# Publicatieblad L 74/2020

| | ISSN 1977-0758 |
| --- | --- |
| Publicatieblad
  van de Europese Unie | L 74 |
| | |
| Uitgave in de Nederlandse taal | Wetgeving | 63e jaargang11 maart 2020 |

ISSN 1977-0758

Publicatieblad

van de Europese Unie

L 74

Uitgave in de Nederlandse taal

Wetgeving

63e jaargang11 maart 2020

---

| Inhoud | | II   Niet-wetgevingshandelingen | Bladzijde |
| --- | --- | --- | --- |
| | | VERORDENINGEN |
| | * | Gedelegeerde Verordening (EU) 2020/389 van de Commissie van 31 oktober 2019 tot wijziging van Verordening (EU) nr. 347/2013 van het Europees Parlement en de Raad wat betreft de Unielijst van projecten van gemeenschappelijk belang | 1 |
| | * | Uitvoeringsverordening (EU) 2020/390 van de Commissie van 10 maart 2020 tot 312e wijziging van Verordening (EG) nr. 881/2002 van de Raad tot vaststelling van bepaalde specifieke beperkende maatregelen tegen sommige personen en entiteiten die banden hebben met de organisaties ISIS (Da’esh) en Al Qaida | 20 |
| | | BESLUITEN |
| | * | Besluit (EU) 2020/391 van de Commissie van 20 september 2019 betreffende steunmaatregel SA.34402 — 2015/C (ex 2015/NN) door Duitsland ten uitvoer gelegd ten gunste van Hochschul-Informations-System GmbH)
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2019) 6836)

   (
  1
  ) | 22 |

Inhoud

II   Niet-wetgevingshandelingen

Bladzijde

VERORDENINGEN

*

Gedelegeerde Verordening (EU) 2020/389 van de Commissie van 31 oktober 2019 tot wijziging van Verordening (EU) nr. 347/2013 van het Europees Parlement en de Raad wat betreft de Unielijst van projecten van gemeenschappelijk belang

1

*

Uitvoeringsverordening (EU) 2020/390 van de Commissie van 10 maart 2020 tot 312e wijziging van Verordening (EG) nr. 881/2002 van de Raad tot vaststelling van bepaalde specifieke beperkende maatregelen tegen sommige personen en entiteiten die banden hebben met de organisaties ISIS (Da’esh) en Al Qaida

20

BESLUITEN

*

Besluit (EU) 2020/391 van de Commissie van 20 september 2019 betreffende steunmaatregel SA.34402 — 2015/C (ex 2015/NN) door Duitsland ten uitvoer gelegd ten gunste van Hochschul-Informations-System GmbH)
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2019) 6836)

   (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2019) 6836)

1

22

| | | Rectificaties |
| --- | --- | --- |
| | * | Rectificatie van Verordening (EU) nr. 1306/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake de financiering, het beheer en de monitoring van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en tot intrekking van Verordeningen (EEG) nr. 352/78, (EG) nr. 165/94, (EG) nr. 2799/98, (EG) nr. 814/2000, (EG) nr. 1290/2005 en (EG) nr. 485/2008 van de Raad ( PB L 347 van 20.12.2013 ) | 49 |

Rectificaties

*

Rectificatie van Verordening (EU) nr. 1306/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake de financiering, het beheer en de monitoring van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en tot intrekking van Verordeningen (EEG) nr. 352/78, (EG) nr. 165/94, (EG) nr. 2799/98, (EG) nr. 814/2000, (EG) nr. 1290/2005 en (EG) nr. 485/2008 van de Raad ( PB L 347 van 20.12.2013 )

( PB L 347 van 20.12.2013 )

49

| | |
| --- | --- |
| | (1)   Voor de EER relevante tekst. |

---

(1)   Voor de EER relevante tekst.

1

| NL | Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.
  Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten. |
| --- | --- |

NL

Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.

Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten.

---

II Niet-wetgevingshandelingen

VERORDENINGEN

| 11.3.2020 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 74/1 |
| --- | --- | --- | --- |

11.3.2020

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 74/1

---

GEDELEGEERDE VERORDENING (EU) 2020/389 VAN DE COMMISSIE

van 31 oktober 2019

tot wijziging van Verordening (EU) nr. 347/2013 van het Europees Parlement en de Raad wat betreft de Unielijst van projecten van gemeenschappelijk belang

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie,

Gezien Verordening (EU) nr. 347/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 april 2013 betreffende richtsnoeren voor de trans-Europese energie-infrastructuur en tot intrekking van Beschikking nr. 1364/2006/EG en tot wijziging van de Verordeningen (EG) nr. 713/2009, (EG) nr. 714/2009 en (EG) nr. 715/2009 (1), en met name artikel 3, lid 4,

Overwegende hetgeen volgt:

| 1) | Bij Verordening (EU) nr. 347/2013 is een kader vastgesteld voor de selectie, planning en uitvoering van projecten van gemeenschappelijk belang (hierna “PGB’s” genoemd) die vereist zijn om de negen strategische geografische prioritaire infrastructuurcorridors op het gebied van elektriciteit, gas en olie, en drie Uniebrede infrastructurele prioritaire gebieden voor slimme netwerken, elektriciteitssnelwegen en kooldioxidetransportnetwerken tot stand te brengen. |
| --- | --- |

1)

Bij Verordening (EU) nr. 347/2013 is een kader vastgesteld voor de selectie, planning en uitvoering van projecten van gemeenschappelijk belang (hierna “PGB’s” genoemd) die vereist zijn om de negen strategische geografische prioritaire infrastructuurcorridors op het gebied van elektriciteit, gas en olie, en drie Uniebrede infrastructurele prioritaire gebieden voor slimme netwerken, elektriciteitssnelwegen en kooldioxidetransportnetwerken tot stand te brengen.

| 2) | De Commissie is bevoegd de Unielijst van PGB’s (hierna “de Unielijst” genoemd) vast te stellen. |
| --- | --- |

2)

De Commissie is bevoegd de Unielijst van PGB’s (hierna “de Unielijst” genoemd) vast te stellen.

| 3) | De lijst van PGB’s wordt om de twee jaar vastgesteld en moet dus worden vervangen. |
| --- | --- |

3)

De lijst van PGB’s wordt om de twee jaar vastgesteld en moet dus worden vervangen.

| 4) | De projecten die worden voorgesteld om in de Unielijst te worden opgenomen, zijn beoordeeld door de in artikel 3 van Verordening (EU) nr. 347/2013 bedoelde regionale groepen, die hebben bevestigd dat de betrokken projecten aan de criteria van artikel 4 van die verordening voldoen. |
| --- | --- |

4)

De projecten die worden voorgesteld om in de Unielijst te worden opgenomen, zijn beoordeeld door de in artikel 3 van Verordening (EU) nr. 347/2013 bedoelde regionale groepen, die hebben bevestigd dat de betrokken projecten aan de criteria van artikel 4 van die verordening voldoen.

| 5) | De regionale groepen hebben op vergaderingen op technisch niveau overeenstemming bereikt over de ontwerplijsten van PGB’s. Nadat het Agentschap voor de samenwerking tussen energieregulators (“ACER”) op 25 september 2019 adviezen heeft uitgebracht over de consistente toepassing van de beoordelingscriteria en de transregionale kosten-batenanalyse, hebben de besluitvormingsorganen van de regionale groepen de regionale lijsten op 4 oktober 2019 goedgekeurd. Overeenkomstig artikel 3, lid 3, onder a), van Verordening (EU) nr. 347/2013 hebben de lidstaten op wiens grondgebied de projecten betrekking hebben, hun goedkeuring gegeven aan alle voorgestelde projecten voordat de regionale lijsten zijn vastgesteld. |
| --- | --- |

5)

De regionale groepen hebben op vergaderingen op technisch niveau overeenstemming bereikt over de ontwerplijsten van PGB’s. Nadat het Agentschap voor de samenwerking tussen energieregulators (“ACER”) op 25 september 2019 adviezen heeft uitgebracht over de consistente toepassing van de beoordelingscriteria en de transregionale kosten-batenanalyse, hebben de besluitvormingsorganen van de regionale groepen de regionale lijsten op 4 oktober 2019 goedgekeurd. Overeenkomstig artikel 3, lid 3, onder a), van Verordening (EU) nr. 347/2013 hebben de lidstaten op wiens grondgebied de projecten betrekking hebben, hun goedkeuring gegeven aan alle voorgestelde projecten voordat de regionale lijsten zijn vastgesteld.

| 6) | Organisaties die de betrokken partijen vertegenwoordigen, met inbegrip van producenten, distributiesysteembeheerders, leveranciers alsmede consumenten- en milieuorganisaties, zijn geraadpleegd over de projecten die zijn voorgesteld om op de Unielijst te worden geplaatst. |
| --- | --- |

6)

Organisaties die de betrokken partijen vertegenwoordigen, met inbegrip van producenten, distributiesysteembeheerders, leveranciers alsmede consumenten- en milieuorganisaties, zijn geraadpleegd over de projecten die zijn voorgesteld om op de Unielijst te worden geplaatst.

| 7) | De PGB’s moeten worden ingedeeld overeenkomstig de strategische trans-Europese energie-infrastructuurprioriteiten in de volgorde die in bijlage I bij Verordening (EU) nr. 347/2013 is vastgesteld. De projecten mogen op de Unielijst niet in een rangorde worden geplaatst. |
| --- | --- |

7)

De PGB’s moeten worden ingedeeld overeenkomstig de strategische trans-Europese energie-infrastructuurprioriteiten in de volgorde die in bijlage I bij Verordening (EU) nr. 347/2013 is vastgesteld. De projecten mogen op de Unielijst niet in een rangorde worden geplaatst.

| 8) | De PGB’s op de lijst moeten op zichzelf staan of onderdeel van een cluster van verschillende PGB’s zijn, omdat zij onderling afhankelijk zijn of (potentieel) met elkaar concurreren. |
| --- | --- |

8)

De PGB’s op de lijst moeten op zichzelf staan of onderdeel van een cluster van verschillende PGB’s zijn, omdat zij onderling afhankelijk zijn of (potentieel) met elkaar concurreren.

| 9) | De Unielijst omvat projecten die zich in verschillende ontwikkelingsstadia bevinden, waaronder voorbereidend haalbaarheidsonderzoek, haalbaarheidsonderzoek, verlening van vergunningen en bouw. Wat betreft PGB’s die zich in een vroeg ontwikkelingsstadium bevinden, kunnen studies nodig zijn om aan te tonen dat deze technisch en economisch haalbaar zijn en dat deze voldoen aan de wetgeving van de Unie, met inbegrip van milieuwetgeving. In dat verband moeten de potentiële negatieve gevolgen voor het milieu adequaat worden vastgesteld, beoordeeld, en voorkomen of beperkt. |
| --- | --- |

9)

De Unielijst omvat projecten die zich in verschillende ontwikkelingsstadia bevinden, waaronder voorbereidend haalbaarheidsonderzoek, haalbaarheidsonderzoek, verlening van vergunningen en bouw. Wat betreft PGB’s die zich in een vroeg ontwikkelingsstadium bevinden, kunnen studies nodig zijn om aan te tonen dat deze technisch en economisch haalbaar zijn en dat deze voldoen aan de wetgeving van de Unie, met inbegrip van milieuwetgeving. In dat verband moeten de potentiële negatieve gevolgen voor het milieu adequaat worden vastgesteld, beoordeeld, en voorkomen of beperkt.

| 10) | Dat projecten op de Unielijst van PGB’s zijn geplaatst, loopt niet vooruit op de resultaten van de desbetreffende milieubeoordeling en vergunningsprocedure. Overeenkomstig artikel 5, lid 8, van Verordening (EU) nr. 347/2013 kan een project worden verwijderd van de Unielijst indien het niet in overeenstemming is met het Unierecht. De uitvoering van de PGB’s, met inbegrip van de naleving van de desbetreffende wetgeving, dient overeenkomstig artikel 5 van die verordening te worden gemonitord. |
| --- | --- |

10)

Dat projecten op de Unielijst van PGB’s zijn geplaatst, loopt niet vooruit op de resultaten van de desbetreffende milieubeoordeling en vergunningsprocedure. Overeenkomstig artikel 5, lid 8, van Verordening (EU) nr. 347/2013 kan een project worden verwijderd van de Unielijst indien het niet in overeenstemming is met het Unierecht. De uitvoering van de PGB’s, met inbegrip van de naleving van de desbetreffende wetgeving, dient overeenkomstig artikel 5 van die verordening te worden gemonitord.

| 11) | Verordening (EU) nr. 347/2013 moet daarom dienovereenkomstig worden gewijzigd, |
| --- | --- |

11)

Verordening (EU) nr. 347/2013 moet daarom dienovereenkomstig worden gewijzigd,

HEEFT DE VOLGENDE VERORDENING VASTGESTELD:

Artikel 1

Bijlage VII bij Verordening (EU) nr. 347/2013 wordt gewijzigd overeenkomstig de bijlage bij de onderhavige verordening.

Artikel 2

Deze verordening treedt in werking op de twintigste dag na die van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie.

Deze verordening is verbindend in al haar onderdelen en is rechtstreeks toepasselijk in elke lidstaat.

Gedaan te Brussel, 31 oktober 2019.

Voor de Commissie

De voorzitter

Jean-Claude JUNCKER

---

(1)  
  PB L 115 van 25.4.2013, blz. 39.

1

---

BIJLAGE

Bijlage VII bij Verordening (EU) nr. 347/2013 wordt vervangen door:

„BIJLAGE VII

UNIELIJST VAN PROJECTEN VAN GEMEENSCHAPPELIJK BELANG (
  “
  UNIELIJST
  ”
  ),

zoals bedoeld in artikel 3, lid 4

A.   BEGINSELEN DIE ZIJN TOEGEPAST BIJ HET VASTSTELLEN VAN DE UNIELIJST

(1)   Clusters van PGB’s

Sommige PGB’s maken deel uit van een cluster omdat zij onderling afhankelijk zijn of potentieel of daadwerkelijk met elkaar concurreren. De volgende typen clusters van PGB’s worden gehanteerd:

| a) | een cluster van onderling afhankelijke PGB’s wordt gedefinieerd als een “Cluster X waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:”. Een dergelijk cluster wordt gevormd om PGB’s vast te stellen die allemaal nodig zijn om hetzelfde grensoverschrijdende knelpunt aan te pakken en die tot synergieën leiden als zij samen worden uitgevoerd. In dit geval moeten alle betrokken PGB’s worden uitgevoerd om de voordelen op EU-schaal te bewerkstelligen; |
| --- | --- |

a)

een cluster van onderling afhankelijke PGB’s wordt gedefinieerd als een “Cluster X waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:”. Een dergelijk cluster wordt gevormd om PGB’s vast te stellen die allemaal nodig zijn om hetzelfde grensoverschrijdende knelpunt aan te pakken en die tot synergieën leiden als zij samen worden uitgevoerd. In dit geval moeten alle betrokken PGB’s worden uitgevoerd om de voordelen op EU-schaal te bewerkstelligen;

| b) | een cluster van potentieel concurrerende PGB’s wordt gedefinieerd als een “Cluster X waarvan één of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:”. Een dergelijk cluster wordt gevormd als niet zeker is wat de omvang van het grensoverschrijdende knelpunt is. In dit geval hoeven niet alle in de clusters opgenomen PGB’s te worden uitgevoerd. Het wordt aan de markt overgelaten of slechts één, verschillende of alle PGB’s worden uitgevoerd, mits de nodige goedkeuringen inzake ruimtelijke ordening, vergunningen e.d. kunnen worden verkregen. Of de PGB’s noodzakelijk zijn, wordt opnieuw beoordeeld in het kader van een daaropvolgend PGB-selectieproces, waarin o.a. naar de benodigde capaciteit wordt gekeken; alsmede |
| --- | --- |

b)

een cluster van potentieel concurrerende PGB’s wordt gedefinieerd als een “Cluster X waarvan één of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:”. Een dergelijk cluster wordt gevormd als niet zeker is wat de omvang van het grensoverschrijdende knelpunt is. In dit geval hoeven niet alle in de clusters opgenomen PGB’s te worden uitgevoerd. Het wordt aan de markt overgelaten of slechts één, verschillende of alle PGB’s worden uitgevoerd, mits de nodige goedkeuringen inzake ruimtelijke ordening, vergunningen e.d. kunnen worden verkregen. Of de PGB’s noodzakelijk zijn, wordt opnieuw beoordeeld in het kader van een daaropvolgend PGB-selectieproces, waarin o.a. naar de benodigde capaciteit wordt gekeken; alsmede

| c) | een cluster van concurrerende PGB’s wordt gedefinieerd als een “Cluster X waarvan één van de volgende PGB’s deel uitmaakt:”. Een dergelijk cluster heeft betrekking op één specifiek knelpunt. De omvang van het knelpunt is echter zekerder dan bij een cluster van potentieel concurrerende PGB’s, en slechts één van de PGB’s moet daarom worden uitgevoerd. Het wordt aan de markt overgelaten te bepalen welk PGB wordt uitgevoerd, mits de nodige goedkeuringen inzake ruimtelijke ordening, vergunningen e.d. kunnen worden verkregen. Zo nodig wordt de noodzakelijkheid van de PGB’s opnieuw beoordeeld in het kader van een daaropvolgend PGB-selectieproces. |
| --- | --- |

c)

een cluster van concurrerende PGB’s wordt gedefinieerd als een “Cluster X waarvan één van de volgende PGB’s deel uitmaakt:”. Een dergelijk cluster heeft betrekking op één specifiek knelpunt. De omvang van het knelpunt is echter zekerder dan bij een cluster van potentieel concurrerende PGB’s, en slechts één van de PGB’s moet daarom worden uitgevoerd. Het wordt aan de markt overgelaten te bepalen welk PGB wordt uitgevoerd, mits de nodige goedkeuringen inzake ruimtelijke ordening, vergunningen e.d. kunnen worden verkregen. Zo nodig wordt de noodzakelijkheid van de PGB’s opnieuw beoordeeld in het kader van een daaropvolgend PGB-selectieproces.

Voor alle PGB’s gelden dezelfde, bij Verordening (EU) nr. 347/2013 vastgestelde rechten en plichten.

(2)   Behandeling van onderstations en compressorstations

Onderstations, rug-aan-rug-elektriciteitsstations en gascompressorstations worden beschouwd als onderdeel van PGB’s indien zij geografisch op transmissielijnen liggen. Onderstations, rug-aan-rug-stations en compressorstations worden beschouwd als op zichzelf staande PGB’s en zijn expliciet opgenomen op de Unielijst indien hun geografische locatie geen deel uitmaakt van transmissielijnen. Hiervoor gelden de bij Verordening (EU) nr. 347/2013 vastgestelde rechten en plichten.

(3)   Projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd en projecten die zijn opgegaan in andere PGB’s

| a) | Verschillende projecten die deel uitmaken van de bij Verordening (EU) nr. 1391/2013 en Gedelegeerde Verordening (EU) 2016/89 vastgestelde Unielijst worden om één of meerdere van de onderstaande redenen niet meer als PGB’s beschouwd:






  — | het project is al opgeleverd of wordt uiterlijk eind 2019 opgeleverd, zodat het geen baat heeft bij de toepassing van Verordening (EU) nr. 347/2013; |
| --- | --- | --- |

a)

Verschillende projecten die deel uitmaken van de bij Verordening (EU) nr. 1391/2013 en Gedelegeerde Verordening (EU) 2016/89 vastgestelde Unielijst worden om één of meerdere van de onderstaande redenen niet meer als PGB’s beschouwd:

—

het project is al opgeleverd of wordt uiterlijk eind 2019 opgeleverd, zodat het geen baat heeft bij de toepassing van Verordening (EU) nr. 347/2013;

| — | op basis van nieuwe gegevens blijkt dat het project niet aan de algemene criteria voldoet; |
| --- | --- |

—

op basis van nieuwe gegevens blijkt dat het project niet aan de algemene criteria voldoet;

| — | een projectontwikkelaar heeft het project niet opnieuw ingediend voor het selectieproces ten behoeve van de onderhavige Unielijst, of |
| --- | --- |

—

een projectontwikkelaar heeft het project niet opnieuw ingediend voor het selectieproces ten behoeve van de onderhavige Unielijst, of

| — | het project stond bij het selectieproces lager in de rangorde dan andere PGB-kandidaten. |
| --- | --- |

—

het project stond bij het selectieproces lager in de rangorde dan andere PGB-kandidaten.

Deze projecten (met uitzondering van de opgeleverde projecten en de projecten die uiterlijk eind 2019 worden opgeleverd) kunnen in aanmerking komen om in de volgende Unielijst te worden opgenomen indien de redenen die ertoe hebben geleid dat zij niet op de huidige lijst staan, niet meer van toepassing zijn.

Dergelijke projecten zijn geen PGB’s, maar zijn om redenen van transparantie en duidelijkheid met hun oorspronkelijke PGB-nummers opgenomen in bijlage VII, onder C, als “
  Projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd
  ”.

| b) | Daarnaast zijn sommige projecten die deel uitmaken van de bij Verordening (EU) nr. 1391/2013 en Gedelegeerde Verordening (EU) 2016/89 vastgestelde Unielijst tijdens de uitvoering ervan een integraal onderdeel geworden van delen van andere (clusters van) PGB’s.
  Dergelijke projecten worden niet meer als onafhankelijke PGB’s beschouwd, maar zijn om redenen van transparantie en duidelijkheid met hun oorspronkelijke PGB-nummers opgenomen in bijlage VII, onder C, als “
  Projecten die thans integrale delen van andere PGB’s zijn
  ”. |
| --- | --- |

b)

Daarnaast zijn sommige projecten die deel uitmaken van de bij Verordening (EU) nr. 1391/2013 en Gedelegeerde Verordening (EU) 2016/89 vastgestelde Unielijst tijdens de uitvoering ervan een integraal onderdeel geworden van delen van andere (clusters van) PGB’s.

Dergelijke projecten worden niet meer als onafhankelijke PGB’s beschouwd, maar zijn om redenen van transparantie en duidelijkheid met hun oorspronkelijke PGB-nummers opgenomen in bijlage VII, onder C, als “
  Projecten die thans integrale delen van andere PGB’s zijn
  ”.

(4)   Definitie van “PGB’s met dubbele aanduiding als elektriciteitssnelwegen”

“PGB’s met dubbele aanduiding als elektriciteitssnelwegen” zijn PGB’s die zowel onder een van de prioritaire elektriciteitscorridors als onder het prioritaire thematische gebied elektriciteitssnelwegen vallen.

B.   Unielijst van projecten van gemeenschappelijk belang

(1)   Prioritaire corridor offshore-elektriciteitsnetwerk in de noordelijke zeeën (“NSOG”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 1.3 | Cluster Denemarken — Duitsland, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  1.3.1 | Interconnectie tussen Endrup (DK) en Klixbüll (DE) |

Nee.

Omschrijving

1.3

Cluster Denemarken — Duitsland, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

1.3.1

Interconnectie tussen Endrup (DK) en Klixbüll (DE)

1.6

Interconnectie Frankrijk — Ierland tussen La Martyre (FR) en Great Island of Knockraha (IE) (momenteel bekend als “Celtic Interconnector”)

1.7

Cluster interconnecties Frankrijk — Verenigd Koninkrijk, waarvan één of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 1.7.1 | Interconnectie tussen Cotentin (FR) en de omgeving van Exeter (UK) (momenteel bekend als “FAB”) |
| --- | --- |

1.7.1

Interconnectie tussen Cotentin (FR) en de omgeving van Exeter (UK) (momenteel bekend als “FAB”)

| 1.7.3 | Interconnectie tussen Coquelles (FR) en Folkestone (UK) (momenteel bekend als “ElecLink”) |
| --- | --- |

1.7.3

Interconnectie tussen Coquelles (FR) en Folkestone (UK) (momenteel bekend als “ElecLink”)

| 1.7.5 | Interconnectie tussen de omgeving van Duinkerken (FR) en de omgeving van Kingsnorth (UK) (momenteel bekend als “Gridlink”) |
| --- | --- |

1.7.5

Interconnectie tussen de omgeving van Duinkerken (FR) en de omgeving van Kingsnorth (UK) (momenteel bekend als “Gridlink”)

1.8

Cluster Duitsland — Noorwegen (momenteel bekend als “NordLink”)

| 1.8.1 | Interconnectie tussen Wilster (DE) en Tonstad (NO) |
| --- | --- |

1.8.1

Interconnectie tussen Wilster (DE) en Tonstad (NO)

1.9

| 1.9.1 | Interconnectie Ierland — Verenigd Koninkrijk tussen Wexford (IE) en Pembroke in Wales (UK) (momenteel bekend als “Greenlink”) |
| --- | --- |

1.9.1

Interconnectie Ierland — Verenigd Koninkrijk tussen Wexford (IE) en Pembroke in Wales (UK) (momenteel bekend als “Greenlink”)

1.10

Cluster interconnecties Verenigd Koninkrijk — Noorwegen, waarvan een of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 1.10.1 | Interconnectie tussen Blythe (UK) en Kvilldal (NO) (momenteel bekend als “North Sea Link”) |
| --- | --- |

1.10.1

Interconnectie tussen Blythe (UK) en Kvilldal (NO) (momenteel bekend als “North Sea Link”)

| 1.10.2 | Interconnectie tussen Peterhead (UK) en Simadalen (NO) (momenteel bekend als “NorthConnect”) |
| --- | --- |

1.10.2

Interconnectie tussen Peterhead (UK) en Simadalen (NO) (momenteel bekend als “NorthConnect”)

1.12

Cluster van elektriciteitsopslagfaciliteiten in het Verenigd Koninkrijk, waarvan één of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 1.12.3 | Persluchtenergieopslag in Middlewich (momenteel bekend als “CARES”) |
| --- | --- |

1.12.3

Persluchtenergieopslag in Middlewich (momenteel bekend als “CARES”)

| 1.12.4 | Pompopslag van elektriciteit te Cruachan II |
| --- | --- |

1.12.4

Pompopslag van elektriciteit te Cruachan II

1.14

Interconnectie tussen Revsing (DK) en Bicker Fen (UK) (momenteel bekend als “Viking Link”)

1.15

Interconnectie tussen de regio Antwerpen (BE) en de omgeving van Kemsley (UK) (momenteel bekend als “Nautilus”)

1.16

Interconnectie tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk

1.17

Persluchtenergieopslag in Zuidwending (NL)

1.18

Offshore-pompopslag van elektriciteit in België (momenteel bekend als “iLand”)

1.19

Een of meer hubs in de Noordzee met interconnectoren naar aangrenzende Noordzeelanden (Denemarken, Duitsland, Nederland) (momenteel bekend als “North Sea Wind Power Hub”)

1.20

Interconnectie tussen Duitsland en het Verenigd Koninkrijk (momenteel bekend als “NeuConnect”)

(2)   Prioritaire corridor noord-zuid elektriciteitsverbindingen in West-Europa (“NSI West Electricity”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 2.4 | Interconnectie tussen Codrongianos (IT), Lucciana (Corsica, FR) en Suvereto (IT) (momenteel bekend als “SACOI 3”) |
| 2.7 | Interconnectie tussen Aquitaine (FR) en het Baskenland (ES) (momenteel bekend als “Biscay Gulf”) |
| 2.9 | Interne lijn tussen Osterath en Philippsburg (DE) om de capaciteit in het westelijk grensgebied te vergroten (momenteel bekend als “Ultranet”) |
| 2.10 | Interne lijn tussen Brunsbüttel/Wilster en Grοβgartach/Bergrheinfeld-West (DE) om de capaciteit in het noordelijk en het zuidelijk grensgebied te vergroten (momenteel bekend als “Suedlink”) |
| 2.13 | Cluster interconnecties Ierland — Verenigd Koninkrijk, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  2.13.1 | Interconnectie tussen Woodland (IE) en Turleenan (UK) (momenteel bekend als “North-South interconnector”) |

Nee.

Omschrijving

2.4

Interconnectie tussen Codrongianos (IT), Lucciana (Corsica, FR) en Suvereto (IT) (momenteel bekend als “SACOI 3”)

2.7

Interconnectie tussen Aquitaine (FR) en het Baskenland (ES) (momenteel bekend als “Biscay Gulf”)

2.9

Interne lijn tussen Osterath en Philippsburg (DE) om de capaciteit in het westelijk grensgebied te vergroten (momenteel bekend als “Ultranet”)

2.10

Interne lijn tussen Brunsbüttel/Wilster en Grοβgartach/Bergrheinfeld-West (DE) om de capaciteit in het noordelijk en het zuidelijk grensgebied te vergroten (momenteel bekend als “Suedlink”)

2.13

Cluster interconnecties Ierland — Verenigd Koninkrijk, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

2.13.1

Interconnectie tussen Woodland (IE) en Turleenan (UK) (momenteel bekend als “North-South interconnector”)

| 2.13.2 | Interconnectie tussen Srananagh (IE) en Turleenan (UK) (momenteel bekend als “RIDP1”) |
| --- | --- |

2.13.2

Interconnectie tussen Srananagh (IE) en Turleenan (UK) (momenteel bekend als “RIDP1”)

2.14

Interconnectie tussen Thusis/Sils (CH) en Verderio Inferiore (IT) (momenteel bekend als “Greenconnector”)

2.16

Cluster van interne lijnen, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 2.16.1 | Interne lijn tussen Pedralva en Sobrado (PT), voorheen aangeduid als Pedralva en Alfena (PT) |
| --- | --- |

2.16.1

Interne lijn tussen Pedralva en Sobrado (PT), voorheen aangeduid als Pedralva en Alfena (PT)

| 2.16.3 | Interne lijn tussen Vieira do Minho, Ribeira de Pena en Feira (PT), voorheen aangeduid als Frades B, Ribeira de Pena en Feira (PT) |
| --- | --- |

2.16.3

Interne lijn tussen Vieira do Minho, Ribeira de Pena en Feira (PT), voorheen aangeduid als Frades B, Ribeira de Pena en Feira (PT)

2.17

Interconnectie Portugal — Spanje tussen Beariz — Fontefría (ES), Fontefría (ES) — Ponte de Lima (PT) (voorheen Vila Fria/Viana do Castelo) en Ponte de Lima — Vila Nova de Famalicão (PT) (voorheen Vila do Conde) (PT), met inbegrip van onderstations in Beariz (ES), Fontefría (ES) en Ponte de Lima (PT)

2.18

Capaciteitsvergroting van pompopslag van elektriciteit in Kaunertal, Tirol (AT)

2.23

Interne lijnen bij de noordelijke grens van België tussen Zandvliet en Lillo-Liefkenshoek (BE), en tussen Liefkenshoek en Mercator, met inbegrip van een onderstation in Lillo (BE) (momenteel bekend als “BRABO II + III”)

2.27

| 2.27.1 | Interconnectie tussen Aragón (ES) en Atlantische Pyreneeën (FR) (momenteel bekend als “Pyrenean crossing 2”) |
| --- | --- |

2.27.1

Interconnectie tussen Aragón (ES) en Atlantische Pyreneeën (FR) (momenteel bekend als “Pyrenean crossing 2”)

| 2.27.2 | Interconnectie tussen Navarra (ES) en Landes (FR) (momenteel bekend als “Pyrenean crossing 1”) |
| --- | --- |

2.27.2

Interconnectie tussen Navarra (ES) en Landes (FR) (momenteel bekend als “Pyrenean crossing 1”)

2.28

| 2.28.2 | Pompopslag van elektriciteit Navaleo (ES) |
| --- | --- |

2.28.2

Pompopslag van elektriciteit Navaleo (ES)

| 2.28.3 | Pompopslag van elektriciteit Girones & Raïmats (ES) |
| --- | --- |

2.28.3

Pompopslag van elektriciteit Girones & Raïmats (ES)

| 2.28.4 | Pompopslag van elektriciteit Cúa (ES) |
| --- | --- |

2.28.4

Pompopslag van elektriciteit Cúa (ES)

2.29

Waterkrachtcentrale Silvermines (IE)

2.30

Pompopslag van elektriciteit Riedl (DE)

(3)   Prioritaire corridor noord-zuid elektriciteitsinterconnecties in Midden-Oost- en Zuidoost-Europa (“NSI East Electricity”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 3.1 | Cluster Oostenrijk — Duitsland, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  3.1.1 | Interconnectie tussen St. Peter (AT) en Isar (DE) |

Nee.

Omschrijving

3.1

Cluster Oostenrijk — Duitsland, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

3.1.1

Interconnectie tussen St. Peter (AT) en Isar (DE)

| 3.1.2 | Interne lijn tussen St. Peter en Tauern (AT) |
| --- | --- |

3.1.2

Interne lijn tussen St. Peter en Tauern (AT)

| 3.1.4 | Interne lijn tussen Westtirol en Zell-Ziller (AT) |
| --- | --- |

3.1.4

Interne lijn tussen Westtirol en Zell-Ziller (AT)

3.4

Interconnectie tussen Wurmlach (AT) en Somplago (IT)

3.7

Cluster Bulgarije — Griekenland tussen Maritsa Oost 1 en N. Santa en de noodzakelijke interne versterkingen in Bulgarije, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 3.7.1 | Interconnectie tussen Maritsa Oost 1 (BG) en N. Santa (EL) |
| --- | --- |

3.7.1

Interconnectie tussen Maritsa Oost 1 (BG) en N. Santa (EL)

| 3.7.2 | Interne lijn tussen Maritsa Oost 1 en Plovdiv (BG) |
| --- | --- |

3.7.2

Interne lijn tussen Maritsa Oost 1 en Plovdiv (BG)

| 3.7.3 | Interne lijn tussen Maritsa Oost 1 en Maritsa Oost 3 (BG) |
| --- | --- |

3.7.3

Interne lijn tussen Maritsa Oost 1 en Maritsa Oost 3 (BG)

| 3.7.4 | Interne lijn tussen Maritsa Oost 1 en Burgas (BG) |
| --- | --- |

3.7.4

Interne lijn tussen Maritsa Oost 1 en Burgas (BG)

3.8

Cluster Bulgarije — Roemenië, capaciteitsvergroting (momenteel bekend als “Black Sea Corridor”), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 3.8.1 | Interne lijn tussen Dobrudja en Burgas (BG) |
| --- | --- |

3.8.1

Interne lijn tussen Dobrudja en Burgas (BG)

| 3.8.4 | Interne lijn tussen Cernavoda en Stalpu (RO) |
| --- | --- |

3.8.4

Interne lijn tussen Cernavoda en Stalpu (RO)

| 3.8.5 | Interne lijn tussen Gutinas en Smardan (RO) |
| --- | --- |

3.8.5

Interne lijn tussen Gutinas en Smardan (RO)

3.9

| 3.9.1 | Interconnectie tussen Žerjavenec (HR)/Hévíz (HU) en Cirkovce (SI) |
| --- | --- |

3.9.1

Interconnectie tussen Žerjavenec (HR)/Hévíz (HU) en Cirkovce (SI)

3.10

Cluster Israël — Cyprus — Griekenland (momenteel bekend als “EUROASIA-interconnector”), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 3.10.1 | Interconnectie tussen Hadera (IL) en Kofinou (CY) |
| --- | --- |

3.10.1

Interconnectie tussen Hadera (IL) en Kofinou (CY)

| 3.10.2 | Interconnectie tussen Kofinou (CY) en Korakia op Kreta (EL) |
| --- | --- |

3.10.2

Interconnectie tussen Kofinou (CY) en Korakia op Kreta (EL)

3.11

Cluster van interne lijnen in Tsjechië, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 3.11.1 | Interne lijn tussen Vernerov en Vitkov (CZ) |
| --- | --- |

3.11.1

Interne lijn tussen Vernerov en Vitkov (CZ)

| 3.11.2 | Interne lijn tussen Vitkov en Prestice (CZ) |
| --- | --- |

3.11.2

Interne lijn tussen Vitkov en Prestice (CZ)

| 3.11.3 | Interne lijn tussen Prestice en Kocin (CZ) |
| --- | --- |

3.11.3

Interne lijn tussen Prestice en Kocin (CZ)

| 3.11.4 | Interne lijn tussen Kocin en Mirovka (CZ) |
| --- | --- |

3.11.4

Interne lijn tussen Kocin en Mirovka (CZ)

| 3.11.5 | Interne lijn tussen Mirovka en lijn V413 (CZ) |
| --- | --- |

3.11.5

Interne lijn tussen Mirovka en lijn V413 (CZ)

3.12

Interne lijn in Duitsland tussen Wolmirstedt en Isarto om de interne transmissiecapaciteit noord-zuid te vergroten (momenteel bekend als “SuedOstLink”)

3.14

Interne versterkingen in Polen (onderdeel van het cluster dat momenteel bekendstaat als “GerPol Power Bridge”), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 3.14.2 | Interne lijn tussen Krajnik en Baczyna (PL) |
| --- | --- |

3.14.2

Interne lijn tussen Krajnik en Baczyna (PL)

| 3.14.3 | Interne lijn tussen Mikułowa en Świebodzice (PL) |
| --- | --- |

3.14.3

Interne lijn tussen Mikułowa en Świebodzice (PL)

| 3.14.4 | Interne lijn tussen Baczyna en Plewiska (PL) |
| --- | --- |

3.14.4

Interne lijn tussen Baczyna en Plewiska (PL)

3.16

| 3.16.1 | Interconnectie Hongarije — Slowakije tussen Gabčikovo (SK) en Gönyű (HU) en Veľký Ďur (SK) |
| --- | --- |

3.16.1

Interconnectie Hongarije — Slowakije tussen Gabčikovo (SK) en Gönyű (HU) en Veľký Ďur (SK)

3.17

Interconnectie Hongarije — Slowakije tussen Sajóvánka (HU) en Rimavská Sobota (SK)

3.21

Interconnectie tussen Salgareda (IT) en Divača — regio Bericevo (SI)

3.22

Cluster Roemenië — Servië (momenteel bekend als “Mid Continental East Corridor”), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 3.22.1 | Interconnectie tussen Resita (RO) en Pancevo (RS) |
| --- | --- |

3.22.1

Interconnectie tussen Resita (RO) en Pancevo (RS)

| 3.22.2 | Interne lijn tussen Portile de Fier en Resita (RO) |
| --- | --- |

3.22.2

Interne lijn tussen Portile de Fier en Resita (RO)

| 3.22.3 | Interne lijn tussen Resita en Timisoara/Sacalaz (RO) |
| --- | --- |

3.22.3

Interne lijn tussen Resita en Timisoara/Sacalaz (RO)

| 3.22.4 | Interne lijn tussen Arad en Timisoara/Sacalaz (RO) |
| --- | --- |

3.22.4

Interne lijn tussen Arad en Timisoara/Sacalaz (RO)

3.23

Pompopslag van elektriciteit in Yadenitsa (BG)

3.24

Pompopslag van elektriciteit in Amfilochia (EL)

3.27

Interconnectie tussen Sicilië (IT) en knooppunt Tunesië (TU) (moment bekend als “ELMED”)

(4)   Prioritaire corridor voor het interconnectieplan voor de energiemarkt in het Oostzeegebied (“BEMIP Electricity”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 4.2 | Cluster Estland — Letland tussen Kilingi-Nõmme en Riga (op dit moment bekend als derde interconnectie), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  4.2.1 | Interconnectie tussen Kilingi-Nõmme (EE) en onderstation Riga CHP2 (LV) |

Nee.

Omschrijving

4.2

Cluster Estland — Letland tussen Kilingi-Nõmme en Riga (op dit moment bekend als derde interconnectie), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

4.2.1

Interconnectie tussen Kilingi-Nõmme (EE) en onderstation Riga CHP2 (LV)

| 4.2.2 | Interne lijn tussen Harku en Sindi (EE) |
| --- | --- |

4.2.2

Interne lijn tussen Harku en Sindi (EE)

| 4.2.3 | Interne lijn tussen Riga CHP 2 en Riga HPP (LV) |
| --- | --- |

4.2.3

Interne lijn tussen Riga CHP 2 en Riga HPP (LV)

4.4

| 4.4.2 | Interne lijn tussen Ekhyddan en Nybro/Hemsjö (SE) |
| --- | --- |

4.4.2

Interne lijn tussen Ekhyddan en Nybro/Hemsjö (SE)

4.5

| 4.5.2 | Interne lijn tussen Stanisławów en Ostrołęka (PL) |
| --- | --- |

4.5.2

Interne lijn tussen Stanisławów en Ostrołęka (PL)

4.6

Pompopslag van elektriciteit in Estland

4.7

Capaciteitsvergroting van pompopslag van elektriciteit te Kruonis (LT)

4.8

Integratie en synchronisatie van het elektriciteitssysteem van de Baltische staten met de Europese netten, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 4.8.1 | Interconnectie tussen Tartu (EE) en Valmiera (LV) |
| --- | --- |

4.8.1

Interconnectie tussen Tartu (EE) en Valmiera (LV)

| 4.8.2 | Interne lijn tussen Balti en Tartu (EE) |
| --- | --- |

4.8.2

Interne lijn tussen Balti en Tartu (EE)

| 4.8.3 | Interconnectie tussen Tsirguliina (EE) en Valmiera (LV) |
| --- | --- |

4.8.3

Interconnectie tussen Tsirguliina (EE) en Valmiera (LV)

| 4.8.4 | Interne lijn tussen Viru en Tsirguliina (EE) |
| --- | --- |

4.8.4

Interne lijn tussen Viru en Tsirguliina (EE)

| 4.8.7 | Interne lijn tussen Paide en Sindi (EE) |
| --- | --- |

4.8.7

Interne lijn tussen Paide en Sindi (EE)

| 4.8.8 | Interne lijn tussen Vilnius en Neris (LT) |
| --- | --- |

4.8.8

Interne lijn tussen Vilnius en Neris (LT)

| 4.8.9 | Verdere infrastructuuraspecten van de synchronisatie van het elektriciteitssysteem van de Baltische staten met Europese continentale netwerk |
| --- | --- |

4.8.9

Verdere infrastructuuraspecten van de synchronisatie van het elektriciteitssysteem van de Baltische staten met Europese continentale netwerk

| 4.8.10 | Interconnectie tussen Litouwen en Polen (momenteel bekend als “Harmony Link”) |
| --- | --- |

4.8.10

Interconnectie tussen Litouwen en Polen (momenteel bekend als “Harmony Link”)

| 4.8.11 | Upgrades in onderstation Alytus (LT) |
| --- | --- |

4.8.11

Upgrades in onderstation Alytus (LT)

| 4.8.12 | Reconstructies in het noordoosten van Litouwen (LT) |
| --- | --- |

4.8.12

Reconstructies in het noordoosten van Litouwen (LT)

| 4.8.13 | Nieuw 330 kV-onderstation Mūša (LT) |
| --- | --- |

4.8.13

Nieuw 330 kV-onderstation Mūša (LT)

| 4.8.14 | Interne lijn tussen Bitenai en KHAE (LT) |
| --- | --- |

4.8.14

Interne lijn tussen Bitenai en KHAE (LT)

| 4.8.15 | Nieuw 330 kV-onderstation Darbėnai (LT) |
| --- | --- |

4.8.15

Nieuw 330 kV-onderstation Darbėnai (LT)

| 4.8.16 | Interne lijn tussen Darbenai en Bitenai (LT) |
| --- | --- |

4.8.16

Interne lijn tussen Darbenai en Bitenai (LT)

| 4.8.17 | Interne lijn tussen LE en Vilnius (LT) |
| --- | --- |

4.8.17

Interne lijn tussen LE en Vilnius (LT)

| 4.8.18 | Interne lijn tussen Dunowo en Żydowo Kierzkowo (PL) |
| --- | --- |

4.8.18

Interne lijn tussen Dunowo en Żydowo Kierzkowo (PL)

| 4.8.19 | Interne lijn tussen Piła Krzewina en Żydowo Kierzkowo (PL) |
| --- | --- |

4.8.19

Interne lijn tussen Piła Krzewina en Żydowo Kierzkowo (PL)

| 4.8.20 | Interne lijn tussen Krajnik en Morzyczyn (PL) |
| --- | --- |

4.8.20

Interne lijn tussen Krajnik en Morzyczyn (PL)

| 4.8.21 | Interne lijn tussen Morzyczyn-Dunowo-Słupsk-Żarnowiec (PL) |
| --- | --- |

4.8.21

Interne lijn tussen Morzyczyn-Dunowo-Słupsk-Żarnowiec (PL)

| 4.8.22 | Interne lijn tussen Żarnowiec-Gdańsk/Gdańsk Przyjaźń-Gdańsk Błonia (PL) |
| --- | --- |

4.8.22

Interne lijn tussen Żarnowiec-Gdańsk/Gdańsk Przyjaźń-Gdańsk Błonia (PL)

| 4.8.23 | Synchrone condensatoren voor inertie, spanningsstabiliteit, frequentiestabiliteit en kortsluitvermogen in Litouwen, Letland en Estland |
| --- | --- |

4.8.23

Synchrone condensatoren voor inertie, spanningsstabiliteit, frequentiestabiliteit en kortsluitvermogen in Litouwen, Letland en Estland

4.10

Cluster Finland — Zweden (momenteel bekend als “derde interconnectie Finland — Zweden”), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 4.10.1 | Interconnectie tussen het noorden van Finland en het noorden van Zweden |
| --- | --- |

4.10.1

Interconnectie tussen het noorden van Finland en het noorden van Zweden

| 4.10.2 | Interne lijn tussen Keminmaa en Pyhänselkä (FI) |
| --- | --- |

4.10.2

Interne lijn tussen Keminmaa en Pyhänselkä (FI)

(5)   Prioritaire corridor noord-zuid gasinterconnecties in West-Europa (“NSI West Gas”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 5.3 | LNG-terminal Shannon en verbindingspijpleiding (IE) |
| 5.19 | Connectie van Malta met het Europese gasnet — pijpleidinginterconnectie met Italië te Gela |
| 5.21 | Aanpassing van laag- naar hoogcalorisch gas in Frankrijk en België |

Nee.

Omschrijving

5.3

LNG-terminal Shannon en verbindingspijpleiding (IE)

5.19

Connectie van Malta met het Europese gasnet — pijpleidinginterconnectie met Italië te Gela

5.21

Aanpassing van laag- naar hoogcalorisch gas in Frankrijk en België

(6)   Prioritaire corridor noord-zuid gasinterconnecties in Midden-Oost- en Zuidoost-Europa (“NSI East Gas”):

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 6.2 | Interconnectie tussen Polen, Slowakije, Tsjechië en Hongarije met de daarmee verband houdende interne versterkingen, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  6.2.1 | Interconnectie Polen — Slowakije |

Nee.

Omschrijving

6.2

Interconnectie tussen Polen, Slowakije, Tsjechië en Hongarije met de daarmee verband houdende interne versterkingen, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

6.2.1

Interconnectie Polen — Slowakije

| 6.2.2 | Noord-zuid-gascorridor in het oosten van Polen |
| --- | --- |

6.2.2

Noord-zuid-gascorridor in het oosten van Polen

en

| 6.2.13 | Ontwikkeling en versterking van de transmissiecapaciteit van de Slowaaks-Hongaarse interconnector |
| --- | --- |

6.2.13

Ontwikkeling en versterking van de transmissiecapaciteit van de Slowaaks-Hongaarse interconnector

6.5

Cluster LNG-terminal Krk met verbindings- en afvoerpijpleidingen naar Hongarije en verder, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 6.5.1 | Ontwikkeling van een LNG-terminal in Krk (HR) tot 2,6 miljard kubieke meter per jaar — fase I en verbindingspijpleiding Omišalj — Zlobin (HR) |
| --- | --- |

6.5.1

Ontwikkeling van een LNG-terminal in Krk (HR) tot 2,6 miljard kubieke meter per jaar — fase I en verbindingspijpleiding Omišalj — Zlobin (HR)

| 6.5.5 | “Compressorstation 1” bij het Kroatische gastransmissiesysteem |
| --- | --- |

6.5.5

“Compressorstation 1” bij het Kroatische gastransmissiesysteem

6.8

Cluster ontwikkeling en verbetering van de infrastructuur die de gashub van de Balkan mogelijk maakt, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 6.8.1 | Interconnectie Griekenland — Bulgarije (momenteel bekend als “IGB”) tussen Komotini (EL) en Stara Zagora (BG) en compressorstation bij Kipi (EL) |
| --- | --- |

6.8.1

Interconnectie Griekenland — Bulgarije (momenteel bekend als “IGB”) tussen Komotini (EL) en Stara Zagora (BG) en compressorstation bij Kipi (EL)

| 6.8.2 | Sanering, modernisering en uitbreiding van het Bulgaarse transmissiesysteem |
| --- | --- |

6.8.2

Sanering, modernisering en uitbreiding van het Bulgaarse transmissiesysteem

| 6.8.3 | Gasinterconnectie Bulgarije — Servië (momenteel bekend als “IBS”) (6.10 op de 3e PGB-lijst) |
| --- | --- |

6.8.3

Gasinterconnectie Bulgarije — Servië (momenteel bekend als “IBS”) (6.10 op de 3e PGB-lijst)

6.9

| 6.9.1 | LNG-terminal in Noord-Griekenland |
| --- | --- |

6.9.1

LNG-terminal in Noord-Griekenland

6.20

Cluster vergroting opslagcapaciteit in Zuidoost-Europa, waarvan een of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 6.20.2 | Uitbreiding ondergrondse gasreservoirs in Chiren (BG) |
| --- | --- |

6.20.2

Uitbreiding ondergrondse gasreservoirs in Chiren (BG)

| 6.20.3 | Ondergrondse gasreservoirfaciliteit Zuid-Kavala en meet- en regelstation (EL) |
| --- | --- |

6.20.3

Ondergrondse gasreservoirfaciliteit Zuid-Kavala en meet- en regelstation (EL)

en een van de volgende PGB’s:

| 6.20.4 | Opslag in Depomures in Roemenië |
| --- | --- |

6.20.4

Opslag in Depomures in Roemenië

| 6.20.6 | Ondergrondse gasreservoirs te Sarmasel in Roemenië |
| --- | --- |

6.20.6

Ondergrondse gasreservoirs te Sarmasel in Roemenië

6.23

Interconnectie Hongarije — Slovenië — Italië (Nagykanizsa (HU) — Tornyiszentmiklós (HU) — Lendava (SI) — Kidričevo (SI) — Ajdovščina (SI) — Šempeter (SI) — Gorizia (IT))

6.24

Cluster stapsgewijze capaciteitsvergroting op de bidirectionele transmissiecorridor (Bulgarije) — Roemenië — Hongarije — (Oostenrijk) (momenteel bekend als “ROHUAT/BRUA”) om in de eerste fase een capaciteit van 1,75 miljard kubieke meter per jaar en in de tweede fase een capaciteit van 4,4 miljard kubieke meter per jaar mogelijk te maken, met inbegrip van nieuwe hulpbronnen uit de Zwarte Zee in de tweede fase:

| 6.24.1 | ROHU(AT)/BRUA — 1e fase, waaronder:






  — | Ontwikkeling van de transmissiecapaciteit in Roemenië van Podișor tot Recas, waaronder een nieuwe pijpleiding, een meetstation en drie nieuwe compressorstations in Podisor, Bibesti en Jupa |
| --- | --- | --- |

6.24.1

ROHU(AT)/BRUA — 1e fase, waaronder:

—

Ontwikkeling van de transmissiecapaciteit in Roemenië van Podișor tot Recas, waaronder een nieuwe pijpleiding, een meetstation en drie nieuwe compressorstations in Podisor, Bibesti en Jupa

| 6.24.4 | ROHU (AT)/BRUA — 2e fase, waaronder:






  — | Compressorstation Városföld (HU) |
| --- | --- | --- |

6.24.4

ROHU (AT)/BRUA — 2e fase, waaronder:

—

Compressorstation Városföld (HU)

| — | Uitbreiding van de transmissiecapaciteit in Roemenië van Recas tot Horia in de richting van Hongarije naar 4,4 miljard kubieke meter per jaar en uitbreiding van de compressorstations in Podisor, Bibesti en Jupa |
| --- | --- |

—

Uitbreiding van de transmissiecapaciteit in Roemenië van Recas tot Horia in de richting van Hongarije naar 4,4 miljard kubieke meter per jaar en uitbreiding van de compressorstations in Podisor, Bibesti en Jupa

| — | Pijpleiding kust van de Zwarte Zee — Podișor (RO) voor overname van gas uit de Zwarte Zee |
| --- | --- |

—

Pijpleiding kust van de Zwarte Zee — Podișor (RO) voor overname van gas uit de Zwarte Zee

| — | Bidirectionele stroom Roemenië-Hongarije: Hongaars gedeelte tweede fase compressorstation in Csanádpalota (HU) |
| --- | --- |

—

Bidirectionele stroom Roemenië-Hongarije: Hongaars gedeelte tweede fase compressorstation in Csanádpalota (HU)

6.26

| 6.26.1 | Cluster Kroatië — Slovenië — Oostenrijk te Rogatec, waaronder:






  — | Interconnectie Kroatië — Slovenië (Lučko — Zabok — Rogatec) |
| --- | --- | --- |

6.26.1

Cluster Kroatië — Slovenië — Oostenrijk te Rogatec, waaronder:

—

Interconnectie Kroatië — Slovenië (Lučko — Zabok — Rogatec)

| — | Compressorstation Kidričevo, tweede fase van de modernisering (SI) |
| --- | --- |

—

Compressorstation Kidričevo, tweede fase van de modernisering (SI)

| — | Compressorstations 2 en 3 bij het Kroatische gastransmissiesysteem |
| --- | --- |

—

Compressorstations 2 en 3 bij het Kroatische gastransmissiesysteem

| — | GCA 2015/08: invoer/uitvoer Murfeld (AT) |
| --- | --- |

—

GCA 2015/08: invoer/uitvoer Murfeld (AT)

| — | Modernisering van interconnectie Murfeld/Ceršak (AT-SI) |
| --- | --- |

—

Modernisering van interconnectie Murfeld/Ceršak (AT-SI)

| — | Modernisering van interconnectie Rogatec |
| --- | --- |

—

Modernisering van interconnectie Rogatec

6.27

LNG Gdansk (PL)

(7)   Prioritaire corridor zuidelijke gascorridor (“SGC”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 7.1 | Cluster van geïntegreerde, gerichte en schaalbare transportinfrastructuur en bijbehorende apparatuur voor het transport van ten minste 10 miljard kubieke meter per jaar uit nieuwe gasbronnen in de Kaspische regio, via Azerbeidzjan, Georgië en Turkije naar de EU-markten Griekenland en Italië, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  7.1.1 | Gasleiding naar de EU uit Turkmenistan en Azerbeidzjan, via Georgië en Turkije (momenteel bekend als combinatie van “Trans-Caspian Gas Pipeline” (TCP) en “South-Caucasus Pipeline Future Expansion” (SCPFX)) |

Nee.

Omschrijving

7.1

Cluster van geïntegreerde, gerichte en schaalbare transportinfrastructuur en bijbehorende apparatuur voor het transport van ten minste 10 miljard kubieke meter per jaar uit nieuwe gasbronnen in de Kaspische regio, via Azerbeidzjan, Georgië en Turkije naar de EU-markten Griekenland en Italië, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

7.1.1

Gasleiding naar de EU uit Turkmenistan en Azerbeidzjan, via Georgië en Turkije (momenteel bekend als combinatie van “Trans-Caspian Gas Pipeline” (TCP) en “South-Caucasus Pipeline Future Expansion” (SCPFX))

| 7.1.3 | Gasleiding van Griekenland naar Italië via Albanië en de Adriatische Zee (momenteel bekend als “Trans-Adriatic Pipeline” (TAP)), waaronder meet- en regelstation en compressorstation in Nea Messimvria, alsook de TAP-interconnectie |
| --- | --- |

7.1.3

Gasleiding van Griekenland naar Italië via Albanië en de Adriatische Zee (momenteel bekend als “Trans-Adriatic Pipeline” (TAP)), waaronder meet- en regelstation en compressorstation in Nea Messimvria, alsook de TAP-interconnectie

7.3

PGB-cluster infrastructuur waarmee nieuw gas uit de gasreserves in de oostelijke Middellandse Zee wordt vervoerd, waaronder:

| 7.3.1 | Pijpleiding van de gasreserves in de oostelijke Middellandse Zee naar het vasteland van Griekenland via Kreta (momenteel bekend als “EastMed Pipeline”), met meet- en regelstation in Megalopoli |
| --- | --- |

7.3.1

Pijpleiding van de gasreserves in de oostelijke Middellandse Zee naar het vasteland van Griekenland via Kreta (momenteel bekend als “EastMed Pipeline”), met meet- en regelstation in Megalopoli

en daarvan afhankelijk de volgende PGB’s:

| 7.3.3 | Offshore gaspijpleiding die Griekenland en Italië met elkaar verbindt (momenteel bekend als “Poseidon Pipeline”) |
| --- | --- |

7.3.3

Offshore gaspijpleiding die Griekenland en Italië met elkaar verbindt (momenteel bekend als “Poseidon Pipeline”)

| 7.3.4 | Versterking van de interne transmissiecapaciteit in Italië, waaronder de versterking van de interne transmissiecapaciteit zuid-noord (momenteel bekend als “Adriatica Line”) en de versterking van de interne transmissiecapaciteit in de regio Apulia (Matagiola-Massafra-pijpleiding) |
| --- | --- |

7.3.4

Versterking van de interne transmissiecapaciteit in Italië, waaronder de versterking van de interne transmissiecapaciteit zuid-noord (momenteel bekend als “Adriatica Line”) en de versterking van de interne transmissiecapaciteit in de regio Apulia (Matagiola-Massafra-pijpleiding)

7.5

Ontwikkeling van gasinfrastructuur in Cyprus (momenteel bekend als “Cyprus Gas2EU”)

(8)   Prioritaire corridor voor het interconnectieplan voor de gasmarkt in het Oostzeegebied (“BEMIP Gas”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 8.2 | Cluster modernisering infrastructuur in het oostelijke deel van het Oostzeegebied, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  8.2.1 | Versterking van de interconnectie Letland — Litouwen |

Nee.

Omschrijving

8.2

Cluster modernisering infrastructuur in het oostelijke deel van het Oostzeegebied, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

8.2.1

Versterking van de interconnectie Letland — Litouwen

| 8.2.4 | Versterking van de ondergrondse gasreservoirs in Inčukalns (LV) |
| --- | --- |

8.2.4

Versterking van de ondergrondse gasreservoirs in Inčukalns (LV)

8.3

Cluster infrastructuur, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 8.3.1 | Versterking van de interconnectie Nybro — Polen/Denemarken |
| --- | --- |

8.3.1

Versterking van de interconnectie Nybro — Polen/Denemarken

| 8.3.2 | Interconnectie Polen-Denemarken (momenteel bekend als “Baltic Pipe”) |
| --- | --- |

8.3.2

Interconnectie Polen-Denemarken (momenteel bekend als “Baltic Pipe”)

8.5

Interconnectie Polen-Litouwen (momenteel bekend als “GIPL”)

(9)   Prioritaire corridor olievoorzieningsverbindingen in centraal Oost-Europa (“OSC”)

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 9.1 | Pijpleiding Adamowo — Brody: pijpleiding die de verwerkingslocatie van JSC UkrTransNafta in Brody (Oekraïne) en het tankpark te Adamowo (Polen) verbindt |
| 9.2 | Pijpleiding Bratislava — Schwechat: pijpleiding die Schwechat (Oostenrijk) en Bratislava (Slowakije) verbindt |
| 9.4 | Pijpleiding Litvinov (Tsjechië) — Spergau (Duitsland): uitbreidingsproject van de ruweoliepijpleiding Druzhba naar de raffinaderij TRM Spergau |
| 9.5 | Cluster Pommerse pijpleiding (Polen), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  9.5.1 | Bouw van olieterminal in Gdańsk (fase II) |

Nee.

Omschrijving

9.1

Pijpleiding Adamowo — Brody: pijpleiding die de verwerkingslocatie van JSC UkrTransNafta in Brody (Oekraïne) en het tankpark te Adamowo (Polen) verbindt

9.2

Pijpleiding Bratislava — Schwechat: pijpleiding die Schwechat (Oostenrijk) en Bratislava (Slowakije) verbindt

9.4

Pijpleiding Litvinov (Tsjechië) — Spergau (Duitsland): uitbreidingsproject van de ruweoliepijpleiding Druzhba naar de raffinaderij TRM Spergau

9.5

Cluster Pommerse pijpleiding (Polen), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

9.5.1

Bouw van olieterminal in Gdańsk (fase II)

| 9.5.2 | Uitbreiding Pommerse pijpleiding: tweede lijn van de pijpleiding |
| --- | --- |

9.5.2

Uitbreiding Pommerse pijpleiding: tweede lijn van de pijpleiding

9.6

TAL Plus: capaciteitsuitbreiding van de TAL-pijpleiding tussen Triëst (Italië) en Ingolstadt (Duitsland)

(10)   Prioritair thematisch gebied Invoering van slimme netwerken

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 10.3 | SINCRO.GRID (Slovenië, Kroatië) — Innovatieve integratie van synergetische, rijpe, op technologie gebaseerde oplossingen ter verbetering van de veiligheid van de activiteiten van zowel het Sloveense als het Kroatische elektriciteitssysteem |
| 10.4 | ACON (Tsjechië, Slowakije) — Het voornaamste doel van ACON (Again COnnected Networks) is het bevorderen van de integratie van de Tsjechische en de Slowaakse elektriciteitsmarkten |
| 10.6 | Smart Border Initiative (Frankrijk, Duitsland) — Het “Smart Border Initiative” verbindt door Frankrijk en Duitsland uitgewerkte beleidsmaatregelen om hun steden en grondgebied te ondersteunen bij hun strategieën voor energietransitie en bij de Europese marktintegratie |
| 10.7 | Danube Ingrid (Hongarije, Slowakije) — het project bevordert de grensoverschrijdende coördinatie van het elektriciteitsnetbeheer, met nadruk op het slimmer verzamelen en uitwisselen van gegevens. |
| 10.8 | Data Bridge (Estland, Letland, Litouwen, Denemarken, Finland, Frankrijk) — bouw van een gemeenschappelijk Europees “data bridge platform” om de integratie van verschillende soorten gegevens mogelijk te maken (gegevens van slimme meters, operationele gegevens van het netwerk, marktgegevens) met het oog op de ontwikkeling van schaalbare en repliceerbare oplossingen voor de EU |
| 10.9 | “Cross-border flexibility project” (Estland, Finland) — dit project is bedoeld om de integratie van hernieuwbare energiebronnen te ondersteunen en de voorzieningszekerheid te vergroten dankzij flexibiliteitsdiensten aan Estland, Finland en Åland door middel van gedecentraliseerde opwekking. |

Nee.

Omschrijving

10.3

SINCRO.GRID (Slovenië, Kroatië) — Innovatieve integratie van synergetische, rijpe, op technologie gebaseerde oplossingen ter verbetering van de veiligheid van de activiteiten van zowel het Sloveense als het Kroatische elektriciteitssysteem

10.4

ACON (Tsjechië, Slowakije) — Het voornaamste doel van ACON (Again COnnected Networks) is het bevorderen van de integratie van de Tsjechische en de Slowaakse elektriciteitsmarkten

10.6

Smart Border Initiative (Frankrijk, Duitsland) — Het “Smart Border Initiative” verbindt door Frankrijk en Duitsland uitgewerkte beleidsmaatregelen om hun steden en grondgebied te ondersteunen bij hun strategieën voor energietransitie en bij de Europese marktintegratie

10.7

Danube Ingrid (Hongarije, Slowakije) — het project bevordert de grensoverschrijdende coördinatie van het elektriciteitsnetbeheer, met nadruk op het slimmer verzamelen en uitwisselen van gegevens.

10.8

Data Bridge (Estland, Letland, Litouwen, Denemarken, Finland, Frankrijk) — bouw van een gemeenschappelijk Europees “data bridge platform” om de integratie van verschillende soorten gegevens mogelijk te maken (gegevens van slimme meters, operationele gegevens van het netwerk, marktgegevens) met het oog op de ontwikkeling van schaalbare en repliceerbare oplossingen voor de EU

10.9

“Cross-border flexibility project” (Estland, Finland) — dit project is bedoeld om de integratie van hernieuwbare energiebronnen te ondersteunen en de voorzieningszekerheid te vergroten dankzij flexibiliteitsdiensten aan Estland, Finland en Åland door middel van gedecentraliseerde opwekking.

(11)   Prioritair thematisch gebied Elektriciteitssnelwegen

Lijst van PGB’s met dubbele aanduiding als elektriciteitssnelwegen

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| Prioritaire corridor “Offshore-elektriciteitsnetwerk in de noordelijke zeeën” (“NSOG”) |
| 1.3 | Cluster Denemarken — Duitsland, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:






  1.3.1 | Interconnectie tussen Endrup (DK) en Klixbüll (DE) |

Nee.

Omschrijving

Prioritaire corridor “Offshore-elektriciteitsnetwerk in de noordelijke zeeën” (“NSOG”)

1.3

Cluster Denemarken — Duitsland, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

1.3.1

Interconnectie tussen Endrup (DK) en Klixbüll (DE)

1.6

Interconnectie Frankrijk — Ierland tussen La Martyre (FR) en Great Island of Knockraha (IE) (momenteel bekend als “Celtic Interconnector”)

1.7

Cluster interconnecties Frankrijk — Verenigd Koninkrijk, waarvan één of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 1.7.1 | Interconnectie tussen Cotentin (FR) en de omgeving van Exeter (UK) (momenteel bekend als “FAB”) |
| --- | --- |

1.7.1

Interconnectie tussen Cotentin (FR) en de omgeving van Exeter (UK) (momenteel bekend als “FAB”)

| 1.7.3 | Interconnectie tussen Coquelles (FR) en Folkestone (UK) (momenteel bekend als “ElecLink”) |
| --- | --- |

1.7.3

Interconnectie tussen Coquelles (FR) en Folkestone (UK) (momenteel bekend als “ElecLink”)

| 1.7.5 | Interconnectie tussen de omgeving van Duinkerken (FR) en de omgeving van Kingsnorth (UK) (momenteel bekend als “Gridlink”) |
| --- | --- |

1.7.5

Interconnectie tussen de omgeving van Duinkerken (FR) en de omgeving van Kingsnorth (UK) (momenteel bekend als “Gridlink”)

1.8

Cluster Duitsland — Noorwegen (momenteel bekend als “NordLink”)

| 1.8.1 | Interconnectie tussen Wilster (DE) en Tonstad (NO) |
| --- | --- |

1.8.1

Interconnectie tussen Wilster (DE) en Tonstad (NO)

1.10

Cluster interconnecties Verenigd Koninkrijk — Noorwegen, waarvan een of meer van de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 1.10.1 | Interconnectie tussen Blythe (UK) en Kvilldal (NO) (momenteel bekend als “North Sea Link”) |
| --- | --- |

1.10.1

Interconnectie tussen Blythe (UK) en Kvilldal (NO) (momenteel bekend als “North Sea Link”)

| 1.10.2 | Interconnectie tussen Peterhead (UK) en Simadalen (NO) (momenteel bekend als “NorthConnect”) |
| --- | --- |

1.10.2

Interconnectie tussen Peterhead (UK) en Simadalen (NO) (momenteel bekend als “NorthConnect”)

1.14

Interconnectie tussen Revsing (DK) en Bicker Fen (UK) (momenteel bekend als “Viking Link”)

1.15

Interconnectie tussen de regio Antwerpen (BE) en de omgeving van Kemsley (UK) (momenteel bekend als “Nautilus”)

1.16

Interconnectie tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk

1.19

Een of meer hubs in de Noordzee met interconnectoren naar aangrenzende Noordzeelanden (Denemarken, Duitsland, Nederland) (momenteel bekend als “North Sea Wind Power Hub”)

1.20

Interconnectie tussen Duitsland en het Verenigd Koninkrijk (momenteel bekend als “NeuConnect”)

Prioritaire corridor noord-zuid elektriciteitsverbindingen in West-Europa (“NSI West Electricity”)

2.7

Interconnectie tussen Aquitaine (FR) en het Baskenland (ES) (momenteel bekend als “Biscay Gulf”)

2.9

Interne lijn tussen Osterath en Philippsburg (DE) om de capaciteit in het westelijk grensgebied te vergroten (momenteel bekend als “Ultranet”)

2.10

Interne lijn tussen Brunsbüttel/en Grοßgartach/Bergrheinfeld-West (DE) om de capaciteit in het noordelijk en het zuidelijk grensgebied te vergroten (momenteel bekend als “Suedlink”)

2.13

Cluster interconnecties Ierland — Verenigd Koninkrijk, waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 2.13.1 | Interconnectie tussen Woodland (IE) en Turleenan (UK) |
| --- | --- |

2.13.1

Interconnectie tussen Woodland (IE) en Turleenan (UK)

| 2.13.2 | Interconnectie tussen Srananagh (IE) en Turleenan (UK) |
| --- | --- |

2.13.2

Interconnectie tussen Srananagh (IE) en Turleenan (UK)

Prioritaire corridor noord-zuid elektriciteitsinterconnecties in Midden-Oost- en Zuidoost-Europa (“NSI East Electricity”)

3.10

Cluster Israël — Cyprus — Griekenland (momenteel bekend als “EUROASIA-interconnector”), waarvan de volgende PGB’s deel uitmaken:

| 3.10.1 | Interconnectie tussen Hadera (IL) en Kofinou (CY) |
| --- | --- |

3.10.1

Interconnectie tussen Hadera (IL) en Kofinou (CY)

| 3.10.2 | Interconnectie tussen Kofinou (CY) en Korakia op Kreta (EL) |
| --- | --- |

3.10.2

Interconnectie tussen Kofinou (CY) en Korakia op Kreta (EL)

3.12

Interne lijn in Duitsland tussen Wolmirstedt en Isar om de interne transmissiecapaciteit noord-zuid te vergroten

(12)   Grensoverschrijdend koolstofdioxidenetwerk

| Nee. | Omschrijving |
| --- | --- |
| 12.2 | Het project CO2-Sapling is de infrastructuurcomponent voor het vervoer van CO2 van het Acorn-project dat de hele CCS-keten beslaat (Verenigd Koninkrijk, in latere fasen Nederland, Noorwegen) |
| 12.3 | “CO2 TransPorts” beoogt de totstandbrenging van infrastructuur ter bevordering van grootschalige afvang, transport en opslag van CO2 uit de haven van Rotterdam, de haven van Antwerpen en North Sea Port |
| 12.4 | “Northern lights”— een commercieel grensoverschrijdend project voor CO2-transportverbindingen tussen verschillende Europese afvanginitiatieven (Verenigd Koninkrijk, Ierland, België, Nederland, Frankrijk, Zweden) en transport van de afgevangen CO2 per schip naar een opslaglocatie op het Noors continentaal plat |
| 12.5 | Project Athos biedt een infrastructuur voor het vervoer van CO2 uit industriële gebieden in Nederland en is beschikbaar voor aanvullende CO2 van andere landen, zoals Ierland en Duitsland. Het idee is om een vrij toegankelijke, grensoverschrijdende interoperabele structuur voor het transport van grote volumes te ontwikkelen. |
| 12.6 | Het Ervia Cork-project is bedoeld om bestaande aardgaspijpleidingen op land en zee een nieuwe bestemming te geven en om een nieuwe specifieke pijpleiding te bouwen om CO2 afkomstig van koolstofafvang, -gebruik en -opslag (CCUS) van zware industrie en gecombineerde stoom- en gasturbines te transporteren naar een opslagfaciliteit. |

Nee.

Omschrijving

12.2

Het project CO2-Sapling is de infrastructuurcomponent voor het vervoer van CO2 van het Acorn-project dat de hele CCS-keten beslaat (Verenigd Koninkrijk, in latere fasen Nederland, Noorwegen)

12.3

“CO2 TransPorts” beoogt de totstandbrenging van infrastructuur ter bevordering van grootschalige afvang, transport en opslag van CO2 uit de haven van Rotterdam, de haven van Antwerpen en North Sea Port

12.4

“Northern lights”— een commercieel grensoverschrijdend project voor CO2-transportverbindingen tussen verschillende Europese afvanginitiatieven (Verenigd Koninkrijk, Ierland, België, Nederland, Frankrijk, Zweden) en transport van de afgevangen CO2 per schip naar een opslaglocatie op het Noors continentaal plat

12.5

Project Athos biedt een infrastructuur voor het vervoer van CO2 uit industriële gebieden in Nederland en is beschikbaar voor aanvullende CO2 van andere landen, zoals Ierland en Duitsland. Het idee is om een vrij toegankelijke, grensoverschrijdende interoperabele structuur voor het transport van grote volumes te ontwikkelen.

12.6

Het Ervia Cork-project is bedoeld om bestaande aardgaspijpleidingen op land en zee een nieuwe bestemming te geven en om een nieuwe specifieke pijpleiding te bouwen om CO2 afkomstig van koolstofafvang, -gebruik en -opslag (CCUS) van zware industrie en gecombineerde stoom- en gasturbines te transporteren naar een opslagfaciliteit.

C.   Lijsten van “Projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd” en van “Projecten die integrale delen van andere PGB’s zijn geworden”

1)   Prioritaire corridor offshore-elektriciteitsnetwerk in de noordelijke zeeën (“NSOG”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 1.1.1 |
| 1.1.2 |
| 1.1.3 |
| 1.2 |
| 1.3.2 |
| 1.4 |
| 1.5 |
| 1.7.4 |
| 1.8.2 |
| 1.9.2 |
| 1.9.3 |
| 1.9.4 |
| 1.9.5 |
| 1.9.6 |
| 1.11.1 |
| 1.11.2 |
| 1.11.3 |
| 1.11.4 |
| 1.12.1 |
| 1.12.2 |
| 1.12.5 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

1.1.1

1.1.2

1.1.3

1.2

1.3.2

1.4

1.5

1.7.4

1.8.2

1.9.2

1.9.3

1.9.4

1.9.5

1.9.6

1.11.1

1.11.2

1.11.3

1.11.4

1.12.1

1.12.2

1.12.5

2)   Prioritaire corridor noord-zuid elektriciteitsverbindingen in West-Europa (“NSI West Electricity”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 2.2.1 |
| 2.2.2 |
| 2.2.3 |
| 2.2.4 |
| 2.3.1 |
| 2.3.2 |
| 2.5.1 |
| 2.5.2 |
| 2.6 |
| 2.8 |
| 2.11.1 |
| 2.11.2 |
| 2.11.3 |
| 2.12 |
| 2.15.1 |
| 2.15.2 |
| 2.15.3 |
| 2.15.4 |
| 2.16.2 |
| 2.19 |
| 2.20 |
| 2.21 |
| 2.22 |
| 2.24 |
| 2.25.1 |
| 2.25.2 |
| 2.26 |
| 2.28.1 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

2.2.1

2.2.2

2.2.3

2.2.4

2.3.1

2.3.2

2.5.1

2.5.2

2.6

2.8

2.11.1

2.11.2

2.11.3

2.12

2.15.1

2.15.2

2.15.3

2.15.4

2.16.2

2.19

2.20

2.21

2.22

2.24

2.25.1

2.25.2

2.26

2.28.1

| Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s |
| --- |
| Oorspronkelijk PGB-nummer van het project | Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd |
| 2.1 | 3.1.4 |

Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s

Oorspronkelijk PGB-nummer van het project

Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd

2.1

3.1.4

3)   Prioritaire corridor noord-zuid elektriciteitsinterconnecties in Midden-Oost- en Zuidoost-Europa (“NSI East Electricity”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 3.1.3 |
| 3.2.1 |
| 3.2.2 |
| 3.2.3 |
| 3.3 |
| 3.5.1 |
| 3.5.2 |
| 3.6.1 |
| 3.6.2 |
| 3.8.2 |
| 3.8.3 |
| 3.8.6 |
| 3.9.2 |
| 3.9.3 |
| 3.9.4 |
| 3.10.3 |
| 3.13 |
| 3.14.1 |
| 3.15.1 |
| 3.15.2 |
| 3.16.2 |
| 3.16.3 |
| 3.18.1 |
| 3.18.2 |
| 3.19.2 |
| 3.19.3 |
| 3.20.1 |
| 3.20.2 |
| 3.22.5 |
| 3.25 |
| 3.26 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

3.1.3

3.2.1

3.2.2

3.2.3

3.3

3.5.1

3.5.2

3.6.1

3.6.2

3.8.2

3.8.3

3.8.6

3.9.2

3.9.3

3.9.4

3.10.3

3.13

3.14.1

3.15.1

3.15.2

3.16.2

3.16.3

3.18.1

3.18.2

3.19.2

3.19.3

3.20.1

3.20.2

3.22.5

3.25

3.26

| Projecten die integraal deel zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s |
| --- |
| Oorspronkelijk PGB-nummer van het project | Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd |
| 3.19.1 | 3.22.5 |

Projecten die integraal deel zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s

Oorspronkelijk PGB-nummer van het project

Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd

3.19.1

3.22.5

4)   Prioritaire corridor voor het interconnectieplan voor de energiemarkt in het Oostzeegebied (“BEMIP Electricity”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 4.1 |
| 4.4.1 |
| 4.5.1 |
| 4.5.3 |
| 4.5.4 |
| 4.5.5 |
| 4.8.5 |
| 4.8.6 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

4.1

4.4.1

4.5.1

4.5.3

4.5.4

4.5.5

4.8.5

4.8.6

| Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s |
| --- |
| Oorspronkelijk PGB-nummer van het project | Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd |
| 4.3 | 4.8.9 |
| 4.9 | 4.8.9 |

Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s

Oorspronkelijk PGB-nummer van het project

Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd

4.3

4.8.9

4.9

4.8.9

5)   Prioritaire corridor noord-zuid gasinterconnecties in West-Europa (“NSI West Gas”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 5.1.1 |
| 5.1.2 |
| 5.1.3 |
| 5.2 |
| 5.4.1 |
| 5.4.2 |
| 5.5.1 |
| 5.5.2 |
| 5.6 |
| 5.7.1 |
| 5.7.2 |
| 5.9 |
| 5.10 |
| 5.11 |
| 5.12 |
| 5.13 |
| 5.14 |
| 5.15.1 |
| 5.15.2 |
| 5.15.3 |
| 5.15.4 |
| 5.15.5 |
| 5.16 |
| 5.17.1 |
| 5.17.2 |
| 5.18 |
| 5.20 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

5.1.1

5.1.2

5.1.3

5.2

5.4.1

5.4.2

5.5.1

5.5.2

5.6

5.7.1

5.7.2

5.9

5.10

5.11

5.12

5.13

5.14

5.15.1

5.15.2

5.15.3

5.15.4

5.15.5

5.16

5.17.1

5.17.2

5.18

5.20

| Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s |
| --- |
| Oorspronkelijk PGB-nummer van het project | Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd |
| 5.8.1 | 5.5.2 |
| 5.8.2 | 5.5.2 |

Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s

Oorspronkelijk PGB-nummer van het project

Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd

5.8.1

5.5.2

5.8.2

5.5.2

6)   Prioritaire corridor noord-zuid gasinterconnecties in Midden-Oost- en Zuidoost-Europa (“NSI East Gas”):

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 6.2.10 |
| 6.2.11 |
| 6.2.12 |
| 6.2.14 |
| 6.3 |
| 6.4 |
| 6.5.3 |
| 6.5.4 |
| 6.5.6 |
| 6.7 |
| 6.8.3 |
| 6.9.2 |
| 6.9.3 |
| 6.11 |
| 6.12 |
| 6.16 |
| 6.17 |
| 6.19 |
| 6.20.1 |
| 6.20.5 |
| 6.21 |
| 6.22.1 |
| 6.22.2 |
| 6.24.1
  Verwijderd punt: Roemeens-Hongaarse bidirectionele stroom: Hongaars gedeelte eerste fase compressorstation te Csanádpalota
  Verwijderd punt: Compressorstation GCA Mosonmagyarovar (ontwikkeling aan de Oostenrijkse zijde) |
| 6.24.4
  Verwijderd punt: Pijpleiding Ercsi-Százhalombatta (HU)
  Verwijderd punt: Roemeens-Hongaarse bidirectionele stroom: Hongaars gedeelte eerste fase compressorstation in Csanádpalota; |
| 6.24.10 |
| 6.25.1 |
| 6.25.2 |
| 6.25.4 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

6.2.10

6.2.11

6.2.12

6.2.14

6.3

6.4

6.5.3

6.5.4

6.5.6

6.7

6.8.3

6.9.2

6.9.3

6.11

6.12

6.16

6.17

6.19

6.20.1

6.20.5

6.21

6.22.1

6.22.2

6.24.1

Verwijderd punt: Roemeens-Hongaarse bidirectionele stroom: Hongaars gedeelte eerste fase compressorstation te Csanádpalota

Verwijderd punt: Compressorstation GCA Mosonmagyarovar (ontwikkeling aan de Oostenrijkse zijde)

6.24.4

Verwijderd punt: Pijpleiding Ercsi-Százhalombatta (HU)

Verwijderd punt: Roemeens-Hongaarse bidirectionele stroom: Hongaars gedeelte eerste fase compressorstation in Csanádpalota;

6.24.10

6.25.1

6.25.2

6.25.4

| Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s |
| --- |
| Oorspronkelijk PGB-nummer van het project | Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd |
| 6.1.1 | 6.2.10 |
| 6.1.2 | 6.2.11 |
| 6.1.3 | 6.2.11 |
| 6.1.4 | 6.2.11 |
| 6.1.5 | 6.2.11 |
| 6.1.6 | 6.2.11 |
| 6.1.7 | 6.2.11 |
| 6.1.8 | 6.2.2 |
| 6.1.9 | 6.2.11 |
| 6.1.10 | 6.2.2 |
| 6.1.11 | 6.2.2 |
| 6.1.12 | 6.2.12 |
| 6.2.3 | 6.2.2 |
| 6.2.4 | 6.2.2 |
| 6.2.5 | 6.2.2 |
| 6.2.6 | 6.2.2 |
| 6.2.7 | 6.2.2 |
| 6.2.8 | 6.2.2 |
| 6.2.9 | 6.2.2 |
| 6.5.2 | 6.5.6 |
| 6.6 | 6.26.1 |
| 6.8.4 | 6.25.4 |
| 6.13.1 | 6.24.4 |
| 6.13.2 | 6.24.4 |
| 6.13.3 | 6.24.4 |
| 6.14 | 6.24.1 |
| 6.15.1 | 6.24.10 |
| 6.15.2 | 6.24.10 |
| 6.18 | 7.3.4 |
| 6.24.2 | 6.24.1 |
| 6.24.3 | 6.24.1 |
| 6.24.5 | 6.24.4 |
| 6.24.6 | 6.24.4 |
| 6.24.7 | 6.24.4 |
| 6.24.8 | 6.24.4 |
| 6.24.9 | 6.24.4 |
| 6.25.3 | 6.24.10 |
| 6.26.2 | 6.26.1 |
| 6.26.3 | 6.26.1 |
| 6.26.4 | 6.26.1 |
| 6.26.5 | 6.26.1 |
| 6.26.6 | 6.26.1 |

Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s

Oorspronkelijk PGB-nummer van het project

Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd

6.1.1

6.2.10

6.1.2

6.2.11

6.1.3

6.2.11

6.1.4

6.2.11

6.1.5

6.2.11

6.1.6

6.2.11

6.1.7

6.2.11

6.1.8

6.2.2

6.1.9

6.2.11

6.1.10

6.2.2

6.1.11

6.2.2

6.1.12

6.2.12

6.2.3

6.2.2

6.2.4

6.2.2

6.2.5

6.2.2

6.2.6

6.2.2

6.2.7

6.2.2

6.2.8

6.2.2

6.2.9

6.2.2

6.5.2

6.5.6

6.6

6.26.1

6.8.4

6.25.4

6.13.1

6.24.4

6.13.2

6.24.4

6.13.3

6.24.4

6.14

6.24.1

6.15.1

6.24.10

6.15.2

6.24.10

6.18

7.3.4

6.24.2

6.24.1

6.24.3

6.24.1

6.24.5

6.24.4

6.24.6

6.24.4

6.24.7

6.24.4

6.24.8

6.24.4

6.24.9

6.24.4

6.25.3

6.24.10

6.26.2

6.26.1

6.26.3

6.26.1

6.26.4

6.26.1

6.26.5

6.26.1

6.26.6

6.26.1

7)   Prioritaire corridor zuidelijke gascorridor (“SGC”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 7.1.1
  Verwijderd punt: Trans-Anatolische pijpleiding |
| 7.1.2 |
| 7.1.5 |
| 7.1.7 |
| 7.2.1 |
| 7.2.2 |
| 7.2.3 |
| 7.4.1 |
| 7.4.2 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

7.1.1

Verwijderd punt: Trans-Anatolische pijpleiding

7.1.2

7.1.5

7.1.7

7.2.1

7.2.2

7.2.3

7.4.1

7.4.2

| Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s |
| --- |
| Oorspronkelijk PGB-nummer van het project | Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd |
| 7.1.6 | 7.1.3 |
| 7.1.4 | 7.3.3 |
| 7.3.2 | 7.5 |

Projecten die integrale delen zijn geworden van andere PGB’s op de tweede en/of derde lijst van PGB’s

Oorspronkelijk PGB-nummer van het project

Nummer van het PGB waarin het project werd geïntegreerd

7.1.6

7.1.3

7.1.4

7.3.3

7.3.2

7.5

8)   Prioritaire corridor voor het interconnectieplan voor de gasmarkt in het Oostzeegebied (“BEMIP Gas”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 8.1.1 |
| 8.1.2.1 |
| 8.1.2.2 |
| 8.1.2.3 |
| 8.1.2.4 |
| 8.2.2 |
| 8.2.3 |
| 8.4 |
| 8.6 |
| 8.7 |
| 8.8 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

8.1.1

8.1.2.1

8.1.2.2

8.1.2.3

8.1.2.4

8.2.2

8.2.3

8.4

8.6

8.7

8.8

9)   Prioritaire corridor olievoorzieningsverbindingen in centraal Oost-Europa (“OSC”)

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 9.3 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

9.3

10)   Prioritair thematisch gebied Invoering van slimme netwerken

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 10.1 |
| 10.2 |
| 10.5 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

10.1

10.2

10.5

11)   Prioritair thematisch gebied Elektriciteitssnelwegen

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 1.5 |
| 1.7.4 |
| 2.2 |
| 2.4 |
| 2.5.1 |
| 3.1.3 |
| 4.1 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

1.5

1.7.4

2.2

2.4

2.5.1

3.1.3

4.1

12)   Prioritair thematisch gebied Grensoverschrijdend koolstofdioxidenetwerk

| PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd |
| --- |
| 12.1 |

PGB-nummers van de projecten die niet meer als PGB’s worden beschouwd

12.1

---

| 11.3.2020 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 74/20 |
| --- | --- | --- | --- |

11.3.2020

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 74/20

---

UITVOERINGSVERORDENING (EU) 2020/390 VAN DE COMMISSIE

van 10 maart 2020

tot 312e wijziging van Verordening (EG) nr. 881/2002 van de Raad tot vaststelling van bepaalde specifieke beperkende maatregelen tegen sommige personen en entiteiten die banden hebben met de organisaties ISIS (Da’esh) en Al Qaida

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie,

Gezien Verordening (EG) nr. 881/2002 van de Raad van 27 mei 2002 tot vaststelling van bepaalde specifieke beperkende maatregelen tegen sommige personen en entiteiten die banden hebben met de organisaties ISIS (Da’esh) en Al Qaida (1), en met name artikel 7, lid 1, onder a), en artikel 7 bis, lid 1,

Overwegende hetgeen volgt:

| (1) | In bijlage I bij Verordening (EG) nr. 881/2002 worden de personen, groepen en entiteiten opgesomd waarvan de tegoeden en economische middelen krachtens die verordening worden bevroren. |
| --- | --- |

(1)

In bijlage I bij Verordening (EG) nr. 881/2002 worden de personen, groepen en entiteiten opgesomd waarvan de tegoeden en economische middelen krachtens die verordening worden bevroren.

| (2) | Het Sanctiecomité van de VN-Veiligheidsraad heeft op 4 maart 2020 besloten drie vermeldingen toe te voegen aan de lijst van personen, groepen en entiteiten waarvan de tegoeden en economische middelen moeten worden bevroren. |
| --- | --- |

(2)

Het Sanctiecomité van de VN-Veiligheidsraad heeft op 4 maart 2020 besloten drie vermeldingen toe te voegen aan de lijst van personen, groepen en entiteiten waarvan de tegoeden en economische middelen moeten worden bevroren.

| (3) | Bijlage I bij Verordening (EG) nr. 881/2002 moet derhalve dienovereenkomstig worden gewijzigd. |
| --- | --- |

(3)

Bijlage I bij Verordening (EG) nr. 881/2002 moet derhalve dienovereenkomstig worden gewijzigd.

| (4) | Om de doeltreffendheid van de in deze verordening vastgestelde maatregelen te garanderen, moet deze verordening onmiddellijk in werking treden, |
| --- | --- |

(4)

Om de doeltreffendheid van de in deze verordening vastgestelde maatregelen te garanderen, moet deze verordening onmiddellijk in werking treden,

HEEFT DE VOLGENDE VERORDENING VASTGESTELD:

Artikel 1

Bijlage I bij Verordening (EG) nr. 881/2002 wordt gewijzigd overeenkomstig de bijlage bij deze verordening.

Artikel 2

Deze verordening treedt in werking op de dag van de bekendmaking ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie.

Deze verordening is verbindend in al haar onderdelen en is rechtstreeks toepasselijk in elke lidstaat.

Gedaan te Brussel, 10 maart 2020.

Voor de Commissie,

namens de voorzitter,

Directeur-generaal

Directoraat-generaal Financiële Stabiliteit, Financiële Diensten en Kapitaalmarktenunie

---

(1)  
  PB L 139 van 29.5.2002, blz. 9.

1

---

BIJLAGE

In bijlage I bij Verordening (EG) nr. 881/2002 worden de volgende vermeldingen toegevoegd aan de lijst “Rechtspersonen, groepen en entiteiten”:

| 1. | “Jamaah Ansharut Daulah (ook bekend als a) Jemaah Anshorut Daulah; b) Jamaah Ansharut Daulat). Overige informatie: in 2015 opgericht als koepelorganisatie van Indonesische extremistische groeperingen die trouw zwoeren aan toenmalige leider van ISIS Abu Bakr al-Baghdadi. Heeft banden met Islamitische Staat in Irak en de Levant, in de lijst opgenomen als Al Qaida in Irak (QDe.115). Datum van aanwijzing bedoeld in artikel 7 sexies, onder e): 4.3.2020.” |
| --- | --- |

1.

“Jamaah Ansharut Daulah (ook bekend als a) Jemaah Anshorut Daulah; b) Jamaah Ansharut Daulat). Overige informatie: in 2015 opgericht als koepelorganisatie van Indonesische extremistische groeperingen die trouw zwoeren aan toenmalige leider van ISIS Abu Bakr al-Baghdadi. Heeft banden met Islamitische Staat in Irak en de Levant, in de lijst opgenomen als Al Qaida in Irak (QDe.115). Datum van aanwijzing bedoeld in artikel 7 sexies, onder e): 4.3.2020.”

| 2. | “Islamitische Staat in Irak en de Levant — Libië (oorspronkelijk schrift: الدولة الإسلامية في العراق والشام – ليبيا) (ook bekend als a) Islamitische Staat van Irak en de Levant in Libië; b) Wilayat Barqa; c) Wilayat Fezzan; d) Wilayat Tripolitania; e) Wilayat Tarablus; f) Wilayat Al-Tarablus). Overige informatie: in november 2014 opgericht na aankondiging daarvan door Abu Bakr Al-Baghdadi, in de lijst opgenomen als Ibrahim Awwad Ibrahim Ali Al-Badri Al-Samarrai (QDi.299). Heeft banden met Islamitische Staat in Irak en de Levant, in de lijst opgenomen als Al Qaida in Irak (QDe.115). Datum van aanwijzing bedoeld in artikel 7 sexies, onder e): 4.3.2020.” |
| --- | --- |

2.

“Islamitische Staat in Irak en de Levant — Libië (oorspronkelijk schrift: الدولة الإسلامية في العراق والشام – ليبيا) (ook bekend als a) Islamitische Staat van Irak en de Levant in Libië; b) Wilayat Barqa; c) Wilayat Fezzan; d) Wilayat Tripolitania; e) Wilayat Tarablus; f) Wilayat Al-Tarablus). Overige informatie: in november 2014 opgericht na aankondiging daarvan door Abu Bakr Al-Baghdadi, in de lijst opgenomen als Ibrahim Awwad Ibrahim Ali Al-Badri Al-Samarrai (QDi.299). Heeft banden met Islamitische Staat in Irak en de Levant, in de lijst opgenomen als Al Qaida in Irak (QDe.115). Datum van aanwijzing bedoeld in artikel 7 sexies, onder e): 4.3.2020.”

| 3. | “Islamitische Staat in Irak en de Levant — Jemen (oorspronkelijk schrift: الدولة الإسلامية في العراق والشام – اليمن) (ook bekend als a) Islamitische Staat van Irak en de Levant van Jemen; b) Islamitische Staat in Jemen; c) ISIL in Jemen; d) ISIS in Jemen; e) Wilayat al-Yemen, Provincie Jemen). Overige informatie: in november 2014 opgericht na aanvaarding van gezworen trouw door Abu Bakr Al-Baghdadi, in de lijst opgenomen als Ibrahim Awwad Ibrahim Ali Al-Badri Al-Samarrai (QDi.299). Heeft banden met Islamitische Staat in Irak en de Levant, in de lijst opgenomen als Al Qaida in Irak (QDe.115). Datum van aanwijzing bedoeld in artikel 7 sexies, onder e): 4.3.2020.”. |
| --- | --- |

3.

“Islamitische Staat in Irak en de Levant — Jemen (oorspronkelijk schrift: الدولة الإسلامية في العراق والشام – اليمن) (ook bekend als a) Islamitische Staat van Irak en de Levant van Jemen; b) Islamitische Staat in Jemen; c) ISIL in Jemen; d) ISIS in Jemen; e) Wilayat al-Yemen, Provincie Jemen). Overige informatie: in november 2014 opgericht na aanvaarding van gezworen trouw door Abu Bakr Al-Baghdadi, in de lijst opgenomen als Ibrahim Awwad Ibrahim Ali Al-Badri Al-Samarrai (QDi.299). Heeft banden met Islamitische Staat in Irak en de Levant, in de lijst opgenomen als Al Qaida in Irak (QDe.115). Datum van aanwijzing bedoeld in artikel 7 sexies, onder e): 4.3.2020.”.

---

BESLUITEN

| 11.3.2020 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 74/22 |
| --- | --- | --- | --- |

11.3.2020

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 74/22

---

BESLUIT (EU) 2020/391 VAN DE COMMISSIE

van 20 september 2019

betreffende steunmaatregel SA.34402 — 2015/C (ex 2015/NN) door Duitsland ten uitvoer gelegd ten gunste van Hochschul-Informations-System GmbH)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2019) 6836)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden te hebben uitgenodigd hun opmerkingen (1) te maken, en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURE

PROCEDURE

| (1) | Op 15 maart 2012 ontving de Commissie een klacht van Datenlotsen Informationssysteme GmbH (hierna “Datenlotsen” of “klager” genoemd) waarin werd gesteld dat de directe subsidies en belastingvrijstellingen voor het overheidsbedrijf Hochschul-Informations-System GmbH (hierna “HIS” genoemd) staatssteun in de zin van artikel 107 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) vormen en onverenigbaar zijn met de interne markt. |
| --- | --- |

(1)

Op 15 maart 2012 ontving de Commissie een klacht van Datenlotsen Informationssysteme GmbH (hierna “Datenlotsen” of “klager” genoemd) waarin werd gesteld dat de directe subsidies en belastingvrijstellingen voor het overheidsbedrijf Hochschul-Informations-System GmbH (hierna “HIS” genoemd) staatssteun in de zin van artikel 107 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) vormen en onverenigbaar zijn met de interne markt.

| (2) | Bij schrijven van 23 december 2015 (hierna “inleidingsbesluit” genoemd) stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om ten aanzien van deze steunmaatregelen de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. |
| --- | --- |

(2)

Bij schrijven van 23 december 2015 (hierna “inleidingsbesluit” genoemd) stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om ten aanzien van deze steunmaatregelen de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden.

| (3) | Op 4 maart 2016 werd het inleidingsbesluit in het Publicatieblad van de Europese Unie (2) gepubliceerd en werden belanghebbenden uitgenodigd om hun opmerkingen over de maatregelen te maken. Het inleidingsbesluit werd op 13 januari 2016 naar klager gestuurd. Duitsland reageerde op het inleidingsbesluit bij schrijven van 23 februari 2016. |
| --- | --- |

(3)

Op 4 maart 2016 werd het inleidingsbesluit in het Publicatieblad van de Europese Unie (2) gepubliceerd en werden belanghebbenden uitgenodigd om hun opmerkingen over de maatregelen te maken. Het inleidingsbesluit werd op 13 januari 2016 naar klager gestuurd. Duitsland reageerde op het inleidingsbesluit bij schrijven van 23 februari 2016.

Publicatieblad van de Europese Unie

2

| (4) | Tussen 16 maart 2016 en 4 mei 2016 ontving de Commissie opmerkingen van belanghebbenden. Die opmerkingen werden bij schrijven van 24 mei 2016 doorgestuurd naar de Duitse autoriteiten, die bij schrijven van 19 juli 2016 op deze opmerkingen reageerden. |
| --- | --- |

(4)

Tussen 16 maart 2016 en 4 mei 2016 ontving de Commissie opmerkingen van belanghebbenden. Die opmerkingen werden bij schrijven van 24 mei 2016 doorgestuurd naar de Duitse autoriteiten, die bij schrijven van 19 juli 2016 op deze opmerkingen reageerden.

| (5) | Bij schrijven van 4 april en 9 november 2017, van 16 maart 2018 en van 11 februari, 4 april en 5 juni 2019 verzocht de Commissie Duitsland om aanvullende informatie. Duitsland reageerde bij schrijven van 6 april en 21 november 2017, 18 april 2018 en 22 februari, 17 april en 5 juli 2019. |
| --- | --- |

(5)

Bij schrijven van 4 april en 9 november 2017, van 16 maart 2018 en van 11 februari, 4 april en 5 juni 2019 verzocht de Commissie Duitsland om aanvullende informatie. Duitsland reageerde bij schrijven van 6 april en 21 november 2017, 18 april 2018 en 22 februari, 17 april en 5 juli 2019.

| (6) | Op 4 november 2016 alsook op 9 februari, 31 mei en 5 oktober 2017 verstrekte klager aanvullende informatie met betrekking tot de maatregelen. |
| --- | --- |

(6)

Op 4 november 2016 alsook op 9 februari, 31 mei en 5 oktober 2017 verstrekte klager aanvullende informatie met betrekking tot de maatregelen.

2.   GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

2.1.   Beschrijving van de feiten

Beschrijving van de feiten

| (7) | HIS werd in 1969 opgericht door de Stiftung Volkswagenwerk als een instelling van algemeen nut. In 1976 verwierven de federale regering (Bund) en de deelstaten (Länder) alle aandelen (3) in HIS en hielden die aandelen totdat HIS in een coöperatie werd omgezet (4) (zie overweging 15). De doelstelling van HIS was om hogeronderwijsinstellingen en de bevoegde autoriteiten te ondersteunen bij hun inspanningen om hun hogeronderwijstaken op een rationele en kosteneffectieve wijze te vervullen. |
| --- | --- |

(7)

HIS werd in 1969 opgericht door de Stiftung Volkswagenwerk als een instelling van algemeen nut. In 1976 verwierven de federale regering (Bund) en de deelstaten (Länder) alle aandelen (3) in HIS en hielden die aandelen totdat HIS in een coöperatie werd omgezet (4) (zie overweging 15). De doelstelling van HIS was om hogeronderwijsinstellingen en de bevoegde autoriteiten te ondersteunen bij hun inspanningen om hun hogeronderwijstaken op een rationele en kosteneffectieve wijze te vervullen.

Bund

Länder

3

4

| (8) | HIS had geen winstoogmerk (5), hoewel zij in 1976 was opgericht als een besloten vennootschap naar privaatrecht (GmbH). Haar oprichtingsakten waren de consortiumovereenkomst (Konsortialvertrag), de contractuele overeenkomst tussen de federale regering en de deelstaten, waarin de samenwerkingsvoorwaarden en de verplichtingen van de eigenaren waren neergelegd, en de statuten (Satzung). De doelstellingen en parameters van de jaarlijkse werkzaamheden waren neergelegd in de jaarlijkse werkprogramma’s/bedrijfsplannen (Arbeitsprogramm/Wirtschaftsplan). |
| --- | --- |

(8)

HIS had geen winstoogmerk (5), hoewel zij in 1976 was opgericht als een besloten vennootschap naar privaatrecht (GmbH). Haar oprichtingsakten waren de consortiumovereenkomst (Konsortialvertrag), de contractuele overeenkomst tussen de federale regering en de deelstaten, waarin de samenwerkingsvoorwaarden en de verplichtingen van de eigenaren waren neergelegd, en de statuten (Satzung). De doelstellingen en parameters van de jaarlijkse werkzaamheden waren neergelegd in de jaarlijkse werkprogramma’s/bedrijfsplannen (Arbeitsprogramm/Wirtschaftsplan).

5

GmbH

Konsortialvertrag

Satzung

Arbeitsprogramm/Wirtschaftsplan

| (9) | De statuten bepaalden dat de raad van toezicht was samengesteld uit leden die waren benoemd door de deelstaten, de conferentie van rectoren van hogeronderwijsinstellingen (een vereniging van openbare of van staatswege erkende Duitse universiteiten en hogescholen) en de federale regering. |
| --- | --- |

(9)

De statuten bepaalden dat de raad van toezicht was samengesteld uit leden die waren benoemd door de deelstaten, de conferentie van rectoren van hogeronderwijsinstellingen (een vereniging van openbare of van staatswege erkende Duitse universiteiten en hogescholen) en de federale regering.

| (10) | Tot de doelstellingen van HIS behoorde onder meer de invoering en toepassing van informatiesystemen ten behoeve van de administratie van hogeronderwijsinstellingen (6). |
| --- | --- |

(10)

Tot de doelstellingen van HIS behoorde onder meer de invoering en toepassing van informatiesystemen ten behoeve van de administratie van hogeronderwijsinstellingen (6).

6

| (11) | Ingevolge de consortiumovereenkomst en de statuten moesten de partijen bij die overeenkomst (federale regering en deelstaten) gezamenlijk voorzien in de behoefte aan financiële middelen van HIS, voor zover de activiteiten van HIS onvoldoende eigen inkomsten genereerden voor het uitvoeren van de aan HIS toegewezen taken. |
| --- | --- |

(11)

Ingevolge de consortiumovereenkomst en de statuten moesten de partijen bij die overeenkomst (federale regering en deelstaten) gezamenlijk voorzien in de behoefte aan financiële middelen van HIS, voor zover de activiteiten van HIS onvoldoende eigen inkomsten genereerden voor het uitvoeren van de aan HIS toegewezen taken.

| (12) | De volgende administratieve procedures werden voortdurend door HIS-producten ondersteund: inschrijvings- en toelatingsadministratie, studentenadministratie, examenadministratie, alsook personeels- en vacatureadministratie. De HIS IT-systemen (bijv. de nieuwe software-generatie “HISinOne” (7)) worden gebruikt in meer dan tweehonderd openbare en bijzondere (8) hogeronderwijsinstellingen in Duitsland. |
| --- | --- |

(12)

De volgende administratieve procedures werden voortdurend door HIS-producten ondersteund: inschrijvings- en toelatingsadministratie, studentenadministratie, examenadministratie, alsook personeels- en vacatureadministratie. De HIS IT-systemen (bijv. de nieuwe software-generatie “HISinOne” (7)) worden gebruikt in meer dan tweehonderd openbare en bijzondere (8) hogeronderwijsinstellingen in Duitsland.

7

8

| (13) | De oprichting van HIS was bedoeld om voor de lange termijn de continue beschikbaarheid te garanderen van een scala aan IT-diensten voor het hoger onderwijs, waarbij het streven niet was om de grootst mogelijke winst te behalen, maar uitsluitend om in de IT-behoeften van hogeronderwijsinstellingen te voorzien. Teneinde een dergelijk aanbod van diensten mogelijk te maken, heeft HIS sinds haar oprichting voortdurend staatssteun ontvangen in de vorm van directe subsidies. Als instelling van openbaar nut zonder winstoogmerk was HIS ook vrijgesteld van vennootschapsbelasting (Körperschaftsteuer) (9) en bedrijfsbelasting (Gewerbesteuer) (10). |
| --- | --- |

(13)

De oprichting van HIS was bedoeld om voor de lange termijn de continue beschikbaarheid te garanderen van een scala aan IT-diensten voor het hoger onderwijs, waarbij het streven niet was om de grootst mogelijke winst te behalen, maar uitsluitend om in de IT-behoeften van hogeronderwijsinstellingen te voorzien. Teneinde een dergelijk aanbod van diensten mogelijk te maken, heeft HIS sinds haar oprichting voortdurend staatssteun ontvangen in de vorm van directe subsidies. Als instelling van openbaar nut zonder winstoogmerk was HIS ook vrijgesteld van vennootschapsbelasting (Körperschaftsteuer) (9) en bedrijfsbelasting (Gewerbesteuer) (10).

Körperschaftsteuer

9

Gewerbesteuer

10

| (14) | Aanvankelijk verstrekte HIS haar producten en diensten gratis aan hogeronderwijsinstellingen. In 1997 werd echter begonnen met het in rekening brengen van tarieven, waarbij echter het karakter van de financiering, die feitelijk neerkwam op verliesfinanciering, hetzelfde bleef. In 2003 werd de wijze van financiering opnieuw gewijzigd, en wel door de tarieven om te zetten in prijzen die werden vastgesteld door de raad van toezicht. Dit leidde ertoe dat de activiteiten van HIS vanaf toen voor een aanzienlijk deel werden medegefinancierd door de hogeronderwijsinstellingen. Hun aandeel in de financiering steeg van 35,7 % in 2002 tot 74,1 % in 2013. Op 16 september 2013 splitste HIS haar activiteiten op het gebied van hogeronderwijsontwikkeling en ‐onderzoek officieel af en droeg deze over aan een onafhankelijke instelling, die werd gefinancierd door de federale regering en de deelstaten. De ondersteunende diensten ten behoeve van IT-voorzieningen in het hoger onderwijs bleven bij HIS IT. In de rest van dit besluit wordt de aanduiding “HIS IT” ook met betrekking tot de periode vóór 2013 gebruikt, voor het vermelden van transactiecijfers of om te verwijzen naar andere feiten die specifiek verband houden met de IT-activiteiten van HIS. |
| --- | --- |

(14)

Aanvankelijk verstrekte HIS haar producten en diensten gratis aan hogeronderwijsinstellingen. In 1997 werd echter begonnen met het in rekening brengen van tarieven, waarbij echter het karakter van de financiering, die feitelijk neerkwam op verliesfinanciering, hetzelfde bleef. In 2003 werd de wijze van financiering opnieuw gewijzigd, en wel door de tarieven om te zetten in prijzen die werden vastgesteld door de raad van toezicht. Dit leidde ertoe dat de activiteiten van HIS vanaf toen voor een aanzienlijk deel werden medegefinancierd door de hogeronderwijsinstellingen. Hun aandeel in de financiering steeg van 35,7 % in 2002 tot 74,1 % in 2013. Op 16 september 2013 splitste HIS haar activiteiten op het gebied van hogeronderwijsontwikkeling en ‐onderzoek officieel af en droeg deze over aan een onafhankelijke instelling, die werd gefinancierd door de federale regering en de deelstaten. De ondersteunende diensten ten behoeve van IT-voorzieningen in het hoger onderwijs bleven bij HIS IT. In de rest van dit besluit wordt de aanduiding “HIS IT” ook met betrekking tot de periode vóór 2013 gebruikt, voor het vermelden van transactiecijfers of om te verwijzen naar andere feiten die specifiek verband houden met de IT-activiteiten van HIS.

| (15) | Met ingang van 28 januari 2014 werd de vennootschap omgezet in een coöperatie (Genossenschaft) (hierna “HIS eG”). Duitsland heeft bevestigd dat HIS sinds 1 januari 2014 geen directe subsidies meer heeft ontvangen. HIS eG wordt gefinancierd door haar leden. Alle deelstaten (voorheen aandeelhouders van HIS) zijn lid van HIS eG en het lidmaatschap van de coöperatie staat open voor openbare hogeronderwijsinstellingen. Ieder lid is verplicht om bij toetreding tot de coöperatie ten minste één aandeel in de coöperatie vol te storten, ter waarde van 5 000 EUR, met een maximum van tien. De leden betalen verder een jaarlijkse lidmaatschapsbijdrage en de bij de coöperatie aangesloten hogeronderwijsinstellingen betalen daarnaast nog een vergoeding voor de diensten van HIS eG. De diensten van HIS eG zijn alleen beschikbaar voor leden. |
| --- | --- |

(15)

Met ingang van 28 januari 2014 werd de vennootschap omgezet in een coöperatie (Genossenschaft) (hierna “HIS eG”). Duitsland heeft bevestigd dat HIS sinds 1 januari 2014 geen directe subsidies meer heeft ontvangen. HIS eG wordt gefinancierd door haar leden. Alle deelstaten (voorheen aandeelhouders van HIS) zijn lid van HIS eG en het lidmaatschap van de coöperatie staat open voor openbare hogeronderwijsinstellingen. Ieder lid is verplicht om bij toetreding tot de coöperatie ten minste één aandeel in de coöperatie vol te storten, ter waarde van 5 000 EUR, met een maximum van tien. De leden betalen verder een jaarlijkse lidmaatschapsbijdrage en de bij de coöperatie aangesloten hogeronderwijsinstellingen betalen daarnaast nog een vergoeding voor de diensten van HIS eG. De diensten van HIS eG zijn alleen beschikbaar voor leden.

Genossenschaft

2.2.   De klacht

De klacht

| (16) | De klager, Datenlotsen, is een Duitse onderneming die sinds 1993 actief is op de markt voor IT-systemen voor hogeronderwijsinstellingen. Volgens haar eigen opgave rekent Datenlotsen meer dan zeventig hogeronderwijsinstellingen in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland tot haar klanten, waaraan zij geïntegreerde IT-software en ‐ondersteuning voor campusmanagement verstrekt. Haar hoofdproduct is “CampusNet”. |
| --- | --- |

(16)

De klager, Datenlotsen, is een Duitse onderneming die sinds 1993 actief is op de markt voor IT-systemen voor hogeronderwijsinstellingen. Volgens haar eigen opgave rekent Datenlotsen meer dan zeventig hogeronderwijsinstellingen in Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland tot haar klanten, waaraan zij geïntegreerde IT-software en ‐ondersteuning voor campusmanagement verstrekt. Haar hoofdproduct is “CampusNet”.

| (17) | Volgens klager werd HIS door onrechtmatige overheidsfinanciering tot en met 31 december 2013 in staat gesteld om Duitse en buitenlandse openbare en particuliere hogeronderwijsinstellingen software aan te bieden zonder daarvoor een licentievergoeding te vragen en ondersteunende diensten voor software aan te bieden onder de marktprijs, waardoor de prijzen van concurrenten werden onderboden en in het algemeen de ontwikkeling van de softwaremarkt in Duitsland werd belemmerd. De door HIS aangeboden diensten zouden concurreren met de eigen commerciële diensten van klager. Klager stelt dat de jaarlijkse overheidsfinanciering niet-aangemelde exploitatiesteun (11) vormt, waarvan HIS bijna veertig jaar zou hebben geprofiteerd. |
| --- | --- |

(17)

Volgens klager werd HIS door onrechtmatige overheidsfinanciering tot en met 31 december 2013 in staat gesteld om Duitse en buitenlandse openbare en particuliere hogeronderwijsinstellingen software aan te bieden zonder daarvoor een licentievergoeding te vragen en ondersteunende diensten voor software aan te bieden onder de marktprijs, waardoor de prijzen van concurrenten werden onderboden en in het algemeen de ontwikkeling van de softwaremarkt in Duitsland werd belemmerd. De door HIS aangeboden diensten zouden concurreren met de eigen commerciële diensten van klager. Klager stelt dat de jaarlijkse overheidsfinanciering niet-aangemelde exploitatiesteun (11) vormt, waarvan HIS bijna veertig jaar zou hebben geprofiteerd.

11

| (18) | Klager merkte verder op dat HIS belastingvrijstellingen genoot, met name op grond van de wet op de vennootschapsbelasting, de wet op de bedrijfsbelasting en de wet op de belasting over de toegevoegde waarde. |
| --- | --- |

(18)

Klager merkte verder op dat HIS belastingvrijstellingen genoot, met name op grond van de wet op de vennootschapsbelasting, de wet op de bedrijfsbelasting en de wet op de belasting over de toegevoegde waarde.

| (19) | Bovendien zou ook HIS eG volgens klager staatssteun hebben ontvangen. Zoals echter uitdrukkelijk in overweging 16 van het inleidingsbesluit is verklaard, valt dit onderdeel van de klacht buiten het formele onderzoek in deze staatssteunzaak en wordt bijgevolg niet in dit besluit behandeld. |
| --- | --- |

(19)

Bovendien zou ook HIS eG volgens klager staatssteun hebben ontvangen. Zoals echter uitdrukkelijk in overweging 16 van het inleidingsbesluit is verklaard, valt dit onderdeel van de klacht buiten het formele onderzoek in deze staatssteunzaak en wordt bijgevolg niet in dit besluit behandeld.

2.3.   Argumenten van Duitsland voorafgaande aan het inleidingsbesluit

Argumenten van Duitsland voorafgaande aan het inleidingsbesluit

| (20) | Duitsland voerde aan dat de maatregelen geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormden. Ten eerste zou HIS geen “onderneming” zijn geweest, maar eerder een onderdeel van een “overheidsinterne/in‐houseorganisatie” in de onderwijssector en zouden haar activiteiten in hoofdzaak niet-economisch van aard zijn geweest. Ten tweede zouden de activiteiten van HIS in overeenstemming zijn geweest met de onderwijstaken van de overheid, die ook het verschaffen van personele, financiële en organisatorische middelen aan hogeronderwijsinstellingen omvatten. |
| --- | --- |

(20)

Duitsland voerde aan dat de maatregelen geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormden. Ten eerste zou HIS geen “onderneming” zijn geweest, maar eerder een onderdeel van een “overheidsinterne/in‐houseorganisatie” in de onderwijssector en zouden haar activiteiten in hoofdzaak niet-economisch van aard zijn geweest. Ten tweede zouden de activiteiten van HIS in overeenstemming zijn geweest met de onderwijstaken van de overheid, die ook het verschaffen van personele, financiële en organisatorische middelen aan hogeronderwijsinstellingen omvatten.

| (21) | Duitsland voerde verder aan dat de overheidsfinanciering HIS geen voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU had opgeleverd, aangezien een eventueel voordeel via de door de overheid gefinancierde hogeronderwijsinstellingen volledig aan de staat was teruggegeven. Ook werd aangevoerd dat het een economisch verstandig, marktconform besluit was geweest om alle IT-activiteiten voor de openbare hogeronderwijsinstellingen samen te brengen in één entiteit, HIS. |
| --- | --- |

(21)

Duitsland voerde verder aan dat de overheidsfinanciering HIS geen voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU had opgeleverd, aangezien een eventueel voordeel via de door de overheid gefinancierde hogeronderwijsinstellingen volledig aan de staat was teruggegeven. Ook werd aangevoerd dat het een economisch verstandig, marktconform besluit was geweest om alle IT-activiteiten voor de openbare hogeronderwijsinstellingen samen te brengen in één entiteit, HIS.

| (22) | Subsidiair voerden de Duitse autoriteiten aan dat de jaarlijkse overheidsfinanciering






  a) | betrekking had op een dienst van algemeen economisch belang (DAEB) in de zin van artikel 106, lid 2, VWEU, of |
| --- | --- | --- |

(22)

Subsidiair voerden de Duitse autoriteiten aan dat de jaarlijkse overheidsfinanciering

a)

betrekking had op een dienst van algemeen economisch belang (DAEB) in de zin van artikel 106, lid 2, VWEU, of

| b) | moest worden aangemerkt als bestaande steun overeenkomstig Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad (12) (hierna “procedureverordening” genoemd), die pas steun werd als gevolg van de ontwikkeling van de interne markt, meer in het bijzonder de ontwikkeling van een markt voor HIS-producten. |
| --- | --- |

b)

moest worden aangemerkt als bestaande steun overeenkomstig Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad (12) (hierna “procedureverordening” genoemd), die pas steun werd als gevolg van de ontwikkeling van de interne markt, meer in het bijzonder de ontwikkeling van een markt voor HIS-producten.

12

| (23) | Tot slot verklaarde Duitsland dat de directe overheidsfinanciering (tekortfinanciering door middel van directe subsidies) op 31 december 2013 was afgeschaft. Wat de betwiste belastingmaatregelen betreft, voerde Duitsland aan dat de vrijstellingen het resultaat waren van een juiste toepassing van de Duitse belastingwetgeving. |
| --- | --- |

(23)

Tot slot verklaarde Duitsland dat de directe overheidsfinanciering (tekortfinanciering door middel van directe subsidies) op 31 december 2013 was afgeschaft. Wat de betwiste belastingmaatregelen betreft, voerde Duitsland aan dat de vrijstellingen het resultaat waren van een juiste toepassing van de Duitse belastingwetgeving.

2.4.   Redenen voor het inleiden van de formele onderzoeksprocedure

Redenen voor het inleiden van de formele onderzoeksprocedure

| (24) | In haar besluit tot het inleiden van de formele onderzoeksprocedure uitte de Commissie twijfels over de vraag of de directe subsidies en belastingmaatregelen waarvan HIS tot en met 31 december 2013 (13) had geprofiteerd, steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormden en of, mocht komen vast te staan dat er sprake was van steun, deze als met de interne markt verenigbare bestaande steun kon worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(24)

In haar besluit tot het inleiden van de formele onderzoeksprocedure uitte de Commissie twijfels over de vraag of de directe subsidies en belastingmaatregelen waarvan HIS tot en met 31 december 2013 (13) had geprofiteerd, steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormden en of, mocht komen vast te staan dat er sprake was van steun, deze als met de interne markt verenigbare bestaande steun kon worden aangemerkt.

13

2.4.1.   Bestaan van steun

Bestaan van steun

| (25) | Wat het bestaan van staatssteun betreft, vroeg de Commissie zich in het inleidingsbesluit af of de noodzakelijke elementen aanwezig waren om tot de conclusie te kunnen komen dat de maatregelen geen staatssteun vormden en uitte zij twijfels dienaangaande. |
| --- | --- |

(25)

Wat het bestaan van staatssteun betreft, vroeg de Commissie zich in het inleidingsbesluit af of de noodzakelijke elementen aanwezig waren om tot de conclusie te kunnen komen dat de maatregelen geen staatssteun vormden en uitte zij twijfels dienaangaande.

| (26) | Ten eerste stelde de Commissie de vraag aan de orde of HIS wel of geen onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormde. Daarbij ging het met name om de vraag of de activiteiten van HIS als niet-economische activiteiten kunnen worden gekenschetst op basis van de omstandigheid dat 1) HIS een instrument in de onderwijssector was dat werd gebruikt binnen de “in‐housestructuur” van de overheid (14), of 2) de activiteiten van HIS, meer in het bijzonder de verstrekking van software aan hogeronderwijsinstellingen, wegens de aard en het doel ervan en de regels waaraan zij waren onderworpen (15), nauw verband hielden met de uitoefening van een publieke taak van de overheid (16). In het arrest Compass-Datenbank oordeelde het Hof dat het verzamelen van gegevens betreffende ondernemingen op grond van een aan deze ondernemingen opgelegde meldingsplicht die niet kan worden gescheiden van het verzamelen en bijhouden van die gegevens, geen economische activiteit vormt (17). De Commissie betwijfelde of de activiteiten van HIS als niet-economisch van aard kunnen worden gekenschetst, om de volgende redenen:






  a) | sommige functies van de door HIS verstrekte software waren niet “onderwijsspecifiek”, zoals de software voor personeels- en financiële administratie; |
| --- | --- | --- |

(26)

Ten eerste stelde de Commissie de vraag aan de orde of HIS wel of geen onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormde. Daarbij ging het met name om de vraag of de activiteiten van HIS als niet-economische activiteiten kunnen worden gekenschetst op basis van de omstandigheid dat 1) HIS een instrument in de onderwijssector was dat werd gebruikt binnen de “in‐housestructuur” van de overheid (14), of 2) de activiteiten van HIS, meer in het bijzonder de verstrekking van software aan hogeronderwijsinstellingen, wegens de aard en het doel ervan en de regels waaraan zij waren onderworpen (15), nauw verband hielden met de uitoefening van een publieke taak van de overheid (16). In het arrest Compass-Datenbank oordeelde het Hof dat het verzamelen van gegevens betreffende ondernemingen op grond van een aan deze ondernemingen opgelegde meldingsplicht die niet kan worden gescheiden van het verzamelen en bijhouden van die gegevens, geen economische activiteit vormt (17). De Commissie betwijfelde of de activiteiten van HIS als niet-economisch van aard kunnen worden gekenschetst, om de volgende redenen:

14

15

16

17

a)

sommige functies van de door HIS verstrekte software waren niet “onderwijsspecifiek”, zoals de software voor personeels- en financiële administratie;

| b) | de HIS-software is door de hogeronderwijsinstellingen mogelijk niet alleen voor niet-economische doeleinden gebruikt; |
| --- | --- |

b)

de HIS-software is door de hogeronderwijsinstellingen mogelijk niet alleen voor niet-economische doeleinden gebruikt;

| c) | de aanwezigheid van concurrenten op de markt is mogelijk niet verenigbaar met de opvatting dat HIS een niet-economische activiteit uitvoerde waarmee de publieke taak van het verzorgen van hoger onderwijs werd ondersteund; |
| --- | --- |

c)

de aanwezigheid van concurrenten op de markt is mogelijk niet verenigbaar met de opvatting dat HIS een niet-economische activiteit uitvoerde waarmee de publieke taak van het verzorgen van hoger onderwijs werd ondersteund;

| d) | het verlenen van IT-diensten door HIS aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen lijkt geen niet-economische activiteit te zijn geweest. In verband met het verlenen van diensten aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen voerde Duitsland weliswaar aan dat de boekhouding van deze activiteit en de boekhouding van de diensten voor openbare hogeronderwijsinstellingen gescheiden werden gehouden, maar verzuimde het om hiervan bewijs over te leggen. |
| --- | --- |

d)

het verlenen van IT-diensten door HIS aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen lijkt geen niet-economische activiteit te zijn geweest. In verband met het verlenen van diensten aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen voerde Duitsland weliswaar aan dat de boekhouding van deze activiteit en de boekhouding van de diensten voor openbare hogeronderwijsinstellingen gescheiden werden gehouden, maar verzuimde het om hiervan bewijs over te leggen.

| (27) | Ten tweede werden in het inleidingsbesluit twijfels geuit aangaande de vraag of de directe subsidies HIS een selectief voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU hadden verschaft, aangezien de overheidsfinanciering waarvan HIS had geprofiteerd, mogelijk niet volledig naar de staat was teruggevloeid (via de hogeronderwijsinstellingen). De Commissie verklaarde in het inleidingsbesluit dat de directe subsidies aan HIS mogelijk niet in overeenstemming waren met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie. |
| --- | --- |

(27)

Ten tweede werden in het inleidingsbesluit twijfels geuit aangaande de vraag of de directe subsidies HIS een selectief voordeel in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU hadden verschaft, aangezien de overheidsfinanciering waarvan HIS had geprofiteerd, mogelijk niet volledig naar de staat was teruggevloeid (via de hogeronderwijsinstellingen). De Commissie verklaarde in het inleidingsbesluit dat de directe subsidies aan HIS mogelijk niet in overeenstemming waren met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie.

| (28) | In het inleidingsbesluit werden twijfels geuit aangaande de vraag of de aan HIS verleende belastingvrijstellingen HIS een selectief voordeel hadden verschaft ten opzichte van andere non-profitondernemingen van openbaar nut die een economische activiteit uitvoerden. De Commissie betwijfelde kortom of de betrokken vrijstellingen terecht op HIS waren toegepast. |
| --- | --- |

(28)

In het inleidingsbesluit werden twijfels geuit aangaande de vraag of de aan HIS verleende belastingvrijstellingen HIS een selectief voordeel hadden verschaft ten opzichte van andere non-profitondernemingen van openbaar nut die een economische activiteit uitvoerden. De Commissie betwijfelde kortom of de betrokken vrijstellingen terecht op HIS waren toegepast.

| (29) | Ten derde betwijfelde de Commissie of de voorwaarden voor diensten van algemeen economisch belang waren vervuld, aangezien de overeenkomst en wettelijke voorschriften die op de HIS-activiteit van toepassing waren, geen belasting met een openbaredienstverplichting (“entrustment”) inhielden en er vooraf geen mechanisme was vastgesteld om overcompensatie te voorkomen, wat in het Altmark-arrest (18) als vereiste wordt genoemd om tot de vaststelling te kunnen komen dat maatregelen geen staatssteun vormen. |
| --- | --- |

(29)

Ten derde betwijfelde de Commissie of de voorwaarden voor diensten van algemeen economisch belang waren vervuld, aangezien de overeenkomst en wettelijke voorschriften die op de HIS-activiteit van toepassing waren, geen belasting met een openbaredienstverplichting (“entrustment”) inhielden en er vooraf geen mechanisme was vastgesteld om overcompensatie te voorkomen, wat in het Altmark-arrest (18) als vereiste wordt genoemd om tot de vaststelling te kunnen komen dat maatregelen geen staatssteun vormen.

18

| (30) | De Commissie overwoog dat indien de maatregelen staatssteun vormden, deze hoogstwaarschijnlijk de mededinging hadden verstoord of tenminste hadden dreigen te verstoren. Daarnaast kon beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten niet worden uitgesloten. |
| --- | --- |

(30)

De Commissie overwoog dat indien de maatregelen staatssteun vormden, deze hoogstwaarschijnlijk de mededinging hadden verstoord of tenminste hadden dreigen te verstoren. Daarnaast kon beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten niet worden uitgesloten.

2.4.2.   Kwalificatie als nieuwe steun

Kwalificatie als nieuwe steun

| (31) | Mocht het bestaan van staatssteun worden vastgesteld, dan was het volgens de Commissie twijfelachtig of de betreffende maatregelen konden worden aangemerkt als bestaande steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, en artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening, zoals aangevoerd door Duitsland. |
| --- | --- |

(31)

Mocht het bestaan van staatssteun worden vastgesteld, dan was het volgens de Commissie twijfelachtig of de betreffende maatregelen konden worden aangemerkt als bestaande steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, en artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening, zoals aangevoerd door Duitsland.

| (32) | Duitsland voerde aan dat de jaarlijkse financiering van HIS via een regeling als bestaande steun moest worden aangemerkt, omdat in de tijd dat deze werd toegekend (in 1976) er nog geen markt voor de producen en diensten van HIS was en de jaarlijkse financiering bijgevolg geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU kon zijn. De Commissie overwoog dat sinds de oprichting van HIS mogelijk een markt in de zin van artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening voor de betrokken IT-producten en ‐diensten was ontstaan (zie overweging 191 van het inleidingsbesluit), in welk geval HIS mogelijk pas sinds het ontstaan van die markt van staatssteun had geprofiteerd. In het inleidingsbesluit werd echter vastgesteld dat Duitsland niet afdoende had bewezen dat in 1976, toen HIS al met haar activiteiten was gestart, geen markt bestond. Behalve bewijs voor de stelling dat aan het begin van de relevante periode geen markt bestond, moest Duitsland ook bewijzen dat de regeling geen aanzienlijke wijziging had ondergaan sinds deze staatssteun was geworden. De Commissie verduidelijkte dat wijzigingen in een financieringsinstrument als aanzienlijk moeten worden beschouwd als de hoofdelementen ervan zijn gewijzigd, zoals de aard van het voordeel, het doel van de maatregel, de rechtsgrond ervan, de kring van begunstigde ondernemingen of de bron van de financiering. |
| --- | --- |

(32)

Duitsland voerde aan dat de jaarlijkse financiering van HIS via een regeling als bestaande steun moest worden aangemerkt, omdat in de tijd dat deze werd toegekend (in 1976) er nog geen markt voor de producen en diensten van HIS was en de jaarlijkse financiering bijgevolg geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU kon zijn. De Commissie overwoog dat sinds de oprichting van HIS mogelijk een markt in de zin van artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening voor de betrokken IT-producten en ‐diensten was ontstaan (zie overweging 191 van het inleidingsbesluit), in welk geval HIS mogelijk pas sinds het ontstaan van die markt van staatssteun had geprofiteerd. In het inleidingsbesluit werd echter vastgesteld dat Duitsland niet afdoende had bewezen dat in 1976, toen HIS al met haar activiteiten was gestart, geen markt bestond. Behalve bewijs voor de stelling dat aan het begin van de relevante periode geen markt bestond, moest Duitsland ook bewijzen dat de regeling geen aanzienlijke wijziging had ondergaan sinds deze staatssteun was geworden. De Commissie verduidelijkte dat wijzigingen in een financieringsinstrument als aanzienlijk moeten worden beschouwd als de hoofdelementen ervan zijn gewijzigd, zoals de aard van het voordeel, het doel van de maatregel, de rechtsgrond ervan, de kring van begunstigde ondernemingen of de bron van de financiering.

2.4.3.   Verenigbaarheid van de steun

Verenigbaarheid van de steun

| (33) | Wat de verenigbaarheid van de vermeende steunmaatregelen betreft, uitte de Commissie twijfels aangaande de vraag of deze op de basis van enige richtsnoer, Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie (19), Verordening (EU) nr. 1407/2013 van de Commissie (20) of rechtstreeks op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU, verenigbaar met de interne markt waren. |
| --- | --- |

(33)

Wat de verenigbaarheid van de vermeende steunmaatregelen betreft, uitte de Commissie twijfels aangaande de vraag of deze op de basis van enige richtsnoer, Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie (19), Verordening (EU) nr. 1407/2013 van de Commissie (20) of rechtstreeks op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU, verenigbaar met de interne markt waren.

19

20

3.   
  OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

3.1.   Opmerkingen van andere belanghebbenden dan klager

Opmerkingen van andere belanghebbenden dan klager

| (34) | Naast opmerkingen van klager en Duitsland heeft de Commissie 42 opmerkingen ontvangen van andere belanghebbenden, voornamelijk openbare hogeronderwijsinstellingen die HIS-software gebruiken, en kleinere onderaannemers die voor hun bedrijf afhankelijk zijn van de open architectuur van HIS-producten. Verder hebben ook twee Italiaanse aanbieders van software opmerkingen gemaakt. |
| --- | --- |

(34)

Naast opmerkingen van klager en Duitsland heeft de Commissie 42 opmerkingen ontvangen van andere belanghebbenden, voornamelijk openbare hogeronderwijsinstellingen die HIS-software gebruiken, en kleinere onderaannemers die voor hun bedrijf afhankelijk zijn van de open architectuur van HIS-producten. Verder hebben ook twee Italiaanse aanbieders van software opmerkingen gemaakt.

| (35) | Met uitzondering van de twee Italiaanse ondernemingen benadrukten alle belanghebbenden dat er in het algemeen een hechte relatie bestond tussen de functionaliteit van HIS-producten en ‐diensten en de functionaliteit van het hogeronderwijssysteem in het algemeen. |
| --- | --- |

(35)

Met uitzondering van de twee Italiaanse ondernemingen benadrukten alle belanghebbenden dat er in het algemeen een hechte relatie bestond tussen de functionaliteit van HIS-producten en ‐diensten en de functionaliteit van het hogeronderwijssysteem in het algemeen.

| (36) | Het hogeronderwijssysteem vereiste de ontwikkeling van specifieke IT-oplossingen die waren toegesneden op de specifieke behoeften van openbare hogeronderwijsinstellingen. Er werd op gewezen dat het ontwikkelen en in de loop van de tijd aanpassen van IT-oplossingen gebeurde in nauwe samenwerking tussen HIS en de partijen die opmerkingen hebben gemaakt. Vanaf de oprichting van HIS in 1976 zou een nauwe relatie hebben bestaan tussen de activiteiten van HIS en openbaar onderwijs. HIS zou aanvankelijk, midden jaren 1970, zijn begonnen met het ontwikkelen van software voor individuele administratieve afdelingen van hogeronderwijsinstellingen. Het betrof oplossingen voor verschillende administratieve terreinen, die echter niet aan elkaar waren gekoppeld. Eind jaren 1980 zou met HIS‐GX de eerste geïntegreerde oplossing voor campusmanagement zijn ontwikkeld. Hoewel de producten en technologieën in de loop van de tijd zouden zijn veranderd, zou HIS altijd gelijkaardige functionaliteiten hebben aangeboden, zoals ondersteuning van de inschrijvings- en toelatingsadministratie van studenten en ondersteuning van studenten-, alumni-, examen- en curriculumadministratie (21). |
| --- | --- |

(36)

Het hogeronderwijssysteem vereiste de ontwikkeling van specifieke IT-oplossingen die waren toegesneden op de specifieke behoeften van openbare hogeronderwijsinstellingen. Er werd op gewezen dat het ontwikkelen en in de loop van de tijd aanpassen van IT-oplossingen gebeurde in nauwe samenwerking tussen HIS en de partijen die opmerkingen hebben gemaakt. Vanaf de oprichting van HIS in 1976 zou een nauwe relatie hebben bestaan tussen de activiteiten van HIS en openbaar onderwijs. HIS zou aanvankelijk, midden jaren 1970, zijn begonnen met het ontwikkelen van software voor individuele administratieve afdelingen van hogeronderwijsinstellingen. Het betrof oplossingen voor verschillende administratieve terreinen, die echter niet aan elkaar waren gekoppeld. Eind jaren 1980 zou met HIS‐GX de eerste geïntegreerde oplossing voor campusmanagement zijn ontwikkeld. Hoewel de producten en technologieën in de loop van de tijd zouden zijn veranderd, zou HIS altijd gelijkaardige functionaliteiten hebben aangeboden, zoals ondersteuning van de inschrijvings- en toelatingsadministratie van studenten en ondersteuning van studenten-, alumni-, examen- en curriculumadministratie (21).

21

| (37) | Verscheidene partijen merkten op dat het opensource- en opendatamodel van HIS hogeronderwijsinstellingen in staat had gesteld om softwareproducten door te ontwikkelen overeenkomstig de lokale gebruikseisen. De belanghebbenden gaven in het algemeen te kennen van mening te zijn dat de betrokken softwareproducten zeer gespecialiseerd waren en in hoge mate afgestemd op specifieke functies binnen het Duitse hogeronderwijssysteem. |
| --- | --- |

(37)

Verscheidene partijen merkten op dat het opensource- en opendatamodel van HIS hogeronderwijsinstellingen in staat had gesteld om softwareproducten door te ontwikkelen overeenkomstig de lokale gebruikseisen. De belanghebbenden gaven in het algemeen te kennen van mening te zijn dat de betrokken softwareproducten zeer gespecialiseerd waren en in hoge mate afgestemd op specifieke functies binnen het Duitse hogeronderwijssysteem.

| (38) | Meerdere belanghebbenden merkten op dat de activiteiten van HIS geen marktafscherming tot gevolg hadden. Een grote meerderheid van de belanghebbenden was van mening dat zich de afgelopen 12 tot 14 jaar, d.w.z. sinds 2005/2007, een markt voor softwareoplossingen voor het hoger onderwijs in Duitsland heeft ontwikkeld. Volgens een kleinere groep was echter al in de jaren 1990 een markt ontstaan, zij het met een beduidend kleinere portefeuille dan die van HIS. Het is onbetwist dat er sindsdien leveranciers waren voor ten minste delen van de managementapplicaties voor het hoger onderwijs en het hogeronderwijsinstellingen vrij stond om een of meer van die leveranciers te kiezen. Er waren echter ook belanghebbenden die van mening waren dat zelfs tegenwoordig nog geen volledig volwassen markt bestaat, omdat geen enkele leverancier het dienstenaanbod van HIS in volle breedte kan evenaren. |
| --- | --- |

(38)

Meerdere belanghebbenden merkten op dat de activiteiten van HIS geen marktafscherming tot gevolg hadden. Een grote meerderheid van de belanghebbenden was van mening dat zich de afgelopen 12 tot 14 jaar, d.w.z. sinds 2005/2007, een markt voor softwareoplossingen voor het hoger onderwijs in Duitsland heeft ontwikkeld. Volgens een kleinere groep was echter al in de jaren 1990 een markt ontstaan, zij het met een beduidend kleinere portefeuille dan die van HIS. Het is onbetwist dat er sindsdien leveranciers waren voor ten minste delen van de managementapplicaties voor het hoger onderwijs en het hogeronderwijsinstellingen vrij stond om een of meer van die leveranciers te kiezen. Er waren echter ook belanghebbenden die van mening waren dat zelfs tegenwoordig nog geen volledig volwassen markt bestaat, omdat geen enkele leverancier het dienstenaanbod van HIS in volle breedte kan evenaren.

| (39) | Veel belanghebbenden merkten ook op dat, mocht HIS als gevolg van de staatssteunprocedure failliet gaan (doordat de steun wordt teruggevorderd), het Duitse stelsel van openbaar hoger onderwijs in hoge mate verstoord zou raken. De omschakeling zou enorme kosten met zich meebrengen en veel tijd in beslag nemen (ten minstens 24 maanden of zelfs 8‐10 jaar). Het verdwijnen van HIS zou ook de mededinging op de markt verminderen, terwijl het opensourcekarakter van de HIS-software juist een concurrentiebevorderend effect zou hebben. De openbare hogeronderwijsinstellingen in Duitsland die opmerkingen indienden, waren in het algemeen van mening dat de levering van in‐house-/zelfvoorzieningsoplossingen voor hun administratieve kernactiviteiten door HIS naar tevredenheid werd uitgevoerd en moest worden gehandhaafd. |
| --- | --- |

(39)

Veel belanghebbenden merkten ook op dat, mocht HIS als gevolg van de staatssteunprocedure failliet gaan (doordat de steun wordt teruggevorderd), het Duitse stelsel van openbaar hoger onderwijs in hoge mate verstoord zou raken. De omschakeling zou enorme kosten met zich meebrengen en veel tijd in beslag nemen (ten minstens 24 maanden of zelfs 8‐10 jaar). Het verdwijnen van HIS zou ook de mededinging op de markt verminderen, terwijl het opensourcekarakter van de HIS-software juist een concurrentiebevorderend effect zou hebben. De openbare hogeronderwijsinstellingen in Duitsland die opmerkingen indienden, waren in het algemeen van mening dat de levering van in‐house-/zelfvoorzieningsoplossingen voor hun administratieve kernactiviteiten door HIS naar tevredenheid werd uitgevoerd en moest worden gehandhaafd.

| (40) | De twee ondernemingen in Italië waren kritisch over het stelsel en van mening dat HIS van onverenigbare staatssteun had geprofiteerd. Zij vergeleken het steunstelsel voor HIS met de situatie in Italië, dat zij ook hadden bekritiseerd voor het verlenen van staatssteun aan een bepaalde Italiaanse leverancier van hogeronderwijssoftware. Een van die ondernemingen wees erop dat in de jurisprudentie, met name het arrest in de zaak Commissie/Italië, in de context van het leveren van software voor het openbaar bestuur is vastgesteld, dat “het ontwerp, de programmatuur en het beheer van systemen voor automatische gegevensverwerking van technische aard zijn en derhalve met de uitoefening van openbaar gezag niets van doen hebben” (22). |
| --- | --- |

(40)

De twee ondernemingen in Italië waren kritisch over het stelsel en van mening dat HIS van onverenigbare staatssteun had geprofiteerd. Zij vergeleken het steunstelsel voor HIS met de situatie in Italië, dat zij ook hadden bekritiseerd voor het verlenen van staatssteun aan een bepaalde Italiaanse leverancier van hogeronderwijssoftware. Een van die ondernemingen wees erop dat in de jurisprudentie, met name het arrest in de zaak Commissie/Italië, in de context van het leveren van software voor het openbaar bestuur is vastgesteld, dat “het ontwerp, de programmatuur en het beheer van systemen voor automatische gegevensverwerking van technische aard zijn en derhalve met de uitoefening van openbaar gezag niets van doen hebben” (22).

22

3.2.   Opmerkingen van klager

Opmerkingen van klager

3.2.1.   De maatregelen vormen staatssteun

De maatregelen vormen staatssteun

3.2.1.1.   HIS is een onderneming die een economische activiteit uitvoert

HIS is een onderneming die een economische activiteit uitvoert

| (41) | Klager wijst erop dat de indeling van een entiteit als “onderneming” altijd plaatsvindt met betrekking tot een bepaalde activiteit. Noch de status van de entiteit volgens het nationale recht, noch de vraag of de entiteit een winstoogmerk heeft, is van belang. |
| --- | --- |

(41)

Klager wijst erop dat de indeling van een entiteit als “onderneming” altijd plaatsvindt met betrekking tot een bepaalde activiteit. Noch de status van de entiteit volgens het nationale recht, noch de vraag of de entiteit een winstoogmerk heeft, is van belang.

| (42) | Klager verklaart dat de twijfels die in het inleidingsbesluit worden geuit over de indeling van HIS als “onderneming”, zijn gebaseerd op het arrest Compass-Datenbank (23). In dit arrest heeft het Hof van Justitie vastgesteld dat het publiekelijk toegankelijk maken van ondernemingsgegevens geen economische activiteit vormt, aangezien deze activiteit niet kan worden losgekoppeld van het verzamelen van die gegevens, wat tot de bevoegdheden van het openbaar gezag (hoheitliche Befugnisse) behoort (24). Volgens klager verschillen de feiten in de onderhavige zaak echter van die in het arrest Compass-Datenbank. Het arrest Compass-Datenbank zou betrekking hebben op de openbaarmaking van gegevens van particuliere ondernemingen met betrekking tot feiten en akten die in het Oostenrijkse handelsregister zijn ingeschreven. Wat de beide zaken van elkaar zou onderscheiden is dat in Compass-Datenbank de openbaarmakingsactiviteit volledig en tot in de kleinste details was gereguleerd, waaronder de wettelijke meldingsplicht voor ingeschreven ondernemingen en de daaraan gekoppelde handhavingsbevoegdheden |
| --- | --- |

(42)

Klager verklaart dat de twijfels die in het inleidingsbesluit worden geuit over de indeling van HIS als “onderneming”, zijn gebaseerd op het arrest Compass-Datenbank (23). In dit arrest heeft het Hof van Justitie vastgesteld dat het publiekelijk toegankelijk maken van ondernemingsgegevens geen economische activiteit vormt, aangezien deze activiteit niet kan worden losgekoppeld van het verzamelen van die gegevens, wat tot de bevoegdheden van het openbaar gezag (hoheitliche Befugnisse) behoort (24). Volgens klager verschillen de feiten in de onderhavige zaak echter van die in het arrest Compass-Datenbank. Het arrest Compass-Datenbank zou betrekking hebben op de openbaarmaking van gegevens van particuliere ondernemingen met betrekking tot feiten en akten die in het Oostenrijkse handelsregister zijn ingeschreven. Wat de beide zaken van elkaar zou onderscheiden is dat in Compass-Datenbank de openbaarmakingsactiviteit volledig en tot in de kleinste details was gereguleerd, waaronder de wettelijke meldingsplicht voor ingeschreven ondernemingen en de daaraan gekoppelde handhavingsbevoegdheden

23

24

| (43) | Klager voert verder aan dat particuliere ondernemingen weliswaar volgens Duits recht bevoegdheden van het openbaar gezag kunnen uitoefenen, maar alleen nadat die bevoegdheden bij wet aan de onderneming zijn overgedragen. Volgens klager had HIS geen openbare bevoegdheid of publieke taak tot het verstrekken van IT-diensten aan hogeronderwijsinstellingen en had zij daartoe ook geen wettelijke verplichting. |
| --- | --- |

(43)

Klager voert verder aan dat particuliere ondernemingen weliswaar volgens Duits recht bevoegdheden van het openbaar gezag kunnen uitoefenen, maar alleen nadat die bevoegdheden bij wet aan de onderneming zijn overgedragen. Volgens klager had HIS geen openbare bevoegdheid of publieke taak tot het verstrekken van IT-diensten aan hogeronderwijsinstellingen en had zij daartoe ook geen wettelijke verplichting.

| (44) | Klager stelt verder dat HIS een dienst verleende die volgens de Duitse wetgeving ook door particuliere ondernemingen kon worden verleend. Een verband tussen de diensten van HIS en de verplichtingen van de overheid op onderwijsgebied kan volgens klager niet wegnemen dat HIS het karakter van een onderneming heeft. Hogeronderwijsinstellingen hebben verschillende soorten diensten nodig, waaronder softwarediensten. Het feit dat zij softwarediensten zoals tekstverwerking nodig hebben, zou bijvoorbeeld niet tot de conclusie leiden dat een aanbieder zoals Microsoft geen onderneming is. |
| --- | --- |

(44)

Klager stelt verder dat HIS een dienst verleende die volgens de Duitse wetgeving ook door particuliere ondernemingen kon worden verleend. Een verband tussen de diensten van HIS en de verplichtingen van de overheid op onderwijsgebied kan volgens klager niet wegnemen dat HIS het karakter van een onderneming heeft. Hogeronderwijsinstellingen hebben verschillende soorten diensten nodig, waaronder softwarediensten. Het feit dat zij softwarediensten zoals tekstverwerking nodig hebben, zou bijvoorbeeld niet tot de conclusie leiden dat een aanbieder zoals Microsoft geen onderneming is.

| (45) | Klager wijst verder op de vaststelling van het Gerecht in de zaak Zweckverband Tierkörperbeseitigung Rheinland-Pfalz (25) dat een overheidsonderneming die wettelijk was belast met een publieke taak (verwerking van karkassen van huisdieren die zijn overleden aan bepaalde besmettelijke ziekten die een risico voor de volksgezondheid vormen), een economische activiteit uitvoerde. |
| --- | --- |

(45)

Klager wijst verder op de vaststelling van het Gerecht in de zaak Zweckverband Tierkörperbeseitigung Rheinland-Pfalz (25) dat een overheidsonderneming die wettelijk was belast met een publieke taak (verwerking van karkassen van huisdieren die zijn overleden aan bepaalde besmettelijke ziekten die een risico voor de volksgezondheid vormen), een economische activiteit uitvoerde.

25

| (46) | Volgens klager heeft het Gerecht in de zaak Spanje/Commissie (26) en het Hof van Justitie in de zaak Aéroport de Paris (27) vastgesteld dat sprake is van een economische activiteit als op een markt concurrenten aanwezig zijn. Daarnaast verwijst klager nog naar twee andere zaken: de besluiten van de Commissie betreffende respectievelijk steunmaatregel SA.25745 (ZVG Portal) (28) en steunmaatregel N467/08 (Aware‐P programme “advanced water management and rehabilitation in Portugal”) (29). In laatstgenoemde zaak kwam de Commissie tot de vaststelling dat de ontwikkeling van commercieel exploiteerbare software voor de verbetering en instandhouding van infrastructuur voor waterbeheer een economische activiteit was. In de zaak ZVG Portal is volgens klager vastgesteld dat de gerechtelijke bekendmaking van een openbare verkoping in een insolventieprocedure geen economische activiteit vormt, maar een publieke taak die op een wettelijke verplichting en een “procedurele noodzaak” berust. |
| --- | --- |

(46)

Volgens klager heeft het Gerecht in de zaak Spanje/Commissie (26) en het Hof van Justitie in de zaak Aéroport de Paris (27) vastgesteld dat sprake is van een economische activiteit als op een markt concurrenten aanwezig zijn. Daarnaast verwijst klager nog naar twee andere zaken: de besluiten van de Commissie betreffende respectievelijk steunmaatregel SA.25745 (ZVG Portal) (28) en steunmaatregel N467/08 (Aware‐P programme “advanced water management and rehabilitation in Portugal”) (29). In laatstgenoemde zaak kwam de Commissie tot de vaststelling dat de ontwikkeling van commercieel exploiteerbare software voor de verbetering en instandhouding van infrastructuur voor waterbeheer een economische activiteit was. In de zaak ZVG Portal is volgens klager vastgesteld dat de gerechtelijke bekendmaking van een openbare verkoping in een insolventieprocedure geen economische activiteit vormt, maar een publieke taak die op een wettelijke verplichting en een “procedurele noodzaak” berust.

26

27

28

29

| (47) | Kortom, het verlenen van een dienst in verband met de uitoefening van een publieke taak maakt naar de mening van klager niet dat de onderneming die de dienst verleent niet meer onder het begrip “onderneming” valt. |
| --- | --- |

(47)

Kortom, het verlenen van een dienst in verband met de uitoefening van een publieke taak maakt naar de mening van klager niet dat de onderneming die de dienst verleent niet meer onder het begrip “onderneming” valt.

| (48) | Klager voert verder aan dat het TenderNed-arrest (30) niet op de activiteiten van HIS van toepassing is. In dit arrest stelde het Gerecht vast dat het aan aanbestedende diensten aanbieden van de vereiste functionaliteiten voor een aanbestedingsprocedure overeenkomstig het toepasselijke (EU- en nationale) recht inzake het plaatsen van overheidsopdrachten, is verbonden aan het uitoefenen van een bevoegdheid van openbaar gezag (punt 59 van het TenderNed-arrest). De in het arrest geformuleerde criteria, zoals 1) de onderneming is met de dienst belast om de implementatie van EU-wetgeving te waarborgen (punt 106 van het TenderNed-arrest), 2) de activiteit is een dienst van algemeen belang, 3) de dienstverrichting berust op een wettelijke verplichting en 4) gebruikers betalen geen vergoeding voor de dienst, ondersteunen volgens klager de conclusie dat HIS een onderneming was. Klager wijst erop dat HIS geen wettelijke verplichting of enigerlei wettelijke machtiging had voor het uitvoeren van haar activiteiten. |
| --- | --- |

(48)

Klager voert verder aan dat het TenderNed-arrest (30) niet op de activiteiten van HIS van toepassing is. In dit arrest stelde het Gerecht vast dat het aan aanbestedende diensten aanbieden van de vereiste functionaliteiten voor een aanbestedingsprocedure overeenkomstig het toepasselijke (EU- en nationale) recht inzake het plaatsen van overheidsopdrachten, is verbonden aan het uitoefenen van een bevoegdheid van openbaar gezag (punt 59 van het TenderNed-arrest). De in het arrest geformuleerde criteria, zoals 1) de onderneming is met de dienst belast om de implementatie van EU-wetgeving te waarborgen (punt 106 van het TenderNed-arrest), 2) de activiteit is een dienst van algemeen belang, 3) de dienstverrichting berust op een wettelijke verplichting en 4) gebruikers betalen geen vergoeding voor de dienst, ondersteunen volgens klager de conclusie dat HIS een onderneming was. Klager wijst erop dat HIS geen wettelijke verplichting of enigerlei wettelijke machtiging had voor het uitvoeren van haar activiteiten.

30

| (49) | Tot slot herhaalde klager dat HIS zowel in de oude als in de nieuwe (HIS eG) rechtsvorm als onderneming moet worden aangemerkt. Klager voerde verder aan dat de markt steeds verder wordt afgeschermd, aangezien HIS nog steeds opdrachten voor IT-diensten krijgt. HIS zou haar producten hebben kunnen ontwikkelen en haar huidige marktpositie hebben kunnen verwerven door de voortdurende overheidsfinanciering die zij de afgelopen decennia heeft ontvangen. |
| --- | --- |

(49)

Tot slot herhaalde klager dat HIS zowel in de oude als in de nieuwe (HIS eG) rechtsvorm als onderneming moet worden aangemerkt. Klager voerde verder aan dat de markt steeds verder wordt afgeschermd, aangezien HIS nog steeds opdrachten voor IT-diensten krijgt. HIS zou haar producten hebben kunnen ontwikkelen en haar huidige marktpositie hebben kunnen verwerven door de voortdurende overheidsfinanciering die zij de afgelopen decennia heeft ontvangen.

3.2.2.   De maatregelen vormen geen bestaande staatssteun

De maatregelen vormen geen bestaande staatssteun

3.2.2.1.   Er bestaat al tientallen jaren een markt voor hogeronderwijssoftware

Er bestaat al tientallen jaren een markt voor hogeronderwijssoftware

| (50) | Volgens klager waren er al in de jaren 1970 in Duitsland en andere landen ondernemingen die op de markt voor elektronisch gegevensbeheer in het hoger onderwijs actief waren of actief hadden kunnen zijn geweest. In de tijd dat HIS voor het eerst belangstelling kreeg voor hogeronderwijssoftwaresystemen, zouden er ondernemingen zijn geweest die op de softwaremarkt voor kleine en middelgrote ondernemingen in alle sectoren actief waren. |
| --- | --- |

(50)

Volgens klager waren er al in de jaren 1970 in Duitsland en andere landen ondernemingen die op de markt voor elektronisch gegevensbeheer in het hoger onderwijs actief waren of actief hadden kunnen zijn geweest. In de tijd dat HIS voor het eerst belangstelling kreeg voor hogeronderwijssoftwaresystemen, zouden er ondernemingen zijn geweest die op de softwaremarkt voor kleine en middelgrote ondernemingen in alle sectoren actief waren.

3.2.2.2.   De regeling is aanzienlijk gewijzigd

De regeling is aanzienlijk gewijzigd

| (51) | Volgens klager zijn de begunstigde activiteiten, de wijze van financiering, alsook de beschrijving van het doel in deze zaak voortdurend veranderd. Het statutaire doel van HIS zou zeer ruim en vaag zijn geformuleerd. Dergelijke vage formuleringen zouden niet aan het vereiste van rechtszekerheid voldoen, aangezien particulieren niet in staat zouden zijn om op basis van een dergelijke onduidelijke formulering hun rechten te doen gelden. Het financieringsbedrag werd telkens voor één jaar vastgesteld, zodat de maatregel feitelijk bestond uit een reeks van afzonderlijke jaarlijkse subsidies. |
| --- | --- |

(51)

Volgens klager zijn de begunstigde activiteiten, de wijze van financiering, alsook de beschrijving van het doel in deze zaak voortdurend veranderd. Het statutaire doel van HIS zou zeer ruim en vaag zijn geformuleerd. Dergelijke vage formuleringen zouden niet aan het vereiste van rechtszekerheid voldoen, aangezien particulieren niet in staat zouden zijn om op basis van een dergelijke onduidelijke formulering hun rechten te doen gelden. Het financieringsbedrag werd telkens voor één jaar vastgesteld, zodat de maatregel feitelijk bestond uit een reeks van afzonderlijke jaarlijkse subsidies.

| (52) | Wat de begunstigde producten/diensten betreft, zou in de loop van de jaren geen sprake zijn geweest van continuïteit van het productassortiment. De methoden van gegevensverzameling zouden zich voortdurend verder hebben ontwikkeld: De diensten die in de jaren 1970 werden aangeboden, hadden niets gemeen met die welke in de jaren 1990 werden aangeboden (zoals de “GX-modules” (zie overweging 36)), of met de campusmanagementsystemen van de jaren 2000. Het doel van HIS was volgens klager oorspronkelijk, in 1969, het koppelen en evalueren van door individuele hogeronderwijsinstellingen verstrekte gegevens, wat noodzakelijk zou zijn geweest voor het ontwikkelen van onderwijsprogramma’s. HIS zou ook de consolidatie van informatie tussen de federale regering en de deelstaten hebben gecoördineerd. Aangezien hogeronderwijsstatistieken vanaf 1971 door het Federaal Bureau voor de Statistiek werden opgesteld, zou HIS op zoek zijn geweest naar een nieuwe activiteit. HIS zou toen met het ontwikkelen van software zijn begonnen om hogeronderwijsinstellingen te ondersteunen bij het genereren van de noodzakelijke gegevens voor de centrale gegevensanalyse. Daarnaast zou HIS de activiteit “hogeronderwijsonderzoek” hebben ontwikkeld, in het kader waarvan studenten werden geënquêteerd. |
| --- | --- |

(52)

Wat de begunstigde producten/diensten betreft, zou in de loop van de jaren geen sprake zijn geweest van continuïteit van het productassortiment. De methoden van gegevensverzameling zouden zich voortdurend verder hebben ontwikkeld: De diensten die in de jaren 1970 werden aangeboden, hadden niets gemeen met die welke in de jaren 1990 werden aangeboden (zoals de “GX-modules” (zie overweging 36)), of met de campusmanagementsystemen van de jaren 2000. Het doel van HIS was volgens klager oorspronkelijk, in 1969, het koppelen en evalueren van door individuele hogeronderwijsinstellingen verstrekte gegevens, wat noodzakelijk zou zijn geweest voor het ontwikkelen van onderwijsprogramma’s. HIS zou ook de consolidatie van informatie tussen de federale regering en de deelstaten hebben gecoördineerd. Aangezien hogeronderwijsstatistieken vanaf 1971 door het Federaal Bureau voor de Statistiek werden opgesteld, zou HIS op zoek zijn geweest naar een nieuwe activiteit. HIS zou toen met het ontwikkelen van software zijn begonnen om hogeronderwijsinstellingen te ondersteunen bij het genereren van de noodzakelijke gegevens voor de centrale gegevensanalyse. Daarnaast zou HIS de activiteit “hogeronderwijsonderzoek” hebben ontwikkeld, in het kader waarvan studenten werden geënquêteerd.

| (53) | In 1976, zo vervolgt klager, zou HIS de taak “ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verstrekken van adviezen voor de toepassing van die procedures” hebben overgenomen, die ook door andere ondernemingen had kunnen worden uitgevoerd. Dat die dienst toen feitelijk door geen enkele onderneming werd aangeboden, doet daar volgens klager niets aan af. |
| --- | --- |

(53)

In 1976, zo vervolgt klager, zou HIS de taak “ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verstrekken van adviezen voor de toepassing van die procedures” hebben overgenomen, die ook door andere ondernemingen had kunnen worden uitgevoerd. Dat die dienst toen feitelijk door geen enkele onderneming werd aangeboden, doet daar volgens klager niets aan af.

| (54) | Klager verklaart dat in de jaren 1980 en 1990 ondernemingen geleidelijk tot de ontdekking kwamen dat hogeronderwijsinstellingen potentiële klanten waren die behoefte hadden aan hogeronderwijsspecifieke software. HIS zou op deze ontwikkeling hebben ingespeeld door haar werkterrein uit te breiden en aan haar productassortiment software voor het beheer van operationele procedures in hogeronderwijsinstellingen toe te voegen, zoals de “SOS” (Studentenoperationssystem)‐producten. Dit zou nooit onderdeel zijn geweest van het in de statuten omschreven werkterrein. Bijgevolg zou met de overheidsfinanciering van HIS een activiteit op een markt zijn ondersteund waarop HIS altijd concurrenten had. |
| --- | --- |

(54)

Klager verklaart dat in de jaren 1980 en 1990 ondernemingen geleidelijk tot de ontdekking kwamen dat hogeronderwijsinstellingen potentiële klanten waren die behoefte hadden aan hogeronderwijsspecifieke software. HIS zou op deze ontwikkeling hebben ingespeeld door haar werkterrein uit te breiden en aan haar productassortiment software voor het beheer van operationele procedures in hogeronderwijsinstellingen toe te voegen, zoals de “SOS” (Studentenoperationssystem)‐producten. Dit zou nooit onderdeel zijn geweest van het in de statuten omschreven werkterrein. Bijgevolg zou met de overheidsfinanciering van HIS een activiteit op een markt zijn ondersteund waarop HIS altijd concurrenten had.

Studentenoperationssystem

| (55) | De huidige marktpositie van HIS vindt volgens klager haar oorsprong in de jaren 1980 en 1990. Met financiële steun van de overheid zou HIS modules van de GX-generatie hebben ontwikkeld en verkocht die nog steeds in bijna alle hogeronderwijsinstellingen worden gebruikt. Deze overheidsfinanciering zou HIS in staat hebben gesteld een sterke positie op de markt te verkrijgen, ofschoon haar producten volgens klager niet aan de eisen van de markt beantwoordden. Volgens klager kondigde HIS in 2012 aan dat het zich voortaan op kleinere hogeronderwijsinstellingen zou concentreren, die als aanvulling op het standaardpakket tegen een bijkomende vergoeding ook andere diensten konden verwerven. Deze aanvullende diensten worden volgens klager echter ook door concurrenten aangeboden, waarvan er enkele in staat zouden zijn geweest om klanten te verwerven. |
| --- | --- |

(55)

De huidige marktpositie van HIS vindt volgens klager haar oorsprong in de jaren 1980 en 1990. Met financiële steun van de overheid zou HIS modules van de GX-generatie hebben ontwikkeld en verkocht die nog steeds in bijna alle hogeronderwijsinstellingen worden gebruikt. Deze overheidsfinanciering zou HIS in staat hebben gesteld een sterke positie op de markt te verkrijgen, ofschoon haar producten volgens klager niet aan de eisen van de markt beantwoordden. Volgens klager kondigde HIS in 2012 aan dat het zich voortaan op kleinere hogeronderwijsinstellingen zou concentreren, die als aanvulling op het standaardpakket tegen een bijkomende vergoeding ook andere diensten konden verwerven. Deze aanvullende diensten worden volgens klager echter ook door concurrenten aangeboden, waarvan er enkele in staat zouden zijn geweest om klanten te verwerven.

| (56) | Klager benadrukt dat feitelijk al in de jaren 1990, toen geïntegreerde campusmanagementsystemen op de markt kwamen, sprake was van mededinging (in de vorm van alternatieven voor de producten van HIS). De belangrijkste concurrent voor HIS-producten zou de markt om economische redenen hebben verlaten en ook Datenlotsen zou een concurrerend product hebben aangeboden. Datenlotsen zou de afgelopen jaren zelfs zo succesvol zijn geweest dat de meerderheid van de 28 opdrachten waarvoor een openbare aanbesteding werd gehouden, aan die onderneming werd gegund. |
| --- | --- |

(56)

Klager benadrukt dat feitelijk al in de jaren 1990, toen geïntegreerde campusmanagementsystemen op de markt kwamen, sprake was van mededinging (in de vorm van alternatieven voor de producten van HIS). De belangrijkste concurrent voor HIS-producten zou de markt om economische redenen hebben verlaten en ook Datenlotsen zou een concurrerend product hebben aangeboden. Datenlotsen zou de afgelopen jaren zelfs zo succesvol zijn geweest dat de meerderheid van de 28 opdrachten waarvoor een openbare aanbesteding werd gehouden, aan die onderneming werd gegund.

| (57) | Klager noemt een hele reeks van andere concurrenten binnen en buiten Duitsland die actief waren op het moment dat klager zijn opmerkingen indiende en zegt dat hogeronderwijsinstellingen ook vaak hun eigen software ontwikkelden. Klager wijst er ook op dat in Spanje, Frankrijk en delen van Italië een soortgelijk systeem als dat van Duitsland bestond. |
| --- | --- |

(57)

Klager noemt een hele reeks van andere concurrenten binnen en buiten Duitsland die actief waren op het moment dat klager zijn opmerkingen indiende en zegt dat hogeronderwijsinstellingen ook vaak hun eigen software ontwikkelden. Klager wijst er ook op dat in Spanje, Frankrijk en delen van Italië een soortgelijk systeem als dat van Duitsland bestond.

4.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

| (58) | Duitsland voert aan dat op grond van artikel 17 van de procedureverordening alle vóór 2003 verleende steun wegens verjaring niet kan worden teruggevorderd. |
| --- | --- |

(58)

Duitsland voert aan dat op grond van artikel 17 van de procedureverordening alle vóór 2003 verleende steun wegens verjaring niet kan worden teruggevorderd.

| (59) | Naar de opvatting van de Duitse autoriteiten heeft HIS geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU ontvangen. |
| --- | --- |

(59)

Naar de opvatting van de Duitse autoriteiten heeft HIS geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU ontvangen.

4.1.   De maatregelen vormen geen staatssteun

De maatregelen vormen geen staatssteun

4.1.1.   HIS is geen onderneming

HIS is geen onderneming

4.1.1.1.   HIS is onderdeel van de overheidsinterne/in‐houseorganisatie

HIS is onderdeel van de overheidsinterne/in‐houseorganisatie

| (60) | Duitsland herhaalt dat HIS moet worden aangemerkt als een overheidsinterne/in‐houseorganisatie (“staatlicher Binnenbereich”) in de onderwijssector: om redenen van doelmatigheid zouden de federale regering en de deelstaten softwaremiddelen voor het hoger onderwijs in HIS hebben gebundeld, omdat die anders door elke deelstaat of elke hogeronderwijsinstelling afzonderlijk hadden moeten worden geleverd. Duitsland wijst erop dat deze opvatting wordt gedeeld door de overgrote meerderheid van de 42 belanghebbenden die naar aanleiding van het inleidingsbesluit opmerkingen hebben ingediend. Duitsland verwelkomt de vele opmerkingen waarin de opvatting wordt verwoord dat hogeronderwijsinstellingen vanaf het begin op de kosteneffectieve oplossingen van HIS vertrouwden. Duitsland wijst er ook op dat de helft van de belanghebbenden heeft opgemerkt dat het Duitse hogeronderwijssysteem zonder HIS in elkaar zou storten. Bijgevolg zouden het bestaan en functioneren van HIS volgens Duitsland een essentiële voorwaarde zijn voor een behoorlijk functionerend systeem van openbaar hoger onderwijs in Duitsland. |
| --- | --- |

(60)

Duitsland herhaalt dat HIS moet worden aangemerkt als een overheidsinterne/in‐houseorganisatie (“staatlicher Binnenbereich”) in de onderwijssector: om redenen van doelmatigheid zouden de federale regering en de deelstaten softwaremiddelen voor het hoger onderwijs in HIS hebben gebundeld, omdat die anders door elke deelstaat of elke hogeronderwijsinstelling afzonderlijk hadden moeten worden geleverd. Duitsland wijst erop dat deze opvatting wordt gedeeld door de overgrote meerderheid van de 42 belanghebbenden die naar aanleiding van het inleidingsbesluit opmerkingen hebben ingediend. Duitsland verwelkomt de vele opmerkingen waarin de opvatting wordt verwoord dat hogeronderwijsinstellingen vanaf het begin op de kosteneffectieve oplossingen van HIS vertrouwden. Duitsland wijst er ook op dat de helft van de belanghebbenden heeft opgemerkt dat het Duitse hogeronderwijssysteem zonder HIS in elkaar zou storten. Bijgevolg zouden het bestaan en functioneren van HIS volgens Duitsland een essentiële voorwaarde zijn voor een behoorlijk functionerend systeem van openbaar hoger onderwijs in Duitsland.

staatlicher Binnenbereich

| (61) | De federale regering en de deelstaten zijn volgens Duitsland niet verplicht om de verrichting van dergelijke hogeronderwijssoftwarediensten aan derden uit te besteden. Het zou aan de staat zijn om te bepalen of hij een dienst zelf verricht en hij zou niet verplicht zijn om zich daarvoor tot de markt te wenden (31). Ook de wetgeving inzake overheidsopdrachten zou voorzien in de mogelijk voor de staat om een daartoe strekkend besluit te nemen (32). |
| --- | --- |

(61)

De federale regering en de deelstaten zijn volgens Duitsland niet verplicht om de verrichting van dergelijke hogeronderwijssoftwarediensten aan derden uit te besteden. Het zou aan de staat zijn om te bepalen of hij een dienst zelf verricht en hij zou niet verplicht zijn om zich daarvoor tot de markt te wenden (31). Ook de wetgeving inzake overheidsopdrachten zou voorzien in de mogelijk voor de staat om een daartoe strekkend besluit te nemen (32).

31

32

| (62) | Duitsland zegt dat de oprichting van HIS was bedoeld om voor de lange termijn de continue beschikbaarheid te garanderen van een scala aan IT-diensten voor het hoger onderwijs, waarbij het streven niet was om de grootst mogelijke winst te behalen, maar uitsluitend om in de IT-behoeften van hogeronderwijsinstellingen te voorzien. HIS zou alleen activiteiten hebben uitgevoerd voor zover noodzakelijk om de hogeronderwijsinstellingen in staat te stellen hun publieke taak uit te voeren. |
| --- | --- |

(62)

Duitsland zegt dat de oprichting van HIS was bedoeld om voor de lange termijn de continue beschikbaarheid te garanderen van een scala aan IT-diensten voor het hoger onderwijs, waarbij het streven niet was om de grootst mogelijke winst te behalen, maar uitsluitend om in de IT-behoeften van hogeronderwijsinstellingen te voorzien. HIS zou alleen activiteiten hebben uitgevoerd voor zover noodzakelijk om de hogeronderwijsinstellingen in staat te stellen hun publieke taak uit te voeren.

| (63) | Ofschoon HIS zelf geen overheidsbedrijf is, zou het gezien zijn bestuur, taken en toezichtmechanismen (bestuur door openbare instanties/lichamen, die ook de begroting, het specifieke werkprogramma en de bedrijfsvoorwaarden vaststellen) moeten worden gezien als een entiteit die in de staat zelf is verankerd. |
| --- | --- |

(63)

Ofschoon HIS zelf geen overheidsbedrijf is, zou het gezien zijn bestuur, taken en toezichtmechanismen (bestuur door openbare instanties/lichamen, die ook de begroting, het specifieke werkprogramma en de bedrijfsvoorwaarden vaststellen) moeten worden gezien als een entiteit die in de staat zelf is verankerd.

| (64) | Duitsland zegt dat het arrest Zweckverband Tierkörperbeseitigung Rheinland-Pfalz (33), waarin wordt vastgesteld dat een “in‐house”-entiteit een economische activiteit kan uitvoeren, niet in strijd is met dit standpunt, aangezien HIS geen economische activiteit zou uitvoeren. Het vermoeden van het bestaan van een economische activiteit zou niet kunnen worden gebaseerd op het feit dat HIS zelf, technisch gezien, niet met de staat of een onderdeel daarvan kan worden vereenzelvigd. Wanneer een entiteit, ongeacht haar rechtsvorm, diensten aan een openbaar lichaam verleent om dat lichaam te ondersteunen met het uitvoeren van zijn publieke taak, dan zou die dienstverleningsactiviteit geen economische activiteit zijn. |
| --- | --- |

(64)

Duitsland zegt dat het arrest Zweckverband Tierkörperbeseitigung Rheinland-Pfalz (33), waarin wordt vastgesteld dat een “in‐house”-entiteit een economische activiteit kan uitvoeren, niet in strijd is met dit standpunt, aangezien HIS geen economische activiteit zou uitvoeren. Het vermoeden van het bestaan van een economische activiteit zou niet kunnen worden gebaseerd op het feit dat HIS zelf, technisch gezien, niet met de staat of een onderdeel daarvan kan worden vereenzelvigd. Wanneer een entiteit, ongeacht haar rechtsvorm, diensten aan een openbaar lichaam verleent om dat lichaam te ondersteunen met het uitvoeren van zijn publieke taak, dan zou die dienstverleningsactiviteit geen economische activiteit zijn.

33

| (65) | In verband met het argument dat de activiteiten van HIS niet economisch van aard waren, benadrukt Duitsland dat ten minste twee decennia (tot midden jaren 1990) geen markt voor managementsoftware voor het hoger onderwijs bestond, zodat sprake zou zijn geweest van een algemeen marktfalen op dit gebied. Er zouden geen potentiële aanbieders zijn geweest van de diensten die HIS in de jaren 1970 aanbood. Klager zelf zou in meerdere van zijn eerdere opmerkingen hebben verklaard dat de markt op zijn vroegst sinds 1993 bestond. Die opvatting zou zijn bevestigd door de opmerkingen van andere belanghebbenden, waarvan velen de opvatting ondersteunden dat de markt pas in de laatste paar jaar was ontstaan. Uitgebreide software op het gebied van hogeronderwijsmanagement zou pas sinds 2007 of 2008 bestaan, dat wil zeggen ongeveer sinds de tijd dat in de hogeronderwijssector openbare aanbestedingsprocedures werden ingevoerd. Onder verwijzing naar een aantal opmerkingen van belanghebbenden zegt Duitsland dat zelfs nu nog de op de markt beschikbare producten niet zo uitgebreid zijn als die van HIS. |
| --- | --- |

(65)

In verband met het argument dat de activiteiten van HIS niet economisch van aard waren, benadrukt Duitsland dat ten minste twee decennia (tot midden jaren 1990) geen markt voor managementsoftware voor het hoger onderwijs bestond, zodat sprake zou zijn geweest van een algemeen marktfalen op dit gebied. Er zouden geen potentiële aanbieders zijn geweest van de diensten die HIS in de jaren 1970 aanbood. Klager zelf zou in meerdere van zijn eerdere opmerkingen hebben verklaard dat de markt op zijn vroegst sinds 1993 bestond. Die opvatting zou zijn bevestigd door de opmerkingen van andere belanghebbenden, waarvan velen de opvatting ondersteunden dat de markt pas in de laatste paar jaar was ontstaan. Uitgebreide software op het gebied van hogeronderwijsmanagement zou pas sinds 2007 of 2008 bestaan, dat wil zeggen ongeveer sinds de tijd dat in de hogeronderwijssector openbare aanbestedingsprocedures werden ingevoerd. Onder verwijzing naar een aantal opmerkingen van belanghebbenden zegt Duitsland dat zelfs nu nog de op de markt beschikbare producten niet zo uitgebreid zijn als die van HIS.

4.1.1.2.   De diensten van HIS vormen een onlosmakelijk bestanddeel van de niet-economische activiteiten van hogeronderwijsinstellingen op het gebied van onderzoek en onderwijs

De diensten van HIS vormen een onlosmakelijk bestanddeel van de niet-economische activiteiten van hogeronderwijsinstellingen op het gebied van onderzoek en onderwijs

| (66) | Duitsland voert aan dat de Commissie zowel in Mededeling 2014/C 198/01 (34) (“O&O-steunkader”) als in Mededeling 2012/C 8/02 (35) (“DAEB-mededeling”) verklaart dat “openbaar onderwijs dat binnen het nationale onderwijsstelsel in hoofdzaak of volledig wordt gefinancierd door de staat en onder staatstoezicht staat, als een niet-economische activiteit [wordt] beschouwd”. |
| --- | --- |

(66)

Duitsland voert aan dat de Commissie zowel in Mededeling 2014/C 198/01 (34) (“O&O-steunkader”) als in Mededeling 2012/C 8/02 (35) (“DAEB-mededeling”) verklaart dat “openbaar onderwijs dat binnen het nationale onderwijsstelsel in hoofdzaak of volledig wordt gefinancierd door de staat en onder staatstoezicht staat, als een niet-economische activiteit [wordt] beschouwd”.

34

35

| (67) | Duitsland herhaalt dat de activiteiten van HIS hoofdzakelijk niet-economisch van aard zijn, aangezien haar doel onlosmakelijk verbonden is met de onderwijstaken van de overheid, waartoe ook het verstrekken van personele, financiële en organisatorische middelen aan hogeronderwijsinstellingen behoort. De statuten bepalen in het bijzonder dat het doel van de activiteiten van HIS het ondersteunen van hogeronderwijsinstellingen is, met name door het ontwikkelen en implementeren van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen. |
| --- | --- |

(67)

Duitsland herhaalt dat de activiteiten van HIS hoofdzakelijk niet-economisch van aard zijn, aangezien haar doel onlosmakelijk verbonden is met de onderwijstaken van de overheid, waartoe ook het verstrekken van personele, financiële en organisatorische middelen aan hogeronderwijsinstellingen behoort. De statuten bepalen in het bijzonder dat het doel van de activiteiten van HIS het ondersteunen van hogeronderwijsinstellingen is, met name door het ontwikkelen en implementeren van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen.

| (68) | Duitsland staat op het standpunt dat zonder een efficiënte, op IT gebaseerde, hogeronderwijsadministratie het grondwettelijk kosteloze recht op hoger onderwijs niet kan worden gegarandeerd en de in de grondwet verankerde taak van de overheid om te zorgen voor een functionerend systeem van hoger onderwijs, in de zin van artikel 12, lid 1, eerste regel, van de grondwet (36), dan niet kan worden vervuld. Het hoger onderwijs zou zonder effectieve IT-instrumenten voor het uitvoeren van administratieve taken in elkaar storten. Duitsland herhaalt dat zelfs vandaag nog particuliere aanbieders hetzij niet bereid of niet in staat zijn om op maat gemaakte IT-diensten voor het hele scala aan hogeronderwijsbehoeften te verlenen. |
| --- | --- |

(68)

Duitsland staat op het standpunt dat zonder een efficiënte, op IT gebaseerde, hogeronderwijsadministratie het grondwettelijk kosteloze recht op hoger onderwijs niet kan worden gegarandeerd en de in de grondwet verankerde taak van de overheid om te zorgen voor een functionerend systeem van hoger onderwijs, in de zin van artikel 12, lid 1, eerste regel, van de grondwet (36), dan niet kan worden vervuld. Het hoger onderwijs zou zonder effectieve IT-instrumenten voor het uitvoeren van administratieve taken in elkaar storten. Duitsland herhaalt dat zelfs vandaag nog particuliere aanbieders hetzij niet bereid of niet in staat zijn om op maat gemaakte IT-diensten voor het hele scala aan hogeronderwijsbehoeften te verlenen.

36

| (69) | Duitsland verwerpt het argument van klager dat het standpunt dat HIS geen onderneming is, niet wordt ondersteund door het arrest Compass-Datenbank. Volgens Duitsland is de vraag of HIS zelf wel of geen overheidsbevoegdheden (hoheitliche Befugnisse) heeft, irrelevant. In het arrest Compass-Datenbank zou feitelijk worden vastgesteld dat activiteiten die onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van een publieke taak, als niet-economische activiteiten moeten worden aangemerkt (37). In het inleidingsbesluit zelf zou worden opgemerkt dat de activiteiten van HIS op basis van het arrest Compass-Datenbank wel degelijk kunnen worden aangemerkt als activiteiten die “noodzakelijk” zijn voor de uitoefening van een niet-economische publieke taak (38). Klager wijst er volgens Duitsland terecht op dat niet alle diensten die hogeronderwijsinstellingen voor hun dagelijks functioneren nodig hebben, zoals het gebruik van vergunningen of het huren van onroerend goed, activiteiten vormen die onlosmakelijk met het uitoefenen van de publieke onderwijstaak zijn verbonden. Duitsland legt echter uit dat diensten die speciaal op de behoeften van hogeronderwijsinstellingen zijn toegesneden, onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van “publieke” taken van hogeronderwijsinstellingen wanneer die diensten in de plaats komen van zelf verrichte diensten die van cruciaal belang zijn voor het uitoefenen van de publieke taak (39) en die in de vereiste omvang niet beschikbaar zijn op de markt. Duitsland stelt ook dat HIS niet zelf een publieke bevoegdheid of publieke taak op onderwijsgebied hoeft te hebben om haar activiteiten onder de reikwijdte van het arrest Compass-Datenbank te doen vallen. |
| --- | --- |

(69)

Duitsland verwerpt het argument van klager dat het standpunt dat HIS geen onderneming is, niet wordt ondersteund door het arrest Compass-Datenbank. Volgens Duitsland is de vraag of HIS zelf wel of geen overheidsbevoegdheden (hoheitliche Befugnisse) heeft, irrelevant. In het arrest Compass-Datenbank zou feitelijk worden vastgesteld dat activiteiten die onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van een publieke taak, als niet-economische activiteiten moeten worden aangemerkt (37). In het inleidingsbesluit zelf zou worden opgemerkt dat de activiteiten van HIS op basis van het arrest Compass-Datenbank wel degelijk kunnen worden aangemerkt als activiteiten die “noodzakelijk” zijn voor de uitoefening van een niet-economische publieke taak (38). Klager wijst er volgens Duitsland terecht op dat niet alle diensten die hogeronderwijsinstellingen voor hun dagelijks functioneren nodig hebben, zoals het gebruik van vergunningen of het huren van onroerend goed, activiteiten vormen die onlosmakelijk met het uitoefenen van de publieke onderwijstaak zijn verbonden. Duitsland legt echter uit dat diensten die speciaal op de behoeften van hogeronderwijsinstellingen zijn toegesneden, onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van “publieke” taken van hogeronderwijsinstellingen wanneer die diensten in de plaats komen van zelf verrichte diensten die van cruciaal belang zijn voor het uitoefenen van de publieke taak (39) en die in de vereiste omvang niet beschikbaar zijn op de markt. Duitsland stelt ook dat HIS niet zelf een publieke bevoegdheid of publieke taak op onderwijsgebied hoeft te hebben om haar activiteiten onder de reikwijdte van het arrest Compass-Datenbank te doen vallen.

37

38

39

| (70) | In een reactie op een van de opmerkingen van Italiaanse ondernemingen (40) geeft Duitsland bij de interpretatie van het arrest Commissie/Italië (41) (zie overweging 40) een meer genuanceerde argumentatie met betrekking tot “onlosmakelijkheid”. Duitsland voert aan dat dit arrest 1) niet vaststelt dat software- en IT-diensten per se van het uitoefenen van publieke bevoegdheden of het uitvoeren van publieke taken kunnen worden losgekoppeld, en 2) ziet op voorschriften betreffende vrijheid van vestiging en vrijheid van dienstverrichting (42). Tot slot voert Duitsland aan dat in dit arrest als motivering voor het Italiaanse standpunt werd aangevoerd dat bij de werkzaamheden in kwestie vertrouwelijke gegevens werden verwerkt. Duitsland stelt dat het arrest zijn in de onderhavige zaak gehanteerde argument van “onlosmakelijkheid” niet krachteloos maakt. Naast de totaal verschillende omstandigheden (algemene systemen ten behoeve van het openbaar bestuur tegenover hogeronderwijssoftware), de rechtsgronden (vrijheid van vestiging en van dienstverrichting tegenover staatssteunregels) en de mogelijke motivering (vertrouwelijkheid) van de selectie van bepaalde typen ondernemingen als contractpartners, zou ook het verschil tussen de feiten die aan het betreffende arrest ten grondslag liggen en de feiten in de onderhavige zaak aanzienlijk zijn. Volgens Duitsland zou de hogeronderwijssoftware in kwestie op de zeer specifieke behoeften van hogeronderwijsadministratie moeten worden toegesneden. Daarnaast zou op de markt geen vergelijkbaar productassortiment voor administratieve software voor hogeronderwijsinstellingen worden aangeboden. Tot slot voert Duitsland aan dat in het arrest Compass-Datenbank terecht niet wordt verwezen naar het arrest Commissie/Italië. |
| --- | --- |

(70)

In een reactie op een van de opmerkingen van Italiaanse ondernemingen (40) geeft Duitsland bij de interpretatie van het arrest Commissie/Italië (41) (zie overweging 40) een meer genuanceerde argumentatie met betrekking tot “onlosmakelijkheid”. Duitsland voert aan dat dit arrest 1) niet vaststelt dat software- en IT-diensten per se van het uitoefenen van publieke bevoegdheden of het uitvoeren van publieke taken kunnen worden losgekoppeld, en 2) ziet op voorschriften betreffende vrijheid van vestiging en vrijheid van dienstverrichting (42). Tot slot voert Duitsland aan dat in dit arrest als motivering voor het Italiaanse standpunt werd aangevoerd dat bij de werkzaamheden in kwestie vertrouwelijke gegevens werden verwerkt. Duitsland stelt dat het arrest zijn in de onderhavige zaak gehanteerde argument van “onlosmakelijkheid” niet krachteloos maakt. Naast de totaal verschillende omstandigheden (algemene systemen ten behoeve van het openbaar bestuur tegenover hogeronderwijssoftware), de rechtsgronden (vrijheid van vestiging en van dienstverrichting tegenover staatssteunregels) en de mogelijke motivering (vertrouwelijkheid) van de selectie van bepaalde typen ondernemingen als contractpartners, zou ook het verschil tussen de feiten die aan het betreffende arrest ten grondslag liggen en de feiten in de onderhavige zaak aanzienlijk zijn. Volgens Duitsland zou de hogeronderwijssoftware in kwestie op de zeer specifieke behoeften van hogeronderwijsadministratie moeten worden toegesneden. Daarnaast zou op de markt geen vergelijkbaar productassortiment voor administratieve software voor hogeronderwijsinstellingen worden aangeboden. Tot slot voert Duitsland aan dat in het arrest Compass-Datenbank terecht niet wordt verwezen naar het arrest Commissie/Italië.

40

41

42

| (71) | Duitsland heeft ook gereageerd op verklaringen in het inleidingsbesluit die betrekking hebben op de vraag of HIS een onderneming is. Ten aanzien van de vraag of de hogeronderwijsinstellingen de producten van HIS niet alleen voor niet-economische doeleinden hebben gebruikt (zie overweging 26, onder b)), zegt Duitsland dat niet valt in te zien hoe hogeronderwijsinstellingen deze producten op een dergelijke manier hadden kunnen gebruiken. Duitsland wijst erop dat deze producten niet waren toegesneden op een specifieke, mogelijk economische, activiteit, zoals volwassenenonderwijs. Hoe dan ook, bij het beantwoorden van de vraag of de subsidies staatssteun vormen, gaat het in de kern om de vraag of de diensten van HIS onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van de onderwijstaak van de overheid, zo benadrukt Duitsland. Duitsland verwijst naar hetzelfde beginsel in verband met het vermoeden dat de software van HIS ook onderdelen voor financiële en personeelsadministratie bevatte (zie overweging 26, onder a)), maar benadrukt ook dat de betreffende softwareproducten geen algemene softwareproducten voor financiële of personeelsadministratie waren. |
| --- | --- |

(71)

Duitsland heeft ook gereageerd op verklaringen in het inleidingsbesluit die betrekking hebben op de vraag of HIS een onderneming is. Ten aanzien van de vraag of de hogeronderwijsinstellingen de producten van HIS niet alleen voor niet-economische doeleinden hebben gebruikt (zie overweging 26, onder b)), zegt Duitsland dat niet valt in te zien hoe hogeronderwijsinstellingen deze producten op een dergelijke manier hadden kunnen gebruiken. Duitsland wijst erop dat deze producten niet waren toegesneden op een specifieke, mogelijk economische, activiteit, zoals volwassenenonderwijs. Hoe dan ook, bij het beantwoorden van de vraag of de subsidies staatssteun vormen, gaat het in de kern om de vraag of de diensten van HIS onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van de onderwijstaak van de overheid, zo benadrukt Duitsland. Duitsland verwijst naar hetzelfde beginsel in verband met het vermoeden dat de software van HIS ook onderdelen voor financiële en personeelsadministratie bevatte (zie overweging 26, onder a)), maar benadrukt ook dat de betreffende softwareproducten geen algemene softwareproducten voor financiële of personeelsadministratie waren.

4.1.1.3.   Mogelijke economische activiteiten (verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen) zijn marginaal en hebben niet het karakter van staatssteun

Mogelijke economische activiteiten (verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen) zijn marginaal en hebben niet het karakter van staatssteun

| (72) | Met betrekking tot het verstrekken van IT-diensten door HIS aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen stelt Duitsland dat deze activiteit geen staatssteun vormde, omdat






  a) | de buitenlandse begunstigden van de activiteiten van HIS in overgrote mate openbare hogeronderwijsinstellingen waren en als zodanig niet-economische actoren; |
| --- | --- | --- |

(72)

Met betrekking tot het verstrekken van IT-diensten door HIS aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen stelt Duitsland dat deze activiteit geen staatssteun vormde, omdat

a)

de buitenlandse begunstigden van de activiteiten van HIS in overgrote mate openbare hogeronderwijsinstellingen waren en als zodanig niet-economische actoren;

| b) | de boekhouding van de activiteiten van HIS met betrekking tot die klanten gescheiden werd gehouden van de boekhouding met betrekking tot de levering van software aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen; |
| --- | --- |

b)

de boekhouding van de activiteiten van HIS met betrekking tot die klanten gescheiden werd gehouden van de boekhouding met betrekking tot de levering van software aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen;

| c) | de tijd die medewerkers aan individuele opdrachten en projecten besteedden, werd geregistreerd in een afzonderlijk intern systeem; |
| --- | --- |

c)

de tijd die medewerkers aan individuele opdrachten en projecten besteedden, werd geregistreerd in een afzonderlijk intern systeem;

| d) | arbeids- en materiaalkosten die rechtstreeks toerekenbaar waren aan medewerkers die aan individuele taken en projecten werkten, werden toegewezen naar rato van het aantal uren dat de betreffende medewerker aan die taak of dat project had besteed; |
| --- | --- |

d)

arbeids- en materiaalkosten die rechtstreeks toerekenbaar waren aan medewerkers die aan individuele taken en projecten werkten, werden toegewezen naar rato van het aantal uren dat de betreffende medewerker aan die taak of dat project had besteed;

| e) | overheadkosten evenredig over individuele taken en projecten werden verdeeld; |
| --- | --- |

e)

overheadkosten evenredig over individuele taken en projecten werden verdeeld;

| f) | in de geest van het O&O-steunkader (43) een ondersteunend economisch gebruik van de door HIS aan de hogeronderwijsinstellingen geleverde diensten er niet toe zou hebben geleid dat de financiering van de diensten van HIS het karakter van staatssteun kreeg. |
| --- | --- |

f)

in de geest van het O&O-steunkader (43) een ondersteunend economisch gebruik van de door HIS aan de hogeronderwijsinstellingen geleverde diensten er niet toe zou hebben geleid dat de financiering van de diensten van HIS het karakter van staatssteun kreeg.

43

| (73) | Het feit dat HIS niet op basis van marktverstorende lage prijzen concurreerde (zie overweging 17), blijkt volgens Duitsland ook uit het feit dat HIS het bij openbare aanbestedingen moest afleggen tegen haar concurrenten, hoewel zij haar diensten tegen kostprijs aanbod. Duitsland voert aan dat HIS is gestopt met het deelnemen aan openbare aanbestedingen voor particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen sinds zij in 2012 de gesprekken met de Commissie over de activiteiten van HIS is gestart. |
| --- | --- |

(73)

Het feit dat HIS niet op basis van marktverstorende lage prijzen concurreerde (zie overweging 17), blijkt volgens Duitsland ook uit het feit dat HIS het bij openbare aanbestedingen moest afleggen tegen haar concurrenten, hoewel zij haar diensten tegen kostprijs aanbod. Duitsland voert aan dat HIS is gestopt met het deelnemen aan openbare aanbestedingen voor particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen sinds zij in 2012 de gesprekken met de Commissie over de activiteiten van HIS is gestart.

| (74) | Zelfs als alle HIS-activiteiten voor Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een economisch karakter hadden gehad, zou de omvang van die activiteiten, uitgedrukt als het aandeel van de daaruit resulterende inkomsten in de totale inkomsten van HIS, marginaal zijn geweest. Duitsland verstrekte informatie over 1) de inkomsten die HIS IT tussen 2003 en 2013 verwierf met het verstrekken van softwarediensten aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen, en 2) het aandeel van deze inkomsten in de totale inkomsten van HIS IT. De inkomsten zouden hebben gelegen tussen 25 800 EUR (2003) en 220 330 EUR (2010), wat goed zijn geweest voor een percentage tussen de 0,45 % (2003) en 1,73 % (2008) van de totale inkomsten van HIS IT in de afzonderlijke jaren. De aan deze cijfers ten grondslag liggende activiteiten zouden overeenkomstig punt 20 van het O&O-steunkader als “ondersteunende activiteiten” moeten worden aangemerkt (zie overweging 72, onder f)). |
| --- | --- |

(74)

Zelfs als alle HIS-activiteiten voor Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een economisch karakter hadden gehad, zou de omvang van die activiteiten, uitgedrukt als het aandeel van de daaruit resulterende inkomsten in de totale inkomsten van HIS, marginaal zijn geweest. Duitsland verstrekte informatie over 1) de inkomsten die HIS IT tussen 2003 en 2013 verwierf met het verstrekken van softwarediensten aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen, en 2) het aandeel van deze inkomsten in de totale inkomsten van HIS IT. De inkomsten zouden hebben gelegen tussen 25 800 EUR (2003) en 220 330 EUR (2010), wat goed zijn geweest voor een percentage tussen de 0,45 % (2003) en 1,73 % (2008) van de totale inkomsten van HIS IT in de afzonderlijke jaren. De aan deze cijfers ten grondslag liggende activiteiten zouden overeenkomstig punt 20 van het O&O-steunkader als “ondersteunende activiteiten” moeten worden aangemerkt (zie overweging 72, onder f)).

| (75) | Duitsland voert ook aan dat het aandeel van de aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen verleende subsidies tussen 2003 en 2013 in geen periode van drie opeenvolgende jaren (44) de in Verordening (EU) nr. 1407/2013 vastgelegde de-minimisdrempel van 200 000 EUR overschreed. Als reden wordt genoemd dat de bijdrage van de hogeronderwijsinstellingen aan de totale kosten van de dienstverrichting door HIS IT tussen 2002 en 2013 varieerde tussen 34,5 % en 74,1 % van die totale kosten. Dus wanneer het aandeel van de inkomsten uit activiteiten voor Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen in de totale inkomsten van HIS IT (de percentages genoemd in overweging 74: tussen 0,45 % en 1,73 %) zou worden toegepast op de totale financiering van HIS IT minus de eigen bijdrage van de hogeronderwijsinstellingen, dan zouden de bedragen in geen periode van drie opeenvolgende jaren de drempel van 200 000 EUR hebben overschreden.

  Tabel 1


  Gecumuleerd bedrag aan directe subsidies voor HIS IT in elk jaar + de voorgaande twee jaren










  Jaar | Directe subsidies aan HIS IT, excl. bijdragen in de kosten (tarieven) door hogeronderwijsinstellingen (in miljoen EUR/jaar) | Percentage inkomsten uit verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen (%) | Bedrag aan directe subsidies in verhouding tot percentage inkomsten uit verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen (in EUR/jaar) | Gecumuleerd bedrag aan directe subsidies in jaar x + voorgaande twee jaren (in EUR) 2005 = 2003 + 2004 + 2005; 2006 = 2004 + 2005 + 2006 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2003 | 3,7 | 0,45 | 16 650 | 16 650 |
| 2004 | 3,8 | 0,86 | 32 680 | 49 330 |
| 2005 | 3,8 | 1,06 | 40 280 | 89 610 |
| 2006 | 3,8 | 0,86 | 32 680 | 105 640 |
| 2007 | 3,7 | 1,2 | 44 400 | 117 360 |
| 2008 | 3,8 | 1,73 | 65 740 | 142 820 |
| 2009 | 3,9 | 1,54 | 60 060 | 170 200 |
| 2010 | 4,1 | 1,72 | 70 520 | 196 320 |
| 2011 | 4,0 | 1,27 | 50 800 | 181 380 |
| 2012 | 4,2 | 0,96 | 40 320 | 161 640 |
| 2013 | 4,2 | 0,70 | 29 400 | 120 520 |

(75)

Duitsland voert ook aan dat het aandeel van de aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen verleende subsidies tussen 2003 en 2013 in geen periode van drie opeenvolgende jaren (44) de in Verordening (EU) nr. 1407/2013 vastgelegde de-minimisdrempel van 200 000 EUR overschreed. Als reden wordt genoemd dat de bijdrage van de hogeronderwijsinstellingen aan de totale kosten van de dienstverrichting door HIS IT tussen 2002 en 2013 varieerde tussen 34,5 % en 74,1 % van die totale kosten. Dus wanneer het aandeel van de inkomsten uit activiteiten voor Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen in de totale inkomsten van HIS IT (de percentages genoemd in overweging 74: tussen 0,45 % en 1,73 %) zou worden toegepast op de totale financiering van HIS IT minus de eigen bijdrage van de hogeronderwijsinstellingen, dan zouden de bedragen in geen periode van drie opeenvolgende jaren de drempel van 200 000 EUR hebben overschreden.

44

Tabel 1

Tabel 1

Gecumuleerd bedrag aan directe subsidies voor HIS IT in elk jaar + de voorgaande twee jaren

Gecumuleerd bedrag aan directe subsidies voor HIS IT in elk jaar + de voorgaande twee jaren

Jaar

Directe subsidies aan HIS IT, excl. bijdragen in de kosten (tarieven) door hogeronderwijsinstellingen (in miljoen EUR/jaar)

Percentage inkomsten uit verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen (%)

Bedrag aan directe subsidies in verhouding tot percentage inkomsten uit verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen (in EUR/jaar)

Gecumuleerd bedrag aan directe subsidies in jaar x + voorgaande twee jaren (in EUR) 2005 = 2003 + 2004 + 2005; 2006 = 2004 + 2005 + 2006

2003

3,7

0,45

16 650

16 650

2004

3,8

0,86

32 680

49 330

2005

3,8

1,06

40 280

89 610

2006

3,8

0,86

32 680

105 640

2007

3,7

1,2

44 400

117 360

2008

3,8

1,73

65 740

142 820

2009

3,9

1,54

60 060

170 200

2010

4,1

1,72

70 520

196 320

2011

4,0

1,27

50 800

181 380

2012

4,2

0,96

40 320

161 640

2013

4,2

0,70

29 400

120 520

4.1.2.   HIS ontving geen selectief voordeel

HIS ontving geen selectief voordeel

4.1.2.1.   Selectief voordeel door directe subsidies

Selectief voordeel door directe subsidies

| (76) | Ondersteund door een groot aantal opmerkingen voert Duitsland aan dat HIS door de directe subsidies geen voordeel heeft ontvangen, omdat zij heeft opgetreden als een “intermediair” in de zin van punt 22 van paragraaf 2.1.2 (45) van het O&O-steunkader. Alle “voordelen” zijn doorgegeven aan de hogeronderwijsinstellingen, die de betreffende diensten tegen een redelijke prijs konden verkrijgen. |
| --- | --- |

(76)

Ondersteund door een groot aantal opmerkingen voert Duitsland aan dat HIS door de directe subsidies geen voordeel heeft ontvangen, omdat zij heeft opgetreden als een “intermediair” in de zin van punt 22 van paragraaf 2.1.2 (45) van het O&O-steunkader. Alle “voordelen” zijn doorgegeven aan de hogeronderwijsinstellingen, die de betreffende diensten tegen een redelijke prijs konden verkrijgen.

45

| (77) | Daarnaast herhaalt Duitsland het argument dat de eigenaren van HIS, d.w.z. de deelstaten en de federale regering, een voordeel hebben ontvangen, aangezien de kosten van de financiering van de hogeronderwijsinstellingen lager uitvielen doordat HIS, dat de diensten in kwestie verstrekte, geen winstoogmerk had. In dit opzicht heeft de overheid op een economisch verstandige manier gehandeld, overeenkomstig het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie. In meerdere opmerkingen is het standpunt verwoord dat het economisch verstandig was om de IT-middelen samen te brengen in HIS en ze op die manier aan de hogeronderwijsinstellingen aan te bieden. |
| --- | --- |

(77)

Daarnaast herhaalt Duitsland het argument dat de eigenaren van HIS, d.w.z. de deelstaten en de federale regering, een voordeel hebben ontvangen, aangezien de kosten van de financiering van de hogeronderwijsinstellingen lager uitvielen doordat HIS, dat de diensten in kwestie verstrekte, geen winstoogmerk had. In dit opzicht heeft de overheid op een economisch verstandige manier gehandeld, overeenkomstig het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie. In meerdere opmerkingen is het standpunt verwoord dat het economisch verstandig was om de IT-middelen samen te brengen in HIS en ze op die manier aan de hogeronderwijsinstellingen aan te bieden.

4.1.2.2.   Selectief voordeel door belastingvrijstellingen

Selectief voordeel door belastingvrijstellingen

| (78) | Duitsland voert aan dat de belastingvrijstellingen HIS geen voordeel hebben verschaft, maar het resultaat waren van de juiste toepassing van Duitse belastingwetgeving. Op grond van artikel 5, lid 1, punt 9, van de wet op de vennootschapsbelasting (46), en artikel 3, punt 6, van de wet op de bedrijfsbelasting (47), in verbinding met de artikelen 51 e.v. van de belastingwet (Abgabenordnung) (48), zijn non-profitondernemingen van openbaar nut vrijgesteld van bedrijfsbelasting voor zover ze geen economische activiteit uitvoeren. |
| --- | --- |

(78)

Duitsland voert aan dat de belastingvrijstellingen HIS geen voordeel hebben verschaft, maar het resultaat waren van de juiste toepassing van Duitse belastingwetgeving. Op grond van artikel 5, lid 1, punt 9, van de wet op de vennootschapsbelasting (46), en artikel 3, punt 6, van de wet op de bedrijfsbelasting (47), in verbinding met de artikelen 51 e.v. van de belastingwet (Abgabenordnung) (48), zijn non-profitondernemingen van openbaar nut vrijgesteld van bedrijfsbelasting voor zover ze geen economische activiteit uitvoeren.

46

47

Abgabenordnung

48

| (79) | Duitsland stelt dat de voorlopige conclusie van het inleidingsbesluit dat HIS van een verlaging van de belastingdruk heeft geprofiteerd, onjuist is, aangezien HIS niet onderworpen was aan de vennootschaps- en bedrijfsbelasting. Als instelling van openbaar nut in de zin van de betreffende bepalingen van de Duitse belastingwet zou HIS geen belastbare inkomsten in de zin van artikel 7 e.v., van de wet op de vennootschapsbelasting (49) en geen bedrijfsinkomsten in de zin van artikel 6 e.v. van de wet op de bedrijfsbelasting (50) hebben gehad. Duitsland voegt hieraan toe dat HIS nooit winsten heeft gemaakt waarover belastingen hadden kunnen worden geheven. De belastingdruk voor HIS zou daardoor nul zijn geweest, ook zonder vrijstelling. |
| --- | --- |

(79)

Duitsland stelt dat de voorlopige conclusie van het inleidingsbesluit dat HIS van een verlaging van de belastingdruk heeft geprofiteerd, onjuist is, aangezien HIS niet onderworpen was aan de vennootschaps- en bedrijfsbelasting. Als instelling van openbaar nut in de zin van de betreffende bepalingen van de Duitse belastingwet zou HIS geen belastbare inkomsten in de zin van artikel 7 e.v., van de wet op de vennootschapsbelasting (49) en geen bedrijfsinkomsten in de zin van artikel 6 e.v. van de wet op de bedrijfsbelasting (50) hebben gehad. Duitsland voegt hieraan toe dat HIS nooit winsten heeft gemaakt waarover belastingen hadden kunnen worden geheven. De belastingdruk voor HIS zou daardoor nul zijn geweest, ook zonder vrijstelling.

49

50

| (80) | Duitsland voert aan dat klager in de fase van het vooronderzoek leek te erkennen dat de belastingvrijstellingen waren terug te voeren op de functie van openbaar nut (“gemeinnützig”) die HIS vervulde en wijst op de terugkerende jaarlijkse verliezen van de organisatie. |
| --- | --- |

(80)

Duitsland voert aan dat klager in de fase van het vooronderzoek leek te erkennen dat de belastingvrijstellingen waren terug te voeren op de functie van openbaar nut (“gemeinnützig”) die HIS vervulde en wijst op de terugkerende jaarlijkse verliezen van de organisatie.

gemeinnützig

| (81) | Duitsland voert verder aan dat de vermeende belastingvoordelen op het eerste gezicht niet voldoen aan het vereiste van “selectiviteit”, omdat HIS hetzelfde als andere ondernemingen van openbaar nut werd behandeld. |
| --- | --- |

(81)

Duitsland voert verder aan dat de vermeende belastingvoordelen op het eerste gezicht niet voldoen aan het vereiste van “selectiviteit”, omdat HIS hetzelfde als andere ondernemingen van openbaar nut werd behandeld.

| (82) | Tot slot voert Duitsland aan dat klager de belastingvrijstellingen nooit duidelijk heeft verwoord als een afzonderlijke klachtgrond. Duitsland wijst erop dat in de klacht zelf alleen wordt gesteld dat HIS “mogelijk (cursief toegevoegd) belastingvoordelen geniet” en dat alleen ten aanzien van de belastingvoordelen die vervolgens ook aan HIS eG zouden zijn toegekend, meer gedetailleerde argumenten zijn aangevoerd. |
| --- | --- |

(82)

Tot slot voert Duitsland aan dat klager de belastingvrijstellingen nooit duidelijk heeft verwoord als een afzonderlijke klachtgrond. Duitsland wijst erop dat in de klacht zelf alleen wordt gesteld dat HIS “mogelijk (cursief toegevoegd) belastingvoordelen geniet” en dat alleen ten aanzien van de belastingvoordelen die vervolgens ook aan HIS eG zouden zijn toegekend, meer gedetailleerde argumenten zijn aangevoerd.

mogelijk

4.2.   De maatregelen vormen sinds 1976 bestaande staatssteun

De maatregelen vormen sinds 1976 bestaande staatssteun

| (83) | Duitsland voert opnieuw subsidiair aan dat zelfs indien de overheidsfinanciering als staatssteun geldt, terugvordering is uitgesloten, omdat de maatregelen sinds 1976 voortdurende bescherming zouden hebben genoten als “bestaande steun”, in de zin van artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening (51). Op grond van deze bepaling kan een maatregel die op het moment van tot uitvoering brengen geen steun vormde, steun worden vanwege de ontwikkeling van de interne markt. Voorwaarde voor het voortduren van de bescherming van bestaande steun is volgens de jurisprudentie (52) dat de maatregel sinds deze staatssteun is geworden, niet aanzienlijk is gewijzigd. Is dat wel het geval, dan ontstaat door de wijziging een nieuwe steunmaatregel. |
| --- | --- |

(83)

Duitsland voert opnieuw subsidiair aan dat zelfs indien de overheidsfinanciering als staatssteun geldt, terugvordering is uitgesloten, omdat de maatregelen sinds 1976 voortdurende bescherming zouden hebben genoten als “bestaande steun”, in de zin van artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening (51). Op grond van deze bepaling kan een maatregel die op het moment van tot uitvoering brengen geen steun vormde, steun worden vanwege de ontwikkeling van de interne markt. Voorwaarde voor het voortduren van de bescherming van bestaande steun is volgens de jurisprudentie (52) dat de maatregel sinds deze staatssteun is geworden, niet aanzienlijk is gewijzigd. Is dat wel het geval, dan ontstaat door de wijziging een nieuwe steunmaatregel.

51

52

| (84) | Duitsland wijst erop dat bestaande steunmaatregelen rechtsbescherming genieten zolang de Commissie niet de onverenigbaarheid van die maatregelen met de interne markt heeft vastgesteld (53) en toekomstgerichte dienstige maatregelen heeft gelast (zie artikel 108, lid 1, VWEU (54) en artikel 22 van de procedureverordening (55)). Dit zou alleen anders zijn als de activiteit door een rechtshandeling van de Unie wordt geliberaliseerd. Aangezien geen van de genoemde handelingen is uitgevoerd, bij aanvang van de maatregelen geen markt zou hebben bestaan en de maatregelen geen aanzienlijke wijzigingen zouden hebben ondergaan, moeten zij volgens Duitsland als rechtmatige bestaande steun worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(84)

Duitsland wijst erop dat bestaande steunmaatregelen rechtsbescherming genieten zolang de Commissie niet de onverenigbaarheid van die maatregelen met de interne markt heeft vastgesteld (53) en toekomstgerichte dienstige maatregelen heeft gelast (zie artikel 108, lid 1, VWEU (54) en artikel 22 van de procedureverordening (55)). Dit zou alleen anders zijn als de activiteit door een rechtshandeling van de Unie wordt geliberaliseerd. Aangezien geen van de genoemde handelingen is uitgevoerd, bij aanvang van de maatregelen geen markt zou hebben bestaan en de maatregelen geen aanzienlijke wijzigingen zouden hebben ondergaan, moeten zij volgens Duitsland als rechtmatige bestaande steun worden aangemerkt.

53

54

55

4.2.1.   Vóór 1993 bestond geen markt voor hogeronderwijssoftware

Vóór 1993 bestond geen markt voor hogeronderwijssoftware

| (85) | Volgens Duitsland was er geen markt voor hogeronderwijssoftware toen HIS in 1969 werd opgericht en ook niet toen de federale regering en de deelstaten in 1976 alle aandelen verwierven. Duitsland wijst erop dat klager in zijn opmerkingen op het inleidingsbesluit weliswaar zegt dat in de jaren 1970 daadwerkelijke of potentiële concurrenten bestonden (zie overweging 50), maar dat hij in de klacht zelf verklaart dat vóór 2000 alleen de HIS‐GX-software bestond (56). Volgens Duitsland moet de markt bijgevolg na 2000 zijn ontstaan. De markt zou zich feitelijk pas in de jaren 1990 hebben ontwikkeld. Ook in opmerkingen van andere belanghebbenden zou worden benadrukt dat er decennialang geen hogeronderwijssoftware was en pas in de jaren 1990 sporadisch aanbieders met bepaalde applicaties op de markt verschenen. Echte alternatieven voor HIS-producten zouden nog maar een paar jaar bestaan. Volgens Duitsland zijn er goede redenen om aan te nemen dat de markt pas in 2006/2007 is ontstaan, toen de eerste openbare aanbestedingen werden gehouden, zelfs wanneer individuele aanbieders van specifieke onderdelen van administratieve software voor het hoger onderwijs al eerder actief waren. Klager zelf zou in zijn opmerking van 19 november 2013 hebben verklaard dat de “ontwikkelingen van de laatste zeven [cursief toegevoegd] jaar laten zien dat particuliere aanbieders in staat zijn om hogeronderwijsinstellingen van geïntegreerde campusmanagementsoftware te voorzien.” Bijgevolg zouden de activiteiten van HIS volgens Duitsland geen marktverstorend effect gehad kunnen hebben omdat er nog helemaal geen markt was. Zoals al eerder opgemerkt, zouden de hogeronderwijsinstellingen bij afwezigheid van HIS zelf en met gebruikmaking van eigen middelen in hun IT-gerelateerde behoeften hebben moeten voorzien. |
| --- | --- |

(85)

Volgens Duitsland was er geen markt voor hogeronderwijssoftware toen HIS in 1969 werd opgericht en ook niet toen de federale regering en de deelstaten in 1976 alle aandelen verwierven. Duitsland wijst erop dat klager in zijn opmerkingen op het inleidingsbesluit weliswaar zegt dat in de jaren 1970 daadwerkelijke of potentiële concurrenten bestonden (zie overweging 50), maar dat hij in de klacht zelf verklaart dat vóór 2000 alleen de HIS‐GX-software bestond (56). Volgens Duitsland moet de markt bijgevolg na 2000 zijn ontstaan. De markt zou zich feitelijk pas in de jaren 1990 hebben ontwikkeld. Ook in opmerkingen van andere belanghebbenden zou worden benadrukt dat er decennialang geen hogeronderwijssoftware was en pas in de jaren 1990 sporadisch aanbieders met bepaalde applicaties op de markt verschenen. Echte alternatieven voor HIS-producten zouden nog maar een paar jaar bestaan. Volgens Duitsland zijn er goede redenen om aan te nemen dat de markt pas in 2006/2007 is ontstaan, toen de eerste openbare aanbestedingen werden gehouden, zelfs wanneer individuele aanbieders van specifieke onderdelen van administratieve software voor het hoger onderwijs al eerder actief waren. Klager zelf zou in zijn opmerking van 19 november 2013 hebben verklaard dat de “ontwikkelingen van de laatste zeven [cursief toegevoegd] jaar laten zien dat particuliere aanbieders in staat zijn om hogeronderwijsinstellingen van geïntegreerde campusmanagementsoftware te voorzien.” Bijgevolg zouden de activiteiten van HIS volgens Duitsland geen marktverstorend effect gehad kunnen hebben omdat er nog helemaal geen markt was. Zoals al eerder opgemerkt, zouden de hogeronderwijsinstellingen bij afwezigheid van HIS zelf en met gebruikmaking van eigen middelen in hun IT-gerelateerde behoeften hebben moeten voorzien.

56

zeven

| (86) | Duitsland zegt dat hoe dan ook in het inleidingsbesluit lijkt te worden uitgegaan van 1993 als het eerste jaar waarin een markt bestond (zie overweging 60 van het inleidingsbesluit). Met betrekking tot de vraag of sprake is van bestaande steun aanvaardt Duitsland dat de markt in 1993 is ontstaan. |
| --- | --- |

(86)

Duitsland zegt dat hoe dan ook in het inleidingsbesluit lijkt te worden uitgegaan van 1993 als het eerste jaar waarin een markt bestond (zie overweging 60 van het inleidingsbesluit). Met betrekking tot de vraag of sprake is van bestaande steun aanvaardt Duitsland dat de markt in 1993 is ontstaan.

4.2.2.   De regeling is niet aanzienlijk gewijzigd

De regeling is niet aanzienlijk gewijzigd

| (87) | Duitsland is het eens met het voorlopige standpunt van de Commissie, zoals verwoord in overweging 80 van het inleidingsbesluit, dat de aard van de maatregelen, het doel en de bron van de financiering, de rechtsgrond en de kring van begunstigden (HIS GmbH) niet zijn veranderd sinds het moment van tot uitvoering brengen. Duitsland voert aan dat volgens de jurisprudentie (57) een wijziging geldt als aanzienlijk wanneer deze de kern van de regeling raakt, zoals de basisvoorwaarden om in aanmerking te komen, de rechtsgrond (58) of de kring van begunstigden. |
| --- | --- |

(87)

Duitsland is het eens met het voorlopige standpunt van de Commissie, zoals verwoord in overweging 80 van het inleidingsbesluit, dat de aard van de maatregelen, het doel en de bron van de financiering, de rechtsgrond en de kring van begunstigden (HIS GmbH) niet zijn veranderd sinds het moment van tot uitvoering brengen. Duitsland voert aan dat volgens de jurisprudentie (57) een wijziging geldt als aanzienlijk wanneer deze de kern van de regeling raakt, zoals de basisvoorwaarden om in aanmerking te komen, de rechtsgrond (58) of de kring van begunstigden.

57

58

4.2.2.1.   Aard van de financiering

Aard van de financiering

| (88) | Duitsland stelt dat een verhoging van het financieringsbedrag niet de kern van de regeling raakt wanneer die verhoging in verhouding staat tot een stijging van de dienovereenkomstige kosten van de uitvoering van diezelfde activiteit, en verwijst daarbij naar een aantal besluiten van de Commissie betreffende de omroepsector (59). |
| --- | --- |

(88)

Duitsland stelt dat een verhoging van het financieringsbedrag niet de kern van de regeling raakt wanneer die verhoging in verhouding staat tot een stijging van de dienovereenkomstige kosten van de uitvoering van diezelfde activiteit, en verwijst daarbij naar een aantal besluiten van de Commissie betreffende de omroepsector (59).

59

| (89) | Duitsland herhaalt dat het bedrag van de directe overheidsfinanciering nominaal nauwelijks steeg (van 2 527 000 DM in 1976 tot 6 981 000 DM in 2001 en tot 4 230 000 EUR in 2013) en dat de veranderingen in de hoogte van de bedragen het gevolg zijn van het karakter van de tekortfinanciering, waarvan de stijging een afspiegeling vormt van het stijgende aantal studenten en die deels ook is toe te schrijven aan inflatie. |
| --- | --- |

(89)

Duitsland herhaalt dat het bedrag van de directe overheidsfinanciering nominaal nauwelijks steeg (van 2 527 000 DM in 1976 tot 6 981 000 DM in 2001 en tot 4 230 000 EUR in 2013) en dat de veranderingen in de hoogte van de bedragen het gevolg zijn van het karakter van de tekortfinanciering, waarvan de stijging een afspiegeling vormt van het stijgende aantal studenten en die deels ook is toe te schrijven aan inflatie.

4.2.2.2.   Financieringsbron en wijze van financiering, rechtsgrond

Financieringsbron en wijze van financiering, rechtsgrond

| (90) | Duitsland verklaart dat de financieringsbron in de gehele periode dezelfde was: de begrotingsmiddelen van de federale regering en de deelstaten. Duitsland is het eens met overweging 89 van het inleidingsbesluit dat de mogelijkheid van financiering via andere middelen dan directe subsidies van aanvang af in de statuten was voorzien. Duitsland is het echter niet eens met het in het inleidingsbesluit verwoorde standpunt van de Commissie dat het erom gaat of “het aandeel van de aanvullende financiering [in de maatregel als geheel] nog steeds voldoende gering is om het algehele karakter van de financiering niet te wijzigen” (zie overweging 90). Duitsland is van mening dat een aanzienlijke stijging van de medefinanciering van de activiteiten van HIS door de hogeronderwijsinstellingen (hun betalingen voor IT-diensten van HIS stegen van 35,7 % in 2002 tot 74,1 % in 2013) niet kan worden uitgelegd als een aanzienlijke wijziging van de regeling waardoor de maatregelen niet meer als bestaande steun zouden kunnen worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(90)

Duitsland verklaart dat de financieringsbron in de gehele periode dezelfde was: de begrotingsmiddelen van de federale regering en de deelstaten. Duitsland is het eens met overweging 89 van het inleidingsbesluit dat de mogelijkheid van financiering via andere middelen dan directe subsidies van aanvang af in de statuten was voorzien. Duitsland is het echter niet eens met het in het inleidingsbesluit verwoorde standpunt van de Commissie dat het erom gaat of “het aandeel van de aanvullende financiering [in de maatregel als geheel] nog steeds voldoende gering is om het algehele karakter van de financiering niet te wijzigen” (zie overweging 90). Duitsland is van mening dat een aanzienlijke stijging van de medefinanciering van de activiteiten van HIS door de hogeronderwijsinstellingen (hun betalingen voor IT-diensten van HIS stegen van 35,7 % in 2002 tot 74,1 % in 2013) niet kan worden uitgelegd als een aanzienlijke wijziging van de regeling waardoor de maatregelen niet meer als bestaande steun zouden kunnen worden aangemerkt.

| (91) | Duitsland spreekt ook de stelling van klager tegen dat de maatregel feitelijk bestond uit een reeks van directe subsidies en zegt dat behalve de tekst van artikel 1, onder d), van de procedureverordening geen specifiek vereiste bestaat voor de definitie van een “steunregeling” (60). |
| --- | --- |

(91)

Duitsland spreekt ook de stelling van klager tegen dat de maatregel feitelijk bestond uit een reeks van directe subsidies en zegt dat behalve de tekst van artikel 1, onder d), van de procedureverordening geen specifiek vereiste bestaat voor de definitie van een “steunregeling” (60).

60

| (92) | Duitsland wijst er ook op dat procedures die zien op bestaande steun niet strekken tot bescherming van de belangen van particulieren, maar tot bescherming van de rechtmatige verwachtingen van de begunstigden van de steun. Vandaar dat er naar de opvatting van Duitsland geen bijzondere “transparantieplicht” jegens particulieren bestaat om hen in staat te stellen hun rechten geldend te maken. |
| --- | --- |

(92)

Duitsland wijst er ook op dat procedures die zien op bestaande steun niet strekken tot bescherming van de belangen van particulieren, maar tot bescherming van de rechtmatige verwachtingen van de begunstigden van de steun. Vandaar dat er naar de opvatting van Duitsland geen bijzondere “transparantieplicht” jegens particulieren bestaat om hen in staat te stellen hun rechten geldend te maken.

4.2.2.3.   Doelstellingen en producten/diensten

Doelstellingen en producten/diensten

| (93) | Duitsland voert verder aan dat ook het doel en de activiteiten van HIS dezelfde zijn bleven. Duitsland weerspreekt ook de stelling van klager dat het statutaire doel van HIS zeer ruim en vaag was geformuleerd (zie overweging 51). Het doel, zoals de Commissie zelf in het inleidingsbesluit in overweging 82 zou hebben vastgesteld, bleef ongewijzigd, aangezien het oorspronkelijke doel ruim was geformuleerd. De opmerkingen van andere belanghebbenden dan klager en de twee Italiaanse ondernemingen zouden eveneens het standpunt van Duitsland bevestigen dat het doel van HIS op het gebied van de gegevensverwerking voor hogeronderwijsinstellingen in essentie veertig jaar lang hetzelfde is gebleven: het ondersteunen van hogeronderwijsinstellingen op het gebied van elektronische gegevensverwerking/informatietechnologie (61). Duitsland herhaalt dat de tekst van het statutaire doel voldoende ruimte moest laten om de diensten aan veranderende eisen te kunnen aanpassen. Tegelijkertijd is de formulering volgens Duitsland ook niet te ruim, omdat de taak “ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verlenen van medewerking bij de invoering en toepassing van die procedures” toegesneden zou zijn op de automatisering van de administratie van hogeronderwijsinstellingen door middel van elektronische gegevensverwerking. De formulering zou duidelijk niet zo ruim zijn dat HIS zich met andere activiteiten had kunnen bezighouden dan het verstrekken van softwareproducten en ‐diensten op het gebied van elektronische gegevensverwerking/informatietechnologie aan hogeronderwijsinstellingen. |
| --- | --- |

(93)

Duitsland voert verder aan dat ook het doel en de activiteiten van HIS dezelfde zijn bleven. Duitsland weerspreekt ook de stelling van klager dat het statutaire doel van HIS zeer ruim en vaag was geformuleerd (zie overweging 51). Het doel, zoals de Commissie zelf in het inleidingsbesluit in overweging 82 zou hebben vastgesteld, bleef ongewijzigd, aangezien het oorspronkelijke doel ruim was geformuleerd. De opmerkingen van andere belanghebbenden dan klager en de twee Italiaanse ondernemingen zouden eveneens het standpunt van Duitsland bevestigen dat het doel van HIS op het gebied van de gegevensverwerking voor hogeronderwijsinstellingen in essentie veertig jaar lang hetzelfde is gebleven: het ondersteunen van hogeronderwijsinstellingen op het gebied van elektronische gegevensverwerking/informatietechnologie (61). Duitsland herhaalt dat de tekst van het statutaire doel voldoende ruimte moest laten om de diensten aan veranderende eisen te kunnen aanpassen. Tegelijkertijd is de formulering volgens Duitsland ook niet te ruim, omdat de taak “ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verlenen van medewerking bij de invoering en toepassing van die procedures” toegesneden zou zijn op de automatisering van de administratie van hogeronderwijsinstellingen door middel van elektronische gegevensverwerking. De formulering zou duidelijk niet zo ruim zijn dat HIS zich met andere activiteiten had kunnen bezighouden dan het verstrekken van softwareproducten en ‐diensten op het gebied van elektronische gegevensverwerking/informatietechnologie aan hogeronderwijsinstellingen.

61

| (94) | Wat de IT-producten en ‐diensten van HIS betreft, voert Duitsland aan dat specifieke modules weliswaar aan veranderde technische en organisatorische kaders en voortschrijdende automatisering moesten worden aangepast, maar dat de producten en diensten feitelijk over de jaren heen functioneel dezelfde zijn gebleven, zoals uit een overzicht zou blijken. Deze aanpassingen zouden de focus en inhoud van de producten en diensten niet hebben veranderd. Wat betreft het argument dat de producten en diensten van HIS niets gemeen hadden met de producten en diensten van HIS die in de jaren 1990 werden aangeboden (m.a.w. dat er geen gelijkblijvend productassortiment was), verklaart Duitsland dat HIS al in 1976 de eerste en deels tweede generatie van segmenten aanbood die vandaag nog onderdeel zijn van de software die hogeronderwijsinstellingen gebruiken. Het product “SOS” zou al 1976 zijn aangeboden als “HIS‐SOS II”. Als bewijs voor de continuïteit van het productassortiment heeft Duitsland het navolgende tabellarisch overzicht verstrekt van het productassortiment dat tussen 1976 en 2013 werd aangeboden op de verschillende gebieden van hogeronderwijsadministratie. De naam van de producten is in sommige gevallen veranderd, maar de kernfuncties ervan zouden dezelfde zijn gebleven. In de jaarlijkse werkprogramma’s zou er uitdrukkelijk op zijn gewezen dat “het assortiment aan softwareproducten hetzelfde blijft, maar wel wordt vernieuwd om te voldoen aan de nieuwste technologische standaarden” (zie “Jahresarbeitsprogramm/Wirtschaftsplan 1995”, blz. 18).

  Tabel 2


  Productportefeuille van HIS-IT vanaf de oprichting in 1976 tot en met 2013











  Proces | HIS-producten en technologieën |
| --- | --- | --- |
| 1976 | 1986 | 1995 | 2005 | 2013 |
| Technologieën | Mainframes, batchverwerking, magneetschijven, COBOL, FORTRAN | Microcomputersystemen, interactieve verwerking op het beeldscherm, databanken, Siemens BS/2000, Nixdorf8860, UNIX, 4GL, DOS, Clipper | PC’s, relationele databanken (Informix), UNIX, Informix 4GL (UNIX-Generation)
  Client-servertechnologie met grafische gebruikersinterface, DOS, Windows 3.1, Visual Basic, Clipper (GX-Generation) | Client-servertechnologie met grafische gebruikersinterface (Windows-clients, databaseserver), relationele databanken (Informix, Postgres), Visual Basic, C++ (GX-Generation)
  Internettechnologieën, opensourcebibliotheken, zelfbedieningsfuncties, Java-applets, Java-servlets, Java (QIS-Generation) | Client-servertechnologie (Windows-clients, databaseserver), Visual Basic, C++ (GX-Generation)
  Opensourcebibliotheken, relationele databanken (Informix, Postgres), internettechnologieën, zelfbedieningsfuncties, Java-servlets, drielagenarchitectuur, Java (QIS-Generation en HISinOne-Generation) |
| Inschrijving en toelating | | ZUL 8860 | HISZUL-UNIX | ZUL-GX, QISZUL | ZUL-GX, QISZUL, HISconnect, HISinOne APP (*2) |
| Studentenadministratie | HIS-SOS II | HISSOS (*1) | HISSOS-UNIX, HISSOS-GX | SOS-GX, QISSOS | SOS-GX, QISSOS, HISinOne STU (*2) |
| Alumni-administratie | | | | | HISinOne ALU (*2) |
| Examenadministratie | HIS-POS | HISPOS (*1), HISPOS-UNIX | HISPOS-UNIX, HISPOS-GX | POS-GX, QISPOS | POS-GX, QISPOS, HISinOne EXA (*2) |
| Curriculumadministratie | HIS-LVS, HIS-lesrooster voor hogeronderwijsinstellingen | HIS-LVS, HIS-lesrooster voor hogeronderwijsinstellingen | HISHIS-LVS (uitbreiding bij
  HISSOS) | HIS-LSF | HIS-LSF, HISinOne EXA |
| Personeels- en vacatureadministratie | HIS-PVS II | HISPVS II, HISPSA | HISSVA-Unix, HISSBS | SVA, RKA, ZEB | SVA-GX, QIS-SVA, RKA, QIS-RKA, ZEB, QIS-ZEB |
| Begrotings- en kassysteem, kostenberekening | HISKAM, HIS-kostenberekeningsmodel | HISMBS (*1) | HISMBS-
  UNIX, HIS-MBS (*1), HIS-
  KBS-UNIX,
  HISBES, HIS-RKA, HISBES-
  UNIX | FSV-GX (BES,
  MBS, WebMBS-3T, Fibu, IVS,
  MAT, KBS,), COB-
  GX, QIS-COB | FSV-GX (BES,
  MBS, QISFSV-3T,
  Fibu, IVS, MAT, KBS,), COB-GX,
  QIS-COB |
| Apparaatbeheer en inventaris-, systeem- en onderhoudsadministratie | | HISIVS, HIS-
  ANL, HISINT (*1) | HISIVS-UNIX,
  HISIVS-GX,
  HISINT |
| Materiaalbeheer | | HISMAT | HISMAT, HISBEL-PC |
| Constructie-, ruimte- en gebouwenbeheer | HIS-verzameling van gegevensrecords van ruimten, incl. gebouwen | HISBAU II, HIS-BAU DIA | HISBAU-PC, HISRVL-PC | HIS-BAU-GX | HIS-BAU-GX |

(94)

Wat de IT-producten en ‐diensten van HIS betreft, voert Duitsland aan dat specifieke modules weliswaar aan veranderde technische en organisatorische kaders en voortschrijdende automatisering moesten worden aangepast, maar dat de producten en diensten feitelijk over de jaren heen functioneel dezelfde zijn gebleven, zoals uit een overzicht zou blijken. Deze aanpassingen zouden de focus en inhoud van de producten en diensten niet hebben veranderd. Wat betreft het argument dat de producten en diensten van HIS niets gemeen hadden met de producten en diensten van HIS die in de jaren 1990 werden aangeboden (m.a.w. dat er geen gelijkblijvend productassortiment was), verklaart Duitsland dat HIS al in 1976 de eerste en deels tweede generatie van segmenten aanbood die vandaag nog onderdeel zijn van de software die hogeronderwijsinstellingen gebruiken. Het product “SOS” zou al 1976 zijn aangeboden als “HIS‐SOS II”. Als bewijs voor de continuïteit van het productassortiment heeft Duitsland het navolgende tabellarisch overzicht verstrekt van het productassortiment dat tussen 1976 en 2013 werd aangeboden op de verschillende gebieden van hogeronderwijsadministratie. De naam van de producten is in sommige gevallen veranderd, maar de kernfuncties ervan zouden dezelfde zijn gebleven. In de jaarlijkse werkprogramma’s zou er uitdrukkelijk op zijn gewezen dat “het assortiment aan softwareproducten hetzelfde blijft, maar wel wordt vernieuwd om te voldoen aan de nieuwste technologische standaarden” (zie “Jahresarbeitsprogramm/Wirtschaftsplan 1995”, blz. 18).

Tabel 2

Tabel 2

Productportefeuille van HIS-IT vanaf de oprichting in 1976 tot en met 2013

Productportefeuille van HIS-IT vanaf de oprichting in 1976 tot en met 2013

Proces

HIS-producten en technologieën

1976

1986

1995

2005

2013

Technologieën

Mainframes, batchverwerking, magneetschijven, COBOL, FORTRAN

Microcomputersystemen, interactieve verwerking op het beeldscherm, databanken, Siemens BS/2000, Nixdorf8860, UNIX, 4GL, DOS, Clipper

PC’s, relationele databanken (Informix), UNIX, Informix 4GL (UNIX-Generation)

Client-servertechnologie met grafische gebruikersinterface, DOS, Windows 3.1, Visual Basic, Clipper (GX-Generation)

Client-servertechnologie met grafische gebruikersinterface (Windows-clients, databaseserver), relationele databanken (Informix, Postgres), Visual Basic, C++ (GX-Generation)

Internettechnologieën, opensourcebibliotheken, zelfbedieningsfuncties, Java-applets, Java-servlets, Java (QIS-Generation)

Client-servertechnologie (Windows-clients, databaseserver), Visual Basic, C++ (GX-Generation)

Opensourcebibliotheken, relationele databanken (Informix, Postgres), internettechnologieën, zelfbedieningsfuncties, Java-servlets, drielagenarchitectuur, Java (QIS-Generation en HISinOne-Generation)

Inschrijving en toelating

ZUL 8860

HISZUL-UNIX

ZUL-GX, QISZUL

ZUL-GX, QISZUL, HISconnect, HISinOne APP (*2)

*2

Studentenadministratie

HIS-SOS II

HISSOS (*1)

*1

HISSOS-UNIX, HISSOS-GX

SOS-GX, QISSOS

SOS-GX, QISSOS, HISinOne STU (*2)

*2

Alumni-administratie

HISinOne ALU (*2)

*2

Examenadministratie

HIS-POS

HISPOS (*1), HISPOS-UNIX

*1

HISPOS-UNIX, HISPOS-GX

POS-GX, QISPOS

POS-GX, QISPOS, HISinOne EXA (*2)

*2

Curriculumadministratie

HIS-LVS, HIS-lesrooster voor hogeronderwijsinstellingen

HIS-LVS, HIS-lesrooster voor hogeronderwijsinstellingen

HISHIS-LVS (uitbreiding bij

HISSOS)

HIS-LSF

HIS-LSF, HISinOne EXA

Personeels- en vacatureadministratie

HIS-PVS II

HISPVS II, HISPSA

HISSVA-Unix, HISSBS

SVA, RKA, ZEB

SVA-GX, QIS-SVA, RKA, QIS-RKA, ZEB, QIS-ZEB

Begrotings- en kassysteem, kostenberekening

HISKAM, HIS-kostenberekeningsmodel

HISMBS (*1)

*1

HISMBS-

UNIX, HIS-MBS (*1), HIS-

*1

KBS-UNIX,

HISBES, HIS-RKA, HISBES-

UNIX

FSV-GX (BES,

MBS, WebMBS-3T, Fibu, IVS,

MAT, KBS,), COB-

GX, QIS-COB

FSV-GX (BES,

MBS, QISFSV-3T,

Fibu, IVS, MAT, KBS,), COB-GX,

QIS-COB

Apparaatbeheer en inventaris-, systeem- en onderhoudsadministratie

HISIVS, HIS-

ANL, HISINT (*1)

*1

HISIVS-UNIX,

HISIVS-GX,

HISINT

Materiaalbeheer

HISMAT

HISMAT, HISBEL-PC

Constructie-, ruimte- en gebouwenbeheer

HIS-verzameling van gegevensrecords van ruimten, incl. gebouwen

HISBAU II, HIS-BAU DIA

HISBAU-PC, HISRVL-PC

HIS-BAU-GX

HIS-BAU-GX

4.3.   De maatregelen vormen een met de interne markt verenigbare vergoeding voor diensten van algemeen economisch belang

De maatregelen vormen een met de interne markt verenigbare vergoeding voor diensten van algemeen economisch belang

| (95) | Duitsland is van mening dat het waarborgen van onderwijs en onderzoek een erkende DAEB-doelstelling en zelfs een verplichting is. In tegenstelling tot de conclusie van het inleidingsbesluit zou het verstrekken van personele, financiële en organisatorische middelen noodzakelijk zijn geweest voor het vervullen van de verplichting die de overheid op het gebied van hoger onderwijs heeft. Bovendien zou sprake zijn geweest van marktfalen, dat mogelijk tot de dag van vandaag zou voortduren, aangezien geen aanbieder zou kunnen voorzien in het volledige scala aan softwarediensten dat hogeronderwijsinstellingen nodig hebben. |
| --- | --- |

(95)

Duitsland is van mening dat het waarborgen van onderwijs en onderzoek een erkende DAEB-doelstelling en zelfs een verplichting is. In tegenstelling tot de conclusie van het inleidingsbesluit zou het verstrekken van personele, financiële en organisatorische middelen noodzakelijk zijn geweest voor het vervullen van de verplichting die de overheid op het gebied van hoger onderwijs heeft. Bovendien zou sprake zijn geweest van marktfalen, dat mogelijk tot de dag van vandaag zou voortduren, aangezien geen aanbieder zou kunnen voorzien in het volledige scala aan softwarediensten dat hogeronderwijsinstellingen nodig hebben.

| (96) | Voorts zouden de statuten en het werkprogramma voldoende gedetailleerd zijn om te voorzien in belasting met een dienst van algemeen economisch belang. In het werkprogramma zou duidelijk zijn vastgelegd dat het doel van HIS is om hogeronderwijsinstellingen van softwarediensten te voorzien. In de statuten is het doel van HIS omschreven als “het ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verstrekken van adviezen voor de invoering en toepassing van die procedures”, hetgeen toegesneden zou zijn op de automatisering van bedrijfsprocessen van hogeronderwijsinstellingen door middel van elektronische gegevensverwerking. Duitsland is van mening dat de Commissie te strenge eisen stelt aan de concreetheid van het besluit waarbij HIS met het beheer van een dienst van algemeen economisch belang wordt belast (zie overweging 65 van het inleidingsbesluit). |
| --- | --- |

(96)

Voorts zouden de statuten en het werkprogramma voldoende gedetailleerd zijn om te voorzien in belasting met een dienst van algemeen economisch belang. In het werkprogramma zou duidelijk zijn vastgelegd dat het doel van HIS is om hogeronderwijsinstellingen van softwarediensten te voorzien. In de statuten is het doel van HIS omschreven als “het ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verstrekken van adviezen voor de invoering en toepassing van die procedures”, hetgeen toegesneden zou zijn op de automatisering van bedrijfsprocessen van hogeronderwijsinstellingen door middel van elektronische gegevensverwerking. Duitsland is van mening dat de Commissie te strenge eisen stelt aan de concreetheid van het besluit waarbij HIS met het beheer van een dienst van algemeen economisch belang wordt belast (zie overweging 65 van het inleidingsbesluit).

| (97) | Duitsland komt bijgevolg tot de conclusie dat de vergoeding van HIS in overeenstemming was met de regels voor diensten van algemeen economisch belang. |
| --- | --- |

(97)

Duitsland komt bijgevolg tot de conclusie dat de vergoeding van HIS in overeenstemming was met de regels voor diensten van algemeen economisch belang.

4.4.   Financiering van HIS eG/Marktafscherming door financiering van HIS IT

Financiering van HIS eG/Marktafscherming door financiering van HIS IT

| (98) | Duitsland wijst er om te beginnen op dat de Commissie in het inleidingsbesluit geen twijfels heeft geuit ten aanzien van HIS eG, waarin HIS in januari 2014 is omgezet. De opmerkingen van klager dienaangaande zouden bijgevolg irrelevant zijn. Duitsland heeft de Commissie ook laten weten dat sinds in november 2012 de gesprekken tussen Duitsland en de Commissie over de klacht begonnen, HIS niet meer actief op de “markt” aanwezig is en niet aan openbare aanbestedingen heeft deelgenomen. |
| --- | --- |

(98)

Duitsland wijst er om te beginnen op dat de Commissie in het inleidingsbesluit geen twijfels heeft geuit ten aanzien van HIS eG, waarin HIS in januari 2014 is omgezet. De opmerkingen van klager dienaangaande zouden bijgevolg irrelevant zijn. Duitsland heeft de Commissie ook laten weten dat sinds in november 2012 de gesprekken tussen Duitsland en de Commissie over de klacht begonnen, HIS niet meer actief op de “markt” aanwezig is en niet aan openbare aanbestedingen heeft deelgenomen.

| (99) | Duitsland noemt de opmerkingen van klager ten aanzien van het prijsbeleid van HIS “tegenstrijdig”: Terwijl klager aan de ene kant zegt dat de prijzen van HIS een marktverstorend effect hebben (zie bijvoorbeeld blz. 6 van de opmerkingen van klager van 18 december 2013), voert hij aan de andere kant aan dat HIS contracten heeft gesloten met prijzen die boven de marktprijs liggen (zie blz. 4 van de opmerkingen van klager van 18 december 2013). |
| --- | --- |

(99)

Duitsland noemt de opmerkingen van klager ten aanzien van het prijsbeleid van HIS “tegenstrijdig”: Terwijl klager aan de ene kant zegt dat de prijzen van HIS een marktverstorend effect hebben (zie bijvoorbeeld blz. 6 van de opmerkingen van klager van 18 december 2013), voert hij aan de andere kant aan dat HIS contracten heeft gesloten met prijzen die boven de marktprijs liggen (zie blz. 4 van de opmerkingen van klager van 18 december 2013).

| (100) | Wat betreft het argument dat de financiering van HIS tot marktafscherming heeft geleid, is Duitsland het eens met het standpunt van meerdere belanghebbenden dat er geen marktafscherming was en de dienstverlening noodzakelijk was omdat sprake was van een enorm marktfalen op dit gebied (62). |
| --- | --- |

(100)

Wat betreft het argument dat de financiering van HIS tot marktafscherming heeft geleid, is Duitsland het eens met het standpunt van meerdere belanghebbenden dat er geen marktafscherming was en de dienstverlening noodzakelijk was omdat sprake was van een enorm marktfalen op dit gebied (62).

62

5.   BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN

BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN

| (101) | De Commissie heeft de aan HIS toegekende directe subsidies en vrijstellingen van vennootschaps- en bedrijfsbelasting waarmee de verstrekking van IT-diensten door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen en voor een deel ook aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen werden ondersteund, aan een beoordeling onderworpen. |
| --- | --- |

(101)

De Commissie heeft de aan HIS toegekende directe subsidies en vrijstellingen van vennootschaps- en bedrijfsbelasting waarmee de verstrekking van IT-diensten door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen en voor een deel ook aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen werden ondersteund, aan een beoordeling onderworpen.

| (102) | Aangezien het inleidingsbesluit voorziet in een onderzoek naar het staatssteunkarakter en de verenigbaarheid met de interne markt van de vermeende maatregelen voor de periode tussen 1976 en 2013 (zie overweging 103 van het inleidingsbesluit), concentreert de Commissie zich op een beoordeling van de maatregelen in die periode. |
| --- | --- |

(102)

Aangezien het inleidingsbesluit voorziet in een onderzoek naar het staatssteunkarakter en de verenigbaarheid met de interne markt van de vermeende maatregelen voor de periode tussen 1976 en 2013 (zie overweging 103 van het inleidingsbesluit), concentreert de Commissie zich op een beoordeling van de maatregelen in die periode.

5.1.   Aanwezigheid van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU

Aanwezigheid van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU

| (103) | In artikel 107, lid 1, VWEU is bepaald dat steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt, onverenigbaar zijn met de interne markt. |
| --- | --- |

(103)

In artikel 107, lid 1, VWEU is bepaald dat steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt, onverenigbaar zijn met de interne markt.

| (104) | Wil een maatregel als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU kunnen gelden, dan moet die maatregel voldoen aan elk van de volgende voorwaarden: a) de maatregel moeten met staatsmiddelen zijn bekostigd en aan de staat zijn toe te rekenen; b) de maatregel moet een onderneming een economisch voordeel verschaffen; c) dat voordeel moet selectief zijn, en d) de maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, voor zover het handelsverkeer tussen de lidstaten hierdoor ongunstig wordt beïnvloed. Indien een van deze voorwaarden niet is vervuld, vormt de maatregel geen staatssteun. |
| --- | --- |

(104)

Wil een maatregel als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU kunnen gelden, dan moet die maatregel voldoen aan elk van de volgende voorwaarden: a) de maatregel moeten met staatsmiddelen zijn bekostigd en aan de staat zijn toe te rekenen; b) de maatregel moet een onderneming een economisch voordeel verschaffen; c) dat voordeel moet selectief zijn, en d) de maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, voor zover het handelsverkeer tussen de lidstaten hierdoor ongunstig wordt beïnvloed. Indien een van deze voorwaarden niet is vervuld, vormt de maatregel geen staatssteun.

5.1.1.   Staatssteunkarakter van de directe subsidies

Staatssteunkarakter van de directe subsidies

5.1.1.1.   Staatsmiddelen en toerekenbaarheid

Staatsmiddelen en toerekenbaarheid

| (105) | Het is onbetwist dat het bij de steun voor HIS om aan de staat toerekenbare middelen gaat. De maatregelen werden door de federale regering en de deelstaten genomen en behelsden het gebruik van staatsmiddelen, omdat de subsidies uit begrotingsmiddelen werden gefinancierd en de belastingvrijstellingen leidden tot een vermindering van de belastinginkomsten van de staat. |
| --- | --- |

(105)

Het is onbetwist dat het bij de steun voor HIS om aan de staat toerekenbare middelen gaat. De maatregelen werden door de federale regering en de deelstaten genomen en behelsden het gebruik van staatsmiddelen, omdat de subsidies uit begrotingsmiddelen werden gefinancierd en de belastingvrijstellingen leidden tot een vermindering van de belastinginkomsten van de staat.

| (106) | Aangezien de beslissing tot het verstrekken van de financiering bij de federale regering en de deelstaten berustte, is de maatregel duidelijk toerekenbaar aan de staat. |
| --- | --- |

(106)

Aangezien de beslissing tot het verstrekken van de financiering bij de federale regering en de deelstaten berustte, is de maatregel duidelijk toerekenbaar aan de staat.

5.1.1.2.   Economisch karakter van de diensten van HIS

Economisch karakter van de diensten van HIS

5.1.1.3.   Diensten voor Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen

Diensten voor Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen

| (107) | Op grond van artikel 107, lid 1, VWEU is alleen sprake van staatssteun als aan een onderneming een economisch voordeel is verschaft. |
| --- | --- |

(107)

Op grond van artikel 107, lid 1, VWEU is alleen sprake van staatssteun als aan een onderneming een economisch voordeel is verschaft.

| (108) | Volgens vaste rechtspraak omvat het begrip “onderneming” elke eenheid die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van die eenheid en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (63). Onder economische activiteit wordt verstaan elke activiteit die bestaat in het aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt (64). |
| --- | --- |

(108)

Volgens vaste rechtspraak omvat het begrip “onderneming” elke eenheid die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van die eenheid en de wijze waarop zij wordt gefinancierd (63). Onder economische activiteit wordt verstaan elke activiteit die bestaat in het aanbieden van goederen of diensten op een bepaalde markt (64).

63

64

| (109) | Duitsland voert aan dat HIS geen onderneming was omdat zij geen economische activiteit uitvoerde en geen winstoogmerk had. Volgens Duitsland was het doel van HIS, zoals omschreven in de statuten, het ondersteunen van Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen en de administratie ervan zodat deze instellingen hun wetenschappelijke en onderwijstaken rationeel en economisch verantwoord konden uitoefenen. Duitsland voert aan dat dit doel in overeenstemming was met de taak van de overheid om te zorgen voor onderwijs, wat ook de verplichting omvat om hogeronderwijsinstellingen van personele, financiële en organisatorische middelen te voorzien. Duitsland komt aldus tot de slotsom dat HIS haar diensten heeft verricht voor niet-economische doeleinden en bijgevolg geen economische activiteit heeft uitgevoerd. |
| --- | --- |

(109)

Duitsland voert aan dat HIS geen onderneming was omdat zij geen economische activiteit uitvoerde en geen winstoogmerk had. Volgens Duitsland was het doel van HIS, zoals omschreven in de statuten, het ondersteunen van Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen en de administratie ervan zodat deze instellingen hun wetenschappelijke en onderwijstaken rationeel en economisch verantwoord konden uitoefenen. Duitsland voert aan dat dit doel in overeenstemming was met de taak van de overheid om te zorgen voor onderwijs, wat ook de verplichting omvat om hogeronderwijsinstellingen van personele, financiële en organisatorische middelen te voorzien. Duitsland komt aldus tot de slotsom dat HIS haar diensten heeft verricht voor niet-economische doeleinden en bijgevolg geen economische activiteit heeft uitgevoerd.

| (110) | Het Hof van Justitie heeft vastgesteld dat “de staat bij de organisatie en de handhaving van een [...] openbaar onderwijsstelsel, dat in de regel wordt gefinancierd uit de staatskas en niet door de leerlingen of hun ouders, niet de bedoeling heeft werkzaamheden tegen vergoeding te verrichten, maar zijn sociale, culturele en opvoedkundige taak jegens zijn bevolking vervult” (65). |
| --- | --- |

(110)

Het Hof van Justitie heeft vastgesteld dat “de staat bij de organisatie en de handhaving van een [...] openbaar onderwijsstelsel, dat in de regel wordt gefinancierd uit de staatskas en niet door de leerlingen of hun ouders, niet de bedoeling heeft werkzaamheden tegen vergoeding te verrichten, maar zijn sociale, culturele en opvoedkundige taak jegens zijn bevolking vervult” (65).

65

| (111) | Activiteiten van openbare hogeronderwijsinstellingen en onderzoeksorganisaties die verband houden met hun onderwijsdoel vormen bijgevolg niet-economische activiteiten en vallen derhalve buiten de reikwijdte van de staatssteunregels. |
| --- | --- |

(111)

Activiteiten van openbare hogeronderwijsinstellingen en onderzoeksorganisaties die verband houden met hun onderwijsdoel vormen bijgevolg niet-economische activiteiten en vallen derhalve buiten de reikwijdte van de staatssteunregels.

| (112) | Volgens vaste rechtspraak van de Unierechter worden activiteiten die onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van een publieke taak, geacht niet-economische activiteiten te zijn (66). |
| --- | --- |

(112)

Volgens vaste rechtspraak van de Unierechter worden activiteiten die onlosmakelijk verbonden zijn met de uitoefening van een publieke taak, geacht niet-economische activiteiten te zijn (66).

66

| (113) | Voorbeelden van dergelijke activiteiten zijn, zoals toegelicht in het inleidingsbesluit (overweging 29), het verzamelen van gegevens voor doeleinden van openbaar nut op grond van een aan de betrokken ondernemingen wettelijk opgelegde meldingsplicht voor die gegevens. |
| --- | --- |

(113)

Voorbeelden van dergelijke activiteiten zijn, zoals toegelicht in het inleidingsbesluit (overweging 29), het verzamelen van gegevens voor doeleinden van openbaar nut op grond van een aan de betrokken ondernemingen wettelijk opgelegde meldingsplicht voor die gegevens.

| (114) | De Commissie is van mening dat de door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen verstrekte diensten en de betwiste diensten in het arrest Compass-Datenbank voldoende vergelijkbaar zijn en op de navolgende gronden een essentieel onderdeel vormden van de taak van de overheid in het Duitse stelsel van openbaar hoger onderwijs. |
| --- | --- |

(114)

De Commissie is van mening dat de door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen verstrekte diensten en de betwiste diensten in het arrest Compass-Datenbank voldoende vergelijkbaar zijn en op de navolgende gronden een essentieel onderdeel vormden van de taak van de overheid in het Duitse stelsel van openbaar hoger onderwijs.

| (115) | In het arrest Compass-Datenbank kwam het Hof tot de vaststelling dat de betreffende dienst, bestaande in het bijhouden van een databank en het aan het publiek beschikbaar stellen van de daarin opgenomen gegevens, “niet van het verzamelen van die gegevens [kan] worden gescheiden”, omdat “[h]et verzamelen van die gegevens [...] in grote mate zijn nut [zou] verliezen indien er geen databank werd bijgehouden waarin zij ter inzage van het publiek worden opgenomen” (punt 41). |
| --- | --- |

(115)

In het arrest Compass-Datenbank kwam het Hof tot de vaststelling dat de betreffende dienst, bestaande in het bijhouden van een databank en het aan het publiek beschikbaar stellen van de daarin opgenomen gegevens, “niet van het verzamelen van die gegevens [kan] worden gescheiden”, omdat “[h]et verzamelen van die gegevens [...] in grote mate zijn nut [zou] verliezen indien er geen databank werd bijgehouden waarin zij ter inzage van het publiek worden opgenomen” (punt 41).

| (116) | In het inleidingsbesluit gaf de Commissie onder verwijzing naar voornoemd arrest en het arrest SAT-Fluggesellschaft mbH te kennen dat, om tot de vaststelling te kunnen komen dat het verstrekken van softwarediensten nauw verbonden was geweest met de uitoefening van een publieke taak van de overheid op het gebied van het openbaar hoger onderwijs, moest zijn gebleken dat de activiteiten van HIS (67) wegens de aard en het doel ervan en de regels waaraan zij waren onderworpen (68), verband hadden gehouden met die publieke taak. |
| --- | --- |

(116)

In het inleidingsbesluit gaf de Commissie onder verwijzing naar voornoemd arrest en het arrest SAT-Fluggesellschaft mbH te kennen dat, om tot de vaststelling te kunnen komen dat het verstrekken van softwarediensten nauw verbonden was geweest met de uitoefening van een publieke taak van de overheid op het gebied van het openbaar hoger onderwijs, moest zijn gebleken dat de activiteiten van HIS (67) wegens de aard en het doel ervan en de regels waaraan zij waren onderworpen (68), verband hadden gehouden met die publieke taak.

67

68

| (117) | De betreffende activiteiten van HIS, meer in het bijzonder de verstrekking van op hogeronderwijsinstellingen toegesneden softwareproducten en aanverwante diensten, voldoen aan het vereiste dat zij wegens de aard en het doel ervan en de regels waaraan zij waren onderworpen, met de uitvoering van de niet-economische activiteit van de staat op het gebied van het openbaar hoger onderwijs verband hielden op een wijze zoals vereist in de toepasselijke jurisprudentie. |
| --- | --- |

(117)

De betreffende activiteiten van HIS, meer in het bijzonder de verstrekking van op hogeronderwijsinstellingen toegesneden softwareproducten en aanverwante diensten, voldoen aan het vereiste dat zij wegens de aard en het doel ervan en de regels waaraan zij waren onderworpen, met de uitvoering van de niet-economische activiteit van de staat op het gebied van het openbaar hoger onderwijs verband hielden op een wijze zoals vereist in de toepasselijke jurisprudentie.

| (118) | Ten eerste hield de aard van de diensten van HIS nauw verband met de taak van de staat om te zorgen voor openbaar hoger onderwijs, omdat hogeronderwijsinstellingen niet kunnen worden beheerd zonder efficiënte software. Het verstrekken van de softwarediensten was bijgevolg noodzakelijk voor het uitvoeren van de onderwijstaak van de hogeronderwijsinstellingen, d.w.z. het verstrekken van gratis hoger onderwijs aan de bevolking, wat een uitdrukkelijk doel was van de oprichting en activiteiten van HIS. |
| --- | --- |

(118)

Ten eerste hield de aard van de diensten van HIS nauw verband met de taak van de staat om te zorgen voor openbaar hoger onderwijs, omdat hogeronderwijsinstellingen niet kunnen worden beheerd zonder efficiënte software. Het verstrekken van de softwarediensten was bijgevolg noodzakelijk voor het uitvoeren van de onderwijstaak van de hogeronderwijsinstellingen, d.w.z. het verstrekken van gratis hoger onderwijs aan de bevolking, wat een uitdrukkelijk doel was van de oprichting en activiteiten van HIS.

| (119) | Ook de opmerkingen van verscheidene belanghebbenden die in het kader van het formeel onderzoek werden ingediend, ondersteunen het argument dat de producten en diensten van HIS werden gebruikt voor het uitvoeren van essentiële, hogeronderwijsspecifieke bedrijfsprocessen, dat de functionaliteit van die producten en diensten een eerste vereiste was voor de functionaliteit van de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen in het algemeen en dat ze derhalve onmisbaar waren voor het uitvoeren van de onderwijstaak van die instellingen (zie de overwegingen 35, 36, 37 en 39 van dit besluit). |
| --- | --- |

(119)

Ook de opmerkingen van verscheidene belanghebbenden die in het kader van het formeel onderzoek werden ingediend, ondersteunen het argument dat de producten en diensten van HIS werden gebruikt voor het uitvoeren van essentiële, hogeronderwijsspecifieke bedrijfsprocessen, dat de functionaliteit van die producten en diensten een eerste vereiste was voor de functionaliteit van de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen in het algemeen en dat ze derhalve onmisbaar waren voor het uitvoeren van de onderwijstaak van die instellingen (zie de overwegingen 35, 36, 37 en 39 van dit besluit).

| (120) | Deze softwarediensten voor Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen waren geen algemene diensten zoals het huren van onroerend goed of het verkrijgen van externe rechtsbijstand, maar diensten die moesten worden toegesneden op en aangepast aan de bijzondere behoeften van de hogeronderwijsinstellingen (zie overweging 36 en voetnoot 7 van dit besluit). Bijgevolg is het een realistische veronderstelling dat bij afwezigheid van de diensten van HIS de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen of de deelstaten zelf in de behoeften op het gebied van softwareontwikkeling hadden moeten voorzien. De wijze waarop HIS was opgericht en werd geëxploiteerd was een manier om gezamenlijk te voorzien in deze essentiële functionele behoeften van de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen door het bundelen van ervaringen en expertise. Het door klager genoemde voorbeeld van Microsoft (zie overweging 44 van dit besluit) doet niets af aan deze veronderstelling, omdat Microsoft (vermoedelijk) marktprijzen voor zijn software in rekening brengt en als wereldwijd actief concern in een geheel andere positie ten aanzien van de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen verkeert dan HIS. |
| --- | --- |

(120)

Deze softwarediensten voor Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen waren geen algemene diensten zoals het huren van onroerend goed of het verkrijgen van externe rechtsbijstand, maar diensten die moesten worden toegesneden op en aangepast aan de bijzondere behoeften van de hogeronderwijsinstellingen (zie overweging 36 en voetnoot 7 van dit besluit). Bijgevolg is het een realistische veronderstelling dat bij afwezigheid van de diensten van HIS de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen of de deelstaten zelf in de behoeften op het gebied van softwareontwikkeling hadden moeten voorzien. De wijze waarop HIS was opgericht en werd geëxploiteerd was een manier om gezamenlijk te voorzien in deze essentiële functionele behoeften van de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen door het bundelen van ervaringen en expertise. Het door klager genoemde voorbeeld van Microsoft (zie overweging 44 van dit besluit) doet niets af aan deze veronderstelling, omdat Microsoft (vermoedelijk) marktprijzen voor zijn software in rekening brengt en als wereldwijd actief concern in een geheel andere positie ten aanzien van de Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen verkeert dan HIS.

| (121) | Ten tweede is het volgens de rechtspraak van de Unierechter niet nodig om aan te tonen dat HIS zelf een publieke taak uitoefende. In geen van de analoge zaken wordt een dergelijk vereiste gesteld (69). Wat wel relevant is, is dat de activiteit waaraan de activiteiten van HIS onlosmakelijk verbonden waren, de uitoefening van een overheidstaak binnen het stelsel van het openbaar hoger onderwijs vormde. |
| --- | --- |

(121)

Ten tweede is het volgens de rechtspraak van de Unierechter niet nodig om aan te tonen dat HIS zelf een publieke taak uitoefende. In geen van de analoge zaken wordt een dergelijk vereiste gesteld (69). Wat wel relevant is, is dat de activiteit waaraan de activiteiten van HIS onlosmakelijk verbonden waren, de uitoefening van een overheidstaak binnen het stelsel van het openbaar hoger onderwijs vormde.

69

| (122) | Het in de toepasselijke rechtspraak (70) gestelde vereiste dat de activiteit “op grond van de regels waaraan zij is onderworpen” verbonden moet zijn met de uitoefening van de niet-economische activiteit van de overheid op het gebied van het openbaar hoger onderwijs, is eveneens vervuld. De exploitatie van HIS als geheel was niet uitdrukkelijk onderworpen aan dezelfde regels en wetten als die welke voor de uitoefening van de niet-economische activiteit van de deelstaten op het gebied van het openbaar hoger onderwijs golden. De noodzakelijke verbondenheid met de uitoefening van de publieke taak blijkt echter uit de belangrijkste elementen van de statuten van HIS. De privaatrechtelijke rechtsvorm (GmbH) was nodig om formeelrechtelijke redenen, aangezien de federale regering en de deelstaten HIS niet gezamenlijk konden oprichten in een publiekrechtelijke rechtsvorm (71). Voorts blijkt uit de wijze van exploitatie en beheer van HIS (72) dat zij werd bestuurd als een semi-overheidslichaam en de exploitatie ervan volledig zonder winstoogmerk gebeurde (en in dit opzicht niet wezenlijk verschilde van de exploitatie van de hogeronderwijsinstellingen zelf). Tot slot bepaalt artikel 2 van de statuten, waarin de exploitatie is geregeld, duidelijk dat “het doel van de vennootschap is om hogeronderwijsinstellingen en de bevoegde bestuurlijke instanties te ondersteunen bij hun inspanningen om hun hogeronderwijstaken op een rationele en kosteneffectieve wijze te vervullen”. Bijgevolg is de Commissie van oordeel dat het vereiste dat de activiteiten van HIS “op grond van de regels waaraan zij zijn onderworpen” verbonden moeten zijn met de uitoefening van een publieke taak, respectievelijk een niet-economische publieke taak, is vervuld. |
| --- | --- |

(122)

Het in de toepasselijke rechtspraak (70) gestelde vereiste dat de activiteit “op grond van de regels waaraan zij is onderworpen” verbonden moet zijn met de uitoefening van de niet-economische activiteit van de overheid op het gebied van het openbaar hoger onderwijs, is eveneens vervuld. De exploitatie van HIS als geheel was niet uitdrukkelijk onderworpen aan dezelfde regels en wetten als die welke voor de uitoefening van de niet-economische activiteit van de deelstaten op het gebied van het openbaar hoger onderwijs golden. De noodzakelijke verbondenheid met de uitoefening van de publieke taak blijkt echter uit de belangrijkste elementen van de statuten van HIS. De privaatrechtelijke rechtsvorm (GmbH) was nodig om formeelrechtelijke redenen, aangezien de federale regering en de deelstaten HIS niet gezamenlijk konden oprichten in een publiekrechtelijke rechtsvorm (71). Voorts blijkt uit de wijze van exploitatie en beheer van HIS (72) dat zij werd bestuurd als een semi-overheidslichaam en de exploitatie ervan volledig zonder winstoogmerk gebeurde (en in dit opzicht niet wezenlijk verschilde van de exploitatie van de hogeronderwijsinstellingen zelf). Tot slot bepaalt artikel 2 van de statuten, waarin de exploitatie is geregeld, duidelijk dat “het doel van de vennootschap is om hogeronderwijsinstellingen en de bevoegde bestuurlijke instanties te ondersteunen bij hun inspanningen om hun hogeronderwijstaken op een rationele en kosteneffectieve wijze te vervullen”. Bijgevolg is de Commissie van oordeel dat het vereiste dat de activiteiten van HIS “op grond van de regels waaraan zij zijn onderworpen” verbonden moeten zijn met de uitoefening van een publieke taak, respectievelijk een niet-economische publieke taak, is vervuld.

70

71

72

| (123) | De onderhavige zaak is vergelijkbaar met de zaak-TenderNed (73), waarin het Gerecht oordeelde dat voor het beantwoorden van de vraag of de activiteiten van TenderNed deel uitmaken van de uitoefening van een publieke taak, ook van belang was of de activiteiten wegens de aard en het doel ervan en op grond van de regels waaraan zij waren onderworpen, verband hielden met de uitoefening van een publieke taak. |
| --- | --- |

(123)

De onderhavige zaak is vergelijkbaar met de zaak-TenderNed (73), waarin het Gerecht oordeelde dat voor het beantwoorden van de vraag of de activiteiten van TenderNed deel uitmaken van de uitoefening van een publieke taak, ook van belang was of de activiteiten wegens de aard en het doel ervan en op grond van de regels waaraan zij waren onderworpen, verband hielden met de uitoefening van een publieke taak.

73

| (124) | Wat betreft de aard en het karakter van de activiteiten van TenderNed, oordeelde het Gerecht dat de Commissie terecht van mening was dat de activiteiten van TenderNed “middelen” vormden waarmee de overheid haar wettelijke verplichting kon vervullen om aan de Europese en nationale wetgeving inzake overheidsopdrachten te voldoen. |
| --- | --- |

(124)

Wat betreft de aard en het karakter van de activiteiten van TenderNed, oordeelde het Gerecht dat de Commissie terecht van mening was dat de activiteiten van TenderNed “middelen” vormden waarmee de overheid haar wettelijke verplichting kon vervullen om aan de Europese en nationale wetgeving inzake overheidsopdrachten te voldoen.

| (125) | Het TenderNed-arrest biedt verdere aanwijzingen voor de vaststelling dat het verstrekken van software/IT door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen van niet-economische aard was. |
| --- | --- |

(125)

Het TenderNed-arrest biedt verdere aanwijzingen voor de vaststelling dat het verstrekken van software/IT door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen van niet-economische aard was.

| (126) | In het TenderNed-arrest kwam het Gerecht tot de vaststelling dat de door TenderNed verstrekte dienst en de betreffende publieke taak onlosmakelijk verbonden waren, ondanks het feit dat er aanwijzingen waren dat de elektronische aanbesteding in kwestie uitsluitend “bijdroeg aan de effectieve werking van de dienst die met de uitoefening van het openbaar gezag was verbonden” (overweging 90 van het arrest). Net als in het TenderNed-arrest waren er ook in de onderhavige zaak marktdeelnemers die delen van de door HIS aangeboden diensten aanboden. Maar, zoals het Gerecht in het TenderNed-arrest toelichtte, de autoriteiten konden “de gehele aanbestedingsprocedure het beste sturen” met de diensten van TenderNed (overweging 90 van het arrest) en “bestaande commerciële platforms boden qua prijs, objectieve kwaliteitskenmerken, continuïteit en toegang tot de diensten niet de noodzakelijke voorwaarden voor het vervullen” van de doelstellingen van de autoriteiten (overweging 107 van het arrest). Deze motivering kan in haar geheel op de onderhavige zaak worden toegepast. Zoals door een aantal belanghebbenden is aangevoerd, bood geen andere aanbieder van hogeronderwijssoftware het volledige scala aan diensten van HIS aan. Klager geeft zelf toe dat particuliere aanbieders slechts delen van de op het gebied van hogeronderwijssoftware vereiste diensten aanbieden (74). |
| --- | --- |

(126)

In het TenderNed-arrest kwam het Gerecht tot de vaststelling dat de door TenderNed verstrekte dienst en de betreffende publieke taak onlosmakelijk verbonden waren, ondanks het feit dat er aanwijzingen waren dat de elektronische aanbesteding in kwestie uitsluitend “bijdroeg aan de effectieve werking van de dienst die met de uitoefening van het openbaar gezag was verbonden” (overweging 90 van het arrest). Net als in het TenderNed-arrest waren er ook in de onderhavige zaak marktdeelnemers die delen van de door HIS aangeboden diensten aanboden. Maar, zoals het Gerecht in het TenderNed-arrest toelichtte, de autoriteiten konden “de gehele aanbestedingsprocedure het beste sturen” met de diensten van TenderNed (overweging 90 van het arrest) en “bestaande commerciële platforms boden qua prijs, objectieve kwaliteitskenmerken, continuïteit en toegang tot de diensten niet de noodzakelijke voorwaarden voor het vervullen” van de doelstellingen van de autoriteiten (overweging 107 van het arrest). Deze motivering kan in haar geheel op de onderhavige zaak worden toegepast. Zoals door een aantal belanghebbenden is aangevoerd, bood geen andere aanbieder van hogeronderwijssoftware het volledige scala aan diensten van HIS aan. Klager geeft zelf toe dat particuliere aanbieders slechts delen van de op het gebied van hogeronderwijssoftware vereiste diensten aanbieden (74).

74

| (127) | Concluderend: de verstrekking van hogeronderwijsspecifieke software-/IT-diensten door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen was onlosmakelijk verbonden aan het uitvoeren van de niet-economische activiteit van het verzorgen van openbaar hoger onderwijs en derhalve niet economisch van aard. |
| --- | --- |

(127)

Concluderend: de verstrekking van hogeronderwijsspecifieke software-/IT-diensten door HIS aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen was onlosmakelijk verbonden aan het uitvoeren van de niet-economische activiteit van het verzorgen van openbaar hoger onderwijs en derhalve niet economisch van aard.

5.1.1.4.   Diensten voor Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen

Diensten voor Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen

| (128) | Volgens de rechtspraak kan een rechtspersoon ook voor slechts een deel van zijn activiteiten als onderneming worden aangemerkt, wanneer die activiteiten als economische activiteiten moeten worden gekwalificeerd (75). |
| --- | --- |

(128)

Volgens de rechtspraak kan een rechtspersoon ook voor slechts een deel van zijn activiteiten als onderneming worden aangemerkt, wanneer die activiteiten als economische activiteiten moeten worden gekwalificeerd (75).

75

| (129) | Zoals hierboven is vermeld (zie overweging 72), voert Duitsland aan dat de activiteit van HIS die bestaat in het verkopen van software aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen geen staatssteun vormt, omdat






  a) | de activiteit valt onder het begrip “ondersteunende economische activiteit”, zoals bedoeld in het O |
| --- | --- | --- |

(129)

Zoals hierboven is vermeld (zie overweging 72), voert Duitsland aan dat de activiteit van HIS die bestaat in het verkopen van software aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen geen staatssteun vormt, omdat

a)

de activiteit valt onder het begrip “ondersteunende economische activiteit”, zoals bedoeld in het O

| b) | de begunstigden van de activiteiten van HIS in overgrote mate niet-economische actoren zijn, en |
| --- | --- |

b)

de begunstigden van de activiteiten van HIS in overgrote mate niet-economische actoren zijn, en

| c) | de boekhouding van deze activiteit gescheiden wordt gehouden van de boekhouding met betrekking tot de levering van software aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen. |
| --- | --- |

c)

de boekhouding van deze activiteit gescheiden wordt gehouden van de boekhouding met betrekking tot de levering van software aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen.

| (130) | Daarnaast voert Duitsland aan dat ingeval deze activiteiten als economische activiteiten worden aangemerkt, het gedeelte van de staatssteun dat mogelijk met deze activiteiten in verband kan worden gebracht, lager is dan de in Verordening (EU) nr. 1407/2013 vastgelegde de-minimisdrempel. |
| --- | --- |

(130)

Daarnaast voert Duitsland aan dat ingeval deze activiteiten als economische activiteiten worden aangemerkt, het gedeelte van de staatssteun dat mogelijk met deze activiteiten in verband kan worden gebracht, lager is dan de in Verordening (EU) nr. 1407/2013 vastgelegde de-minimisdrempel.

| (131) | De Commissie is het niet eens met het argument dat deze kleinschalige verkopen aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen ondersteunend waren en eventuele overheidsfinanciering ter ondersteuning van deze activiteiten daarom niet als staatssteun zou moeten worden aangemerkt, op de navolgende gronden. |
| --- | --- |

(131)

De Commissie is het niet eens met het argument dat deze kleinschalige verkopen aan particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen ondersteunend waren en eventuele overheidsfinanciering ter ondersteuning van deze activiteiten daarom niet als staatssteun zou moeten worden aangemerkt, op de navolgende gronden.

| (132) | Duitsland heeft onvoldoende aangetoond dat het begrip “ondersteunende economische activiteiten”, zoals bedoeld in het O&O-steunkader, op de onderhavige zaak van toepassing is. Duitsland heeft bijvoorbeeld niet aangetoond dat de kleinschalige verkopen een activiteit in de zin van punt 20 van het O&O-steunkader vormden “die rechtstreeks verband houdt met en noodzakelijk is voor het functioneren van de onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur of intrinsiek verband houdt met het niet-economische hoofdgebruik ervan” (zie overweging 72, onder f), en voetnoot 43). |
| --- | --- |

(132)

Duitsland heeft onvoldoende aangetoond dat het begrip “ondersteunende economische activiteiten”, zoals bedoeld in het O&O-steunkader, op de onderhavige zaak van toepassing is. Duitsland heeft bijvoorbeeld niet aangetoond dat de kleinschalige verkopen een activiteit in de zin van punt 20 van het O&O-steunkader vormden “die rechtstreeks verband houdt met en noodzakelijk is voor het functioneren van de onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur of intrinsiek verband houdt met het niet-economische hoofdgebruik ervan” (zie overweging 72, onder f), en voetnoot 43).

| (133) | Wat de relevantie van de gescheiden boekhouding betreft, is het waar dat het Hof van Justitie heeft vastgesteld dat “een instelling verschillende — economische en niet-economische — activiteiten kan verrichten, op voorwaarde dat zij een gescheiden boekhouding voert met betrekking tot de verschillende financieringen die zij ontvangt, zodat elk risico van “kruissubsidiëring” van haar economische activiteiten uit de overheidsmiddelen die zij voor haar niet-economische activiteiten ontvangt, is uitgesloten” (76). Maar anders dan in de zaak Escuelas Pías had de overheidsfinanciering in de onderhavige zaak betrekking op alle activiteiten van de begunstigde. Vandaar dat uit het feit dat voor de verkopen van HIS aan Duitse openbare en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een gescheiden boekhouding werd gevoerd, niet volgt dat deze verkoopactiviteiten geen economische activiteiten waren. |
| --- | --- |

(133)

Wat de relevantie van de gescheiden boekhouding betreft, is het waar dat het Hof van Justitie heeft vastgesteld dat “een instelling verschillende — economische en niet-economische — activiteiten kan verrichten, op voorwaarde dat zij een gescheiden boekhouding voert met betrekking tot de verschillende financieringen die zij ontvangt, zodat elk risico van “kruissubsidiëring” van haar economische activiteiten uit de overheidsmiddelen die zij voor haar niet-economische activiteiten ontvangt, is uitgesloten” (76). Maar anders dan in de zaak Escuelas Pías had de overheidsfinanciering in de onderhavige zaak betrekking op alle activiteiten van de begunstigde. Vandaar dat uit het feit dat voor de verkopen van HIS aan Duitse openbare en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een gescheiden boekhouding werd gevoerd, niet volgt dat deze verkoopactiviteiten geen economische activiteiten waren.

76

5.1.2.   Selectief voordeel, vervalsing van mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer met betrekking tot de subsidies

Selectief voordeel, vervalsing van mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer met betrekking tot de subsidies

| (134) | Zoals toegelicht in overweging 127, is de Commissie van mening dat HIS niet optrad als onderneming voor zover zij softwarediensten aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen verstrekte. Met betrekking tot de overige criteria van de definitie van staatssteun is de Commissie echter van mening dat de directe subsidies die tussen 1976 en 2013 werden verstrekt, HIS mogelijk een selectief voordeel hebben verschaft. Aangezien IT-diensten in beginsel ook in andere lidstaten of door ondernemingen uit andere lidstaten verstrekt hadden kunnen worden, zou de maatregel daarnaast, indien HIS als onderneming zou hebben opgetreden, de mededinging zo hebben kunnen verstoren dat deze het handelsverkeer tussen lidstaten negatief had kunnen beïnvloeden. |
| --- | --- |

(134)

Zoals toegelicht in overweging 127, is de Commissie van mening dat HIS niet optrad als onderneming voor zover zij softwarediensten aan Duitse openbare hogeronderwijsinstellingen verstrekte. Met betrekking tot de overige criteria van de definitie van staatssteun is de Commissie echter van mening dat de directe subsidies die tussen 1976 en 2013 werden verstrekt, HIS mogelijk een selectief voordeel hebben verschaft. Aangezien IT-diensten in beginsel ook in andere lidstaten of door ondernemingen uit andere lidstaten verstrekt hadden kunnen worden, zou de maatregel daarnaast, indien HIS als onderneming zou hebben opgetreden, de mededinging zo hebben kunnen verstoren dat deze het handelsverkeer tussen lidstaten negatief had kunnen beïnvloeden.

| (135) | Aangezien HIS een onderneming was, die met betrekking tot de verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een economische activiteit uitvoerde, verschafte de maatregel waarmee deze activiteit werd begunstigd, de onderneming een selectief economisch voordeel, omdat andere ondernemingen die soortgelijke diensten aanboden niet van deze maatregel konden profiteren. Daarnaast hoefde HIS, dankzij de overheidsfinanciering van haar verrichtingen voor openbare hogeronderwijsinstellingen, geen winst te maken, en kon zij haar diensten bijgevolg tegen kostprijs aanbieden. Tot slot, aangezien deze diensten in beginsel ook in andere lidstaten of door ondernemingen uit andere lidstaten hadden kunnen worden verstrekt, zou de maatregel de mededinging zo hebben kunnen verstoren dat deze het handelsverkeer tussen lidstaten negatief had kunnen beïnvloeden. |
| --- | --- |

(135)

Aangezien HIS een onderneming was, die met betrekking tot de verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een economische activiteit uitvoerde, verschafte de maatregel waarmee deze activiteit werd begunstigd, de onderneming een selectief economisch voordeel, omdat andere ondernemingen die soortgelijke diensten aanboden niet van deze maatregel konden profiteren. Daarnaast hoefde HIS, dankzij de overheidsfinanciering van haar verrichtingen voor openbare hogeronderwijsinstellingen, geen winst te maken, en kon zij haar diensten bijgevolg tegen kostprijs aanbieden. Tot slot, aangezien deze diensten in beginsel ook in andere lidstaten of door ondernemingen uit andere lidstaten hadden kunnen worden verstrekt, zou de maatregel de mededinging zo hebben kunnen verstoren dat deze het handelsverkeer tussen lidstaten negatief had kunnen beïnvloeden.

| (136) | Vandaar dat de directe subsidies die de verkoop van hogeronderwijsspecifieke software door HIS aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen zouden kunnen hebben begunstigd, staatssteun vormden. |
| --- | --- |

(136)

Vandaar dat de directe subsidies die de verkoop van hogeronderwijsspecifieke software door HIS aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen zouden kunnen hebben begunstigd, staatssteun vormden.

5.1.3.   Staatssteunkarakter van belastingvrijstellingen

Staatssteunkarakter van belastingvrijstellingen

| (137) | De Commissie stelt vast dat klager in de fase van het formele onderzoek geen argument heeft aangevoerd ten aanzien van de belastingvrijstellingen die HIS tot 31 december 2013 heeft genoten. In zijn opmerkingen op het inleidingsbesluit gaat klager helemaal niet op de belastingvrijstellingen in. Argumenten met betrekking tot de belastingvrijstellingen werden als zelfstandig onderdeel van de klacht alleen naar voren gebracht met betrekking tot HIS eG, waarin HIS in 2014 is omgezet (77). Mogelijke steunmaatregelen ten gunste van HIS eG vormen echter niet het onderwerp van dit besluit, omdat HIS eG niet onder de reikwijdte van het inleidingsbesluit valt. |
| --- | --- |

(137)

De Commissie stelt vast dat klager in de fase van het formele onderzoek geen argument heeft aangevoerd ten aanzien van de belastingvrijstellingen die HIS tot 31 december 2013 heeft genoten. In zijn opmerkingen op het inleidingsbesluit gaat klager helemaal niet op de belastingvrijstellingen in. Argumenten met betrekking tot de belastingvrijstellingen werden als zelfstandig onderdeel van de klacht alleen naar voren gebracht met betrekking tot HIS eG, waarin HIS in 2014 is omgezet (77). Mogelijke steunmaatregelen ten gunste van HIS eG vormen echter niet het onderwerp van dit besluit, omdat HIS eG niet onder de reikwijdte van het inleidingsbesluit valt.

77

| (138) | In het inleidingsbesluit kon de Commissie niet uitsluiten dat HIS mogelijk een selectief voordeel was verschaft en wees zij erop dat het antwoord op de vraag of sprake was van een selectief voordeel, afhankelijk is van het antwoord op de vraag of HIS wel of geen onderneming was (zie de overwegingen 52 en 53 van het inleidingsbesluit). Aangezien de Commissie tot de conclusie is gekomen dat HIS met betrekking tot de verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een economische activiteit uitvoerde (zie overweging 133), kan niet worden uitgesloten dat de betreffende belastingmaatregelen selectief waren. |
| --- | --- |

(138)

In het inleidingsbesluit kon de Commissie niet uitsluiten dat HIS mogelijk een selectief voordeel was verschaft en wees zij erop dat het antwoord op de vraag of sprake was van een selectief voordeel, afhankelijk is van het antwoord op de vraag of HIS wel of geen onderneming was (zie de overwegingen 52 en 53 van het inleidingsbesluit). Aangezien de Commissie tot de conclusie is gekomen dat HIS met betrekking tot de verkoop aan Duitse particuliere en buitenlandse hogeronderwijsinstellingen een economische activiteit uitvoerde (zie overweging 133), kan niet worden uitgesloten dat de betreffende belastingmaatregelen selectief waren.

| (139) | Aangezien de betreffende diensten in beginsel ook in andere lidstaten of door ondernemingen uit andere lidstaten hadden kunnen worden verstrekt, zouden de maatregelen daarnaast de mededinging zo hebben kunnen verstoren dat deze het handelsverkeer tussen lidstaten negatief hadden kunnen beïnvloeden. Vandaar dat de belastingmaatregelen ten gunste van HIS mogelijk staatssteun vormden. |
| --- | --- |

(139)

Aangezien de betreffende diensten in beginsel ook in andere lidstaten of door ondernemingen uit andere lidstaten hadden kunnen worden verstrekt, zouden de maatregelen daarnaast de mededinging zo hebben kunnen verstoren dat deze het handelsverkeer tussen lidstaten negatief hadden kunnen beïnvloeden. Vandaar dat de belastingmaatregelen ten gunste van HIS mogelijk staatssteun vormden.

5.2.   Bestaande steun

Bestaande steun

| (140) | Voor zover de directe subsidies die tussen 1976 en 2013 aan HIS werden verstrekt, staatssteun vormden, moeten zij naar de mening van de Commissie op de navolgende gronden als bestaande staatssteun worden aangemerkt. Indien de betrokken belastingmaatregelen staatssteun vormden (zie overweging 139), moeten ook deze maatregelen naar de mening van de Commissie op de navolgende gronden als bestaande staatssteun (78) worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(140)

Voor zover de directe subsidies die tussen 1976 en 2013 aan HIS werden verstrekt, staatssteun vormden, moeten zij naar de mening van de Commissie op de navolgende gronden als bestaande staatssteun worden aangemerkt. Indien de betrokken belastingmaatregelen staatssteun vormden (zie overweging 139), moeten ook deze maatregelen naar de mening van de Commissie op de navolgende gronden als bestaande staatssteun (78) worden aangemerkt.

78

| (141) | Ingevolge artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening (79) is een steunmaatregel bestaande steun als kan worden vastgesteld dat hij op het moment van tot uitvoering brengen geen steun vormde, maar vanwege de ontwikkeling van de interne markt steun is geworden, zonder dat de betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht. |
| --- | --- |

(141)

Ingevolge artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening (79) is een steunmaatregel bestaande steun als kan worden vastgesteld dat hij op het moment van tot uitvoering brengen geen steun vormde, maar vanwege de ontwikkeling van de interne markt steun is geworden, zonder dat de betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht.

79

| (142) | Bestaande steunmaatregelen genieten rechtsbescherming zolang de Commissie niet de onverenigbaarheid van die maatregelen met de interne markt heeft vastgesteld (80) en toekomstgerichte dienstige maatregelen heeft gelast (zie artikel 108, lid 1, VWEU (81) en artikel 22 van de procedureverordening (82). |
| --- | --- |

(142)

Bestaande steunmaatregelen genieten rechtsbescherming zolang de Commissie niet de onverenigbaarheid van die maatregelen met de interne markt heeft vastgesteld (80) en toekomstgerichte dienstige maatregelen heeft gelast (zie artikel 108, lid 1, VWEU (81) en artikel 22 van de procedureverordening (82).

80

81

82

| (143) | Om vast te stellen dat de maatregelen in kwestie (zoals beschreven in overweging 13) bestaande steun in de zin van artikel 1, onder b), v), eerste zin, van de procedureverordening vormen, moet allereerst worden vastgesteld dat er voor de producten en diensten in kwestie geen markt bestond toen de overheid begon met het verstrekken van financiering aan HIS. |
| --- | --- |

(143)

Om vast te stellen dat de maatregelen in kwestie (zoals beschreven in overweging 13) bestaande steun in de zin van artikel 1, onder b), v), eerste zin, van de procedureverordening vormen, moet allereerst worden vastgesteld dat er voor de producten en diensten in kwestie geen markt bestond toen de overheid begon met het verstrekken van financiering aan HIS.

| (144) | In het licht van bovenstaande overwegingen onderzoekt de Commissie allereerst of er op het moment dat de maatregelen in 1976 in werking traden, een markt bestond voor de elektronische verwerking van gegevens van hogeronderwijsinstellingen (hogeronderwijssoftware). Vervolgens onderzoekt de Commissie of daarna wijzigingen in de oorspronkelijke maatregelen hebben plaatsgevonden die mogelijk de kern van die maatregelen raken. Dergelijke wijzigingen zouden betrekking kunnen hebben op de aard van het voordeel of de bron van de financiering, het doel of de rechtsgrond van de steun, de begunstigden of het werkterrein van de begunstigden, en tot gevolg moeten hebben dat de bestaande steun als geheel in nieuwe steun wordt omgezet. |
| --- | --- |

(144)

In het licht van bovenstaande overwegingen onderzoekt de Commissie allereerst of er op het moment dat de maatregelen in 1976 in werking traden, een markt bestond voor de elektronische verwerking van gegevens van hogeronderwijsinstellingen (hogeronderwijssoftware). Vervolgens onderzoekt de Commissie of daarna wijzigingen in de oorspronkelijke maatregelen hebben plaatsgevonden die mogelijk de kern van die maatregelen raken. Dergelijke wijzigingen zouden betrekking kunnen hebben op de aard van het voordeel of de bron van de financiering, het doel of de rechtsgrond van de steun, de begunstigden of het werkterrein van de begunstigden, en tot gevolg moeten hebben dat de bestaande steun als geheel in nieuwe steun wordt omgezet.

5.2.1.   Vóór 1976 bestond geen markt voor hogeronderwijssoftware

Vóór 1976 bestond geen markt voor hogeronderwijssoftware

| (145) | De Commissie is van mening dat klager niet heeft kunnen aantonen dat een markt voor de producten van HIS, meer in het bijzonder EDP-/IT-producten en ‐diensten (83) voor de administratie van hogeronderwijsinstellingen, bestond toen de maatregelen in kwestie, waaronder de belastingmaatregelen, in 1976 tot uitvoering werden gebracht. Een grote meerderheid van de hogeronderwijsinstellingen ondersteunde in hun opmerkingen het door Duitsland aangevoerde argument dat de markt voor administratieve software voor hogeronderwijsinstellingen ongeveer 12 tot 14 jaar geleden tot wasdom kwam en dat een dergelijke markt op zijn vroegst in 1993 zou hebben kunnen bestaan. Verscheidene belanghebbenden verklaarden dat er weliswaar al enige tijd leveranciers waren voor ten minste delen van de administratieve applicaties voor hogeronderwijsinstellingen, maar dat zelfs heden ten dage nog geen volledig volwassen markt bestaat voor EDP-/IT-producten en ‐diensten voor de administratie van hogeronderwijsinstellingen. Volgens hen is er behalve HIS geen enkele leverancier die het product- en dienstenaanbod van HIS in volle breedte kan evenaren (zie overweging 38). |
| --- | --- |

(145)

De Commissie is van mening dat klager niet heeft kunnen aantonen dat een markt voor de producten van HIS, meer in het bijzonder EDP-/IT-producten en ‐diensten (83) voor de administratie van hogeronderwijsinstellingen, bestond toen de maatregelen in kwestie, waaronder de belastingmaatregelen, in 1976 tot uitvoering werden gebracht. Een grote meerderheid van de hogeronderwijsinstellingen ondersteunde in hun opmerkingen het door Duitsland aangevoerde argument dat de markt voor administratieve software voor hogeronderwijsinstellingen ongeveer 12 tot 14 jaar geleden tot wasdom kwam en dat een dergelijke markt op zijn vroegst in 1993 zou hebben kunnen bestaan. Verscheidene belanghebbenden verklaarden dat er weliswaar al enige tijd leveranciers waren voor ten minste delen van de administratieve applicaties voor hogeronderwijsinstellingen, maar dat zelfs heden ten dage nog geen volledig volwassen markt bestaat voor EDP-/IT-producten en ‐diensten voor de administratie van hogeronderwijsinstellingen. Volgens hen is er behalve HIS geen enkele leverancier die het product- en dienstenaanbod van HIS in volle breedte kan evenaren (zie overweging 38).

83

| (146) | De verklaringen van klager in 2012 dat “vóór 2000 alleen de HIS‐GX-software bestond” (84), dat de “ontwikkelingen van de laatste zeven [cursief toegevoegd] jaar laten zien dat particuliere aanbieders in staat zijn om geïnteresseerde hogeronderwijsinstellingen van geïntegreerde campusmanagementsoftware te voorzien” (85), in combinatie met de speculatieve verklaringen van klager dat in de jaren 1970 in Duitsland en andere landen ondernemingen bestonden die op de markt voor administratieve software voor hogeronderwijsinstellingen actief waren of actief hadden kunnen zijn geweest [cursief toegevoegd] (86) (zie blz. 4 van de opmerkingen van klager van 4 april 2016 en overweging 53), bewijzen volgens de Commissie dat in 1976 in Duitsland geen markt voor hogeronderwijssoftware bestond. De twijfels van de Commissie aangaande de vraag of een dergelijke markt in 1976 bestond, zijn daarmee weggenomen. |
| --- | --- |

(146)

De verklaringen van klager in 2012 dat “vóór 2000 alleen de HIS‐GX-software bestond” (84), dat de “ontwikkelingen van de laatste zeven [cursief toegevoegd] jaar laten zien dat particuliere aanbieders in staat zijn om geïnteresseerde hogeronderwijsinstellingen van geïntegreerde campusmanagementsoftware te voorzien” (85), in combinatie met de speculatieve verklaringen van klager dat in de jaren 1970 in Duitsland en andere landen ondernemingen bestonden die op de markt voor administratieve software voor hogeronderwijsinstellingen actief waren of actief hadden kunnen zijn geweest [cursief toegevoegd] (86) (zie blz. 4 van de opmerkingen van klager van 4 april 2016 en overweging 53), bewijzen volgens de Commissie dat in 1976 in Duitsland geen markt voor hogeronderwijssoftware bestond. De twijfels van de Commissie aangaande de vraag of een dergelijke markt in 1976 bestond, zijn daarmee weggenomen.

84

zeven

85

hadden kunnen zijn geweest

86

| (147) | De Commissie is van mening dat de ontwikkelingen op het gebied van EDP-/IT-producten en ‐diensten voor hogeronderwijsadministratie voor het Duitse hoger onderwijs een ontwikkeling van de interne markt vormen in de zin van artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening (zie overweging 91 van het inleidingsbesluit). Deze conclusie wordt ondersteund door een aantal opmerkingen op het inleidingsbesluit (onder andere van Duitsland) dat op enig moment in de afgelopen één tot drie decennia ten minste voor deelgebieden van softwarediensten voor hogeronderwijsinstellingen in Duitsland een relevante markt is ontstaan (zie de overwegingen 38 en 65). |
| --- | --- |

(147)

De Commissie is van mening dat de ontwikkelingen op het gebied van EDP-/IT-producten en ‐diensten voor hogeronderwijsadministratie voor het Duitse hoger onderwijs een ontwikkeling van de interne markt vormen in de zin van artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening (zie overweging 91 van het inleidingsbesluit). Deze conclusie wordt ondersteund door een aantal opmerkingen op het inleidingsbesluit (onder andere van Duitsland) dat op enig moment in de afgelopen één tot drie decennia ten minste voor deelgebieden van softwarediensten voor hogeronderwijsinstellingen in Duitsland een relevante markt is ontstaan (zie de overwegingen 38 en 65).

5.2.2.   De regeling is niet aanzienlijk gewijzigd

De regeling is niet aanzienlijk gewijzigd

| (148) | Als de maatregelen inderdaad op enig moment tussen 1976 en 2013 staatssteun zijn geworden, dan moet worden onderzocht of de maatregelen een aanzienlijke wijziging hebben ondergaan die de kern ervan raakt, waardoor zij nieuwe steun zijn geworden. |
| --- | --- |

(148)

Als de maatregelen inderdaad op enig moment tussen 1976 en 2013 staatssteun zijn geworden, dan moet worden onderzocht of de maatregelen een aanzienlijke wijziging hebben ondergaan die de kern ervan raakt, waardoor zij nieuwe steun zijn geworden.

| (149) | Volgens het arrest Gibraltar/Commissie is niet elke wijziging van bestaande steun een wijziging waardoor bestaande steun in nieuwe steun wordt omgezet: “De oorspronkelijke regeling wordt [...] slechts in een nieuwe steunregeling omgezet wanneer de wijziging de kern van die regeling raakt.” (87) Wijzigingen in een regeling zijn aanzienlijk als een van de hoofdelementen van de regeling is gewijzigd, zoals de aard of de bron van de financiering, de rechtsgrond van de regeling, het doel ervan of de begunstigden (88). |
| --- | --- |

(149)

Volgens het arrest Gibraltar/Commissie is niet elke wijziging van bestaande steun een wijziging waardoor bestaande steun in nieuwe steun wordt omgezet: “De oorspronkelijke regeling wordt [...] slechts in een nieuwe steunregeling omgezet wanneer de wijziging de kern van die regeling raakt.” (87) Wijzigingen in een regeling zijn aanzienlijk als een van de hoofdelementen van de regeling is gewijzigd, zoals de aard of de bron van de financiering, de rechtsgrond van de regeling, het doel ervan of de begunstigden (88).

87

88

| (150) | De Commissie stelt vast dat haar twijfels aangaande de vraag of de financiering van HIS tussen 1976 en 2013 aanzienlijke wijzigingen heeft ondergaan (zie de overwegingen 90, 92 en 93 van het inleidingsbesluit), zijn weggenomen. Zij is op de nagenoemde gronden van oordeel dat de aard van de maatregelen, de bron van de financiering, de rechtsgrond, het doel van de financiering en de kring van begunstigden sinds het moment van tot uitvoering brengen niet zijn veranderd. |
| --- | --- |

(150)

De Commissie stelt vast dat haar twijfels aangaande de vraag of de financiering van HIS tussen 1976 en 2013 aanzienlijke wijzigingen heeft ondergaan (zie de overwegingen 90, 92 en 93 van het inleidingsbesluit), zijn weggenomen. Zij is op de nagenoemde gronden van oordeel dat de aard van de maatregelen, de bron van de financiering, de rechtsgrond, het doel van de financiering en de kring van begunstigden sinds het moment van tot uitvoering brengen niet zijn veranderd.

5.2.2.1.   Aard van de financiering

Aard van de financiering

| (151) | Het Hof geeft in zijn arrest Namur-Les Assurances du Crédit SA de volgende toelichting: “Wanneer de steunmaatregel het gevolg is van reeds van kracht zijnde wettelijke bepalingen die niet worden gewijzigd, kan [...] niet aan de hand van de omvang van de steun en met name van de hoogte van het steunbedrag op enig tijdstip in het bestaan van de onderneming worden beoordeeld of er sprake is van een nieuwe dan wel van een wijziging van een bestaande steunmaatregel.” (89) De Commissie is van oordeel dat een verhoging van het financieringsbedrag niet de kern van de regeling raakt wanneer die verhoging in verhouding staat tot een stijging van de dienovereenkomstige kosten van de uitvoering van diezelfde activiteit, en verwijst daarbij naar een aantal besluiten van de Commissie betreffende de omroepsector (90). |
| --- | --- |

(151)

Het Hof geeft in zijn arrest Namur-Les Assurances du Crédit SA de volgende toelichting: “Wanneer de steunmaatregel het gevolg is van reeds van kracht zijnde wettelijke bepalingen die niet worden gewijzigd, kan [...] niet aan de hand van de omvang van de steun en met name van de hoogte van het steunbedrag op enig tijdstip in het bestaan van de onderneming worden beoordeeld of er sprake is van een nieuwe dan wel van een wijziging van een bestaande steunmaatregel.” (89) De Commissie is van oordeel dat een verhoging van het financieringsbedrag niet de kern van de regeling raakt wanneer die verhoging in verhouding staat tot een stijging van de dienovereenkomstige kosten van de uitvoering van diezelfde activiteit, en verwijst daarbij naar een aantal besluiten van de Commissie betreffende de omroepsector (90).

89

90

| (152) | Duitsland herhaalt dat het bedrag van de directe overheidsfinanciering nominaal nauwelijks steeg (van 2 527 000 DM in 1976 tot 6 981 000 DM in 2001 en tot 4 230 000 EUR in 2013) en dat de veranderingen in de hoogte van de bedragen het gevolg zijn van het karakter van de tekortfinanciering, waarvan de stijging een afspiegeling vormt van het stijgende aantal studenten en die deels ook is toe te schrijven aan inflatie. |
| --- | --- |

(152)

Duitsland herhaalt dat het bedrag van de directe overheidsfinanciering nominaal nauwelijks steeg (van 2 527 000 DM in 1976 tot 6 981 000 DM in 2001 en tot 4 230 000 EUR in 2013) en dat de veranderingen in de hoogte van de bedragen het gevolg zijn van het karakter van de tekortfinanciering, waarvan de stijging een afspiegeling vormt van het stijgende aantal studenten en die deels ook is toe te schrijven aan inflatie.

| (153) | De Commissie is van mening dat de aard van de financiering niet aanzienlijk is veranderd. Ten eerste is de wijze van financiering niet veranderd: directe subsidies en vrijstelling van de vennootschaps- en bedrijfsbelasting. Ten tweede is de hoogte van de financiering door middel van de directe subsidies niet aanzienlijk veranderd. In totaal zijn de directe subsidies tussen 1976 en 2013 2,9 keer zo groot geworden. Het aantal studenten is in diezelfde periode veel meer gestegen. In 1976/1977 bedroeg het aantal studenten in Duitsland 872 125 (91) en in 2013/14 drie keer zoveel: 2 616 881 (92). De prijzen waren in Duitsland in 2013 2,3 keer zo hoog als in 1976 (93). Op basis van deze informatie is de Commissie van mening dat de aard en hoogte van de financiering niet aanzienlijk zijn veranderd, aangezien het aantal studenten naar verhouding veel meer is gestegen dan de directe subsidies voor de activiteiten van HIS, waarbij ook rekening is gehouden met de hoogte van de inflatie tussen 1976 en 2014. |
| --- | --- |

(153)

De Commissie is van mening dat de aard van de financiering niet aanzienlijk is veranderd. Ten eerste is de wijze van financiering niet veranderd: directe subsidies en vrijstelling van de vennootschaps- en bedrijfsbelasting. Ten tweede is de hoogte van de financiering door middel van de directe subsidies niet aanzienlijk veranderd. In totaal zijn de directe subsidies tussen 1976 en 2013 2,9 keer zo groot geworden. Het aantal studenten is in diezelfde periode veel meer gestegen. In 1976/1977 bedroeg het aantal studenten in Duitsland 872 125 (91) en in 2013/14 drie keer zoveel: 2 616 881 (92). De prijzen waren in Duitsland in 2013 2,3 keer zo hoog als in 1976 (93). Op basis van deze informatie is de Commissie van mening dat de aard en hoogte van de financiering niet aanzienlijk zijn veranderd, aangezien het aantal studenten naar verhouding veel meer is gestegen dan de directe subsidies voor de activiteiten van HIS, waarbij ook rekening is gehouden met de hoogte van de inflatie tussen 1976 en 2014.

91

92

93

| (154) | De hoogte van de “financiering” door middel van de belastingvrijstellingen heeft geen aanzienlijke wijziging ondergaan, aangezien de verschuldigde vennootschaps- en bedrijfsbelasting, volgens een verklaring van Duitsland uit 2016 (zie overweging 79), ook zonder vrijstelling voor deze belastingen volgens het bepaalde in de wet op de vennootschaps- en de wet op de bedrijfsbelasting nul zou zijn geweest. |
| --- | --- |

(154)

De hoogte van de “financiering” door middel van de belastingvrijstellingen heeft geen aanzienlijke wijziging ondergaan, aangezien de verschuldigde vennootschaps- en bedrijfsbelasting, volgens een verklaring van Duitsland uit 2016 (zie overweging 79), ook zonder vrijstelling voor deze belastingen volgens het bepaalde in de wet op de vennootschaps- en de wet op de bedrijfsbelasting nul zou zijn geweest.

5.2.2.2.   Financieringsbron en wijze van financiering, rechtsgrond

Financieringsbron en wijze van financiering, rechtsgrond

| (155) | De Commissie is van mening dat de bron, wijze en rechtsgrond van de financiering door middel van directe subsidies gedurende de hele relevante periode dezelfde zijn gebleven: de bron van de financiering waren de begrotingsmiddelen van de federale regering en de deelstaten. Het feit dat het aandeel van de medefinanciering door de hogeronderwijsinstellingen in de totale financiering van de activiteiten steeg (van 35,7 % tot 74,1 %), kwalificeert op de hieronder genoemde gronden niet als een aanzienlijke wijziging van de financiering. Ten eerste bleef de omvang van de “overheidsfinanciering”, meer in het bijzonder de hoogte van het aandeel van de staatssteun, nominaal hetzelfde, zoals uitgelegd in de vorige paragraaf. Ten tweede voorzag de rechtsgrond vanaf 1976 feitelijk in de mogelijkheid om de financiering zo nodig met eigen inkomsten aan te vullen. Vandaar dat de Commissie het oneens is met de opmerking van klager dat de wijze van financiering voortdurend veranderde. De tekst van de relevante passage in de statuten bleef over de jaren heen gelijk: “De eigenaren verschaffen de noodzakelijke middelen voor de verwezenlijking van het statutaire doel, voor zover geen eigen inkomsten worden verkregen.” (94) Bovendien staat het Hof in het arrest Namur-Les Assurances du Crédit SA (zie overweging 151) een dergelijke wijziging van een regeling toe zolang de wettelijke bepalingen waarop de steun is gebaseerd niet worden gewijzigd. |
| --- | --- |

(155)

De Commissie is van mening dat de bron, wijze en rechtsgrond van de financiering door middel van directe subsidies gedurende de hele relevante periode dezelfde zijn gebleven: de bron van de financiering waren de begrotingsmiddelen van de federale regering en de deelstaten. Het feit dat het aandeel van de medefinanciering door de hogeronderwijsinstellingen in de totale financiering van de activiteiten steeg (van 35,7 % tot 74,1 %), kwalificeert op de hieronder genoemde gronden niet als een aanzienlijke wijziging van de financiering. Ten eerste bleef de omvang van de “overheidsfinanciering”, meer in het bijzonder de hoogte van het aandeel van de staatssteun, nominaal hetzelfde, zoals uitgelegd in de vorige paragraaf. Ten tweede voorzag de rechtsgrond vanaf 1976 feitelijk in de mogelijkheid om de financiering zo nodig met eigen inkomsten aan te vullen. Vandaar dat de Commissie het oneens is met de opmerking van klager dat de wijze van financiering voortdurend veranderde. De tekst van de relevante passage in de statuten bleef over de jaren heen gelijk: “De eigenaren verschaffen de noodzakelijke middelen voor de verwezenlijking van het statutaire doel, voor zover geen eigen inkomsten worden verkregen.” (94) Bovendien staat het Hof in het arrest Namur-Les Assurances du Crédit SA (zie overweging 151) een dergelijke wijziging van een regeling toe zolang de wettelijke bepalingen waarop de steun is gebaseerd niet worden gewijzigd.

94

| (156) | De Commissie is het oneens met het standpunt van klager dat de wijze van financiering is veranderd omdat het om een reeks van subsidies van uiteenlopende hoogte zou zijn gegaan (zie overweging 51.) De Commissie is van mening dat de directe subsidies feitelijk een bestaande steunregeling vormden en niet een reeks van afzonderlijke jaarlijkse subsidies waren. Op grond van artikel 1, onder d), van de procedureverordening wordt onder steunregeling verstaan “elke regeling op grond waarvan aan ondernemingen die in de regeling op algemene en abstracte wijze zijn omschreven, individuele steun kan worden toegekend zonder dat hiervoor nog uitvoeringsmaatregelen vereist zijn, alsmede elke regeling op grond waarvan steun die niet gebonden is aan een specifiek project voor onbepaalde tijd en/of voor een onbepaald bedrag aan een of meer ondernemingen kan worden toegekend [cursief toegevoegd]”. |
| --- | --- |

(156)

De Commissie is het oneens met het standpunt van klager dat de wijze van financiering is veranderd omdat het om een reeks van subsidies van uiteenlopende hoogte zou zijn gegaan (zie overweging 51.) De Commissie is van mening dat de directe subsidies feitelijk een bestaande steunregeling vormden en niet een reeks van afzonderlijke jaarlijkse subsidies waren. Op grond van artikel 1, onder d), van de procedureverordening wordt onder steunregeling verstaan “elke regeling op grond waarvan aan ondernemingen die in de regeling op algemene en abstracte wijze zijn omschreven, individuele steun kan worden toegekend zonder dat hiervoor nog uitvoeringsmaatregelen vereist zijn, alsmede elke regeling op grond waarvan steun die niet gebonden is aan een specifiek project voor onbepaalde tijd en/of voor een onbepaald bedrag aan een of meer ondernemingen kan worden toegekend [cursief toegevoegd]”.

elke regeling op grond waarvan steun die niet gebonden is aan een specifiek project voor onbepaalde tijd en/of voor een onbepaald bedrag aan een of meer ondernemingen kan worden toegekend

| (157) | De Commissie is op grond van de kenmerken van de directe financiering en de belastingmaatregelen ten gunste van HIS van mening dat deze staatssteun vormden, omdat de rechtsgrond ervan een regeling vormde “op grond waarvan steun die niet gebonden is aan een specifiek project voor onbepaalde tijd en [...] voor een onbepaald bedrag aan [een onderneming is] toegekend”. Voor de toekenning waren geen aanvullende uitvoeringshandelingen nodig. |
| --- | --- |

(157)

De Commissie is op grond van de kenmerken van de directe financiering en de belastingmaatregelen ten gunste van HIS van mening dat deze staatssteun vormden, omdat de rechtsgrond ervan een regeling vormde “op grond waarvan steun die niet gebonden is aan een specifiek project voor onbepaalde tijd en [...] voor een onbepaald bedrag aan [een onderneming is] toegekend”. Voor de toekenning waren geen aanvullende uitvoeringshandelingen nodig.

| (158) | Op basis van bovenstaande wetgeving en feiten concludeert de Commissie dat de jaarlijkse directe subsidies feitelijk een bestaande steunregeling vormden en dat de hoogte, wijze en bron van de financiering geen aanzienlijke wijziging ondergingen in de zin van de toepasselijk rechtspraak, meer in het bijzonder de arresten Gibraltar/Commissie en Namur-Les Assurances du Crédit en Besluit C(2008) 725 final van de Commissie van 27 februari 2008 betreffende de maatregel SA.21395 E8/2006 (ex CP 110/2004 en CP 126/2004), ten uitvoer gelegd door België, “Financiering van de openbare omroep VRT”. |
| --- | --- |

(158)

Op basis van bovenstaande wetgeving en feiten concludeert de Commissie dat de jaarlijkse directe subsidies feitelijk een bestaande steunregeling vormden en dat de hoogte, wijze en bron van de financiering geen aanzienlijke wijziging ondergingen in de zin van de toepasselijk rechtspraak, meer in het bijzonder de arresten Gibraltar/Commissie en Namur-Les Assurances du Crédit en Besluit C(2008) 725 final van de Commissie van 27 februari 2008 betreffende de maatregel SA.21395 E8/2006 (ex CP 110/2004 en CP 126/2004), ten uitvoer gelegd door België, “Financiering van de openbare omroep VRT”.

| (159) | Aangezien de rechtsgrond in de statuten in de gehele relevante periode onveranderd is gebleven (zie overweging 155), is de Commissie van mening dat de rechtsgrond van de directe subsidies niet aanzienlijk is gewijzigd. |
| --- | --- |

(159)

Aangezien de rechtsgrond in de statuten in de gehele relevante periode onveranderd is gebleven (zie overweging 155), is de Commissie van mening dat de rechtsgrond van de directe subsidies niet aanzienlijk is gewijzigd.

| (160) | Ook de rechtsgrond van de belastingvoordelen heeft naar de mening van de Commissie geen aanzienlijke wijziging ondergaan. Ten eerste bleef de tekst waarmee het doel van openbaar nut (“gemeinnützig”) was vastgelegd, over de jaren heen onveranderd: “De vennootschap streeft uitsluitend en rechtstreeks doelen van openbaar nut na” in de zin van de belastingvoorschriften voor doelen van openbaar nut.” (95) |
| --- | --- |

(160)

Ook de rechtsgrond van de belastingvoordelen heeft naar de mening van de Commissie geen aanzienlijke wijziging ondergaan. Ten eerste bleef de tekst waarmee het doel van openbaar nut (“gemeinnützig”) was vastgelegd, over de jaren heen onveranderd: “De vennootschap streeft uitsluitend en rechtstreeks doelen van openbaar nut na” in de zin van de belastingvoorschriften voor doelen van openbaar nut.” (95)

gemeinnützig

95

| (161) | Ten tweede zijn de wettelijke voorschriften die aan de vrijstellingen ten grondslag lagen, sinds de oprichting van HIS in januari 1976 niet gewijzigd, althans niet wezenlijk (96). De rechtsgrond van de vrijstellingen waren de wet op de vennootschapsbelasting, de wet op de bedrijfsbelasting en de belastingwet. Duitsland heeft uitgelegd dat de belastingvrijstellingen in kwestie (artikel 5 van de wet op de vennootschapsbelasting en artikel 3 van de wet op de bedrijfsbelasting) betrekking hebben op de artikelen 51 e.v. van de belastingwet (zie overweging 78 en de voetnoten 46, 47 en 48). Artikel 52 van de belastingwet noemt twee activiteiten die op grond van de Gemeinnützigkeitsverordnung activiteiten van openbaar nut zijn: ondersteunen van wetenschap en onderzoek (artikel 52, lid 1) en ondersteunen van onderwijs en opleiding (artikel 52, lid 7). Bijgevolg vloeien de betreffende vrijstellingen in de huidige versie van de toepasselijke wetten voort uit artikel 5 van de wet op de vennootschapsbelasting en artikel 3 van de bedrijfsbelasting, in verbinding met artikel 52 van de belastingwet, |
| --- | --- |

(161)

Ten tweede zijn de wettelijke voorschriften die aan de vrijstellingen ten grondslag lagen, sinds de oprichting van HIS in januari 1976 niet gewijzigd, althans niet wezenlijk (96). De rechtsgrond van de vrijstellingen waren de wet op de vennootschapsbelasting, de wet op de bedrijfsbelasting en de belastingwet. Duitsland heeft uitgelegd dat de belastingvrijstellingen in kwestie (artikel 5 van de wet op de vennootschapsbelasting en artikel 3 van de wet op de bedrijfsbelasting) betrekking hebben op de artikelen 51 e.v. van de belastingwet (zie overweging 78 en de voetnoten 46, 47 en 48). Artikel 52 van de belastingwet noemt twee activiteiten die op grond van de Gemeinnützigkeitsverordnung activiteiten van openbaar nut zijn: ondersteunen van wetenschap en onderzoek (artikel 52, lid 1) en ondersteunen van onderwijs en opleiding (artikel 52, lid 7). Bijgevolg vloeien de betreffende vrijstellingen in de huidige versie van de toepasselijke wetten voort uit artikel 5 van de wet op de vennootschapsbelasting en artikel 3 van de bedrijfsbelasting, in verbinding met artikel 52 van de belastingwet,

96

Gemeinnützigkeitsverordnung

| (162) | Wat betreft de vraag of de toepasselijke belastingwetten van kracht waren op het moment van de oprichting van HIS en, zo ja, in welke vorm, komt de Commissie tot de volgende conclusie: De wet op de vennootschapsbelasting voorzag al in 1976 in de vrijstelling van de vennootschapsbelasting voor organisaties van openbaar nut. Volgens artikel 4, lid 1, punt 6, van de versie van 24 mei 1965 (97) zijn “[v]ennootschappen, verenigingen van personen en vermogens die volgens de statuten, oprichtingsakten of andere reglementen en volgens de daadwerkelijke bedrijfsvoering uitsluitend en rechtstreeks kerkelijke doeleinden, doeleinden van openbaar nut of charitatieve doeleinden dienen, vrijgesteld van de vennootschapsbelasting”. Deze formulering is nagenoeg gelijk als in de vigerende wet (zie voetnoot 46). |
| --- | --- |

(162)

Wat betreft de vraag of de toepasselijke belastingwetten van kracht waren op het moment van de oprichting van HIS en, zo ja, in welke vorm, komt de Commissie tot de volgende conclusie: De wet op de vennootschapsbelasting voorzag al in 1976 in de vrijstelling van de vennootschapsbelasting voor organisaties van openbaar nut. Volgens artikel 4, lid 1, punt 6, van de versie van 24 mei 1965 (97) zijn “[v]ennootschappen, verenigingen van personen en vermogens die volgens de statuten, oprichtingsakten of andere reglementen en volgens de daadwerkelijke bedrijfsvoering uitsluitend en rechtstreeks kerkelijke doeleinden, doeleinden van openbaar nut of charitatieve doeleinden dienen, vrijgesteld van de vennootschapsbelasting”. Deze formulering is nagenoeg gelijk als in de vigerende wet (zie voetnoot 46).

97

| (163) | De wet op de bedrijfsbelasting bevatte in 2013 en in de versie van 25 mei 1965 (artikel 3, lid 6) nagenoeg gelijkluidende vrijstellingsbepalingen (98). Bijgevolg waren de vrijstellingen bij de oprichting van HIS al van kracht. |
| --- | --- |

(163)

De wet op de bedrijfsbelasting bevatte in 2013 en in de versie van 25 mei 1965 (artikel 3, lid 6) nagenoeg gelijkluidende vrijstellingsbepalingen (98). Bijgevolg waren de vrijstellingen bij de oprichting van HIS al van kracht.

98

| (164) | De eerste versie van de Duitse belastingwet werd aangenomen op 23 maart 1976, dus ongeveer drie maanden na de oprichting van HIS. Dit moet de reden zijn waarom in de statuten van HIS van 1976/1977 wordt verwezen naar een voorloper van de Abgabenordnung, de Gemeinnützigkeitsverordnung (verordening betreffende organisaties van openbaar nut) van 24 december 1953. |
| --- | --- |

(164)

De eerste versie van de Duitse belastingwet werd aangenomen op 23 maart 1976, dus ongeveer drie maanden na de oprichting van HIS. Dit moet de reden zijn waarom in de statuten van HIS van 1976/1977 wordt verwezen naar een voorloper van de Abgabenordnung, de Gemeinnützigkeitsverordnung (verordening betreffende organisaties van openbaar nut) van 24 december 1953.

Abgabenordnung

Gemeinnützigkeitsverordnung

| (165) | De verordening betreffende instellingen van openbaar nut van 1953 strekt tot uitvoering (99) van de artikelen 17, 18 en 19 van de wet tot herziening van bepaalde belastingvoorschriften van 1934. In artikel 17 van die wet uit 1934 worden wetenschap en onderwijs uitdrukkelijk gekwalificeerd als subsidiabele activiteiten van openbaar nut (100). Daarmee voorzag de wet van 1934, in verbinding met de verordening betreffende instellingen van openbaar nut van 1953, tot de inwerkingtreding van de Abgabenordnung in een belastingvrijstelling voor entiteiten die activiteiten van openbaar nut uitvoerden, zoals het ondersteunen van onderwijs (101). |
| --- | --- |

(165)

De verordening betreffende instellingen van openbaar nut van 1953 strekt tot uitvoering (99) van de artikelen 17, 18 en 19 van de wet tot herziening van bepaalde belastingvoorschriften van 1934. In artikel 17 van die wet uit 1934 worden wetenschap en onderwijs uitdrukkelijk gekwalificeerd als subsidiabele activiteiten van openbaar nut (100). Daarmee voorzag de wet van 1934, in verbinding met de verordening betreffende instellingen van openbaar nut van 1953, tot de inwerkingtreding van de Abgabenordnung in een belastingvrijstelling voor entiteiten die activiteiten van openbaar nut uitvoerden, zoals het ondersteunen van onderwijs (101).

99

100

Abgabenordnung

101

| (166) | Gezien deze ononderbroken keten van wetten en regels waarin uitdrukkelijk wordt verwezen naar de betreffende belastingvrijstellingen, concludeert de Commissie dat de rechtsgrond, in de zin van Besluit C(2008) 725 final van de Commissie van 27 februari 2008 betreffende de maatregel SA.21395 E8/2006 (ex CP 110/2004 en CP 126/2004), ten uitvoer gelegd door België, “Financiering van de openbare omroep VRT”, en het arrest Gibraltar/Commissie, dezelfde is gebleven. |
| --- | --- |

(166)

Gezien deze ononderbroken keten van wetten en regels waarin uitdrukkelijk wordt verwezen naar de betreffende belastingvrijstellingen, concludeert de Commissie dat de rechtsgrond, in de zin van Besluit C(2008) 725 final van de Commissie van 27 februari 2008 betreffende de maatregel SA.21395 E8/2006 (ex CP 110/2004 en CP 126/2004), ten uitvoer gelegd door België, “Financiering van de openbare omroep VRT”, en het arrest Gibraltar/Commissie, dezelfde is gebleven.

Gibraltar/Commissie

5.2.2.3.   Doel van overheidsfinanciering en begunstigde producten/diensten

Doel van overheidsfinanciering en begunstigde producten/diensten

| (167) | De Commissie is van mening dat ook de activiteiten van HIS hetzelfde zijn gebleven. In overweging 82 van het inleidingsbesluit stelt de Commissie vast dat het doel van de overheidsfinanciering — ondersteunen van hogeronderwijsinstellingen, met name op het gebied van elektronische gegevensverwerking/informatietechnologie — hetzelfde is gebleven. Het standpunt van Duitsland dat met de overheidsfinanciering in essentie veertig jaar lang dezelfde activiteiten zijn ondersteund, wordt door de opmerkingen bevestigd (zie overweging 36). |
| --- | --- |

(167)

De Commissie is van mening dat ook de activiteiten van HIS hetzelfde zijn gebleven. In overweging 82 van het inleidingsbesluit stelt de Commissie vast dat het doel van de overheidsfinanciering — ondersteunen van hogeronderwijsinstellingen, met name op het gebied van elektronische gegevensverwerking/informatietechnologie — hetzelfde is gebleven. Het standpunt van Duitsland dat met de overheidsfinanciering in essentie veertig jaar lang dezelfde activiteiten zijn ondersteund, wordt door de opmerkingen bevestigd (zie overweging 36).

| (168) | De Commissie stelt vast dat het doel in de statuten van 1976/1977 enigszins anders wordt geformuleerd dan in de statuten van latere jaren, maar dat de verschillen gering zijn en zuiver semantisch van aard. In de statuten van 1976/1977 wordt het doel van HIS GmbH als volgt geformuleerd: “a) ontwikkelen en verbeteren van informatiesystemen ter ondersteuning van besluitvorming in het hoger onderwijs en van procedures voor het rationaliseren van hogeronderwijsinstellingen, en b) verstrekken van adviezen voor en verlenen van medewerking bij de invoering en toepassing van informatiesystemen.” Die formulering is in latere jaren licht gewijzigd: “Doel van de vennootschap is om hogeronderwijsinstellingen en de bevoegde autoriteiten te ondersteunen bij hun inspanningen om hun hogeronderwijstaken op een rationele en kosteneffectieve wijze te vervullen door a) het ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verlenen van ondersteuning bij de invoering en toepassing van die procedures; [...] d) het waarborgen van informatievoorziening en het organiseren van informatie-uitwisseling.” De Commissie is van mening dat beide formuleringen ruim zijn maar op elektronische gegevensverwerking zijn gericht. De Commissie is ook van mening dat de tekst van het statutaire doel voldoende ruimte moest laten om de diensten aan veranderende eisen te kunnen aanpassen. Tegelijkertijd was de formulering ook niet te ruim, omdat de taak “ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verlenen van medewerking bij de invoering en toepassing van die procedures” niet zo kan worden uitgelegd dat HIS ook andere activiteiten dan het verstrekken van EDP-/IT-producten en ‐diensten mocht uitvoeren. |
| --- | --- |

(168)

De Commissie stelt vast dat het doel in de statuten van 1976/1977 enigszins anders wordt geformuleerd dan in de statuten van latere jaren, maar dat de verschillen gering zijn en zuiver semantisch van aard. In de statuten van 1976/1977 wordt het doel van HIS GmbH als volgt geformuleerd: “a) ontwikkelen en verbeteren van informatiesystemen ter ondersteuning van besluitvorming in het hoger onderwijs en van procedures voor het rationaliseren van hogeronderwijsinstellingen, en b) verstrekken van adviezen voor en verlenen van medewerking bij de invoering en toepassing van informatiesystemen.” Die formulering is in latere jaren licht gewijzigd: “Doel van de vennootschap is om hogeronderwijsinstellingen en de bevoegde autoriteiten te ondersteunen bij hun inspanningen om hun hogeronderwijstaken op een rationele en kosteneffectieve wijze te vervullen door a) het ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verlenen van ondersteuning bij de invoering en toepassing van die procedures; [...] d) het waarborgen van informatievoorziening en het organiseren van informatie-uitwisseling.” De Commissie is van mening dat beide formuleringen ruim zijn maar op elektronische gegevensverwerking zijn gericht. De Commissie is ook van mening dat de tekst van het statutaire doel voldoende ruimte moest laten om de diensten aan veranderende eisen te kunnen aanpassen. Tegelijkertijd was de formulering ook niet te ruim, omdat de taak “ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verlenen van medewerking bij de invoering en toepassing van die procedures” niet zo kan worden uitgelegd dat HIS ook andere activiteiten dan het verstrekken van EDP-/IT-producten en ‐diensten mocht uitvoeren.

| (169) | Wat betreft de producten en diensten die door HIS in de loop der jaren werden aangeboden, maakt het overzicht van producten dat tijdens de formele onderzoeksprocedure door Duitsland is verstrekt (zie overweging 94), alsook het feit dat de vroege versie van enkele van die producten al in 1976 werd aangeboden, voor de Commissie voldoende aannemelijk dat HIS over de jaren heen een gelijkblijvend productassortiment aanbood. |
| --- | --- |

(169)

Wat betreft de producten en diensten die door HIS in de loop der jaren werden aangeboden, maakt het overzicht van producten dat tijdens de formele onderzoeksprocedure door Duitsland is verstrekt (zie overweging 94), alsook het feit dat de vroege versie van enkele van die producten al in 1976 werd aangeboden, voor de Commissie voldoende aannemelijk dat HIS over de jaren heen een gelijkblijvend productassortiment aanbood.

| (170) | Vandaar dat de Commissie concludeert dat de met overheidsfinanciering ondersteunde activiteiten van HIS gedurende de relevante periode niet aanzienlijk zijn gewijzigd. |
| --- | --- |

(170)

Vandaar dat de Commissie concludeert dat de met overheidsfinanciering ondersteunde activiteiten van HIS gedurende de relevante periode niet aanzienlijk zijn gewijzigd.

5.2.3.   Conclusies aangaande de overheidsfinanciering ten gunste van HIS tussen 1976 en 2013

Conclusies aangaande de overheidsfinanciering ten gunste van HIS tussen 1976 en 2013

| (171) | De maatregelen die tussen 1976 en 2013 ten gunste van HIS ten uitvoer werden gelegd, vormen, voor zover het staatssteun betrof, bestaande steun overeenkomstig artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening. |
| --- | --- |

(171)

De maatregelen die tussen 1976 en 2013 ten gunste van HIS ten uitvoer werden gelegd, vormen, voor zover het staatssteun betrof, bestaande steun overeenkomstig artikel 1, onder b), v), van de procedureverordening.

| (172) | Aangezien het onderzoek naar eventuele na 2014 ten gunste van HIS eG getroffen maatregelen buiten de reikwijdte van het inleidingsbesluit valt (overweging 16 van het inleidingsbesluit), heeft het onderhavige besluit geen betrekking op enig onderzoek naar die maatregelen. |
| --- | --- |

(172)

Aangezien het onderzoek naar eventuele na 2014 ten gunste van HIS eG getroffen maatregelen buiten de reikwijdte van het inleidingsbesluit valt (overweging 16 van het inleidingsbesluit), heeft het onderhavige besluit geen betrekking op enig onderzoek naar die maatregelen.

6.   CONCLUSIE

CONCLUSIE

| (173) | De Commissie concludeert bijgevolg dat de in het inleidingsbesluit verwoorde twijfels zijn weggenomen, |
| --- | --- |

(173)

De Commissie concludeert bijgevolg dat de in het inleidingsbesluit verwoorde twijfels zijn weggenomen,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De maatregelen die Duitsland tussen 1976 en 2013 ten gunste van Hochschul-Informations-System GmbH ten uitvoer heeft gelegd, vormen, voor zover het staatssteun betrof, bestaande steun overeenkomstig artikel 1, onder b), v), van Verordening (EU) 2015/1589.

Artikel 2

Dit besluit is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 20 september 2019.

Voor de Commissie

Margrethe VESTAGER

Lid van de Commissie

---

(1)  
  PB C 85 van 4.3.2016, blz. 6.

1

(2)  
  PB C 85 van 4.3.2016, blz. 6.

2

(3)  De aandeelhoudersstructuur van HIS en de financieringsstructuur waren in overeenstemming met het beginsel van gedeelde financiering van hogeronderwijsinstellingen in Duitsland: ingevolge artikel 30 van de Duitse grondwet berust de bevoegdheid voor het uitvoeren van de publieke taken op het gebied van onderwijs en wetenschap in beginsel bij de deelstaten; academische instellingen worden slechts in bepaalde gevallen door de federale regering gefinancierd.

3

(4)  Op 28 januari 2014 is HIS omgezet in een coöperatie (HIS eG), waaraan ook de openbare hogeronderwijsinstellingen deelnemen.

4

(5)  Artikel 3, lid 1, van de statuten bepaalt dat HIS uitsluitend en rechtstreeks doelen van openbaar nut in de zin van de afdeling “Belastingvrije doelen” van de belastingwet (Abgabenordnung) nastreeft.

5

Abgabenordnung

(6)  Artikel 2, lid 1, van de statuten (2000): “Doel van de vennootschap is om hogeronderwijsinstellingen en de bevoegde bestuurlijke instanties te ondersteunen bij hun inspanningen om hun hogeronderwijstaken op een rationele en kosteneffectieve wijze te vervullen door a) het ontwikkelen van procedures voor het rationaliseren van de administratie van hogeronderwijsinstellingen en het verstrekken van adviezen voor de toepassing van die procedures; b) het opstellen van studies en deskundigenadviezen die dienen als basis voor besluitvorming; c) het ontwikkelen van richtsnoeren voor de bouw van hogeronderwijsinstellingen; d) het waarborgen van informatievoorziening en het organiseren van informatie-uitwisseling”. Punten a) en d) houden rechtstreeks verband met IT in het hoger onderwijs en softwareontwikkeling en ‐ondersteuning.

6

(7)  Het softwaresysteem “HISinOne” is een technisch en functioneel geïntegreerd, webgebaseerd beheersysteem voor alle procedures en structuren in hogeronderwijsinstellingen van elk organisatietype en elke grootte. Het is ontworpen als IT-oplossing voor het strategisch management van hogeronderwijsinstellingen en vooraf geconfigureerd door geïntegreerde referentiemodellen en ‐procedures voor verschillende typen hoger onderwijs en verschillende deelstaatspecifieke eisen in Duitsland. Het helpt studenten bij het plannen van hun studie en ondersteunt de accountantsdiensten, de personeelsadministratie, het alumnibureau of het studentensecretariaat in de hogeronderwijsinstellingen.

7

(8)  Duitsland heeft in zijn reactie op het inleidingsbesluit bevestigd dat bijzondere hogeronderwijsinstellingen in de onderhavige context worden gelijkgesteld met openbare.

8

(9)  
  Bekanntmachung der Neufassung des Körperschaftsteuergesetzes vom 24 Mai 1965 (Bekendmaking van de herziening van de wet op de vennootschapsbelasting van 24 mei 1965), Bundesgesetzblatt 1965, deel I, nr. 24, gepubliceerd op 11 juni 1965, blz. 449.

9

Bekanntmachung der Neufassung des Körperschaftsteuergesetzes vom 24 Mai 1965

(10)  
  Bekanntmachung der Neufassung des Gewerbesteuergesetzes vom 25 Mai 1965 (bekendmaking van de herziening van de wet op de bedrijfsbelasting van 25 mei 1965), Bundesgesetzblatt 1965, deel I, nr. 24, gepubliceerd op 11 juni 1965, blz. 458.

10

Bekanntmachung der Neufassung des Gewerbesteuergesetzes vom 25 Mai 1965

(11)  Volgens klager varieerde de hoogte van deze in de vorm van directe subsidies gegeven steun in de loop van de tijd: in 2011 zou deze ongeveer 9,2 miljoen EUR, in 2010 8,6 miljoen EUR en in 2008 8,2 miljoen EUR hebben belopen. Deze bedragen zou HIS jaarlijks door de federale regering en de deelstaten uitbetaald hebben gekregen.

11

(12)  Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad van 13 juli 2015 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 248 van 24.9.2015, blz. 9). Artikel 1, onder b), v), bepaalt dat een maatregel die op het moment van tot uitvoering brengen geen steun vormde, steun kan worden vanwege de ontwikkeling van de interne markt.

12

(13)  Zie overweging 19.

13

(14)  In overweging 38 van het inleidingsbesluit wordt verwezen naar het arrest van het Gerecht van 16 juli 2014 in de zaak Zweckverband Tierkörperbeseitigung Rheinland-Pfalz, im Saarland, im Rheingau-Taunus-Kreis und im Landkreis Limburg-Weilburg/Commissie, T‐309/12, ECLI:EU:T:2014:676, punten 70‐74, waarin het Gerecht overweegt dat het feit dat een activiteit “in‐house” wordt uitgevoerd, niet betekent dat het geen economische activiteit kan zijn. In dit arrest oordeelde het Gerecht dat de vraag of de overheid een activiteit rechtstreeks uitvoert via een instantie die deel uitmaakt van het openbaar bestuur dan wel via een andere bijzondere entiteit, losstaat van de toepassing van mededingingsregels op die activiteit. Het Gerecht oordeelde ook dat een dergelijke instantie geacht wordt een economische activiteit uit te voeren zolang die activiteit in beginsel ook op een open markt kan worden uitgevoerd, d.w.z. zolang de markt niet door middel van een wettelijk voorschrift in de betreffende lidstaat volledig voor de concurrentie is afgesloten.

14

(15)  Overweging 28 van het inleidingsbesluit, waarin het arrest van het Hof van Justitie van 19 januari 1994 in de zaak SAT Fluggeselsschaft mbH/Eurocontrol, C‐364/92, ECLI:EU:C:1994:7, punt 30, wordt geciteerd.

15

(16)  Overweging 29 van het inleidingsbesluit, waarin het arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012 in de zaak Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punt 41, wordt geciteerd.

16

(17)  Overweging 29 van het inleidingsbesluit, waarin het arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012 in de zaak Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punten 40 en 41, wordt geciteerd.

17

(18)  Arrest van het Hof van Justitie van 24 juli 2003, Altmark Trans GmbH, C‐280/00, ECLI:EU:C:2003:415, punten 89 en 90.

18

(19)  Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag met de interne markt verenigbaar worden verklaard (PB L 187 van 26.6.2014, blz. 1).

19

(20)  Verordening (EU) nr. 1407/2013 van de Commissie van 18 december 2013 betreffende de toepassing van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie op de-minimissteun (PB L 352 van 24.12.2013, blz. 1).

20

(21)  Zie voetnoot 7.

21

(22)  Arrest van het Hof van Justitie van 5 december 1989, Commissie/Italië, C‐3/88, ECLI:EU:C:1989:606, punt 13.

22

(23)  Zie overweging 29 van het inleidingsbesluit.

23

(24)  Arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012, Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punt 41.

24

(25)  Arrest van het Gerecht van 16 juli 2014, Zweckverband Tierkörperbeseitigung Rheinland-Pfalz, im Saarland, im Rheingau-Taunus-Kreis und im Landkreis Limburg-Weilburg/Commissie, T‐309/12, ECLI:EU:T:2014:676, overweging 71.

25

(26)  Arrest van het Gerecht van 26 november 2015, T‐461/13, Spanje/Commissie, ECLI:EU:T:2015:891.

26

(27)  Arrest van het Hof van Justitie van 24 oktober 2002, C‐82/01 P, Aéroport de Paris/Commissie, ECLI:EU:C:2002:617, overweging 79.

27

(28)  Besluit C(2013) 2361 final van de Commissie van 2 mei 2013 betreffende de maatregel SA.25745 (2013/NN) (ex CP 11/2008), ten uitvoer gelegd door Duitsland, “Nationale website voor openbare verkopingen in insolventieprocedures” (ZVG Portal) (PB C 167 van 13.6.2013, blz. 1); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/247954/247954_1433360_92_2.pdf

28

(29)  Besluit C(2009) 211 final van de Commissie van 28 januari 2009 betreffende de maatregel SA.26572 (N 467/08), ten uitvoer gelegd door Portugal, “programma Aware‐P” (PB C 106 van 8.5.2009, blz. 21); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/227527/227527_946839_29_1.pdf

29

(30)  Arrest van het Gerecht van 28 september 2017, zaak T‐138/15, Aanbestedingskalender e.a./Commissie, ECLI:EU:T:2017:675.

30

(31)  Zie tevens de mededeling van de Commissie van 20 november 2007, COM(2007) 725 final, blz. 4: “(H)et [is] in hoofdzaak de bevoegdheid van de overheid [...] op het relevante bestuursniveau om de aard en reikwijdte van een dienst van algemeen belang nut af te bakenen. De overheid kan besluiten de diensten zelf uit te voeren of zij kan besluiten deze toe te vertrouwen aan andere entiteiten, die publiek of privaat kunnen zijn en die organisaties met winstoogmerk of non-profitorganisaties kunnen zijn.”

31

(32)  Arrest van het Hof van Justitie van 22 december 2010, Mehiläinen Oy, C‐2015/09, ECLI:EU:C:2010:807, punt 31; arrest van het Hof van Justitie van 9 juni 2009, Commissie/Duitsland, C‐480/06, ECLI:EUC:2009:357, punt 45.

32

(33)  Arrest van het Gerecht van 16 juli 2014, Zweckverband Tierkörperbeseitigung Rheinland-Pfalz, im Saarland, im Rheingau-Taunus-Kreis und im Landkreis Limburg-Weilburg/Commissie, T‐309/12, ECLI:EU:T:2014:676, punt 70.

33

(34)  Mededeling van de Commissie getiteld “Kaderregeling betreffende staatssteun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie” (PB C 198 van 27.6.2014, blz. 1).

34

(35)  Mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de staatssteunregels van de Europese Unie op voor het verrichten van diensten van algemeen economisch belang verleende compensatie (PB C 8 van 11.1.2012, blz. 4).

35

(36)  
  “Alle Duitsers hebben het recht, vrij hun beroep, de plaats waar zij werken en hun opleidingsplaats te kiezen.”

36

(37)  Arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012, Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punten 38 en 40.

37

(38)  Overwegingen 29 tot en met 32 van het inleidingsbesluit, waarin het arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012 in de zaak Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punten 40 en 41, wordt geciteerd.

38

(39)  Zie overweging 37.

39

(40)  Wat betreft de opmerkingen van de twee Italiaanse ondernemingen die klager ondersteunen, stelt Duitsland dat deze deels zijn gebaseerd op een aanzienlijk misverstand over de feiten (bijvoorbeeld met betrekking tot de vraag of HIS nog steeds overheidsfinanciering ontvangt en of het productassortiment ook software bevat die niet specifiek voor hogeronderwijsinstellingen is bedoeld) en deels op het feit dat zij zich op de Italiaanse markt richten. Vandaar dat Duitsland deze opmerkingen weinig relevant acht.

40

(41)  Arrest van het Hof van Justitie van 5 december 1989, Commissie/Italië, C‐3/88, ECLI:EU:C:1989:606. In punt 13 van dit arrest wordt in de context van het leveren van software voor het openbaar bestuur vastgesteld, dat “het ontwerp, de programmatuur en het beheer van systemen voor automatische gegevensverwerking van technische aard zijn en derhalve met de uitoefening van openbaar gezag niets van doen hebben”.

41

(42)  Arrest van het Hof van Justitie van 5 december 1989, Commissie/Italië, C‐3/88, ECLI:EU:C:1989:606, punten 11 en 13.

42

(43)  Punt 20 van de kaderregeling betreffende staatssteun voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie: “Wanneer een onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur voor zowel economische als niet-economische activiteiten wordt gebruikt, valt de overheidsfinanciering alleen onder de staatssteunregels voor zover daarmee kosten worden gedekt die met de economische activiteiten verband houden. Wanneer de onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur bijna uitsluitend voor een niet-economische activiteit wordt ingezet, kan de financiering ervan volledig buiten het toepassingsgebied van de staatssteunregels vallen, mits dat economische gebruik zuiver ondersteunend blijft, d.w.z. overeenstemt met een activiteit die rechtstreeks verband houdt met en noodzakelijk is voor het functioneren van de onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur of intrinsiek verband houdt met het niet-economische hoofdgebruik ervan, en die beperkt is in omvang.” (PB C 198 van 27.6.2014, blz. 1.)

43

(44)  Artikel 3 van Verordening (EU) nr. 1407/2013 van de Commissie van 18 december 2013 betreffende de toepassing van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie op de-minimissteun (PB L 352 van 24.12.2013, blz. 1).

44

(45)  In paragraaf 2.1.2, punt 22, van het O&O-steunkader staat het volgende: “Indien de onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur [...] alleen als intermediair fungeert die de volledige overheidsfinanciering en eventuele via die financiering verkregen voordelen aan de uiteindelijke ontvangers doorgeeft, zal de Commissie die onderzoeksorganisatie of onderzoeksinfrastructuur niet beschouwen als een begunstigde van staatssteun.”

45

(46)  Artikel 5, lid 1, punt 9, van de wet op de vennootschapsbelasting: “Van de wet op de vennootschapsbelasting zijn vrijgesteld [...] vennootschappen, verenigingen van personen en vermogens die volgens de statuten, de oprichtingsakte of andere reglementen en volgens de daadwerkelijke bedrijfsvoering, uitsluitend en rechtstreeks charitatieve doeleinden, doeleinden van openbaar nut of kerkelijke doeleinden dienen (artikelen 51 tot en met 68 van de belastingwet).”

46

(47)  Artikel 3, lid 1, punt 6, van de wet op de bedrijfsbelasting: “Van de wet op de bedrijfsbelasting zijn vrijgesteld [...] vennootschappen, verenigingen van personen en vermogens die volgens de statuten, de oprichtingsakte of andere reglementen en volgens de daadwerkelijke bedrijfsvoering, uitsluitend en rechtstreeks charitatieve of kerkelijke doeleinden of doeleinden van openbaar nut dienen (artikelen 51 tot en met 68 van de belastingwet).”

47

(48)  
  Abgabenordnung (1977), Bundesgesetzblatt 1976, deel I, nr. 29, gepubliceerd op 23 juni 1976, blz. 613.

48

Abgabenordnung

(49)  Artikel 7 van de de wet op de vennootschapsbelasting: “Heffingsgrondslag: 1) De vennootschapsbelasting wordt berekend over het belastbaar inkomen. 2) Het belastbaar inkomen is het inkomen in de zin van artikel 8, lid 1.” Artikel 8, lid 1: “De definitie van inkomen en de wijze waarop het wordt berekend, zijn vastgelegd in de wet op de inkomstenbelasting en deze wet.” Artikel 8, lid 2: “Bij onbeperkt belastingplichtige entiteiten in de zin van artikel 1, lid 1, punten 1, 2 en 3, [waaronder begrepen een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid] worden alle inkomsten als inkomsten uit bedrijf beschouwd.”

49

(50)  Artikel 6, van de wet op de bedrijfsbelasting: “De bedrijfswinst is de winst uit de bedrijfsactiviteiten, die wordt berekend overeenkomstig de bepalingen van de wet op de inkomstenbelasting of de wet op de vennootschapsbelasting [...].”

50

(51)  Artikel 1, onder b), v), van Verordening (EU) 2015/1589: “[Onder bestaande steun wordt verstaan:] steun die als bestaande steun wordt beschouwd, omdat kan worden vastgesteld dat hij op het moment van tot uitvoering brengen geen steun vormde, maar vervolgens steun is geworden vanwege de ontwikkeling van de interne markt, zonder dat de betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht; maatregelen die vanwege de liberalisering van een activiteit door het Unierecht steun zijn geworden, worden na de voor de liberalisering voorgeschreven datum niet als bestaande steun beschouwd.”

51

(52)  Arrest van het Gerecht van 30 april 2002, Gibraltar/Commissie, T‐195/01 en T‐207/01, ECLI:EU:T:2002:111, overweging 111.

52

(53)  Arrest van het Gerecht van 15 juni 2000, Alzetta/Commissie, T‐298/97, ECLI:EU:T:2000:151, punt 148.

53

(54)  Artikel 108, lid 1, VWEU: “De Commissie onderwerpt tezamen met de lidstaten de in die staten bestaande steunregelingen aan een voortdurend onderzoek. Zij stelt de dienstige maatregelen voor, welke de geleidelijke ontwikkeling of de werking van de interne markt vereist.”

54

(55)  Artikel 22 van Verordening (EU) 2015/1589: “Voorstel voor dienstige maatregelen: Indien de Commissie, in het licht van de door een lidstaat overeenkomstig artikel 21 verstrekte informatie, tot de gevolgtrekking komt dat de bestaande steunregeling niet of niet langer verenigbaar is met de interne markt, geeft zij een aanbeveling waarbij de betrokken lidstaat dienstige maatregelen worden voorgesteld. Die aanbeveling kan met name voorstellen inhouden om: a) de betrokken steunregeling inhoudelijk te wijzigen, of b) procedurele vereisten in te voeren; of c) de steunregeling af te schaffen.”

55

(56)  Zie blz. 25 van de klacht (15 maart 2012).

56

(57)  Arrest van het Gerecht van 30 april 2002, Gibraltar/Commissie, T‐195/01 en T‐207/01, ECLI:EU:T:2002:111, punt 111.

57

(58)  Arrest van het Gerecht van 9 augustus 1994, Namur Les Assurances du Crédit SA, C‐44/93 ECLI:EU:C:1994:311, punt 28.

58

(59)  Besluit C(2007) 1761 definitief van de Commissie van 24 april 2007 betreffende de maatregel SA.18957 (E 3/2005 (ex CP 2/2003, CP 232/2002, CP 43/2003, CP 243/2004 en CP 195/2004), ten uitvoer gelegd door Duitsland, “Finanzierung des öffentlichen Rundfunks in Deutschland”, PB C 185 van 8.8.2007, blz. 1; http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/198395/198395_678609_35_1.pdf, overweging 206.

59

(60)  
  “[S]teunregeling”: elke regeling op grond waarvan aan ondernemingen die in de regeling op algemene en abstracte wijze zijn omschreven, individuele steun kan worden toegekend zonder dat hiervoor nog uitvoeringsmaatregelen vereist zijn, alsmede elke regeling op grond waarvan steun die niet gebonden is aan een specifiek project voor onbepaalde tijd en/of voor een onbepaald bedrag aan een of meer ondernemingen kan worden toegekend [cursief toegevoegd].”

60

(61)  EDP (“electronic data processing”) is het verwerken van gegevens door een computer en computerprogramma’s in een elektronische-communicatieomgeving. Het is een zelden gebruikte term voor wat tegenwoordig gewoonlijk informatiediensten/-systemen of management-informatiediensten of management-informatiesystemen (MIS) wordt genoemd. Zie: https://whatis.techtarget.com/definition/EDP-electronic-data-processing

61

(*1)  Voor verschillende versies van hardware-/besturingssystemen

*1

(*2)  Het product HISinOne is een geïntegreerde, webgebaseerde Java-applicatie. De productgebieden voor campusmanagement APP, STU, EXA en ALU functioneren op basis van een kernsegment dat bestaat uit de productgebieden SYS (systeembeheer), PSV (gepersonaliseerde diensten en directory’s), COM(community) en BIA (business intelligence), die de basisfuncties voor de besturing van HISinOne vormen.

*2

(62)  Ook meerdere belanghebbenden waren van opvatting dat de activiteiten van HIS geen marktafscherming tot gevolg hadden: Het is onbetwist dat sinds de jaren 1990 leveranciers bestaan voor ten minste delen van de managementapplicaties voor het hoger onderwijs en het hogeronderwijsinstellingen vrij staat om een of meer van die leveranciers te selecteren. Verder zou het open-sourcekarakter van HIS-software feitelijk een concurrentiebevorderend effect hebben. Indien HIS van de markt zou verdwijnen (als gevolg van terugvordering van de verstrekte steun) zou dat de mededinging volgens meerdere belanghebbenden juist verzwakken.

62

(63)  Arrest van het Hof van Justitie van 12 september 2000, Pavlov e.a., C‐180/98 tot en met C‐184/98, ECLI:EU:C:2000:428, punt 74.

63

(64)  Arrest van het Hof van Justitie van 23 april 1991 in Höfner en Elser, C‐41/90, ECLI:EU:C:1991:161, punt 21; arrest van het Hof van Justitie van 13 juli 1962, Mannesman AG/Hoge Autoriteit van de EGKS, C‐19/61, ECLI:EU:C:1962:31, punt 371, en arrest van het Hof van Justitie van 13 juli 1962, Klöckner-Werke AG en Hoesch AG/Hoge Autoriteit van de EGKS, C‐17/61 en C‐20/61, ECLI:EU:C:1962:30, punt 341.

64

(65)  Arrest van het Hof van Justitie van 11 september 2007, Commissie/Duitsland, C‐318/05, ECLI:EU:C:2007:495, punt 68.

65

(66)  Arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012, Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punt 41.

66

(67)  Overwegingen 28 en 29 van het inleidingsbesluit, waarin het arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012 in de zaak Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punt 41, wordt aangehaald.

67

(68)  Overweging 28 van het inleidingsbesluit, waarin het arrest van het Hof van Justitie van 19 januari 1994 in de zaak SAT Fluggeselsschaft mbH/Eurocontrol, C‐364/92, ECLI:EU:C:1994:7, punt 30, wordt aangehaald.

68

(69)  In het arrest Compass-Datenbank wordt verwezen naar de wettelijke verplichting van de ondernemingen die gebruikmaken van de dienst (die vermoedelijk geen economische activiteit vormt) en niet naar de verplichting van de overheidsinstantie die de “niet-economische” activiteit uitoefent (punt 40 van dat arrest).

69

(70)  Zie bijvoorbeeld het arrest van het Gerecht van 28 september 2017 in de zaak Aanbestedingskalender e.a./Commissie, T‐138/15, ECLI:EU:T:2017:675, punt 38, en overweging 29 van Besluit C(2013) 2361 final van de Commissie van 2 mei 2013 betreffende de maatregel SA.25745 (2013/NN) (ex CP 11/2008), ten uitvoer gelegd door Duitsland, “Nationale website voor openbare verkopingen in insolventieprocedures” (ZVD Portal) (PB C 167 van 13.6.2013, blz. 1); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/247954/247954_1433360_92_2.pdf

70

(71)  Duitsland voerde aan dat het constitutionele verbod op een gezamenlijk beheer van hogeronderwijsinstellingen door de federale regering en de deelstaten alleen de mogelijkheid van een “GmbH” als rechtsvorm openliet.

71

(72)  Zie de overwegingen 8, 9 en 11 van dit besluit.

72

(73)  Besluit C(2014) 9548 final van de Commissie van 18 december 2014 betreffende de maatregel SA.34646 (2014/NN) (ex 2012/CP), ten uitvoer gelegd door Nederland, “Platform E‐procurement TenderNed” (PB C 422 van 8.12.2017, blz. 1); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/255396/255396_1614207_95_2.pdf, en het arrest van het Gerecht van 28 september 2017 in de zaak Aanbestedingskalender e.a/Commissie, T‐138/15, ECLI:EU:T:2017:675, waartegen beroep is ingesteld.

73

(74)  In zijn opmerkingen van 4 april 2016, blz. 9 en 10, zegt klager bijvoorbeeld dat hogeronderwijsinstellingen die meer op maat gesneden IT-oplossingen nodig hebben, die verder gaan dan de standaardoplossingen, bij HIS aanvullende capaciteit kunnen kopen. Maar zij zouden hiervoor ook bij andere aanbieders terecht kunnen.

74

(75)  Arrest van het Hof van Justitie van 12 juli 2012, Compass-Datenbank/Oostenrijk, C‐138/11, ECLI:EU:C:2012:449, punt 37.

75

(76)  Arrest van het Hof van Justitie van 27 juni 2017, Escuelas Pías, C‐74/16, ECLI:EU:C:2017:496, punt 51.

76

(77)  Opmerking van klager van 18 december 2013.

77

(78)  In het inleidingsbesluit kwam de vraag aan de orde of de belastingmaatregelen als onverenigbare exploitatiesteun moesten worden aangemerkt als zou blijken dat zij staatssteun waren (zie overweging 106 van het inleidingsbesluit). De besluitvormingspraktijk van de Commissie heeft zich intussen echter verder ontwikkeld en de Commissie is tot de conclusie gekomen dat op grond van Duits recht verleende vrijstellingen van vennootschaps- en bedrijfsbelasting voor organisaties van openbaar nut bestaande steun vormen (zie Besluit C(2015) 7225 final van de Commissie van 26 oktober 2015 betreffende de maatregel SA.33206 (2015/NN), ten uitvoer gelegd door Duitsland, “Vermeende onrechtmatige staatssteun voor Duitse vereniging van jeugdherbergen (Deutsches Jugendherbergswerk) — Belastingmaatregelen” (PB C 387 van 20.11.2015, blz. 1.); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/260436/260436_1698296_81_2.pdf

78

Deutsches Jugendherbergswerk

(79)  
  “[Onder bestaande steun wordt verstaan:] v) steun die als bestaande steun wordt beschouwd, omdat kan worden vastgesteld dat hij op het moment van tot uitvoering brengen geen steun vormde, maar vervolgens steun is geworden vanwege de ontwikkeling van de interne markt, zonder dat de betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht; maatregelen die vanwege de liberalisering van een activiteit door het Unierecht steun zijn geworden, worden na de voor de liberalisering voorgeschreven datum niet als bestaande steun beschouwd.”

79

(80)  Arrest van het Gerecht van 15 juni 2000, Alzetta/Commissie, T‐298/97, ECLI:EU:T:2000:151, punt 148.

80

(81)  Zie voetnoot 54.

81

(82)  Zie voetnoot 55.

82

(83)  EDP (“electronic data processing”) is het verwerken van gegevens door een computer en computerprogramma’s in een elektronische-communicatieomgeving. Het is een zelden gebruikte term voor wat tegenwoordig gewoonlijk informatiediensten/-systemen of management-informatiediensten of management-informatiesystemen (MIS) wordt genoemd. Zie: https://whatis.techtarget.com/definition/EDP-electronic-data-processing

83

(84)  Zie blz. 25 van de klacht (15 maart 2012).

84

(85)  Zie de opmerking van klager van 20 november 2013, bijlage 2, blz. 6.

85

(86)  Zie overweging 50.

86

(87)  Arrest van het Gerecht van 30 april 2002, Gibraltar/Commissie, T‐195/01 en T‐207/01, ECLI:EU:T:2002:111, overweging 111.

87

(88)  Arrest van het Hof van Justitie van 13 december 2018, Südwestrundfunk, C‐492/17, ECLI:EU:C:2018:1019, punten 54 en 66; Besluit C(2008) 725 final van de Commissie van 27 februari 2008 betreffende de maatregel SA.21395 E8/2006 (ex CP 110/2004 en CP 126/2004), ten uitvoer gelegd door België, Financiering van de openbare omroep VRT (PB C 143 van 10.6.2008, blz. 7); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/215958/215958_825339_70_2.pdf, overweging 121.

88

(89)  Arrest van het Gerecht van 9 augustus 1994, Namur Les Assurances du Crédit SA, C‐44/93 ECLI:EU:C:1994:311, punt 28.

89

(90)  Besluit C(2007) 1761 definitief van de Commissie van 24 april 2007 betreffende de maatregel SA.18957 (E 3/2005 (ex CP 2/2003, CP 232/2002, CP 43/2003, CP 243/2004 en CP 195/2004), ten uitvoer gelegd door Duitsland, “Finanzierung des öffentlichen Rundfunks in Deutschland” (PB C 185 van 8.8.2007, blz. 1); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/198395/198395_678609_35_1.pdf, overweging 206.

90

(91)  http://www.datenportal.bmbf.de/portal/de/K25.html

91

(92)  http://www.datenportal.bmbf.de/portal/de/K25.html

92

(93)  https://www.inflationtool.com/euro-germany?amount=100&year1=1976&year2=2013

93

(94)  Zie artikel 6 van de statuten van de jaren 1976/1977 en 2000.

94

(95)  Terwijl in de statuten van 1976/1977 voor de toepasselijke rechtsgrond naar de verordening betreffende organisaties van openbaar nut (Gemeinnützigkeitsverordnung) van 1953 wordt verwezen, wordt in de statuten van 2000 naar de belastingwet (Abgabenordnung) van 1977 verwezen. Zoals uitgelegd in de overwegingen 164 en 165 van dit besluit, is dit een technische en niet-materiële wijziging.

95

Gemeinnützigkeitsverordnung

Abgabenordnung

(96)  HIS werd op 1 januari 1976 door de federale regering en de deelstaten overgenomen. “HIS wurde am 01.01.1976 in die öffentliche Trägerschaft von Bund und Ländern überführt.”

96

(97)  
  Bekanntmachung der Neufassung des Körperschaftsteuergesetzes vom 24 Mai 1965 (Bekendmaking van de herziening van de wet op de vennootschapsbelasting van 24 mei 1965), Bundesgesetzblatt 1965, deel I, nr. 24, gepubliceerd op 11 juni 1965, blz. 449.

97

Bekanntmachung der Neufassung des Körperschaftsteuergesetzes vom 24 Mai 1965

(98)  
  Bekanntmachung der Neufassung des Gewerbesteuergesetzes vom 24 Mai 1965 (Bekendmaking van de herziening van de wet op de bedrijfsbelasting van 24 mei 1965), Bundesgesetzblatt 1965, deel I, nr. 24, gepubliceerd op 11 juni 1965, blz. 458.

98

Bekanntmachung der Neufassung des Gewerbesteuergesetzes vom 24 Mai 1965

(99)  De officiële titel van deze verordening luidt: “Verordnung zur Durchführung der §§17 bis 19 des Steueranpassungsgesetzes (Gemeinnützigkeitsverordnung) vom 24. Dezember 1953
  ”. Zie: https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=//*%5B@attr_id=%27bgbl153s1592.pdf%27%5D#__bgbl__%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl153s1592.pdf%27%5D__1564471557452

99

(100)  
  “Als Förderung der Allgemeinheit anzuerkennen [...] Wissenschaft [...] Erziehung.” Artikel 17, lid 3, van het Steueranpassungsgesetz vom 16. Oktober 1934
  , Reichsgesetzblatt 1934, deel I, blz. 927.

100

Steueranpassungsgesetz vom 16. Oktober 1934

(101)  Zie voor een vergelijkbare motivering overweging 15 van Besluit C(2015) 7225 final van de Commissie van 26 oktober 2015 betreffende de maatregel SA.33206 (2015/NN), ten uitvoer gelegd door Duitsland, “Vermeende onrechtmatige staatssteun voor Duitse vereniging van jeugdherbergen (Deutsches Jugendherbergswerk) — Belastingmaatregelen” (PB C 387 van 20.11.2015, blz. 1.); http://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/260436/260436_1698296_81_2.pdf

101

Deutsches Jugendherbergswerk

---

Rectificaties

| 11.3.2020 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 74/49 |
| --- | --- | --- | --- |

11.3.2020

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 74/49

---

Rectificatie van Verordening (EU) nr. 1306/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 inzake de financiering, het beheer en de monitoring van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en tot intrekking van Verordeningen (EEG) nr. 352/78, (EG) nr. 165/94, (EG) nr. 2799/98, (EG) nr. 814/2000, (EG) nr. 1290/2005 en (EG) nr. 485/2008 van de Raad

(
  Publicatieblad van de Europese Unie L 347 van 20 december 2013
  )

Bladzijde 569, artikel 26, lid 5:

in plaats van:

“5.   In afwijking van artikel 169, lid 3, vierde alinea, van Verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012 vergoeden de lidstaten de overeenkomstig artikel 169, lid 3, van die verordening overgedragen kredieten aan de eindontvangers op wie in het begrotingsjaar waarnaar de kredieten worden overgedragen, aan de aanpassingscoëfficiënt.

De vergoeding als bedoeld in de eerste alinea geldt alleen voor eindontvangers in die lidstaten waar het voorgaande begrotingsjaar financiële discipline van toepassing is.”;

lezen:

“5.   In afwijking van artikel 169, lid 3, vierde alinea, van Verordening (EU, Euratom) nr. 966/2012 vergoeden de lidstaten de overeenkomstig artikel 169, lid 3, van die verordening overgedragen kredieten aan de eindontvangers op wie, in het begrotingsjaar waarnaar de kredieten worden overgedragen, de aanpassingscoëfficiënt van toepassing is.

De vergoeding als bedoeld in de eerste alinea geldt alleen voor eindontvangers in die lidstaten waar het voorgaande begrotingsjaar financiële discipline van toepassing is.”.

---