de helft van de oorspronkelijke meerkosten door de directe afnemer waren doorberekend. Op basis van de beoordelingen van een door de rechter aangewezen deskundige werd ook een raming gemaakt van het volume-effect. De deskundige had het volume-effect geraamd als de marge uit het nulscenario, vermenigvuldigd met het aantal wegens de doorberekening gederfde verkopen.

Om een raming te maken van het aantal tijdens de inbreukperiode gederfde verkopen, heeft de deskundige een aangepaste versie van de elasticiteitsbenadering gevolgd; zoals in deel 6.3 nader wordt toegelicht. Aangezien er geen kwantitatieve gegevens over prijzen en volume beschikbaar waren, heeft de deskundige een mate van elasticiteit afgeleid door het gemiddelde te nemen van de elasticiteit in 23 marktstudies inzake pesticiden. Voorts heeft de deskundige de marge van het nulscenario geraamd door de tijdens de inbreukperiode gerealiseerde marge aan te passen. Op basis hiervan heeft de rechter geoordeeld dat de schade ten gevolge van het volume-effect 20 procent van de meerkosten bedroeg.

6.2.   Op vergelijking gebaseerde benadering

6.2.1.   Benodigde informatie

| (139) | De op vergelijking gebaseerde benadering voor de raming van het volume-effect vereist informatie over i) de hoeveelheid die de door de doorberekening getroffen onderneming heeft verkocht, ii) het verkochte volume in het nulscenario en iii) de prijs/kosten-marge die de afnemer zonder de inbreuk had kunnen halen. Opgemerkt zij evenwel dat de vastgestelde prijs/kosten-marge niet de benodigde relevante marge voor de raming van het volume-effect is. Als de afnemer bijvoorbeeld de helft van de meerkosten doorberekent, zal dit zijn marge beperken, wat impliceert dat de vastgestelde marge kleiner zal zijn dan in het nulscenario. In dit geval zou door gebruikmaking van de vastgestelde marge de omvang van het volume-effect worden onderschat. |
| --- | --- |

(139)

| (140) | Bovendien moet de rechter er zich van bewust zijn dat de voor de raming van het volume-effect relevante marge niet noodzakelijk overeenkomt met standaardwaarden van de boekhoudkundige marge van een onderneming, zoals de winst vóór interest en belastingen (EBIT) of het netto-inkomen van de onderneming. |
| --- | --- |

(140)

| (141) | De voor de raming van het volume-effect relevante marges worden bepaald door de prijzen van de relevante producten minus de vermeden kosten, d.w.z. de kostenbesparingen als gevolg van de afname van de output. Naast de beoordeling welke kosten kunnen worden vermeden, kan de rechtbank tevens de openbaarmaking van de prijzen van de relevante producten gelasten. In deze context kan de rechtbank ook openbaarmaking gelasten van interne documenten die informatie verstrekken over de dekkingsbijdrage die de afnemer voor zijn eigen prijsstellingsbeslissingen hanteert. |
| --- | --- |

(141)

6.2.2.   Methoden en uitdagingen

| (142) | De winstderving ten gevolge van het volume-effect kan op basis van vergelijking worden geraamd door de marge van het nulscenario te vermenigvuldigen met de door de doorberekening van meerkosten veroorzaakte afname van het verkoopvolume. |
| --- | --- |

(142)

| (143) | Aan de hand van de relevante gegevens van de afnemer kan de rechter de hierboven beschreven op vergelijking gebaseerde methoden in overweging nemen voor de raming van de marge van het nulscenario en de hoeveelheid van het nulscenario. Aangezien de vastgestelde winstmarge en de vastgestelde hoeveelheid kunnen zijn beïnvloed door andere factoren die geen verband houden met de inbreuk, zal het vaak nodig zijn rekening te houden met dergelijke aanvullende factoren. Normaliter is het dus nodig een van de hierboven beschreven benaderingen toe te passen om rekening te houden met factoren die geen verband houden met de inbreuk, bijvoorbeeld een regressieanalyse. |
| --- | --- |

(143)

| (144) | Als de voor de difference-in-differences-benadering benodigde gegevens niet beschikbaar zijn, kunnen andere hierboven beschreven technieken in overweging worden genomen, met name een marktvergelijking of een vergelijking in de tijd. Als dergelijke technieken worden gebruikt, is het evenwel ook belangrijk een degelijk nulscenario vast te stellen, rekening houdend met factoren die verschillen per markt of per periode. |
| --- | --- |

(144)

| (145) | De op vergelijking gebaseerde methoden berusten op de veronderstelling dat de referentieperiode of de referentiemarkt voldoende vergelijkbaar is, met name wat betreft de marktkenmerken die relevant zijn voor winstmarges, zoals de mate van concurrentie op de markt of de kostenstructuur van de leveranciers. Deze veronderstelling is moeilijk verifieerbaar, omdat bij de vaststelling van de marges van een onderneming waarschijnlijk een groot aantal factoren en strategische beslissingen een rol spelen. |
| --- | --- |

(145)

6.3.   Elasticiteitsbenadering

| (146) | Het volume-effect kan ook worden geraamd door de vastgestelde prijsstijging door een prijseffect als gevolg van doorberekening te combineren met een raming van de prijsgevoeligheid van de betrokken vraag. Zoals hierboven vermeld bepaalt de prijsgevoeligheid van de vraag hoe sterk het verband tussen prijs en vraag is. Als een prijsstijging van 1 EUR samengaat met een aanzienlijke daling van de aangekochte hoeveelheid, zou de vraag prijsgevoeliger zijn dan wanneer de aangekochte hoeveelheid minder sterk afneemt bij dezelfde prijsstijging van 1 EUR. De zogeheten prijselasticiteit van de vraag geeft aan met hoeveel procent de gevraagde hoeveelheid verandert bij een prijsstijging van één procent (109). |
| --- | --- |

(146)

6.3.1.   Methoden en benodigde informatie

| (147) | Doorgaans wordt de daling van het volume, die in kader 11 hierboven wordt weergegeven door de daling van de verkoop van q
  1 tot q
  2, beïnvloed door een prijsstijging van de onderneming zelf, alsook door veranderingen in de prijzen van de concurrenten, daar de ondernemingen op prijs concurreren. De omvang van de daling van het volume vereist bijgevolg een beoordeling van de manier waarop de doorberekening gevolgen heeft gehad voor de prijzen van alle concurrenten op de markt, en van de gevoeligheid van de vraag voor die prijsveranderingen. Bij de beoordeling van deze methode wordt het volume-effect (110) geraamd door de daling van het volume te vermenigvuldigen met de marge van het nulscenario. |
| --- | --- |

(147)

| (148) | Welke gegevens bij de raming van het volume-effect aan de hand van de elasticiteitsbenadering vereist zijn, hangt af van de vraag of de relevante ondernemingen op dezelfde wijze worden getroffen door de meerkosten, d.w.z. of het sectorbrede meerkosten betreft. De volume-effecten van zowel de eigen prijselasticiteit als de kruiselingse prijselasticiteit kunnen worden weergegeven in de marktprijselasticiteit. In dergelijke omstandigheden kan het volume-effect worden berekend op basis van de marge van het nulscenario, de marktelasticiteit van de vraag en de vastgestelde prijzen (p
  1) en hoeveelheden (q
  2). |
| --- | --- |

(148)

| (149) | De marge van het nulscenario kan ook volgens de op vergelijking gebaseerde benadering worden geraamd. Voor een kwantitatieve raming van de marktelasticiteit van de vraag kunnen zeer grote hoeveelheden gegevens over prijs en hoeveelheden vereist zijn, die in bepaalde gevallen mogelijk niet beschikbaar of niet proportioneel zijn. In dergelijke omstandigheden kan de rechter het afdoende achten andere bronnen van bewijsmateriaal te gebruiken, bijvoorbeeld informatie in eerdere marktstudies over de relevante markt of interne documenten met informatie over de relevante elasticiteit (111). |
| --- | --- |

(149)

| (150) | Een andere vereenvoudigde benadering is het gebruik van inzichten uit de economische theorie om het volume-effect te ramen. Die benadering kan worden gebaseerd op de prijs van de directe afnemer tijdens de inbreukperiode (het door de doorberekening veroorzaakte prijseffect) en het volume uit het nulscenario. Aangezien het vermogen van een onderneming om prijzen te verhogen afhangt van de prijsgevoeligheid van de vraag naar haar product, wordt normaliter een omgekeerd evenredig verband voorspeld tussen de marge van een onderneming en de eigen-prijselasticiteit van de vraag. Hierop voortbouwend kunnen de eigen-prijselasticiteit en de marge van het nulscenario worden weggecijferd. Aangezien informatie over de prijs van de directe afnemer (het door de doorberekening veroorzaakte prijseffect) in deze fase van de zaak al beschikbaar zal zijn, is de enige extra informatie die nog nodig is om het volume-effect te ramen, het volume volgens het nulscenario. |
| --- | --- |

(150)

6.3.2.   Problemen

| (151) | Wanneer de elasticiteitsbenadering wordt toegepast, kan de rechter de relevante elasticiteitsparameters ramen. Een van de manieren om dit te doen is door een vraagmodel te construeren en gebruik te maken van econometrie. Zoals hierboven aangegeven, stelt deze benadering hoge eisen qua gegevens en aannames. Indien er geen gegevens beschikbaar zijn en andere bronnen worden gebruikt, bijvoorbeeld marktstudies of informatie uit eerdere zaken, kunnen die bronnen echter ongeschikt zijn indien de marktstructuur van de voorliggende zaak verschilt van die welke in de marktstudies is beschreven. In dergelijke gevallen is het mogelijk dat de elasticiteitsbenadering geen nauwkeurige raming van het volume-effect oplevert. |
| --- | --- |

(151)

| (152) | Zoals vermeld in de inleiding van dit gedeelte over begroting, zijn de drie mogelijke componenten van de schade in schadevergoedingszaken afgeleid van de oorspronkelijke meerkosten, het prijseffect als gevolg van doorberekening en het volume-effect (112). De rechter kan ervoor kiezen deze drie componenten achtereenvolgens te ramen, met de begroting van de meerkosten als eerste stap, de raming van het prijseffect ten gevolge van doorberekening als tweede stap en de raming van het volume-effect ten gevolge van doorberekening als derde stap. |
| --- | --- |

(152)

7.   KEUZE VAN DE METHODE

| (153) | De keuze van een methode voor de raming van de door doorberekening veroorzaakte prijs- en volume-effecten zal meestal afhankelijk zijn van verschillende aspecten. Bijvoorbeeld, wanneer de eiser en de verweerder verschillende methoden hanteren en de toepassing van deze methodes tot tegenstrijdige resultaten leidt, is het doorgaans niet aangewezen ervan uit te gaan dat de geraamde doorberekening het gemiddelde van beide resultaten is of dat de tegenstrijdige resultaten elkaar opheffen in de zin dat beide methoden buiten beschouwing moeten worden gelaten. Zoals in de praktische gids is vermeld, zou het in een dergelijk scenario eerder aangewezen zijn de redenen voor de uiteenlopende resultaten te onderzoeken en rekening te houden met de sterke en zwakke punten van beide methoden en hun uitvoering (113). |
| --- | --- |

(153)

| (154) | De verschillende in de delen 5 en 6 voorgestelde technieken voor de raming van aan doorberekening gerelateerde prijs- en volume-effecten variëren wat betreft complexiteit en benodigde gegevens, gaande van analyses op basis van kwalitatief bewijsmateriaal enerzijds tot econometrische technieken (114) op basis van kwantitatieve gegevens anderzijds. Verschillende technieken leiden ook tot een verschillende nauwkeurigheid bij de raming van de effecten. |
| --- | --- |

(154)

| (155) | In deze context bestaat er niet één techniek die in alle gevallen beter geschikt zou zijn dan andere. Het gebruik van econometrische technieken illustreert dit. In de meeste gevallen kan het gebruik van dergelijke technieken de nauwkeurigheid van een raming verbeteren. Zulke technieken vereisen doorgaans aanzienlijk wat gegevens, die niet altijd beschikbaar zijn. Het verzamelen van gegevens en de economische analyse ervan kunnen dus aanzienlijke kosten meebrengen voor de partijen, derden en rechterlijke instanties. Die kosten staan niet altijd in verhouding tot het bedrag van de betrokken schadevergoeding. |
| --- | --- |

(155)

| (156) | Bij de raming van de doorberekeningseffecten kunnen de nationale rechterlijke instanties gebruikmaken van direct bewijsmateriaal dat voor de zaak relevant is. Bijvoorbeeld door de directe afnemer of de indirecte afnemer opgestelde interne documenten of andere documenten van kwalitatieve aard met betrekking tot het verband tussen de meerkosten en de veranderingen in de eigen prijzen. Indien dit type bewijsmateriaal beschikbaar is, kan de rechter het voldoende achten de effecten als gevolg van de doorberekening (prijs- en volume-effecten) te ramen door rekening te houden met kwalitatief bewijsmateriaal of door aanpassingen te maken in de kwantitatieve gegevens zonder gebruik te maken van een regressieanalyse. De beschikbaarheid van kwalitatief bewijsmateriaal kan bijgevolg een belangrijke rol spelen wanneer een rechtbank beslist of en welke kwantitatieve technieken uit de bovenstaande delen door een partij kunnen worden gebruikt om te voldoen aan de bewijsnorm naar toepasselijk recht (115). |
| --- | --- |

(156)

8.   BIJLAGE 1 — ECONOMISCHE THEORIE

8.1.   Inleiding

| (157) | In deze bijlage worden de inzichten uit de economische theorie nader uiteengezet die in de context van doorberekening relevant zijn. Zoals hierboven beschreven in punt 49 en volgende, kunnen verschillende factoren bepalen in welke mate wordt doorberekend, zoals de aard van de inputkosten waarop wordt doorberekend, de aard van de vraag naar het product bij de directe of indirecte klant, de aard en de intensiteit van de concurrentie tussen de ondernemingen op de markt waar de directe of indirecte klanten actief zijn, en andere elementen zoals het aandeel van de verschillende vormen van input van een onderneming waarop wordt doorberekend of de tijdshorizon van de inbreuk. |
| --- | --- |

(157)

8.2.   Inputkosten en het effect ervan op prijsstellingsbeslissingen

| (158) | Zoals in bovenstaand punt 46 is uiteengezet, leiden de oorspronkelijke meerkosten tot een stijging van de inputkosten voor afnemers van de producten of diensten met meerkosten. Of deze afnemers de meerkosten aan hun eigen klanten kunnen en willen doorberekenen, en zo ja, in welke mate, is onder meer afhankelijk van de kostenstructuur van de afnemers. |
| --- | --- |

(158)

| (159) | Om doorberekeningseffecten op te sporen, is het van belang te bepalen of de inputkosten van een afnemer die met meerkosten te maken krijgt, al dan niet variëren naargelang van de bestelde inputhoeveelheid (d.w.z. variabele of vaste inputkosten). De economische theorie geeft inderdaad aan dat de relevante kostencategorie voor prijsvorming op korte termijn de variabele kosten zijn, of nauwkeuriger nog: de marginale kosten; d.w.z. de kostenstijging bij de aankoop van een extra inputeenheid (zie kader 13 hieronder). Het tegenovergestelde van dit soort kosten zijn de vaste kosten, die doorgaans van belang zijn voor de strategische beslissingen van ondernemingen voor de lange termijn, zoals marktdeelneming, introductie van producten en investeringsniveau. |
| --- | --- |

(159)

Kader 13

Voorbeelden van marginale en vaste kosten

| Om de concepten marginale (variabele) en vaste kosten uit te leggen, is het nuttig terug te grijpen naar het voorbeeld in kader 1 hierboven.
  De variabele kosten van de kabelboomleveranciers zijn in dat geval de kosten die verband houden met de productie van een extra kabelboom. Deze kosten kunnen de inputs omvatten die nodig zijn om die extra kabelboom te produceren, zoals koper en plastic, elektriciteit en arbeidskosten in verband met de extra productie.
  De kabelboomleverancier heeft voor zijn productie echter ook vaste kosten, zoals de afzet van zijn producten en investeringen in nieuwe machines. Deze kosten worden niet beïnvloed door de productie van een extra kabelboom, en worden dus geacht vaste kosten te zijn. |
| --- |

Om de concepten marginale (variabele) en vaste kosten uit te leggen, is het nuttig terug te grijpen naar het voorbeeld in kader 1 hierboven.

De variabele kosten van de kabelboomleveranciers zijn in dat geval de kosten die verband houden met de productie van een extra kabelboom. Deze kosten kunnen de inputs omvatten die nodig zijn om die extra kabelboom te produceren, zoals koper en plastic, elektriciteit en arbeidskosten in verband met de extra productie.

De kabelboomleverancier heeft voor zijn productie echter ook vaste kosten, zoals de afzet van zijn producten en investeringen in nieuwe machines. Deze kosten worden niet beïnvloed door de productie van een extra kabelboom, en worden dus geacht vaste kosten te zijn.

| (160) | Het relevante startpunt voor de beoordeling van doorberekeningseffecten is doorgaans het effect van de meerkosten op de marginale of de variabele kosten van de afnemer. |
| --- | --- |

(160)

| (161) | Contracten tussen ondernemingen op verschillende niveaus van de toeleveringsketen, waarin is bepaald tegen welke voorwaarden ondernemingen hun producten of diensten aan de afnemers leveren, kunnen betrekking hebben op bestanddelen die hetzij als vaste, hetzij als variabele kosten worden beschouwd. Zo zijn bepaalde bestanddelen van de prijs die een afnemer betaalt, niet afhankelijk van de gekochte hoeveelheid, terwijl sommige andere bestanddelen dat wel zijn. Bijgevolg is het bij vorderingen tot schadevergoeding waar doorberekening wordt ingeroepen belangrijk te bepalen of de prijscomponenten die door de inbreuk zijn beïnvloed, vanuit het standpunt van de afnemer vaste kosten zijn of niet. |
| --- | --- |

(161)

| (162) | Het tijdsbestek dat voor de prijsstelling in aanmerking wordt genomen, zal bepalend zijn voor de indeling in variabele kosten of vaste kosten. De economische theorie suggereert doorgaans dat bij een langer tijdsbestek een groter gedeelte van de totale kosten als variabel dient te worden aangemerkt. Met andere woorden, een bepaalde kostencategorie die op korte termijn als vast wordt beschouwd, kan door de onderneming op een langere termijn als variabel worden beschouwd. Bij de beoordeling van het tijdsbestek in een concreet geval, wil de rechter mogelijk rekening houden met informatie in interne documenten van een partij, bijvoorbeeld informatie over de kosten die de onderneming bij haar prijsstellingsbeslissingen in aanmerking neemt. |
| --- | --- |

(162)

| (163) | Het is van bijzonder belang rekening te houden met vaste en variabele kosten wanneer het volume-effect wordt geraamd, aangezien voor de raming van dat effect een beoordeling van de marges van de bij de zaak betrokken ondernemingen vereist is. |
| --- | --- |

(163)

8.3.   Kenmerken van de vraag en verband met prijzen

| (164) | Een andere cruciale factor voor de raming van doorberekeningseffecten is de aard van de vraag waarmee de directe afnemers te maken hebben op de markt waarop zij actief zijn. In de economie is het verband tussen de vraag en het prijsniveau een belangrijke factor om te beschrijven hoe markten werken. In elke markt wordt de vraag gedefinieerd als de hoeveelheid van het goed of de dienst in kwestie die afnemers op die markt zouden kopen bij een bepaald prijsniveau. |
| --- | --- |

(164)

| (165) | Doorgaans is de totale hoeveelheid producten die de afnemers op de markt willen kopen, lager naarmate het prijsniveau hoger is. De prijsgevoeligheid van de vraag bepaalt hoe sterk het verband tussen prijs en vraag is. Als bijvoorbeeld een prijsstijging van 1 EUR samengaat met een aanzienlijke afname van de aangekochte hoeveelheid, zou de vraag prijsgevoeliger zijn dan wanneer de aangekochte hoeveelheid minder sterk afneemt bij dezelfde prijsstijging van 1 EUR. |
| --- | --- |

(165)

| (166) | De standaard neerwaarts omgekeerde vraagcurve wordt hieronder in kader 14 geïllustreerd (116). In dat kader komt vlak A overeen met de meerkosten wegens de inbreuk. De prijsstijging die schade toebrengt aan de directe afnemer, wordt meegenomen als een toename van de inputkosten van die afnemer. Dit wordt bepaald door c
  2-c
  1. Het prijseffect als gevolg van doorberekening wordt geïllustreerd door vlak B, terwijl het volume-effect wordt geïllustreerd door vlak C. Zoals geïllustreerd komt een relatief hoog prijsniveau (p
  2) overeen met een relatief lage geleverde hoeveelheid (q
  2). |
| --- | --- |

(166)

Kader 14

De standaard vraagcurve — prijs- en volume-effecten

| |
| --- |

| (167) | Deze prijsgevoeligheid wordt vaak “prijselasticiteit van de vraag” genoemd. Daarmee wordt aangegeven met hoeveel procent de hoeveelheid van de vraag verandert bij een prijsstijging van één procent. Bijvoorbeeld de eigen prijselasticiteit van de vraag van een onderneming van – 0,5 betekent dat een prijsstijging van één procent gepaard gaat met een afname van de vraag met 0,5 procent. Een elasticiteit van – 0,2 daarentegen betekent slechts een afname van de vraag met 0,2 procent bij een prijsstijging van één procent. In dat laatste geval zegt men dat de vraag minder elastisch is dan in het eerste geval, d.w.z. minder prijsgevoelig, aangezien de afgenomen hoeveelheid minder sterk reageert op de prijsstijging. |
| --- | --- |

(167)

| (168) | Bij het beoordelen van de doorberekening van meerkosten van een directe naar een indirecte afnemer is de vraag bij de directe afnemer van belang. De indirecte afnemer kan zijn vraag verminderen als reactie op een prijsverhoging door de directe afnemer. |
| --- | --- |

(168)

| (169) | De omvang van het volume-effect wordt rechtstreeks beïnvloed door de prijsgevoeligheid van de vraag. Dat komt doordat de prijsgevoeligheid bepalend is voor de afname van de vraag bij een prijsstijging. Bij een gegeven prijsstijging is de afname van de output groter naarmate de vraag prijsgevoeliger is. Het volume-effect, d.w.z. de door de klant van de inbreukpleger gederfde winst wegens de afname van de output (vraag), houdt nauw verband met de prijsgevoeligheid van de vraag. |
| --- | --- |

(169)

| (170) | De mate van doorberekening, en dus de omvang van de doorberekeningseffecten, houdt ook verband met de verhouding tussen de vraag en het prijsniveau. In dit geval is het echter niet de prijsgevoeligheid van de vraag die rechtstreeks relevant is, maar veeleer de verandering van de prijsgevoeligheid van de vraag wanneer het prijsniveau verandert. Deze verandering van de prijsgevoeligheid naargelang van het prijsniveau wordt de kromming van de vraagcurve genoemd. |
| --- | --- |

(170)

| (171) | De kromming van de vraagcurve is de mate waarin de reactie van de vraag op prijswijzigingen varieert naargelang de prijs of de output verandert. Wanneer de vraagcurve lineair is, heeft ze geen kromming en is de helling constant. Bij een convexe vraag wordt de vraag minder gevoelig voor prijswijzigingen naarmate de prijs stijgt. Dit kan het geval zijn wanneer de betrokken producten of diensten waarvoor meerkosten bestaan essentiële goederen zijn. Een hypothetisch voorbeeld daarvan is de vraag naar drinkwater in de woestijn, aangezien een gemiddelde klant steeds minder gevoelig is voor prijsstijgingen naarmate de beschikbare hoeveelheid afneemt. Omgekeerd kan die klant gevoeliger worden voor prijsstijgingen naarmate de beschikbare hoeveelheid toeneemt. |
| --- | --- |

(171)

| (172) | Als de vraagcurve concaaf is, zoals in het midden van kader 15, wordt de vraag gevoeliger voor prijswijzigingen naarmate de prijs stijgt. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn indien de klant kan beschikken over een substituut van het door de meerkosten getroffen product. Een voorbeeld hiervan is de vraag naar benzine. Bij een bepaald prijsniveau kunnen de klanten hun consumptie bijstellen en overschakelen van benzinevoertuigen op elektrische voertuigen. Dat zou betekenen dat de vraag naar benzine gevoeliger wordt voor prijswijzigingen, aangezien meer klanten zich anders gaan bevoorraden als de benzineprijs stijgt. |
| --- | --- |

(172)

| (173) | De kromming van de vraagcurve kan aanzienlijke gevolgen hebben voor de doorberekening van meerkosten. Bij een bepaald concurrentieniveau zal de doorberekening van sectorbrede meerkosten stijgen naarmate de vraagcurve convexer is. Als de vraag voldoende convex is, kan de doorberekening zelfs meer dan 100 procent bedragen. |
| --- | --- |

(173)

Kader 15

Overige krommingen van de vraagcurve

| Naargelang van de kenmerken van de markt kan de vraagcurve zoals hierboven aangegeven lineair, convex of concaaf zijn. De neerwaartse vorm van een vraagcurve geeft aan dat klanten bij dalende prijzen meer van een bepaald product vragen. De helling van de vraagcurve illustreert hoe de gevraagde hoeveelheid verandert naargelang van de prijs. Een steilere vraagcurve betekent dat de vraag minder gevoelig is voor prijsstijgingen. |
| --- |

Naargelang van de kenmerken van de markt kan de vraagcurve zoals hierboven aangegeven lineair, convex of concaaf zijn. De neerwaartse vorm van een vraagcurve geeft aan dat klanten bij dalende prijzen meer van een bepaald product vragen. De helling van de vraagcurve illustreert hoe de gevraagde hoeveelheid verandert naargelang van de prijs. Een steilere vraagcurve betekent dat de vraag minder gevoelig is voor prijsstijgingen.

8.4.   De prijsstellingsbeslissing van een onderneming

| (174) | Zoals hierboven in de punten 52 en 53 is uiteengezet, wordt de stimulans voor een onderneming om meerkosten aan haar afnemers door te berekenen, bepaald door het type van de vraag en van de kosten (117). Volgens de economische theorie zal een onderneming haar prijzen slechts aanpassen wanneer daardoor de winst stijgt. Om een hogere prijs te krijgen, zal een onderneming doorgaans genoegen moeten nemen met een afname van de verkoop. De beoordeling van de afweging tussen hogere winsten door hogere prijzen en lagere winsten door een afname van de verkoop is belangrijk om de omvang van de doorberekeningseffecten bij vorderingen tot schadevergoeding te begrijpen. |
| --- | --- |

(174)

| (175) | Deze afweging wordt geïllustreerd in kader 16 hieronder. Indien een onderneming, bijvoorbeeld een directe klant van een grondstoffenproducent, haar prijzen verhoogt, kan het effect van de hogere prijzen op de winst worden geïllustreerd aan de hand van vlak A in het linkergedeelte van kader 16. De overeenkomstige gederfde winst ten gevolge van een daling van de verkoop is gelijk aan vlak B. Wanneer het effect van een nieuwe kleine prijsstijging ertoe leidt dat vlak A gelijk is aan vlak B, dan is er geen ruimte om door verdere prijsaanpassingen extra winst te boeken. Als de prijzen tot boven dit punt stijgen, zal de door de afname van de verkoop gederfde winstmarge de hogere marge op de resterende verkoop compenseren. |
| --- | --- |

(175)

| (176) | Indien de directe afnemer te maken krijgt met hogere prijzen voor grondstoffen, bijvoorbeeld indien de leveranciers van grondstoffen de prijzen in strijd met artikel 101 VWEU verhogen, kan dit de voorwaarden voor de in bovenstaand punt 175 beschreven afweging veranderen. Een stijging van de kosten van de directe afnemer beperkt de marge op de verkoop wordt tegen de geldende prijs. In termen van winst is het dan ook minder duur de prijs te verhogen ook al wordt daardoor verkoop gederfd. De door een lagere verkoop gederfde winst bij prijsstijgingen is voorgesteld als vlak D in het rechtergedeelte van kader 16 hieronder. Aangezien vlak D kleiner is dan vlak B, heeft de directe klant een stimulans om als reactie op de verhoging van de kosten zijn prijzen te verhogen, en dus de kostenverandering ten minste in zekere mate door te berekenen. |
| --- | --- |

(176)

Kader 16

Afweging tussen prijsstijging en gederfde verkoop

| |
| --- |

8.5.   Intensiteit van de concurrentie en verband met doorberekening

8.5.1.   Continuüm van concurrentievermogen van markten

| (177) | Op een bepaald niveau van de toeleveringsketen kan de intensiteit van de concurrentie tussen ondernemingen variëren. Bij het ene uiterste, wanneer een onderneming op haar niveau van de toeleveringsketen monopolist is, is er geen concurrentie. Bij het andere uiterste kan de concurrentie tussen ondernemingen zeer intens zijn (bijvoorbeeld wanneer veel ondernemingen eerder homogene producten verkopen op een markt met weinig belemmeringen voor toetreding), zodat elke onderneming als prijsvolger handelt en geen invloed heeft op de marktprijzen, die op of rond het niveau van de marginale productiekosten liggen. In het laatste geval wordt gesproken van volledige mededinging. Tussen deze twee uitersten ligt een brede waaier aan tussenliggende scenario's, waarbij de intensiteit van de concurrentie kan variëren, naargelang van bijvoorbeeld het aantal ondernemingen in de sector of de mate van substitueerbaarheid van producten die door verschillende ondernemingen worden verkocht. |
| --- | --- |

(177)

| (178) | Dit concurrentievermogen van de markt heeft een directe invloed op de doorberekening. In het referentiegeval van volledige mededinging worden sectorbrede schokken voor 100 % aan de directe klanten doorberekend. Die gestileerde marktstructuur van volledige mededinging kan voor de rechter als benchmark dienen bij de beoordeling van de doorberekeningseffecten (hoewel dit op reële wereldmarkten minder vaak voorkomt). In geval van een monopolie of in diverse tussenliggende scenario's beloopt de doorberekening van meerkosten niet noodzakelijk 100 %, maar kan ze boven of onder die drempel liggen, of zelfs nul procent bedragen. |
| --- | --- |

(178)

| (179) | Een voorbeeld van marktstructuren met onvolledige mededinging is een markt met productdifferentiatie. Differentiatie kan zich voordoen op het niveau van de productkenmerken of van geografie. De directe afnemer kan bijvoorbeeld producten aanbieden die onderling verschillen in hun daadwerkelijke kwaliteit, of in hun door de klanten gepercipieerde kwaliteit. Anderzijds kunnen door de verschillende locaties van de directe afnemers de transportkosten van de aangeboden goederen van klant tot klant (met mogelijk verschillende locaties) verschillen. Door differentiatie kunnen producten onderling minder substitueerbaar zijn. Het is mogelijk dat de klanten niet alle producten als volledig substitueerbaar zien. |
| --- | --- |

(179)

| (180) | Die onvolmaakte substitueerbaarheid kan ervoor zorgen dat er minder concurrentiedruk is op leveranciers zonder concurrenten die goed substitueerbare producten aanbieden. Met andere woorden, volgens de economische theorie zal de intensiteit van de concurrentie afnemen naarmate de productdifferentiatie toeneemt. Zoals hierboven in punt 177 en volgende is uiteengezet, zal zwakkere concurrentie ervoor zorgen dat de sectorbrede meerkosten in mindere mate worden doorberekend, d.w.z. naarmate de differentiatie van de producten van de directe afnemers toeneemt, en zal de mate waarin de sectorbrede meerkosten worden doorberekend, in de buurt komen van het niveau waarop elke directe afnemer een monopolist is. Omgekeerd, wanneer de productdifferentiatie beperkt is, zullen de sectorbrede meerkosten in grotere mate worden doorberekend. |
| --- | --- |

(180)

8.5.2.   Sectorbrede meerkosten tegenover ondernemingsspecifieke meerkosten en doorberekening

| (181) | De doorberekening van meerkosten aan de eigen klanten door een bepaalde afnemer varieert gewoonlijk naargelang de concurrenten van de afnemer al dan niet ook door de meerkosten getroffen worden. Wanneer slechts één afnemer door de meerkosten wordt getroffen, zal de doorberekening automatisch ondernemingsspecifiek zijn. Indien daarentegen alle afnemers op een gegeven niveau van de toeleveringsketen door de meerkosten worden getroffen, zou men kunnen denken aan doorberekeningspercentages per onderneming, maar ook aan sectorbrede doorberekening. |
| --- | --- |

(181)

| (182) | Indien slechts één afnemer wordt getroffen, d.w.z. indien de meerkosten ondernemingsspecifiek zijn, kunnen de doorberekeningseffecten vrij beperkt zijn, vooral wanneer deze afnemer wegens de sterke druk van zijn concurrenten geen invloed kan uitoefenen op de verkoopprijzen in zijn markt. |
| --- | --- |

(182)

| (183) | Omgekeerd, wanneer alle ondernemingen op een markt worden getroffen door meerkosten, d.w.z. wanneer de meerkosten sectorbreed zijn, krijgen alle ondernemingen te maken met hogere inputkosten, wat betekent dat zij de meerkosten op zijn minst gedeeltelijk aan hun eigen klanten kunnen doorberekenen. Sectorbrede meerkosten kunnen concurrenten echter op verschillende manieren treffen. |
| --- | --- |

(183)

8.6.   Enkele andere factoren met gevolgen voor doorberekening

| (184) | Op sommige markten verkopen ondernemingen een verscheidenheid aan producten, bijvoorbeeld in de levensmiddelendetailhandel. Op dergelijke markten kunnen producten door de vraag ernaar met elkaar verbonden zijn, bijvoorbeeld wanneer een detailhandelaar voor verscheidene productcategorieën concurrerende merken verkoopt. Wanneer die producten substituten zijn, kan een kostenschok bij het ene product ook gevolgen hebben voor de prijzen van de andere producten die de detailhandelaar verkoopt. Een prijswijziging bij andere producten kan ook leiden tot een prijswijziging van het product dat rechtstreeks door de prijsschok wordt getroffen. Dergelijke feedbackeffecten van andere producten kunnen dus leiden tot een verhoging van de oorspronkelijke doorberekening van kosten op markten waar ondernemingen een verscheidenheid aan producten verkopen. |
| --- | --- |

(184)

| (185) | De mate waarin een doorberekeningseffect wordt vastgesteld, kan ook variëren naargelang van de bij de raming van dat effect in aanmerking genomen tijdshorizon. Met name kan de doorberekening van meerkosten naar een volgend niveau van de toeleveringsketen om verschillende redenen worden later plaatsvinden. Ten eerste is het mogelijk dat de oorspronkelijke meerkosten enkel gevolgen hebben voor de vaste kosten van de ondernemingen die met meerkosten te maken hebben. Hoewel het effect van de meerkosten op de marginale of variabele kosten van de afnemer het relevante uitgangpunt is voor de beoordeling van doorberekeningseffecten, kan een stijging van de vaste kosten gevolgen hebben voor de strategische beslissingen van een onderneming en dus ook voor de doorberekeningseffecten. |
| --- | --- |

(185)

| (186) | Zoals vermeld in punt 56, kunnen ondernemingen bovendien bij het aanpassen van de prijzen zogeheten prijsaanpassingskosten maken, d.w.z. kosten die verband houden met het proces van de prijsaanpassing. In dat geval zal een onderneming liever het aantal prijswijzigingen beperken en de meerkosten pas na verloop van tijd doorberekenen. Een onderneming zal bijvoorbeeld wachten tot de stijging van de marginale kosten een bepaalde drempel heeft overschreden en de prijs pas aanpassen wanneer die drempel is bereikt. In bepaalde gevallen is het mogelijk dat de meerkosten een zodanig kleine verhoging van de marginale kosten inhouden, dat de getroffen afnemer het niet rendabel acht om de meerkosten überhaupt door te berekenen. Omgekeerd kan het bestaan van prijsaanpassingskosten er ook toe leiden dat méér wordt doorberekend dan de oorspronkelijke meerkosten (118). Dit kan het geval zijn wanneer de directe afnemer ook zonder meerkosten op het punt zou staan zijn prijzen aan te passen. Beperkte meerkosten kunnen op zich dus aanleiding geven tot grote prijsverhogingen, waarin niet alleen de meerkosten worden weerspiegeld, maar ook alle andere kostenstijgingen die zich na de laatste prijsaanpassing hebben opgestapeld. Aangezien die andere kostenstijgingen niet noodzakelijk aan de inbreukpleger zijn toe te schrijven, moeten de nationale rechterlijke instanties zich ervan bewust zijn dat in een dergelijk scenario zelfs beperkte meerkosten tot aanzienlijke prijsverhogingen kunnen leiden. |
| --- | --- |

(186)

| (187) | Een ander voorbeeld van de manier waarop prijsaanpassingen gevolgen kunnen hebben voor de mate van doorberekening houdt verband met de zogeheten “psychologische prijs”. In veel markten, doorgaans detailhandelsmarkten, zijn prijzen net onder een rond cijfer gebruikelijk, bijvoorbeeld 99 EUR, of 19 900 EUR. Consumenten voelen dergelijke prijzen wellicht als lager aan dan ze daadwerkelijk zijn. Met deze prijsstrategie is het waarschijnlijker dat een directe afnemer ervoor kiest om meerkosten niet door te berekenen, aangezien prijswijzigingen, bijvoorbeeld van 19 900 EUR naar 20 000 EUR tot een aanzienlijke daling van de vraag bij de directe afnemer zouden leiden. De mogelijke gevolgen van prijsaanpassingskosten op de raming van de doorberekeningseffecten worden nader behandeld in punt 5.2.1 en volgende. |
| --- | --- |

(187)

| (188) | Voorts kan een indirecte afnemer in bepaalde omstandigheden gebruikmaken van zijn onderhandelingspositie om een directe afnemer te beperken in zijn vermogen meerkosten door te berekenen. De onderhandelingspositie van de indirecte afnemer wordt ook wel compenserende afnemersmacht genoemd (119). Afnemersmacht is niet enkel het vermogen om van leverancier te veranderen, maar bijvoorbeeld ook om upstream te integreren. |
| --- | --- |

(188)

| (189) | Over het algemeen zal afnemersmacht bij sectorbrede meerkosten doorberekening niet verhinderen, maar wel gevolgen hebben voor de mate waarin wordt doorberekend. Enerzijds is een scenario denkbaar waarbij sterke afnemersmacht de directe afnemers dwingt de meerkosten te accepteren en dus de doorberekening te beperken. Anderzijds is ook een scenario denkbaar waarbij de sterke onderhandelingspositie van de indirecte afnemers de directe afnemers dwingt hun marge te laten vallen en te verkopen tegen een prijs die enkel hun marginale kosten dekt, waardoor de doorberekening bij meerkosten 100 % bedraagt. |
| --- | --- |

(189)

| (190) | Aangezien de mate van afnemersmacht en de gevolgen daarvan voor de doorberekening zullen afhangen van de aard en de specifieke context van de individuele onderhandelingen, kan de rechter dit per geval beoordelen. |
| --- | --- |

(190)

| (191) | Wanneer de directe afnemer die met meerkosten te maken krijgt, verticaal geïntegreerd is in een downstream detailhandelsmarkt, d.w.z. wanneer hij ook actief is op de markt waar de indirecte afnemers actief zijn, kan dit bovendien gevolgen hebben voor de stimulansen van de directe afnemer om de oorspronkelijke meerkosten door te berekenen. Bovendien wordt de directe afnemer die met meerkosten (d.w.z. een stijging van de marginale kosten) te maken krijgt, in een dergelijk scenario misschien gestimuleerd de volledige meerkosten door te berekenen binnen zijn geïntegreerde onderneming. De doorberekening naar niet-geïntegreerde indirecte afnemers zal er echter anders uitzien, bijvoorbeeld afhankelijk van de kosten en de winstmarges van de verschillende indirecte afnemers. |
| --- | --- |

(191)

| (192) | In bepaalde sectoren kan de door de directe of indirecte afnemers geboden prijs gereglementeerd zijn. (prijsreglementering door overheidsinstanties bijvoorbeeld). Prijsreglementering kan gevolgen hebben voor de mate van doorberekening. Wanneer bijvoorbeeld de gereglementeerde prijs wordt bepaald zonder rekening te houden met de specifieke kosten van de producten waarvoor er meerkosten bestaan, zal bij de prijszetting het prijseffect ten gevolge van doorberekening onbestaand of beperkt zijn. Zoals reeds vermeld in punt 48, kan de schade wegens een schending van het mededingingsrecht van de EU ook andere factoren dan prijsfactoren beïnvloeden. Wanneer daarentegen de regulator bij de bepaling van de gereglementeerde prijs ten volle rekening houdt met de kosten van de producten waarvoor er meerkosten bestaan, kan er ook op gereglementeerde markten een aanzienlijke mate van doorberekening zijn. |
| --- | --- |

(192)

9.   BIJLAGE 2 — VERKLARENDE WOORDENLIJST

| (193) | Deze bijlage bevat een overzicht van economische termen die in deze richtsnoeren worden gebruikt:






  — | kromming van de vraagcurve: de verandering van de elasticiteit van de vraag naarmate het prijsniveau verandert; |
| --- | --- | --- |

(193)

—

kromming van de vraagcurve: de verandering van de elasticiteit van de vraag naarmate het prijsniveau verandert;

| — | vraag: de hoeveelheid van een goed of een dienst die afnemers op een markt zouden kopen bij een bepaald prijsniveau; |
| --- | --- |

—

vraag: de hoeveelheid van een goed of een dienst die afnemers op een markt zouden kopen bij een bepaald prijsniveau;

| — | vraagcurve: een illustratie van het verband tussen de gevraagde hoeveelheid en de prijs van een product; |
| --- | --- |

—

vraagcurve: een illustratie van het verband tussen de gevraagde hoeveelheid en de prijs van een product;

| — | econometrische techniek (ook regressieanalyse genoemd): een statistische techniek die helpt patronen in het verband tussen economische variabelen te analyseren, bijvoorbeeld hoe de ontwikkeling van kosten de prijsontwikkeling op een bepaalde markt beïnvloedt; |
| --- | --- |

—

econometrische techniek (ook regressieanalyse genoemd): een statistische techniek die helpt patronen in het verband tussen economische variabelen te analyseren, bijvoorbeeld hoe de ontwikkeling van kosten de prijsontwikkeling op een bepaalde markt beïnvloedt;

| — | elasticiteit van de vraag: procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid naar aanleiding van een prijsstijging van één procent; |
| --- | --- |

—

elasticiteit van de vraag: procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid naar aanleiding van een prijsstijging van één procent;

| — | ondernemingsspecifieke meerkosten: slechts één afnemer is door de meerkosten getroffen; |
| --- | --- |

—

ondernemingsspecifieke meerkosten: slechts één afnemer is door de meerkosten getroffen;

| — | vaste kosten: kosten die niet variëren naargelang van de hoeveelheid geproduceerde output; |
| --- | --- |

—

vaste kosten: kosten die niet variëren naargelang van de hoeveelheid geproduceerde output;

| — | sectorbrede meerkosten: alle afnemers op een bepaald niveau van de toeleveringsketen zijn door de meerkosten getroffen; |
| --- | --- |

—

sectorbrede meerkosten: alle afnemers op een bepaald niveau van de toeleveringsketen zijn door de meerkosten getroffen;

| — | marginale kosten: de stijging van de totale kosten ten gevolge van de productie van een extra eenheid; |
| --- | --- |

—

marginale kosten: de stijging van de totale kosten ten gevolge van de productie van een extra eenheid;

| — | regressieanalyse: zie econometrische techniek; |
| --- | --- |

—

regressieanalyse: zie econometrische techniek;

| — | helling van de vraag: verhouding van de verandering van de hoeveelheid ten opzichte van de prijsveranderingen tussen twee willekeurig gekozen, dicht bij elkaar gelegen punten op de vraagcurve; |
| --- | --- |

—

helling van de vraag: verhouding van de verandering van de hoeveelheid ten opzichte van de prijsveranderingen tussen twee willekeurig gekozen, dicht bij elkaar gelegen punten op de vraagcurve;

| — | variabele kosten: kosten die variëren naargelang van de hoeveelheid geproduceerde output. |
| --- | --- |

—

variabele kosten: kosten die variëren naargelang van de hoeveelheid geproduceerde output.

---

(1)  Richtlijn 2014/104/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 november 2014 betreffende bepaalde regels voor schadevorderingen volgens nationaal recht wegens inbreuken op de bepalingen van het mededingingsrecht van de lidstaten en van de Europese Unie (PB L 349 van 5.12.2014, blz. 1).

(2)  Werkdocument van de diensten van de Commissie — Praktische gids betreffende de begroting van schade bij schadeacties wegens inbreuken op artikel 101 of 102 van het verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, 11.6.2013, SWD(2013) 205.

(3)  Mededeling van de Commissie betreffende de begroting van schade bij schadeacties wegens inbreuken op artikel 101 of 102 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB C 167 van 13.6.2013, blz. 19).

(4)  In deze praktische gids wordt slechts kort ingegaan op doorberekening, met name in de punten 161 tot en met 171.

(5)  In deze richtsnoeren wordt ingegaan op de doorberekening van meerkosten in de context van inbreuken op artikel 101 VWEU, met name kartels in de zin van artikel 2, punt 14, van de richtlijn schadevorderingen en andere horizontale beperkingen. Ze kunnen echter ook een referentiebron zijn voor goede praktijken bij vorderingen tot schadevergoeding voor de nationale rechterlijke instanties voor verticale beperkingen, zoals verticale prijsbinding, en inbreuken op artikel 102 VWEU, d.w.z. misbruik van een machtspositie, zoals buitensporige prijsstelling, op voorwaarde dat voldoende rekening is gehouden met de specifieke aard van de toepasselijke regels van Unierecht.

(6)  Het volume-effect wordt hieronder in punt 10 kort uitgelegd. In hoofdstuk 6 worden de methoden voor de begroting en de raming van dit effect beschreven.

(7)  Zie artikel 4 van de richtlijn schadevorderingen.

(8)  Voor het recht op volledige vergoeding zie punt 12 en volgende hieronder.

(9)  Zie artikel 2, punt 20, van de richtlijn schadevorderingen.

(10)  Zie artikel 2, punten 2, 23 en 24, van de richtlijn schadevorderingen.

(11)  Overeenkomstig artikel 2, punt 24, van de richtlijn schadevorderingen wordt onder “indirecte afnemer” een natuurlijke persoon of een rechtspersoon verstaan die niet van de inbreukpleger maar van een directe afnemer of van een volgende afnemer producten of diensten heeft verworven die het voorwerp waren van een inbreuk op het mededingingsrecht, of producten of diensten waarin deze zijn verwerkt of die daarvan zijn afgeleid.

(12)  Arresten van het Hof van Justitie van 14 maart 2019, zaak C-724/17 (Skanska), ECLI:EU:C:2019:204, punt 26, en 28 maart 2019, zaak C-637/17 (Cogeco), ECLI:EU:C:2019:263, punt 40, waarin telkens wordt verwezen naar het arrest van het Hof van Justitie van 5 juni 2014, zaak C-557/12 (Kone), ECLI:EU:C:2014:1317, punt 22, en de daarin vermelde rechtspraak, met name het arrest van het Hof van Justitie van 13 juli 2006, zaak C-295/04 (Manfredi), ECLI:EU:C:2006:461, punt 61, en het arrest van het Hof van Justitie van 6 november 2012, zaak C-199/11 (Otis and Others), ECLI: EU:C:2012:684, punt 43.

(13)  Aangezien hierover op EU-niveau geen regels bestaan, bepaalt het nationale rechtsstelsel van elke lidstaat de nadere regels met betrekking tot de uitoefening van het recht om vergoeding te vorderen van de schade ten gevolge van op grond van artikel 101 VWEU verboden overeenkomsten of gedragingen, alsook de regels met betrekking tot het begrip “causaal verband”, mits de beginselen van gelijkwaardigheid en effectiviteit worden in acht genomen, (arresten van het Hof van Justitie van 5 juni 2014, zaak C-557/12 (Kone), ECLI:EU:C:2014:1317, punt 24, en 13 juli 2006, zaak C-295/04 (Manfredi), ECLI:EU:C:2006:461, punt 64).

(14)  Zie overweging 43 van de richtlijn schadevorderingen. In het geval van een koopkartel kan de lagere prijs die door de inbreukplegers wordt betaald, worden omschreven als “minderkosten”, en kan dit ook gepaard gaan met volume-effecten op eerdere niveaus in de keten. Maar ook leveranciers kunnen benadeeld worden in het geval van een verkoopkartel. Dat kan gebeuren wanneer zij wegens het volume-effect minder aan de inbreukplegers leveren en dus winst derven door de afname van de vraag op het niveau van de directe of zelfs de indirecte afnemer op een volgend niveau van de toeleveringsketen. De afname van de vraag naar input die onder een kartel valt, kan ook een afname van de vraag naar andere input veroorzaken. De leveranciers van die andere inputs kunnen eveneens schadevergoeding vorderen, op voorwaarde dat zij een causaal verband kunnen aantonen tussen de schade die zij hebben geleden en de inbreuk op het mededingingsrecht van de EU.

(15)  Artikel 3, lid 2, tweede zin, van de richtlijn schadevorderingen.

(16)  Conclusie van advocaat-generaal Capotorti van 12 september 1979 in zaak 238/78 (Ireks-Arkady/Raad en Commissie), ECLI:EU:C:1979:203, punt 9.

(17)  Overweging 39 van de richtlijn schadevorderingen.

(18)  Met beschermde prijs (umbrella pricing) wordt een situatie bedoeld waarin “ondernemingen die zelf niet aan een kartel deelnemen in het zog van de praktijken van het desbetreffende kartel, als het ware “onder de paraplu van het kartel”, voor hun eigen producten — bewust of onbewust — een hogere prijs berekenen dan zij onder mededingingsvoorwaarden hadden kunnen doen.”, conclusie van advocaat-generaal Kokott van 30 januari 2014 in zaak C-557/12 (Kone), ECLI:EU:C:2014:45, punt 2.

(19)  Artikel 12, lid 2, van de richtlijn schadevorderingen.

(20)  Deze richtsnoeren beletten dus niet dat doorberekening wordt behandeld volgens het nationale recht, op voorwaarde dat dit recht voldoet aan de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid, zie punt 6 hierboven. Wanneer doorberekening wordt beschouwd als een vermindering van het daadwerkelijk verlies, betekent dit dat doorberekening wordt behandeld aan de hand van andere regels of beginselen, zoals compensatio lucri cum damno.

(21)  Praktische gids, punt 128.

(22)  Zie artikel 12, punt 3, van de richtlijn schadevorderingen.

(23)  Het intuïtieve verband tussen het prijseffect en het volume-effect wordt in bijlage 1 nader toegelicht.

(24)  Zie overweging 39 van de richtlijn schadevorderingen.

(25)  Artikel 13, tweede zin, van de richtlijn schadevorderingen.

(26)  Artikel 12, lid 3, van de richtlijn schadevorderingen bepaalt dat het recht van een benadeelde partij om in geval van winstderving door een volledige of gedeeltelijke doorberekening van de meerkosten schadevergoeding te vorderen en te verkrijgen door de regels inzake doorberekening onverlet wordt gelaten.

(27)  Overweging 41 van de richtlijn schadevorderingen.

(28)  De indirecte afnemer kan met name aantonen dat aan de eerste voorwaarde is voldaan door te verwijzen naar het verbindend karakter van een besluit van de Commissie of van een nationale mededingingsautoriteit; Met betrekking tot besluiten van de Commissie bepaalt artikel 16, lid 1, van Verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het Verdrag (PB L 1 van 4.1.2003, blz. 1) dat nationale rechterlijke instanties, wanneer zij artikel 101 VWEU toepassen op overeenkomsten, besluiten of gedragingen die reeds het voorwerp uitmaken van een beschikking van de Commissie, geen beslissingen kunnen nemen die in strijd zijn met de door de Commissie gegeven beschikking. Wat betreft definitieve beslissingen van nationale mededingingsautoriteiten over inbreuken, kunnen afnemers profiteren van artikel 9 van de richtlijn schadevorderingen. In dat artikel wordt een onderscheid gemaakt naargelang van de nationale mededingingsautoriteit die de inbreukbeslissing heeft vastgesteld. Overeenkomstig artikel 9, lid 1, van de richtlijn schadevorderingen wordt een inbreuk op het mededingingsrecht met een definitieve inbreukbeslissing door een nationale mededingingsautoriteit van een lidstaat geacht onweerlegbaar te zijn vastgesteld voor de rechterlijke instanties van die lidstaat, terwijl in artikel 9, lid 2, van de richtlijn schadevorderingen is bepaald dat nationale rechterlijke instanties een definitieve inbreukbeslissing van de nationale mededingingsautoriteit van een andere lidstaat ten minste als een prima facie bewijs van het bestaan van een inbreuk moeten beschouwen.

(29)  Zie artikel 14, lid 2, van de richtlijn schadevorderingen.

(30)  Zie artikel 12, leden 1 en 2, en artikel 15 van de richtlijn schadevorderingen.

(31)  Zie artikel 15, punt 1, van de richtlijn schadevorderingen.

(32)  Verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB L 351 van 20.12.2012, blz. 1).

(33)  Zie overweging 44 en artikel 15, lid 2, van de richtlijn schadevorderingen.

(34)  Overweging 44 van de richtlijn schadevorderingen.

(35)  Zie artikel 2, punt 4, in fine van de richtlijn schadevorderingen.

(36)  Zie het werkdocument van de diensten van de Commissie bij het Witboek betreffende schadevergoedingsacties wegens schending van de communautaire mededingingsregels, COM(2008) 165 definitief, punten 223 en 224.

(37)  De potentiële spanning tussen economisch en juridisch causaal verband in de context van doorberekening is gebleken in uitspraken van nationale rechterlijke instanties waarbij het gebruik van doorberekening als schild werd beperkt op grond van het nationale recht, met name in het Verenigd koninkrijk (zie Competition Appeal Tribunal, arrest van 14 juli 2016, [2016] CAT 23 (Sainsbury's Supermarkets Ltd v MasterCard Inc), met name punt 484, en Court of Appeal, arrest van 4 juli 2018, [2018] EWCA 1536 (Civ) (Sainsbury's Supermarkets Ltd v Mastercard Inc), met name de punten 332 en 340), en in Nederland (Hoge Raad, arrest van 8 juli 2016, zaak 15/00167 (TenneT v ABB), punten 4.4.1-4.4.5).

(38)  Zie overweging 46 van de richtlijn schadevorderingen. Om dergelijk problemen aan te pakken zijn in de richtlijn schadevorderingen onder meer regels opgenomen over de openbaarmaking van bewijsmateriaal (zie hieronder punt 40 en volgende), de mogelijkheid de nationale mededingingsautoriteit om bijstand te verzoeken overeenkomstige artikel 17, lid 3, van de richtlijn schadevorderingen en de verplichting rekening te houden met andere procedures in verband met dezelfde inbreuk (zie punt 25 hierboven).

(39)  In het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld kunnen de nationale rechterlijke instanties schade begroten “by the exercise of a sound imagination and the practice of the broad axe” (vastgesteld in Watson Laidlaw & Co Ltd v Pott Cassels & Williamson [1914] S.C. (H.L.) 18 in de punten 29 en 30, en later ook toegepast in de context van vorderingen tot schadevergoeding wegens inbreuken op het mededingingsrecht, zie bijv. Court of Appeal, arrest van 14 oktober 2008, [2008] EWCA Civ 1086 (Devenish Nutrition Ltd v Sanofi-Aventis SA) punt 110), in Nederland kan de nationale rechter die een veroordeling tot schadevergoeding uitspreekt, de schade begroten “voor zover hem dit mogelijk is” (zie artikel 612 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering) en op de wijze die het meest met de aard van de schade in overeenstemming is (zie artikel 6:97 Burgerlijk Wetboek).

(40)  Praktische gids, punt 16 en voetnoot 15, waarin wordt verwezen naar het arrest van het Hof van Justitie van 27 januari 2000, gevoegde zaken C-104/89 en C-37/90, Mulder e.a./Raad en Commissie, ECLI:EU:C:2000:38, punt 79. De algemene benadering voor het begroten van schade in mededingingszaken is eveneens uiteengezet in de punten 11 tot en met 20 van de praktische gids.

(41)  Te vinden op http://ec.europa.eu/competition/antitrust/legislation/best_practices_submission_en.pdf

(42)  Zie punt 17 en volgende hierboven.

(43)  Zie artikel 2, punt 13, van de richtlijn schadevorderingen waarin uitdrukkelijk is bepaald dat “bewijsmateriaal” documenten en andere informatiedragers omvat, ongeacht het medium waarop de informatie is opgeslagen.

(44)  Econometrische technieken worden hieronder uitgelegd in deel 5 en in bijlage 2.

(45)  Zie ook punt 13 en volgende van de praktische gids.

(46)  In overweging 16 van de richtlijn schadevorderingen wordt verduidelijkt dat een categorie van bewijsmateriaal dient te worden afgebakend op basis van de kenmerken die de bestanddelen gemeen hebben, zoals de aard, het voorwerp of de inhoud van de documenten waarvan openbaarmaking wordt gevraagd, de tijdspanne waarbinnen de documenten zijn opgesteld, of andere criteria.

(47)  Zie artikel 5, punt 4, van de richtlijn schadevorderingen.

(48)  Overweging 18 van de richtlijn schadevorderingen.

(49)  Zie Best Practices, punt 45.

(50)  Richtlijn (EU) 2016/943 van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2016 betreffende de bescherming van niet-openbaar gemaakte knowhow en bedrijfsinformatie (bedrijfsgeheimen) tegen het onrechtmatig verkrijgen, gebruiken en openbaar maken daarvan (PB L 157 van 15.6.2016, blz. 1).

(51)  Deze stimulansen worden nader toegelicht in bijlage 1.

(52)  Dergelijk bewijsmateriaal wordt in punt 4.1 nader toegelicht.

(53)  Er kan echter niet worden uitgesloten dat de in deze richtsnoeren beschreven methoden en technieken worden toegepast in vorderingen tot schadevergoeding met betrekking tot andere soorten schade, d.w.z. niet-prijseffecten.

(54)  De redenen waarom de factoren in punt 51 van belang kunnen zijn voor het bepalen van het bestaan en de omvang van het met doorberekening verbonden prijs- en volume-effect, worden in dit deel uitgelegd. Een meer gedetailleerde verklaring van de gevolgen van elke factor is te vinden in bijlage 1, samen met een verklaring van het standaardmechanisme van prijsvorming.

(55)  Dit wordt nader toegelicht in bijlage 1.

(56)  Zie punt 159 hieronder.

(57)  Zie ook de richtsnoeren van de Commissie voor de beoordeling van horizontale fusies op grond van de Verordening van de Raad inzake de controle op concentraties van ondernemingen (PB C 31 van 5.2.2004, blz. 5, punt 80). Het is echter mogelijk dat een onderneming bij het vaststellen van haar prijzen in sommige gevallen ook rekening houdt met vaste kosten. In dat geval moet de partij die dit standpunt verdedigt, dit aantonen, bijvoorbeeld door de in deel 4 toegelichte ramingsmethoden te gebruiken.

(58)  Het belang van de vorm van de vraag naar een product wordt nader toegelicht in voorbeeld 3 in hoofdstuk 3.2 en in bijlage 1.

(59)  Deze voorspellingen op basis van economische theorie worden nader geïllustreerd en toegelicht in voorbeeld 2 in hoofdstuk 3.2.

(60)  Voorbeelden van uitspraken in verband met het belang van marktdynamica en hoe de vraag reageert op prijsveranderingen zijn te vinden in bijvoorbeeld de Duitse uitspraken van het Bundesgerichtshof van 28 juni 2011, zaak nr. KZR 75/10 (ORWI), punten 59 en 69, en van het Landgericht Düsseldorf van 19 november 2015, zaak nr. 14d O 4/14 (German Car Glass), punt 221. Het belang van de concurrentiegraad en de vraag of de oorspronkelijke meerkosten ondernemingsspecifiek zijn of voor een hele sector gelden, wordt eveneens behandeld in een aantal uitspraken van nationale rechterlijke instanties; zie bijvoorbeeld een Deense uitspraak van de Sø- og Handelsretten van 3 oktober 2002 in zaak nr. V 15/01 (UfR2004.2600S) (EKKO/Brandt Group Norden e.a.), en een Spaanse uitspraak van het Tribunal Supremo de España van 7 november 2013 in zaak nr. 5819/2013 (Nestle e.a./Ebro Puleva).

(61)  Voor een geval waarin wordt nagegaan of doorberekening waarschijnlijk is indien de door meerkosten getroffen input een klein gedeelte van de variabele kosten van de directe afnemer vertegenwoordigt, zie bijvoorbeeld de Franse uitspraak, Cour d'appel de Paris, arrest van 27 februari 2014, zaak nr. 10/18285 (SNC Doux Aliments Bretagne e.a./Société Ajinomoto Eurolysine); dit arrest wordt nader toegelicht in kader 10 hieronder.

(62)  Indien enkel de afnemer zijn prijzen verhoogt, zouden zijn klanten van zijn concurrenten kunnen kopen. Wanneer de concurrenten hun prijzen echter ook verhogen, kan het voor de klanten minder aantrekkelijk zijn om over te stappen, waardoor de daling van de totale verkoop van de eerste afnemer minder groot kan zijn. Indien sommige of alle klanten reageren op een prijsstijging op de gehele markt door het product helemaal niet meer te kopen, kan het volume-effect zelfs groter zijn dan in het geval van een prijsstijging bij één enkele afnemer.

(63)  De noodzaak om bij de beoordeling van doorberekening een nulscenario te construeren, is in overeenstemming met de rechtspraak van het Hof van Justitie van de EU inzake doorberekening in de context van terugbetaling van door de lidstaten onrechtmatig opgelegde heffingen en douanerechten, zie arresten van het Hof van Justitie van 4 oktober 1979, C-238/78 (Ireks-Arkady/Raad en Commissie), ECLI:EU:C:1979:226, punt 14; 21 december 2000, C-441/98 (Michailidis), ECLI:EU:C:2000:479, punt 33 en volgende, en 6 september 2011, C-398/09 (Lady & Kid e.a.), ECLI:EU:C:2011:540. In de conclusie van advocaat-generaal Geelhoed van 3 juni 2003 in zaak C-129/00 (Commissie tegen Italiaanse Republiek), ECLI:EU:C:2003:319, wijst de advocaat-generaal er in punt 78 op dat een nulscenario nodig zou zijn om aan te tonen hoe de prijzen op een volgend niveau in de toeleveringsketen zich zouden hebben ontwikkeld mochten de oorspronkelijke meerkosten er niet zijn geweest.

(64)  Zie de daarmee verbonden discussie in punt 77.

(65)  Zie ook de praktische gids, punten 14 en 30.

(66)  Zie kader 16 in bijlage 1.

(67)  Zie punt 39 hierboven.

(68)  Zie punt 25 hierboven.

(69)  Zie punt 37 hierboven en de voorbeelden in kader 9 en kader 10 hieronder.

(70)  In Frankrijk, Nederland en het Verenigd Koninkrijk werken rechters bijvoorbeeld grotendeels rechtstreeks met door de partijen aangewezen economische deskundigen. In andere lidstaten, zoals België, Denemarken, Duitsland, Hongarije en Italië, hebben rechters in veel gevallen advies gevraagd aan door de rechter aangewezen deskundigen. In de respectieve nationale rechtstelsels wordt ook op uiteenlopende wijze beoordeeld ten opzichte van wie de deskundige een verplichting heeft. In een aantal lidstaten, zoals het Verenigd Koninkrijk en Ierland, heeft de deskundige een verplichting tegenover de rechter, zelfs wanneer hun honoraria door de partijen worden betaald. In Spanje hebben door de partijen aangewezen deskundigen een verplichting tot objectiviteit en onafhankelijkheid, terwijl in sommige lidstaten, zoals Duitsland en Italië, een dergelijke expliciete verplichting niet bestaat.

(71)  High Court of Justice of England and Wales, arrest van 4 oktober 2017, [2017] EWHC 2420 (Ch) (Emerald Supplies v British Airways Plc).

(72)  Oberlandesgericht Düsseldorf, arrest van 26 juni 2009, zaak VI-2a Kart 2 — 06/08 (Zement).

(73)  Uit artikel 17, lid 3, van de richtlijn schadevorderingen volgt dat een nationale mededingingsautoriteit op verzoek van een nationale rechterlijke instantie bijstand kan verlenen bij het bepalen van het bedrag van de schade, indien die nationale mededingingsautoriteit deze bijstand passend acht.

(74)  Zie bijvoorbeeld. Oberlandesgericht Düsseldorf, arrest van 15 april 2013, zaak VI-4 Kart 2 — 6/10 (OWi), en vervolgens Bundesgerichtshof, arrest van 9 oktober 2018, zaak KRB 51/16 (Flüssiggas I) over het Bundeskartellamt (Duitse nationale mededingingsautoriteit), uitspraken van 14.12.2007, 26.2.2008, 12.2.2009 en 9.4.2009, zaak B11-20/50 (Flüssiggas) waarbij het Bundeskartellamt rekening heeft gehouden met de extra inkomsten die door de inbreuk werden verworven (kartellbedingter Mehrerlös) en de besprekingen over de verschillende methoden voor de berekening van de meerkosten.

(75)  De benadering op basis van het doorberekeningspercentage berust onder andere op de aanname dat veranderingen in inputkosten worden doorberekend volgens eenzelfde tarief, ongeacht de relevantie van de inputkosten en de omvang van de verandering in die inputkosten. Deze aanname gaat misschien te ver. Zoals hieronder in punt 120 en volgende is uiteengezet, hoeft de benadering op basis van het doorberekeningspercentage normaliter enkel te worden overwogen als de aanname plausibel is op basis van de feiten van de zaak.

(76)  Zie ook de praktische gids, punt 14.

(77)  De benadering waarbij gebruik wordt gemaakt van margegegevens, wordt nader toegelicht in deel 6.3 over de raming van het volume-effect.

(78)  Dit feit wordt benadrukt in punt 37 van de praktische gids en de daarin aangehaalde rechtspraak inzake de raming van meerkosten. Eveneens in de context van de raming van meerkosten heeft een Duitse rechtbank geoordeeld dat vergelijkbare methoden bij voorkeur met andere benaderingen worden vergeleken, zie Oberlandesgericht Düsseldorf, arrest van 26 juni 2009, zaak VI-2a Kart 2 — 06/08, 2009, (Zement), punt 469 en volgende.

(79)  Zie bijvoorbeeld de “Reference guide on ex-post evaluation of competition agencies' enforcement decisions”, OESO, 2016.

(80)  In de praktische gids wordt op dit probleem ingegaan in de context van de beoordeling van meerkosten, zie bijvoorbeeld de punten 37 en 59 tot en met 95.

(81)  Wanneer voor een nulscenario referentiemarkten in andere landen in aanmerking worden genomen, moet de nationale rechter ook rekening houden met mogelijke verschillen in wetgeving. Dit is met name van belang in het geval van gereglementeerde markten, zoals farmaceutica of energie.

(82)  Zie praktische gids, punten 38 tot en met 48.

(83)  Om het eenvoudig te houden illustreert deze grafiek enkel het effect van de inbreuk op de prijs. In een reëel scenario worden prijzen ook beïnvloed door andere factoren dan alleen het doorberekeningspercentage, zoals inflatie en andere kostenschokken.

(84)  Het probleem van vertraagde doorberekening dat in bijlage 1 ter sprake komt, kan van belang zijn wanneer de prijzen tijdens de inbreuk worden vergeleken met de prijzen voor en na de inbreuk.

(85)  Deze methode is frequent gebruikt voor het beoordelen van de oorspronkelijke meerkosten bij schadevorderingen, zie bijvoorbeeld de aangehaalde zaken in voetnoot 45 van de praktische gids.

(86)  Zie ook punt 112 hieronder.

(87)  Regressieanalyses worden in detail uitgelegd in punt 69 en volgende van de praktische gids.

(88)  Ibidem, hoofdstuk II B.

(89)  Zie ook de praktische gids, punt 92.

(90)  Zie bijvoorbeeld een zaak uit het Verenigd Koninkrijk: High Court of Justice of England and Wales, arrest van 9 oktober 2018, [2018] EWHC 2616 (Ch) (Britned v ABB), toestemming gegeven om in hoger beroep te gaan.

(91)  Het gebruik van betrouwbaarheidsintervallen bij de raming van schadevergoeding wordt eveneens toegelicht in de praktische gids, punt 86 en volgende.

(92)  Er is in zekere zin een afweging tussen de twee types fouten: voor een gegeven steekproefgrootte zal door een verdere beperking van het risico op type 1-fouten (door bijvoorbeeld een strikter betrouwbaarheidsinterval van 99 procent te gebruiken in plaats van 95 procent) het risico op type 2-fouten doorgaans toenemen. Doorgaans kunnen beide types fouten slechts door een grotere steekproef worden beperkt. Het is in de praktijk dus van belang na te gaan of de methoden op een voldoende grote dataset worden toegepast.

(93)  Landgericht Düsseldorf, vonnis van 19 november 2015, zaak nr. 14d O 4/14 (German Car Glass).

(94)  Sø- og Handelsretten (Denemarken), vonnis van 15 januari 2015, zaak SH2015.U-0004-07 (Cheminova A/S v Akzo Nobel Functional Chemicals BV et al).

(95)  Cour d'Appel de Paris, arrest van 27 februari 2014, zaak 10/18285 (SNC Doux Aliments Bretagne et al v Société Ajinomoto Eurolysine).

(96)  Zie ook de praktische gids, punt 95.

(97)  Dit effect is vergelijkbaar met de hierboven in punt 32 genoemde effecten van een beschermde prijs (“umbrella pricing”).

(98)  Zie ook de praktische gids, punt 43.

(99)  De nationale rechterlijke instanties willen er misschien rekening mee houden dat de relatief zware bewijslast waaraan mededingingsautoriteiten bij hun inbreukprocedures moeten voldoen, niet de facto ten nadele van het slachtoffer van een inbreuk op het mededingingsrecht wordt gebruikt wanneer deze instanties de schade ramen in het kader van een vordering tot schadevergoeding van dat slachtoffer.

(100)  Zie ook de praktische gids, punt 153. Bijvoorbeeld in een zaak waarin de nationale rechter oordeelde dat de in de vijf maanden na het einde van de inbreuk aangerekende prijzen nog steeds werden beïnvloed door het kartel. Zie uitspraak van Oberlandesgericht Karlsruhe van 11 juni 2010 in zaak 6 U 118/05, ook aangehaald in de praktische gids, punt 44.

(101)  Bovendien kunnen ondernemingen zich bewust zijn van het risico op schadeclaims en van het feit dat de omvang van een dergelijke claim kan worden geraamd op basis van prijzen na de inbreuk. Dit kan hen stimuleren om na het einde van de inbreuk hetzelfde prijsniveau te behouden.

(102)  Zie de praktische gids, punt 26 en volgende.

(103)  Zie punt 101 en volgende hierboven. Het begrip regressieanalyse wordt in detail toegelicht in hoofdstuk II (2) van de praktische gids.

(104)  Praktische gids, punt 96 en volgende.

(105)  Aangezien de afnemer doorgaans te maken heeft met een dalende vraagcurve. De economische redenering hierachter wordt nader toegelicht in bijlage 1.

(106)  Nationale rechters in de lidstaten van de EU hebben in verscheidene zaken het belang van het ramen van het volume-effect bevestigd. Zo heeft een Duitse rechtbank, het Oberlandesgericht Karlsruhe, in zijn arrest van 9 november 2016 in zaak 6 U 204/15 Kart (2) (Grauzementkartell) geoordeeld dat de doorberekening van meerkosten kan leiden tot een afname van de door de directe afnemer verkochte hoeveelheid.

(107)  Bijvoorbeeld interne documenten van de directe of de indirecte klant waarin wordt toegelicht hoe een stijging van de prijs voor het product waarvoor een inbreuk bestaat tijdens de inbreukperiode het geleverde volume heeft beïnvloed.

(108)  Sø- og Handelsretten (Denemarken), vonnis van 15 januari 2015, zaak SH2015.U-0004-07 (Cheminova A/S v Akzo Nobel Functional Chemicals BV et al).

(109)  Zie ook bijlage 1, punt 167.

(110)  Het volume-effect is in kader 11 hierboven en in kader 14 hieronder weergegeven als vlak C.

(111)  Zie bijvoorbeeld Sø- og Handelsretten (Denemarken), vonnis van 15 januari 2015, zaak SH2015.U-0004-07 (Cheminova A/S v Akzo Nobel Functional Chemicals BV et al).

(112)  Zie punt 69.

(113)  Zie ook de praktische gids, punt 125.

(114)  Het concept van econometrische technieken wordt nader uitgelegd in deel 5 hierboven en in bijlage 2.

(115)  Daarop wordt ook gewezen in de praktische gids, punt 14.

(116)  De figuur toont de prijzen (verticale as) als functie van de gevraagde hoeveelheid (horizontale as). Deze vraagcurve wordt vaak de “omgekeerde vraagcurve” genoemd, terwijl een curve waarbij de vraag op de verticale as wordt weergegeven, als functie van de prijzen op de horizontale as gewoon de “vraagcurve” wordt genoemd. In de volgende grafieken worden omgekeerde vraagcurves gegeven. Voor het gemak worden zij vaak “vraagcurve” genoemd.

(117)  Zie ook “Richtsnoeren betreffende de toepassing van artikel 81, lid 3, van het Verdrag” (2004/C 101/08), punt 98.

(118)  Merk op dat uit de economische theorie ook blijkt dat zelfs zonder prijsaanpassingskosten meer kan worden doorberekend dan de oorspronkelijke meerkosten. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer de vraagcurve voldoende convex is (zie discussie hierboven in deel 8.3).

(119)  De beoordeling van compenserende afnemersmacht is een belangrijke factor van het EU-concentratietoezicht. In punt 64 van de richtsnoeren van de Commissie voor de beoordeling van horizontale fusies wordt compenserende afnemersmacht gedefinieerd als de sterke onderhandelingspositie van de afnemer in commerciële onderhandelingen met de verkoper, welke hij te danken heeft aan zijn omvang, zijn commerciële betekenis voor de verkoper en zijn vermogen om over te schakelen op andere leveranciers.

---

IV Informatie

INFORMATIE AFKOMSTIG VAN DE INSTELLINGEN, ORGANEN EN INSTANTIES VAN DE EUROPESE UNIE

Raad

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/44 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/44

---

Kennisgeving aan de personen, groepen en entiteiten die geplaatst zijn op de lijst van personen, groepen en entiteiten bedoeld in de artikelen 2, 3 en 4 van Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad betreffende de toepassing van specifieke maatregelen ter bestrijding van het terrorisme, als geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad, en in artikel 2, lid 3, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 inzake specifieke beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten met het oog op de strijd tegen het terrorisme, als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad

(2019/C 267/08)

De volgende informatie wordt ter kennis gebracht van de bovengenoemde personen, groepen en entiteiten die op de lijst in Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad (1) en in Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad (2) zijn geplaatst.

De Raad van de Europese Unie heeft vastgesteld dat de redenen voor de plaatsing van de personen, groepen en entiteiten op de bovengenoemde lijst van personen, groepen en entiteiten als bedoeld in de artikelen 2, 3 en 4 van Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB van de Raad van 27 december 2001 betreffende de toepassing van specifieke maatregelen ter bestrijding van het terrorisme (3) en in artikel 2, lid 3, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 van de Raad van 27 december 2001 inzake specifieke beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten met het oog op de strijd tegen het terrorisme (4), nog immer geldig zijn. De Raad heeft derhalve besloten om deze personen, groepen en entiteiten op de lijst te handhaven.

In Verordening (EG) nr. 2580/2001 is bepaald dat alle tegoeden, andere financiële activa en economische middelen die in het bezit zijn van de betrokken personen, groepen en entiteiten, worden bevroren, en dat aan deze personen, groepen en entiteiten noch direct, noch indirect tegoeden, andere financiële activa of economische middelen ter beschikking mogen worden gesteld.

De betrokken personen, groepen en entiteiten worden erop geattendeerd dat zij bij de in de bijlage bij de verordening vermelde bevoegde instanties van de betrokken lidstaat (lidstaten) een machtiging tot het gebruik van bevroren tegoeden voor fundamentele behoeften of specifieke betalingen kunnen aanvragen (zie artikel 5, lid 2, van de verordening).

De personen, groepen en entiteiten die op de lijst worden gehandhaafd, kunnen de Raad verzoeken de motivering ter zake aan hen mede te delen (voor zover deze niet reeds aan hen is medegedeeld). Dit verzoek dient aan het volgende adres te worden gericht:

| Raad van de Europese Unie (t.a.v.: COMET designations) |
| --- |
| Wetstraat 175 |
| 1048 Brussel |
| BELGIË |
| E-mail: sanctions@consilium.europa.eu |

Raad van de Europese Unie (t.a.v.: COMET designations)

Wetstraat 175

1048 Brussel

BELGIË

E-mail: sanctions@consilium.europa.eu

De betrokken personen, groepen en entiteiten kunnen te allen tijde, onder overlegging van eventuele bewijsstukken, de Raad verzoeken het besluit om hen op bovengenoemde lijst te plaatsen en te handhaven, te heroverwegen; een dergelijk verzoek dient aan bovengenoemd adres te worden gericht. Het verzoek zal na ontvangst worden behandeld. In dit verband worden de betrokken personen, groepen en entiteiten geattendeerd op de regelmatige toetsing van de lijst door de Raad overeenkomstig artikel 1, lid 6, van Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB. Verzoeken dienen vóór 1 oktober 2019 te worden ingediend om bij de volgende toetsing te kunnen worden behandeld.

De betrokken personen, groepen en entiteiten wordt er voorts op gewezen dat zij tegen de hun plaatsing op de lijst beroep kunnen instellen bij het Gerecht van de Europese Unie, overeenkomstig het bepaalde in artikel 263, vierde en zesde alinea, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

---

(1)  PB L 209 van 9.8.2019, blz. 15.

(2)  PB L 209 van 9.8.2019, blz. 1.

(3)  PB L 344 van 28.12.2001, blz. 93.

(4)  PB L 344 van 28.12.2001, blz. 70.

---

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/46 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/46

---

Kennisgeving aan de betrokkenen die geplaatst zijn op de lijst van personen, groepen en entiteiten bedoeld in de artikelen 2, 3 en 4 van Gemeenschappelijk standpunt 2001/931/GBVB van de Raad betreffende de toepassing van specifieke maatregelen ter bestrijding van het terrorisme, als geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad, en in artikel 2, lid 3, van Verordening (EG) nr. 2580/2001 van de Raad inzake specifieke beperkende maatregelen tegen bepaalde personen en entiteiten met het oog op de strijd tegen het terrorisme, als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad

(2019/C 267/09)

De aandacht van de betrokkenen wordt gevestigd op onderstaande informatie, overeenkomstig artikel 16 van Verordening (EU) 2018/1725 van het Europees Parlement en de Raad (1).

De rechtsgrondslag voor deze verwerking wordt gevormd door Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB (2), als geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341 van de Raad (3), en Verordening (EG) nr. 2580/2001 van de Raad (4), als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337 van de Raad (5).

De verwerkingsverantwoordelijke is de Raad van de Europese Unie, vertegenwoordigd door de directeur-generaal van Relex (Buitenlandse Zaken, Uitbreiding en Civiele Bescherming) van het secretariaat-generaal van de Raad, en de met de verwerking belaste dienst is Relex.1.C, waarmee contact kan worden opgenomen op het volgende adres:

| Raad van de Europese Unie |
| --- |
| Secretariaat-generaal |
| Relex.1.C |
| Wetstraat 175 |
| 1048 Brussel |
| BELGIË |
| E-mail: sanctions@consilium.europa.eu |

Raad van de Europese Unie

Secretariaat-generaal

Relex.1.C

Wetstraat 175

1048 Brussel

BELGIË

E-mail: sanctions@consilium.europa.eu

Het doel van de verwerking is het opstellen en actualiseren van de lijst van personen op wie beperkende maatregelen van toepassing zijn in overeenstemming met Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB, als gewijzigd en geactualiseerd bij Besluit (GBVB) 2019/1341, en Verordening (EG) nr. 2580/2001, als uitgevoerd bij Uitvoeringsverordening (EU) 2019/1337.

De betrokkenen zijn de natuurlijke personen die voldoen aan de criteria voor plaatsing op de lijst als vastgesteld in Gemeenschappelijk Standpunt 2001/931/GBVB en Verordening (EG) nr. 2580/2001.

De verzamelde persoonsgegevens omvatten gegevens die nodig zijn voor de correcte identificatie van de betrokken persoon, de motivering en eventuele andere daarmee verband houdende gegevens.

De verzamelde persoonsgegevens kunnen zo nodig worden uitgewisseld met de Europese Dienst voor extern optreden en de Commissie.

Onverminderd de beperkingen uit hoofde van artikel 25 van Verordening (EU) 2018/1725 worden de rechten van de betrokkenen, waaronder het recht van toegang, het recht op rectificatie en het recht van bezwaar, uitgeoefend overeenkomstig Verordening (EU) 2018/1725.

De persoonsgegevens worden bewaard gedurende vijf jaar vanaf het moment waarop de betrokkene is geschrapt van de lijst van personen op wie de beperkende maatregelen van toepassing is of de geldigheidsduur van de maatregel is verstreken, of voor de duur van eventueel begonnen gerechtelijke procedures.

Onverminderd een eventueel gerechtelijk of administratief beroep of een buitengerechtelijke voorziening, kunnen betrokkenen bij de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming een klacht indienen overeenkomstig Verordening (EU) 2018/1725.

---

(1)  PB L 295 van 21.11.2018, blz. 39.

(2)  PB L 344 van 28.12.2001, blz. 93.

(3)  PB L 209 van 9.8.2019, blz. 15.

(4)  PB L 344 van 28.12.2001, blz. 70.

(5)  PB L 209 van 9.8.2019, blz. 1.

---

Europese Commissie

| 9.8.2019 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | C 267/47 |
| --- | --- | --- | --- |

9.8.2019

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

C 267/47

---

Wisselkoersen van de euro (1)

8 augustus 2019

(2019/C 267/10)

1 euro =

| | Munteenheid | Koers |
| --- | --- | --- |
| USD | US-dollar | 1,1193 |
| JPY | Japanse yen | 118,64 |
| DKK | Deense kroon | 7,4631 |
| GBP | Pond sterling | 0,92115 |
| SEK | Zweedse kroon | 10,7530 |
| CHF | Zwitserse frank | 1,0923 |
| ISK | IJslandse kroon | 137,30 |
| NOK | Noorse kroon | 10,0180 |
| BGN | Bulgaarse lev | 1,9558 |
| CZK | Tsjechische koruna | 25,789 |
| HUF | Hongaarse forint | 325,08 |
| PLN | Poolse zloty | 4,3227 |
| RON | Roemeense leu | 4,7300 |
| TRY | Turkse lira | 6,1367 |
| AUD | Australische dollar | 1,6483 |
| CAD | Canadese dollar | 1,4874 |
| HKD | Hongkongse dollar | 8,7774 |
| NZD | Nieuw-Zeelandse dollar | 1,7335 |
| SGD | Singaporese dollar | 1,5483 |
| KRW | Zuid-Koreaanse won | 1 353,16 |
| ZAR | Zuid-Afrikaanse rand | 16,9516 |
| CNY | Chinese yuan renminbi | 7,8873 |
| HRK | Kroatische kuna | 7,3814 |
| IDR | Indonesische roepia | 15 903,01 |
| MYR | Maleisische ringgit | 4,6843 |
| PHP | Filipijnse peso | 58,347 |
| RUB | Russische roebel | 73,1407 |
| THB | Thaise baht | 34,413 |
| BRL | Braziliaanse real | 4,4283 |
| MXN | Mexicaanse peso | 21,9250 |
| INR | Indiase roepie | 79,1750 |

Munteenheid

Koers

USD

US-dollar

1,1193

JPY

Japanse yen

118,64

DKK

Deense kroon

7,4631

GBP

Pond sterling

0,92115

SEK

Zweedse kroon

10,7530

CHF

Zwitserse frank

1,0923

ISK

IJslandse kroon

137,30

NOK

Noorse kroon

10,0180

BGN

Bulgaarse lev

1,9558

CZK

Tsjechische koruna

25,789

HUF

Hongaarse forint

325,08

PLN

Poolse zloty

4,3227

RON

Roemeense leu

4,7300

TRY

Turkse lira

6,1367

AUD

Australische dollar

1,6483

CAD

Canadese dollar

1,4874

HKD

Hongkongse dollar

8,7774

NZD

Nieuw-Zeelandse dollar

1,7335

SGD

Singaporese dollar

1,5483

KRW

Zuid-Koreaanse won

1 353,16

ZAR

Zuid-Afrikaanse rand

16,9516

CNY

Chinese yuan renminbi

7,8873

HRK

Kroatische kuna

7,3814

IDR

Indonesische roepia

15 903,01

MYR

Maleisische ringgit

4,6843

PHP

Filipijnse peso

58,347

RUB

Russische roebel

73,1407

THB

Thaise baht

34,413

BRL

Braziliaanse real

4,4283

MXN

Mexicaanse peso

21,9250

INR

Indiase roepie

79,1750

---

(1)  Bron: door de Europese Centrale Bank gepubliceerde referentiekoers.

---