# Publicatieblad L 339/2017

| | ISSN 1977-0758 |
| --- | --- |
| Publicatieblad
  van de Europese Unie | L 339 |
| | |
| Uitgave in de Nederlandse taal | Wetgeving | 60e jaargang19 december 2017 |

ISSN 1977-0758

Publicatieblad

van de Europese Unie

L 339

Uitgave in de Nederlandse taal

Wetgeving

60e jaargang19 december 2017

---

| Inhoud | | II   Niet-wetgevingshandelingen | Bladzijde |
| --- | --- | --- | --- |
| | | BESLUITEN |
| | * | Besluit (EU) 2017/2336 van de Commissie van 7 februari 2017 steunmaatregelen SA.21877 (C 24/2007), SA.27585 (2012/C) en SA.31149 (2012/C) — Duitsland Vermoeden van staatssteun ten gunste van Flughafen Lübeck GmbH, Infratil Limited, Ryanair en de luchtvaartmaatschappijen die van deze luchthaven gebruikmaken
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 602)

   (
  1
  ) | 1 |
| | * | Besluit (EU) 2017/2337 van de Commissie van 29 mei 2017 inzake de staatssteun die voor technische ondersteuning in de landbouwsector en voor de productie en afzet van kwaliteitslandbouwproducten is verleend in het kader van de Milch- und Fettgesetz SA.35484 (2013/C) (ex SA.35484 (2012/NN))
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 3487) | 50 |
| | | AANBEVELINGEN |
| | * | Aanbeveling (EU) 2017/2338 van de Commissie van 16 november 2017 tot vaststelling van een gemeenschappelijk terugkeerhandboek voor gebruik door de bevoegde autoriteiten van de lidstaten bij de uitvoering van terugkeergerelateerde taken | 83 |

Inhoud

II   Niet-wetgevingshandelingen

Bladzijde

BESLUITEN

*

Besluit (EU) 2017/2336 van de Commissie van 7 februari 2017 steunmaatregelen SA.21877 (C 24/2007), SA.27585 (2012/C) en SA.31149 (2012/C) — Duitsland Vermoeden van staatssteun ten gunste van Flughafen Lübeck GmbH, Infratil Limited, Ryanair en de luchtvaartmaatschappijen die van deze luchthaven gebruikmaken
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 602)

   (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 602)

1

1

*

Besluit (EU) 2017/2337 van de Commissie van 29 mei 2017 inzake de staatssteun die voor technische ondersteuning in de landbouwsector en voor de productie en afzet van kwaliteitslandbouwproducten is verleend in het kader van de Milch- und Fettgesetz SA.35484 (2013/C) (ex SA.35484 (2012/NN))
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 3487)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 3487)

50

AANBEVELINGEN

*

Aanbeveling (EU) 2017/2338 van de Commissie van 16 november 2017 tot vaststelling van een gemeenschappelijk terugkeerhandboek voor gebruik door de bevoegde autoriteiten van de lidstaten bij de uitvoering van terugkeergerelateerde taken

83

| | |
| --- | --- |
| | (1)   Voor de EER relevante tekst. |

---

(1)   Voor de EER relevante tekst.

1

| NL | Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.
  Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten. |
| --- | --- |

NL

Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.

Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten.

---

II Niet-wetgevingshandelingen

BESLUITEN

| 19.12.2017 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 339/1 |
| --- | --- | --- | --- |

19.12.2017

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 339/1

---

BESLUIT (EU) 2017/2336 VAN DE COMMISSIE

van 7 februari 2017

steunmaatregelen SA.21877 (C 24/2007), SA.27585 (2012/C) en SA.31149 (2012/C) — Duitsland Vermoeden van staatssteun ten gunste van Flughafen Lübeck GmbH, Infratil Limited, Ryanair en de luchtvaartmaatschappijen die van deze luchthaven gebruikmaken

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 602)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Na de belanghebbenden overeenkomstig het genoemde artikel (1) te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen,

Na de belanghebbenden overeenkomstig het genoemde artikel (2) te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURES

PROCEDURES

1.1.   PROCEDURE SA.21877

PROCEDURE SA.21877

| (1) | In de jaren 2002, 2003, 2004, 2005 en 2006 ontving de Commissie meerdere klachten van de luchtvaartmaatschappij Air Berlin, een milieu-ngo (Bund für Umwelt und Naturschutz) en van particulieren ten aanzien van vermoedelijke staatssteun ten gunste van Flughafen Lübeck GmbH (hierna „FLG” genoemd), Infratil Limited (hierna „Infratil” genoemd) (3) en de luchtvaartmaatschappij Ryanair (4). |
| --- | --- |

(1)

In de jaren 2002, 2003, 2004, 2005 en 2006 ontving de Commissie meerdere klachten van de luchtvaartmaatschappij Air Berlin, een milieu-ngo (Bund für Umwelt und Naturschutz) en van particulieren ten aanzien van vermoedelijke staatssteun ten gunste van Flughafen Lübeck GmbH (hierna „FLG” genoemd), Infratil Limited (hierna „Infratil” genoemd) (3) en de luchtvaartmaatschappij Ryanair (4).

Bund für Umwelt und Naturschutz

3

4

| (2) | Op 7 november 2005 vroeg de Commissie Duitsland om inlichtingen. Duitsland heeft die bij brief van 7 februari 2006 verstrekt. Bij brief van 22 maart 2006 werd om verdere inlichtingen gevraagd, waarop Duitsland op 12 juni 2006 heeft geantwoord. Op 14 oktober en 4 december 2006 vonden ontmoetingen plaats tussen de diensten van de Commissie, Infratil, de meerderheidsaandeelhouder van de luchthavenexploitant en de Hanzestad Lübeck. Na deze ontmoetingen stelde Infratil op 16 en 31 oktober, op 6 november en op 4, 6 en 21 december 2006 meer informatie ter beschikking per e-mail en per fax |
| --- | --- |

(2)

Op 7 november 2005 vroeg de Commissie Duitsland om inlichtingen. Duitsland heeft die bij brief van 7 februari 2006 verstrekt. Bij brief van 22 maart 2006 werd om verdere inlichtingen gevraagd, waarop Duitsland op 12 juni 2006 heeft geantwoord. Op 14 oktober en 4 december 2006 vonden ontmoetingen plaats tussen de diensten van de Commissie, Infratil, de meerderheidsaandeelhouder van de luchthavenexploitant en de Hanzestad Lübeck. Na deze ontmoetingen stelde Infratil op 16 en 31 oktober, op 6 november en op 4, 6 en 21 december 2006 meer informatie ter beschikking per e-mail en per fax

| (3) | Bij brief van 18 januari 2007 verzocht Duitsland de Commissie het vooronderzoek op te schorten. Dit verzoek werd bij brief van 2 mei 2007 door de Commissie afgewezen. |
| --- | --- |

(3)

Bij brief van 18 januari 2007 verzocht Duitsland de Commissie het vooronderzoek op te schorten. Dit verzoek werd bij brief van 2 mei 2007 door de Commissie afgewezen.

| (4) | Op 24 april 2007 heeft Duitsland verdere opmerkingen bij de Commissie ingediend. Op 21 juni 2007 heeft een bijeenkomst tussen Duitsland en de diensten van de Commissie plaatsgevonden. |
| --- | --- |

(4)

Op 24 april 2007 heeft Duitsland verdere opmerkingen bij de Commissie ingediend. Op 21 juni 2007 heeft een bijeenkomst tussen Duitsland en de diensten van de Commissie plaatsgevonden.

| (5) | Bij brief van 10 juli 2007 deelde de Commissie aan Duitsland haar besluit mee om vanwege de financiering van de luchthaven van Lübeck, de financiële relaties tussen de Hanzestad Lübeck en Infratil en de financiële relaties tussen de luchthaven en Ryanair de procedure op grond van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden (hierna het „inleidingsbesluit van 2007” genoemd). De formele onderzoeksprocedure is geregistreerd onder nummer SA.21877 (C 24/2007). |
| --- | --- |

(5)

Bij brief van 10 juli 2007 deelde de Commissie aan Duitsland haar besluit mee om vanwege de financiering van de luchthaven van Lübeck, de financiële relaties tussen de Hanzestad Lübeck en Infratil en de financiële relaties tussen de luchthaven en Ryanair de procedure op grond van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden (hierna het „inleidingsbesluit van 2007” genoemd). De formele onderzoeksprocedure is geregistreerd onder nummer SA.21877 (C 24/2007).

| (6) | Op 24 oktober 2007 is een rectificatie van het inleidingsbesluit van 2007 aangenomen. |
| --- | --- |

(6)

Op 24 oktober 2007 is een rectificatie van het inleidingsbesluit van 2007 aangenomen.

| (7) | Het inleidingsbesluit is op 29 november 2007 in het Publicatieblad van de Europese Unie (5) bekendgemaakt. De rectificatie is bekendgemaakt op 7 december 2007 (6). De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betreffende steunmaatregelen binnen een maand na de datum van deze bekendmaking te maken. |
| --- | --- |

(7)

Het inleidingsbesluit is op 29 november 2007 in het Publicatieblad van de Europese Unie (5) bekendgemaakt. De rectificatie is bekendgemaakt op 7 december 2007 (6). De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd hun opmerkingen over de betreffende steunmaatregelen binnen een maand na de datum van deze bekendmaking te maken.

Publicatieblad van de Europese Unie

5

6

| (8) | De Commissie ontving in deze zaak opmerkingen van Ryanair, Air Berlin, Infratil, FLG, twee ngo's (7), de Kamer van Koophandel van Lübeck (Industrie- und Handelskammer zu Lübeck, hierna „IHK Lübeck” genoemd) (8), de federatie van Duitse luchtvaartmaatschappijen (Bundesverband der Deutschen Fluggesellschaften, hierna de „BDF” genoemd) en van particulieren (9). Duitsland beantwoordde deze op 17 april 2008. |
| --- | --- |

(8)

De Commissie ontving in deze zaak opmerkingen van Ryanair, Air Berlin, Infratil, FLG, twee ngo's (7), de Kamer van Koophandel van Lübeck (Industrie- und Handelskammer zu Lübeck, hierna „IHK Lübeck” genoemd) (8), de federatie van Duitse luchtvaartmaatschappijen (Bundesverband der Deutschen Fluggesellschaften, hierna de „BDF” genoemd) en van particulieren (9). Duitsland beantwoordde deze op 17 april 2008.

7

Industrie- und Handelskammer zu Lübeck

8

Bundesverband der Deutschen Fluggesellschaften

9

| (9) | Het onafhankelijke adviesbureau van de Commissie, Ecorys, vroeg Duitsland op 24 juli 2008 om inlichtingen, om een rapport over deze zaak te kunnen opstellen. Duitsland richtte zich op 1 augustus 2008 tot de Commissie om het recht van Ecorys aan te vechten ten aanzien van het opvragen van informatie en documenten. De Commissie antwoordde daarop op 8 augustus 2008 en bevestigde daarbij dat de Commissie haar bevoegdheden in deze zaak had overgedragen aan Ecorys. Dit leidde ertoe dat op 18 september 2008 de gevraagde informatie binnenkwam. |
| --- | --- |

(9)

Het onafhankelijke adviesbureau van de Commissie, Ecorys, vroeg Duitsland op 24 juli 2008 om inlichtingen, om een rapport over deze zaak te kunnen opstellen. Duitsland richtte zich op 1 augustus 2008 tot de Commissie om het recht van Ecorys aan te vechten ten aanzien van het opvragen van informatie en documenten. De Commissie antwoordde daarop op 8 augustus 2008 en bevestigde daarbij dat de Commissie haar bevoegdheden in deze zaak had overgedragen aan Ecorys. Dit leidde ertoe dat op 18 september 2008 de gevraagde informatie binnenkwam.

| (10) | Op 16 april 2009 vroeg de Commissie om extra inlichtingen van Duitsland. Duitsland verzocht op 21 april 2009 om verlenging van de termijn en deed dit opnieuw op 7 juli 2009. De opgevraagde informatie werd op 30 oktober 2009 ter beschikking gesteld. Op 29 oktober 2009 vroeg de Commissie om extra informatie, die op 16 december 2009 door Duitsland ter beschikking werd gesteld. |
| --- | --- |

(10)

Op 16 april 2009 vroeg de Commissie om extra inlichtingen van Duitsland. Duitsland verzocht op 21 april 2009 om verlenging van de termijn en deed dit opnieuw op 7 juli 2009. De opgevraagde informatie werd op 30 oktober 2009 ter beschikking gesteld. Op 29 oktober 2009 vroeg de Commissie om extra informatie, die op 16 december 2009 door Duitsland ter beschikking werd gesteld.

| (11) | Op 17 oktober 2010 ontving de Commissie informatie van Air Berlin. |
| --- | --- |

(11)

Op 17 oktober 2010 ontving de Commissie informatie van Air Berlin.

| (12) | Bij brief van 28 maart 2011 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht. Duitsland heeft op 15 april 2011 een verlenging van de termijn aangevraagd. Op 20 april 2011 heeft de Commissie Duitsland deze verlenging van de termijn verleend. Op 21 april 2011 vroeg Duitsland opnieuw een verlenging van de termijn aan, die de Commissie op 27 april 2011 heeft verleend. Duitsland overhandigde het eerste gedeelte van de opgevraagde informatie op 16 mei 2011. Bij brief van 20 mei 2011 deelde de Commissie mee dat zij de ingediende informatie als onvolledig beschouwde en vroeg om de resterende inlichtingen. Duitsland betwistte dit bij brief van 7 juni 2011. De Commissie antwoordde op 15 juni 2011 en vroeg om de ontbrekende informatie. |
| --- | --- |

(12)

Bij brief van 28 maart 2011 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht. Duitsland heeft op 15 april 2011 een verlenging van de termijn aangevraagd. Op 20 april 2011 heeft de Commissie Duitsland deze verlenging van de termijn verleend. Op 21 april 2011 vroeg Duitsland opnieuw een verlenging van de termijn aan, die de Commissie op 27 april 2011 heeft verleend. Duitsland overhandigde het eerste gedeelte van de opgevraagde informatie op 16 mei 2011. Bij brief van 20 mei 2011 deelde de Commissie mee dat zij de ingediende informatie als onvolledig beschouwde en vroeg om de resterende inlichtingen. Duitsland betwistte dit bij brief van 7 juni 2011. De Commissie antwoordde op 15 juni 2011 en vroeg om de ontbrekende informatie.

| (13) | Op 8 april 2011 overhandigde de Commissie een vragenlijst aan Ryanair. De antwoorden werden de Commissie medegedeeld op 4 juli 2011. De Commissie gaf deze antwoorden op 18 juli 2011 door aan Duitsland en vroeg om uiterlijk op 18 augustus 2011 een standpunt in te nemen. Op 8 augustus 2011 stelde de Commissie aan Duitsland een vertaalde versie van de antwoorden van Ryanair ter beschikking en verlengde het de antwoordtermijn van Duitsland tot 9 september 2011. Duitsland stelde zijn standpunt uiteindelijk op 8 september 2011 ter beschikking van de Commissie. Op 7 februari 2012 vroeg de Commissie om extra informatie van Ryanair voor de analyse van Oxera. Deze stelde Ryanair op 4 juli 2011 ter beschikking. Op 13 februari 2012 vroeg Ryanair een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen. Op 16 februari 2012 verzocht Oxera de Commissie om nadere toelichting ten aanzien van een van de gestelde vragen. De Commissie overhandigde deze nadere toelichting op 17 februari 2012. Ryanair stuurde op 13 april 2012 zijn standpunt naar de Commissie. Dit standpunt gaf de Commissie op 27 juni 2012 door aan Duitsland. Bij brief van 10 september 2012 heeft Duitsland zijn standpunt over het antwoord van Ryanair kenbaar gemaakt. |
| --- | --- |

(13)

Op 8 april 2011 overhandigde de Commissie een vragenlijst aan Ryanair. De antwoorden werden de Commissie medegedeeld op 4 juli 2011. De Commissie gaf deze antwoorden op 18 juli 2011 door aan Duitsland en vroeg om uiterlijk op 18 augustus 2011 een standpunt in te nemen. Op 8 augustus 2011 stelde de Commissie aan Duitsland een vertaalde versie van de antwoorden van Ryanair ter beschikking en verlengde het de antwoordtermijn van Duitsland tot 9 september 2011. Duitsland stelde zijn standpunt uiteindelijk op 8 september 2011 ter beschikking van de Commissie. Op 7 februari 2012 vroeg de Commissie om extra informatie van Ryanair voor de analyse van Oxera. Deze stelde Ryanair op 4 juli 2011 ter beschikking. Op 13 februari 2012 vroeg Ryanair een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen. Op 16 februari 2012 verzocht Oxera de Commissie om nadere toelichting ten aanzien van een van de gestelde vragen. De Commissie overhandigde deze nadere toelichting op 17 februari 2012. Ryanair stuurde op 13 april 2012 zijn standpunt naar de Commissie. Dit standpunt gaf de Commissie op 27 juni 2012 door aan Duitsland. Bij brief van 10 september 2012 heeft Duitsland zijn standpunt over het antwoord van Ryanair kenbaar gemaakt.

| (14) | Het eindrapport van Ecorys van 29 maart 2011 werd op 29 juni 2011 aan Duitsland overhandigd met het verzoek om een standpunt in te nemen. Duitsland ontving op 24 augustus 2011 een vertaling van het rapport met het verzoek om uiterlijk op 26 september 2011 een standpunt in te nemen. Duitsland deelde zijn standpunt op 10 oktober 2011 mee. |
| --- | --- |

(14)

Het eindrapport van Ecorys van 29 maart 2011 werd op 29 juni 2011 aan Duitsland overhandigd met het verzoek om een standpunt in te nemen. Duitsland ontving op 24 augustus 2011 een vertaling van het rapport met het verzoek om uiterlijk op 26 september 2011 een standpunt in te nemen. Duitsland deelde zijn standpunt op 10 oktober 2011 mee.

| (15) | Op 30 juni 2011 stuurde Duitsland de tweede helft van de informatie die de Commissie had opgevraagd. Duitsland antwoordde op 29 juni 2011 op de brief van de Commissie van 15 juni 2011. Op 5 juli 2011 heeft de Commissie Duitsland verzocht ontbrekende informatie aan te leveren. Duitsland stelde deze ontbrekende informatie ter beschikking op 15 juli 2011. |
| --- | --- |

(15)

Op 30 juni 2011 stuurde Duitsland de tweede helft van de informatie die de Commissie had opgevraagd. Duitsland antwoordde op 29 juni 2011 op de brief van de Commissie van 15 juni 2011. Op 5 juli 2011 heeft de Commissie Duitsland verzocht ontbrekende informatie aan te leveren. Duitsland stelde deze ontbrekende informatie ter beschikking op 15 juli 2011.

| (16) | Op 4 juli 2011 stuurde Ryanair een standpunt naar de Commissie dat op 8 augustus 2011 werd doorgegeven aan Duitsland. Duitsland deelde op 8 oktober 2011 zijn standpunt over dit antwoord mee. |
| --- | --- |

(16)

Op 4 juli 2011 stuurde Ryanair een standpunt naar de Commissie dat op 8 augustus 2011 werd doorgegeven aan Duitsland. Duitsland deelde op 8 oktober 2011 zijn standpunt over dit antwoord mee.

| (17) | Op 20 februari 2012 vroeg de Commissie Duitsland om extra inlichtingen. Op 19 maart 2012 vroeg Duitsland een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen tot 17 april 2012. Deze verlenging werd door de Commissie toegezegd op 21 maart 2012. Bij brief van 17 april 2012 reageerde Duitsland op de vragen van de Commissie van 24 februari 2012. Op 18 april 2012 vroeg de Commissie aan Duitsland om de ontbrekende informatie uiterlijk op 28 april 2012 te overhandigen, zonder de mogelijkheid van verlenging van de termijn. Verder gaf de Commissie aan dat er in het geval van niet-naleving een bevel tot het verstrekken van informatie overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (10) zou worden uitgevaardigd. Op 2 mei 2012 heeft een bijeenkomst tussen de Commissie en Duitsland plaatsgevonden. Op 3 mei 2012 verleende de Commissie een verlenging van de termijn tot 11 mei 2012. Bij brief van 7 mei 2012 wees Duitsland op procedurele fouten van de Commissie en weigerde het om meer informatie ter beschikking te stellen. |
| --- | --- |

(17)

Op 20 februari 2012 vroeg de Commissie Duitsland om extra inlichtingen. Op 19 maart 2012 vroeg Duitsland een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen tot 17 april 2012. Deze verlenging werd door de Commissie toegezegd op 21 maart 2012. Bij brief van 17 april 2012 reageerde Duitsland op de vragen van de Commissie van 24 februari 2012. Op 18 april 2012 vroeg de Commissie aan Duitsland om de ontbrekende informatie uiterlijk op 28 april 2012 te overhandigen, zonder de mogelijkheid van verlenging van de termijn. Verder gaf de Commissie aan dat er in het geval van niet-naleving een bevel tot het verstrekken van informatie overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (10) zou worden uitgevaardigd. Op 2 mei 2012 heeft een bijeenkomst tussen de Commissie en Duitsland plaatsgevonden. Op 3 mei 2012 verleende de Commissie een verlenging van de termijn tot 11 mei 2012. Bij brief van 7 mei 2012 wees Duitsland op procedurele fouten van de Commissie en weigerde het om meer informatie ter beschikking te stellen.

10

| (18) | Bij brief van 10 april 2013 liet Ryanair de Commissie een rapport toekomen over de aanpak van Oxera ten aanzien van het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Dit rapport werd op 3 mei 2013 doorgestuurd aan Duitsland. Op 20 december 2013 ontving de Commissie verdere opmerkingen van Ryanair. |
| --- | --- |

(18)

Bij brief van 10 april 2013 liet Ryanair de Commissie een rapport toekomen over de aanpak van Oxera ten aanzien van het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Dit rapport werd op 3 mei 2013 doorgestuurd aan Duitsland. Op 20 december 2013 ontving de Commissie verdere opmerkingen van Ryanair.

| (19) | Bij brief van 24 februari 2014 vroeg de Commissie aan Ryanair om een standpunt in te nemen over de toepassing van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 (11). Bij brief van 21 maart 2014 vroeg de Commissie aan Infratil om een standpunt in te nemen over de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. Op 15 april 2014 (12) werden alle betrokkenen formeel opgeroepen om een standpunt in te nemen over de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. Deze oproep werd openbaar gemaakt in het Publicatieblad. Duitsland deelde zijn standpunt op 12 mei 2014 mee. Ook Air Berlin, Infratil en de Schutzgemeinschaft gegen Fluglärm Lübeck und Umgebung eV (hierna de „SGF” genoemd) (13) kwamen met standpunten. |
| --- | --- |

(19)

Bij brief van 24 februari 2014 vroeg de Commissie aan Ryanair om een standpunt in te nemen over de toepassing van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 (11). Bij brief van 21 maart 2014 vroeg de Commissie aan Infratil om een standpunt in te nemen over de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. Op 15 april 2014 (12) werden alle betrokkenen formeel opgeroepen om een standpunt in te nemen over de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014. Deze oproep werd openbaar gemaakt in het Publicatieblad. Duitsland deelde zijn standpunt op 12 mei 2014 mee. Ook Air Berlin, Infratil en de Schutzgemeinschaft gegen Fluglärm Lübeck und Umgebung eV (hierna de „SGF” genoemd) (13) kwamen met standpunten.

11

12

Schutzgemeinschaft gegen Fluglärm Lübeck und Umgebung eV

13

1.2.   PROCEDURES SA.27585 EN SA.31149

PROCEDURES SA.27585 EN SA.31149

| (20) | Op 28 januari 2009 diende de SGF een klacht in met betrekking tot de staatssteunzaak SA.21877. Die klacht is als staatssteunzaak geregistreerd onder nummer CP 31/2009 (SA.27585). |
| --- | --- |

(20)

Op 28 januari 2009 diende de SGF een klacht in met betrekking tot de staatssteunzaak SA.21877. Die klacht is als staatssteunzaak geregistreerd onder nummer CP 31/2009 (SA.27585).

| (21) | Bij brief van 5 februari 2009 vroeg de Commissie bij Duitsland informatie op over persberichten over de luchthaven van Lübeck. Duitsland antwoordde bij brieven van 5 maart en 12 maart 2009. |
| --- | --- |

(21)

Bij brief van 5 februari 2009 vroeg de Commissie bij Duitsland informatie op over persberichten over de luchthaven van Lübeck. Duitsland antwoordde bij brieven van 5 maart en 12 maart 2009.

| (22) | Bij brief van 16 april 2009 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht. Op 9 juli 2009 heeft Duitsland daarop geantwoord. |
| --- | --- |

(22)

Bij brief van 16 april 2009 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht. Op 9 juli 2009 heeft Duitsland daarop geantwoord.

| (23) | Op 22 en 30 juni 2010 diende de SGF nog een klacht in, waarin werd geclaimd dat Duitsland nog altijd onwettig staatssteun verleende aan FLG en Infratil. Die klacht is als staatssteunzaak geregistreerd onder nummer CP 162/2010 (SA.31149). |
| --- | --- |

(23)

Op 22 en 30 juni 2010 diende de SGF nog een klacht in, waarin werd geclaimd dat Duitsland nog altijd onwettig staatssteun verleende aan FLG en Infratil. Die klacht is als staatssteunzaak geregistreerd onder nummer CP 162/2010 (SA.31149).

| (24) | De Commissie stelde Duitsland deze klacht ter beschikking bij brief van 7 juli 2010 en verzocht om de toezending van informatie. Bij brief van 13 juli 2010 heeft Duitsland verzocht om een verlenging van de termijn voor het verstrekken van die inlichtingen. Bij brief van 14 oktober 2010 heeft de Commissie Duitsland die verlenging toegestaan. |
| --- | --- |

(24)

De Commissie stelde Duitsland deze klacht ter beschikking bij brief van 7 juli 2010 en verzocht om de toezending van informatie. Bij brief van 13 juli 2010 heeft Duitsland verzocht om een verlenging van de termijn voor het verstrekken van die inlichtingen. Bij brief van 14 oktober 2010 heeft de Commissie Duitsland die verlenging toegestaan.

| (25) | Bij brief van 28 maart 2011 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht. Bij brief van 8 april 2011 verzocht de Commissie Ryanair om informatie over de overeenkomsten met FLG. |
| --- | --- |

(25)

Bij brief van 28 maart 2011 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht. Bij brief van 8 april 2011 verzocht de Commissie Ryanair om informatie over de overeenkomsten met FLG.

| (26) | Duitsland vroeg een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen tot 15 juli 2011. Bij brief van 20 april 2011 vroeg de Commissie aan Duitsland om uiterlijk 28 april 2011 een uitspraak te doen over de betreffende klachten. Bij brief van 21 april 2011 heeft Duitsland opnieuw verzocht om een verlenging van de termijn. Bij brief van 27 april 2011 verleende de Commissie toestemming voor verlenging van de termijn tot 16 mei 2011. Duitsland stuurde de informatie op 16 mei 2011 toe. |
| --- | --- |

(26)

Duitsland vroeg een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen tot 15 juli 2011. Bij brief van 20 april 2011 vroeg de Commissie aan Duitsland om uiterlijk 28 april 2011 een uitspraak te doen over de betreffende klachten. Bij brief van 21 april 2011 heeft Duitsland opnieuw verzocht om een verlenging van de termijn. Bij brief van 27 april 2011 verleende de Commissie toestemming voor verlenging van de termijn tot 16 mei 2011. Duitsland stuurde de informatie op 16 mei 2011 toe.

| (27) | Op 20 mei 2011 stuurde de Commissie een herinneringsbrief overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999, waarin zij vermeldde dat de gestuurde informatie onvolledig was. De termijn om te antwoorden was 7 juni 2011. Duitsland antwoordde bij brief van 7 juni 2011, waarin het verklaarde dat de brief van 20 mei 2011 niet gezien kon worden als herinneringsbrief overeenkomstig Verordening (EG) nr. 659/1999, aangezien twee van de vragen duidelijk waren geherformuleerd en een van de vragen volgens Duitsland nieuw was. |
| --- | --- |

(27)

Op 20 mei 2011 stuurde de Commissie een herinneringsbrief overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999, waarin zij vermeldde dat de gestuurde informatie onvolledig was. De termijn om te antwoorden was 7 juni 2011. Duitsland antwoordde bij brief van 7 juni 2011, waarin het verklaarde dat de brief van 20 mei 2011 niet gezien kon worden als herinneringsbrief overeenkomstig Verordening (EG) nr. 659/1999, aangezien twee van de vragen duidelijk waren geherformuleerd en een van de vragen volgens Duitsland nieuw was.

| (28) | Bij brief van 15 juni 2011 stuurde de Commissie Duitsland een tweede herinneringsbrief overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 en bood daarin de mogelijkheid aan om de informatie uiterlijk 29 juni 2011 ter beschikking te stellen. In het geval van niet-naleving van de herinneringsbrief zou de Commissie een bevel tot het verstrekken van informatie overwegen. Duitsland antwoordde bij brief van 29 juni 2011 op een aantal van de vragen en deelde de Commissie mee dat de antwoorden op de nog openstaande vragen in de loop van de maand juli 2011 zouden worden beantwoord. |
| --- | --- |

(28)

Bij brief van 15 juni 2011 stuurde de Commissie Duitsland een tweede herinneringsbrief overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 en bood daarin de mogelijkheid aan om de informatie uiterlijk 29 juni 2011 ter beschikking te stellen. In het geval van niet-naleving van de herinneringsbrief zou de Commissie een bevel tot het verstrekken van informatie overwegen. Duitsland antwoordde bij brief van 29 juni 2011 op een aantal van de vragen en deelde de Commissie mee dat de antwoorden op de nog openstaande vragen in de loop van de maand juli 2011 zouden worden beantwoord.

| (29) | Bij brief van 4 juli 2011 ontving de Commissie meer informatie van Ryanair. |
| --- | --- |

(29)

Bij brief van 4 juli 2011 ontving de Commissie meer informatie van Ryanair.

| (30) | Bij brief van 5 juli 2011 stuurde de Commissie Duitsland een derde herinneringsbrief overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 en bood daarin de mogelijkheid om de nog openstaande vragen uiterlijk 15 juli 2011 te beantwoorden. Duitsland antwoordde bij brief van 15 juli 2011. |
| --- | --- |

(30)

Bij brief van 5 juli 2011 stuurde de Commissie Duitsland een derde herinneringsbrief overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 en bood daarin de mogelijkheid om de nog openstaande vragen uiterlijk 15 juli 2011 te beantwoorden. Duitsland antwoordde bij brief van 15 juli 2011.

| (31) | Bij brief van 18 juli 2011 gaf de Commissie de antwoorden van Ryanair van 4 juli 2011 door aan Duitsland en vroeg zij om een standpunt. Duitsland verzocht de toelichtingen van Ryanair naar het Duits te laten vertalen. De Commissie stuurde Duitsland de Duitse versie van de tekst toe bij brief van 8 augustus 2011. |
| --- | --- |

(31)

Bij brief van 18 juli 2011 gaf de Commissie de antwoorden van Ryanair van 4 juli 2011 door aan Duitsland en vroeg zij om een standpunt. Duitsland verzocht de toelichtingen van Ryanair naar het Duits te laten vertalen. De Commissie stuurde Duitsland de Duitse versie van de tekst toe bij brief van 8 augustus 2011.

| (32) | Bij brief van 8 september 2011 heeft Duitsland zijn standpunt over de toelichtingen van Ryanair kenbaar gemaakt. Op 7 februari 2012 vroeg de Commissie Ryanair om extra informatie voor de analyse van Oxera. Op 13 februari 2012 vroeg Ryanair een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen. Op 16 februari 2012 werd nadere toelichting gevraagd over een van de vragen die de Commissie had gesteld. De Commissie overhandigde deze nadere toelichting op 17 februari 2012. |
| --- | --- |

(32)

Bij brief van 8 september 2011 heeft Duitsland zijn standpunt over de toelichtingen van Ryanair kenbaar gemaakt. Op 7 februari 2012 vroeg de Commissie Ryanair om extra informatie voor de analyse van Oxera. Op 13 februari 2012 vroeg Ryanair een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen. Op 16 februari 2012 werd nadere toelichting gevraagd over een van de vragen die de Commissie had gesteld. De Commissie overhandigde deze nadere toelichting op 17 februari 2012.

| (33) | Bij brief van 22 februari 2012 deelde de Commissie haar besluit aan Duitsland mee om vanwege mogelijke staatssteun ten gunste van Infratil, FLG, Ryanair en andere luchtvaartmaatschappijen die op de luchthaven van Lübeck opereren een procedure op grond van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden (hierna het „inleidingsbesluit van 2012” genoemd) (14). In antwoord daarop verzocht Duitsland de Commissie bij brief van 14 maart 2012 om bepaalde informatie in het inleidingsbesluit onleesbaar te maken. Bij brief van 20 maart 2012 voldeed de Commissie deels aan dit verzoek, maar zij kon bepaalde informatie niet onleesbaar maken. Bij brief van 3 april 2012 maakte Duitsland verder bezwaar tegen het standpunt van de Commissie ten aanzien van vertrouwelijkheid. De Commissie liet Duitsland in deze kwestie op 25 april 2012 een brief toekomen, waarbij een volgende versie van het inleidingsbesluit van 2012 was gevoegd en verdere argumenten werden aangevoerd. |
| --- | --- |

(33)

Bij brief van 22 februari 2012 deelde de Commissie haar besluit aan Duitsland mee om vanwege mogelijke staatssteun ten gunste van Infratil, FLG, Ryanair en andere luchtvaartmaatschappijen die op de luchthaven van Lübeck opereren een procedure op grond van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden (hierna het „inleidingsbesluit van 2012” genoemd) (14). In antwoord daarop verzocht Duitsland de Commissie bij brief van 14 maart 2012 om bepaalde informatie in het inleidingsbesluit onleesbaar te maken. Bij brief van 20 maart 2012 voldeed de Commissie deels aan dit verzoek, maar zij kon bepaalde informatie niet onleesbaar maken. Bij brief van 3 april 2012 maakte Duitsland verder bezwaar tegen het standpunt van de Commissie ten aanzien van vertrouwelijkheid. De Commissie liet Duitsland in deze kwestie op 25 april 2012 een brief toekomen, waarbij een volgende versie van het inleidingsbesluit van 2012 was gevoegd en verdere argumenten werden aangevoerd.

14

| (34) | Op 2 maart 2012 deed Ryanair een verzoek bij de Commissie om het inleidingsbesluit van 2012 vóór publicatie te mogen inzien, om zo de publicatie van vertrouwelijke informatie te kunnen tegengaan. De Commissie antwoordde op 6 maart 2012 en wees erop dat het aan de lidstaat is om Ryanair deze informatie te doen toekomen. Na uitvoerige correspondentie tussen Ryanair, de Commissie en Duitsland diende Ryanair op 27 april 2012 meerdere verzoeken in tot het wissen van vertrouwelijke informatie en leverde het kritiek op de procedure. Bovendien diende Duitsland op 30 april 2012 bij de Commissie ook verdere verzoeken in om uit naam van Ryanair bepaalde informatie onleesbaar te maken. Op 29 juni 2012 werd de versie van het inleidingsbesluit van 2012 met onleesbaar gemaakte passages overhandigd aan Ryanair. |
| --- | --- |

(34)

Op 2 maart 2012 deed Ryanair een verzoek bij de Commissie om het inleidingsbesluit van 2012 vóór publicatie te mogen inzien, om zo de publicatie van vertrouwelijke informatie te kunnen tegengaan. De Commissie antwoordde op 6 maart 2012 en wees erop dat het aan de lidstaat is om Ryanair deze informatie te doen toekomen. Na uitvoerige correspondentie tussen Ryanair, de Commissie en Duitsland diende Ryanair op 27 april 2012 meerdere verzoeken in tot het wissen van vertrouwelijke informatie en leverde het kritiek op de procedure. Bovendien diende Duitsland op 30 april 2012 bij de Commissie ook verdere verzoeken in om uit naam van Ryanair bepaalde informatie onleesbaar te maken. Op 29 juni 2012 werd de versie van het inleidingsbesluit van 2012 met onleesbaar gemaakte passages overhandigd aan Ryanair.

| (35) | Zoals de Commissie op 7 februari 2012 had geëist, kwam Ryanair bij brief van 13 april 2012 met een standpunt hierover. Dit standpunt gaf de Commissie op 27 juni 2012 door aan Duitsland. Bij brief van 10 september 2012 heeft Duitsland zijn standpunt over het antwoord van Ryanair kenbaar gemaakt. |
| --- | --- |

(35)

Zoals de Commissie op 7 februari 2012 had geëist, kwam Ryanair bij brief van 13 april 2012 met een standpunt hierover. Dit standpunt gaf de Commissie op 27 juni 2012 door aan Duitsland. Bij brief van 10 september 2012 heeft Duitsland zijn standpunt over het antwoord van Ryanair kenbaar gemaakt.

| (36) | Bij brief van 24 februari 2012 deed de Commissie het verzoek aan Duitsland om binnen 20 dagen meer inlichtingen over de zaken te geven. Op 19 maart 2012 vroeg Duitsland een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen tot 20 april 2012. Bij brief van 21 maart 2012 verleende de Commissie toestemming voor verlenging van de termijn tot 17 april 2012. Op 17 april 2012 leverde Duitsland de gevraagde informatie aan. Bij brief van 18 april 2012 deelde de Commissie mee dat zij de door Duitsland overhandigde informatie als onvolledig beschouwde en vroeg zij om overhandiging van de resterende inlichtingen uiterlijk op 28 april 2012. Verder gaf de Commissie aan dat er in het geval van niet-naleving een bevel tot het verstrekken van informatie overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad zou worden uitgevaardigd. Op 3 mei 2012 vroeg de Commissie in een volgende brief aan Duitsland dringend om de ontbrekende informatie uiterlijk 11 mei 2012 te overhandigen. |
| --- | --- |

(36)

Bij brief van 24 februari 2012 deed de Commissie het verzoek aan Duitsland om binnen 20 dagen meer inlichtingen over de zaken te geven. Op 19 maart 2012 vroeg Duitsland een verlenging aan van de termijn voor het verstrekken van de inlichtingen tot 20 april 2012. Bij brief van 21 maart 2012 verleende de Commissie toestemming voor verlenging van de termijn tot 17 april 2012. Op 17 april 2012 leverde Duitsland de gevraagde informatie aan. Bij brief van 18 april 2012 deelde de Commissie mee dat zij de door Duitsland overhandigde informatie als onvolledig beschouwde en vroeg zij om overhandiging van de resterende inlichtingen uiterlijk op 28 april 2012. Verder gaf de Commissie aan dat er in het geval van niet-naleving een bevel tot het verstrekken van informatie overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad zou worden uitgevaardigd. Op 3 mei 2012 vroeg de Commissie in een volgende brief aan Duitsland dringend om de ontbrekende informatie uiterlijk 11 mei 2012 te overhandigen.

| (37) | Op 14 mei 2012 diende Duitsland een standpunt over het inleidingsbesluit van 2012 bij de Commissie in. |
| --- | --- |

(37)

Op 14 mei 2012 diende Duitsland een standpunt over het inleidingsbesluit van 2012 bij de Commissie in.

| (38) | Het inleidingsbesluit van 2012 werd op 10 augustus 2012 in het Publicatieblad bekendgemaakt (15). Alle betrokkenen werden in de gelegenheid gesteld om binnen een maand een standpunt in te nemen ten aanzien van het besluit. Bij brieven van 16 augustus 2012 en van 22 augustus 2012 heeft Ryanair verzocht om een verlenging van de termijn voor het verstrekken van die inlichtingen tot 24 september 2012. Wizz Air verzocht op 24 augustus 2012 om een verlenging tot 24 september 2012. Op 31 augustus 2012 vroeg Infratil een verlenging aan tot 10 oktober 2012. Op 5 september 2012 vroegen de Hanzestad Lübeck en FLG bij de Commissie een verlenging aan tot 10 oktober 2012. Op 7 september 2012 vroeg de federatie van Duitse verkeersluchthavens (Bundesverband der deutschen Verkehrsflughäfen, hierna de „ADV” genoemd) (16) een verlenging van de termijn aan tot 10 oktober 2012. Op die dag zegde de Commissie een verlenging toe aan Ryanair, Wizz Air, de ADV, de Hanzestad Lübeck, FLG en Infratil. |
| --- | --- |

(38)

Het inleidingsbesluit van 2012 werd op 10 augustus 2012 in het Publicatieblad bekendgemaakt (15). Alle betrokkenen werden in de gelegenheid gesteld om binnen een maand een standpunt in te nemen ten aanzien van het besluit. Bij brieven van 16 augustus 2012 en van 22 augustus 2012 heeft Ryanair verzocht om een verlenging van de termijn voor het verstrekken van die inlichtingen tot 24 september 2012. Wizz Air verzocht op 24 augustus 2012 om een verlenging tot 24 september 2012. Op 31 augustus 2012 vroeg Infratil een verlenging aan tot 10 oktober 2012. Op 5 september 2012 vroegen de Hanzestad Lübeck en FLG bij de Commissie een verlenging aan tot 10 oktober 2012. Op 7 september 2012 vroeg de federatie van Duitse verkeersluchthavens (Bundesverband der deutschen Verkehrsflughäfen, hierna de „ADV” genoemd) (16) een verlenging van de termijn aan tot 10 oktober 2012. Op die dag zegde de Commissie een verlenging toe aan Ryanair, Wizz Air, de ADV, de Hanzestad Lübeck, FLG en Infratil.

15

Bundesverband der deutschen Verkehrsflughäfen

16

| (39) | Op 9 september 2012 diende Pro Airport Lübeck e.V. zijn standpunt in. |
| --- | --- |

(39)

Op 9 september 2012 diende Pro Airport Lübeck e.V. zijn standpunt in.

| (40) | Op 10 september 2012 vroegen Flughafen Hamburg GmbH en de deelstaatregering van Sleeswijk-Holstein bij de Commissie een verlenging van de termijn voor het indienen van standpunten tot 10 oktober 2012 aan. De Commissie verleende de volgende dag toestemming voor die verlenging. Op 10 september 2012 diende de SGF haar standpunt in bij de Commissie. |
| --- | --- |

(40)

Op 10 september 2012 vroegen Flughafen Hamburg GmbH en de deelstaatregering van Sleeswijk-Holstein bij de Commissie een verlenging van de termijn voor het indienen van standpunten tot 10 oktober 2012 aan. De Commissie verleende de volgende dag toestemming voor die verlenging. Op 10 september 2012 diende de SGF haar standpunt in bij de Commissie.

| (41) | Ryanair diende op 24 september 2012 haar standpunt in bij de Commissie, inclusief een rapport van Oxera. Bij brief van 8 oktober 2012 diende de Hanzestad Lübeck haar standpunt in bij de Commissie. Op 10 oktober 2012 ontving de Commissie de standpunten van de ADV, FLG, Infratil en Wizz Air, inclusief een rapport van Oxera. Op diezelfde dag diende Ryanair aanvullend meerdere rapporten in van Oxera. |
| --- | --- |

(41)

Ryanair diende op 24 september 2012 haar standpunt in bij de Commissie, inclusief een rapport van Oxera. Bij brief van 8 oktober 2012 diende de Hanzestad Lübeck haar standpunt in bij de Commissie. Op 10 oktober 2012 ontving de Commissie de standpunten van de ADV, FLG, Infratil en Wizz Air, inclusief een rapport van Oxera. Op diezelfde dag diende Ryanair aanvullend meerdere rapporten in van Oxera.

| (42) | Op 3 mei 2014 droeg de Commissie de niet-vertrouwelijke versies van de Oxera-rapporten over aan Duitsland en vroeg Duitsland om een standpunt. |
| --- | --- |

(42)

Op 3 mei 2014 droeg de Commissie de niet-vertrouwelijke versies van de Oxera-rapporten over aan Duitsland en vroeg Duitsland om een standpunt.

| (43) | Op 15 mei 2013, 17 januari 2014 en 31 januari 2014 diende Ryanair verdere informatie in. |
| --- | --- |

(43)

Op 15 mei 2013, 17 januari 2014 en 31 januari 2014 diende Ryanair verdere informatie in.

| (44) | Bij brief van 11 februari 2013 spoorde de Commissie Duitsland aan om alle overeenkomsten die verband hielden met de privatisering van de luchthaven van Lübeck binnen 20 dagen in te dienen. Bij brief van 28 februari 2014 werd gemeld dat de Commissie daarin geen inzage kreeg, aangezien de privatisering van de luchthaven van Lübeck geen onderdeel van de huidige procedure was. Na overleg tussen de Commissie en Duitsland overhandigde Duitsland de gegevens over de privatisering van de luchthaven van Lübeck bij brief van 13 maart 2014. |
| --- | --- |

(44)

Bij brief van 11 februari 2013 spoorde de Commissie Duitsland aan om alle overeenkomsten die verband hielden met de privatisering van de luchthaven van Lübeck binnen 20 dagen in te dienen. Bij brief van 28 februari 2014 werd gemeld dat de Commissie daarin geen inzage kreeg, aangezien de privatisering van de luchthaven van Lübeck geen onderdeel van de huidige procedure was. Na overleg tussen de Commissie en Duitsland overhandigde Duitsland de gegevens over de privatisering van de luchthaven van Lübeck bij brief van 13 maart 2014.

| (45) | De Commissie stelde Duitsland op 24 februari 2013 en op 17 maart 2014 in kennis van de invoering van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 en de relevantie daarvan voor de huidige procedure en vroeg aan Duitsland om daarover een standpunt in te nemen. Daarop overhandigde Duitsland op 27 maart 2014 informatie. Verdere antwoorden kwamen van Wizz Air bij brief van 30 april 2014 en van Duitsland bij brief van 12 mei 2014. |
| --- | --- |

(45)

De Commissie stelde Duitsland op 24 februari 2013 en op 17 maart 2014 in kennis van de invoering van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 en de relevantie daarvan voor de huidige procedure en vroeg aan Duitsland om daarover een standpunt in te nemen. Daarop overhandigde Duitsland op 27 maart 2014 informatie. Verdere antwoorden kwamen van Wizz Air bij brief van 30 april 2014 en van Duitsland bij brief van 12 mei 2014.

| (46) | Bij brief van 2 september, 12 september en 26 september 2014 overhandigde Ryanair verdere rapporten van Oxera ten aanzien van de huidige benadering van de Commissie van het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. |
| --- | --- |

(46)

Bij brief van 2 september, 12 september en 26 september 2014 overhandigde Ryanair verdere rapporten van Oxera ten aanzien van de huidige benadering van de Commissie van het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie.

1.3.   GELIEERDE PROCEDURE TEN AANZIEN VAN SA.21877, SA.27585 EN SA.31149

GELIEERDE PROCEDURE TEN AANZIEN VAN SA.21877, SA.27585 EN SA.31149

| (47) | In 2014 koppelde de Commissie de procedures SA.21877, SA.27585 en SA.31149. |
| --- | --- |

(47)

In 2014 koppelde de Commissie de procedures SA.21877, SA.27585 en SA.31149.

| (48) | Bij brief van 30 september 2014 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht. |
| --- | --- |

(48)

Bij brief van 30 september 2014 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen verzocht.

| (49) | Op 6 oktober 2014 vroeg Duitsland bij de Commissie een verlenging van de termijn aan tot 30 november 2014 voor de overhandiging van de gevraagde informatie. De Commissie verlengde de termijn tot 17 november 2014. Op 21 november 2014 stuurde de Commissie een herinneringsbrief aan Duitsland met het verzoek de opgevraagde informatie uiterlijk 3 december 2014 alsnog aan te leveren. De Commissie gaf aan dat er in het geval van niet-naleving van de herinneringsbrief een bevel tot het verstrekken van informatie overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad zou worden uitgevaardigd. Duitsland stuurde de gevraagde informatie op 3 december 2014 toe. Na een telefonische vergadering op 18 december 2014 diende Duitsland op 12 en 14 januari 2015 verdere informatie in. |
| --- | --- |

(49)

Op 6 oktober 2014 vroeg Duitsland bij de Commissie een verlenging van de termijn aan tot 30 november 2014 voor de overhandiging van de gevraagde informatie. De Commissie verlengde de termijn tot 17 november 2014. Op 21 november 2014 stuurde de Commissie een herinneringsbrief aan Duitsland met het verzoek de opgevraagde informatie uiterlijk 3 december 2014 alsnog aan te leveren. De Commissie gaf aan dat er in het geval van niet-naleving van de herinneringsbrief een bevel tot het verstrekken van informatie overeenkomstig artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad zou worden uitgevaardigd. Duitsland stuurde de gevraagde informatie op 3 december 2014 toe. Na een telefonische vergadering op 18 december 2014 diende Duitsland op 12 en 14 januari 2015 verdere informatie in.

| (50) | In e-mails van 26 januari 2015, 9 februari 2015 en 27 februari 2015 ontving de Commissie de antwoorden van Ryanair. |
| --- | --- |

(50)

In e-mails van 26 januari 2015, 9 februari 2015 en 27 februari 2015 ontving de Commissie de antwoorden van Ryanair.

| (51) | Op 30 januari 2015 gaf Air Berlin aan belangstelling te hebben in een besluit van de Commissie ten aanzien van vermoedelijke staatssteun ten gunste van Ryanair. |
| --- | --- |

(51)

Op 30 januari 2015 gaf Air Berlin aan belangstelling te hebben in een besluit van de Commissie ten aanzien van vermoedelijke staatssteun ten gunste van Ryanair.

| (52) | Bij brief van 23 maart 2015 stuurde de Commissie verdere standpunten van derden door en verzocht Duitsland om een standpunt daarover. Duitsland antwoordde op 9 april 2015 met een standpunt over de opmerkingen van derden. |
| --- | --- |

(52)

Bij brief van 23 maart 2015 stuurde de Commissie verdere standpunten van derden door en verzocht Duitsland om een standpunt daarover. Duitsland antwoordde op 9 april 2015 met een standpunt over de opmerkingen van derden.

| (53) | In een e-mail van 20 april 2015 vroeg de Commissie meer informatie op over Yasmina Flughafenmanagement GmbH (hierna „Yasmina” genoemd) (17), de exploitant van de luchthaven van Lübeck in de jaren 2013 en 2014. Op 4 mei 2015 werden er verdere vragen aan Duitsland gesteld over de door Infratil betaalde prijs voor de verkoopoptie. |
| --- | --- |

(53)

In een e-mail van 20 april 2015 vroeg de Commissie meer informatie op over Yasmina Flughafenmanagement GmbH (hierna „Yasmina” genoemd) (17), de exploitant van de luchthaven van Lübeck in de jaren 2013 en 2014. Op 4 mei 2015 werden er verdere vragen aan Duitsland gesteld over de door Infratil betaalde prijs voor de verkoopoptie.

17

| (54) | De Hanzestad Lübeck antwoordde op 5 mei 2015 op de vragen over Yasmina. Bij brief van 11 mei 2015 reageerde Duitsland op het verzoek van de Commissie om meer informatie over de prijs van de verkoopoptie. |
| --- | --- |

(54)

De Hanzestad Lübeck antwoordde op 5 mei 2015 op de vragen over Yasmina. Bij brief van 11 mei 2015 reageerde Duitsland op het verzoek van de Commissie om meer informatie over de prijs van de verkoopoptie.

| (55) | Op 13 mei 2015 ondervroeg de Commissie Oxera over de vermoedelijke staatssteun bij vergoedingen voor ijsbestrijding. Daarop overhandigde Oxera op 18 mei 2015 een rapport over ijsbestrijding. |
| --- | --- |

(55)

Op 13 mei 2015 ondervroeg de Commissie Oxera over de vermoedelijke staatssteun bij vergoedingen voor ijsbestrijding. Daarop overhandigde Oxera op 18 mei 2015 een rapport over ijsbestrijding.

| (56) | Per e-mail van 22 mei 2015 verzocht de Commissie Oxera om verduidelijking ten aanzien van de rapporten van september 2014 en februari 2015 over de winstgevendheid van de nevenovereenkomsten uit 2010 tussen Ryanair en FLG. De Commissie ontving daarop antwoord op 28 mei 2015. |
| --- | --- |

(56)

Per e-mail van 22 mei 2015 verzocht de Commissie Oxera om verduidelijking ten aanzien van de rapporten van september 2014 en februari 2015 over de winstgevendheid van de nevenovereenkomsten uit 2010 tussen Ryanair en FLG. De Commissie ontving daarop antwoord op 28 mei 2015.

| (57) | Op 23 juni 2015 verzocht de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen. De antwoorden kwamen binnen op 25 juni en 3 juli 2015. De Commissie liet Duitsland op 29 juni 2015 verdere vragen toekomen, die bij brief van 24 juli 2015 werden beantwoord. |
| --- | --- |

(57)

Op 23 juni 2015 verzocht de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen. De antwoorden kwamen binnen op 25 juni en 3 juli 2015. De Commissie liet Duitsland op 29 juni 2015 verdere vragen toekomen, die bij brief van 24 juli 2015 werden beantwoord.

| (58) | Op 3 juli 2015 ontving de Commissie van Ryanair een verklarende mededeling van Oxera. |
| --- | --- |

(58)

Op 3 juli 2015 ontving de Commissie van Ryanair een verklarende mededeling van Oxera.

| (59) | Op 4 augustus 2015 verzocht de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen. De antwoorden kwamen binnen op 10 september 2015. |
| --- | --- |

(59)

Op 4 augustus 2015 verzocht de Commissie Duitsland om aanvullende inlichtingen. De antwoorden kwamen binnen op 10 september 2015.

| (60) | Ryanair stelde de Commissie op 30 november 2015 een verdere mededeling van Oxera ter beschikking over de beoordelingen van de overeenkomsten tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappijen volgens het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie, in verband met de algehele winstgevendheid van de luchthaven. De Hanzestad Lübeck stelde op 20 januari 2016 extra informatie ter beschikking en Duitsland deed dit op 19 februari 2016. |
| --- | --- |

(60)

Ryanair stelde de Commissie op 30 november 2015 een verdere mededeling van Oxera ter beschikking over de beoordelingen van de overeenkomsten tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappijen volgens het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie, in verband met de algehele winstgevendheid van de luchthaven. De Hanzestad Lübeck stelde op 20 januari 2016 extra informatie ter beschikking en Duitsland deed dit op 19 februari 2016.

1.4.   AANVECHTING VAN HET INLEIDINGSBESLUIT VAN 2012 TEN AANZIEN VAN DE LIJST VAN LUCHTHAVENGELDEN

AANVECHTING VAN HET INLEIDINGSBESLUIT VAN 2012 TEN AANZIEN VAN DE LIJST VAN LUCHTHAVENGELDEN

| (61) | De Hanzestad Lübeck verzocht om gedeeltelijke nietigverklaring van het inleidingsbesluit van 2012. Het Gerecht hief het inleidingsbesluit van 2012 op ten aanzien van de lijst van luchthavengelden van de luchthaven van Lübeck van 2006 (hierna de „lijst van luchthavengelden van 2006” genoemd) (18). De Commissie ging tegen dit arrest in beroep. Het arrest van het Gerecht werd door het Hof van Justitie bevestigd (19). Het inleidingsbesluit van 2012 werd daarom met betrekking tot de lijst van luchthavengelden van 2006 definitief nietig verklaard. De lijst van luchthavengelden van 2006 wordt daarom in dit besluit niet beoordeeld. |
| --- | --- |

(61)

De Hanzestad Lübeck verzocht om gedeeltelijke nietigverklaring van het inleidingsbesluit van 2012. Het Gerecht hief het inleidingsbesluit van 2012 op ten aanzien van de lijst van luchthavengelden van de luchthaven van Lübeck van 2006 (hierna de „lijst van luchthavengelden van 2006” genoemd) (18). De Commissie ging tegen dit arrest in beroep. Het arrest van het Gerecht werd door het Hof van Justitie bevestigd (19). Het inleidingsbesluit van 2012 werd daarom met betrekking tot de lijst van luchthavengelden van 2006 definitief nietig verklaard. De lijst van luchthavengelden van 2006 wordt daarom in dit besluit niet beoordeeld.

18

19

2.   UITVOERIGE BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

UITVOERIGE BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

2.1.   ACHTERGROND VAN DE TOETSING EN CONTEXT VAN DE MAATREGELEN

ACHTERGROND VAN DE TOETSING EN CONTEXT VAN DE MAATREGELEN

2.1.1.   
  Verzorgingsgebied, ontwikkeling van passagiersaantallen en luchtvaartmaatschappijen die op de luchthaven vliegen

Verzorgingsgebied, ontwikkeling van passagiersaantallen en luchtvaartmaatschappijen die op de luchthaven vliegen

| (62) | De luchthaven van Lübeck ligt in de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein, ongeveer 73 km verwijderd van Hamburg. |
| --- | --- |

(62)

De luchthaven van Lübeck ligt in de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein, ongeveer 73 km verwijderd van Hamburg.

| (63) | De luchthaven zelf ziet de regio Hamburg en de regio Öresund (regio Kopenhagen/Malmö) als verzorgingsgebied. In dit gebied bevinden zich de volgende luchthavens:






  — | Luchthaven van Hamburg (~78 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~65 min. rijden per auto); |
| --- | --- | --- |

(63)

De luchthaven zelf ziet de regio Hamburg en de regio Öresund (regio Kopenhagen/Malmö) als verzorgingsgebied. In dit gebied bevinden zich de volgende luchthavens:

—

Luchthaven van Hamburg (~78 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~65 min. rijden per auto);

| — | Luchthaven van Rostock (~134 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~1 uur en 19 min. rijden per auto); |
| --- | --- |

—

Luchthaven van Rostock (~134 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~1 uur en 19 min. rijden per auto);

| — | Luchthaven van Bremen (~185 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~1 uur en 56 min. rijden per auto); |
| --- | --- |

—

Luchthaven van Bremen (~185 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~1 uur en 56 min. rijden per auto);

| — | Luchthaven van Hannover (~208 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~2 uur en 8 min. rijden per auto); |
| --- | --- |

—

Luchthaven van Hannover (~208 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~2 uur en 8 min. rijden per auto);

| — | Luchthaven van Kopenhagen (~280 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~3 uur rijden per auto). |
| --- | --- |

—

Luchthaven van Kopenhagen (~280 km van de luchthaven van Lübeck verwijderd, ~3 uur rijden per auto).

| (64) | Uit marktonderzoek van de luchthaven uit 2009 bleek dat het overgrote deel van de (vertrekkende) passagiers van de luchthaven van Lübeck uit Hamburg kwam (namelijk 47,20 %). De luchthaven ging uit van een toename van het aantal Deense (vertrekkende) passagiers na afronding van de vaste Fehmarnbeltverbinding tussen Duitsland en Denemarken. Figuur 1 geeft een overzicht van de herkomst van de passagiers van de luchthaven van Lübeck.

  Figuur 1


  Herkomst van vertrekkende passagiers van luchthaven van Lübeck (marktonderzoek, 2009)




  Denemarken; 5 %
  Hamburg; 47 %
  Sleeswijk-Holstein; 33 %
  Bremen; 14 % |
| --- | --- |

(64)

Uit marktonderzoek van de luchthaven uit 2009 bleek dat het overgrote deel van de (vertrekkende) passagiers van de luchthaven van Lübeck uit Hamburg kwam (namelijk 47,20 %). De luchthaven ging uit van een toename van het aantal Deense (vertrekkende) passagiers na afronding van de vaste Fehmarnbeltverbinding tussen Duitsland en Denemarken. Figuur 1 geeft een overzicht van de herkomst van de passagiers van de luchthaven van Lübeck.

Figuur 1

Figuur 1

Herkomst van vertrekkende passagiers van luchthaven van Lübeck (marktonderzoek, 2009)

Herkomst van vertrekkende passagiers van luchthaven van Lübeck (marktonderzoek, 2009)

Denemarken; 5 %

Hamburg; 47 %

Sleeswijk-Holstein; 33 %

Bremen; 14 %

| (65) | Het aantal passagiers van de luchthaven steeg van 48 652 in 1999 naar 546 146 in 2010 (zie tabel 1). Tot 2015 verwachtte de luchthaven een stijging van het aantal passagiers tot 2,2 miljoen. Van die ontwikkeling was echter geen sprake.

  Tabel 1


  Aantal passagiers op de luchthaven van Lübeck 1999 tot 2013
   (20)







  Jaar | Aantal passagiers |
| --- | --- | --- |
| 1999 | 48 652 |
| 2000 | 142 586 |
| 2001 | 192 726 |
| 2002 | 244 768 |
| 2003 | 514 560 |
| 2004 | 578 475 |
| 2005 | 710 788 |
| 2006 | 677 638 |
| 2007 | 612 858 |
| 2008 | 544 339 |
| 2009 | 697 559 |
| 2010 | 546 146 |
| 2011 | 344 068 |
| 2012 | 359 974 |
| 2013 | 367 252 |

(65)

Het aantal passagiers van de luchthaven steeg van 48 652 in 1999 naar 546 146 in 2010 (zie tabel 1). Tot 2015 verwachtte de luchthaven een stijging van het aantal passagiers tot 2,2 miljoen. Van die ontwikkeling was echter geen sprake.

Tabel 1

Tabel 1

Aantal passagiers op de luchthaven van Lübeck 1999 tot 2013
   (20)

Aantal passagiers op de luchthaven van Lübeck 1999 tot 2013

20

Jaar

Aantal passagiers

1999

48 652

2000

142 586

2001

192 726

2002

244 768

2003

514 560

2004

578 475

2005

710 788

2006

677 638

2007

612 858

2008

544 339

2009

697 559

2010

546 146

2011

344 068

2012

359 974

2013

367 252

| (66) | Op het moment van het huidige besluit vliegt er geen enkele luchtvaartmaatschappij op de luchthaven van Lübeck. Er worden geen lijnvluchten of chartervluchten aangeboden. |
| --- | --- |

(66)

Op het moment van het huidige besluit vliegt er geen enkele luchtvaartmaatschappij op de luchthaven van Lübeck. Er worden geen lijnvluchten of chartervluchten aangeboden.

2.1.2.   
  Eigendomsrecht

Eigendomsrecht

| (67) | De luchthaven van Lübeck werd oorspronkelijk geëxploiteerd door Flughafen Lübeck GmbH, een besloten vennootschap naar Duits recht. De Hanzestad Lübeck bleef eigenaar van een deel van de infrastructuur van de luchthaven en van de grond. FLG kon de infrastructuur van de luchthaven gebruiken op basis van een pachtovereenkomst. De eigendomsrechten van FLG wijzigden de afgelopen jaren meerdere keren. Tot 30 november 2005 waren alle aandelen (100 %) van FLG in handen van de Hanzestad Lübeck. In het kader van de „overeenkomst van deelneming van 2005” droeg de Hanzestad Lübeck op 1 december 2005 90 % van haar aandelen FLG over op Infratil. Het resterende minderheidsbelang van 10 % bleef in handen van de Hanzestad Lübeck. De overeenkomst van deelneming van 2005 omvatte een reeks voorwaarden en verkoop- en koopopties voor beide partijen (zie voor meer details daarover hoofdstuk 2.3.1). |
| --- | --- |

(67)

De luchthaven van Lübeck werd oorspronkelijk geëxploiteerd door Flughafen Lübeck GmbH, een besloten vennootschap naar Duits recht. De Hanzestad Lübeck bleef eigenaar van een deel van de infrastructuur van de luchthaven en van de grond. FLG kon de infrastructuur van de luchthaven gebruiken op basis van een pachtovereenkomst. De eigendomsrechten van FLG wijzigden de afgelopen jaren meerdere keren. Tot 30 november 2005 waren alle aandelen (100 %) van FLG in handen van de Hanzestad Lübeck. In het kader van de „overeenkomst van deelneming van 2005” droeg de Hanzestad Lübeck op 1 december 2005 90 % van haar aandelen FLG over op Infratil. Het resterende minderheidsbelang van 10 % bleef in handen van de Hanzestad Lübeck. De overeenkomst van deelneming van 2005 omvatte een reeks voorwaarden en verkoop- en koopopties voor beide partijen (zie voor meer details daarover hoofdstuk 2.3.1).

| (68) | Om tegen te gaan dat Infratil zijn verkoopoptie kon uitoefenen, werd in 2009 een aanvullende overeenkomst gesloten tussen de Hanzestad Lübeck en Infratil. Op grond van deze aanvullende overeenkomt was Infratil verplicht de luchthaven nog tot oktober 2009 te blijven exploiteren en het ontving daartoe een compensatie voor bepaalde kosten (zie tabel 3). |
| --- | --- |

(68)

Om tegen te gaan dat Infratil zijn verkoopoptie kon uitoefenen, werd in 2009 een aanvullende overeenkomst gesloten tussen de Hanzestad Lübeck en Infratil. Op grond van deze aanvullende overeenkomt was Infratil verplicht de luchthaven nog tot oktober 2009 te blijven exploiteren en het ontving daartoe een compensatie voor bepaalde kosten (zie tabel 3).

| (69) | Eind 2009 maakte Infratil gebruik van zijn verkoopoptie en gaf de aandelen weer terug aan de Hanzestad Lübeck. |
| --- | --- |

(69)

Eind 2009 maakte Infratil gebruik van zijn verkoopoptie en gaf de aandelen weer terug aan de Hanzestad Lübeck.

| (70) | Sinds november 2009 was de Hanzestad Lübeck weer de enige eigenaar (100 % van de aandelen) van FLG. In november 2009 besloot de gemeenteraad van Lübeck (Bürgerschaft von Lübeck (21)), dat er uiterlijk eind februari 2010 een nieuwe particuliere investeerder gevonden moest worden voor FLG en dat de luchthaven geen verdere financiering meer zou ontvangen. |
| --- | --- |

(70)

Sinds november 2009 was de Hanzestad Lübeck weer de enige eigenaar (100 % van de aandelen) van FLG. In november 2009 besloot de gemeenteraad van Lübeck (Bürgerschaft von Lübeck (21)), dat er uiterlijk eind februari 2010 een nieuwe particuliere investeerder gevonden moest worden voor FLG en dat de luchthaven geen verdere financiering meer zou ontvangen.

Bürgerschaft von Lübeck

21

| (71) | Op 25 april 2010 spraken de burgers van Lübeck zich in een burgerreferendum uit voor het behoud van de luchthaven. De Hanzestad Lübeck vond verdere investeringen in de verbetering van de infrastructuur van de luchthaven noodzakelijk om de luchthaven te kunnen privatiseren. |
| --- | --- |

(71)

Op 25 april 2010 spraken de burgers van Lübeck zich in een burgerreferendum uit voor het behoud van de luchthaven. De Hanzestad Lübeck vond verdere investeringen in de verbetering van de infrastructuur van de luchthaven noodzakelijk om de luchthaven te kunnen privatiseren.

| (72) | Op 16 augustus 2012 publiceerde de Hanzestad Lübeck een aanbesteding in de bijlage van het Publicatieblad van de Europese Unie (22) voor de verkoop van de luchthaven van Lübeck. Op 24 september 2012 hadden zeven geïnteresseerde partijen blijken van belangstelling ingediend. Op 15 oktober 2012 hadden vijf partijen indicatieve, nietbindende aanbiedingen ingediend. Op 20 november 2012 hadden drie partijen bindende en definitieve aanbiedingen ingediend. De drie aanbiedingen werden vergeleken. Daarbij werd gebruikgemaakt van een systeem van verdeling van punten, waarbij zowel rekening werd gehouden met de financiële kant van de aanbieding als met de betreffende commerciële plannen en bouwplannen. De aanbieding van 3Y Logistic und Projektbetreuung GmbH, Frankfurt (hierna „3Y” genoemd), met daarin een voorstel tot overdracht van de activa („Asset Deal”) pakte veruit het gunstigst uit. 3Y is de holdingmaatschappij van Yasmina, een besloten vennootschap naar Duits recht die speciaal werd opgericht voor de aankoop en exploitatie van de luchthaven van Lübeck. Op 29 november 2012 stemde de gemeenteraad (Bürgerschaft) van Lübeck in met de voorwaarden en de verkoop. De koopovereenkomst werd op 14 december 2012 getekend en werd op 1 januari 2013 van kracht. Yasmina verwierf daarbij een deel van de activa van FLG. De activa die niet aan Yasmina werden overgedragen werden door een fusie van FLG met de Hanzestad Lübeck overgedragen aan de Hanzestad Lübeck. Van FLG als zelfstandige rechtspersoon was daardoor geen sprake meer. |
| --- | --- |

(72)

Op 16 augustus 2012 publiceerde de Hanzestad Lübeck een aanbesteding in de bijlage van het Publicatieblad van de Europese Unie (22) voor de verkoop van de luchthaven van Lübeck. Op 24 september 2012 hadden zeven geïnteresseerde partijen blijken van belangstelling ingediend. Op 15 oktober 2012 hadden vijf partijen indicatieve, nietbindende aanbiedingen ingediend. Op 20 november 2012 hadden drie partijen bindende en definitieve aanbiedingen ingediend. De drie aanbiedingen werden vergeleken. Daarbij werd gebruikgemaakt van een systeem van verdeling van punten, waarbij zowel rekening werd gehouden met de financiële kant van de aanbieding als met de betreffende commerciële plannen en bouwplannen. De aanbieding van 3Y Logistic und Projektbetreuung GmbH, Frankfurt (hierna „3Y” genoemd), met daarin een voorstel tot overdracht van de activa („Asset Deal”) pakte veruit het gunstigst uit. 3Y is de holdingmaatschappij van Yasmina, een besloten vennootschap naar Duits recht die speciaal werd opgericht voor de aankoop en exploitatie van de luchthaven van Lübeck. Op 29 november 2012 stemde de gemeenteraad (Bürgerschaft) van Lübeck in met de voorwaarden en de verkoop. De koopovereenkomst werd op 14 december 2012 getekend en werd op 1 januari 2013 van kracht. Yasmina verwierf daarbij een deel van de activa van FLG. De activa die niet aan Yasmina werden overgedragen werden door een fusie van FLG met de Hanzestad Lübeck overgedragen aan de Hanzestad Lübeck. Van FLG als zelfstandige rechtspersoon was daardoor geen sprake meer.

Publicatieblad van de Europese Unie

22

overdracht van de activa („Asset Deal”)

Bürgerschaft

| (73) | Vanwege de aanhoudende verliezen van de luchthaven vroeg Yasmina in april 2014 het faillissement aan, wat op 23 april 2014 leidde tot het begin van een faillissementsprocedure. Op 1 augustus 2014 werd de luchthaven van Lübeck overgenomen door de Chinese investeerder PuRen Germany GmbH (hierna „PuRen” genoemd). PuRen vroeg in september 2015 het faillissement aan, wat op 30 september 2015 leidde tot het begin van een faillissementsprocedure. Op 1 juli 2016 werd de luchthaven van Lübeck overgenomen door Stöcker Flughafen GmbH & Co. KG (hierna „Stöcker” genoemd). |
| --- | --- |

(73)

Vanwege de aanhoudende verliezen van de luchthaven vroeg Yasmina in april 2014 het faillissement aan, wat op 23 april 2014 leidde tot het begin van een faillissementsprocedure. Op 1 augustus 2014 werd de luchthaven van Lübeck overgenomen door de Chinese investeerder PuRen Germany GmbH (hierna „PuRen” genoemd). PuRen vroeg in september 2015 het faillissement aan, wat op 30 september 2015 leidde tot het begin van een faillissementsprocedure. Op 1 juli 2016 werd de luchthaven van Lübeck overgenomen door Stöcker Flughafen GmbH & Co. KG (hierna „Stöcker” genoemd).

| (74) | De Commissie onderzocht de volgende maatregelen, die mogelijk kunnen worden gezien als staatssteun ten gunste van FLG, Infratil, Ryanair en andere luchtvaartmaatschappijen. |
| --- | --- |

(74)

De Commissie onderzocht de volgende maatregelen, die mogelijk kunnen worden gezien als staatssteun ten gunste van FLG, Infratil, Ryanair en andere luchtvaartmaatschappijen.

2.2.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

| (75) | De Commissie heeft een formele onderzoeksprocedure ingeleid die betrekking heeft op de volgende maatregelen ten gunste van FLG:






  — | overname van alle verliezen uit de periode 1978-2004; |
| --- | --- | --- |

(75)

De Commissie heeft een formele onderzoeksprocedure ingeleid die betrekking heeft op de volgende maatregelen ten gunste van FLG:

—

overname van alle verliezen uit de periode 1978-2004;

| — | pachtovereenkomst voor de grond en de infrastructuur van de luchthaven (voor 1 januari 2006) tegen een prijs onder de marktprijs; |
| --- | --- |

—

pachtovereenkomst voor de grond en de infrastructuur van de luchthaven (voor 1 januari 2006) tegen een prijs onder de marktprijs;

| — | overname van alle openstaande verplichtingen, bestaande uit meerdere leningen van FLG bij handelsbanken; |
| --- | --- |

—

overname van alle openstaande verplichtingen, bestaande uit meerdere leningen van FLG bij handelsbanken;

| — | investeringssteun ten gunste van FLG in de zin van het besluit van 2005 over regionale luchthavens (23) en mogelijke schending daarvan; |
| --- | --- |

—

investeringssteun ten gunste van FLG in de zin van het besluit van 2005 over regionale luchthavens (23) en mogelijke schending daarvan;

23

| — | compensatie van de verliezen van FLG sinds november 2009; |
| --- | --- |

—

compensatie van de verliezen van FLG sinds november 2009;

| — | financiering van investeringen in de infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein in de jaren 2010-2015; |
| --- | --- |

—

financiering van investeringen in de infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein in de jaren 2010-2015;

| — | achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn toegekend. |
| --- | --- |

—

achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn toegekend.

2.3.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

2.3.1.   
  Overdracht van de aandelen in FLG

Overdracht van de aandelen in FLG

| (76) | Gezien de aanhoudende exploitatieverliezen van FLG besloot de Hanzestad Lübeck haar aandelen in FLG te verkopen. Om een zo goed mogelijke koper te vinden, schreef de Hanzestad een aanbesteding uit, die op 21 maart 2003 werd gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie. |
| --- | --- |

(76)

Gezien de aanhoudende exploitatieverliezen van FLG besloot de Hanzestad Lübeck haar aandelen in FLG te verkopen. Om een zo goed mogelijke koper te vinden, schreef de Hanzestad een aanbesteding uit, die op 21 maart 2003 werd gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Unie.

Publicatieblad van de Europese Unie

| (77) | De Hanzestad Lübeck ontving blijken van belangstelling van vijf ondernemingen. Aan de eerste vier ondernemingen werd elk een pakket met gedetailleerde informatie gestuurd. Eén onderneming had haar bod ingediend op 17 juni 2003, na het verstrijken van de indieningstermijn. |
| --- | --- |

(77)

De Hanzestad Lübeck ontving blijken van belangstelling van vijf ondernemingen. Aan de eerste vier ondernemingen werd elk een pakket met gedetailleerde informatie gestuurd. Eén onderneming had haar bod ingediend op 17 juni 2003, na het verstrijken van de indieningstermijn.

| (78) | Slechts één onderneming, namelijk Infratil, diende een formeel bod in. Om die reden trad de Hanzestad Lübeck in onderhandeling met Infratil. In maart 2005 werd een eerste koopovereenkomst gesloten. Hieraan was echter de voorwaarde verbonden dat er binnen een vastgelegd tijdpad een definitieve planologische kernbeslissing tot stand moest komen ten aanzien van de verlenging van de landingsbaan van de luchthaven. Op grond van het arrest van de administratieve rechtbank Sleeswijk (Oberverwaltungsgericht Schleswig, hierna de „OVG Schleswig” genoemd) van 18 juli 2005 (24) kon aan deze voorwaarde echter niet meer worden voldaan. |
| --- | --- |

(78)

Slechts één onderneming, namelijk Infratil, diende een formeel bod in. Om die reden trad de Hanzestad Lübeck in onderhandeling met Infratil. In maart 2005 werd een eerste koopovereenkomst gesloten. Hieraan was echter de voorwaarde verbonden dat er binnen een vastgelegd tijdpad een definitieve planologische kernbeslissing tot stand moest komen ten aanzien van de verlenging van de landingsbaan van de luchthaven. Op grond van het arrest van de administratieve rechtbank Sleeswijk (Oberverwaltungsgericht Schleswig, hierna de „OVG Schleswig” genoemd) van 18 juli 2005 (24) kon aan deze voorwaarde echter niet meer worden voldaan.

Oberverwaltungsgericht Schleswig

24

| (79) | De uitspraak had aanzienlijke gevolgen voor de onderhandelingsposities van beide partijen. Aangezien de eerdere procedure voor het aanbesteden van openbare opdrachten slechts een formeel bod als resultaat had opgeleverd, leek het de Hanzestad Lübeck onwaarschijnlijk dat er na de opschorting van de uitbreiding van de luchthaven nog meer geïnteresseerden naar voren zouden komen. Daarom werd van de publicatie van een tweede openbare aanbesteding afgezien. De Hanzestad Lübeck en Infratil onderhandelden echter opnieuw op basis van de nieuwe feiten en kwamen onder bepaalde voorwaarden een privatiseringsovereenkomst overeen. Op 24 oktober 2005 werd er een overeenkomst van deelneming gesloten (hierna de „overeenkomst van deelneming van 2005” genoemd). Die overeenkomst is op 1 december 2005 in werking getreden. |
| --- | --- |

(79)

De uitspraak had aanzienlijke gevolgen voor de onderhandelingsposities van beide partijen. Aangezien de eerdere procedure voor het aanbesteden van openbare opdrachten slechts een formeel bod als resultaat had opgeleverd, leek het de Hanzestad Lübeck onwaarschijnlijk dat er na de opschorting van de uitbreiding van de luchthaven nog meer geïnteresseerden naar voren zouden komen. Daarom werd van de publicatie van een tweede openbare aanbesteding afgezien. De Hanzestad Lübeck en Infratil onderhandelden echter opnieuw op basis van de nieuwe feiten en kwamen onder bepaalde voorwaarden een privatiseringsovereenkomst overeen. Op 24 oktober 2005 werd er een overeenkomst van deelneming gesloten (hierna de „overeenkomst van deelneming van 2005” genoemd). Die overeenkomst is op 1 december 2005 in werking getreden.

| (80) | Op grond van de overeenkomst van deelneming van 2005 zou 90 % van de aandelen in FLG op 1 december 2005 van de Hanzestad Lübeck aan Infratil worden overgedragen. In ruil daarvoor betaalde Infratil aan de Hanzestad Lübeck de zogeheten „koopprijs I” van [...] (*1) EUR en daarnaast [...] EUR, die overeenkomen met een geldlening die de Hanzestad Lübeck eerder aan FLG toekende ter financiering van de exploitatiekosten en nieuwe investeringen. Infratil moest bovendien de exploitatieverliezen van de luchthaven uit 2005 overnemen. |
| --- | --- |

(80)

Op grond van de overeenkomst van deelneming van 2005 zou 90 % van de aandelen in FLG op 1 december 2005 van de Hanzestad Lübeck aan Infratil worden overgedragen. In ruil daarvoor betaalde Infratil aan de Hanzestad Lübeck de zogeheten „koopprijs I” van [...] (*1) EUR en daarnaast [...] EUR, die overeenkomen met een geldlening die de Hanzestad Lübeck eerder aan FLG toekende ter financiering van de exploitatiekosten en nieuwe investeringen. Infratil moest bovendien de exploitatieverliezen van de luchthaven uit 2005 overnemen.

*1

| (81) | Verder was in de overeenkomst van deelneming van 2005 voorzien dat Infratil op een later tijdstip een „koopprijs II” van [...] EUR zou betalen, mits aan beide volgende voorwaarden was voldaan:






  a) | de luchthaven kreeg een onvoorwaardelijke, definitieve planologische kernbeslissing voor een contractueel overeengekomen inhoud (zie overweging 82), waarin FLG geen actieve maatregelen tegen geluidsoverlast, zoals een verbod op nachtvluchten of contingentering van geluidsoverlast, zouden worden opgelegd, of FLG had zich contractueel vastgelegd ten aanzien van bouwwerkzaamheden tegen een bepaalde waarde van de contractueel overeengekomen maatregelen; |
| --- | --- | --- |

(81)

Verder was in de overeenkomst van deelneming van 2005 voorzien dat Infratil op een later tijdstip een „koopprijs II” van [...] EUR zou betalen, mits aan beide volgende voorwaarden was voldaan:

a)

de luchthaven kreeg een onvoorwaardelijke, definitieve planologische kernbeslissing voor een contractueel overeengekomen inhoud (zie overweging 82), waarin FLG geen actieve maatregelen tegen geluidsoverlast, zoals een verbod op nachtvluchten of contingentering van geluidsoverlast, zouden worden opgelegd, of FLG had zich contractueel vastgelegd ten aanzien van bouwwerkzaamheden tegen een bepaalde waarde van de contractueel overeengekomen maatregelen;

| b) | in 2008 worden minimaal [...] passagiers vervoerd of, indien al in 2006 of 2007 aan voorwaarde 1 is voldaan, worden in 2006 minimaal [...] passagiers vervoerd of in 2007 minimaal [...] passagiers. |
| --- | --- |

b)

in 2008 worden minimaal [...] passagiers vervoerd of, indien al in 2006 of 2007 aan voorwaarde 1 is voldaan, worden in 2006 minimaal [...] passagiers vervoerd of in 2007 minimaal [...] passagiers.

| (82) | In de contractueel overeengekomen inhoud van de planologische kernbeslissing stond het volgende:






  — | uitbreiding van de start- en landingsbanen; |
| --- | --- | --- |

(82)

In de contractueel overeengekomen inhoud van de planologische kernbeslissing stond het volgende:

—

uitbreiding van de start- en landingsbanen;

| — | opzetten van een instrumentlandingssysteem van categorie II of III („ILS CAT II” of „ILS CAT III”); |
| --- | --- |

—

opzetten van een instrumentlandingssysteem van categorie II of III („ILS CAT II” of „ILS CAT III”);

| — | uitbreiding van het aantal parkeerplaatsen; |
| --- | --- |

—

uitbreiding van het aantal parkeerplaatsen;

| — | de bestaande luchthaven; |
| --- | --- |

—

de bestaande luchthaven;

| — | uitbreiding van het platform. |
| --- | --- |

—

uitbreiding van het platform.

| (83) | Van de koopprijs II dienden de volgende posten te worden afgetrokken:






  — | koopprijs I ([...] EUR); |
| --- | --- | --- |

(83)

Van de koopprijs II dienden de volgende posten te worden afgetrokken:

—

koopprijs I ([...] EUR);

| — | de exploitatieverliezen van de luchthaven over de jaren 2005 tot 2008, tot een maximum van in totaal [...] EUR; |
| --- | --- |

—

de exploitatieverliezen van de luchthaven over de jaren 2005 tot 2008, tot een maximum van in totaal [...] EUR;

| — | de kosten ontstaan door de civielrechtelijke procedure die door Air Berlin was aangespannen op grond van staatssteun, die door Duitsland op ongeveer [...] EUR zijn geraamd; |
| --- | --- |

—

de kosten ontstaan door de civielrechtelijke procedure die door Air Berlin was aangespannen op grond van staatssteun, die door Duitsland op ongeveer [...] EUR zijn geraamd;

| — | als de planologische kernbeslissing wordt vastgesteld met de contractueel overeengekomen inhoud (zie overweging 82), het verschil tussen de kosten van de planologische kernbeslissing (zonder kosten voor compensatiemaatregelen) en een vast bedrag van [...] EUR; Duitsland begroot dit verschil op [...] EUR; |
| --- | --- |

—

als de planologische kernbeslissing wordt vastgesteld met de contractueel overeengekomen inhoud (zie overweging 82), het verschil tussen de kosten van de planologische kernbeslissing (zonder kosten voor compensatiemaatregelen) en een vast bedrag van [...] EUR; Duitsland begroot dit verschil op [...] EUR;

| — | als de planologische kernbeslissing niet wordt vastgesteld met de contractueel overeengekomen inhoud (zie overweging 82), de kosten van de planologische kernbeslissing. |
| --- | --- |

—

als de planologische kernbeslissing niet wordt vastgesteld met de contractueel overeengekomen inhoud (zie overweging 82), de kosten van de planologische kernbeslissing.

| (84) | Volgens de overeenkomst van deelneming van 2005 omvatten de kosten van de planologische kernbeslissing alle kosten die van invloed zijn op de liquiditeit. Daartoe behoren ook uitgaven voor compensatiemaatregelen voor de planologische kernbeslissing tussen 1 oktober 2005 en 31 december 2008. |
| --- | --- |

(84)

Volgens de overeenkomst van deelneming van 2005 omvatten de kosten van de planologische kernbeslissing alle kosten die van invloed zijn op de liquiditeit. Daartoe behoren ook uitgaven voor compensatiemaatregelen voor de planologische kernbeslissing tussen 1 oktober 2005 en 31 december 2008.

| (85) | De overeenkomst van deelneming van 2005 omvatte bovendien een verkoopoptie, die volgens Infratil inhield dat de oorspronkelijke aankoop van de aandelen in FLG zou kunnen worden teruggedraaid en een deel van de overeengekomen kosten kon worden terugbetaald, voor zover






  — | de planologische kernbeslissing niet zou worden vastgesteld of de bouwwerkzaamheden ten aanzien van de in overweging 82 genoemde maatregelen niet uiterlijk 31 december 2008 overeen zouden zijn gekomen, en |
| --- | --- | --- |

(85)

De overeenkomst van deelneming van 2005 omvatte bovendien een verkoopoptie, die volgens Infratil inhield dat de oorspronkelijke aankoop van de aandelen in FLG zou kunnen worden teruggedraaid en een deel van de overeengekomen kosten kon worden terugbetaald, voor zover

—

de planologische kernbeslissing niet zou worden vastgesteld of de bouwwerkzaamheden ten aanzien van de in overweging 82 genoemde maatregelen niet uiterlijk 31 december 2008 overeen zouden zijn gekomen, en

| — | een bepaald aantal passagiers niet zou worden gehaald. |
| --- | --- |

—

een bepaald aantal passagiers niet zou worden gehaald.

| (86) | In het geval van de uitoefening van de verkoopoptie moest de Hanzestad Lübeck de verkoopprijs I vergoeden en bepaalde verliezen compenseren. Conform de overeenkomst van deelname van 2005 zou de Hanzestad Lübeck aan Infratil [...] EUR moeten betalen, indien Infratil de verkoopoptie zou uitoefenen. Dit bedrag kwam als volgt tot stand:

  Tabel 2


  Prijs van de verkoopoptie op 31 december 2008 in EUR







  Aandeelhouderslening 2005 | [...] |
| --- | --- | --- |
| + saldo van de aandeelhoudersleningen die toegekend werden voor: | |
| daadwerkelijk goedgekeurde exploitatieverliezen | [...] |
| daadwerkelijk goedgekeurde investeringen | [...] |
| – overheidsmiddelen | [...] |
| + kosten van de planologische kernbeslissing | [...] |
| Kosten van het door Air Berlin aangespannen proces | [...] |
| = saldo van de toegekende aandeelhoudersleningen | [...] |
| + 5 % jaarlijkse rente op de aandeelhoudersleningen | [...] |
| + koopprijs I | [...] |
| Totaal | [...] |

(86)

In het geval van de uitoefening van de verkoopoptie moest de Hanzestad Lübeck de verkoopprijs I vergoeden en bepaalde verliezen compenseren. Conform de overeenkomst van deelname van 2005 zou de Hanzestad Lübeck aan Infratil [...] EUR moeten betalen, indien Infratil de verkoopoptie zou uitoefenen. Dit bedrag kwam als volgt tot stand:

Tabel 2

Tabel 2

Prijs van de verkoopoptie op 31 december 2008 in EUR

Prijs van de verkoopoptie op 31 december 2008 in EUR

Aandeelhouderslening 2005

[...]

- saldo van de aandeelhoudersleningen die toegekend werden voor:

daadwerkelijk goedgekeurde exploitatieverliezen

[...]

daadwerkelijk goedgekeurde investeringen

[...]

– overheidsmiddelen

[...]

- kosten van de planologische kernbeslissing

[...]

Kosten van het door Air Berlin aangespannen proces

[...]

= saldo van de toegekende aandeelhoudersleningen

= saldo van de toegekende aandeelhoudersleningen

[...]

[...]

- 5 % jaarlijkse rente op de aandeelhoudersleningen

[...]

- koopprijs I

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

2.3.2.   
  De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verdere verliezen, investeringen en andere kosten

De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verdere verliezen, investeringen en andere kosten

| (87) | In 2008 kondigde Infratil aan gebruik te maken van zijn verkoopoptie, aangezien de planologische kernbeslissing niet was vastgesteld, het aantal passagiers niet was gestegen tot het niveau dat in de overeenkomst van deelname van 2005 was vastgelegd en de exploitatieverliezen van FLG hoger uitvielen dan verwacht. Om Infratil als exploitant van de luchthaven te kunnen behouden, kwam de Hanzestad Lübeck overeen om opnieuw te onderhandelen over bepaalde clausules uit de overeenkomst van deelname van 2005 ten aanzien van de verkoopoptie. Het resultaat daarvan was de aanvullende overeenkomst van 2009, die op 12 november 2008 werd ondertekend. Daarin was sprake van een verhoging van de verkoopoptieprijs, die de Hanzestad Lübeck op grond van de overeenkomst van deelname van 2005 aan Infratil zou betalen, met verdere verliezen, investeringen en andere kosten. |
| --- | --- |

(87)

In 2008 kondigde Infratil aan gebruik te maken van zijn verkoopoptie, aangezien de planologische kernbeslissing niet was vastgesteld, het aantal passagiers niet was gestegen tot het niveau dat in de overeenkomst van deelname van 2005 was vastgelegd en de exploitatieverliezen van FLG hoger uitvielen dan verwacht. Om Infratil als exploitant van de luchthaven te kunnen behouden, kwam de Hanzestad Lübeck overeen om opnieuw te onderhandelen over bepaalde clausules uit de overeenkomst van deelname van 2005 ten aanzien van de verkoopoptie. Het resultaat daarvan was de aanvullende overeenkomst van 2009, die op 12 november 2008 werd ondertekend. Daarin was sprake van een verhoging van de verkoopoptieprijs, die de Hanzestad Lübeck op grond van de overeenkomst van deelname van 2005 aan Infratil zou betalen, met verdere verliezen, investeringen en andere kosten.

| (88) | Na de aanvullende overeenkomst van 2009 werd de nieuwe verkoopoptieprijs als volgt berekend:

  Tabel 3


  Prijs van de verkoopoptie in oktober 2009 in EUR







  Prijs van de verkoopoptie (31 december 2008) | [...] |
| --- | --- | --- |
| + [...] rente op de prijs van de verkoopoptie in 2008 voor 2009 | [...] |
| + saldo van de aandeelhoudersleningen die toegekend werden voor: | |
| daadwerkelijk goedgekeurde exploitatieverliezen 2009 | [...] |
| daadwerkelijk goedgekeurde investeringen 2009 | [...] |
| Kosten van de planologische kernbeslissing 2009 | [...] |
| Overige kosten 2009 | [...] |
| Kosten van het door Air Berlin aangespannen proces 2009 | [...] |
| = saldo van de toegekende aandeelhoudersleningen | [...] |
| + [...] rente op aandeelhoudersleningen voor 2009 | [...] |
| – niet door leningen gedekte uitgaven 2009 | [...] |
| + compensatie collectieve verzekeringsvergoedingen (d.w.z. het gedeelte aan premies voor de collectieve verzekering van Infratil, dat tot FLG behoort) | [...] |
| Totaal | [...] |

(88)

Na de aanvullende overeenkomst van 2009 werd de nieuwe verkoopoptieprijs als volgt berekend:

Tabel 3

Tabel 3

Prijs van de verkoopoptie in oktober 2009 in EUR

Prijs van de verkoopoptie in oktober 2009 in EUR

Prijs van de verkoopoptie (31 december 2008)

[...]

- [...] rente op de prijs van de verkoopoptie in 2008 voor 2009

[...]

- saldo van de aandeelhoudersleningen die toegekend werden voor:

daadwerkelijk goedgekeurde exploitatieverliezen 2009

[...]

daadwerkelijk goedgekeurde investeringen 2009

[...]

Kosten van de planologische kernbeslissing 2009

[...]

Overige kosten 2009

[...]

Kosten van het door Air Berlin aangespannen proces 2009

[...]

= saldo van de toegekende aandeelhoudersleningen

= saldo van de toegekende aandeelhoudersleningen

[...]

[...]

- [...] rente op aandeelhoudersleningen voor 2009

[...]

– niet door leningen gedekte uitgaven 2009

[...]

- compensatie collectieve verzekeringsvergoedingen (d.w.z. het gedeelte aan premies voor de collectieve verzekering van Infratil, dat tot FLG behoort)

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

| (89) | In verband met een aandeelhouderslening die door Infratil aan FLG ter beschikking was gesteld, moest de Hanzestad Lübeck collectieve verzekeringsvergoedingen betalen. Die verzekering dekte alle door Infratil beheerde luchthavens. Het gedeelte daarvan dat aan FLG kon worden toegeschreven bedroeg [...] EUR. |
| --- | --- |

(89)

In verband met een aandeelhouderslening die door Infratil aan FLG ter beschikking was gesteld, moest de Hanzestad Lübeck collectieve verzekeringsvergoedingen betalen. Die verzekering dekte alle door Infratil beheerde luchthavens. Het gedeelte daarvan dat aan FLG kon worden toegeschreven bedroeg [...] EUR.

| (90) | Het verschil tussen de prijs van de verkoopoptie conform de aanvullende overeenkomst van 2009 en de prijs van de verkoopoptie die de Hanzestad Lübeck op grond van de overeenkomst van deelneming van 2005 had moeten betalen, bedraagt daarmee [...] EUR. |
| --- | --- |

(90)

Het verschil tussen de prijs van de verkoopoptie conform de aanvullende overeenkomst van 2009 en de prijs van de verkoopoptie die de Hanzestad Lübeck op grond van de overeenkomst van deelneming van 2005 had moeten betalen, bedraagt daarmee [...] EUR.

| (91) | Als tegenprestatie zag Infratil af van zijn recht op de uitoefening van de verkoopoptie voor 22 oktober 2009 en verleende het de Hanzestad Lübeck meer deelnemingsrechten. Infratil overhandigde de Hanzestad Lübeck bovendien een schriftelijke intentieverklaring tussen FLG en Ryanair, waarin beide partijen verklaarden dat zij de intentie hadden om het aantal passagiers te doen toenemen en samen te werken ten aanzien van het creëren van de Ryanair-basis op de luchthaven van Lübeck. |
| --- | --- |

(91)

Als tegenprestatie zag Infratil af van zijn recht op de uitoefening van de verkoopoptie voor 22 oktober 2009 en verleende het de Hanzestad Lübeck meer deelnemingsrechten. Infratil overhandigde de Hanzestad Lübeck bovendien een schriftelijke intentieverklaring tussen FLG en Ryanair, waarin beide partijen verklaarden dat zij de intentie hadden om het aantal passagiers te doen toenemen en samen te werken ten aanzien van het creëren van de Ryanair-basis op de luchthaven van Lübeck.

2.4.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

2.4.1.   
  Overeenkomst van 2000

Overeenkomst van 2000

| (92) | Tot 2000 was de door FLG geëxploiteerde luchthaven een luchthaven die gefinancierd werd door luchtvaartgerelateerde inkomsten uit chartervluchten en de algemene luchtvaart. In 2000 paste de luchthaven zijn bedrijfsmodel aan en veranderde daarmee in een luchthaven voor lagekostenluchtvaartmaatschappijen, waarbij de inkomsten worden behaald door een combinatie van luchtvaartgerelateerde en niet-luchtvaartgerelateerde activiteiten. |
| --- | --- |

(92)

Tot 2000 was de door FLG geëxploiteerde luchthaven een luchthaven die gefinancierd werd door luchtvaartgerelateerde inkomsten uit chartervluchten en de algemene luchtvaart. In 2000 paste de luchthaven zijn bedrijfsmodel aan en veranderde daarmee in een luchthaven voor lagekostenluchtvaartmaatschappijen, waarbij de inkomsten worden behaald door een combinatie van luchtvaartgerelateerde en niet-luchtvaartgerelateerde activiteiten.

| (93) | FLG ondertekende op 29 mei 2000 een overeenkomst met Ryanair over luchthavendiensten (hierna de „overeenkomst van 2000” genoemd). De overeenkomst van 2000 omvatte een specificatie van de door Ryanair te betalen luchthavenheffingen en de marketingstimulansen die aan de luchthaven dienden te worden voldaan. De overeenkomst van 2000 zou lopen van 1 juni 2000 tot en met 31 mei 2010. |
| --- | --- |

(93)

FLG ondertekende op 29 mei 2000 een overeenkomst met Ryanair over luchthavendiensten (hierna de „overeenkomst van 2000” genoemd). De overeenkomst van 2000 omvatte een specificatie van de door Ryanair te betalen luchthavenheffingen en de marketingstimulansen die aan de luchthaven dienden te worden voldaan. De overeenkomst van 2000 zou lopen van 1 juni 2000 tot en met 31 mei 2010.

| (94) | Voor het traject naar Londen-Stansted berekende de luchthaven de kosten en inkomsten als volgt:

  Tabel 4


  Kosten en inkomsten na de overeenkomst van 2000 in de visie van FLG








  Onderdelen van de overeenkomst met Ryanair | < 18 afgehandelde vliegtuigen per week | ≥ 18 afgehandelde vliegtuigen per week |
| --- | --- | --- | --- |
| Kosten van FLG in EUR |
| Marketingondersteuning — kosten per aankomende passagier | [...] | [...] |
| | tot en met 31 mei 2005 | vanaf 1 juni 2005 |
| Inkomsten van FLG in EUR |
| Door Ryanair te betalen vergoedingen per vliegtuig | [...] | [...] |
| Door Ryanair te betalen vergoedingen per passagier | [...] | [...] |
| Door Ryanair te betalen nettovergoedingen per aankomende passagier (vergoedingen met aftrek van marketingondersteuning) | [...] | [...] |
| Overige: |
| Vergoeding op de omzet per ticket dat door FLG wordt verkocht | [...] | [...] |
| Deelneming in de omzet aan huurauto's die via FLG worden geboekt | [...] | [...] |
| Veiligheidsvergoeding (door Ryanair betaald aan de betreffende instantie) in EUR | [...] | [...] |

(94)

Voor het traject naar Londen-Stansted berekende de luchthaven de kosten en inkomsten als volgt:

Tabel 4

Tabel 4

Kosten en inkomsten na de overeenkomst van 2000 in de visie van FLG

Kosten en inkomsten na de overeenkomst van 2000 in de visie van FLG

Onderdelen van de overeenkomst met Ryanair

< 18 afgehandelde vliegtuigen per week

≥ 18 afgehandelde vliegtuigen per week

Kosten van FLG in EUR

Kosten van FLG in EUR

Marketingondersteuning — kosten per aankomende passagier

[...]

[...]

tot en met 31 mei 2005

vanaf 1 juni 2005

Inkomsten van FLG in EUR

Inkomsten van FLG in EUR

Door Ryanair te betalen vergoedingen per vliegtuig

[...]

[...]

Door Ryanair te betalen vergoedingen per passagier

[...]

[...]

Door Ryanair te betalen nettovergoedingen per aankomende passagier (vergoedingen met aftrek van marketingondersteuning)

Door Ryanair te betalen nettovergoedingen per aankomende passagier (vergoedingen met aftrek van marketingondersteuning)

[...]

[...]

[...]

[...]

Overige:

Overige:

Vergoeding op de omzet per ticket dat door FLG wordt verkocht

[...]

[...]

Deelneming in de omzet aan huurauto's die via FLG worden geboekt

[...]

[...]

Veiligheidsvergoeding (door Ryanair betaald aan de betreffende instantie) in EUR

[...]

[...]

2.4.2.   
  De overeenkomsten van 2010

De overeenkomsten van 2010

| (95) | Op 29 maart 2010 ondertekenden Ryanair en de luchthaven van Lübeck de aanvullende overeenkomst nr. 1 bij de overeenkomst van 2000, met betrekking tot de periode van 28 maart tot en met 30 oktober 2010. Deze aanvullende overeenkomst hield een verlenging van de overeenkomst van 2000 in tot en met 30 oktober 2010 en voorzag in een stimuleringsvergoeding per passagier van [...] EUR die aan Ryanair moest worden betaald — dit naast de vergoeding voor marketinginspanningen, die was vastgelegd in de overeenkomst over de luchthavendiensten van 2000 en voorzag in een bedrag van [...] EUR per passagier (bij minder dan 18 afgehandelde vliegtuigen per week) of van [...] EUR per passagier (bij meer dan 18 afgehandelde vliegtuigen per week). Per week was er sprake van meer dan 18 afgehandelde vliegtuigen van Ryanair en moest FLG dus in totaal [...] EUR per passagier voldoen aan Ryanair. Alle overige voorwaarden uit de overeenkomst van 2000 werden gehandhaafd en daarmee bedroegen de servicevergoedingen per vertrekkende passagier, die aan FLG moesten worden betaald, [...] EUR, de vergoeding voor platformafhandeling per afgehandeld vliegtuig [...] EUR, de vergoeding voor de afhandeling van passagiers per passagier [...] EUR en de veiligheidsvergoeding per passagier [...] EUR. |
| --- | --- |

(95)

Op 29 maart 2010 ondertekenden Ryanair en de luchthaven van Lübeck de aanvullende overeenkomst nr. 1 bij de overeenkomst van 2000, met betrekking tot de periode van 28 maart tot en met 30 oktober 2010. Deze aanvullende overeenkomst hield een verlenging van de overeenkomst van 2000 in tot en met 30 oktober 2010 en voorzag in een stimuleringsvergoeding per passagier van [...] EUR die aan Ryanair moest worden betaald — dit naast de vergoeding voor marketinginspanningen, die was vastgelegd in de overeenkomst over de luchthavendiensten van 2000 en voorzag in een bedrag van [...] EUR per passagier (bij minder dan 18 afgehandelde vliegtuigen per week) of van [...] EUR per passagier (bij meer dan 18 afgehandelde vliegtuigen per week). Per week was er sprake van meer dan 18 afgehandelde vliegtuigen van Ryanair en moest FLG dus in totaal [...] EUR per passagier voldoen aan Ryanair. Alle overige voorwaarden uit de overeenkomst van 2000 werden gehandhaafd en daarmee bedroegen de servicevergoedingen per vertrekkende passagier, die aan FLG moesten worden betaald, [...] EUR, de vergoeding voor platformafhandeling per afgehandeld vliegtuig [...] EUR, de vergoeding voor de afhandeling van passagiers per passagier [...] EUR en de veiligheidsvergoeding per passagier [...] EUR.

| (96) | In oktober 2010 werd de aanvullende overeenkomst nr. 2 ondertekend, waarin de voorwaarden van de eerste overeenkomst niet werden gehandhaafd, maar overeen werd gekomen om terug te keren naar de marketingvergoedingen uit de oorspronkelijke overeenkomst van 2000. De overeenkomst van oktober 2010 verlengde de bepalingen van de overeenkomst van 2000 met drie jaar, tot 1 november 2013. |
| --- | --- |

(96)

In oktober 2010 werd de aanvullende overeenkomst nr. 2 ondertekend, waarin de voorwaarden van de eerste overeenkomst niet werden gehandhaafd, maar overeen werd gekomen om terug te keren naar de marketingvergoedingen uit de oorspronkelijke overeenkomst van 2000. De overeenkomst van oktober 2010 verlengde de bepalingen van de overeenkomst van 2000 met drie jaar, tot 1 november 2013.

| (97) | Op de dag van ondertekening van de aanvullende overeenkomst nr. 1, te weten op 29 maart 2010, ondertekende FLG met Airport Marketing Services Limited (hierna „AMS” genoemd), een 100 %-dochtermaatschappij van Ryanair, eveneens een overeenkomst over marketingdiensten. Deze overeenkomst over marketingdiensten besloeg eveneens de periode van 29 maart tot en met 30 oktober 2010 en specificeerde de door AMS op de website van www.ryanair.com te leveren reclamediensten, waarvoor FLG [...] EUR diende te betalen. |
| --- | --- |

(97)

Op de dag van ondertekening van de aanvullende overeenkomst nr. 1, te weten op 29 maart 2010, ondertekende FLG met Airport Marketing Services Limited (hierna „AMS” genoemd), een 100 %-dochtermaatschappij van Ryanair, eveneens een overeenkomst over marketingdiensten. Deze overeenkomst over marketingdiensten besloeg eveneens de periode van 29 maart tot en met 30 oktober 2010 en specificeerde de door AMS op de website van www.ryanair.com te leveren reclamediensten, waarvoor FLG [...] EUR diende te betalen.

2.5.   VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

| (98) | Voor de vergoedingen voor ijsbestrijding geldt de regeling voor speciale vergoedingen voor alle luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken. De regeling voor speciale vergoedingen is een afzonderlijk document naast de algemene lijst van luchthavengelden van de luchthaven. Het document wordt geregeld geactualiseerd. In de regeling voor speciale vergoedingen wordt een onderscheid gemaakt tussen meerdere categorieën, dat wil zeggen ijsbestrijding bij vliegtuigen met een maximaal startgewicht van 10 t, ijsbestrijding bij vliegtuigen met een maximaal startgewicht vanaf 10 t, ijsbestrijdingsvloeistof en warm water. Voor al deze categorieën is een prijs vastgelegd. |
| --- | --- |

(98)

Voor de vergoedingen voor ijsbestrijding geldt de regeling voor speciale vergoedingen voor alle luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken. De regeling voor speciale vergoedingen is een afzonderlijk document naast de algemene lijst van luchthavengelden van de luchthaven. Het document wordt geregeld geactualiseerd. In de regeling voor speciale vergoedingen wordt een onderscheid gemaakt tussen meerdere categorieën, dat wil zeggen ijsbestrijding bij vliegtuigen met een maximaal startgewicht van 10 t, ijsbestrijding bij vliegtuigen met een maximaal startgewicht vanaf 10 t, ijsbestrijdingsvloeistof en warm water. Voor al deze categorieën is een prijs vastgelegd.

3.   REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN HET FORMELE ONDERZOEK

REDENEN VOOR DE INLEIDING VAN HET FORMELE ONDERZOEK

| (99) | In haar inleidingsbesluiten uit 2007 en 2012 kondigde de Commissie aan mogelijke staatssteun ten gunste van FLG, Infratil, Ryanair, Wizz Air en andere luchtvaartmaatschappijen te toetsen in opdracht van Globalis Reisen. |
| --- | --- |

(99)

In haar inleidingsbesluiten uit 2007 en 2012 kondigde de Commissie aan mogelijke staatssteun ten gunste van FLG, Infratil, Ryanair, Wizz Air en andere luchtvaartmaatschappijen te toetsen in opdracht van Globalis Reisen.

3.1.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

| (100) | De Commissie uitte twijfels ten aanzien van de overeenkomst van 19 oktober 1978 over de overdracht van winsten en verliezen (hierna de „overeenkomst over de overname van verliezen” genoemd), op grond waarvan de exploitatieverliezen van FLG tussen 1978 en 2004, de pachtovereenkomst voor de grond en infrastructuur van de luchthaven en de overname van openstaande verplichtingen werden gedekt door de Hanzestad Lübeck. Ook uitte de Commissie twijfels over de mogelijke investeringssteun in het kader van het besluit van 2005 over regionale luchthavens en de mogelijke schending daarvan, de verliescompensatie vanaf november 2009, de financiering van investeringen in de infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein en de achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn toegewezen. In verband met deze maatregelen twijfelde de Commissie of een marktdeelnemer handelend in een markteconomie onder normale omstandigheden FLG eveneens dergelijke voordelen zou hebben verschaft. |
| --- | --- |

(100)

De Commissie uitte twijfels ten aanzien van de overeenkomst van 19 oktober 1978 over de overdracht van winsten en verliezen (hierna de „overeenkomst over de overname van verliezen” genoemd), op grond waarvan de exploitatieverliezen van FLG tussen 1978 en 2004, de pachtovereenkomst voor de grond en infrastructuur van de luchthaven en de overname van openstaande verplichtingen werden gedekt door de Hanzestad Lübeck. Ook uitte de Commissie twijfels over de mogelijke investeringssteun in het kader van het besluit van 2005 over regionale luchthavens en de mogelijke schending daarvan, de verliescompensatie vanaf november 2009, de financiering van investeringen in de infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein en de achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn toegewezen. In verband met deze maatregelen twijfelde de Commissie of een marktdeelnemer handelend in een markteconomie onder normale omstandigheden FLG eveneens dergelijke voordelen zou hebben verschaft.

3.2.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

| (101) | Toen 90 % van de aandelen FLG werd verkocht aan Infratil, uitte de Commissie twijfels over de verenigbaarheid van het privatiseringsproces met de staatssteunregels. Daarnaast vermoedde de Commissie mogelijke staatssteun toen er in 2008/2009 opnieuw werd onderhandeld over de voorwaarden van de verkoopoptie. |
| --- | --- |

(101)

Toen 90 % van de aandelen FLG werd verkocht aan Infratil, uitte de Commissie twijfels over de verenigbaarheid van het privatiseringsproces met de staatssteunregels. Daarnaast vermoedde de Commissie mogelijke staatssteun toen er in 2008/2009 opnieuw werd onderhandeld over de voorwaarden van de verkoopoptie.

3.3.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

| (102) | Ten aanzien van de overeenkomst van 2000 met Ryanair en de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010 uitte de Commissie twijfels of deze overeenkomst geen bijzondere voordelen voor Ryanair inhield en daarmee als staatssteun zou moeten worden gezien. |
| --- | --- |

(102)

Ten aanzien van de overeenkomst van 2000 met Ryanair en de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010 uitte de Commissie twijfels of deze overeenkomst geen bijzondere voordelen voor Ryanair inhield en daarmee als staatssteun zou moeten worden gezien.

3.4.   VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

| (103) | De Commissie twijfelde of de sinds november 2009 in rekening gebrachte vergoedingen voor ijsbestrijding als staatssteun gezien moeten worden, aangezien er aanwijzingen waren dat de prijzen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen lager waren dan de kosten die de luchthaven voor de ijsbestrijding maakte. |
| --- | --- |

(103)

De Commissie twijfelde of de sinds november 2009 in rekening gebrachte vergoedingen voor ijsbestrijding als staatssteun gezien moeten worden, aangezien er aanwijzingen waren dat de prijzen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen lager waren dan de kosten die de luchthaven voor de ijsbestrijding maakte.

4.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

4.1.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

| (104) | Duitsland wees op het feit dat FLG is opgeheven. In het kader van de privatisering van de luchthaven van Lübeck fuseerde FLG met de Hanzestad Lübeck. Daarmee werd de Hanzestad Lübeck algeheel rechtsopvolgster van FLG, en de wederzijdse aanspraken van FLG en de Hanzestad Lübeck werden nietig. Duitsland argumenteerde daarom dat alle vragen ten aanzien van staatssteun van de Hanzestad Lübeck aan FLG daarmee zouden zijn vervallen. Daarnaast maakte Duitsland zijn standpunten kenbaar over de afzonderlijke maatregelen en voerde daarbij aan dat alle steunmaatregelen met de staatssteunregels strookten, aangezien het ging om een bestaande steunmaatregel of omdat ze voldeden aan het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie.






  — | Overeenkomst over de overname van verliezen: Duitsland vermeldt dat de overeenkomst over de overdracht van winsten en verliezen niet getoetst kan worden, aangezien deze overeenkomst reeds in 1978 is gesloten en op 31 december 2004 eindigde. Als dit als staatssteun zou worden beschouwd, dan zou er slechts sprake zijn van een „bestaande steunmaatregel”. Verder beargumenteerde Duitsland dat de overeenkomst over de overname van verliezen een algemene economische beleidsmaatregel is, die niet als staatssteun kan worden beschouwd. Duitsland is van mening dat de overeenkomst over de overdracht van winsten en verliezen bovendien voldoet aan het criterium van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, aangezien de relevante maatregelen dienen om luchtvaartmaatschappijen ervan te overtuigen zich op de luchthaven te vestigen en om het aantal passagiers te verhogen. |
| --- | --- | --- |

(104)

Duitsland wees op het feit dat FLG is opgeheven. In het kader van de privatisering van de luchthaven van Lübeck fuseerde FLG met de Hanzestad Lübeck. Daarmee werd de Hanzestad Lübeck algeheel rechtsopvolgster van FLG, en de wederzijdse aanspraken van FLG en de Hanzestad Lübeck werden nietig. Duitsland argumenteerde daarom dat alle vragen ten aanzien van staatssteun van de Hanzestad Lübeck aan FLG daarmee zouden zijn vervallen. Daarnaast maakte Duitsland zijn standpunten kenbaar over de afzonderlijke maatregelen en voerde daarbij aan dat alle steunmaatregelen met de staatssteunregels strookten, aangezien het ging om een bestaande steunmaatregel of omdat ze voldeden aan het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie.

—

Overeenkomst over de overname van verliezen: Duitsland vermeldt dat de overeenkomst over de overdracht van winsten en verliezen niet getoetst kan worden, aangezien deze overeenkomst reeds in 1978 is gesloten en op 31 december 2004 eindigde. Als dit als staatssteun zou worden beschouwd, dan zou er slechts sprake zijn van een „bestaande steunmaatregel”. Verder beargumenteerde Duitsland dat de overeenkomst over de overname van verliezen een algemene economische beleidsmaatregel is, die niet als staatssteun kan worden beschouwd. Duitsland is van mening dat de overeenkomst over de overdracht van winsten en verliezen bovendien voldoet aan het criterium van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, aangezien de relevante maatregelen dienen om luchtvaartmaatschappijen ervan te overtuigen zich op de luchthaven te vestigen en om het aantal passagiers te verhogen.

| — | Pachtovereenkomst en overname van leningen: Volgens Duitsland moet iedere steunmaatregel die samenhangt met deze maatregelen als een bestaande steunmaatregel worden beschouwd. Bovendien wees Duitsland erop dat de pachtsom marktconform was, zoals werd aangetoond door een onafhankelijk onderzoek van Ernst & Young, waarvoor de Hanzestad Lübeck opdracht had gegeven voordat FLG aan Infratil werd verkocht. Dit onderzoek stelde Duitsland ter beschikking aan de Commissie. Ten aanzien van de overname van leningen gaf Duitsland te kennen dat alle garanties voor verplichtingen uitsluitend in het kader van de voorfinanciering van infrastructurele maatregelen werden verstrekt en dat die in elk geval zouden worden gefinancierd door betalingen in het kader van de overeenkomst over de overname van verliezen. |
| --- | --- |

—

Pachtovereenkomst en overname van leningen: Volgens Duitsland moet iedere steunmaatregel die samenhangt met deze maatregelen als een bestaande steunmaatregel worden beschouwd. Bovendien wees Duitsland erop dat de pachtsom marktconform was, zoals werd aangetoond door een onafhankelijk onderzoek van Ernst & Young, waarvoor de Hanzestad Lübeck opdracht had gegeven voordat FLG aan Infratil werd verkocht. Dit onderzoek stelde Duitsland ter beschikking aan de Commissie. Ten aanzien van de overname van leningen gaf Duitsland te kennen dat alle garanties voor verplichtingen uitsluitend in het kader van de voorfinanciering van infrastructurele maatregelen werden verstrekt en dat die in elk geval zouden worden gefinancierd door betalingen in het kader van de overeenkomst over de overname van verliezen.

| — | Investeringssteun ten gunste van FLG in de zin van het besluit van 2005 over regionale luchthavens en mogelijke schending daarvan: Duitsland deelde mee dat alle desbetreffende maatregelen niet waren gerealiseerd of deel uitmaakten van publieke taken. |
| --- | --- |

—

Investeringssteun ten gunste van FLG in de zin van het besluit van 2005 over regionale luchthavens en mogelijke schending daarvan: Duitsland deelde mee dat alle desbetreffende maatregelen niet waren gerealiseerd of deel uitmaakten van publieke taken.

| — | Compensatie van de verliezen van FLG sinds november 2009: Duitsland gaf aan dat de financiering van FLG door de Hanzestad Lübeck sinds 2009 voldeed aan de staatsteunregels van de EU, aangezien FLG geen economische activiteiten ontplooide en het ging om dienstverlening in het kader van publieke taken of dienstverlening van algemeen economisch belang. |
| --- | --- |

—

Compensatie van de verliezen van FLG sinds november 2009: Duitsland gaf aan dat de financiering van FLG door de Hanzestad Lübeck sinds 2009 voldeed aan de staatsteunregels van de EU, aangezien FLG geen economische activiteiten ontplooide en het ging om dienstverlening in het kader van publieke taken of dienstverlening van algemeen economisch belang.

| — | Financiering van investeringen in infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein: Duitsland beargumenteerde dat het bij de financiering van investeringen in infrastructuur ging om dienstverlening van publiek belang of om dienstverlening in het kader van publieke taken en dat daarmee werd voldaan aan de regelgeving op het gebied van steunmaatregelen, zoals voorzien in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 1994 (25) (dit gold ook voor de compensatie van verliezen sinds 2009). |
| --- | --- |

—

Financiering van investeringen in infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein: Duitsland beargumenteerde dat het bij de financiering van investeringen in infrastructuur ging om dienstverlening van publiek belang of om dienstverlening in het kader van publieke taken en dat daarmee werd voldaan aan de regelgeving op het gebied van steunmaatregelen, zoals voorzien in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 1994 (25) (dit gold ook voor de compensatie van verliezen sinds 2009).

25

| — | Achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn verstrekt: Duitsland gaf aan dat de achterstelling van de Hanzestad Lübeck ten gunste van FLG een gebruikelijke, marktconforme praktijk was en FLG geen voordelen opleverde. |
| --- | --- |

—

Achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn verstrekt: Duitsland gaf aan dat de achterstelling van de Hanzestad Lübeck ten gunste van FLG een gebruikelijke, marktconforme praktijk was en FLG geen voordelen opleverde.

4.2.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

4.2.1.   
  Overdracht van de aandelen in FLG

Overdracht van de aandelen in FLG

| (105) | Duitsland beargumenteerde dat de overeengekomen koopprijs marktconform was. Duitsland gaf verder te kennen dat de aanbestedingsprocedure voor de verkoop van 90 % van aandelen van FLG een openbare, transparante, onvoorwaardelijke en niet-discriminerende procedure was geweest. Duitsland deelde mee dat de nieuwe onderhandelingen over de overeenkomst die nodig werden door het besluit van de OVG Schleswig van 18 juli 2005 (26) geen wijzigingen tot gevolg hadden voor de biedingsprocedure waarin Infratil het enige en hoogste bod had gedaan. Volgens Duitsland was een nieuw verzoek tot het doen van biedingen op grond van het arrest overbodig geweest en had het geen resultaat opgeleverd, aangezien de situatie voor potentiële bieders in vergelijking met de voorgaande situatie alleen nog onaantrekkelijker was geworden. |
| --- | --- |

(105)

Duitsland beargumenteerde dat de overeengekomen koopprijs marktconform was. Duitsland gaf verder te kennen dat de aanbestedingsprocedure voor de verkoop van 90 % van aandelen van FLG een openbare, transparante, onvoorwaardelijke en niet-discriminerende procedure was geweest. Duitsland deelde mee dat de nieuwe onderhandelingen over de overeenkomst die nodig werden door het besluit van de OVG Schleswig van 18 juli 2005 (26) geen wijzigingen tot gevolg hadden voor de biedingsprocedure waarin Infratil het enige en hoogste bod had gedaan. Volgens Duitsland was een nieuw verzoek tot het doen van biedingen op grond van het arrest overbodig geweest en had het geen resultaat opgeleverd, aangezien de situatie voor potentiële bieders in vergelijking met de voorgaande situatie alleen nog onaantrekkelijker was geworden.

26

| (106) | Duitsland gaf te kennen dat er geen reden was voor een nieuw verzoek tot het doen van biedingen, aangezien het arrest van de OVG Schleswig weliswaar van invloed was op de waarde van de luchthaven, maar niet op het daadwerkelijke onderwerp van de aanbestedingsprocedure. Verder is Duitsland van mening dat veranderingen in de overeenkomst op elk moment mogelijk moeten zijn. Ter onderbouwing van deze argumenten verwees Duitsland naar de Duitse bepalingen ten aanzien van overheidsopdrachten. |
| --- | --- |

(106)

Duitsland gaf te kennen dat er geen reden was voor een nieuw verzoek tot het doen van biedingen, aangezien het arrest van de OVG Schleswig weliswaar van invloed was op de waarde van de luchthaven, maar niet op het daadwerkelijke onderwerp van de aanbestedingsprocedure. Verder is Duitsland van mening dat veranderingen in de overeenkomst op elk moment mogelijk moeten zijn. Ter onderbouwing van deze argumenten verwees Duitsland naar de Duitse bepalingen ten aanzien van overheidsopdrachten.

| (107) | Verder bleek volgens Duitsland uit het expertiserapport van Ernst & Young dat de voorwaarden van de privatisering op dat moment de marktwaarde van FLG weerspiegelden en het bedrijfsresultaat van een mogelijke afwikkeling ver te boven gingen. |
| --- | --- |

(107)

Verder bleek volgens Duitsland uit het expertiserapport van Ernst & Young dat de voorwaarden van de privatisering op dat moment de marktwaarde van FLG weerspiegelden en het bedrijfsresultaat van een mogelijke afwikkeling ver te boven gingen.

4.2.2.   
  De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verdere verliezen, investeringen en andere kosten

De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verdere verliezen, investeringen en andere kosten

| (108) | Duitsland gaf aan dat de overeenkomst tussen Infratil en de Hanzestad Lübeck moest worden gezien binnen de context van de juridische en economische situatie van de luchthaven van Lübeck in 2009. Daaronder vielen de nog niet vastgestelde planologische kernbeslissing, de lopende gerechtelijke procedure waarbij de luchthaven betrokken was en de economische en financiële crisis. |
| --- | --- |

(108)

Duitsland gaf aan dat de overeenkomst tussen Infratil en de Hanzestad Lübeck moest worden gezien binnen de context van de juridische en economische situatie van de luchthaven van Lübeck in 2009. Daaronder vielen de nog niet vastgestelde planologische kernbeslissing, de lopende gerechtelijke procedure waarbij de luchthaven betrokken was en de economische en financiële crisis.

| (109) | Duitsland bestreed de bewering dat Infratil was bevoordeeld, aangezien de prijs voor de verkoopoptie al in samenhang met de oorspronkelijke overeenkomst met Infratil van 2005 was uitonderhandeld, in het kader van een openbare, transparante, niet-discriminerende aanbestedingsprocedure. Duitsland voerde daarbij aan dat de matige prijsstijging in 2009, vergeleken met het in 2005 met Infratil overeengekomen bedrag van de tegenprestatie, als passend gezien kan worden. |
| --- | --- |

(109)

Duitsland bestreed de bewering dat Infratil was bevoordeeld, aangezien de prijs voor de verkoopoptie al in samenhang met de oorspronkelijke overeenkomst met Infratil van 2005 was uitonderhandeld, in het kader van een openbare, transparante, niet-discriminerende aanbestedingsprocedure. Duitsland voerde daarbij aan dat de matige prijsstijging in 2009, vergeleken met het in 2005 met Infratil overeengekomen bedrag van de tegenprestatie, als passend gezien kan worden.

| (110) | Duitsland gaf aan dat de overname van de verliezen vanuit economisch oogpunt voordeliger uitpakte dan de gevolgen van de uitvoering van de verkoopoptie door Infratil. Duitsland benadrukte ten eerste dat sluiting van de luchthaven niet werd overwogen, aangezien continubedrijf van de luchthaven een openbaredienstverplichting is. Ten tweede zou het niet mogelijk zijn geweest om binnen een redelijke periode een nieuwe particuliere investeerder te vinden, aangezien daartoe een openbare aanbestedingsprocedure binnen de hele Europese Unie nodig zou zijn geweest. Een dergelijke procedure zou veel tijd en middelen hebben gevergd (vermoedelijke duur: ongeveer twaalf maanden). |
| --- | --- |

(110)

Duitsland gaf aan dat de overname van de verliezen vanuit economisch oogpunt voordeliger uitpakte dan de gevolgen van de uitvoering van de verkoopoptie door Infratil. Duitsland benadrukte ten eerste dat sluiting van de luchthaven niet werd overwogen, aangezien continubedrijf van de luchthaven een openbaredienstverplichting is. Ten tweede zou het niet mogelijk zijn geweest om binnen een redelijke periode een nieuwe particuliere investeerder te vinden, aangezien daartoe een openbare aanbestedingsprocedure binnen de hele Europese Unie nodig zou zijn geweest. Een dergelijke procedure zou veel tijd en middelen hebben gevergd (vermoedelijke duur: ongeveer twaalf maanden).

4.3.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

4.3.1.   
  Overeenkomst van 2000

Overeenkomst van 2000

| (111) | Volgens Duitsland was er geen sprake van een economisch voordeel voor Ryanair. Duitsland gaf aan dat een met FLG vergelijkbare particuliere exploitant onder vergelijkbare omstandigheden een vergelijkbare overeenkomst met Ryanair zou hebben gesloten. Bij het sluiten van de overeenkomst van 2000 stelde FLG zichzelf ten doel op de lange termijn rendabel te worden. Duitsland voerde daarbij als argument aan dat de bedrijfsstrategie van luchthavens meestal zowel berust op luchtvaartgebonden activiteiten als op niet-luchtvaartgebonden activiteiten, zoals de exploitatie van winkels, restaurants en parkeerplaatsen. Het is volgens Duitsland dan ook rendabel om alle luchtvaartmaatschappijen lage luchthavengelden aan te bieden om zo het aantal passagiers te vergroten en daarmee een aanzienlijke groei te realiseren van de niet-luchtvaartgebonden activiteiten, waarmee de lagere inkomsten uit de luchtvaartgebonden activiteiten kunnen worden gecompenseerd. |
| --- | --- |

(111)

Volgens Duitsland was er geen sprake van een economisch voordeel voor Ryanair. Duitsland gaf aan dat een met FLG vergelijkbare particuliere exploitant onder vergelijkbare omstandigheden een vergelijkbare overeenkomst met Ryanair zou hebben gesloten. Bij het sluiten van de overeenkomst van 2000 stelde FLG zichzelf ten doel op de lange termijn rendabel te worden. Duitsland voerde daarbij als argument aan dat de bedrijfsstrategie van luchthavens meestal zowel berust op luchtvaartgebonden activiteiten als op niet-luchtvaartgebonden activiteiten, zoals de exploitatie van winkels, restaurants en parkeerplaatsen. Het is volgens Duitsland dan ook rendabel om alle luchtvaartmaatschappijen lage luchthavengelden aan te bieden om zo het aantal passagiers te vergroten en daarmee een aanzienlijke groei te realiseren van de niet-luchtvaartgebonden activiteiten, waarmee de lagere inkomsten uit de luchtvaartgebonden activiteiten kunnen worden gecompenseerd.

| (112) | Duitsland wees er bovendien op dat de werving van luchtvaartmaatschappijen die lijnvluchten aanbieden meerdere voordelen heeft. Duitsland voerde specifiek het argument aan dat de luchthaven ervan kon uitgaan dat de betreffende luchtvaartmaatschappijen in de toekomst geen overeenkomsten zouden treffen met concurrerende luchthavens. Ook moest de luchthaven op die manier andere luchtvaartmaatschappijen aantrekken. |
| --- | --- |

(112)

Duitsland wees er bovendien op dat de werving van luchtvaartmaatschappijen die lijnvluchten aanbieden meerdere voordelen heeft. Duitsland voerde specifiek het argument aan dat de luchthaven ervan kon uitgaan dat de betreffende luchtvaartmaatschappijen in de toekomst geen overeenkomsten zouden treffen met concurrerende luchthavens. Ook moest de luchthaven op die manier andere luchtvaartmaatschappijen aantrekken.

| (113) | Ter onderbouwing van het argument ten aanzien van het voldoen aan de marktvoorwaarden voerde Duitsland het expertiserapport van Ernst & Young aan. Ook bracht Duitsland naar voren dat de particuliere meerderheidsaandeelhouder Infratil de in overweging 112 genoemde strategie verder voortzette nadat de privatisering van de luchthaven was afgerond. |
| --- | --- |

(113)

Ter onderbouwing van het argument ten aanzien van het voldoen aan de marktvoorwaarden voerde Duitsland het expertiserapport van Ernst & Young aan. Ook bracht Duitsland naar voren dat de particuliere meerderheidsaandeelhouder Infratil de in overweging 112 genoemde strategie verder voortzette nadat de privatisering van de luchthaven was afgerond.

| (114) | Duitsland beargumenteerde dat de bedrijfsstrategie uit 2000 ook ex post als gerechtvaardigd kon worden beschouwd. Het aantal passagiers vertoonde een sterke stijging, Ryanair breidde het aanbod uit met nieuwe bestemmingen en de luchthaven van Lübeck kon nieuwe luchtvaartmaatschappijen werven, zoals Wizz Air. Duitsland noemde de overeenkomst met Ryanair van doorslaggevend belang voor het aantrekken van de particuliere investeerder Infratil. |
| --- | --- |

(114)

Duitsland beargumenteerde dat de bedrijfsstrategie uit 2000 ook ex post als gerechtvaardigd kon worden beschouwd. Het aantal passagiers vertoonde een sterke stijging, Ryanair breidde het aanbod uit met nieuwe bestemmingen en de luchthaven van Lübeck kon nieuwe luchtvaartmaatschappijen werven, zoals Wizz Air. Duitsland noemde de overeenkomst met Ryanair van doorslaggevend belang voor het aantrekken van de particuliere investeerder Infratil.

| (115) | Daarnaast bracht Duitsland naar voren dat er voor Ryanair geen sprake was van selectieve voordelen, aangezien FLG een andere geïnteresseerde luchtvaartmaatschappij dezelfde voorwaarden zou hebben geboden. |
| --- | --- |

(115)

Daarnaast bracht Duitsland naar voren dat er voor Ryanair geen sprake was van selectieve voordelen, aangezien FLG een andere geïnteresseerde luchtvaartmaatschappij dezelfde voorwaarden zou hebben geboden.

| (116) | Verder is Duitsland tegen de achtergrond van het arrest in de zaak Stardust Marine (27) van mening dat de vermeende bevoordeling van Ryanair niet kan worden toegeschreven aan de staat. Volgens Duitsland heeft FLG autonoom en zonder invloed van staatswege gehandeld en dat zowel voor, tijdens als na het sluiten van de overeenkomst met Ryanair in 2000. Bovendien wees Duitsland erop dat FLG niet was geïntegreerd in de structuren van het openbaar bestuur. Tot slot merkte Duitsland op dat het toezicht van de instanties op het management van FLG zich beperkt tot de luchtvaart en andere aangelegenheden waarin de overheid bevoegd is, maar geen directietaken omvat. Verder beargumenteerde Duitsland dat de Hanzestad Lübeck en in het bijzonder de raad van toezicht van FLG niet betrokken waren bij het besluit over de overeenkomst met Ryanair, wat zou kunnen worden aangetoond aan de hand van de notulen van de vergadering van de raad van toezicht van 11 juli 2000 en een schriftelijke bevestiging van de vroegere directeur van FLG. |
| --- | --- |

(116)

Verder is Duitsland tegen de achtergrond van het arrest in de zaak Stardust Marine (27) van mening dat de vermeende bevoordeling van Ryanair niet kan worden toegeschreven aan de staat. Volgens Duitsland heeft FLG autonoom en zonder invloed van staatswege gehandeld en dat zowel voor, tijdens als na het sluiten van de overeenkomst met Ryanair in 2000. Bovendien wees Duitsland erop dat FLG niet was geïntegreerd in de structuren van het openbaar bestuur. Tot slot merkte Duitsland op dat het toezicht van de instanties op het management van FLG zich beperkt tot de luchtvaart en andere aangelegenheden waarin de overheid bevoegd is, maar geen directietaken omvat. Verder beargumenteerde Duitsland dat de Hanzestad Lübeck en in het bijzonder de raad van toezicht van FLG niet betrokken waren bij het besluit over de overeenkomst met Ryanair, wat zou kunnen worden aangetoond aan de hand van de notulen van de vergadering van de raad van toezicht van 11 juli 2000 en een schriftelijke bevestiging van de vroegere directeur van FLG.

Stardust Marine

27

| (117) | Duitsland stelde verder dat de overeenkomst van 2000 niet zorgt voor concurrentievervalsing of voor een dreigende concurrentievervalsing en dat deze de handel tussen de lidstaten niet schaadt, aangezien er geen sprake is van een echte concurrentieverhouding tussen de luchthaven van Lübeck en andere luchthavens. |
| --- | --- |

(117)

Duitsland stelde verder dat de overeenkomst van 2000 niet zorgt voor concurrentievervalsing of voor een dreigende concurrentievervalsing en dat deze de handel tussen de lidstaten niet schaadt, aangezien er geen sprake is van een echte concurrentieverhouding tussen de luchthaven van Lübeck en andere luchthavens.

4.3.2.   
  De overeenkomsten van 2010

De overeenkomsten van 2010

| (118) | Duitsland bracht als argument naar voren dat de aanvullende overeenkomst nr. 1 voldeed aan de marktconforme voorwaarden en Ryanair niet bevoordeelde. Duitsland gaf aan dat er met betrekking tot de zaak Helaba I (28) geen sprake was van bevoordeling wanneer andere exploitanten van regionale luchthavens Ryanair vergelijkbare voordelen boden. Verder voerde Duitsland aan dat dit werd aangetoond door de vergelijkingsanalyse van Ryanair. |
| --- | --- |

(118)

Duitsland bracht als argument naar voren dat de aanvullende overeenkomst nr. 1 voldeed aan de marktconforme voorwaarden en Ryanair niet bevoordeelde. Duitsland gaf aan dat er met betrekking tot de zaak Helaba I (28) geen sprake was van bevoordeling wanneer andere exploitanten van regionale luchthavens Ryanair vergelijkbare voordelen boden. Verder voerde Duitsland aan dat dit werd aangetoond door de vergelijkingsanalyse van Ryanair.

Helaba I

28

| (119) | Duitsland bracht als argument naar voren dat lagekostenluchtvaartmaatschappijen zoals Ryanair en Wizz Air minder behoefte hebben aan grondafhandelingsdiensten en de beschikbaarheid van infrastructuur. Ten eerste zouden er minder incheckbalies nodig zijn, aangezien het inchecken bij Ryanair meestal online gebeurt en er minder bagage wordt vervoerd. Ten tweede zou er geen sprake zijn van passagiersbussen. Ten derde zouden vliegtuigen van Ryanair minder tijd aan de grond staan, omdat de looproutes op de luchthaven van Lübeck kort zijn. En omdat er ten vierde geen sprake zou zijn van aansluitende vluchten, zouden ook de desbetreffende voorzieningen overbodig zijn. Ten vijfde en laatste zou er minder behoefte zijn aan reinigingsdiensten op de grond, aangezien het cabinepersoneel het vliegtuig vaak zelf reinigt. |
| --- | --- |

(119)

Duitsland bracht als argument naar voren dat lagekostenluchtvaartmaatschappijen zoals Ryanair en Wizz Air minder behoefte hebben aan grondafhandelingsdiensten en de beschikbaarheid van infrastructuur. Ten eerste zouden er minder incheckbalies nodig zijn, aangezien het inchecken bij Ryanair meestal online gebeurt en er minder bagage wordt vervoerd. Ten tweede zou er geen sprake zijn van passagiersbussen. Ten derde zouden vliegtuigen van Ryanair minder tijd aan de grond staan, omdat de looproutes op de luchthaven van Lübeck kort zijn. En omdat er ten vierde geen sprake zou zijn van aansluitende vluchten, zouden ook de desbetreffende voorzieningen overbodig zijn. Ten vijfde en laatste zou er minder behoefte zijn aan reinigingsdiensten op de grond, aangezien het cabinepersoneel het vliegtuig vaak zelf reinigt.

| (120) | Met dezelfde argumenten als bij de overeenkomst van 2000 wees Duitsland erop dat de aanvullende overeenkomsten niet kunnen worden toegeschreven aan de staat. |
| --- | --- |

(120)

Met dezelfde argumenten als bij de overeenkomst van 2000 wees Duitsland erop dat de aanvullende overeenkomsten niet kunnen worden toegeschreven aan de staat.

| (121) | Duitsland merkte op dat de aanvullende overeenkomst nr. 2 een verlenging van de overeenkomst van 2000 is en aan die laatste overeenkomst weinig wijzigt. Aangezien de overeenkomst van 2000 voldoet aan de marktvereisten, zou dat ook gelden voor de aanvullende overeenkomst nr. 2, aldus de argumentatie. |
| --- | --- |

(121)

Duitsland merkte op dat de aanvullende overeenkomst nr. 2 een verlenging van de overeenkomst van 2000 is en aan die laatste overeenkomst weinig wijzigt. Aangezien de overeenkomst van 2000 voldoet aan de marktvereisten, zou dat ook gelden voor de aanvullende overeenkomst nr. 2, aldus de argumentatie.

| (122) | Ten slotte gaf Duitsland aan dat er geen sprake was geweest van negatieve effecten op de concurrentie of de handel, aangezien de luchthaven van Lübeck een kleine, regionale luchthaven is, die niet concurreert met de luchthaven van Hamburg. |
| --- | --- |

(122)

Ten slotte gaf Duitsland aan dat er geen sprake was geweest van negatieve effecten op de concurrentie of de handel, aangezien de luchthaven van Lübeck een kleine, regionale luchthaven is, die niet concurreert met de luchthaven van Hamburg.

4.4.   VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

| (123) | Duitsland stelde vast dat over de heffingen voor de ijsbestrijding niet individueel werd onderhandeld, maar dat ze betrekking hadden op een regeling voor speciale diensten, die op alle luchtvaartmaatschappijen van toepassing was. Eveneens wees Duitsland erop dat er geen sprake was van staatssteun, aangezien de basiselementen van een dergelijke steunmaatregel zouden ontbreken. Ten eerste waren de heffingen niet selectief. Ten tweede konden de heffingen niet aan de staat worden toegeschreven, wat wordt bevestigd door het feit dat Infratil en Yasmina, twee particuliere investeerders, verantwoordelijk waren voor het vaststellen van deze heffingen gedurende de periode waarin zij de luchthaven exploiteerden. Ten derde zou er geen sprake zijn van bevoordeling. De particuliere investeerders Infratil en Yasmina namen het besluit om de regeling voor speciale diensten niet te wijzigen, wat zou betekenen dat de heffingen voor ijsbestrijding voldeden aan de marktvereisten. |
| --- | --- |

(123)

Duitsland stelde vast dat over de heffingen voor de ijsbestrijding niet individueel werd onderhandeld, maar dat ze betrekking hadden op een regeling voor speciale diensten, die op alle luchtvaartmaatschappijen van toepassing was. Eveneens wees Duitsland erop dat er geen sprake was van staatssteun, aangezien de basiselementen van een dergelijke steunmaatregel zouden ontbreken. Ten eerste waren de heffingen niet selectief. Ten tweede konden de heffingen niet aan de staat worden toegeschreven, wat wordt bevestigd door het feit dat Infratil en Yasmina, twee particuliere investeerders, verantwoordelijk waren voor het vaststellen van deze heffingen gedurende de periode waarin zij de luchthaven exploiteerden. Ten derde zou er geen sprake zijn van bevoordeling. De particuliere investeerders Infratil en Yasmina namen het besluit om de regeling voor speciale diensten niet te wijzigen, wat zou betekenen dat de heffingen voor ijsbestrijding voldeden aan de marktvereisten.

5.   OPMERKINGEN VAN DERDEN

OPMERKINGEN VAN DERDEN

5.1.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

| (124) | Ten aanzien van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG waren de meeste belanghebbenden die daarover opmerkingen maakten dezelfde mening toegedaan als Duitsland. Dit geldt in het bijzonder voor Ryanair, FLG, de IHK Lübeck en de ADV. |
| --- | --- |

(124)

Ten aanzien van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG waren de meeste belanghebbenden die daarover opmerkingen maakten dezelfde mening toegedaan als Duitsland. Dit geldt in het bijzonder voor Ryanair, FLG, de IHK Lübeck en de ADV.

| (125) | De SGF, de BDF en twee particulieren, Peter C. Klanowski en Horst Conrad, hadden een andere mening. Zij waren van mening dat FLG staatssteun had ontvangen van de Hanzestad Lübeck:






  — | Overeenkomst over de overname van verliezen: De SGF merkte op dat er voor de exploitatie van de luchthaven alleen een openbaredienstverplichting was voor de algemene luchtvaart en niet voor de commerciële luchtvaart. In tegenstelling tot Duitsland was de SGF van mening dat luchthavens in Duitsland kunnen worden gesloten op verzoek van de luchthavenexploitant. Verder merkte de SGF op dat de pacht die zowel voor als na 2006 door FLG werd betaald te laag was. |
| --- | --- | --- |

(125)

De SGF, de BDF en twee particulieren, Peter C. Klanowski en Horst Conrad, hadden een andere mening. Zij waren van mening dat FLG staatssteun had ontvangen van de Hanzestad Lübeck:

—

Overeenkomst over de overname van verliezen: De SGF merkte op dat er voor de exploitatie van de luchthaven alleen een openbaredienstverplichting was voor de algemene luchtvaart en niet voor de commerciële luchtvaart. In tegenstelling tot Duitsland was de SGF van mening dat luchthavens in Duitsland kunnen worden gesloten op verzoek van de luchthavenexploitant. Verder merkte de SGF op dat de pacht die zowel voor als na 2006 door FLG werd betaald te laag was.

| — | Pachtovereenkomst en overname van lening: Volgens de BDF wijst het feit dat Duitsland verzuimde om de Commissie voldoende informatie te geven erop dat er sprake is van een steunmaatregel; |
| --- | --- |

—

Pachtovereenkomst en overname van lening: Volgens de BDF wijst het feit dat Duitsland verzuimde om de Commissie voldoende informatie te geven erop dat er sprake is van een steunmaatregel;

| — | Mogelijke investeringssteun ten gunste van FLG in de zin van het besluit van 2005 over regionale luchthavens en mogelijke schending daarvan: In tegenstelling tot het inleidingsbesluit gaf de SGF aan dat de luchthaven in een vroeg stadium steun kreeg, aangezien er nog geen sprake was van een planologische kernbeslissing. Volgens de SGF werd de luchthaven van Lübeck op die manier bevoordeeld in vergelijking met andere luchthavens, wat de mededinging op de markt bedreigde. Ten aanzien van de mogelijke steunmaatregelen voor infrastructuur zijn de SGF en Klanowski van mening dat een aantal van die maatregelen (en wel de financiering van veiligheidshekken, de verlichting en het instrumentlandingssysteem) als exploitatiesteun moeten worden beschouwd. Bovendien gaf de SGF aan dat deze maatregelen niet voldeden aan de criteria ten aanzien van correcte boekhouding en financiële rapportage, zoals die door het Hof van Justitie werden bepaald in het arrest in de zaak Altmark (29). De SGF is bovendien van mening dat de maatregelen niet gebaseerd zijn op een duidelijk omschreven doel van algemeen belang. Bovendien zou er voor het gebruik van de infrastructuur geen sprake zijn van een bevredigend perspectief op de middellange termijn. Ten slotte gaf de SGF aan dat zelfs in het kader van de nieuwe lijst van luchthavengelden de toegang tot de nieuwe infrastructuur niet uniform geregeld was, noch vrij was van discriminatie, aangezien alleen Ryanair zou kunnen voldoen aan de criteria om te kunnen profiteren van de laagste luchthavengelden; |
| --- | --- |

—

Mogelijke investeringssteun ten gunste van FLG in de zin van het besluit van 2005 over regionale luchthavens en mogelijke schending daarvan: In tegenstelling tot het inleidingsbesluit gaf de SGF aan dat de luchthaven in een vroeg stadium steun kreeg, aangezien er nog geen sprake was van een planologische kernbeslissing. Volgens de SGF werd de luchthaven van Lübeck op die manier bevoordeeld in vergelijking met andere luchthavens, wat de mededinging op de markt bedreigde. Ten aanzien van de mogelijke steunmaatregelen voor infrastructuur zijn de SGF en Klanowski van mening dat een aantal van die maatregelen (en wel de financiering van veiligheidshekken, de verlichting en het instrumentlandingssysteem) als exploitatiesteun moeten worden beschouwd. Bovendien gaf de SGF aan dat deze maatregelen niet voldeden aan de criteria ten aanzien van correcte boekhouding en financiële rapportage, zoals die door het Hof van Justitie werden bepaald in het arrest in de zaak Altmark (29). De SGF is bovendien van mening dat de maatregelen niet gebaseerd zijn op een duidelijk omschreven doel van algemeen belang. Bovendien zou er voor het gebruik van de infrastructuur geen sprake zijn van een bevredigend perspectief op de middellange termijn. Ten slotte gaf de SGF aan dat zelfs in het kader van de nieuwe lijst van luchthavengelden de toegang tot de nieuwe infrastructuur niet uniform geregeld was, noch vrij was van discriminatie, aangezien alleen Ryanair zou kunnen voldoen aan de criteria om te kunnen profiteren van de laagste luchthavengelden;

29

| — | Financiering van investeringen in infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein: De SGF beargumenteerde bovendien dat toekomstige investeringen waren berekend op basis van verkeerde aannames en daarom te hoog waren ingeschat. De luchthaven was er niet alleen niet in geslaagd om het aantal passagiers te doen toenemen, maar kon volgens de SGF ook de verliezen niet laten afnemen. Verwijzend naar het luchtverkeersconcept voor Noord-Duitsland (Norddeutsches Luftverkehrskonzept) beargumenteerde de SGF dat alle grotere luchthavens in Noord-Duitsland (inclusief Hamburg) over voldoende capaciteiten beschikten. Tot minimaal 2030 zou er geen sprake zijn van een gebrek aan capaciteit. Bovendien zouden de investeringen, in het bijzonder het instrumentlandingssysteem, niet kunnen worden beschouwd als een vergoeding voor een overheidsdienst. Volgens de SGF stond er achter de investering in dit systeem een commercieel belang van FLG om de economische doelen op de middellange termijn te kunnen realiseren. |
| --- | --- |

—

Financiering van investeringen in infrastructuur door de Hanzestad Lübeck en de deelstaat Sleeswijk-Holstein: De SGF beargumenteerde bovendien dat toekomstige investeringen waren berekend op basis van verkeerde aannames en daarom te hoog waren ingeschat. De luchthaven was er niet alleen niet in geslaagd om het aantal passagiers te doen toenemen, maar kon volgens de SGF ook de verliezen niet laten afnemen. Verwijzend naar het luchtverkeersconcept voor Noord-Duitsland (Norddeutsches Luftverkehrskonzept) beargumenteerde de SGF dat alle grotere luchthavens in Noord-Duitsland (inclusief Hamburg) over voldoende capaciteiten beschikten. Tot minimaal 2030 zou er geen sprake zijn van een gebrek aan capaciteit. Bovendien zouden de investeringen, in het bijzonder het instrumentlandingssysteem, niet kunnen worden beschouwd als een vergoeding voor een overheidsdienst. Volgens de SGF stond er achter de investering in dit systeem een commercieel belang van FLG om de economische doelen op de middellange termijn te kunnen realiseren.

| — | Achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn toegewezen: De SGF is van mening dat de luchthaven van Lübeck een onderneming in moeilijkheden is en dat dit al in 2008/2009 het geval was. Tegen die achtergrond ziet de SGF de achterstelling als belangrijk instrument ter voorkoming van een faillissement. Volgens de SGF betrof de achterstelling van de aandeelhoudersleningen een bedrag van [...] EUR. |
| --- | --- |

—

Achterstelling van de aandeelhoudersleningen die door de Hanzestad Lübeck aan FLG zijn toegewezen: De SGF is van mening dat de luchthaven van Lübeck een onderneming in moeilijkheden is en dat dit al in 2008/2009 het geval was. Tegen die achtergrond ziet de SGF de achterstelling als belangrijk instrument ter voorkoming van een faillissement. Volgens de SGF betrof de achterstelling van de aandeelhoudersleningen een bedrag van [...] EUR.

5.2.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

5.2.1.   
  Overdracht van de aandelen in FLG

Overdracht van de aandelen in FLG

5.2.1.1.   Infratil

Infratil

| (126) | Infratil gaf aan dat de aandelen in FLG werden overgenomen in het kader van een aanbesteding binnen de hele Europese Unie, die openbaar, transparant en niet-discriminerend was. De koopprijs komt bovendien overeen met de marktwaarde van 90 % van de aandelen in FLG onder de heersende omstandigheden. Daarom is er bij de overeenkomst van deelneming van 2005 geen sprake van elementen van staatssteun. Infratil voegt daaraan toe dat het het beste bod heeft uitgebracht. Daaraan zou ook het feit niets afdoen dat de Hanzestad Lübeck en Infratil opnieuw in onderhandeling gingen om de voorwaarden van de oorspronkelijke overeenkomst te wijzigen. |
| --- | --- |

(126)

Infratil gaf aan dat de aandelen in FLG werden overgenomen in het kader van een aanbesteding binnen de hele Europese Unie, die openbaar, transparant en niet-discriminerend was. De koopprijs komt bovendien overeen met de marktwaarde van 90 % van de aandelen in FLG onder de heersende omstandigheden. Daarom is er bij de overeenkomst van deelneming van 2005 geen sprake van elementen van staatssteun. Infratil voegt daaraan toe dat het het beste bod heeft uitgebracht. Daaraan zou ook het feit niets afdoen dat de Hanzestad Lübeck en Infratil opnieuw in onderhandeling gingen om de voorwaarden van de oorspronkelijke overeenkomst te wijzigen.

5.2.1.2.   Ryanair

Ryanair

| (127) | Volgens Ryanair was er sprake van een privatisering in het kader van een openbare, transparante, niet-discriminerende aanbestedingsprocedure. Dit zou moeten blijken uit het expertiserapport van Ernst & Young. In het kader daarvan benadrukte Ryanair de reputatie en onafhankelijkheid van Ernst & Young. Volgens Ryanair kwam een sluiting van de luchthaven om economische en politieke redenen niet ter sprake. |
| --- | --- |

(127)

Volgens Ryanair was er sprake van een privatisering in het kader van een openbare, transparante, niet-discriminerende aanbestedingsprocedure. Dit zou moeten blijken uit het expertiserapport van Ernst & Young. In het kader daarvan benadrukte Ryanair de reputatie en onafhankelijkheid van Ernst & Young. Volgens Ryanair kwam een sluiting van de luchthaven om economische en politieke redenen niet ter sprake.

5.2.1.3.   Schutzgemeinschaft (SGF)

Schutzgemeinschaft (SGF)

| (128) | Ten aanzien van mogelijke staatssteun in verband met de privatisering van FLG uitte de SGF aanzienlijke twijfels ten aanzien van de vraag of de koopprijs marktconform was. Verder beargumenteerde de SGF dat in de overeenkomst garanties vermeld stonden van de Hanzestad Lübeck, die eveneens relevant zouden zijn in het kader van staatssteun. |
| --- | --- |

(128)

Ten aanzien van mogelijke staatssteun in verband met de privatisering van FLG uitte de SGF aanzienlijke twijfels ten aanzien van de vraag of de koopprijs marktconform was. Verder beargumenteerde de SGF dat in de overeenkomst garanties vermeld stonden van de Hanzestad Lübeck, die eveneens relevant zouden zijn in het kader van staatssteun.

5.2.2.   
  De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verdere verliezen, investeringen en andere kosten

De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verdere verliezen, investeringen en andere kosten

5.2.2.1.   Infratil

Infratil

| (129) | Infratil lichtte toe dat de aanvullende overeenkomst van 2009 gezien moest worden in de context van de overeenkomst van deelneming van 2005 en de voorwaarde van verkrijging van de planologische kernbeslissing. Aangezien uiteindelijk de planologische kernbeslissing kwam te vervallen op grond van het arrest van de OVG Schleswig, kondigde Infratil in 2008 aan gebruik te willen maken van de verkoopoptie. De enige manier voor de Hanzestad Lübeck om Infratil daarvan af te houden was de aanvullende overeenkomst van 2009. |
| --- | --- |

(129)

Infratil lichtte toe dat de aanvullende overeenkomst van 2009 gezien moest worden in de context van de overeenkomst van deelneming van 2005 en de voorwaarde van verkrijging van de planologische kernbeslissing. Aangezien uiteindelijk de planologische kernbeslissing kwam te vervallen op grond van het arrest van de OVG Schleswig, kondigde Infratil in 2008 aan gebruik te willen maken van de verkoopoptie. De enige manier voor de Hanzestad Lübeck om Infratil daarvan af te houden was de aanvullende overeenkomst van 2009.

| (130) | Infratil verklaarde dat de door de Hanzestad Lübeck gekozen optie marktconform was. Indien Infratil de verkoopoptie had uitgeoefend, dan had de Hanzestad Lübeck vanaf 31 december 2008 alle kosten en verliezen moeten dragen die samenhingen met de exploitatie van de luchthaven van Lübeck. Een doorverkoop van de luchthaven aan een particuliere investeerder zou op de korte termijn niet mogelijk zijn geweest en een sluiting van de luchthaven kwam voor de Hanzestad Lübeck niet in aanmerking op grond van openbaredienstverplichtingen en om financiële redenen. Het vertrek van Infratil zou er bovendien met grote waarschijnlijkheid toe hebben geleid dat Ryanair het aantal vluchten vanaf de luchthaven van Lübeck zou hebben beperkt of alle vluchten zou hebben geschrapt. De exploitatieverliezen van FLG zouden volgens Infratil dan ook hoger zijn geweest als Infratil de verkoopoptie zou hebben uitgeoefend. |
| --- | --- |

(130)

Infratil verklaarde dat de door de Hanzestad Lübeck gekozen optie marktconform was. Indien Infratil de verkoopoptie had uitgeoefend, dan had de Hanzestad Lübeck vanaf 31 december 2008 alle kosten en verliezen moeten dragen die samenhingen met de exploitatie van de luchthaven van Lübeck. Een doorverkoop van de luchthaven aan een particuliere investeerder zou op de korte termijn niet mogelijk zijn geweest en een sluiting van de luchthaven kwam voor de Hanzestad Lübeck niet in aanmerking op grond van openbaredienstverplichtingen en om financiële redenen. Het vertrek van Infratil zou er bovendien met grote waarschijnlijkheid toe hebben geleid dat Ryanair het aantal vluchten vanaf de luchthaven van Lübeck zou hebben beperkt of alle vluchten zou hebben geschrapt. De exploitatieverliezen van FLG zouden volgens Infratil dan ook hoger zijn geweest als Infratil de verkoopoptie zou hebben uitgeoefend.

| (131) | Infratil gaf aan dat het verschil tussen de betaalde prijs van de verkoopoptie volgens de aanvullende overeenkomst van 2009 en de prijs van de verkoopoptie die in januari 2009 had moeten worden betaald, te herleiden was tot prestaties waar beide partijen het over eens waren geworden. De Hanzestad Lübeck zou na de deprivatisering in elk geval vrijwel alle extra uitgaven, op twee na, hebben moeten dekken, wat tot de conclusie zou leiden dat de aanvullende overeenkomst van 2009 uit economisch opzicht het meest gunstige besluit was. |
| --- | --- |

(131)

Infratil gaf aan dat het verschil tussen de betaalde prijs van de verkoopoptie volgens de aanvullende overeenkomst van 2009 en de prijs van de verkoopoptie die in januari 2009 had moeten worden betaald, te herleiden was tot prestaties waar beide partijen het over eens waren geworden. De Hanzestad Lübeck zou na de deprivatisering in elk geval vrijwel alle extra uitgaven, op twee na, hebben moeten dekken, wat tot de conclusie zou leiden dat de aanvullende overeenkomst van 2009 uit economisch opzicht het meest gunstige besluit was.

economisch

| (132) | Verder bracht Infratil als argument naar voren dat de extra uitgaven geen bevoordeling van Infratil inhielden. Ten eerste had Infratil niet ook de verliezen in 2009 voor zijn rekening moeten nemen als gebruik zou zijn gemaakt van de verkoopoptie. Ten tweede zou de verplichting tot betaling van rente voor de aandeelhoudersleningen door de Hanzestad Lübeck voor de periode van 1 januari tot 22 oktober 2009 niet moeten worden gezien als economisch voordeel, aangezien Infratil door de uitoefening van de verkoopoptie in januari 2009 even hoge of zelfs hogere inkomsten had kunnen behalen. In een hypothetisch scenario zou Infratil de inkomsten hebben gebruikt voor de terugbetaling van bestaande schulden om zo rente te besparen. Bovendien werd Infratil niet bevoordeeld, omdat er niet van kon worden uitgegaan dat de luchthaven van Lübeck op de korte termijn winst zou maken, maar waarschijnlijk juist verder verlies zou lijden. |
| --- | --- |

(132)

Verder bracht Infratil als argument naar voren dat de extra uitgaven geen bevoordeling van Infratil inhielden. Ten eerste had Infratil niet ook de verliezen in 2009 voor zijn rekening moeten nemen als gebruik zou zijn gemaakt van de verkoopoptie. Ten tweede zou de verplichting tot betaling van rente voor de aandeelhoudersleningen door de Hanzestad Lübeck voor de periode van 1 januari tot 22 oktober 2009 niet moeten worden gezien als economisch voordeel, aangezien Infratil door de uitoefening van de verkoopoptie in januari 2009 even hoge of zelfs hogere inkomsten had kunnen behalen. In een hypothetisch scenario zou Infratil de inkomsten hebben gebruikt voor de terugbetaling van bestaande schulden om zo rente te besparen. Bovendien werd Infratil niet bevoordeeld, omdat er niet van kon worden uitgegaan dat de luchthaven van Lübeck op de korte termijn winst zou maken, maar waarschijnlijk juist verder verlies zou lijden.

| (133) | Infratil beargumenteerde dat de inlossing van de verkoopoptie Infratil niet in staat stelde om de beginsituatie volledig ex quo ante te herstellen, aangezien Infratil bepaalde verliezen (het verschil tussen de goedgekeurde exploitatieverliezen en de daadwerkelijke verliezen) voor eigen rekening moest nemen, zonder compensatie. |
| --- | --- |

(133)

Infratil beargumenteerde dat de inlossing van de verkoopoptie Infratil niet in staat stelde om de beginsituatie volledig ex quo ante te herstellen, aangezien Infratil bepaalde verliezen (het verschil tussen de goedgekeurde exploitatieverliezen en de daadwerkelijke verliezen) voor eigen rekening moest nemen, zonder compensatie.

ex quo ante

| (134) | Zelfs als de Commissie zou besluiten dat de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie neerkwamen op staatssteun, dan zou die steunmaatregel volgens Infratil desondanks met de interne markt verenigbaar zijn. Als de Commissie zou vaststellen dat de Hanzestad Lübeck steun had verleend aan Infratil door de overname van de exploitatieverliezen van FLG in 2009, dan zou Infratil daartegen inbrengen dat dat slechts een compensatie was voor de verliezen die ontstonden door de uitvoering van diensten van algemeen economisch belang. |
| --- | --- |

(134)

Zelfs als de Commissie zou besluiten dat de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie neerkwamen op staatssteun, dan zou die steunmaatregel volgens Infratil desondanks met de interne markt verenigbaar zijn. Als de Commissie zou vaststellen dat de Hanzestad Lübeck steun had verleend aan Infratil door de overname van de exploitatieverliezen van FLG in 2009, dan zou Infratil daartegen inbrengen dat dat slechts een compensatie was voor de verliezen die ontstonden door de uitvoering van diensten van algemeen economisch belang.

5.2.2.2.   Hanzestad Lübeck

Hanzestad Lübeck

| (135) | De Hanzestad Lübeck bracht naar voren dat de overeenkomst over de overname van verliezen het meest gunstige en minst riskante alternatief was. Dit was vooral terug te voeren op de wettelijke verplichting van de Hanzestad Lübeck tot exploitatie van de luchthaven, op grond van § 45, lid 1, van de Duitse verordening voor luchtverkeer (Luftverkehrs-Zulassungs-Ordnung, hierna de „LuftVZO” genoemd). Een sluiting van de luchthaven kwam daarom niet aanmerking. Bovendien zou een sluiting van de luchthaven te veel tijd en te veel middelen hebben vereist. |
| --- | --- |

(135)

De Hanzestad Lübeck bracht naar voren dat de overeenkomst over de overname van verliezen het meest gunstige en minst riskante alternatief was. Dit was vooral terug te voeren op de wettelijke verplichting van de Hanzestad Lübeck tot exploitatie van de luchthaven, op grond van § 45, lid 1, van de Duitse verordening voor luchtverkeer (Luftverkehrs-Zulassungs-Ordnung, hierna de „LuftVZO” genoemd). Een sluiting van de luchthaven kwam daarom niet aanmerking. Bovendien zou een sluiting van de luchthaven te veel tijd en te veel middelen hebben vereist.

Luftverkehrs-Zulassungs-Ordnung

| (136) | De Hanzestad Lübeck herinnerde de Commissie er verder aan dat noch de Hanzestad Lübeck, noch Infratil daarvoor ervaring hadden met de privatisering van een luchthaven. Dat zou dan ook kunnen leiden tot verkeerde berekeningen op bepaalde punten, maar niet tot de conclusie dat de partijen tegen de principes van de markteconomie in zouden gaan. Bovendien bracht de Hanzestad Lübeck als argument naar voren dat Infratil in samenhang met de privatisering de enige aanbieder was, wat de onderhandelingspositie van de Hanzestad verzwakt had. |
| --- | --- |

(136)

De Hanzestad Lübeck herinnerde de Commissie er verder aan dat noch de Hanzestad Lübeck, noch Infratil daarvoor ervaring hadden met de privatisering van een luchthaven. Dat zou dan ook kunnen leiden tot verkeerde berekeningen op bepaalde punten, maar niet tot de conclusie dat de partijen tegen de principes van de markteconomie in zouden gaan. Bovendien bracht de Hanzestad Lübeck als argument naar voren dat Infratil in samenhang met de privatisering de enige aanbieder was, wat de onderhandelingspositie van de Hanzestad verzwakt had.

5.2.2.3.   Schutzgemeinschaft (SGF)

Schutzgemeinschaft (SGF)

| (137) | De SGF bracht naar voren dat de aanvullende overeenkomst van 2009 een nieuwe steunmaatregel inhield en dus tot een bevoordeling van Infratil zou hebben geleid. Aangezien de steun de de-minimisdrempel overschreed, had hij moeten worden aangemeld, wat Duitsland niet heeft gedaan. |
| --- | --- |

(137)

De SGF bracht naar voren dat de aanvullende overeenkomst van 2009 een nieuwe steunmaatregel inhield en dus tot een bevoordeling van Infratil zou hebben geleid. Aangezien de steun de de-minimisdrempel overschreed, had hij moeten worden aangemeld, wat Duitsland niet heeft gedaan.

de-minimis

| (138) | Volgens de SGF was er door de aanvullende overeenkomst van 2009 duidelijk sprake van bevoordeling van Infratil. Met het oog op de toepassing van het criterium van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie wees de SGF erop dat geen rekening zou moeten worden gehouden met de positieve effecten van een overeenkomst op de regio. In dit verband voerde de SGF als argument aan dat er bij de luchthaven van Lübeck geen uitzicht was op een rendabele bedrijfsvoering. Daaraan voegde de SGF toe dat FLG begin 2008 het faillissement alleen kon afwenden door de concessies van de kant van Infratil. De SGF was niet van mening dat aan het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie werd voldaan, aangezien geen particuliere investeerder bereid zou zijn geweest om de exploitatie bij dergelijke verliezen voort te zetten, zoals zou blijken uit de uitoefening van de verkoopoptie door Infratil. |
| --- | --- |

(138)

Volgens de SGF was er door de aanvullende overeenkomst van 2009 duidelijk sprake van bevoordeling van Infratil. Met het oog op de toepassing van het criterium van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie wees de SGF erop dat geen rekening zou moeten worden gehouden met de positieve effecten van een overeenkomst op de regio. In dit verband voerde de SGF als argument aan dat er bij de luchthaven van Lübeck geen uitzicht was op een rendabele bedrijfsvoering. Daaraan voegde de SGF toe dat FLG begin 2008 het faillissement alleen kon afwenden door de concessies van de kant van Infratil. De SGF was niet van mening dat aan het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie werd voldaan, aangezien geen particuliere investeerder bereid zou zijn geweest om de exploitatie bij dergelijke verliezen voort te zetten, zoals zou blijken uit de uitoefening van de verkoopoptie door Infratil.

| (139) | Ten aanzien van de sluiting van de luchthaven bracht SGF het argument naar voren dat Hamburg over voldoende capaciteit beschikte om te kunnen garanderen dat aan de behoefte kon worden voldaan, zonder dat daarbij Lübeck als capaciteitsreserve zou worden aangehouden. Bovendien zouden volgens de SGF de kosten van een sluiting te hoog zijn ingeschat door FLG. Tabel 5 was realistischer, ondanks dat daarin volgens SGF mogelijk ook te hoge waarden vermeld zouden kunnen staan:

  Tabel 5


  Kosten van de sluiting van de luchthaven van Lübeck, overlegd door de SGF







  Kosten | in duizend EUR |
| --- | --- | --- |
| Kosten curator | [...] |
| Nieuwe verliezen door de tijdelijke voortzetting van de exploitatie tot 2010/2011 | [...] |
| Sociaal plan | [...] |
| Terugbetaling van subsidies | [...] |
| Accountantskosten | [...] |

(139)

Ten aanzien van de sluiting van de luchthaven bracht SGF het argument naar voren dat Hamburg over voldoende capaciteit beschikte om te kunnen garanderen dat aan de behoefte kon worden voldaan, zonder dat daarbij Lübeck als capaciteitsreserve zou worden aangehouden. Bovendien zouden volgens de SGF de kosten van een sluiting te hoog zijn ingeschat door FLG. Tabel 5 was realistischer, ondanks dat daarin volgens SGF mogelijk ook te hoge waarden vermeld zouden kunnen staan:

Tabel 5

Tabel 5

Kosten van de sluiting van de luchthaven van Lübeck, overlegd door de SGF

Kosten van de sluiting van de luchthaven van Lübeck, overlegd door de SGF

Kosten

in duizend EUR

Kosten curator

[...]

Nieuwe verliezen door de tijdelijke voortzetting van de exploitatie tot 2010/2011

[...]

Sociaal plan

[...]

Terugbetaling van subsidies

[...]

Accountantskosten

[...]

| (140) | Verder twijfelt de SGF aan de vermeende verplichting tot exploitatie van de luchthaven als openbaredienstverplichting, aangezien de vergunning voor de exploitatie van een luchthaven niet automatisch zou leiden tot een dienst van algemeen maatschappelijk belang. Een dergelijke vergunning zou ook weer kunnen worden ingetrokken. |
| --- | --- |

(140)

Verder twijfelt de SGF aan de vermeende verplichting tot exploitatie van de luchthaven als openbaredienstverplichting, aangezien de vergunning voor de exploitatie van een luchthaven niet automatisch zou leiden tot een dienst van algemeen maatschappelijk belang. Een dergelijke vergunning zou ook weer kunnen worden ingetrokken.

5.2.2.4.   Ryanair

Ryanair

| (141) | Ryanair beargumenteerde dat het verschil tussen de in 2005 en 2009 overeengekomen prijzen van de verkoopoptie en de daadwerkelijk door de Hanzestad Lübeck betaalde prijs voor de verkoopoptie terug te voeren zou kunnen zijn op meerdere factoren, bijvoorbeeld op schommelingen in de prijzen van de aandelen. De economische situatie was in 2005 duidelijk positiever dan in 2009, wat een verklaring zou kunnen zijn voor het prijsverschil. |
| --- | --- |

(141)

Ryanair beargumenteerde dat het verschil tussen de in 2005 en 2009 overeengekomen prijzen van de verkoopoptie en de daadwerkelijk door de Hanzestad Lübeck betaalde prijs voor de verkoopoptie terug te voeren zou kunnen zijn op meerdere factoren, bijvoorbeeld op schommelingen in de prijzen van de aandelen. De economische situatie was in 2005 duidelijk positiever dan in 2009, wat een verklaring zou kunnen zijn voor het prijsverschil.

5.3.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

5.3.1.   
  Overeenkomst van 2000

Overeenkomst van 2000

5.3.1.1.   Ryanair

Ryanair

| (142) | Ryanair gaf aan dat de overeenkomst met de Hanzestad Lübeck was gesloten op basis van economische afwegingen. De luchthaven van Lübeck beschouwde men als functionerende secundaire luchthaven naast de luchthaven van Hamburg en Lübeck zelf werd gezien als een waardevolle, cultureel interessante reisbestemming. Bovendien waren er op de luchthaven van Lübeck diensten gerealiseerd voor het creëren van een lage kostenbasis en voor het analyseren van de demografische structuren, om zo vast te stellen of rondom de nieuwe luchthaven een verzorgingsgebied van voldoende omvang aanwezig was. Ryanair kon weliswaar geen bedrijfsplan overleggen waarmee de beweegredenen voor het starten met vluchten vanaf de luchthaven van Lübeck konden worden onderbouwd, maar Ryanair benadrukte dat een dergelijk bedrijfsplan niet per definitie noodzakelijk was voor een particuliere marktinvesteerder. Ryanair lichtte toe dat de dienstverlening op de luchthaven van Lübeck om economische redenen werd stopgezet, onder meer vanwege de gestegen kosten en vanwege winsten die (door de economische crisis) lager uitvielen dan verwacht. |
| --- | --- |

(142)

Ryanair gaf aan dat de overeenkomst met de Hanzestad Lübeck was gesloten op basis van economische afwegingen. De luchthaven van Lübeck beschouwde men als functionerende secundaire luchthaven naast de luchthaven van Hamburg en Lübeck zelf werd gezien als een waardevolle, cultureel interessante reisbestemming. Bovendien waren er op de luchthaven van Lübeck diensten gerealiseerd voor het creëren van een lage kostenbasis en voor het analyseren van de demografische structuren, om zo vast te stellen of rondom de nieuwe luchthaven een verzorgingsgebied van voldoende omvang aanwezig was. Ryanair kon weliswaar geen bedrijfsplan overleggen waarmee de beweegredenen voor het starten met vluchten vanaf de luchthaven van Lübeck konden worden onderbouwd, maar Ryanair benadrukte dat een dergelijk bedrijfsplan niet per definitie noodzakelijk was voor een particuliere marktinvesteerder. Ryanair lichtte toe dat de dienstverlening op de luchthaven van Lübeck om economische redenen werd stopgezet, onder meer vanwege de gestegen kosten en vanwege winsten die (door de economische crisis) lager uitvielen dan verwacht.

| (143) | Ryanair gaf aan dat regionale luchthavens binnen de EU een lastige marktpositie hebben. Om die reden moet voor de inkomsten van de luchthaven behalve naar de luchtvaartgebonden ook naar de niet-luchtvaartgebonden activiteiten worden gekeken, wat ook wel de „single-tillaanpak” wordt genoemd. Aangezien bij overeenkomsten met Ryanair meestal een groot aantal passagiers in het vooruitzicht wordt gesteld, zouden dergelijke zakelijke relaties er vaak toe bijdragen dat de herkenbaarheid van luchthavens toeneemt en zo andere luchtvaartmaatschappijen, detailhandelaren en andere dienstverlenende bedrijven kunnen worden aangetrokken. Bovendien verklaarde Ryanair dat er duidelijke aanwijzingen waren dat een groter aantal passagiers zou leiden tot meer inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten. Als bewijs overhandigde Ryanair daarvoor de volgende tabel:

  Tabel 6


  Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten als percentage van de totale inkomsten van enkele luchthavens







  Miljoen GBP | 2010/11 (%) |
| --- | --- | --- |
| Bournemouth | [...] |
| Liverpool | [...] |
| Leeds Bradford | [...] |
| Humberside | [...] |
| Doncaster Sheffield | [...] |
| Exeter | [...] |
| Bristol | [...] |
| Luton | [...] |
| Manchester | [...] |
| Belfast International | [...] |
| East Midlands | [...] |
| Newcastle | [...] |
| Birmingham | [...] |
| Glasgow | [...] |
| Cardiff | [...] |
| Stansted | [...] |
| Edinburgh | [...] |
| Aberdeen | [...] |
| Southampton | [...] |
| Gemiddeld | [...] |
| Bron: UK Airports Performance Indicator. |

(143)

Ryanair gaf aan dat regionale luchthavens binnen de EU een lastige marktpositie hebben. Om die reden moet voor de inkomsten van de luchthaven behalve naar de luchtvaartgebonden ook naar de niet-luchtvaartgebonden activiteiten worden gekeken, wat ook wel de „single-tillaanpak” wordt genoemd. Aangezien bij overeenkomsten met Ryanair meestal een groot aantal passagiers in het vooruitzicht wordt gesteld, zouden dergelijke zakelijke relaties er vaak toe bijdragen dat de herkenbaarheid van luchthavens toeneemt en zo andere luchtvaartmaatschappijen, detailhandelaren en andere dienstverlenende bedrijven kunnen worden aangetrokken. Bovendien verklaarde Ryanair dat er duidelijke aanwijzingen waren dat een groter aantal passagiers zou leiden tot meer inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten. Als bewijs overhandigde Ryanair daarvoor de volgende tabel:

Tabel 6

Tabel 6

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten als percentage van de totale inkomsten van enkele luchthavens

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten als percentage van de totale inkomsten van enkele luchthavens

Miljoen GBP

2010/11 (%)

Bournemouth

[...]

Liverpool

[...]

Leeds Bradford

[...]

Humberside

[...]

Doncaster Sheffield

[...]

Exeter

[...]

Bristol

[...]

Luton

[...]

Manchester

[...]

Belfast International

[...]

East Midlands

[...]

Newcastle

[...]

Birmingham

[...]

Glasgow

[...]

Cardiff

[...]

Stansted

[...]

Edinburgh

[...]

Aberdeen

[...]

Southampton

[...]

Gemiddeld

[...]

Bron: UK Airports Performance Indicator.

Bron:

| (144) | Ryanair bracht als argument naar voren dat ieder commercieel aanbod tegen de achtergrond van het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie meestal tot een verbetering van de huidige situatie leidt, mits de verwachte marginale baten de marginale kosten te boven gaan. Verder beargumenteerde Ryanair dat er rekening mee zou moeten worden gehouden dat Ryanair in vergelijking met andere luchtvaartmaatschappijen de behoeften sterk kon terugschroeven dankzij het bedrijfsmodel en de efficiënte bedrijfsvoering. |
| --- | --- |

(144)

Ryanair bracht als argument naar voren dat ieder commercieel aanbod tegen de achtergrond van het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie meestal tot een verbetering van de huidige situatie leidt, mits de verwachte marginale baten de marginale kosten te boven gaan. Verder beargumenteerde Ryanair dat er rekening mee zou moeten worden gehouden dat Ryanair in vergelijking met andere luchtvaartmaatschappijen de behoeften sterk kon terugschroeven dankzij het bedrijfsmodel en de efficiënte bedrijfsvoering.

| (145) | Om beter te kunnen onderbouwen dat met de overeenkomst van 2000 werd voldaan aan de marktvereisten, vergeleek Ryanair de luchthaven van Lübeck met luchthavens in een vergelijkbare situatie en van vergelijkbare omvang. De luchthavens waarmee werd vergeleken waren die van Bournemouth, Grenoble, Knock, Maastricht, Nîmes en Prestwick. Uit een vergelijking met de gelden die Ryanair betaalde aan de vergelijkbare luchthavens bleek dat de door Ryanair aan de luchthaven van Lübeck betaalde gelden over het algemeen hoger uitvielen dan de gemiddelde waarde van de vergelijkbare luchthavens, zowel per passagier als per afgehandeld vliegtuig. Ryanair drong er bij de Commissie op aan om bij de beoordeling van de vraag of de overeenkomst van 2000 voldeed aan het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie meer rekening te houden met de vergelijkingsanalyse dan met de analyse van de winstgevendheid. |
| --- | --- |

(145)

Om beter te kunnen onderbouwen dat met de overeenkomst van 2000 werd voldaan aan de marktvereisten, vergeleek Ryanair de luchthaven van Lübeck met luchthavens in een vergelijkbare situatie en van vergelijkbare omvang. De luchthavens waarmee werd vergeleken waren die van Bournemouth, Grenoble, Knock, Maastricht, Nîmes en Prestwick. Uit een vergelijking met de gelden die Ryanair betaalde aan de vergelijkbare luchthavens bleek dat de door Ryanair aan de luchthaven van Lübeck betaalde gelden over het algemeen hoger uitvielen dan de gemiddelde waarde van de vergelijkbare luchthavens, zowel per passagier als per afgehandeld vliegtuig. Ryanair drong er bij de Commissie op aan om bij de beoordeling van de vraag of de overeenkomst van 2000 voldeed aan het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie meer rekening te houden met de vergelijkingsanalyse dan met de analyse van de winstgevendheid.

| (146) | In haar verslag berekende Oxera de netto contante waarde (hierna „NCW” genoemd) van de overeenkomst van 2000. Op grond van dat verslag bedraagt de positieve NCW ongeveer [...] EUR. Oxera deed voor het berekenen van deze waarde een reeks sensitiviteitstoetsingen. |
| --- | --- |

(146)

In haar verslag berekende Oxera de netto contante waarde (hierna „NCW” genoemd) van de overeenkomst van 2000. Op grond van dat verslag bedraagt de positieve NCW ongeveer [...] EUR. Oxera deed voor het berekenen van deze waarde een reeks sensitiviteitstoetsingen.

5.3.1.2.   Air Berlin

Air Berlin

| (147) | Air Berlin stelde vast dat de door Ryanair vanaf de luchthaven van Lübeck aangeboden vluchten direct concurreerden met de vluchten die Air Berlin aanbiedt vanaf de luchthaven van Hamburg. Dit zou in het bijzonder gelden voor de bestemmingen Londen, Milaan en Barcelona, de bestemmingen waarop beide luchtvaartmaatschappijen vliegen. |
| --- | --- |

(147)

Air Berlin stelde vast dat de door Ryanair vanaf de luchthaven van Lübeck aangeboden vluchten direct concurreerden met de vluchten die Air Berlin aanbiedt vanaf de luchthaven van Hamburg. Dit zou in het bijzonder gelden voor de bestemmingen Londen, Milaan en Barcelona, de bestemmingen waarop beide luchtvaartmaatschappijen vliegen.

| (148) | Air Berlin beargumenteerde dan ook dat het doel van de marketingstrategie van Ryanair was om potentiële klanten weg te lokken van o.a. Air Berlin. Vanwege de lage prijzen van Ryanair zouden klanten overstappen van de luchthaven van Hamburg naar die van Lübeck. Air Berlin beweert dat Air Berlin als gevolg van de staatssteun aanzienlijke economische schade heeft geleden. Air Berlin zou vanwege het vergelijkbare aanbod van Ryanair op de luchthaven van Lübeck een aantal luchtdiensten hebben moeten opheffen. Bovendien gaf Air Berlin aan dat het lastig was om vanaf de luchthaven van Hamburg nieuwe bestemmingen aan te bieden zolang Ryanair vanaf de luchthaven van Lübeck vergelijkbare bestemmingen aanbood tegen extreem lage prijzen. |
| --- | --- |

(148)

Air Berlin beargumenteerde dan ook dat het doel van de marketingstrategie van Ryanair was om potentiële klanten weg te lokken van o.a. Air Berlin. Vanwege de lage prijzen van Ryanair zouden klanten overstappen van de luchthaven van Hamburg naar die van Lübeck. Air Berlin beweert dat Air Berlin als gevolg van de staatssteun aanzienlijke economische schade heeft geleden. Air Berlin zou vanwege het vergelijkbare aanbod van Ryanair op de luchthaven van Lübeck een aantal luchtdiensten hebben moeten opheffen. Bovendien gaf Air Berlin aan dat het lastig was om vanaf de luchthaven van Hamburg nieuwe bestemmingen aan te bieden zolang Ryanair vanaf de luchthaven van Lübeck vergelijkbare bestemmingen aanbood tegen extreem lage prijzen.

| (149) | Ter onderbouwing van de argumenten ten aanzien van de oneerlijk lage luchthavengelden voor Ryanair en de concurrentie tussen Lübeck en Hamburg ging Air Berlin onder andere in op de zes dagen dat de luchthaven van Lübeck gesloten was vanaf 19 april 2004. Tijdens deze sluiting moest Ryanair zijn vluchten van de luchthaven van Lübeck naar de luchthaven van Hamburg omleiden. Vanwege de hogere luchthavengelden op de luchthaven van Hamburg bracht Ryanair de extra kosten van [...] EUR in rekening bij FLG. Dit toont volgens Air Berlin aan dat Ryanair in een periode van slechts zes dagen een voordeel van [...] EUR had ten opzichte van luchtvaartmaatschappijen die altijd vanaf de luchthaven van Hamburg vliegen. |
| --- | --- |

(149)

Ter onderbouwing van de argumenten ten aanzien van de oneerlijk lage luchthavengelden voor Ryanair en de concurrentie tussen Lübeck en Hamburg ging Air Berlin onder andere in op de zes dagen dat de luchthaven van Lübeck gesloten was vanaf 19 april 2004. Tijdens deze sluiting moest Ryanair zijn vluchten van de luchthaven van Lübeck naar de luchthaven van Hamburg omleiden. Vanwege de hogere luchthavengelden op de luchthaven van Hamburg bracht Ryanair de extra kosten van [...] EUR in rekening bij FLG. Dit toont volgens Air Berlin aan dat Ryanair in een periode van slechts zes dagen een voordeel van [...] EUR had ten opzichte van luchtvaartmaatschappijen die altijd vanaf de luchthaven van Hamburg vliegen.

| (150) | Air Berlin onderbouwde zijn argument verder met behulp van een tabel met gegevens over passagiers en vluchten voor (tot 1999) en na (vanaf 2000) het begin van de activiteiten van Ryanair op de luchthaven van Lübeck:

  Tabel 7


  Passagiers en vluchten (door Air Berlin overlegde tabel) | Aantal passagiers (in personen) | Aantal vliegbewegingen |
| --- | --- | --- | --- |
| 1997 | 34 132 | [...] |
| 1998 | 60 520 | [...] |
| 1999 | 48 522 | [...] |
| 2000 | 142 586 | [...] |
| 2001 | 192 726 | [...] |
| 2002 | 244 684 | [...] |
| 2003 | 514 472 | [...] |

(150)

Air Berlin onderbouwde zijn argument verder met behulp van een tabel met gegevens over passagiers en vluchten voor (tot 1999) en na (vanaf 2000) het begin van de activiteiten van Ryanair op de luchthaven van Lübeck:

Tabel 7

Tabel 7

Passagiers en vluchten (door Air Berlin overlegde tabel)

Passagiers en vluchten (door Air Berlin overlegde tabel)

Aantal passagiers (in personen)

Aantal vliegbewegingen

1997

34 132

[...]

1998

60 520

[...]

1999

48 522

[...]

2000

142 586

[...]

2001

192 726

[...]

2002

244 684

[...]

2003

514 472

[...]

| (151) | Volgens tabel 7 nam het aantal passagiers in 2000, toen Ryanair begon met zijn activiteiten op de luchthaven, duidelijk toe. Air Berlin gaf aan dat van het aantal passagiers 97 % voor rekening van Ryanair waren. Daar staan echter de verliezen van FLG tegenover, die ontstonden voor (tot 1999) en na (vanaf 2000) het moment dat Ryanair met zijn activiteiten op de luchthaven van Lübeck begon:

  Tabel 8


  Verliezen van FLG (door Air Berlin overlegde tabel)







  FLG | Verliezen (in EUR) |
| --- | --- | --- |
| 1999 | [...] |
| 2000 | [...] |
| 2001 | [...] |
| 2002 | [...] |
| 2003 | [...] |
| Totaal | [...] |

(151)

Volgens tabel 7 nam het aantal passagiers in 2000, toen Ryanair begon met zijn activiteiten op de luchthaven, duidelijk toe. Air Berlin gaf aan dat van het aantal passagiers 97 % voor rekening van Ryanair waren. Daar staan echter de verliezen van FLG tegenover, die ontstonden voor (tot 1999) en na (vanaf 2000) het moment dat Ryanair met zijn activiteiten op de luchthaven van Lübeck begon:

Tabel 8

Tabel 8

Verliezen van FLG (door Air Berlin overlegde tabel)

Verliezen van FLG (door Air Berlin overlegde tabel)

FLG

Verliezen (in EUR)

1999

[...]

2000

[...]

2001

[...]

2002

[...]

2003

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

| (152) | Op grond van tabel 7 en tabel 8 beargumenteerde Air Berlin daarom dat het aantal passagiers tussen 2002 en 2003 weliswaar verdubbelde, maar de verliezen gedurende deze periode met bijna [...] EUR stegen. Verder verklaarde Air Berlin dat FLG Ryanair speciale voorwaarden, kortingen, alsook vergoedingen en andere betalingen verleende. De door Ryanair betaalde gelden voor de luchthaven van Lübeck vielen lager uit dan de gelden die waren opgenomen in de toen geldige lijst van luchthavengelden. Bovendien was er volgens Air Berlin sprake van door Ryanair verleende marketingdiensten die los stonden van de marketingkosten. Volgens Air Berlin lijken de voordelen die Ryanair op grond van de marketingdiensten ontving geen verband te houden met de daadwerkelijke marketinginspanningen die door Ryanair werden verricht. |
| --- | --- |

(152)

Op grond van tabel 7 en tabel 8 beargumenteerde Air Berlin daarom dat het aantal passagiers tussen 2002 en 2003 weliswaar verdubbelde, maar de verliezen gedurende deze periode met bijna [...] EUR stegen. Verder verklaarde Air Berlin dat FLG Ryanair speciale voorwaarden, kortingen, alsook vergoedingen en andere betalingen verleende. De door Ryanair betaalde gelden voor de luchthaven van Lübeck vielen lager uit dan de gelden die waren opgenomen in de toen geldige lijst van luchthavengelden. Bovendien was er volgens Air Berlin sprake van door Ryanair verleende marketingdiensten die los stonden van de marketingkosten. Volgens Air Berlin lijken de voordelen die Ryanair op grond van de marketingdiensten ontving geen verband te houden met de daadwerkelijke marketinginspanningen die door Ryanair werden verricht.

| (153) | Daarom is Air Berlin van mening dat de overeenkomst van 2000 tussen FLG en Ryanair niet voldeed aan de marktvoorwaarden. Volgens Air Berlin wordt de luchthaven van Lübeck geëxploiteerd op grond van regionale politieke afwegingen, niet om redenen van winstgevendheid. |
| --- | --- |

(153)

Daarom is Air Berlin van mening dat de overeenkomst van 2000 tussen FLG en Ryanair niet voldeed aan de marktvoorwaarden. Volgens Air Berlin wordt de luchthaven van Lübeck geëxploiteerd op grond van regionale politieke afwegingen, niet om redenen van winstgevendheid.

| (154) | Volgens Air Berlin kunnen enerzijds de aanwezigheid van gunstige voorwaarden voor Ryanair in Lübeck en anderzijds de manier waarop de voorwaarden voor de privatisering van de luchthaven zijn geformuleerd niet of nauwelijks los van elkaar worden gezien. Air Berlin ziet de overeenkomst van deelneming met Infratil niet als bewijs voor de hantering van het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, aangezien er sprake is van een verkoopoptie. Air Berlin is daarentegen van mening dat een marktdeelnemer handelend in een markteconomie in 2005 een nieuwe aanbestedingsronde voor de luchthaven zou hebben opgestart. |
| --- | --- |

(154)

Volgens Air Berlin kunnen enerzijds de aanwezigheid van gunstige voorwaarden voor Ryanair in Lübeck en anderzijds de manier waarop de voorwaarden voor de privatisering van de luchthaven zijn geformuleerd niet of nauwelijks los van elkaar worden gezien. Air Berlin ziet de overeenkomst van deelneming met Infratil niet als bewijs voor de hantering van het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, aangezien er sprake is van een verkoopoptie. Air Berlin is daarentegen van mening dat een marktdeelnemer handelend in een markteconomie in 2005 een nieuwe aanbestedingsronde voor de luchthaven zou hebben opgestart.

| (155) | Verder is Air Berlin van mening dat de overeenkomst met Ryanair aan Duitsland moet worden toegeschreven. Volgens de statuten van FLG moet de raad van toezicht toestemming verlenen voor de gelden die voortkomen uit het gebruik van de luchthaven (§ 12 van de statuten). Vier van de zes leden van de raad van toezicht worden gekozen door de Hanzestad Lübeck. Daaruit maakte Air Berlin op dat de Hanzestad Lübeck verantwoordelijk kan worden gesteld. Air Berlin is van mening dat uit bepaalde uitspraken van FLG-medewerkers in leidinggevende posities blijkt dat de overeenkomst in kwestie kan worden toegeschreven aan de Hanzestad Lübeck. |
| --- | --- |

(155)

Verder is Air Berlin van mening dat de overeenkomst met Ryanair aan Duitsland moet worden toegeschreven. Volgens de statuten van FLG moet de raad van toezicht toestemming verlenen voor de gelden die voortkomen uit het gebruik van de luchthaven (§ 12 van de statuten). Vier van de zes leden van de raad van toezicht worden gekozen door de Hanzestad Lübeck. Daaruit maakte Air Berlin op dat de Hanzestad Lübeck verantwoordelijk kan worden gesteld. Air Berlin is van mening dat uit bepaalde uitspraken van FLG-medewerkers in leidinggevende posities blijkt dat de overeenkomst in kwestie kan worden toegeschreven aan de Hanzestad Lübeck.

5.3.1.3.   Infratil

Infratil

| (156) | Ten aanzien van mogelijke staatssteun ten gunste van Ryanair gaf Infratil aan dat de overeenkomst van 2000 economisch zinvol was, groot belang had voor de ontwikkeling van de luchthaven en volledig in overeenstemming was met het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Infratil is verder van mening dat de overeenkomst van 2000 en de toepassing ervan niet zijn toe te schrijven aan de Hanzestad Lübeck of andere staatsinstanties. De Hanzestad Lübeck resp. de raad van toezicht gaven geen opdracht tot of richtsnoeren voor het sluiten van de overeenkomst van 2000 en controleerden het sluiten ervan ook niet. |
| --- | --- |

(156)

Ten aanzien van mogelijke staatssteun ten gunste van Ryanair gaf Infratil aan dat de overeenkomst van 2000 economisch zinvol was, groot belang had voor de ontwikkeling van de luchthaven en volledig in overeenstemming was met het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Infratil is verder van mening dat de overeenkomst van 2000 en de toepassing ervan niet zijn toe te schrijven aan de Hanzestad Lübeck of andere staatsinstanties. De Hanzestad Lübeck resp. de raad van toezicht gaven geen opdracht tot of richtsnoeren voor het sluiten van de overeenkomst van 2000 en controleerden het sluiten ervan ook niet.

5.3.1.4.   Bundesverband der Deutschen Fluggesellschaften (BDF)

Bundesverband der Deutschen Fluggesellschaften (BDF)

| (157) | De BDF is van mening dat de voorwaarden die door FLG aan Ryanair werden gesteld niet verenigbaar waren met de interne markt, aangezien ze niet voldeden aan de vereisten ten aanzien van transparantie en non-discriminatie en omdat er geen sprake was van sancties voor het geval Ryanair niet zou voldoen aan zijn contractuele verplichtingen uit de overeenkomst van 2000. |
| --- | --- |

(157)

De BDF is van mening dat de voorwaarden die door FLG aan Ryanair werden gesteld niet verenigbaar waren met de interne markt, aangezien ze niet voldeden aan de vereisten ten aanzien van transparantie en non-discriminatie en omdat er geen sprake was van sancties voor het geval Ryanair niet zou voldoen aan zijn contractuele verplichtingen uit de overeenkomst van 2000.

| (158) | Volgens de BDF leiden discriminerende uitzonderingsregelingen op de geldende lijsten van luchthavengelden ten gunste van een bepaalde luchtvaartmaatschappij tot aanzienlijke concurrentievervalsing en een gesubsidieerde herverdeling van passagiers binnen een agglomeratie, wat niet in het belang is van de economie als geheel. Bovendien stelde de BDF vast dat een maatregel bij de Commissie moet worden aangemeld wanneer niet kan worden uitgesloten dat deze maatregel staatssteun omvat. De BDF was van mening dat het onder bepaalde voorwaarden juridisch mogelijk is om een Duitse luchthaven te sluiten op verzoek van de exploitant. |
| --- | --- |

(158)

Volgens de BDF leiden discriminerende uitzonderingsregelingen op de geldende lijsten van luchthavengelden ten gunste van een bepaalde luchtvaartmaatschappij tot aanzienlijke concurrentievervalsing en een gesubsidieerde herverdeling van passagiers binnen een agglomeratie, wat niet in het belang is van de economie als geheel. Bovendien stelde de BDF vast dat een maatregel bij de Commissie moet worden aangemeld wanneer niet kan worden uitgesloten dat deze maatregel staatssteun omvat. De BDF was van mening dat het onder bepaalde voorwaarden juridisch mogelijk is om een Duitse luchthaven te sluiten op verzoek van de exploitant.

5.3.2.   
  Overeenkomsten van 2010

Overeenkomsten van 2010

5.3.2.1.   Flughafen Lübeck GmbH (FLG)

Flughafen Lübeck GmbH (FLG)

| (159) | FLG gaf aan dat de maatregel niet aan Duitsland kan worden toegeschreven, aangezien over de overeenkomsten van 2010 zelfstandig onderhandeld was door FLG. |
| --- | --- |

(159)

FLG gaf aan dat de maatregel niet aan Duitsland kan worden toegeschreven, aangezien over de overeenkomsten van 2010 zelfstandig onderhandeld was door FLG.

5.3.2.2.   Ryanair

Ryanair

| (160) | Ryanair stelde zich op het standpunt dat de overeenkomsten van 2010 niet aan de staat kunnen worden toegeschreven. |
| --- | --- |

(160)

Ryanair stelde zich op het standpunt dat de overeenkomsten van 2010 niet aan de staat kunnen worden toegeschreven.

| (161) | Bij de aanvullende overeenkomst nr. 1 en de aanvullende overeenkomst nr. 2 met Ryanair zou het uitsluitend gaan om korte aanvullende overeenkomsten, waarmee slechts de looptijd van de bestaande afspraken op grond van de overeenkomst met Ryanair van 2000 werden verlengd. Het enige nieuwe element waarover onderhandeld werd, was een marktconforme wijziging in de marketingondersteuning, die opgenomen werd in de aanvullende overeenkomst nr. 1. Ryanair verklaarde daarom dat de effecten van beide aanvullende overeenkomsten door de commentaren van Ryanair ten aanzien van de overeenkomst van 2000 waren gedekt. |
| --- | --- |

(161)

Bij de aanvullende overeenkomst nr. 1 en de aanvullende overeenkomst nr. 2 met Ryanair zou het uitsluitend gaan om korte aanvullende overeenkomsten, waarmee slechts de looptijd van de bestaande afspraken op grond van de overeenkomst met Ryanair van 2000 werden verlengd. Het enige nieuwe element waarover onderhandeld werd, was een marktconforme wijziging in de marketingondersteuning, die opgenomen werd in de aanvullende overeenkomst nr. 1. Ryanair verklaarde daarom dat de effecten van beide aanvullende overeenkomsten door de commentaren van Ryanair ten aanzien van de overeenkomst van 2000 waren gedekt.

| (162) | Ryanair overhandigde een verslag van Oxera (30), waarin de verwachte winstgevendheid van de aanvullende overeenkomsten nr. 1 en nr. 2 werd onderzocht op basis van het bedrijfsplan van 2009 (31) dat voor de ondertekening van de aanvullende overeenkomsten nr. 1 en nr. 2 werd opgesteld door de luchthaven van Lübeck. Uit hetverslag blijkt dat er, onder realistische aannames ten tijde van het sluiten van de aanvullende overeenkomsten, van uit werd gegaan dat ze voldoende rendabel zouden zijn. Een luchthaven die als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie opereert, zou vergelijkbare voorwaarden hebben aangeboden. Volgens Oxera zou dit ook dan gelden wanneer rekening zou worden gehouden met zowel de overeenkomst over marketingdiensten van 2010 als de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010. De marketingkosten voor de luchthaven van Lübeck werden daarom meegenomen in de beoordeling. |
| --- | --- |

(162)

Ryanair overhandigde een verslag van Oxera (30), waarin de verwachte winstgevendheid van de aanvullende overeenkomsten nr. 1 en nr. 2 werd onderzocht op basis van het bedrijfsplan van 2009 (31) dat voor de ondertekening van de aanvullende overeenkomsten nr. 1 en nr. 2 werd opgesteld door de luchthaven van Lübeck. Uit hetverslag blijkt dat er, onder realistische aannames ten tijde van het sluiten van de aanvullende overeenkomsten, van uit werd gegaan dat ze voldoende rendabel zouden zijn. Een luchthaven die als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie opereert, zou vergelijkbare voorwaarden hebben aangeboden. Volgens Oxera zou dit ook dan gelden wanneer rekening zou worden gehouden met zowel de overeenkomst over marketingdiensten van 2010 als de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010. De marketingkosten voor de luchthaven van Lübeck werden daarom meegenomen in de beoordeling.

30

31

5.3.2.3.   Air Berlin

Air Berlin

| (163) | Air Berlin wees erop dat er in 2010 drie overeenkomsten werden getekend: aanvullende overeenkomst nr. 1, aanvullende overeenkomst nr. 2 en de overeenkomst over marketingdiensten van 2010. De Commissie werd gevraagd om bij de beoordeling rekening te houden met alle overeenkomsten van 2010. |
| --- | --- |

(163)

Air Berlin wees erop dat er in 2010 drie overeenkomsten werden getekend: aanvullende overeenkomst nr. 1, aanvullende overeenkomst nr. 2 en de overeenkomst over marketingdiensten van 2010. De Commissie werd gevraagd om bij de beoordeling rekening te houden met alle overeenkomsten van 2010.

5.4.   VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN OP DE LUCHTHAVEN

RYANAIR EN WIZZ AIR

| (164) | Ryanair en Wizz Air beargumenteerden dat volgens de arrest in de zaak Stardust Marine (32) alle vermeende staatssteun die de luchthaven van Lübeck zou hebben verleend aan Wizz Air en andere luchtvaartmaatschappijen niet kan worden toegeschreven aan de Duitse staat. Wizz Air beargumenteerde dat de Hanzestad Lübeck op het betreffende tijdstip weliswaar exclusief eigenaar was van de luchthaven, maar dat dat niet voldoende was als onderbouwing voor een toeschrijving aan de staat. Wizz Air beargumenteert dat het ontbreken van een reden voor toeschrijving aan Duitsland nog duidelijker was gedurende de tijd dat Infratil over 90 % van de aandelen FLG beschikte. |
| --- | --- |

(164)

Ryanair en Wizz Air beargumenteerden dat volgens de arrest in de zaak Stardust Marine (32) alle vermeende staatssteun die de luchthaven van Lübeck zou hebben verleend aan Wizz Air en andere luchtvaartmaatschappijen niet kan worden toegeschreven aan de Duitse staat. Wizz Air beargumenteerde dat de Hanzestad Lübeck op het betreffende tijdstip weliswaar exclusief eigenaar was van de luchthaven, maar dat dat niet voldoende was als onderbouwing voor een toeschrijving aan de staat. Wizz Air beargumenteert dat het ontbreken van een reden voor toeschrijving aan Duitsland nog duidelijker was gedurende de tijd dat Infratil over 90 % van de aandelen FLG beschikte.

Stardust Marine

32

| (165) | Ryanair en Wizz Air beweerden dat deze gelden en mogelijke kortingen daarop slechts een onbeduidend deel vormden van de luchthavengerelateerde kosten van een luchtvaartmaatschappij. Volgens Ryanair kunnen deze gelden niet afzonderlijk worden beoordeeld, aangezien er voor ijsbestrijding geen eindgebruikersmarkt bestaat. Een korting op de ijsbestrijding zou met grote waarschijnlijkheid worden gecompenseerd door het commerciële nut waarover de luchthaven op andere wijze zou onderhandelen. Ryanair citeerde het arrest in de zaak Charleroi, waarin wordt bevestigd dat „in het kader van de toepassing van het criterium van de particuliere investeerder [...] de handelstransactie [...] in haar geheel [dient] te worden beschouwd” (33). |
| --- | --- |

(165)

Ryanair en Wizz Air beweerden dat deze gelden en mogelijke kortingen daarop slechts een onbeduidend deel vormden van de luchthavengerelateerde kosten van een luchtvaartmaatschappij. Volgens Ryanair kunnen deze gelden niet afzonderlijk worden beoordeeld, aangezien er voor ijsbestrijding geen eindgebruikersmarkt bestaat. Een korting op de ijsbestrijding zou met grote waarschijnlijkheid worden gecompenseerd door het commerciële nut waarover de luchthaven op andere wijze zou onderhandelen. Ryanair citeerde het arrest in de zaak Charleroi, waarin wordt bevestigd dat „in het kader van de toepassing van het criterium van de particuliere investeerder [...] de handelstransactie [...] in haar geheel [dient] te worden beschouwd” (33).

33

| (166) | Ten slotte gaven Ryanair en Wizz Air aan dat de prijs voor het ijsbestrijdingsmiddel voor de luchthaven van Lübeck een standaardprijs was bij zowel publieke als particuliere luchthavens. |
| --- | --- |

(166)

Ten slotte gaven Ryanair en Wizz Air aan dat de prijs voor het ijsbestrijdingsmiddel voor de luchthaven van Lübeck een standaardprijs was bij zowel publieke als particuliere luchthavens.

6.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND OVER DE ANTWOORDEN VAN DE BELANGHEBBENDEN

OPMERKINGEN VAN DUITSLAND OVER DE ANTWOORDEN VAN DE BELANGHEBBENDEN

6.1.   OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN RYANAIR

OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN RYANAIR

| (167) | Volgens Duitsland blijkt uit de uitspraken van Ryanair dat FLG handelde conform het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. |
| --- | --- |

(167)

Volgens Duitsland blijkt uit de uitspraken van Ryanair dat FLG handelde conform het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie.

| (168) | Duitsland wees in het bijzonder op het nut van de benadering van Ryanair, waarbij de verenigbaarheid van de overeenkomst met de interne markt aan te tonen is door middel van een winstgevendheidsanalyse en een vergelijkingsanalyse. |
| --- | --- |

(168)

Duitsland wees in het bijzonder op het nut van de benadering van Ryanair, waarbij de verenigbaarheid van de overeenkomst met de interne markt aan te tonen is door middel van een winstgevendheidsanalyse en een vergelijkingsanalyse.

| (169) | Duitsland was van mening dat de aanvullende overeenkomsten nr. 1 en nr. 2 niet relevant zijn voor dit onderzoek. Ten eerste zouden de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010 niet kunnen worden toegeschreven aan de staat, aangezien FLG hierover zonder betrokkenheid van de Hanzestad Lübeck heeft onderhandeld en ze zelfstandig heeft afgesloten. Ten tweede wees Duitsland ten aanzien van de aanvullende overeenkomst nr. 2 op het feit dat dit in wezen slechts een uitbreiding was van de oorspronkelijke overeenkomst en daarom geen wezenlijke aanpassing inhield. Alle afwegingen ten aanzien van de overeenkomst van 2000 zouden daarom ook van toepassing zijn op de aanvullende overeenkomsten. |
| --- | --- |

(169)

Duitsland was van mening dat de aanvullende overeenkomsten nr. 1 en nr. 2 niet relevant zijn voor dit onderzoek. Ten eerste zouden de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010 niet kunnen worden toegeschreven aan de staat, aangezien FLG hierover zonder betrokkenheid van de Hanzestad Lübeck heeft onderhandeld en ze zelfstandig heeft afgesloten. Ten tweede wees Duitsland ten aanzien van de aanvullende overeenkomst nr. 2 op het feit dat dit in wezen slechts een uitbreiding was van de oorspronkelijke overeenkomst en daarom geen wezenlijke aanpassing inhield. Alle afwegingen ten aanzien van de overeenkomst van 2000 zouden daarom ook van toepassing zijn op de aanvullende overeenkomsten.

| (170) | Duitsland verklaarde dat het niet inzag waarom de overeenkomst over de marketingdiensten van 2010 ook bij dit onderzoek betrokken werd, aangezien daarmee geen publieke middelen waren gemoeid. De in de overeenkomst over marketingdiensten vastgelegde kosten zouden worden gedekt door de IHK Lübeck. Bovendien merkte Duitsland op dat de overeenkomst over marketingdiensten als marktconform beschouwd kan worden. Dat zou blijken uit het feit dat FLG lagere kosten hoefde te betalen dan andere luchthavens met vergelijkbare overeenkomsten. Verder zou de overeenkomst over marketingdiensten met de luchthaven van Lübeck berusten op de toezegging van Ryanair om het aantal luchtdiensten uit te breiden met twee bestemmingen. |
| --- | --- |

(170)

Duitsland verklaarde dat het niet inzag waarom de overeenkomst over de marketingdiensten van 2010 ook bij dit onderzoek betrokken werd, aangezien daarmee geen publieke middelen waren gemoeid. De in de overeenkomst over marketingdiensten vastgelegde kosten zouden worden gedekt door de IHK Lübeck. Bovendien merkte Duitsland op dat de overeenkomst over marketingdiensten als marktconform beschouwd kan worden. Dat zou blijken uit het feit dat FLG lagere kosten hoefde te betalen dan andere luchthavens met vergelijkbare overeenkomsten. Verder zou de overeenkomst over marketingdiensten met de luchthaven van Lübeck berusten op de toezegging van Ryanair om het aantal luchtdiensten uit te breiden met twee bestemmingen.

| (171) | Een ander punt dat volgens Duitsland aandacht behoefde, was de functie van de luchthaven van Lübeck als capaciteitsreserve voor de luchthaven van Hamburg en als noodzakelijke infrastructuur voor de bevolking van Noord-Duitsland. |
| --- | --- |

(171)

Een ander punt dat volgens Duitsland aandacht behoefde, was de functie van de luchthaven van Lübeck als capaciteitsreserve voor de luchthaven van Hamburg en als noodzakelijke infrastructuur voor de bevolking van Noord-Duitsland.

6.2.   OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN DE SGF

OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN DE SGF

| (172) | Duitsland wees op het feit dat de SGF niet kan worden gezien als belanghebbende conform artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en conform artikel 1, onder h), van Verordening (EG) nr. 659/1999 en dus niet bevoegd was tot het indienen van een standpunt. De leden van de SGF zouden slechts eigenaren zijn van percelen die direct in de buurt van de luchthaven liggen en zouden op deze manier willen proberen de nadelen die zij door de exploitatie van de luchthaven ondervinden te bestrijden. Voor een dergelijk doel zouden echter de nationale rechtsmiddelen moeten worden ingezet. |
| --- | --- |

(172)

Duitsland wees op het feit dat de SGF niet kan worden gezien als belanghebbende conform artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en conform artikel 1, onder h), van Verordening (EG) nr. 659/1999 en dus niet bevoegd was tot het indienen van een standpunt. De leden van de SGF zouden slechts eigenaren zijn van percelen die direct in de buurt van de luchthaven liggen en zouden op deze manier willen proberen de nadelen die zij door de exploitatie van de luchthaven ondervinden te bestrijden. Voor een dergelijk doel zouden echter de nationale rechtsmiddelen moeten worden ingezet.

| (173) | Verder beargumenteerde Duitsland dat de antwoorden van de SGF inhoudelijk onjuist zijn. Ten eerste gaat Duitsland in tegen de bewering van de SGF dat de luchthaven van Lübeck geen openbaredienstverplichting zou vervullen. De SGF had beargumenteerd dat de exploitatie van de luchthaven slechts het algemeen belang zou dienen voor zover er een belang was bij de algemene luchtvaart. Duitsland brengt hiertegen in dat de luchthaven van Lübeck vanwege openbaredienstverlening op grond van infrastructuur een exploitatieverplichting heeft en eveneens door de functie van de luchthaven als capaciteitsreserve voor de luchthaven van Hamburg. Die laatste functie zou officieel zijn vastgelegd in het luchtverkeersconcept voor Noord-Duitsland (Norddeutsches Luftverkehrskonzept). |
| --- | --- |

(173)

Verder beargumenteerde Duitsland dat de antwoorden van de SGF inhoudelijk onjuist zijn. Ten eerste gaat Duitsland in tegen de bewering van de SGF dat de luchthaven van Lübeck geen openbaredienstverplichting zou vervullen. De SGF had beargumenteerd dat de exploitatie van de luchthaven slechts het algemeen belang zou dienen voor zover er een belang was bij de algemene luchtvaart. Duitsland brengt hiertegen in dat de luchthaven van Lübeck vanwege openbaredienstverlening op grond van infrastructuur een exploitatieverplichting heeft en eveneens door de functie van de luchthaven als capaciteitsreserve voor de luchthaven van Hamburg. Die laatste functie zou officieel zijn vastgelegd in het luchtverkeersconcept voor Noord-Duitsland (Norddeutsches Luftverkehrskonzept).

Norddeutsches Luftverkehrskonzept

| (174) | Ten aanzien van de pachtovereenkomst herhaalde Duitsland zijn mening dat FLG niet bevoordeeld was, niet op grond van de oude pachtovereenkomst, die tot eind 2005 van kracht was en niet door de nieuwe pachtovereenkomst die gold vanaf 2006. |
| --- | --- |

(174)

Ten aanzien van de pachtovereenkomst herhaalde Duitsland zijn mening dat FLG niet bevoordeeld was, niet op grond van de oude pachtovereenkomst, die tot eind 2005 van kracht was en niet door de nieuwe pachtovereenkomst die gold vanaf 2006.

| (175) | Duitsland deed verder een uitspraak over de antwoorden van de SGF ten aanzien van de investeringen in infrastructuur. Duitsland wees erop dat een planologische kernbeslissing slechts een administratief instrument was, dat met terugwerkende kracht kon worden verleend, en dat dit noch een voorwaarde was voor de toekenning van een financiering, noch van invloed zou zijn op de mededinging. Bovendien wijst Duitsland de door de SGF gekozen indeling van de investeringen als onderhoudsmaatregelen in plaats van als maatregelen ter verbetering van de verkeersfunctie van de luchthaven van de hand. De maatregelen waren volgens Duitsland noodzakelijk om te voldoen aan nationale en internationale voorschriften. Volgens Duitsland zou het feit dat Ryanair de luchthaven het meest intensief gebruikt niet tot de conclusie mogen leiden dat er daardoor sprake is van bevoordeling. |
| --- | --- |

(175)

Duitsland deed verder een uitspraak over de antwoorden van de SGF ten aanzien van de investeringen in infrastructuur. Duitsland wees erop dat een planologische kernbeslissing slechts een administratief instrument was, dat met terugwerkende kracht kon worden verleend, en dat dit noch een voorwaarde was voor de toekenning van een financiering, noch van invloed zou zijn op de mededinging. Bovendien wijst Duitsland de door de SGF gekozen indeling van de investeringen als onderhoudsmaatregelen in plaats van als maatregelen ter verbetering van de verkeersfunctie van de luchthaven van de hand. De maatregelen waren volgens Duitsland noodzakelijk om te voldoen aan nationale en internationale voorschriften. Volgens Duitsland zou het feit dat Ryanair de luchthaven het meest intensief gebruikt niet tot de conclusie mogen leiden dat er daardoor sprake is van bevoordeling.

| (176) | Ten aanzien van de berekening van de SGF van de perspectieven van de luchthaven van Lübeck op de middellange termijn liet Duitsland weten dat de gegeven antwoorden onjuist waren. Duitsland beargumenteert dat ten tijde van de investering aantoonbaar sprake was van optimistische perspectieven op de middellange termijn, zoals ook de Commissie in het inleidingsbesluit van 2007 te kennen gaf. |
| --- | --- |

(176)

Ten aanzien van de berekening van de SGF van de perspectieven van de luchthaven van Lübeck op de middellange termijn liet Duitsland weten dat de gegeven antwoorden onjuist waren. Duitsland beargumenteert dat ten tijde van de investering aantoonbaar sprake was van optimistische perspectieven op de middellange termijn, zoals ook de Commissie in het inleidingsbesluit van 2007 te kennen gaf.

| (177) | Bovendien nam Duitsland een standpunt in over de stelling van de SGF dat FLG een onderneming in moeilijkheden was. Duitsland is van mening dat alle argumenten van de SGF op basis van de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden irrelevant zijn. Volgens Duitsland zijn deze richtsnoeren niet van toepassing, aangezien de verleende middelen in eerste instantie geen staatssteun vormden. De middelen waren nooit als reddings- of herstructureringssteun aangemerkt en hoefden op grond van andere richtsnoeren ook niet als zodanig te worden beschouwd. |
| --- | --- |

(177)

Bovendien nam Duitsland een standpunt in over de stelling van de SGF dat FLG een onderneming in moeilijkheden was. Duitsland is van mening dat alle argumenten van de SGF op basis van de richtsnoeren inzake reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden irrelevant zijn. Volgens Duitsland zijn deze richtsnoeren niet van toepassing, aangezien de verleende middelen in eerste instantie geen staatssteun vormden. De middelen waren nooit als reddings- of herstructureringssteun aangemerkt en hoefden op grond van andere richtsnoeren ook niet als zodanig te worden beschouwd.

| (178) | Duitsland weerlegde de uitspraak van de SGF dat de Hanzestad Lübeck zou hebben aangegeven dat een sluiting van de luchthaven niet mogelijk was en dat deze mogelijkheid niet is overwogen. Volgens Duitsland heeft de Hanzestad Lübeck deze mogelijkheid overwogen, maar besloten hiervan af te zien, aangezien uit berekeningen bleek dat het economisch gezien niet de verstandigste oplossing was. Bovendien maakte Duitsland duidelijk dat het ad hoc sluiten van een luchthaven niet mogelijk zou zijn op grond van § 45, lid 1, van de LuftVZO. Luchthavens dienen het algemeen belang en moeten daarom hun exploitatieverplichtingen nakomen. Om de luchthaven te kunnen sluiten had de exploitatievergunning van de luchthaven moeten worden ingetrokken, wat met een langdurige juridische procedure gepaard zou zijn gegaan. Duitsland geeft aan dat intrekking van de exploitatievergunning uitgesloten is als de verantwoordelijke instantie van mening is dat het publieke belang van voortzetting van de exploitatie van de luchthaven zwaarder weegt. Een poging om de luchthaven te sluiten zou weliswaar niet onmogelijk zijn, maar zou zeker lastig zijn, veel tijd in beslag nemen en daarmee hoge kosten met zich meebrengen. Dat was bijvoorbeeld het geval bij de sluiting van de luchthaven Berlin-Tempelhof. Duitsland stelde zich daarom op het standpunt dat de beslissing om de luchthaven niet te sluiten en in plaats daarvan over te gaan tot uitbreiding van de luchthaven en tot investeringen in de infrastructuur, om op die manier een particuliere investeerder te vinden, uit economisch oogpunt de zinnigere oplossing was. Achteraf beschouwd blijkt dat ook het geval te zijn, aangezien er een particuliere investeerder werd gevonden. |
| --- | --- |

(178)

Duitsland weerlegde de uitspraak van de SGF dat de Hanzestad Lübeck zou hebben aangegeven dat een sluiting van de luchthaven niet mogelijk was en dat deze mogelijkheid niet is overwogen. Volgens Duitsland heeft de Hanzestad Lübeck deze mogelijkheid overwogen, maar besloten hiervan af te zien, aangezien uit berekeningen bleek dat het economisch gezien niet de verstandigste oplossing was. Bovendien maakte Duitsland duidelijk dat het ad hoc sluiten van een luchthaven niet mogelijk zou zijn op grond van § 45, lid 1, van de LuftVZO. Luchthavens dienen het algemeen belang en moeten daarom hun exploitatieverplichtingen nakomen. Om de luchthaven te kunnen sluiten had de exploitatievergunning van de luchthaven moeten worden ingetrokken, wat met een langdurige juridische procedure gepaard zou zijn gegaan. Duitsland geeft aan dat intrekking van de exploitatievergunning uitgesloten is als de verantwoordelijke instantie van mening is dat het publieke belang van voortzetting van de exploitatie van de luchthaven zwaarder weegt. Een poging om de luchthaven te sluiten zou weliswaar niet onmogelijk zijn, maar zou zeker lastig zijn, veel tijd in beslag nemen en daarmee hoge kosten met zich meebrengen. Dat was bijvoorbeeld het geval bij de sluiting van de luchthaven Berlin-Tempelhof. Duitsland stelde zich daarom op het standpunt dat de beslissing om de luchthaven niet te sluiten en in plaats daarvan over te gaan tot uitbreiding van de luchthaven en tot investeringen in de infrastructuur, om op die manier een particuliere investeerder te vinden, uit economisch oogpunt de zinnigere oplossing was. Achteraf beschouwd blijkt dat ook het geval te zijn, aangezien er een particuliere investeerder werd gevonden.

6.3.   OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN AIR BERLIN

OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN AIR BERLIN

| (179) | Duitsland beweert dat Air Berlin dezelfde voordelen had kunnen krijgen als Ryanair indien aan dezelfde criteria zou zijn voldaan ten aanzien van het aantal passagiers en het aantal vluchten. In plaats daarvan zou Air Berlinieder aanbod om te onderhandelen met FLG hebben afgewezen, aangezien nooit de intentie bestond om luchtdiensten te onderhouden vanaf de luchthaven van Lübeck. Air Berlin zou zich daarentegen nooit hebben uitgesproken tegen de voorwaarden waaronder Ryanair luchtdiensten onderhoudt vanaf de luchthaven van Hamburg. Bovendien hebben meerdere luchtvaartmaatschappijen klachten ingediend (onder andere bij de Commissie) over het feit dat Air Berlin heeft geprofiteerd van aanzienlijke staatssteun door de Verenigde Arabische Emiraten. Air Berlin zou zich daarom niet mogen presenteren als slachtoffer van zijn belangrijkste concurrent Ryanair. |
| --- | --- |

(179)

Duitsland beweert dat Air Berlin dezelfde voordelen had kunnen krijgen als Ryanair indien aan dezelfde criteria zou zijn voldaan ten aanzien van het aantal passagiers en het aantal vluchten. In plaats daarvan zou Air Berlinieder aanbod om te onderhandelen met FLG hebben afgewezen, aangezien nooit de intentie bestond om luchtdiensten te onderhouden vanaf de luchthaven van Lübeck. Air Berlin zou zich daarentegen nooit hebben uitgesproken tegen de voorwaarden waaronder Ryanair luchtdiensten onderhoudt vanaf de luchthaven van Hamburg. Bovendien hebben meerdere luchtvaartmaatschappijen klachten ingediend (onder andere bij de Commissie) over het feit dat Air Berlin heeft geprofiteerd van aanzienlijke staatssteun door de Verenigde Arabische Emiraten. Air Berlin zou zich daarom niet mogen presenteren als slachtoffer van zijn belangrijkste concurrent Ryanair.

| (180) | Duitsland ging bovendien in tegen het standpunt van Air Berlin ten aanzien van de concurrentie tussen de luchthaven van Lübeck en de luchthaven van Hamburg. Duitsland wijst er in het bijzonder op dat Hamburg in 2000, ten tijde van de ondertekening van de overeenkomst met Ryanair, 70 keer zoveel passagiers had als de luchthaven van Lübeck. Uit het ontbreken van klachten van andere luchthavens blijkt dat er geen sprake was van concurrentie tussen beide luchthavens. Bovendien wees Duitsland erop dat de luchthaven van Hamburg en de luchthaven van Rostock in 2008 groeiden, terwijl het aantal passagiers van de luchthaven van Lübeck met 10 % daalde. |
| --- | --- |

(180)

Duitsland ging bovendien in tegen het standpunt van Air Berlin ten aanzien van de concurrentie tussen de luchthaven van Lübeck en de luchthaven van Hamburg. Duitsland wijst er in het bijzonder op dat Hamburg in 2000, ten tijde van de ondertekening van de overeenkomst met Ryanair, 70 keer zoveel passagiers had als de luchthaven van Lübeck. Uit het ontbreken van klachten van andere luchthavens blijkt dat er geen sprake was van concurrentie tussen beide luchthavens. Bovendien wees Duitsland erop dat de luchthaven van Hamburg en de luchthaven van Rostock in 2008 groeiden, terwijl het aantal passagiers van de luchthaven van Lübeck met 10 % daalde.

| (181) | Verder wees Duitsland het argument van Air Berlin van de hand dat er sprake zou zijn van economische voordelen voor Ryanair. Duitsland wees erop dat Air Berlin zich baseerde op onnauwkeurige berekeningen en dat het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie de enige relevante toetsing voor de inschatting van de verenigbaarheid met de markt zou mogen zijn. Duitsland is van mening dat de overeenkomsten met Ryanair voldeden aan de marktvereisten, aangezien de langetermijnvooruitzichten voor de luchthaven in 2000 positief waren. |
| --- | --- |

(181)

Verder wees Duitsland het argument van Air Berlin van de hand dat er sprake zou zijn van economische voordelen voor Ryanair. Duitsland wees erop dat Air Berlin zich baseerde op onnauwkeurige berekeningen en dat het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie de enige relevante toetsing voor de inschatting van de verenigbaarheid met de markt zou mogen zijn. Duitsland is van mening dat de overeenkomsten met Ryanair voldeden aan de marktvereisten, aangezien de langetermijnvooruitzichten voor de luchthaven in 2000 positief waren.

6.4.   OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN DE BDF

OPMERKINGEN OVER DE ANTWOORDEN VAN DE BDF

| (182) | Duitsland wees erop dat Air Berlin lid is van de BDF, wat maakt dat er nauwe relaties bestaan en inhoudelijk vergelijkbare antwoorden te verwachten zijn. Duitsland deelde niet de opvatting dat FLG door extreem lage prijzen op een kunstmatige manier meer vraag had gecreëerd en daarbij op discriminerende wijze was afgeweken van de lijst van luchthavengelden ten gunste van een bepaalde luchtvaartmaatschappij. Volgens Duitsland had FLG geen reden voor discriminatie ten gunste van afzonderlijke luchtvaartmaatschappijen om zo de vraag te vergroten. Integendeel: meer luchtvaartmaatschappijen op de luchthaven van Lübeck hadden tot meer bedrijfsactiviteiten geleid. Daarom wijst Duitsland erop dat alle luchtvaartmaatschappijen onder vergelijkbare voorwaarden een overeenkomst met de luchthaven van Lübeck hadden kunnen afsluiten als ze een bod hadden gedaan dat vergelijkbaar was met dat van Ryanair. |
| --- | --- |

(182)

Duitsland wees erop dat Air Berlin lid is van de BDF, wat maakt dat er nauwe relaties bestaan en inhoudelijk vergelijkbare antwoorden te verwachten zijn. Duitsland deelde niet de opvatting dat FLG door extreem lage prijzen op een kunstmatige manier meer vraag had gecreëerd en daarbij op discriminerende wijze was afgeweken van de lijst van luchthavengelden ten gunste van een bepaalde luchtvaartmaatschappij. Volgens Duitsland had FLG geen reden voor discriminatie ten gunste van afzonderlijke luchtvaartmaatschappijen om zo de vraag te vergroten. Integendeel: meer luchtvaartmaatschappijen op de luchthaven van Lübeck hadden tot meer bedrijfsactiviteiten geleid. Daarom wijst Duitsland erop dat alle luchtvaartmaatschappijen onder vergelijkbare voorwaarden een overeenkomst met de luchthaven van Lübeck hadden kunnen afsluiten als ze een bod hadden gedaan dat vergelijkbaar was met dat van Ryanair.

7.   BEOORDELING

BEOORDELING

7.1.   INLEIDING

INLEIDING

| (183) | Overeenkomstig artikel 107, lid 1, VWEU „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.” De criteria als genoemd in artikel 107, lid 1, VWEU gelden cumulatief. Een maatregel is daarom alleen staatssteun als aan elk van de volgende vereisten is voldaan:






  — | de begunstigde is een onderneming; |
| --- | --- | --- |

(183)

Overeenkomstig artikel 107, lid 1, VWEU „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.” De criteria als genoemd in artikel 107, lid 1, VWEU gelden cumulatief. Een maatregel is daarom alleen staatssteun als aan elk van de volgende vereisten is voldaan:

—

de begunstigde is een onderneming;

| — | de maatregel levert hem een voordeel op; |
| --- | --- |

—

de maatregel levert hem een voordeel op;

| — | het voordeel wordt bekostigd met staatsmiddelen; |
| --- | --- |

—

het voordeel wordt bekostigd met staatsmiddelen;

| — | het voordeel is selectief; |
| --- | --- |

—

het voordeel is selectief;

| — | de betrokken maatregel vervalst de mededinging of dreigt die te vervalsen en kan het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. |
| --- | --- |

—

de betrokken maatregel vervalst de mededinging of dreigt die te vervalsen en kan het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

| (184) | Er moet dan ook worden getoetst of ten aanzien van de maatregelen in kwestie aan deze vereisten is voldaan. Het gaat bij deze maatregelen om:






  — | mogelijke staatssteun ten gunste van FLG; |
| --- | --- | --- |

(184)

Er moet dan ook worden getoetst of ten aanzien van de maatregelen in kwestie aan deze vereisten is voldaan. Het gaat bij deze maatregelen om:

—

mogelijke staatssteun ten gunste van FLG;

| — | mogelijke staatssteun ten gunste van Infratil; |
| --- | --- |

—

mogelijke staatssteun ten gunste van Infratil;

| — | mogelijke staatssteun ten gunste van Ryanair en |
| --- | --- |

—

mogelijke staatssteun ten gunste van Ryanair en

| — | de vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen op de luchthaven. |
| --- | --- |

—

de vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen op de luchthaven.

| (185) | Ten aanzien van de mogelijke staatssteun ten gunste van FLG zal de Commissie eerst toetsen of FLG als de ontvangende partij van de mogelijke staatssteun nog bestaat en zo niet, of de economische activiteiten werden voortgezet. Bovendien moet de Commissie toetsen of mogelijke voordelen van de staatssteun ten gunste van FLG aan een rechtsopvolger zouden kunnen zijn doorgegeven, dat wil zeggen of er sprake was van economische continuïteit. |
| --- | --- |

(185)

Ten aanzien van de mogelijke staatssteun ten gunste van FLG zal de Commissie eerst toetsen of FLG als de ontvangende partij van de mogelijke staatssteun nog bestaat en zo niet, of de economische activiteiten werden voortgezet. Bovendien moet de Commissie toetsen of mogelijke voordelen van de staatssteun ten gunste van FLG aan een rechtsopvolger zouden kunnen zijn doorgegeven, dat wil zeggen of er sprake was van economische continuïteit.

| (186) | Ten aanzien van de mogelijke staatssteun ten gunste van Ryanair toetst de Commissie uitsluitend de overeenkomst van 2000. Ten tijde van dit besluit beschikt de Commissie niet over voldoende informatie om te toetsen of later gesloten overeenkomsten, in het bijzonder de overeenkomsten uit 2010, kunnen worden beschouwd als staatssteun ten gunste van Ryanair. Daarom wordt in een afzonderlijk besluit op deze overeenkomsten ingegaan. |
| --- | --- |

(186)

Ten aanzien van de mogelijke staatssteun ten gunste van Ryanair toetst de Commissie uitsluitend de overeenkomst van 2000. Ten tijde van dit besluit beschikt de Commissie niet over voldoende informatie om te toetsen of later gesloten overeenkomsten, in het bijzonder de overeenkomsten uit 2010, kunnen worden beschouwd als staatssteun ten gunste van Ryanair. Daarom wordt in een afzonderlijk besluit op deze overeenkomsten ingegaan.

7.2.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN FLG

7.2.1.   
  Begunstigden van de mogelijke staatssteun

Begunstigden van de mogelijke staatssteun

| (187) | De Commissie heeft een formele onderzoeksprocedure ingeleid naar mogelijke staatssteun ten gunste van FLG. In januari 2013 is echter een deel van de activa van FLG verkocht aan Yasmina. FLG zelf werd ingebracht in de Hanzestad Lübeck, waardoor de rechtspersoon FLG niet meer bestaat. In 2014 vroeg Yasmina het faillissement aan, zodat in april 2014 met de faillissementsprocedure werd begonnen. In augustus 2014 nam PuRen de activa over van Yasmina. |
| --- | --- |

(187)

De Commissie heeft een formele onderzoeksprocedure ingeleid naar mogelijke staatssteun ten gunste van FLG. In januari 2013 is echter een deel van de activa van FLG verkocht aan Yasmina. FLG zelf werd ingebracht in de Hanzestad Lübeck, waardoor de rechtspersoon FLG niet meer bestaat. In 2014 vroeg Yasmina het faillissement aan, zodat in april 2014 met de faillissementsprocedure werd begonnen. In augustus 2014 nam PuRen de activa over van Yasmina.

| (188) | Wanneer de Commissie een negatief besluit neemt, waarmee in verband met de artikelen 107 en 108 VWEU de terugvordering wordt gelast van steun die aan een onderneming is verleend en die onverenigbaar is met de interne markt, dan kan de verplichting tot terugbetaling worden uitgebreid naar een andere onderneming, waaraan de ontvanger van de steun in kwestie een deel van of al zijn activa heeft overgedragen of verkocht, voor zover uit de vorm van de overdracht resp. verkoop blijkt dat tussen beide ondernemingen sprake was van economische continuïteit. |
| --- | --- |

(188)

Wanneer de Commissie een negatief besluit neemt, waarmee in verband met de artikelen 107 en 108 VWEU de terugvordering wordt gelast van steun die aan een onderneming is verleend en die onverenigbaar is met de interne markt, dan kan de verplichting tot terugbetaling worden uitgebreid naar een andere onderneming, waaraan de ontvanger van de steun in kwestie een deel van of al zijn activa heeft overgedragen of verkocht, voor zover uit de vorm van de overdracht resp. verkoop blijkt dat tussen beide ondernemingen sprake was van economische continuïteit.

| (189) | Indien de Commissie tot de conclusie komt dat FLG steun heeft ontvangen die niet verenigbaar is met de interne markt en die daarom moet worden teruggevorderd, dan zou onderzocht moeten worden wie van de steun heeft geprofiteerd en van welke onderneming de terugbetaling zou moeten worden gevorderd. Als er geen andere onderneming is waar de terugbetalingsverplichting naar zou kunnen worden uitgebreid, moet de Commissie niet toetsen of er sprake is van steun ten gunste van FLG. Daarom beschouwt de Commissie het als passend om eerst te toetsen of er sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina en of de terugbetalingsverplichting kan worden uitgebreid naar Yasmina (zie hoofdstuk 7.2.2.) en of PuRen als koper van de activa van Yasmina mogelijk van de steun heeft geprofiteerd (zie hoofdstuk 7.2.3.). Vervolgens toetst de Commissie of de economische activiteit die mogelijk werd begunstigd door de steun, nog altijd wordt uitgevoerd (zie hoofdstuk 7.2.4.). De vraag of de maatregelen staatssteun ten gunste van FLG inhouden en zo ja, of deze steunmaatregelen verenigbaar zijn met de interne markt, hoeft alleen te worden getoetst als kan worden vastgesteld dat er een begunstigde van de steunmaatregel is, dat wil zeggen wanneer er sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina of PuRen, of wanneer de steun de economische activiteit zelf, dus de exploitatie van de luchthaven van Lübeck, heeft bevorderd. |
| --- | --- |

(189)

Indien de Commissie tot de conclusie komt dat FLG steun heeft ontvangen die niet verenigbaar is met de interne markt en die daarom moet worden teruggevorderd, dan zou onderzocht moeten worden wie van de steun heeft geprofiteerd en van welke onderneming de terugbetaling zou moeten worden gevorderd. Als er geen andere onderneming is waar de terugbetalingsverplichting naar zou kunnen worden uitgebreid, moet de Commissie niet toetsen of er sprake is van steun ten gunste van FLG. Daarom beschouwt de Commissie het als passend om eerst te toetsen of er sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina en of de terugbetalingsverplichting kan worden uitgebreid naar Yasmina (zie hoofdstuk 7.2.2.) en of PuRen als koper van de activa van Yasmina mogelijk van de steun heeft geprofiteerd (zie hoofdstuk 7.2.3.). Vervolgens toetst de Commissie of de economische activiteit die mogelijk werd begunstigd door de steun, nog altijd wordt uitgevoerd (zie hoofdstuk 7.2.4.). De vraag of de maatregelen staatssteun ten gunste van FLG inhouden en zo ja, of deze steunmaatregelen verenigbaar zijn met de interne markt, hoeft alleen te worden getoetst als kan worden vastgesteld dat er een begunstigde van de steunmaatregel is, dat wil zeggen wanneer er sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina of PuRen, of wanneer de steun de economische activiteit zelf, dus de exploitatie van de luchthaven van Lübeck, heeft bevorderd.

7.2.2.   
  Economische continuïteit tussen FLG en Yasmina

Economische continuïteit tussen FLG en Yasmina

| (190) | In haar besluit over de verkoop van de activa van de luchtvaartmaatschappij Alitalia (34) was de Commissie van mening dat er bij aankoop van activa tegen de marktwaarde en het ontbreken van economische continuïteit tussen de oorspronkelijke en de nieuwe onderneming, niet van kan worden uitgegaan dat de nieuwe onderneming heeft geprofiteerd van het concurrentievoordeel dat de oorspronkelijke onderneming had door de staatssteun. |
| --- | --- |

(190)

In haar besluit over de verkoop van de activa van de luchtvaartmaatschappij Alitalia (34) was de Commissie van mening dat er bij aankoop van activa tegen de marktwaarde en het ontbreken van economische continuïteit tussen de oorspronkelijke en de nieuwe onderneming, niet van kan worden uitgegaan dat de nieuwe onderneming heeft geprofiteerd van het concurrentievoordeel dat de oorspronkelijke onderneming had door de staatssteun.

34

| (191) | Volgens vaste rechtspraak (35) wordt de aanwezigheid van economische continuïteit tussen de oorspronkelijke en de nieuwe onderneming op grond van een reeks van factoren getoetst. Deze factoren werden door het Hof van Justitie in de zaak Ryanair/Commissie (36) bevestigd. Het betreft daarbij echter geen cumulatieve voorwaarden die in elk geval allemaal moeten zijn vervuld (37). Bij de toetsing van de aanwezigheid van economische continuïteit tussen twee ondernemingen kunnen de volgende factoren worden betrokken:






  — | de omvang van de verkochte vermogensbestanddelen (activa en passiva, continuïteit inzake werknemers, gebundelde activa); |
| --- | --- | --- |

(191)

Volgens vaste rechtspraak (35) wordt de aanwezigheid van economische continuïteit tussen de oorspronkelijke en de nieuwe onderneming op grond van een reeks van factoren getoetst. Deze factoren werden door het Hof van Justitie in de zaak Ryanair/Commissie (36) bevestigd. Het betreft daarbij echter geen cumulatieve voorwaarden die in elk geval allemaal moeten zijn vervuld (37). Bij de toetsing van de aanwezigheid van economische continuïteit tussen twee ondernemingen kunnen de volgende factoren worden betrokken:

35

Ryanair/Commissie

36

37

—

de omvang van de verkochte vermogensbestanddelen (activa en passiva, continuïteit inzake werknemers, gebundelde activa);

| — | de verkoopprijs; |
| --- | --- |

—

de verkoopprijs;

| — | de identiteit van de koper of kopers; |
| --- | --- |

—

de identiteit van de koper of kopers;

| — | het tijdstip van verkoop (na het begin van de voorlopige beoordeling, na het inleiden van de formele onderzoeksprocedure of na het eindbesluit) en |
| --- | --- |

—

het tijdstip van verkoop (na het begin van de voorlopige beoordeling, na het inleiden van de formele onderzoeksprocedure of na het eindbesluit) en

| — | de economische logica van de procedure. |
| --- | --- |

—

de economische logica van de procedure.

7.2.2.1.   Omvang van de verkochte vermogensbestanddelen

Omvang van de verkochte vermogensbestanddelen

| (192) | De Commissie stelt in eerste instantie vast dat een volledige overname van de vermogensbestanddelen van de verkoper in principe wijst op economische continuïteit tussen de verkoper en de koper. Er is echter mogelijk geen sprake van een dergelijke continuïteit als uit de algehele beoordeling blijkt dat de omvang van de verkoop wordt overgelaten aan de markt. Als de omvang van de verkoop bijvoorbeeld wordt bepaald in een openbare, transparante, niet-discriminerende, onvoorwaardelijke aanbestedingsprocedure, dan is er mogelijk geen sprake van economische continuïteit. In die samenhang moeten de bieders vrijelijk kunnen besluiten of ze een offerte afgeven voor afzonderlijke activa, voor een bepaalde groep van activa of voor alle vermogensbestanddelen. Zij moeten geen verplichting hebben tot overname van overeenkomsten van de verkoper en ze moeten vrijelijk kunnen kiezen of ze alle, enkele of geen werknemers van de verkoper overnemen. |
| --- | --- |

(192)

De Commissie stelt in eerste instantie vast dat een volledige overname van de vermogensbestanddelen van de verkoper in principe wijst op economische continuïteit tussen de verkoper en de koper. Er is echter mogelijk geen sprake van een dergelijke continuïteit als uit de algehele beoordeling blijkt dat de omvang van de verkoop wordt overgelaten aan de markt. Als de omvang van de verkoop bijvoorbeeld wordt bepaald in een openbare, transparante, niet-discriminerende, onvoorwaardelijke aanbestedingsprocedure, dan is er mogelijk geen sprake van economische continuïteit. In die samenhang moeten de bieders vrijelijk kunnen besluiten of ze een offerte afgeven voor afzonderlijke activa, voor een bepaalde groep van activa of voor alle vermogensbestanddelen. Zij moeten geen verplichting hebben tot overname van overeenkomsten van de verkoper en ze moeten vrijelijk kunnen kiezen of ze alle, enkele of geen werknemers van de verkoper overnemen.

| (193) | De Commissie stelt vast dat bij de openbare bekendmaking van de aanbesteding voor de verkoop van de activa van FLG werd vastgelegd dat de bieders ofwel 90 % van de aandelen in FLG konden kopen of konden kiezen voor een vergelijkbare economische oplossing voor de overname van de exploitatie van de luchthaven. Op die manier konden de bieders dus een offerte afgeven voor aandelen van FLG, voor activa of gebundelde activa of konden zij een andere economische oplossing nastreven, zoals het pachten van de activa. Dit werd bevestigd in de informatiebrochure die alle geïnteresseerde bieders werd toegestuurd voor ze een blijk van belangstelling indienden. Om die reden was het geïnteresseerde bieders bekend dat ze offertes konden afgeven voor de aankoop van aandelen, van activa of van gebundelde activa. Van de vijf bieders die een indicatieve offerte indienden, deden er dan ook twee bieders een offerte voor de aankoop van activa en de overige een offerte voor de aankoop van aandelen. Van de drie bieders die een bindende offerte indienden, waren er twee met een offerte voor de aankoop van activa en één met een offerte voor de aankoop van aandelen. 3Y, de holdingmaatschappij van Yasmina, bood de hoogste prijs voor de overname van een bundel van activa. Volgens de gegevens van Duitsland nam Yasmina op basis van de totale boekwaarde van alle activa in vergelijking met de waarde van de activa die werden overgenomen ongeveer [...] van de activa van FLG over. Tot de activa die niet werden overgenomen, behoorden o.a. [...]. |
| --- | --- |

(193)

De Commissie stelt vast dat bij de openbare bekendmaking van de aanbesteding voor de verkoop van de activa van FLG werd vastgelegd dat de bieders ofwel 90 % van de aandelen in FLG konden kopen of konden kiezen voor een vergelijkbare economische oplossing voor de overname van de exploitatie van de luchthaven. Op die manier konden de bieders dus een offerte afgeven voor aandelen van FLG, voor activa of gebundelde activa of konden zij een andere economische oplossing nastreven, zoals het pachten van de activa. Dit werd bevestigd in de informatiebrochure die alle geïnteresseerde bieders werd toegestuurd voor ze een blijk van belangstelling indienden. Om die reden was het geïnteresseerde bieders bekend dat ze offertes konden afgeven voor de aankoop van aandelen, van activa of van gebundelde activa. Van de vijf bieders die een indicatieve offerte indienden, deden er dan ook twee bieders een offerte voor de aankoop van activa en de overige een offerte voor de aankoop van aandelen. Van de drie bieders die een bindende offerte indienden, waren er twee met een offerte voor de aankoop van activa en één met een offerte voor de aankoop van aandelen. 3Y, de holdingmaatschappij van Yasmina, bood de hoogste prijs voor de overname van een bundel van activa. Volgens de gegevens van Duitsland nam Yasmina op basis van de totale boekwaarde van alle activa in vergelijking met de waarde van de activa die werden overgenomen ongeveer [...] van de activa van FLG over. Tot de activa die niet werden overgenomen, behoorden o.a. [...].

| (194) | De Commissie stelt vast dat er met betrekking tot de niet overgenomen activa twee pachtovereenkomsten werden gesloten tussen Yasmina en de Hanzestad Lübeck: een van beide pachtovereenkomsten had betrekking op de infrastructuur van de luchthaven en op percelen grond die voor de verkoop deel uitmaakten van een pachtovereenkomst tussen FLG en de Hanzestad Lübeck. Deze pachtovereenkomst werd overgenomen door Yasmina. De andere pachtovereenkomst had betrekking op de overige activa van de luchthaven, die de Hanzestad Lübeck had overgenomen in het kader van de overname van FLG. |
| --- | --- |

(194)

De Commissie stelt vast dat er met betrekking tot de niet overgenomen activa twee pachtovereenkomsten werden gesloten tussen Yasmina en de Hanzestad Lübeck: een van beide pachtovereenkomsten had betrekking op de infrastructuur van de luchthaven en op percelen grond die voor de verkoop deel uitmaakten van een pachtovereenkomst tussen FLG en de Hanzestad Lübeck. Deze pachtovereenkomst werd overgenomen door Yasmina. De andere pachtovereenkomst had betrekking op de overige activa van de luchthaven, die de Hanzestad Lübeck had overgenomen in het kader van de overname van FLG.

| (195) | Enerzijds wijzen de vervreemding van FLG door de verkoop van vermogensbestanddelen en het feit dat de koper niet het grootste deel van de activa verwierf niet op de aanwezigheid van economische continuïteit. Maar aangezien Yasmina anderzijds de vermogensbestanddelen pachtte die de onderneming niet had gekocht van de Hanzestad Lübeck, kon het na de aanbesteding blijkbaar wel alle vermogensbestanddelen benutten. Dat zou dan weer wel wijzen op de aanwezigheid van economische continuïteit. |
| --- | --- |

(195)

Enerzijds wijzen de vervreemding van FLG door de verkoop van vermogensbestanddelen en het feit dat de koper niet het grootste deel van de activa verwierf niet op de aanwezigheid van economische continuïteit. Maar aangezien Yasmina anderzijds de vermogensbestanddelen pachtte die de onderneming niet had gekocht van de Hanzestad Lübeck, kon het na de aanbesteding blijkbaar wel alle vermogensbestanddelen benutten. Dat zou dan weer wel wijzen op de aanwezigheid van economische continuïteit.

| (196) | Ten aanzien van de werknemers was in de koopovereenkomst voorzien dat deze conform paragraaf 613a van het Duitse Burgerlijk Wetboek (Bürgerliches Gesetzbuch, hierna „BGB” genoemd) door Yasmina zouden worden overgenomen. Paragraaf 613a BGB is gebaseerd op Richtlijn 2001/23/EG van de Raad (38) en heeft betrekking op de rechten en plichten bij de overgang van een onderneming In detail staat in paragraaf 613a het volgende: „Wanneer een onderneming of een gedeelte van een onderneming door een rechtshandeling overgaat op een andere eigenaar, dan neemt deze de rechten en verplichtingen over ten aanzien van bestaande arbeidsovereenkomsten ten tijde van de overgang. Wanneer deze rechten en verplichtingen geregeld zijn door de voorschriften van een collectieve arbeidsovereenkomst of een bedrijfsakkoord, dan gaan die afspraken deel uitmaken van de arbeidsovereenkomst tussen de nieuwe eigenaar en de werknemer en mogen ze niet voor afloop van een jaar na het tijdstip van de overgang worden gewijzigd ten nadele van de werknemer.” (39) Daarnaast moeten de huidige werkgever of de nieuwe eigenaar de werknemers die te maken krijgen met een overgang hierover schriftelijk informeren voor de overgang plaatsvindt en kan iedere werknemer de overgang van het dienstverband schriftelijk afwijzen. |
| --- | --- |

(196)

Ten aanzien van de werknemers was in de koopovereenkomst voorzien dat deze conform paragraaf 613a van het Duitse Burgerlijk Wetboek (Bürgerliches Gesetzbuch, hierna „BGB” genoemd) door Yasmina zouden worden overgenomen. Paragraaf 613a BGB is gebaseerd op Richtlijn 2001/23/EG van de Raad (38) en heeft betrekking op de rechten en plichten bij de overgang van een onderneming In detail staat in paragraaf 613a het volgende: „Wanneer een onderneming of een gedeelte van een onderneming door een rechtshandeling overgaat op een andere eigenaar, dan neemt deze de rechten en verplichtingen over ten aanzien van bestaande arbeidsovereenkomsten ten tijde van de overgang. Wanneer deze rechten en verplichtingen geregeld zijn door de voorschriften van een collectieve arbeidsovereenkomst of een bedrijfsakkoord, dan gaan die afspraken deel uitmaken van de arbeidsovereenkomst tussen de nieuwe eigenaar en de werknemer en mogen ze niet voor afloop van een jaar na het tijdstip van de overgang worden gewijzigd ten nadele van de werknemer.” (39) Daarnaast moeten de huidige werkgever of de nieuwe eigenaar de werknemers die te maken krijgen met een overgang hierover schriftelijk informeren voor de overgang plaatsvindt en kan iedere werknemer de overgang van het dienstverband schriftelijk afwijzen.

Bürgerliches Gesetzbuch

38

39

| (197) | Op grond van deze wettelijke regeling werden de werknemers geïnformeerd over de overgang en werden zij overgenomen als ze de overgang niet afwezen. FLG beschikte over [...] werknemers, waarvan er [...] de overgang van hun arbeidsovereenkomst afwezen. Deze [...] werknemers kregen een baan bij de Hanzestad Lübeck. |
| --- | --- |

(197)

Op grond van deze wettelijke regeling werden de werknemers geïnformeerd over de overgang en werden zij overgenomen als ze de overgang niet afwezen. FLG beschikte over [...] werknemers, waarvan er [...] de overgang van hun arbeidsovereenkomst afwezen. Deze [...] werknemers kregen een baan bij de Hanzestad Lübeck.

| (198) | Bij de overdracht van de vermogensbestanddelen was niet voorzien in voorwaarden die de wettelijke verplichtingen te boven gingen, bijvoorbeeld ten aanzien van het aantal werknemers dat moest worden overgenomen of in de vorm van een verplichting de werknemers langer in dienst te houden dan volgens de gebruikelijke, in het arbeidsrecht vastgelegde, wettelijke verplichtingen op dat gebied. |
| --- | --- |

(198)

Bij de overdracht van de vermogensbestanddelen was niet voorzien in voorwaarden die de wettelijke verplichtingen te boven gingen, bijvoorbeeld ten aanzien van het aantal werknemers dat moest worden overgenomen of in de vorm van een verplichting de werknemers langer in dienst te houden dan volgens de gebruikelijke, in het arbeidsrecht vastgelegde, wettelijke verplichtingen op dat gebied.

| (199) | De enige bepaling in de overeenkomst die betrekking heeft op werknemers is een verwijzing naar geldend arbeidsrecht; het enkele feit dat de meeste werknemers werden overgenomen, duidt niet noodzakelijkerwijs op economische continuïteit (40). |
| --- | --- |

(199)

De enige bepaling in de overeenkomst die betrekking heeft op werknemers is een verwijzing naar geldend arbeidsrecht; het enkele feit dat de meeste werknemers werden overgenomen, duidt niet noodzakelijkerwijs op economische continuïteit (40).

40

| (200) | Aangezien Yasmina echter door de combinatie van de koop van een deel van de vermogensbestanddelen en twee pachtovereenkomsten met betrekking tot de overige activa uiteindelijk gebruik kon maken van alle vermogensbestanddelen die voorheen eigendom waren van FLG en door FLG waren gebruikt, duidt de omvang van de verkochte vermogensbestanddelen juist eerder wel op de aanwezigheid van economische continuïteit. |
| --- | --- |

(200)

Aangezien Yasmina echter door de combinatie van de koop van een deel van de vermogensbestanddelen en twee pachtovereenkomsten met betrekking tot de overige activa uiteindelijk gebruik kon maken van alle vermogensbestanddelen die voorheen eigendom waren van FLG en door FLG waren gebruikt, duidt de omvang van de verkochte vermogensbestanddelen juist eerder wel op de aanwezigheid van economische continuïteit.

7.2.2.2.   Verkoopprijs

Verkoopprijs

| (201) | Om economische continuïteit te vermijden moeten de vermogensbestanddelen worden verkocht tegen de marktprijs, bijvoorbeeld door middel van een openbare, transparante, niet-discriminerende, onvoorwaardelijke aanbestedingsprocedure. |
| --- | --- |

(201)

Om economische continuïteit te vermijden moeten de vermogensbestanddelen worden verkocht tegen de marktprijs, bijvoorbeeld door middel van een openbare, transparante, niet-discriminerende, onvoorwaardelijke aanbestedingsprocedure.

| (202) | De Commissie dient daarom te toetsen of de vermogensbestanddelen van FLG in een openbare, transparante, niet-discriminerende en onvoorwaardelijke aanbestedingsprocedure werden verkocht aan de bieder die, rekening houdend met de transactiezekerheid, het hoogste bod had gedaan. |
| --- | --- |

(202)

De Commissie dient daarom te toetsen of de vermogensbestanddelen van FLG in een openbare, transparante, niet-discriminerende en onvoorwaardelijke aanbestedingsprocedure werden verkocht aan de bieder die, rekening houdend met de transactiezekerheid, het hoogste bod had gedaan.

| (203) | Ten eerste stelt de Commissie vast dat er in het verzoek om blijken van belangstelling ten aanzien van de vermogensbestanddelen van FLG geen beperkingen vermeld stonden ten aanzien van de bieders die zouden mogen deelnemen en dat de potentiële bieders geen voorwaarden opgelegd kregen. Iedere belangstellende kon in het kader van de aanbesteding een offerte indienen. Bovendien werd het verzoek bekendgemaakt door middel van publicatie in het elektronische supplement van het Publicatieblad van de Europese Unie. |
| --- | --- |

(203)

Ten eerste stelt de Commissie vast dat er in het verzoek om blijken van belangstelling ten aanzien van de vermogensbestanddelen van FLG geen beperkingen vermeld stonden ten aanzien van de bieders die zouden mogen deelnemen en dat de potentiële bieders geen voorwaarden opgelegd kregen. Iedere belangstellende kon in het kader van de aanbesteding een offerte indienen. Bovendien werd het verzoek bekendgemaakt door middel van publicatie in het elektronische supplement van het Publicatieblad van de Europese Unie.

Publicatieblad van de Europese Unie

| (204) | Ten tweede stelde de Commissie ten aanzien van het beginsel van transparantie vast dat de bieders meer dan een maand de tijd hadden om op basis van een informatiebrochure, die bij de verkoper kon worden opgevraagd, een besluit te nemen over het indienen van een blijk van belangstelling. Vervolgens hadden de potentiële bieders die een blijk van belangstelling hadden afgegeven ongeveer drie weken de tijd om de verstrekte informatie te beoordelen in het kader van een due-diligenceprocedure (41) en dan een besluit te nemen of zij uiterlijk 15 oktober 2012 een indicatieve offerte wilden indienen. Alle bieders die een indicatieve offerte hadden ingediend, konden vervolgens deelnemen aan een informatiebijeenkomst met de verkoper. De termijn voor het indienen van een bindende offerte was 20 november 2012. |
| --- | --- |

(204)

Ten tweede stelde de Commissie ten aanzien van het beginsel van transparantie vast dat de bieders meer dan een maand de tijd hadden om op basis van een informatiebrochure, die bij de verkoper kon worden opgevraagd, een besluit te nemen over het indienen van een blijk van belangstelling. Vervolgens hadden de potentiële bieders die een blijk van belangstelling hadden afgegeven ongeveer drie weken de tijd om de verstrekte informatie te beoordelen in het kader van een due-diligenceprocedure (41) en dan een besluit te nemen of zij uiterlijk 15 oktober 2012 een indicatieve offerte wilden indienen. Alle bieders die een indicatieve offerte hadden ingediend, konden vervolgens deelnemen aan een informatiebijeenkomst met de verkoper. De termijn voor het indienen van een bindende offerte was 20 november 2012.

41

| (205) | Verder stelt de Commissie vast dat de verkoper de criteria op basis waarvan de economisch meest aantrekkelijke offerte zou worden uitgezocht, reeds voor publicatie van de bekendmaking van de aanbesteding had vastgelegd en de bieders al bij het begin van de procedure op deze criteria waren gewezen. |
| --- | --- |

(205)

Verder stelt de Commissie vast dat de verkoper de criteria op basis waarvan de economisch meest aantrekkelijke offerte zou worden uitgezocht, reeds voor publicatie van de bekendmaking van de aanbesteding had vastgelegd en de bieders al bij het begin van de procedure op deze criteria waren gewezen.

| (206) | Ten derde was er in geen enkele fase van de aanbestedingsprocedure sprake van discriminatie tussen de bieders. Alle bieders ontvingen dezelfde informatie en toelichtingen over de aanbestedingsvoorschriften en -processen, de termijnen voor de indiening van de offertes en over FLG. Geen van de bieders werd tijdens de onderhandelingen exclusiviteit aangeboden. In de laatste fase dienden drie bieders bindende offertes in. |
| --- | --- |

(206)

Ten derde was er in geen enkele fase van de aanbestedingsprocedure sprake van discriminatie tussen de bieders. Alle bieders ontvingen dezelfde informatie en toelichtingen over de aanbestedingsvoorschriften en -processen, de termijnen voor de indiening van de offertes en over FLG. Geen van de bieders werd tijdens de onderhandelingen exclusiviteit aangeboden. In de laatste fase dienden drie bieders bindende offertes in.

| (207) | Na beoordeling van de bindende offertes aan de hand van de criteria die voor het begin van de procedure waren vastgelegd, kwam de Hanzestad Lübeck tot de conclusie dat 3Y de economisch meest aantrekkelijke offerte had ingediend. Dat was voor de Hanzestad Lübeck de aanleiding om de gemeenteraad (Bürgerschaft) voor te stellen om de koopovereenkomst te sluiten. Op 29 november 2012 nam de gemeenteraad het besluit om de offerte van Yasmina te aanvaarden. Vervolgens werden de vermogensbestanddelen van FLG met ingang van 1 januari 2013 verkocht aan de maatschappij 3Y, die voor dat doel de onderneming Yasmina had opgericht. |
| --- | --- |

(207)

Na beoordeling van de bindende offertes aan de hand van de criteria die voor het begin van de procedure waren vastgelegd, kwam de Hanzestad Lübeck tot de conclusie dat 3Y de economisch meest aantrekkelijke offerte had ingediend. Dat was voor de Hanzestad Lübeck de aanleiding om de gemeenteraad (Bürgerschaft) voor te stellen om de koopovereenkomst te sluiten. Op 29 november 2012 nam de gemeenteraad het besluit om de offerte van Yasmina te aanvaarden. Vervolgens werden de vermogensbestanddelen van FLG met ingang van 1 januari 2013 verkocht aan de maatschappij 3Y, die voor dat doel de onderneming Yasmina had opgericht.

Bürgerschaft

| (208) | Ten vierde geldt een aanbesteding voor de verkoop van vermogensbestanddelen als onvoorwaardelijk wanneer het een potentiële koper in het algemeen vrij staat om de te verkopen vermogensbestanddelen te verwerven en deze voor eigen doeleinden te gebruiken, ongeacht of hij zelf bepaalde ondernemingen drijft (42). In dit verband stelt de Commissie vast dat uit de gepubliceerde bekendmaking van de aanbesteding voor de verkoop van de vermogensbestanddelen van FLG blijkt dat de koper de exploitatie van de luchthaven dient voort te zetten. Verder betaalde de succesvolle bieder, Yasmina, voor de verwerving van de vermogensbestanddelen van FLG uiteindelijk een prijs van [...] EUR. Bovendien sloot Yasmina twee pachtovereenkomsten af ten aanzien van de infrastructuur van de luchthaven, de grond en andere activa die eigendom waren van de Hanzestad Lübeck. De pachtsom bedroeg [...] EUR per jaar op basis van de ene pachtovereenkomst en [...] EUR per jaar op basis van de andere. Verder ging de Hanzestad Lübeck een verplichting aan om Yasmina een investeringstoeslag toe te kennen van [...] EUR, voor zover aan bepaalde voorwaarden zou zijn voldaan. De koop van de vermogensbestanddelen van FLG was direct gekoppeld aan de toekomstige investeringstoeslag voor Yasmina. Aangezien de toekomstige toeslag hoger lag dan de koopprijs, was er sprake van een negatieve koopprijs. |
| --- | --- |

(208)

Ten vierde geldt een aanbesteding voor de verkoop van vermogensbestanddelen als onvoorwaardelijk wanneer het een potentiële koper in het algemeen vrij staat om de te verkopen vermogensbestanddelen te verwerven en deze voor eigen doeleinden te gebruiken, ongeacht of hij zelf bepaalde ondernemingen drijft (42). In dit verband stelt de Commissie vast dat uit de gepubliceerde bekendmaking van de aanbesteding voor de verkoop van de vermogensbestanddelen van FLG blijkt dat de koper de exploitatie van de luchthaven dient voort te zetten. Verder betaalde de succesvolle bieder, Yasmina, voor de verwerving van de vermogensbestanddelen van FLG uiteindelijk een prijs van [...] EUR. Bovendien sloot Yasmina twee pachtovereenkomsten af ten aanzien van de infrastructuur van de luchthaven, de grond en andere activa die eigendom waren van de Hanzestad Lübeck. De pachtsom bedroeg [...] EUR per jaar op basis van de ene pachtovereenkomst en [...] EUR per jaar op basis van de andere. Verder ging de Hanzestad Lübeck een verplichting aan om Yasmina een investeringstoeslag toe te kennen van [...] EUR, voor zover aan bepaalde voorwaarden zou zijn voldaan. De koop van de vermogensbestanddelen van FLG was direct gekoppeld aan de toekomstige investeringstoeslag voor Yasmina. Aangezien de toekomstige toeslag hoger lag dan de koopprijs, was er sprake van een negatieve koopprijs.

42

| (209) | Gezien deze situatie betwijfelt de Commissie of de aanbestedingsprocedure onvoorwaardelijk was. Als de verkoop van vermogensbestanddelen verloopt via een aanbestedingsprocedure waarvoor bepaalde voorwaarden gelden, kan er niet van worden uitgegaan dat de transactie op basis van de aanbestedingsprocedure marktconform is. Daarom kan de Commissie geen definitieve uitspraak doen over de vraag of Yasmina voor de vermogensbestanddelen van FLG een marktprijs heeft betaald. Als Yasmina inderdaad minder zou hebben betaald dan de marktprijs, dan zou dat wijzen op de aanwezigheid van economische continuïteit. |
| --- | --- |

(209)

Gezien deze situatie betwijfelt de Commissie of de aanbestedingsprocedure onvoorwaardelijk was. Als de verkoop van vermogensbestanddelen verloopt via een aanbestedingsprocedure waarvoor bepaalde voorwaarden gelden, kan er niet van worden uitgegaan dat de transactie op basis van de aanbestedingsprocedure marktconform is. Daarom kan de Commissie geen definitieve uitspraak doen over de vraag of Yasmina voor de vermogensbestanddelen van FLG een marktprijs heeft betaald. Als Yasmina inderdaad minder zou hebben betaald dan de marktprijs, dan zou dat wijzen op de aanwezigheid van economische continuïteit.

7.2.2.3.   Identiteit van de koper

Identiteit van de koper

| (210) | De koper was Yasmina, een dochtermaatschappij van 3Y. De enige aandeelhouder van 3Y was de Saoedi-Arabische staatsburger Adel Mohammed Saleh M. Alghanmi. Yasmina was een particuliere onderneming die voorheen noch met de Hanzestad Lübeck, noch met FLG enige relatie had. Het feit dat Yasmina zowel onafhankelijk was van de overheden als van FLG, wijst erop dat er geen sprake was van economische continuïteit. De Commissie komt daarom tot de slotsom dat er op grond van de identiteit van de koper geen sprake was economische continuïteit. |
| --- | --- |

(210)

De koper was Yasmina, een dochtermaatschappij van 3Y. De enige aandeelhouder van 3Y was de Saoedi-Arabische staatsburger Adel Mohammed Saleh M. Alghanmi. Yasmina was een particuliere onderneming die voorheen noch met de Hanzestad Lübeck, noch met FLG enige relatie had. Het feit dat Yasmina zowel onafhankelijk was van de overheden als van FLG, wijst erop dat er geen sprake was van economische continuïteit. De Commissie komt daarom tot de slotsom dat er op grond van de identiteit van de koper geen sprake was economische continuïteit.

7.2.2.4.   Tijdstip van de verkoop

Tijdstip van de verkoop

| (211) | De Hanzestad Lübeck was van plan de luchthaven te privatiseren voor de Commissie begon aan haar onderzoek. Nadat de eerste poging tot privatisering via Infratil in 2009 was mislukt, deed de Hanzestad Lübeck in 2012 een tweede poging en verkocht ze de luchthaven aan Yasmina. De verkoop aan Yasmina vond plaats na de inleidingsbesluiten van 2007 en 2012, maar voor de Commissie een eindbesluit had genomen. Door de omstandigheid dat de verkoop van de luchthaven deel uitmaakt van de continue pogingen van de Hanzestad Lübeck om de luchthaven te privatiseren, wordt aangetoond dat het daarbij niet gaat om een doelbewuste poging om terugvordering van de steun te voorkomen. Daarmee is er op grond van het tijdstip van de verkoop geen sprake van economische continuïteit. |
| --- | --- |

(211)

De Hanzestad Lübeck was van plan de luchthaven te privatiseren voor de Commissie begon aan haar onderzoek. Nadat de eerste poging tot privatisering via Infratil in 2009 was mislukt, deed de Hanzestad Lübeck in 2012 een tweede poging en verkocht ze de luchthaven aan Yasmina. De verkoop aan Yasmina vond plaats na de inleidingsbesluiten van 2007 en 2012, maar voor de Commissie een eindbesluit had genomen. Door de omstandigheid dat de verkoop van de luchthaven deel uitmaakt van de continue pogingen van de Hanzestad Lübeck om de luchthaven te privatiseren, wordt aangetoond dat het daarbij niet gaat om een doelbewuste poging om terugvordering van de steun te voorkomen. Daarmee is er op grond van het tijdstip van de verkoop geen sprake van economische continuïteit.

| (212) | Volgens het Hof van Justitie is er sprake van economische continuïteit als er sprake is van de objectieve omstandigheid „dat de overdracht het gevolg heeft dat de verplichting tot terugbetaling van de litigieuze steun wordt omzeild” (43). Aangezien in deze zaak echter al sinds 2007, toen de procedure werd ingeleid, geen besluit van de Commissie werd uitgevaardigd ten aanzien van mogelijke staatssteun ten gunste van de luchthaven van Lübeck, kan er niet van worden uitgegaan dat met de privatisering een dergelijk doel werd nagestreefd. De Hanzestad Lübeck heeft in deze zaak echter economisch consequent gehandeld, aangezien reeds over de privatisering van de luchthaven werd gedacht voor de Commissie zich had gebogen over de vraag of de luchthaven van Lübeck mogelijk staatssteun had ontvangen (44). |
| --- | --- |

(212)

Volgens het Hof van Justitie is er sprake van economische continuïteit als er sprake is van de objectieve omstandigheid „dat de overdracht het gevolg heeft dat de verplichting tot terugbetaling van de litigieuze steun wordt omzeild” (43). Aangezien in deze zaak echter al sinds 2007, toen de procedure werd ingeleid, geen besluit van de Commissie werd uitgevaardigd ten aanzien van mogelijke staatssteun ten gunste van de luchthaven van Lübeck, kan er niet van worden uitgegaan dat met de privatisering een dergelijk doel werd nagestreefd. De Hanzestad Lübeck heeft in deze zaak echter economisch consequent gehandeld, aangezien reeds over de privatisering van de luchthaven werd gedacht voor de Commissie zich had gebogen over de vraag of de luchthaven van Lübeck mogelijk staatssteun had ontvangen (44).

43

44

| (213) | Bovendien heeft het Hof van Justitie vastgesteld dat er sprake kan zijn van economische continuïteit als er een maatschappij wordt opgericht om een deel van de activiteiten van een failliete onderneming voort te zetten (45). Daarvan is hier echter geen sprake, aangezien de Hanzestad Lübeck de verkoop van FLG aan Yasmina inleidde en afsloot zonder dat er sprake was geweest van een faillissement van FLG. De Commissie komt daarom tot de slotsom dat er op grond van het tijdstip van de verkoop geen sprake was van economische continuïteit. |
| --- | --- |

(213)

Bovendien heeft het Hof van Justitie vastgesteld dat er sprake kan zijn van economische continuïteit als er een maatschappij wordt opgericht om een deel van de activiteiten van een failliete onderneming voort te zetten (45). Daarvan is hier echter geen sprake, aangezien de Hanzestad Lübeck de verkoop van FLG aan Yasmina inleidde en afsloot zonder dat er sprake was geweest van een faillissement van FLG. De Commissie komt daarom tot de slotsom dat er op grond van het tijdstip van de verkoop geen sprake was van economische continuïteit.

45

7.2.2.5.   Economische logica van de rechtshandeling

Economische logica van de rechtshandeling

| (214) | In het kader van haar blijk van belangstelling presenteerde de onderneming Yasmina een ambitieus bedrijfsplan, waaruit naar voren kwam dat de luchthaven van Lübeck zou worden getransformeerd naar een moderne luchthaven, die aantrekkelijk zou zijn voor tal van ondernemingen. In het plan was voorzien in het aantrekken van ondernemingen door middel van een modern hightech-businesspark met daarin bioscopen, banken, cafés,restaurants, parkeerterreinen met bijzondere testbanen, een kartbaan, een kunstijsbaan, modewinkels, een boutiquehotel, een congrescentrum en een mode-outletdorp. Bovendien zou er een overslagcentrum worden gebouwd, om daarmee het vervoer over land, over water en door de lucht samen te brengen en zodoende te verbeteren. In dat verband zouden er ook meer opslagmogelijkheden worden gecreëerd, zouden de start- en landingsbanen worden verlengd en zou er infrastructuur worden opgezet voor onderhoud en reparatie. Bovendien werd nagedacht over bepaalde aanpassingen in het bestaande bedrijfsplan, bijv. goedkopere brandstof voor kleine vliegtuigen, een dienst voor zelf inchecken, een FBO-servicedienst voor VIP-passagiers en marketing van de luchthaven als evenementenlocatie voor vliegshows en vliegtuigtentoonstellingen. Bovendien zouden op de luchthaven van Lübeck de normale luchtdiensten met charter- en lijnvluchten worden voortgezet. Vooraf beschouwd was het de bedoeling dat de luchthaven van Lübeck een gewone luchthaven zou blijven, maar met een nieuw bedrijfsplan. |
| --- | --- |

(214)

In het kader van haar blijk van belangstelling presenteerde de onderneming Yasmina een ambitieus bedrijfsplan, waaruit naar voren kwam dat de luchthaven van Lübeck zou worden getransformeerd naar een moderne luchthaven, die aantrekkelijk zou zijn voor tal van ondernemingen. In het plan was voorzien in het aantrekken van ondernemingen door middel van een modern hightech-businesspark met daarin bioscopen, banken, cafés,restaurants, parkeerterreinen met bijzondere testbanen, een kartbaan, een kunstijsbaan, modewinkels, een boutiquehotel, een congrescentrum en een mode-outletdorp. Bovendien zou er een overslagcentrum worden gebouwd, om daarmee het vervoer over land, over water en door de lucht samen te brengen en zodoende te verbeteren. In dat verband zouden er ook meer opslagmogelijkheden worden gecreëerd, zouden de start- en landingsbanen worden verlengd en zou er infrastructuur worden opgezet voor onderhoud en reparatie. Bovendien werd nagedacht over bepaalde aanpassingen in het bestaande bedrijfsplan, bijv. goedkopere brandstof voor kleine vliegtuigen, een dienst voor zelf inchecken, een FBO-servicedienst voor VIP-passagiers en marketing van de luchthaven als evenementenlocatie voor vliegshows en vliegtuigtentoonstellingen. Bovendien zouden op de luchthaven van Lübeck de normale luchtdiensten met charter- en lijnvluchten worden voortgezet. Vooraf beschouwd was het de bedoeling dat de luchthaven van Lübeck een gewone luchthaven zou blijven, maar met een nieuw bedrijfsplan.

| (215) | De Commissie stelt vast dat het bedrijfsplan van Yasmina weliswaar afwijkt van de activiteiten van FLG, maar dat Yasmina wel vergelijkbare luchtdiensten wilde aanbieden als FLG. Dat zou dan weer wel wijzen op de aanwezigheid van economische continuïteit. Het feit dat Yasmina uiteindelijk minder luchtdiensten kon aanbieden omdat Ryanair de luchthaven van Lübeck de rug toekeerde en in plaats daarvan ging vliegen op de nabijgelegen luchthaven van Hamburg, verandert niets aan die conclusie. |
| --- | --- |

(215)

De Commissie stelt vast dat het bedrijfsplan van Yasmina weliswaar afwijkt van de activiteiten van FLG, maar dat Yasmina wel vergelijkbare luchtdiensten wilde aanbieden als FLG. Dat zou dan weer wel wijzen op de aanwezigheid van economische continuïteit. Het feit dat Yasmina uiteindelijk minder luchtdiensten kon aanbieden omdat Ryanair de luchthaven van Lübeck de rug toekeerde en in plaats daarvan ging vliegen op de nabijgelegen luchthaven van Hamburg, verandert niets aan die conclusie.

7.2.2.6.   Conclusie ten aanzien van de economische continuïteit tussen FLG en Yasmina

Conclusie ten aanzien van de economische continuïteit tussen FLG en Yasmina

| (216) | De Commissie stelt vast dat een aantal indicatoren niet wijst op economische continuïteit tussen FLG en Yasmina en een aantal wel. De Commissie kan vooral niet uitsluiten dat Yasmina minder betaalde dan de marktprijs voor de vermogensbestanddelen van FLG. Ondanks het feit dat er in sommige opzichten geen sprake lijkt van economische continuïteit, kan de Commissie daarom niet uitsluiten dat er alsnog sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina. In dit verband dient echter wel rekening te worden gehouden met het feit dat de ondernemingen 3Y en Yasmina ondertussen ontbonden werden. De verplichting tot terugbetaling zou daarmee niet meer tot Yasmina kunnen worden uitgebreid, zelfs niet wanneer er sprake zou zijn van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina. |
| --- | --- |

(216)

De Commissie stelt vast dat een aantal indicatoren niet wijst op economische continuïteit tussen FLG en Yasmina en een aantal wel. De Commissie kan vooral niet uitsluiten dat Yasmina minder betaalde dan de marktprijs voor de vermogensbestanddelen van FLG. Ondanks het feit dat er in sommige opzichten geen sprake lijkt van economische continuïteit, kan de Commissie daarom niet uitsluiten dat er alsnog sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina. In dit verband dient echter wel rekening te worden gehouden met het feit dat de ondernemingen 3Y en Yasmina ondertussen ontbonden werden. De verplichting tot terugbetaling zou daarmee niet meer tot Yasmina kunnen worden uitgebreid, zelfs niet wanneer er sprake zou zijn van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina.

7.2.3.   
  Economische continuïteit tussen FLG en PuRen

Economische continuïteit tussen FLG en PuRen

| (217) | Als er sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina, dan zou de Commissie, gezien het feit dat Yasmina in de tussentijd is ontbonden, moeten toetsen of de koper van de vermogensbestanddelen van Yasmina mogelijk heeft geprofiteerd van de mogelijke staatssteun ten gunste van FLG en of de verplichting tot terugbetaling eventueel moet worden uitgebreid naar die koper. |
| --- | --- |

(217)

Als er sprake was van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina, dan zou de Commissie, gezien het feit dat Yasmina in de tussentijd is ontbonden, moeten toetsen of de koper van de vermogensbestanddelen van Yasmina mogelijk heeft geprofiteerd van de mogelijke staatssteun ten gunste van FLG en of de verplichting tot terugbetaling eventueel moet worden uitgebreid naar die koper.

| (218) | Voor de ontbinding van Yasmina werden de vermogensbestanddelen van de onderneming verkocht aan een andere particuliere investeerder, en wel aan PuRen. De Commissie stelt vast dat de vermogensbestanddelen van Yasmina werden verkocht in het kader van een faillissementsprocedure volgens de Duitse faillissementswetgeving (46), onder toezicht van de rechtbank. Dit duidt er in elk geval op dat bij een mogelijke economische continuïteit tussen FLG en Yasmina de keten van economische continuïteit op deze plek werd onderbroken. PuRen heeft dan ook niet geprofiteerd van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG. |
| --- | --- |

(218)

Voor de ontbinding van Yasmina werden de vermogensbestanddelen van de onderneming verkocht aan een andere particuliere investeerder, en wel aan PuRen. De Commissie stelt vast dat de vermogensbestanddelen van Yasmina werden verkocht in het kader van een faillissementsprocedure volgens de Duitse faillissementswetgeving (46), onder toezicht van de rechtbank. Dit duidt er in elk geval op dat bij een mogelijke economische continuïteit tussen FLG en Yasmina de keten van economische continuïteit op deze plek werd onderbroken. PuRen heeft dan ook niet geprofiteerd van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG.

46

7.2.4.   
  Voordeel ten gunste van de verkochte economische activiteit

Voordeel ten gunste van de verkochte economische activiteit

| (219) | De belangrijkste economische activiteit van FLG, de exploitatie van de luchthaven van Lübeck, bestaat eveneens niet meer, aangezien er vanaf de luchthaven van Lübeck geen lijn- of chartervluchten meer worden aangeboden. Op het moment van het huidige besluit vliegt er geen enkele luchtvaartmaatschappij op de luchthaven van Lübeck. Daarom kan de verkochte economische activiteit niet hebben geprofiteerd van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG. |
| --- | --- |

(219)

De belangrijkste economische activiteit van FLG, de exploitatie van de luchthaven van Lübeck, bestaat eveneens niet meer, aangezien er vanaf de luchthaven van Lübeck geen lijn- of chartervluchten meer worden aangeboden. Op het moment van het huidige besluit vliegt er geen enkele luchtvaartmaatschappij op de luchthaven van Lübeck. Daarom kan de verkochte economische activiteit niet hebben geprofiteerd van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG.

| (220) | Bovendien moet de Commissie toetsen of de verkochte economische activiteit, in dat geval dus de luchthaven, door de negatieve koopprijs die Yasmina betaalde voor de vermogensbestanddelen van FLG, mogelijk bevoordeeld geweest kan zijn (47). Daartoe moet de Commissie onderzoeken of de Hanzestad Lübeck zich heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Daartoe moeten de kosten van de verkoop van de luchthaven worden vergeleken met de kosten die zouden zijn ontstaan bij een tegengesteld scenario, dus in het onderhavige geval bijvoorbeeld bij sluiting van de luchthaven of voortzetting van de exploitatie van de luchthaven door FLG. |
| --- | --- |

(220)

Bovendien moet de Commissie toetsen of de verkochte economische activiteit, in dat geval dus de luchthaven, door de negatieve koopprijs die Yasmina betaalde voor de vermogensbestanddelen van FLG, mogelijk bevoordeeld geweest kan zijn (47). Daartoe moet de Commissie onderzoeken of de Hanzestad Lübeck zich heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Daartoe moeten de kosten van de verkoop van de luchthaven worden vergeleken met de kosten die zouden zijn ontstaan bij een tegengesteld scenario, dus in het onderhavige geval bijvoorbeeld bij sluiting van de luchthaven of voortzetting van de exploitatie van de luchthaven door FLG.

47

| (221) | Aangezien op het tijdstip van het onderhavige besluit echter geen luchtvaartmaatschappij de luchthaven aandoet en er dus geen lijn- of chartervluchten worden aangeboden vanaf de luchthaven van Lübeck, moet volgens de Commissie niet worden getoetst of de verkochte economische activiteit werd bevoordeeld door de negatieve koopprijs. De economische activiteit is van de markt verdwenen. |
| --- | --- |

(221)

Aangezien op het tijdstip van het onderhavige besluit echter geen luchtvaartmaatschappij de luchthaven aandoet en er dus geen lijn- of chartervluchten worden aangeboden vanaf de luchthaven van Lübeck, moet volgens de Commissie niet worden getoetst of de verkochte economische activiteit werd bevoordeeld door de negatieve koopprijs. De economische activiteit is van de markt verdwenen.

| (222) | Dit vaststellende blijft de toetsing van de recente verkoop van de luchthaven van Lübeck aan Stöcker als mogelijke staatssteun voor de koper van kracht. Verder wijst de Commissie Duitsland erop dat mogelijke maatregelen ter voorbereiding van de hervatting van lijnvluchten of chartervluchten vanaf de luchthaven van Lübeck aan staatssteuntoezicht onderhevig zijn en bij de Commissie dienden te worden aangemeld. |
| --- | --- |

(222)

Dit vaststellende blijft de toetsing van de recente verkoop van de luchthaven van Lübeck aan Stöcker als mogelijke staatssteun voor de koper van kracht. Verder wijst de Commissie Duitsland erop dat mogelijke maatregelen ter voorbereiding van de hervatting van lijnvluchten of chartervluchten vanaf de luchthaven van Lübeck aan staatssteuntoezicht onderhevig zijn en bij de Commissie dienden te worden aangemeld.

7.2.5.   
  Conclusie

Conclusie

| (223) | Er hoeft geen besluit te worden genomen waarin wordt vastgesteld of er op grond van artikel 107, lid 1, VWEU sprake is van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG en of die, mits hiervan sprake is, verenigbaar is met de interne markt. De rechtspersoon FLG en de door haar uitgeoefende economische activiteiten bestaan niet meer. Zelfs als er sprake zou zijn van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina, dan zou de steunmaatregel niet meer van Yasmina kunnen worden teruggevorderd, aangezien Yasmina is geliquideerd en de vermogensbestanddelen volgens een faillissementsprocedure naar Duits recht en onder toezicht van de rechtbank zijn verkocht. |
| --- | --- |

(223)

Er hoeft geen besluit te worden genomen waarin wordt vastgesteld of er op grond van artikel 107, lid 1, VWEU sprake is van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG en of die, mits hiervan sprake is, verenigbaar is met de interne markt. De rechtspersoon FLG en de door haar uitgeoefende economische activiteiten bestaan niet meer. Zelfs als er sprake zou zijn van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina, dan zou de steunmaatregel niet meer van Yasmina kunnen worden teruggevorderd, aangezien Yasmina is geliquideerd en de vermogensbestanddelen volgens een faillissementsprocedure naar Duits recht en onder toezicht van de rechtbank zijn verkocht.

7.3.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN INFRATIL

7.3.1.   
  Verkoop van de aandelen FLG

Verkoop van de aandelen FLG

7.3.1.1.   Voordeel

Voordeel

| (224) | Er is op grond van artikel 107, lid 1, VWEU sprake van bevoordeling als een onderneming een economisch voordeel ontvangt dat zij onder normale voorwaarden, dus zonder ingrijpen van de staat, niet zou hebben verkregen (48). |
| --- | --- |

(224)

Er is op grond van artikel 107, lid 1, VWEU sprake van bevoordeling als een onderneming een economisch voordeel ontvangt dat zij onder normale voorwaarden, dus zonder ingrijpen van de staat, niet zou hebben verkregen (48).

48

| (225) | Artikel 345 VWEU bepaalt het volgende: „De Verdragen laten de regeling van het eigendomsrecht in de lidstaten onverlet.” De privatisering van een onderneming — een overgang van de publieke naar de particuliere sector — is een economisch besluit waarvoor als zodanig uitsluitend de lidstaten zelf verantwoordelijk zijn. |
| --- | --- |

(225)

Artikel 345 VWEU bepaalt het volgende: „De Verdragen laten de regeling van het eigendomsrecht in de lidstaten onverlet.” De privatisering van een onderneming — een overgang van de publieke naar de particuliere sector — is een economisch besluit waarvoor als zodanig uitsluitend de lidstaten zelf verantwoordelijk zijn.

| (226) | Volgens vaste rechtspraak (49) en de besluitvormingspraktijk van de Commissie (50) wordt de koper bij de verkoop door de staat van aandelen in een onderneming niet bevoordeeld als de staat zich gedraagt als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Daarvan is sprake als een hypothetische particuliere aandeelhouder de desbetreffende rechtshandeling had afgesloten met het oog op de winstkansen. Niet-economische afwegingen, zoals strategische afwegingen ten aanzien van de branche of de werkgelegenheid of regionale ontwikkelingsdoelstellingen spelen bij die beoordeling dan ook geen rol. Dit principe is door de Commissie en door het Gerecht meerdere keren bevestigd (51). |
| --- | --- |

(226)

Volgens vaste rechtspraak (49) en de besluitvormingspraktijk van de Commissie (50) wordt de koper bij de verkoop door de staat van aandelen in een onderneming niet bevoordeeld als de staat zich gedraagt als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Daarvan is sprake als een hypothetische particuliere aandeelhouder de desbetreffende rechtshandeling had afgesloten met het oog op de winstkansen. Niet-economische afwegingen, zoals strategische afwegingen ten aanzien van de branche of de werkgelegenheid of regionale ontwikkelingsdoelstellingen spelen bij die beoordeling dan ook geen rol. Dit principe is door de Commissie en door het Gerecht meerdere keren bevestigd (51).

49

50

51

| (227) | In zijn arrest in de zaak Stardust Marine heeft het Hof van Justitie verklaard „dat met betrekking tot de vraag of de staat zich als een voorzichtige investeerder in een markteconomie heeft gedragen, voor de beoordeling van de economische rationaliteit van het gedrag van de staat moet worden uitgegaan van de periode waarin de financiële steunmaatregelen zijn genomen, en dus niet van een latere situatie” (52). |
| --- | --- |

(227)

In zijn arrest in de zaak Stardust Marine heeft het Hof van Justitie verklaard „dat met betrekking tot de vraag of de staat zich als een voorzichtige investeerder in een markteconomie heeft gedragen, voor de beoordeling van de economische rationaliteit van het gedrag van de staat moet worden uitgegaan van de periode waarin de financiële steunmaatregelen zijn genomen, en dus niet van een latere situatie” (52).

52

| (228) | Ten aanzien van de toetsing of de Hanzestad Lübeck zich bij de privatisering heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, moeten de verschillende beleidsopties waarover de Hanzestad Lübeck destijds beschikte worden beoordeeld om te kunnen bepalen of de Hanzestad Lübeck de financieel gunstigste mogelijkheid heeft gekozen. In principe kan voor het aantonen van de marktwaarde van een rechtshandeling een beoordeling van een onafhankelijk adviesbureau worden gehanteerd. |
| --- | --- |

(228)

Ten aanzien van de toetsing of de Hanzestad Lübeck zich bij de privatisering heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, moeten de verschillende beleidsopties waarover de Hanzestad Lübeck destijds beschikte worden beoordeeld om te kunnen bepalen of de Hanzestad Lübeck de financieel gunstigste mogelijkheid heeft gekozen. In principe kan voor het aantonen van de marktwaarde van een rechtshandeling een beoordeling van een onafhankelijk adviesbureau worden gehanteerd.

| (229) | In 2004 gaf de Hanzestad Lübeck een onafhankelijke, particuliere bank de opdracht om een beoordeling te geven van zowel het stilleggen als het voortzetten van de exploitatie van de luchthaven (hierna het „Berenberg-onderzoek” genoemd) (53). In dit onderzoek werd een beoordeling gegeven van het meest gunstige en het meest ongunstige resultaat van de volgende beleidsopties:

  Tabel 9


  Beleidsopties van de HL en de beoordeling door Berenberg Consult









  Beleidsopties | Ongunstigste situatie (in EUR) | Gunstigste situatie (in EUR) | Gemiddelde waarde (in EUR) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Privatisering (gunstigste situatie incl. subsidies, verkoop van de luchthavenlocatie 2009, belofte van terugbetaling van kwijtgescholden leningen uit toekomstige winst [„Besserungsschein”]) | [...] | [...] | [...] |
| Ordelijke sluiting (gunstigste geval zonder aansprakelijkheid) | [...] | [...] | [...] |
| Faillissement (gunstigste geval zonder aansprakelijkheid) | [....] | [...] | [...] |
| Ongewijzigde voortzetting van de exploitatie (geen verschil tussen gunstigste en ongunstigste geval) | [...] | [...] | [...] |

(229)

In 2004 gaf de Hanzestad Lübeck een onafhankelijke, particuliere bank de opdracht om een beoordeling te geven van zowel het stilleggen als het voortzetten van de exploitatie van de luchthaven (hierna het „Berenberg-onderzoek” genoemd) (53). In dit onderzoek werd een beoordeling gegeven van het meest gunstige en het meest ongunstige resultaat van de volgende beleidsopties:

53

Tabel 9

Tabel 9

Beleidsopties van de HL en de beoordeling door Berenberg Consult

Beleidsopties van de HL en de beoordeling door Berenberg Consult

Beleidsopties

Ongunstigste situatie (in EUR)

Gunstigste situatie (in EUR)

Gemiddelde waarde (in EUR)

Privatisering (gunstigste situatie incl. subsidies, verkoop van de luchthavenlocatie 2009, belofte van terugbetaling van kwijtgescholden leningen uit toekomstige winst [„Besserungsschein”])

Besserungsschein

[...]

[...]

[...]

Ordelijke sluiting (gunstigste geval zonder aansprakelijkheid)

[...]

[...]

[...]

Faillissement (gunstigste geval zonder aansprakelijkheid)

[....]

[...]

[...]

Ongewijzigde voortzetting van de exploitatie (geen verschil tussen gunstigste en ongunstigste geval)

[...]

[...]

[...]

| (230) | De afsluitingsdatum van de gegevens was 31 december 2003. Op grond van het Berenberg-onderzoek zou voortzetting van de luchthavenexploitatie [...] EUR aan kosten hebben veroorzaakt. Daarbij werd ervan uitgegaan dat de luchthaven in de daaropvolgende jaren verlies zou blijven lijden. De kosten van een privatisering werden geraamd op [...] EUR à [...] EUR. Deze beoordeling berustte op een geraamde positieve verkoopprijs van [...] EUR. Aangezien een potentiële koper bij de offerte voor de koopprijs rekening zou houden met mogelijke te verwachten verliezen, wijst deze inschatting van de verkoopprijs erop dat in de beoordeling werd uitgegaan van een rendabele exploitatie van de luchthaven na de privatisering. Deze aanname berust op de verwachting dat de efficiëntie en de passagiersaantallen na de privatisering zouden stijgen. De aanname is daarmee gerechtvaardigd. Zo was er een specifieke aankondiging van Ryanair dat bij verdere uitbreiding van de start- en landingsbanen een vestiging op de luchthaven van Lübeck zou worden geopend. |
| --- | --- |

(230)

De afsluitingsdatum van de gegevens was 31 december 2003. Op grond van het Berenberg-onderzoek zou voortzetting van de luchthavenexploitatie [...] EUR aan kosten hebben veroorzaakt. Daarbij werd ervan uitgegaan dat de luchthaven in de daaropvolgende jaren verlies zou blijven lijden. De kosten van een privatisering werden geraamd op [...] EUR à [...] EUR. Deze beoordeling berustte op een geraamde positieve verkoopprijs van [...] EUR. Aangezien een potentiële koper bij de offerte voor de koopprijs rekening zou houden met mogelijke te verwachten verliezen, wijst deze inschatting van de verkoopprijs erop dat in de beoordeling werd uitgegaan van een rendabele exploitatie van de luchthaven na de privatisering. Deze aanname berust op de verwachting dat de efficiëntie en de passagiersaantallen na de privatisering zouden stijgen. De aanname is daarmee gerechtvaardigd. Zo was er een specifieke aankondiging van Ryanair dat bij verdere uitbreiding van de start- en landingsbanen een vestiging op de luchthaven van Lübeck zou worden geopend.

| (231) | Op basis daarvan besloot de Hanzestad Lübeck om de procedure ter privatisering van de luchthaven in gang te zetten, aangezien dat financieel gezien als de meest gunstige optie van de verschillende beleidsopties naar voren was gekomen. De Commissie stelt vast dat er in het Berenberg-onderzoek van werd uitgegaan dat de luchthavenactiviteiten tegen een positieve prijs zouden kunnen worden verkocht, terwijl er bij voortzetting in overheidshanden continue verliezen te verwachten waren. |
| --- | --- |

(231)

Op basis daarvan besloot de Hanzestad Lübeck om de procedure ter privatisering van de luchthaven in gang te zetten, aangezien dat financieel gezien als de meest gunstige optie van de verschillende beleidsopties naar voren was gekomen. De Commissie stelt vast dat er in het Berenberg-onderzoek van werd uitgegaan dat de luchthavenactiviteiten tegen een positieve prijs zouden kunnen worden verkocht, terwijl er bij voortzetting in overheidshanden continue verliezen te verwachten waren.

| (232) | De overeenkomst die de Hanzestad Lübeck en Infratil sloten, bestaat uit meerdere componenten en voorziet in verschillende scenario's die betrekking hebben op de situatie in oktober 2005. |
| --- | --- |

(232)

De overeenkomst die de Hanzestad Lübeck en Infratil sloten, bestaat uit meerdere componenten en voorziet in verschillende scenario's die betrekking hebben op de situatie in oktober 2005.

| (233) | Doordat de planologische kernbeslissing door het arrest van de OVG Schleswig van juli 2005 (zie overweging 78) niet tot stand kwam, werd een uitbreiding van de luchthaven door Infratil tegengegaan. Daardoor daalde FLG in waarde. Bovendien hing de uitbreiding van het aantal luchtdiensten door Ryanair, die tot een verhoging van de winstgevendheid van de luchthaven zou leiden, in eerste instantie af van de totstandkoming van de planologische kernbeslissing. |
| --- | --- |

(233)

Doordat de planologische kernbeslissing door het arrest van de OVG Schleswig van juli 2005 (zie overweging 78) niet tot stand kwam, werd een uitbreiding van de luchthaven door Infratil tegengegaan. Daardoor daalde FLG in waarde. Bovendien hing de uitbreiding van het aantal luchtdiensten door Ryanair, die tot een verhoging van de winstgevendheid van de luchthaven zou leiden, in eerste instantie af van de totstandkoming van de planologische kernbeslissing.

| (234) | De Nieuw-Zeelandse investeringsmaatschappij Infratil was een van de eerste particuliere kapitaalverstrekkers die op het vasteland van Europa investeerde in een regionale luchthaven en beschikte voor de risicobeoordeling dan ook slechts over een beperkte hoeveelheid informatie. Op grond van vroegere ervaringen en kennis ten aanzien van de Duitse administratieve procedures kon de Hanzestad Lübeck er redelijkerwijs van uitgaan dat de planologische kernbeslissing tot stand zou komen. Tegelijkertijd moest de Hanzestad Lübeck echter aanvaarden dat de planologische kernbeslissing door Infratil zou worden beschouwd als een groter risico, waardoor Infratil niet bereid zou zijn om meteen de volledige koopprijs te betalen. Daarom werd tijdens de onderhandelingen een verkoopoptie overeengekomen en werd de koopprijs gesplitst in een direct te betalen koopprijs I en een koopprijs II die gekoppeld was aan de totstandkoming van de planologische kernbeslissing en dan meteen zou moeten worden voldaan. Gezien deze omstandigheden komt de Commissie tot de slotsom dat een particuliere aandeelhouder bij onderhandelingen tot vergelijkbare condities zou zijn gekomen. |
| --- | --- |

(234)

De Nieuw-Zeelandse investeringsmaatschappij Infratil was een van de eerste particuliere kapitaalverstrekkers die op het vasteland van Europa investeerde in een regionale luchthaven en beschikte voor de risicobeoordeling dan ook slechts over een beperkte hoeveelheid informatie. Op grond van vroegere ervaringen en kennis ten aanzien van de Duitse administratieve procedures kon de Hanzestad Lübeck er redelijkerwijs van uitgaan dat de planologische kernbeslissing tot stand zou komen. Tegelijkertijd moest de Hanzestad Lübeck echter aanvaarden dat de planologische kernbeslissing door Infratil zou worden beschouwd als een groter risico, waardoor Infratil niet bereid zou zijn om meteen de volledige koopprijs te betalen. Daarom werd tijdens de onderhandelingen een verkoopoptie overeengekomen en werd de koopprijs gesplitst in een direct te betalen koopprijs I en een koopprijs II die gekoppeld was aan de totstandkoming van de planologische kernbeslissing en dan meteen zou moeten worden voldaan. Gezien deze omstandigheden komt de Commissie tot de slotsom dat een particuliere aandeelhouder bij onderhandelingen tot vergelijkbare condities zou zijn gekomen.

| (235) | De Commissie moet verder toetsen of de afzonderlijke prijzen die in de overeenkomst voor bepaalde scenario's worden genoemd, voldoen aan de marktvoorwaarden. |
| --- | --- |

(235)

De Commissie moet verder toetsen of de afzonderlijke prijzen die in de overeenkomst voor bepaalde scenario's worden genoemd, voldoen aan de marktvoorwaarden.

Koopprijs I ([...]) en verkoopoptie

Koopprijs I ([...]) en verkoopoptie

| (236) | In dit scenario wordt niet voldaan aan de voorwaarden die worden genoemd in de overeenkomst van deelneming van 2005 en komt er geen planologische kernbeslissing tot stand. In dat geval hoeft Infratil koopprijs II niet te voldoen. Uit het onderzoek in opdracht van de Commissie door het onafhankelijke adviesbureau Ecorys blijkt dat ervan wordt uitgegaan dat de luchthaven van Lübeck zonder de verbouwingswerkzaamheden verlies zou lijden.

  Figuur 2


  Laagste scenario — NCW (90 % waarde eigen kapitaal) en koopprijs

  [...] |
| --- | --- |

(236)

In dit scenario wordt niet voldaan aan de voorwaarden die worden genoemd in de overeenkomst van deelneming van 2005 en komt er geen planologische kernbeslissing tot stand. In dat geval hoeft Infratil koopprijs II niet te voldoen. Uit het onderzoek in opdracht van de Commissie door het onafhankelijke adviesbureau Ecorys blijkt dat ervan wordt uitgegaan dat de luchthaven van Lübeck zonder de verbouwingswerkzaamheden verlies zou lijden.

Figuur 2

Figuur 2

Laagste scenario — NCW (90 % waarde eigen kapitaal) en koopprijs

Laagste scenario — NCW (90 % waarde eigen kapitaal) en koopprijs

[...]

| (237) | Onder die omstandigheden was te verwachten geweest dat Infratil gebruik zou maken van de verkoopoptie. Koopprijs I is dan ook een volkomen symbolische prijs, gekoppeld aan een waarborg in de vorm van een exitstrategie voor Infratil voor herroeping van de transactie. Aangezien exploitatie van de luchthaven bij dit scenario niet rendabel is, komt de Commissie tot de slotsom dat de prijs van [...] EUR voldoet aan de marktvoorwaarden en Infratil geen economisch voordeel had bij deze transactie. |
| --- | --- |

(237)

Onder die omstandigheden was te verwachten geweest dat Infratil gebruik zou maken van de verkoopoptie. Koopprijs I is dan ook een volkomen symbolische prijs, gekoppeld aan een waarborg in de vorm van een exitstrategie voor Infratil voor herroeping van de transactie. Aangezien exploitatie van de luchthaven bij dit scenario niet rendabel is, komt de Commissie tot de slotsom dat de prijs van [...] EUR voldoet aan de marktvoorwaarden en Infratil geen economisch voordeel had bij deze transactie.

| (238) | De prijs van de verkoopoptie van [...] EUR (door de Hanzestad Lübeck te betalen) bestaat in eerste instantie uit betalingen voor aandeelhouderskredieten, investeringen, exploitatieverliezen en de kosten voor de planologische kernbeslissing — kortom, de kosten die zonder de privatisering van de luchthaven door de Hanzestad hadden moeten worden gedragen. Gezien de verschillende prijsonderdelen zou de verkoopoptie gelijkstaan aan de ontbinding van de overeenkomst en daarmee aan de herroeping van de oorspronkelijke transactie. |
| --- | --- |

(238)

De prijs van de verkoopoptie van [...] EUR (door de Hanzestad Lübeck te betalen) bestaat in eerste instantie uit betalingen voor aandeelhouderskredieten, investeringen, exploitatieverliezen en de kosten voor de planologische kernbeslissing — kortom, de kosten die zonder de privatisering van de luchthaven door de Hanzestad hadden moeten worden gedragen. Gezien de verschillende prijsonderdelen zou de verkoopoptie gelijkstaan aan de ontbinding van de overeenkomst en daarmee aan de herroeping van de oorspronkelijke transactie.

| (239) | Bovendien stelt de Commissie vast dat de overname van exploitatieverliezen beperkt is tot [...] EUR. De verliezen van de luchthaven in de jaren voor de privatisering wijzen er echter op dat Infratil zich bewust moet zijn geweest van het feit dat de daadwerkelijke verliezen veel hoger zouden liggen dan deze bovengrens als de luchthaven van Lübeck niet de verwachte groei zou doormaken.

  Tabel 10


  Verliezen van FLG over de periode 1995-2010







  Jaar | Verliezen van FLG (in 1 000 EUR) |
| --- | --- | --- |
| 1995 | [...] |
| 1996 | [...] |
| 1997 | [...] |
| 1998 | [...] |
| 1999 | [...] |
| 2000 | [...] |
| 2001 | [...] |
| 2002 | [...] |
| 2003 | [...] |
| 2004 | [...] |
| 2005 | [...] |
| 2006 (1 januari 2006 — 31 maart 2006) | [...] |
| 2007 | [...] |
| 2008 | [...] |
| 2009 | [...] |
| 2010 | [...] |

(239)

Bovendien stelt de Commissie vast dat de overname van exploitatieverliezen beperkt is tot [...] EUR. De verliezen van de luchthaven in de jaren voor de privatisering wijzen er echter op dat Infratil zich bewust moet zijn geweest van het feit dat de daadwerkelijke verliezen veel hoger zouden liggen dan deze bovengrens als de luchthaven van Lübeck niet de verwachte groei zou doormaken.

Tabel 10

Tabel 10

Verliezen van FLG over de periode 1995-2010

Verliezen van FLG over de periode 1995-2010

Jaar

Verliezen van FLG (in 1 000 EUR)

1995

[...]

1996

[...]

1997

[...]

1998

[...]

1999

[...]

2000

[...]

2001

[...]

2002

[...]

2003

[...]

2004

[...]

2005

[...]

2006 (1 januari 2006 — 31 maart 2006)

[...]

2007

[...]

2008

[...]

2009

[...]

2010

[...]

| (240) | Bij extrapolatie van de verliezen uit de drie jaren voor de privatisering (2002-2004) was voor de periode van 1 oktober 2005 tot en met 31 december 2008 een verlies van meer dan [...] EUR te verwachten. Zelfs als ervan uit wordt gegaan dat de verliezen uit het jaar vóór de privatisering constant bleven, zouden verliezen van [...]EUR te verwachten zijn geweest. Infratil zou daarom redelijkerwijs hebben kunnen verwachten dat in het geval van opnieuw verkopen van de aandelen en rekening houdend met de overname van verliezen van [...] EUR door de Hanzestad Lübeck een extra verlies van [...] à [...] EUR moest worden ingecalculeerd. Deze schatting van de situatie vooraf werd bevestigd door gegevens achteraf, volgens welke de luchthaven over de desbetreffende periode een verlies leed van [...] EUR. |
| --- | --- |

(240)

Bij extrapolatie van de verliezen uit de drie jaren voor de privatisering (2002-2004) was voor de periode van 1 oktober 2005 tot en met 31 december 2008 een verlies van meer dan [...] EUR te verwachten. Zelfs als ervan uit wordt gegaan dat de verliezen uit het jaar vóór de privatisering constant bleven, zouden verliezen van [...]EUR te verwachten zijn geweest. Infratil zou daarom redelijkerwijs hebben kunnen verwachten dat in het geval van opnieuw verkopen van de aandelen en rekening houdend met de overname van verliezen van [...] EUR door de Hanzestad Lübeck een extra verlies van [...] à [...] EUR moest worden ingecalculeerd. Deze schatting van de situatie vooraf werd bevestigd door gegevens achteraf, volgens welke de luchthaven over de desbetreffende periode een verlies leed van [...] EUR.

| (241) | Het ligt voor de hand dat een particuliere verkoper niet in staat was geweest om een gunstigere prijs voor de verkoopoptie uit te onderhandelen. De Commissie komt dan ook tot de slotsom dat de Hanzestad Lübeck bij de onderhandelingen over de verkoopoptie heeft gehandeld als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie en dat Infratil geen economische voordelen werden verleend. |
| --- | --- |

(241)

Het ligt voor de hand dat een particuliere verkoper niet in staat was geweest om een gunstigere prijs voor de verkoopoptie uit te onderhandelen. De Commissie komt dan ook tot de slotsom dat de Hanzestad Lübeck bij de onderhandelingen over de verkoopoptie heeft gehandeld als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie en dat Infratil geen economische voordelen werden verleend.

Koopprijs II ([...] EUR)

Koopprijs II ([...] EUR)

| (242) | Koopprijs II van [...] EUR hoefde Infratil alleen te betalen als aan bepaalde vereisten werd voldaan die de winstgevendheid van de luchthaven waarborgden. |
| --- | --- |

(242)

Koopprijs II van [...] EUR hoefde Infratil alleen te betalen als aan bepaalde vereisten werd voldaan die de winstgevendheid van de luchthaven waarborgden.

| (243) | De prijs komt overeen met de verkoopprijs die de partijen overeenkwamen bij de aanbestedingsprocedure in maart 2005. |
| --- | --- |

(243)

De prijs komt overeen met de verkoopprijs die de partijen overeenkwamen bij de aanbestedingsprocedure in maart 2005.

| (244) | Er kan worden uitgesloten dat er sprake is van een economisch voordeel als de verkoop plaatsvindt conform de marktvoorwaarden. Er kan worden uitgegaan van een marktconforme verkoop als de verkoop plaatsvindt door middel van een openbare aanbestedingsprocedure en aan alle volgende voorwaarden is voldaan (54):






  — | de aandelen worden verkocht via een openbare aanbestedingsprocedure, die voor alle belangstellenden transparant en niet-discriminerend is; |
| --- | --- | --- |

(244)

Er kan worden uitgesloten dat er sprake is van een economisch voordeel als de verkoop plaatsvindt conform de marktvoorwaarden. Er kan worden uitgegaan van een marktconforme verkoop als de verkoop plaatsvindt door middel van een openbare aanbestedingsprocedure en aan alle volgende voorwaarden is voldaan (54):

54

—

de aandelen worden verkocht via een openbare aanbestedingsprocedure, die voor alle belangstellenden transparant en niet-discriminerend is;

| — | er gelden geen voorwaarden die niet gebruikelijk zijn bij vergelijkbare transacties tussen particuliere partijen en die tot een lagere koopprijs zouden kunnen leiden; |
| --- | --- |

—

er gelden geen voorwaarden die niet gebruikelijk zijn bij vergelijkbare transacties tussen particuliere partijen en die tot een lagere koopprijs zouden kunnen leiden;

| — | de aandelen worden verkocht aan de meest biedende; |
| --- | --- |

—

de aandelen worden verkocht aan de meest biedende;

| — | de bieders krijgen genoeg tijd en voldoende informatie om de vermogensbestanddelen waarop zij bieden op de juiste manier te kunnen beoordelen. |
| --- | --- |

—

de bieders krijgen genoeg tijd en voldoende informatie om de vermogensbestanddelen waarop zij bieden op de juiste manier te kunnen beoordelen.

| (245) | De aanbestedingsprocedure die in maart 2005 plaatsvond, voldeed aan deze voorwaarden. Aangezien er vijf verschillende ondernemingen waren die belangstelling hadden in de aankoop van de luchthaven, kan er niet van worden uitgegaan dat alleen Infratil in staat was om een echte offerte in te dienen. Verder werd de openbare aanbesteding op grond van Duits recht zo geconcipieerd dat een effectieve en niet-discriminerende mededinging gewaarborgd was. |
| --- | --- |

(245)

De aanbestedingsprocedure die in maart 2005 plaatsvond, voldeed aan deze voorwaarden. Aangezien er vijf verschillende ondernemingen waren die belangstelling hadden in de aankoop van de luchthaven, kan er niet van worden uitgegaan dat alleen Infratil in staat was om een echte offerte in te dienen. Verder werd de openbare aanbesteding op grond van Duits recht zo geconcipieerd dat een effectieve en niet-discriminerende mededinging gewaarborgd was.

| (246) | De Commissie stelt vast dat de verkoopprijs in de eerste koopovereenkomst van maart 2005 [...] EUR bedroeg. In oktober 2005 werd echter opnieuw onderhandeld over de contractuele voorwaarden. De voorwaarden voor de koopprijs II en de overeengekomen kortingen (zie overweging 83) kwamen niet voor in de oorspronkelijke aanbestedingsprocedure. Om te kunnen beoordelen of de overeengekomen prijs marktconform is, moet het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie worden gehanteerd. |
| --- | --- |

(246)

De Commissie stelt vast dat de verkoopprijs in de eerste koopovereenkomst van maart 2005 [...] EUR bedroeg. In oktober 2005 werd echter opnieuw onderhandeld over de contractuele voorwaarden. De voorwaarden voor de koopprijs II en de overeengekomen kortingen (zie overweging 83) kwamen niet voor in de oorspronkelijke aanbestedingsprocedure. Om te kunnen beoordelen of de overeengekomen prijs marktconform is, moet het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie worden gehanteerd.

| (247) | Om te kunnen bepalen of de Hanzestad Lübeck een hogere koopprijs had kunnen uitonderhandelen, dient rekening te worden gehouden met de gegeven omstandigheden, vooral de grootte van het risico bij het uitoefenen van de verkoopoptie voor Infratil en de potentiële verliezen die daaraan gekoppeld waren. |
| --- | --- |

(247)

Om te kunnen bepalen of de Hanzestad Lübeck een hogere koopprijs had kunnen uitonderhandelen, dient rekening te worden gehouden met de gegeven omstandigheden, vooral de grootte van het risico bij het uitoefenen van de verkoopoptie voor Infratil en de potentiële verliezen die daaraan gekoppeld waren.

| (248) | Zoals in overweging 240 genoemd werd, moest Infratil, zelfs als er rekening wordt gehouden met de door de Hanzestad Lübeck gedekte verliezen van [...] EUR, bij uitoefening van de verkoopoptie rekening houden met bijkomende financiële verliezen van [...] EUR à [...] EUR. Vooraf beschouwd was de situatie voor Infratil dan ook zodanig dat er ofwel winst zou worden gemaakt, indien het tweede scenario zich zou voordoen, ofwel groot verlies zou worden geleden indien de verkoopoptie zou worden uitgeoefend. |
| --- | --- |

(248)

Zoals in overweging 240 genoemd werd, moest Infratil, zelfs als er rekening wordt gehouden met de door de Hanzestad Lübeck gedekte verliezen van [...] EUR, bij uitoefening van de verkoopoptie rekening houden met bijkomende financiële verliezen van [...] EUR à [...] EUR. Vooraf beschouwd was de situatie voor Infratil dan ook zodanig dat er ofwel winst zou worden gemaakt, indien het tweede scenario zich zou voordoen, ofwel groot verlies zou worden geleden indien de verkoopoptie zou worden uitgeoefend.

| (249) | Duitsland verklaarde dat het de Hanzestad Lübeck in 2005 zeer onwaarschijnlijk leek dat de omstandigheden voor de uitoefening van de verkoopoptie zich zouden voordoen, dat wil zeggen dat de planologische kernbeslissing niet tot stand zou komen en het aantal passagiers onder de grens van [...] passagiers zou blijven. |
| --- | --- |

(249)

Duitsland verklaarde dat het de Hanzestad Lübeck in 2005 zeer onwaarschijnlijk leek dat de omstandigheden voor de uitoefening van de verkoopoptie zich zouden voordoen, dat wil zeggen dat de planologische kernbeslissing niet tot stand zou komen en het aantal passagiers onder de grens van [...] passagiers zou blijven.

| (250) | Zoals echter al in overweging 234 werd genoemd, moest de Hanzestad Lübeck er wel van uitgaan dat Infratil de planologische kernbeslissing als een hoger risico zou beschouwen. |
| --- | --- |

(250)

Zoals echter al in overweging 234 werd genoemd, moest de Hanzestad Lübeck er wel van uitgaan dat Infratil de planologische kernbeslissing als een hoger risico zou beschouwen.

| (251) | Ten aanzien van de passagiersaantallen argumenteert Duitsland dat Ryanair had aangekondigd om op de luchthaven van Lübeck een vestiging te openen indien de bestaande start- en landingsbanen zouden worden uitgebreid en dat er in dat geval rekening werd gehouden met tot wel [...] passagiers per jaar. |
| --- | --- |

(251)

Ten aanzien van de passagiersaantallen argumenteert Duitsland dat Ryanair had aangekondigd om op de luchthaven van Lübeck een vestiging te openen indien de bestaande start- en landingsbanen zouden worden uitgebreid en dat er in dat geval rekening werd gehouden met tot wel [...] passagiers per jaar.

| (252) | De Commissie stelt vast dat de daadwerkelijke passagiersaantallen van de luchthaven van Lübeck deze drempel niet haalden, maar over de periode van 2005 tot 2008 juist daalden tot 544 339 (zie tabel 1). De Commissie merkt daarbij op dat de omstandigheden, zoals de effecten van de financiële crisis, in 2005 nog niet konden worden voorzien en een groot deel van de afwijking in het verwachte en daadwerkelijk gerealiseerde aantal passagiers kan verklaren. |
| --- | --- |

(252)

De Commissie stelt vast dat de daadwerkelijke passagiersaantallen van de luchthaven van Lübeck deze drempel niet haalden, maar over de periode van 2005 tot 2008 juist daalden tot 544 339 (zie tabel 1). De Commissie merkt daarbij op dat de omstandigheden, zoals de effecten van de financiële crisis, in 2005 nog niet konden worden voorzien en een groot deel van de afwijking in het verwachte en daadwerkelijk gerealiseerde aantal passagiers kan verklaren.

| (253) | Zowel in het onderzoek van Ecorys in opdracht van de Commissie als in het door de Hanzestad Lübeck 2005 bij Ernst & Young aangevraagde expertiserapport wordt voor 2008 rekening gehouden met [...] passagiers. Dit cijfer berust op de aanname dat in het eerste halfjaar van 2008 de planologische kernbeslissing tot stand komt en de bouwwerkzaamheden op de luchthaven van Lübeck zouden worden uitgesteld tot eind 2008. |
| --- | --- |

(253)

Zowel in het onderzoek van Ecorys in opdracht van de Commissie als in het door de Hanzestad Lübeck 2005 bij Ernst & Young aangevraagde expertiserapport wordt voor 2008 rekening gehouden met [...] passagiers. Dit cijfer berust op de aanname dat in het eerste halfjaar van 2008 de planologische kernbeslissing tot stand komt en de bouwwerkzaamheden op de luchthaven van Lübeck zouden worden uitgesteld tot eind 2008.

| (254) | Op basis van deze cijfers had de Hanzestad Lübeck redelijkerwijs kunnen aannemen dat het aantal passagiers de drempelwaarde van [...] niet zou bereiken. Aangezien het behalen van deze drempelwaarde een voorwaarde was voor het vervallen van de verkoopoptie en aangezien het resultaat van de procedure rond de planologische kernbeslissing onzeker was, moest ervan worden uitgegaan dat de verkoopoptie mogelijk zou kunnen worden uitgeoefend. |
| --- | --- |

(254)

Op basis van deze cijfers had de Hanzestad Lübeck redelijkerwijs kunnen aannemen dat het aantal passagiers de drempelwaarde van [...] niet zou bereiken. Aangezien het behalen van deze drempelwaarde een voorwaarde was voor het vervallen van de verkoopoptie en aangezien het resultaat van de procedure rond de planologische kernbeslissing onzeker was, moest ervan worden uitgegaan dat de verkoopoptie mogelijk zou kunnen worden uitgeoefend.

| (255) | Aangezien daarom rekening moest worden gehouden met de uitoefening van de verkoopoptie door Infratil en er daarom sprake was van een hoog verliesrisico, gaat de Commissie ervan uit dat een particuliere aandeelhouder niet in staat was geweest om een hogere verkoopprijs uit te onderhandelen, aangezien de transactie dan voor een potentiële investeerder niet meer rendabel zou zijn geweest. |
| --- | --- |

(255)

Aangezien daarom rekening moest worden gehouden met de uitoefening van de verkoopoptie door Infratil en er daarom sprake was van een hoog verliesrisico, gaat de Commissie ervan uit dat een particuliere aandeelhouder niet in staat was geweest om een hogere verkoopprijs uit te onderhandelen, aangezien de transactie dan voor een potentiële investeerder niet meer rendabel zou zijn geweest.

| (256) | Daarom is de Commissie van mening dat het besluit van de Hanzestad Lübeck om akkoord te gaan met een koopprijs van [...] EUR met de overeengekomen kortingen volgens de overeenkomst van deelneming van 2005 een economisch goed onderbouwd besluit was. |
| --- | --- |

(256)

Daarom is de Commissie van mening dat het besluit van de Hanzestad Lübeck om akkoord te gaan met een koopprijs van [...] EUR met de overeengekomen kortingen volgens de overeenkomst van deelneming van 2005 een economisch goed onderbouwd besluit was.

| (257) | Dit resultaat komt overeen met de conclusies van het expertiserapport van Ernst & Young, waarin de inkomsten uit de verkoop van de FLG-aandelen werden geschat op ongeveer [...] EUR en er daarom van werd uitgegaan dat de overeengekomen prijs in een vergelijkbare situatie ook zou zijn aanvaard door een particuliere investeerder. |
| --- | --- |

(257)

Dit resultaat komt overeen met de conclusies van het expertiserapport van Ernst & Young, waarin de inkomsten uit de verkoop van de FLG-aandelen werden geschat op ongeveer [...] EUR en er daarom van werd uitgegaan dat de overeengekomen prijs in een vergelijkbare situatie ook zou zijn aanvaard door een particuliere investeerder.

| (258) | In het Ecorys-onderzoek wordt de marktwaarde met een bedrag van ongeveer [...] EUR veel hoger ingeschat. Alleen wordt in dit onderzoek geen rekening gehouden met de grote financiële risico's voor Infratil bij uitoefening van de verkoopoptie (zie de overwegingen 247 en 248). Dat risico wordt in het Ecorys-onderzoek met nul aangegeven en wordt daarom bij de schatting van de koopprijs II niet meegerekend. Ook de verschillen in de cijfers die aan de basis liggen van de berekening met betrekking tot de investeringen/CAPEX dragen ertoe bij dat de risicobeoordelingen in beide expertiserapporten van elkaar afwijken. |
| --- | --- |

(258)

In het Ecorys-onderzoek wordt de marktwaarde met een bedrag van ongeveer [...] EUR veel hoger ingeschat. Alleen wordt in dit onderzoek geen rekening gehouden met de grote financiële risico's voor Infratil bij uitoefening van de verkoopoptie (zie de overwegingen 247 en 248). Dat risico wordt in het Ecorys-onderzoek met nul aangegeven en wordt daarom bij de schatting van de koopprijs II niet meegerekend. Ook de verschillen in de cijfers die aan de basis liggen van de berekening met betrekking tot de investeringen/CAPEX dragen ertoe bij dat de risicobeoordelingen in beide expertiserapporten van elkaar afwijken.

| (259) | Verder leidt ook de verschillend beoordeelde ontwikkeling van de passagiersaantallen ertoe dat de resultaten van de expertiserapporten sterk van elkaar afwijken. |
| --- | --- |

(259)

Verder leidt ook de verschillend beoordeelde ontwikkeling van de passagiersaantallen ertoe dat de resultaten van de expertiserapporten sterk van elkaar afwijken.

| (260) | Tegen deze achtergrond komt de Commissie tot de slotsom dat de koopprijs II uit de overeenkomst van deelneming van 2005 marktconform is en Infratil geen economische voordelen verleend werden. |
| --- | --- |

(260)

Tegen deze achtergrond komt de Commissie tot de slotsom dat de koopprijs II uit de overeenkomst van deelneming van 2005 marktconform is en Infratil geen economische voordelen verleend werden.

7.3.1.2.   Conclusie ten aanzien van de winstgevendheid in zijn geheel

Conclusie ten aanzien van de winstgevendheid in zijn geheel

| (261) | Op grond van de bovenstaande beoordeling van de steunmaatregel blijkt dat de Hanzestad Lübeck drie mogelijkheden had: de luchthaven sluiten, met verlies verder exploiteren of verkopen. Door het besluit de luchthaven van Lübeck te verkopen, nam de Hanzestad Lübeck de economisch meest gunstige beslissing. Bij de beoordeling van de concrete voorwaarden van de overeenkomst van deelneming van 2005 moet rekening worden gehouden met de interacties tussen beide scenario's (dat wil zeggen koopprijs I met verkoopoptie en koopprijs II). Aangezien werd vastgesteld dat het vooraf beschouwd zowel mogelijk leek dat de koopprijs II zou worden betaald als dat de verkoopoptie zou worden uitgeoefend, moest rekening worden gehouden met de risico's die daaruit voortkomen voor beide partijen. Vooral gezien de potentiële financiële verliezen die voor Infratil zouden voortkomen uit de uitoefening van de verkoopoptie, beschouwt de Commissie het als onwaarschijnlijk dat een particuliere verkoper een gunstigere overeenkomst had kunnen uitonderhandelen. |
| --- | --- |

(261)

Op grond van de bovenstaande beoordeling van de steunmaatregel blijkt dat de Hanzestad Lübeck drie mogelijkheden had: de luchthaven sluiten, met verlies verder exploiteren of verkopen. Door het besluit de luchthaven van Lübeck te verkopen, nam de Hanzestad Lübeck de economisch meest gunstige beslissing. Bij de beoordeling van de concrete voorwaarden van de overeenkomst van deelneming van 2005 moet rekening worden gehouden met de interacties tussen beide scenario's (dat wil zeggen koopprijs I met verkoopoptie en koopprijs II). Aangezien werd vastgesteld dat het vooraf beschouwd zowel mogelijk leek dat de koopprijs II zou worden betaald als dat de verkoopoptie zou worden uitgeoefend, moest rekening worden gehouden met de risico's die daaruit voortkomen voor beide partijen. Vooral gezien de potentiële financiële verliezen die voor Infratil zouden voortkomen uit de uitoefening van de verkoopoptie, beschouwt de Commissie het als onwaarschijnlijk dat een particuliere verkoper een gunstigere overeenkomst had kunnen uitonderhandelen.

| (262) | De Commissie komt daarom tot de slotsom dat de Hanzestad Lübeck zich bij de onderhandelingen over de overeenkomst van deelname van 2005 heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Er was dan ook geen sprake van enig economisch voordeel voor Infratil door de steunmaatregel, wat maakt dat de steunmaatregel niet als staatssteun kan worden beschouwd. |
| --- | --- |

(262)

De Commissie komt daarom tot de slotsom dat de Hanzestad Lübeck zich bij de onderhandelingen over de overeenkomst van deelname van 2005 heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Er was dan ook geen sprake van enig economisch voordeel voor Infratil door de steunmaatregel, wat maakt dat de steunmaatregel niet als staatssteun kan worden beschouwd.

7.3.2.   
  De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verliezen, investeringen en andere kosten van FLG in 2009

De aanvullende overeenkomst van 2009 en de nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie — overname van verliezen, investeringen en andere kosten van FLG in 2009

| (263) | Zoals reeds werd vermeld, werden de bedragen die volgens de overeenkomst van deelname van 2005 te betalen waren voor de verkoopoptie, in de aanvullende overeenkomst van 2009 niet gewijzigd. In die overeenkomst was voorzien in de overname van verliezen, overeengekomen investeringen en andere kosten uit de exploitatie van de luchthaven van Lübeck in 2009, waaruit de totale prijs van [...] EUR voor de verkoopoptie voortkwam (zie overweging 90). |
| --- | --- |

(263)

Zoals reeds werd vermeld, werden de bedragen die volgens de overeenkomst van deelname van 2005 te betalen waren voor de verkoopoptie, in de aanvullende overeenkomst van 2009 niet gewijzigd. In die overeenkomst was voorzien in de overname van verliezen, overeengekomen investeringen en andere kosten uit de exploitatie van de luchthaven van Lübeck in 2009, waaruit de totale prijs van [...] EUR voor de verkoopoptie voortkwam (zie overweging 90).

| (264) | In het inleidingsbesluit van 2012 leidde de Commissie procedures in ten aanzien van twee afzonderlijke maatregelen, namelijk:






  a) | de overname van verliezen, investeringen en andere maatregelen van FLG in 2009; |
| --- | --- | --- |

(264)

In het inleidingsbesluit van 2012 leidde de Commissie procedures in ten aanzien van twee afzonderlijke maatregelen, namelijk:

a)

de overname van verliezen, investeringen en andere maatregelen van FLG in 2009;

| b) | het verschil tussen de in 2005 overeengekomen prijs van de verkoopoptie en de daadwerkelijk betaalde prijs voor de verkoopoptie. |
| --- | --- |

b)

het verschil tussen de in 2005 overeengekomen prijs van de verkoopoptie en de daadwerkelijk betaalde prijs voor de verkoopoptie.

Op basis van de informatie die werd ontvangen is de Commissie echter van mening dat het om slechts één maatregel gaat, namelijk de aanvullende overeenkomst van 2009 tussen de Hanzestad Lübeck en Infratil.

7.3.2.1.   Voordeel

Voordeel

| (265) | Of de prijs voor de verkoopoptie op grond van de aanvullende overeenkomst van 2009 een economisch voordeel voor Infratil inhoudt, hangt af van de vraag of is voldaan aan het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Om te kunnen vaststellen of de Hanzestad Lübeck van de beschikbare opties de financieel meest gunstige optie heeft gekozen, moet de Commissie zich proberen te verplaatsen in de positie van een particuliere aandeelhouder ten tijde van het afsluiten van de overeenkomst (55). |
| --- | --- |

(265)

Of de prijs voor de verkoopoptie op grond van de aanvullende overeenkomst van 2009 een economisch voordeel voor Infratil inhoudt, hangt af van de vraag of is voldaan aan het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Om te kunnen vaststellen of de Hanzestad Lübeck van de beschikbare opties de financieel meest gunstige optie heeft gekozen, moet de Commissie zich proberen te verplaatsen in de positie van een particuliere aandeelhouder ten tijde van het afsluiten van de overeenkomst (55).

55

| (266) | De Commissie stelt vast dat de Hanzestad Lübeck na de aankondiging van Infratil in 2009 de verkoopoptie uit te oefenen, de volgende keuzes had:






  a) | de luchthaven te sluiten, of |
| --- | --- | --- |

(266)

De Commissie stelt vast dat de Hanzestad Lübeck na de aankondiging van Infratil in 2009 de verkoopoptie uit te oefenen, de volgende keuzes had:

a)

de luchthaven te sluiten, of

| b) | te zoeken naar een nieuwe particuliere exploitant en in de tussentijd






  — | de exploitatie van de luchthaven weer zelf in de hand te nemen, of |
| --- | --- | --- |

b)

te zoeken naar een nieuwe particuliere exploitant en in de tussentijd

—

de exploitatie van de luchthaven weer zelf in de hand te nemen, of

| — | de aanvullende overeenkomst van 2009 te ondertekenen, om ervoor te zorgen dat Infratil de luchthaven verder zou exploiteren tot er een nieuwe exploitant was gevonden. |
| --- | --- |

—

de aanvullende overeenkomst van 2009 te ondertekenen, om ervoor te zorgen dat Infratil de luchthaven verder zou exploiteren tot er een nieuwe exploitant was gevonden.

| (267) | Bij sluiting van de luchthaven (mogelijkheid a) had de Hanzestad Lübeck direct de prijs voor de verkoopoptie van [...] EUR moeten betalen (zie overweging 238) en de procedure voor de sluiting van de luchthaven moeten inleiden, wat tot verdere kosten had geleid (zie het Berenberg-onderzoek in tabel 9). |
| --- | --- |

(267)

Bij sluiting van de luchthaven (mogelijkheid a) had de Hanzestad Lübeck direct de prijs voor de verkoopoptie van [...] EUR moeten betalen (zie overweging 238) en de procedure voor de sluiting van de luchthaven moeten inleiden, wat tot verdere kosten had geleid (zie het Berenberg-onderzoek in tabel 9).

| (268) | Bij het eerste scenario onder mogelijkheid b (de Hanzestad Lübeck neemt de exploitatie van de luchthaven op zich tot er een nieuwe particuliere investeerder gevonden is) had de Hanzestad Lübeck de in de overeenkomst van deelneming van 2005 vastgelegde prijs voor de verkoopoptie moeten betalen aan Infratil en had zij verder ook alle kosten voor de exploitatie van de luchthaven op zich moeten nemen tot er een nieuwe investeerder was gevonden. Afgeleid uit de in 2009 betaalde prijs voor de verkoopoptie (zie tabel 3) zouden alleen al de kosten voor exploitatieverliezen, investeringen, de planologische kernbeslissing en gerechtelijke procedures zijn opgelopen tot een bedrag van [...] EUR. Alleen al tot oktober 2009 zou de Hanzestad Lübeck dientengevolge kosten hebben moeten dragen van ongeveer [...] EUR (prijs voor de verkoopoptie conform de overeenkomst van deelneming van 2005, inclusief de exploitatiekosten voor de periode van november 2008 tot oktober 2009). |
| --- | --- |

(268)

Bij het eerste scenario onder mogelijkheid b (de Hanzestad Lübeck neemt de exploitatie van de luchthaven op zich tot er een nieuwe particuliere investeerder gevonden is) had de Hanzestad Lübeck de in de overeenkomst van deelneming van 2005 vastgelegde prijs voor de verkoopoptie moeten betalen aan Infratil en had zij verder ook alle kosten voor de exploitatie van de luchthaven op zich moeten nemen tot er een nieuwe investeerder was gevonden. Afgeleid uit de in 2009 betaalde prijs voor de verkoopoptie (zie tabel 3) zouden alleen al de kosten voor exploitatieverliezen, investeringen, de planologische kernbeslissing en gerechtelijke procedures zijn opgelopen tot een bedrag van [...] EUR. Alleen al tot oktober 2009 zou de Hanzestad Lübeck dientengevolge kosten hebben moeten dragen van ongeveer [...] EUR (prijs voor de verkoopoptie conform de overeenkomst van deelneming van 2005, inclusief de exploitatiekosten voor de periode van november 2008 tot oktober 2009).

| (269) | Duitsland wees erop dat verkoop van FLG aan een nieuwe particuliere investeerder een nieuwe aanbestedingsprocedure in de hele EU vereist had en dat dergelijke procedures naar schatting twaalf maanden of langer duren. De Commissie stelt vast dat een particuliere ondernemer inderdaad rekening zou hebben gehouden met de geschatte duur van de aanbestedingsprocedure. |
| --- | --- |

(269)

Duitsland wees erop dat verkoop van FLG aan een nieuwe particuliere investeerder een nieuwe aanbestedingsprocedure in de hele EU vereist had en dat dergelijke procedures naar schatting twaalf maanden of langer duren. De Commissie stelt vast dat een particuliere ondernemer inderdaad rekening zou hebben gehouden met de geschatte duur van de aanbestedingsprocedure.

| (270) | Het andere scenario onder mogelijkheid b was de ondertekening van de aanvullende overeenkomst 2009, om Infratil ervan te weerhouden de verkoopoptie voor 22 oktober 2009 uit te oefenen. Als Infratil de verkoopoptie in oktober 2009 zou hebben uitgeoefend, dan had de Hanzestad Lübeck de prijs voor de verkoopoptie moeten betalen conform de aanvullende overeenkomst van 2009. Aangezien die prijs is samengesteld uit de prijs voor de verkoopoptie volgens de overeenkomst van deelneming van 2005 en extra kosten uit de exploitatie van de luchthaven in 2009, zijn de potentiële kosten voor de Hanzestad Lübeck vergelijkbaar met de kosten van het eerste scenario onder mogelijkheid b. |
| --- | --- |

(270)

Het andere scenario onder mogelijkheid b was de ondertekening van de aanvullende overeenkomst 2009, om Infratil ervan te weerhouden de verkoopoptie voor 22 oktober 2009 uit te oefenen. Als Infratil de verkoopoptie in oktober 2009 zou hebben uitgeoefend, dan had de Hanzestad Lübeck de prijs voor de verkoopoptie moeten betalen conform de aanvullende overeenkomst van 2009. Aangezien die prijs is samengesteld uit de prijs voor de verkoopoptie volgens de overeenkomst van deelneming van 2005 en extra kosten uit de exploitatie van de luchthaven in 2009, zijn de potentiële kosten voor de Hanzestad Lübeck vergelijkbaar met de kosten van het eerste scenario onder mogelijkheid b.

| (271) | De aanvullende overeenkomst van 2009 hield echter een voordeel in voor de Hanzestad Lübeck: er werd tijd mee gewonnen om een nieuwe aanbestedingsprocedure voor te bereiden voor het vinden van een nieuwe investeerder. Ook had een direct vertrek van Infratil het risico vergroot dat Ryanair de luchtdiensten op de luchthaven van Lübeck had verminderd, waardoor in de toekomst hogere exploitatieverliezen zouden zijn ontstaan. Verder had de vermindering van de door Ryanair aangeboden luchtdiensten een negatief effect kunnen hebben op de planologische kernbeslissing, aangezien FLG de uitbreiding van de luchthaven in eerste instantie rechtvaardigde met de groei van het lagekostenluchtvaartsegment. |
| --- | --- |

(271)

De aanvullende overeenkomst van 2009 hield echter een voordeel in voor de Hanzestad Lübeck: er werd tijd mee gewonnen om een nieuwe aanbestedingsprocedure voor te bereiden voor het vinden van een nieuwe investeerder. Ook had een direct vertrek van Infratil het risico vergroot dat Ryanair de luchtdiensten op de luchthaven van Lübeck had verminderd, waardoor in de toekomst hogere exploitatieverliezen zouden zijn ontstaan. Verder had de vermindering van de door Ryanair aangeboden luchtdiensten een negatief effect kunnen hebben op de planologische kernbeslissing, aangezien FLG de uitbreiding van de luchthaven in eerste instantie rechtvaardigde met de groei van het lagekostenluchtvaartsegment.

| (272) | Tegen deze achtergrond komt de Commissie tot de slotsom dat de Hanzestad Lübeck door ondertekening van de aanvullende overeenkomst van 2009 de gunstigste keuze heeft gemaakt en zich daarmee heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. |
| --- | --- |

(272)

Tegen deze achtergrond komt de Commissie tot de slotsom dat de Hanzestad Lübeck door ondertekening van de aanvullende overeenkomst van 2009 de gunstigste keuze heeft gemaakt en zich daarmee heeft gedragen als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie.

7.3.2.2.   Conclusie

Conclusie

| (273) | Uit een vergelijking van de verschillende mogelijkheden en de kosten die daarmee samenhangen, blijkt dat de aanvullende overeenkomst van 2009 in overeenstemming is met het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, aangezien de ondertekening van de overeenkomst te allen tijde de goedkoopste en economisch meest levensvatbare mogelijkheid was. |
| --- | --- |

(273)

Uit een vergelijking van de verschillende mogelijkheden en de kosten die daarmee samenhangen, blijkt dat de aanvullende overeenkomst van 2009 in overeenstemming is met het beginsel van een marktdeelnemer handelend in een markteconomie, aangezien de ondertekening van de overeenkomst te allen tijde de goedkoopste en economisch meest levensvatbare mogelijkheid was.

| (274) | Dit resultaat wordt onderbouwd door de terechte aanname dat de Hanzestad Lübeck niet in staat was geweest om in 2009 een nieuwe investeerder te vinden. Dit werd ex post bevestigd, aangezien het pas in 2012 lukte om een nieuwe investeerder aan te trekken. |
| --- | --- |

(274)

Dit resultaat wordt onderbouwd door de terechte aanname dat de Hanzestad Lübeck niet in staat was geweest om in 2009 een nieuwe investeerder te vinden. Dit werd ex post bevestigd, aangezien het pas in 2012 lukte om een nieuwe investeerder aan te trekken.

| (275) | Bovendien komen de elementen van de prijs voor de verkoopoptie overeen met de prijselementen conform de overeenkomst van deelneming van 2005 en worden de prijselementen uitsluitend uitgebreid met de kosten in 2009. Net als in de overeenkomst van deelneming van 2005 is ook in de aanvullende overeenkomst van 2009 een bovengrens opgenomen voor de exploitatieverliezen en investeringskosten die de Hanzestad Lübeck overgenomen heeft. |
| --- | --- |

(275)

Bovendien komen de elementen van de prijs voor de verkoopoptie overeen met de prijselementen conform de overeenkomst van deelneming van 2005 en worden de prijselementen uitsluitend uitgebreid met de kosten in 2009. Net als in de overeenkomst van deelneming van 2005 is ook in de aanvullende overeenkomst van 2009 een bovengrens opgenomen voor de exploitatieverliezen en investeringskosten die de Hanzestad Lübeck overgenomen heeft.

| (276) | Op basis van deze overwegingen komt de Commissie tot de slotsom dat Infratil geen economisch voordeel genoot en de steunmaatregel daarmee geen staatssteun was. |
| --- | --- |

(276)

Op basis van deze overwegingen komt de Commissie tot de slotsom dat Infratil geen economisch voordeel genoot en de steunmaatregel daarmee geen staatssteun was.

7.4.   MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

MOGELIJKE STAATSSTEUN TEN GUNSTE VAN RYANAIR

7.4.1.   
  Economisch voordeel

Economisch voordeel

| (277) | Wanneer een luchthaven overheidsmiddelen ter beschikking heeft, kan steun aan een luchtvaartmaatschappij in beginsel worden uitgesloten wanneer de verhouding tussen de luchthaven en die luchtvaartmaatschappij voldoet aan het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. |
| --- | --- |

(277)

Wanneer een luchthaven overheidsmiddelen ter beschikking heeft, kan steun aan een luchtvaartmaatschappij in beginsel worden uitgesloten wanneer de verhouding tussen de luchthaven en die luchtvaartmaatschappij voldoet aan het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie.

| (278) | Conform de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 (56) is er in het geval van ondersteuning van een luchtvaartmaatschappij die gebruik maakt van een bepaalde luchthaven in principe geen sprake van staatssteun, als het voor de luchthavendiensten berekende tarief overeenstemt met het markttarief (hierna de „eerste benadering” genoemd) of als aan de hand van een analyse vooraf — dat wil zeggen een analyse die berust op informatie die op het tijdstip van de verlening van de steun beschikbaar was en op ontwikkelingen die op dat moment te voorzien waren — kan worden aangetoond dat de regeling tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappij zal leiden tot een positieve incrementele winstbijdrage voor de luchthaven en deel uitmaakt van een algehele strategie die op zijn minst op de lange termijn winstgevendheid tot gevolg heeft (hierna de „tweede benadering” genoemd). |
| --- | --- |

(278)

Conform de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 (56) is er in het geval van ondersteuning van een luchtvaartmaatschappij die gebruik maakt van een bepaalde luchthaven in principe geen sprake van staatssteun, als het voor de luchthavendiensten berekende tarief overeenstemt met het markttarief (hierna de „eerste benadering” genoemd) of als aan de hand van een analyse vooraf — dat wil zeggen een analyse die berust op informatie die op het tijdstip van de verlening van de steun beschikbaar was en op ontwikkelingen die op dat moment te voorzien waren — kan worden aangetoond dat de regeling tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappij zal leiden tot een positieve incrementele winstbijdrage voor de luchthaven en deel uitmaakt van een algehele strategie die op zijn minst op de lange termijn winstgevendheid tot gevolg heeft (hierna de „tweede benadering” genoemd).

56

| (279) | Bij de tweede benadering moet worden getoetst of een voorzichtige marktdeelnemer handelend in een markteconomie ten tijde van het sluiten van de overeenkomst ervan uit zou zijn gegaan dat de overeenkomst tot een incrementele stijging van de winstgevendheid zou hebben geleid. Dit wordt gemeten aan het verschil tussen de verwachte incrementele inkomsten uit de overeenkomst (de incrementele inkomsten zijn de inkomsten die worden behaald als de overeenkomst zou worden afgesloten, met aftrek van de inkomsten die zouden zijn behaald zonder dat de overeenkomst zou worden afgesloten) en de verwachte incrementele kosten uit de overeenkomst (de incrementele kosten zijn de kosten die zouden ontstaan als de overeenkomst zou worden afgesloten, met aftrek van de kosten die zouden ontstaan zonder dat de overeenkomst zou worden afgesloten), waarbij op de daaruit resulterende cashflows een passend disconteringspercentage dient te worden toegepast. |
| --- | --- |

(279)

Bij de tweede benadering moet worden getoetst of een voorzichtige marktdeelnemer handelend in een markteconomie ten tijde van het sluiten van de overeenkomst ervan uit zou zijn gegaan dat de overeenkomst tot een incrementele stijging van de winstgevendheid zou hebben geleid. Dit wordt gemeten aan het verschil tussen de verwachte incrementele inkomsten uit de overeenkomst (de incrementele inkomsten zijn de inkomsten die worden behaald als de overeenkomst zou worden afgesloten, met aftrek van de inkomsten die zouden zijn behaald zonder dat de overeenkomst zou worden afgesloten) en de verwachte incrementele kosten uit de overeenkomst (de incrementele kosten zijn de kosten die zouden ontstaan als de overeenkomst zou worden afgesloten, met aftrek van de kosten die zouden ontstaan zonder dat de overeenkomst zou worden afgesloten), waarbij op de daaruit resulterende cashflows een passend disconteringspercentage dient te worden toegepast.

| (280) | Ten aanzien van de eerste benadering (vergelijking met het „markttarief”) kan volgens de Commissie momenteel geen geschikte benchmark worden bepaald om een daadwerkelijk markttarief voor door luchthavens verrichte diensten te kunnen vaststellen (57). Daarom ziet de Commissie analyse vooraf van de incrementele winstgevendheid als een geschikte methode voor de beoordeling van door luchthavens met individuele luchtvaartmaatschappijen aangegane regelingen. |
| --- | --- |

(280)

Ten aanzien van de eerste benadering (vergelijking met het „markttarief”) kan volgens de Commissie momenteel geen geschikte benchmark worden bepaald om een daadwerkelijk markttarief voor door luchthavens verrichte diensten te kunnen vaststellen (57). Daarom ziet de Commissie analyse vooraf van de incrementele winstgevendheid als een geschikte methode voor de beoordeling van door luchthavens met individuele luchtvaartmaatschappijen aangegane regelingen.

57

| (281) | Er dient te worden opgemerkt dat de toepassing van het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie op basis van een gemiddelde prijs op andere, soortgelijke markten principieel nuttig kan zijn, op voorwaarde dat die prijs met redelijke zekerheid kan worden bepaald of uit andere marktindicatoren kan worden afgeleid. Deze methode is in het geval van luchthavendiensten echter minder relevant, aangezien de kosten- en opbrengstenstructuur vaak sterk verschillen tussen de afzonderlijke luchthavens. Die structuur is in het bijzonder afhankelijk van de ontwikkelingsfase van de luchthaven, het aantal luchtvaartmaatschappijen dat luchtdiensten aanbiedt op de luchthaven, de passagierscapaciteit, de toestand van de infrastructuur, resp. de bijbehorende investeringen, het regelgevingskader, dat van lidstaat tot lidstaat kan verschillen, en ten slotte de historische schulden en verplichtingen van de luchthaven (58). |
| --- | --- |

(281)

Er dient te worden opgemerkt dat de toepassing van het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie op basis van een gemiddelde prijs op andere, soortgelijke markten principieel nuttig kan zijn, op voorwaarde dat die prijs met redelijke zekerheid kan worden bepaald of uit andere marktindicatoren kan worden afgeleid. Deze methode is in het geval van luchthavendiensten echter minder relevant, aangezien de kosten- en opbrengstenstructuur vaak sterk verschillen tussen de afzonderlijke luchthavens. Die structuur is in het bijzonder afhankelijk van de ontwikkelingsfase van de luchthaven, het aantal luchtvaartmaatschappijen dat luchtdiensten aanbiedt op de luchthaven, de passagierscapaciteit, de toestand van de infrastructuur, resp. de bijbehorende investeringen, het regelgevingskader, dat van lidstaat tot lidstaat kan verschillen, en ten slotte de historische schulden en verplichtingen van de luchthaven (58).

58

| (282) | Bovendien bemoeilijkt iedere liberalisering van de luchtvervoersmarkt elke strikt vergelijkende analyse. Uit deze zaak blijkt dat de zakelijke relaties tussen luchthavens en luchtvaartmaatschappijen niet altijd uitsluitend berusten op een bekendgemaakte lijst van luchthavengelden. De zakelijke relaties kunnen zeer verschillende vormen aannemen. Het kan gaan om het delen van risico's met betrekking tot het passagiersvervoer en alle daarmee verbonden economische en financiële verplichtingen, gangbare stimuleringssystemen en verandering van de risicospreiding tijdens de looptijd van de overeenkomst. Daarom kunnen de desbetreffende transacties op basis van een afhandelingsvergoeding of vergoeding per passagier niet doelmatig worden vergeleken. |
| --- | --- |

(282)

Bovendien bemoeilijkt iedere liberalisering van de luchtvervoersmarkt elke strikt vergelijkende analyse. Uit deze zaak blijkt dat de zakelijke relaties tussen luchthavens en luchtvaartmaatschappijen niet altijd uitsluitend berusten op een bekendgemaakte lijst van luchthavengelden. De zakelijke relaties kunnen zeer verschillende vormen aannemen. Het kan gaan om het delen van risico's met betrekking tot het passagiersvervoer en alle daarmee verbonden economische en financiële verplichtingen, gangbare stimuleringssystemen en verandering van de risicospreiding tijdens de looptijd van de overeenkomst. Daarom kunnen de desbetreffende transacties op basis van een afhandelingsvergoeding of vergoeding per passagier niet doelmatig worden vergeleken.

| (283) | Verder is de toepassing van een referentiewaarde geen geschikte methode om marktprijzen te bepalen indien de beschikbare referentiewaarden niet zijn bepaald rekening houdende met marktoverwegingen, of indien de bestaande prijzen sterk verstoord zijn door overheidsmaatregelen. In de luchtvaartsector is blijkbaar sprake van dergelijke verstoringen, zoals wordt toegelicht in de punten 57 tot en met 59 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014:

  „Luchthavens in overheidshanden werden door overheidsinstanties traditioneel beschouwd als infrastructuurvoorzieningen die de lokale ontwikkeling moeten bevorderen — en niet als ondernemingen die volgens marktregels opereren. Die tarieven van luchthavens zijn bijgevolg meestal niet vastgesteld op basis van marktoverwegingen, en met name stevige, vooraf gemaakte winstgevendheidsprognoses, maar in hoofdzaak in het licht van sociale of regionale overwegingen.
  Zelfs indien bepaalde luchthavens in particuliere handen zijn of worden beheerd zonder rekening te houden met sociale of regionale overwegingen, zijn de door die luchthavens berekende tarieven misschien sterk beïnvloed door de tarieven die worden berekend door de meerderheid van de door de overheid gesubsidieerde luchthavens, omdat luchtvaartmaatschappijen met deze laatste tarieven rekening houden wanneer zij onderhandelen met de luchthavens die in particuliere handen zijn of die door particuliere partijen worden beheerd.
  Onder deze omstandigheden heeft de Commissie sterke twijfel dat momenteel een geschikte benchmark kan worden bepaald om een daadwerkelijk markttarief voor door luchthavens verrichte diensten te kunnen vaststellen. Dit kan in de toekomst veranderen ...”
   (59). |
| --- | --- |

(283)

Verder is de toepassing van een referentiewaarde geen geschikte methode om marktprijzen te bepalen indien de beschikbare referentiewaarden niet zijn bepaald rekening houdende met marktoverwegingen, of indien de bestaande prijzen sterk verstoord zijn door overheidsmaatregelen. In de luchtvaartsector is blijkbaar sprake van dergelijke verstoringen, zoals wordt toegelicht in de punten 57 tot en met 59 van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014:

„Luchthavens in overheidshanden werden door overheidsinstanties traditioneel beschouwd als infrastructuurvoorzieningen die de lokale ontwikkeling moeten bevorderen — en niet als ondernemingen die volgens marktregels opereren. Die tarieven van luchthavens zijn bijgevolg meestal niet vastgesteld op basis van marktoverwegingen, en met name stevige, vooraf gemaakte winstgevendheidsprognoses, maar in hoofdzaak in het licht van sociale of regionale overwegingen.

Zelfs indien bepaalde luchthavens in particuliere handen zijn of worden beheerd zonder rekening te houden met sociale of regionale overwegingen, zijn de door die luchthavens berekende tarieven misschien sterk beïnvloed door de tarieven die worden berekend door de meerderheid van de door de overheid gesubsidieerde luchthavens, omdat luchtvaartmaatschappijen met deze laatste tarieven rekening houden wanneer zij onderhandelen met de luchthavens die in particuliere handen zijn of die door particuliere partijen worden beheerd.

Onder deze omstandigheden heeft de Commissie sterke twijfel dat momenteel een geschikte benchmark kan worden bepaald om een daadwerkelijk markttarief voor door luchthavens verrichte diensten te kunnen vaststellen. Dit kan in de toekomst veranderen ...”
   (59).

59

| (284) | Bovendien hebben de rechtbanken van de Europese Unie vastgesteld dat het gebruik van referentiewaarden met betrekking tot de desbetreffende branche slechts één van meerdere methoden is, waarmee kan worden geanalyseerd of een begunstigde daadwerkelijk economisch voordeel heeft behaald dat onder normale marktomstandigheden niet zou zijn ontstaan (60). De Commissie kan weliswaar kiezen voor deze benadering, maar is daartoe niet verplicht als de benadering niet passend zou zijn, zoals in het onderhavige geval. |
| --- | --- |

(284)

Bovendien hebben de rechtbanken van de Europese Unie vastgesteld dat het gebruik van referentiewaarden met betrekking tot de desbetreffende branche slechts één van meerdere methoden is, waarmee kan worden geanalyseerd of een begunstigde daadwerkelijk economisch voordeel heeft behaald dat onder normale marktomstandigheden niet zou zijn ontstaan (60). De Commissie kan weliswaar kiezen voor deze benadering, maar is daartoe niet verplicht als de benadering niet passend zou zijn, zoals in het onderhavige geval.

60

| (285) | Ryanair was hoofdzakelijk van mening dat het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie kan worden toegepast door vergelijking met de zakelijke overeenkomsten van andere Europese luchthavens. Zo vergeleek de onderneming vooral de luchthavengelden die door Ryanair moeten worden betaald op de luchthavens van Bournemouth, Grenoble, Knock, Maastricht, Nîmes en Prestwick met de luchthavengelden die op grond van de overeenkomsten met de luchthaven van Lübeck moeten worden betaald. In het onderzoek is niet onderzocht of deze referentieluchthavens voldoen aan alle verplichtingen die genoemd worden in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, aangezien alleen is gekeken naar de verkeersstromen, het soort verkeer op de luchthaven en de welvaart in het omliggende gebied (61). |
| --- | --- |

(285)

Ryanair was hoofdzakelijk van mening dat het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie kan worden toegepast door vergelijking met de zakelijke overeenkomsten van andere Europese luchthavens. Zo vergeleek de onderneming vooral de luchthavengelden die door Ryanair moeten worden betaald op de luchthavens van Bournemouth, Grenoble, Knock, Maastricht, Nîmes en Prestwick met de luchthavengelden die op grond van de overeenkomsten met de luchthaven van Lübeck moeten worden betaald. In het onderzoek is niet onderzocht of deze referentieluchthavens voldoen aan alle verplichtingen die genoemd worden in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, aangezien alleen is gekeken naar de verkeersstromen, het soort verkeer op de luchthaven en de welvaart in het omliggende gebied (61).

61

| (286) | Nadat de Commissie in het inleidingsbesluit van 2012 de in de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010 vastgestelde vergoedingen had vergeleken met de vergoedingen op de luchthaven van Hamburg, twijfelde de Commissie of de in de aanvullende overeenkomsten vastgelegde vergoedingen marktconform waren. De Commissie stelt vast dat de verkeersstromen in Lübeck duidelijk kleiner zijn dan op de luchthaven van Hamburg. Hamburg is in Noord-Duitsland de luchthaven met de grootste verkeersstroom. De luchthaven van Hamburg wordt gebruikt voor alle soorten luchtverkeer, terwijl Lübeck zich specialiseerde in lagekostenvluchten, waarvoor minder incheckbalies en voorzieningen voor transferpassagiers, geen passagiersbussen, minderpersoneel en voorzieningen voor bagageafhandeling en minder schoonmaakpersoneel nodig zijn en waarbij bovendien de omlooptijd korter is. Daarom is de luchthaven van Hamburg niet voldoende vergelijkbaar met de luchthaven van Lübeck. |
| --- | --- |

(286)

Nadat de Commissie in het inleidingsbesluit van 2012 de in de aanvullende overeenkomsten van maart en oktober 2010 vastgestelde vergoedingen had vergeleken met de vergoedingen op de luchthaven van Hamburg, twijfelde de Commissie of de in de aanvullende overeenkomsten vastgelegde vergoedingen marktconform waren. De Commissie stelt vast dat de verkeersstromen in Lübeck duidelijk kleiner zijn dan op de luchthaven van Hamburg. Hamburg is in Noord-Duitsland de luchthaven met de grootste verkeersstroom. De luchthaven van Hamburg wordt gebruikt voor alle soorten luchtverkeer, terwijl Lübeck zich specialiseerde in lagekostenvluchten, waarvoor minder incheckbalies en voorzieningen voor transferpassagiers, geen passagiersbussen, minderpersoneel en voorzieningen voor bagageafhandeling en minder schoonmaakpersoneel nodig zijn en waarbij bovendien de omlooptijd korter is. Daarom is de luchthaven van Hamburg niet voldoende vergelijkbaar met de luchthaven van Lübeck.

| (287) | Gezien deze afwegingen is de Commissie van mening dat in het onderhavige geval de in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 algemeen aanbevolen benadering van het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie moet worden toegepast op de zakelijke relaties tussen luchthavens en luchtvaartmaatschappijen, dat wil zeggen de analyse vooraf van de incrementele toename van de winstgevenheid (62). |
| --- | --- |

(287)

Gezien deze afwegingen is de Commissie van mening dat in het onderhavige geval de in de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014 algemeen aanbevolen benadering van het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie moet worden toegepast op de zakelijke relaties tussen luchthavens en luchtvaartmaatschappijen, dat wil zeggen de analyse vooraf van de incrementele toename van de winstgevenheid (62).

62

| (288) | Deze benadering is gerechtvaardigd, aangezien een exploitant van een luchthaven een objectief belang kan hebben bij het afsluiten van een transactie met een luchtvaartmaatschappij, als redelijkerwijs te verwachten valt dat door de transactie de winsten hoger (resp. de verliezen lager) zullen uitvallen dan in het tegengestelde scenario zonder de transactie, ongeacht vergelijkingen met de voorwaarden die luchtvaartmaatschappijen krijgen aangeboden door andere luchthavenexploitanten en ongeacht de voorwaarden die de exploitant aan andere luchtvaartmaatschappijen aanbiedt. |
| --- | --- |

(288)

Deze benadering is gerechtvaardigd, aangezien een exploitant van een luchthaven een objectief belang kan hebben bij het afsluiten van een transactie met een luchtvaartmaatschappij, als redelijkerwijs te verwachten valt dat door de transactie de winsten hoger (resp. de verliezen lager) zullen uitvallen dan in het tegengestelde scenario zonder de transactie, ongeacht vergelijkingen met de voorwaarden die luchtvaartmaatschappijen krijgen aangeboden door andere luchthavenexploitanten en ongeacht de voorwaarden die de exploitant aan andere luchtvaartmaatschappijen aanbiedt.

| (289) | Om te kunnen uitsluiten dat het voordeel uit een overeengekomen steunmaatregel voor de exploitant van de luchthaven wordt doorgegeven aan een bepaalde luchtvaartmaatschappij, moet de infrastructuur van de luchthaven toegankelijk zijn voor alle luchtvaartmaatschappijen en mag ze niet zijn voorbehouden aan één bepaalde maatschappij. |
| --- | --- |

(289)

Om te kunnen uitsluiten dat het voordeel uit een overeengekomen steunmaatregel voor de exploitant van de luchthaven wordt doorgegeven aan een bepaalde luchtvaartmaatschappij, moet de infrastructuur van de luchthaven toegankelijk zijn voor alle luchtvaartmaatschappijen en mag ze niet zijn voorbehouden aan één bepaalde maatschappij.

| (290) | De Commissie stelt in dat verband verder vast dat prijsdifferentiatie een gebruikelijke handelspraktijk is. Een dergelijke differentiatie van de prijzen moet echter economisch gerechtvaardigd zijn. |
| --- | --- |

(290)

De Commissie stelt in dat verband verder vast dat prijsdifferentiatie een gebruikelijke handelspraktijk is. Een dergelijke differentiatie van de prijzen moet echter economisch gerechtvaardigd zijn.

| (291) | De Commissie is van mening dat regelingen die luchtvaartmaatschappijen en een luchthaven aangaan in overeenstemming zijn met het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie wanneer zij, vooraf beschouwd, incrementeel bijdragen aan de winstgevendheid van de luchthaven. De luchthaven dient aan te tonen dat zij, wanneer zij een regeling met een luchtvaartmaatschappij treft (bijv. een individueel contract of een algemene regeling voor luchthavengelden), gedurende de looptijd van de regeling in staat is alle door de regeling met een luchtvaartmaatschappij ontstane kosten te dekken met een redelijke winstmarge op basis van stevige vooruitzichten op middellange termijn (63). |
| --- | --- |

(291)

De Commissie is van mening dat regelingen die luchtvaartmaatschappijen en een luchthaven aangaan in overeenstemming zijn met het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie wanneer zij, vooraf beschouwd, incrementeel bijdragen aan de winstgevendheid van de luchthaven. De luchthaven dient aan te tonen dat zij, wanneer zij een regeling met een luchtvaartmaatschappij treft (bijv. een individueel contract of een algemene regeling voor luchthavengelden), gedurende de looptijd van de regeling in staat is alle door de regeling met een luchtvaartmaatschappij ontstane kosten te dekken met een redelijke winstmarge op basis van stevige vooruitzichten op middellange termijn (63).

63

| (292) | Om te kunnen beoordelen of een regeling die een luchthaven met een luchtvaartmaatschappij is aangegaan, in overeenstemming is met het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie, moeten naast de luchthavengelden ook de verwachte niet-luchtvaartgebonden inkomsten uit de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij in aanmerking worden genomen, ongerekend kortingen, marketingsteun of stimuleringsregelingen. Evenzo dient rekening te worden gehouden met alle incrementele kosten die de luchthaven naar verwachting met betrekking tot de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij moet maken. Dit soort incrementele kosten kunnen alle uitgaven- of investeringscategorieën omvatten, zoals incrementele kosten voor personeel, uitrusting en investeringen die ontstaan door de aanwezigheid van de luchtvaartmaatschappij op de luchthaven (64). |
| --- | --- |

(292)

Om te kunnen beoordelen of een regeling die een luchthaven met een luchtvaartmaatschappij is aangegaan, in overeenstemming is met het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie, moeten naast de luchthavengelden ook de verwachte niet-luchtvaartgebonden inkomsten uit de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij in aanmerking worden genomen, ongerekend kortingen, marketingsteun of stimuleringsregelingen. Evenzo dient rekening te worden gehouden met alle incrementele kosten die de luchthaven naar verwachting met betrekking tot de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij moet maken. Dit soort incrementele kosten kunnen alle uitgaven- of investeringscategorieën omvatten, zoals incrementele kosten voor personeel, uitrusting en investeringen die ontstaan door de aanwezigheid van de luchtvaartmaatschappij op de luchthaven (64).

64

| (293) | Volgens de vaste besluitvormingspraktijk van de Commissie hoeven kosten die de luchthaven, ongeacht de met de luchtvaartmaatschappij aangegane regeling, hoe dan ook had moeten maken, niet in aanmerking te worden genomen bij de toetsing aan het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie (65). |
| --- | --- |

(293)

Volgens de vaste besluitvormingspraktijk van de Commissie hoeven kosten die de luchthaven, ongeacht de met de luchtvaartmaatschappij aangegane regeling, hoe dan ook had moeten maken, niet in aanmerking te worden genomen bij de toetsing aan het criterium van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie (65).

65

| (294) | Na het Charleroi-arrest (66) moet de Commissie bij de evaluatie van de desbetreffende litigieuze maatregelen rekening houden met alle relevante elementen van de maatregelen en hun context, dat wil in het onderhavige geval zeggen dat de Commissie de verwachte effecten van de overeenkomst met Ryanair op FLG moet onderzoeken en daarbij rekening moet houden met alle relevante elementen van de desbetreffende maatregelen. |
| --- | --- |

(294)

Na het Charleroi-arrest (66) moet de Commissie bij de evaluatie van de desbetreffende litigieuze maatregelen rekening houden met alle relevante elementen van de maatregelen en hun context, dat wil in het onderhavige geval zeggen dat de Commissie de verwachte effecten van de overeenkomst met Ryanair op FLG moet onderzoeken en daarbij rekening moet houden met alle relevante elementen van de desbetreffende maatregelen.

66

| (295) | In zijn arrest in de zaak Stardust Marine heeft het Hof van Justitie verklaard „[...] dat met betrekking tot de vraag of de staat zich als een voorzichtige investeerder in een markteconomie heeft gedragen, voor de beoordeling van de economische rationaliteit van het gedrag van de staat moet worden uitgegaan van de periode waarin de financiële steunmaatregelen zijn genomen, en dus niet van een latere situatie” (67). |
| --- | --- |

(295)

In zijn arrest in de zaak Stardust Marine heeft het Hof van Justitie verklaard „[...] dat met betrekking tot de vraag of de staat zich als een voorzichtige investeerder in een markteconomie heeft gedragen, voor de beoordeling van de economische rationaliteit van het gedrag van de staat moet worden uitgegaan van de periode waarin de financiële steunmaatregelen zijn genomen, en dus niet van een latere situatie” (67).

67

| (296) | Voor de toepassing van het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie moet de Commissie kijken naar de tijd waarin de overeenkomst werd gesloten. Bij de beoordeling moet de Commissie verder uitgaan van de informatie en aannames waarover FLG beschikte bij het sluiten van de overeenkomst. |
| --- | --- |

(296)

Voor de toepassing van het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie moet de Commissie kijken naar de tijd waarin de overeenkomst werd gesloten. Bij de beoordeling moet de Commissie verder uitgaan van de informatie en aannames waarover FLG beschikte bij het sluiten van de overeenkomst.

7.4.2.   
  Toepassing van het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie op het contract van 2000

Toepassing van het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie op het contract van 2000

7.4.2.1.   Voorafgaande opmerkingen

Voorafgaande opmerkingen

| (297) | Air Berlin noemde de overeenkomsten tussen Ryanair en de luchthaven van Lübeck onrendabel en wees erop dat de verliezen van FLG na de komst van Ryanair continu toenamen (tabel 8). Aangezien alleen Ryanair en Wizz Air lijndiensten verzorgden vanaf deze luchthaven, concludeerde Air Berlin dat deze twee luchtvaartmaatschappijen verantwoordelijk waren voor de verliezen van FLG. |
| --- | --- |

(297)

Air Berlin noemde de overeenkomsten tussen Ryanair en de luchthaven van Lübeck onrendabel en wees erop dat de verliezen van FLG na de komst van Ryanair continu toenamen (tabel 8). Aangezien alleen Ryanair en Wizz Air lijndiensten verzorgden vanaf deze luchthaven, concludeerde Air Berlin dat deze twee luchtvaartmaatschappijen verantwoordelijk waren voor de verliezen van FLG.

| (298) | De Commissie stelt daarentegen vast dat, zelfs als er een significant verband zou kunnen worden aangetoond tussen het aantal passagiers van Ryanair op de luchthaven van Lübeck en de verliezen van FLG, een correlatie tussen passagiersaantallen en economische verliezen niet automatisch inhoudt dat die verliezen te herleiden zouden zijn tot de activiteiten van Ryanair. Volgens de door Duitsland aangeleverde gegevens was er bij meer dan [...] van de verliezen die tussen 2000 en 2005 ontstonden sprake van een verband met de noodzakelijke investeringen voor de aanpassing van de luchthaven aan het hogere passagiersvolume. De investeringen waren noodzakelijk om de waarde van de luchthaven te behouden voor het geval er een privatisering zou plaatsvinden en om de luchthaven aantrekkelijk te houden voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen. |
| --- | --- |

(298)

De Commissie stelt daarentegen vast dat, zelfs als er een significant verband zou kunnen worden aangetoond tussen het aantal passagiers van Ryanair op de luchthaven van Lübeck en de verliezen van FLG, een correlatie tussen passagiersaantallen en economische verliezen niet automatisch inhoudt dat die verliezen te herleiden zouden zijn tot de activiteiten van Ryanair. Volgens de door Duitsland aangeleverde gegevens was er bij meer dan [...] van de verliezen die tussen 2000 en 2005 ontstonden sprake van een verband met de noodzakelijke investeringen voor de aanpassing van de luchthaven aan het hogere passagiersvolume. De investeringen waren noodzakelijk om de waarde van de luchthaven te behouden voor het geval er een privatisering zou plaatsvinden en om de luchthaven aantrekkelijk te houden voor nieuwe luchtvaartmaatschappijen.

| (299) | Verder moet eraan worden herinnerd dat bij de toetsing ten aanzien van beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie de situatie vóór de desbetreffende gebeurtenissen of maatregelen leidend is. Op grond van de jurisprudentie van het Hof van Justitie hoeft het gedrag van een particuliere investeerder, waarmee de deelneming van een publieke investeerder doelstellingen van economisch beleid nastreeft, moet worden vergeleken, niet noodzakelijkerwijs het gedrag van een gewone investeerder te zijn die kapitaal belegt om daaruit op min of meer korte termijn een rendement te halen; hij kan zich immers ook door het uitzicht op rendement op langere termijn laten leiden (68). Zelfs wanneer een luchthaven in de periode dat Ryanair aanwezig was verlies maakte, is het mogelijk dat de overeenkomst tussen een luchthaven en een luchtvaartmaatschappij vooruitkijkend incrementele winst voorspelt. |
| --- | --- |

(299)

Verder moet eraan worden herinnerd dat bij de toetsing ten aanzien van beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie de situatie vóór de desbetreffende gebeurtenissen of maatregelen leidend is. Op grond van de jurisprudentie van het Hof van Justitie hoeft het gedrag van een particuliere investeerder, waarmee de deelneming van een publieke investeerder doelstellingen van economisch beleid nastreeft, moet worden vergeleken, niet noodzakelijkerwijs het gedrag van een gewone investeerder te zijn die kapitaal belegt om daaruit op min of meer korte termijn een rendement te halen; hij kan zich immers ook door het uitzicht op rendement op langere termijn laten leiden (68). Zelfs wanneer een luchthaven in de periode dat Ryanair aanwezig was verlies maakte, is het mogelijk dat de overeenkomst tussen een luchthaven en een luchtvaartmaatschappij vooruitkijkend incrementele winst voorspelt.

68

| (300) | Afsluitend stelt de Commissie vast dat Ecorys in het kader van deze toetsing de opdracht kreeg om een rapport op te stellen over de winstgevendheid van de overeenkomst van de Hanzestad Lübeck en Ryanair uit 2000 (69). In dat rapport werd echter uitgegaan van een benadering waarbij werd gekeken naar de totale kosten, in plaats van naar de incrementele kosten. Daarom werd het in deze beoordeling niet meegenomen. |
| --- | --- |

(300)

Afsluitend stelt de Commissie vast dat Ecorys in het kader van deze toetsing de opdracht kreeg om een rapport op te stellen over de winstgevendheid van de overeenkomst van de Hanzestad Lübeck en Ryanair uit 2000 (69). In dat rapport werd echter uitgegaan van een benadering waarbij werd gekeken naar de totale kosten, in plaats van naar de incrementele kosten. Daarom werd het in deze beoordeling niet meegenomen.

69

7.4.2.2.   Beoordeling van de incrementele kosten en inkomsten

Beoordeling van de incrementele kosten en inkomsten

| (301) | Een marktdeelnemer handelend in een markteconomie zou ter beoordeling van de overeenkomst de periode sinds de ondertekening van de overeenkomst hebben gehanteerd, dat wil zeggen vanaf 29 mei 2000. Als einde van de periode had hij gekozen voor het moment dat de overeenkomst van 2000 zou aflopen, dat wil zeggen 31 mei 2010. |
| --- | --- |

(301)

Een marktdeelnemer handelend in een markteconomie zou ter beoordeling van de overeenkomst de periode sinds de ondertekening van de overeenkomst hebben gehanteerd, dat wil zeggen vanaf 29 mei 2000. Als einde van de periode had hij gekozen voor het moment dat de overeenkomst van 2000 zou aflopen, dat wil zeggen 31 mei 2010.

| (302) | Bij de beoordeling van de hier besproken overeenkomst moet ten aanzien van de vaststellingen uit de overwegingen 282 tot en met 301 zowel de vraag of deze overeenkomst steun inhoudt, worden getoetst als de omvang van de mogelijke steun aan de hand van de situatie op het tijdstip van ondertekening en van de toentertijd beschikbare informatie en afzienbare ontwikkelingen. |
| --- | --- |

(302)

Bij de beoordeling van de hier besproken overeenkomst moet ten aanzien van de vaststellingen uit de overwegingen 282 tot en met 301 zowel de vraag of deze overeenkomst steun inhoudt, worden getoetst als de omvang van de mogelijke steun aan de hand van de situatie op het tijdstip van ondertekening en van de toentertijd beschikbare informatie en afzienbare ontwikkelingen.

| (303) | Op het tijdstip van de onderhandelingen over de overeenkomst ging FLG ervan uit dat de bedrijfsactiviteiten van Ryanair op de luchthaven van Lübeck zouden leiden tot hogere passagiersaantallen en daarmee tot hogere inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten, tot een uitbreiding van de niet-luchtvaartgebonden activiteiten en tot een grotere aantrekkelijkheid van de luchthaven voor de vestiging van andere luchtvaartmaatschappijen. Hoewel FLG in de jaren voor de overeenkomst verlies draaide, ging zij ervan uit dat de bedrijfsactiviteiten van Ryanair op de luchthaven op de middellange tot lange termijn tot bescheiden winsten zouden leiden. |
| --- | --- |

(303)

Op het tijdstip van de onderhandelingen over de overeenkomst ging FLG ervan uit dat de bedrijfsactiviteiten van Ryanair op de luchthaven van Lübeck zouden leiden tot hogere passagiersaantallen en daarmee tot hogere inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten, tot een uitbreiding van de niet-luchtvaartgebonden activiteiten en tot een grotere aantrekkelijkheid van de luchthaven voor de vestiging van andere luchtvaartmaatschappijen. Hoewel FLG in de jaren voor de overeenkomst verlies draaide, ging zij ervan uit dat de bedrijfsactiviteiten van Ryanair op de luchthaven op de middellange tot lange termijn tot bescheiden winsten zouden leiden.

| (304) | Duitsland overhandigde gegevens over de vooraf verwachte toename van het aantal passagiers en de verwachte incrementele kosten en inkomsten (met prognoses voor de gunstigste en minst gunstige gevallen). |
| --- | --- |

(304)

Duitsland overhandigde gegevens over de vooraf verwachte toename van het aantal passagiers en de verwachte incrementele kosten en inkomsten (met prognoses voor de gunstigste en minst gunstige gevallen).

| (305) | De volgende incrementele inkomsten zou een particuliere marktdeelnemer handelend in een markteconomie redelijkerwijs kunnen verwachten op grond van de overeenkomst:






  a) | extra inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten op grond van de door Ryanair betaalde passagiersgelden en landingsrechten en |
| --- | --- | --- |

(305)

De volgende incrementele inkomsten zou een particuliere marktdeelnemer handelend in een markteconomie redelijkerwijs kunnen verwachten op grond van de overeenkomst:

a)

extra inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten op grond van de door Ryanair betaalde passagiersgelden en landingsrechten en

| b) | extra inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten, zoals parkeergelden, franchisewinkels of direct uit de door de luchthaven geëxploiteerde winkels. |
| --- | --- |

b)

extra inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten, zoals parkeergelden, franchisewinkels of direct uit de door de luchthaven geëxploiteerde winkels.

| (306) | Bij toepassing van de „single-till”-benadering moet volgens de Commissie zowel rekening worden gehouden met de inkomsten van de luchthaven uit luchtvaartgebonden activiteiten als uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten (70). |
| --- | --- |

(306)

Bij toepassing van de „single-till”-benadering moet volgens de Commissie zowel rekening worden gehouden met de inkomsten van de luchthaven uit luchtvaartgebonden activiteiten als uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten (70).

70

| (307) | Op basis van de in de overeenkomst van 2000 vastgelegde tarieven verwachtte de luchthaven volgens Duitsland gemiddelde inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten van [...] EUR per passagier. De inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten schatte FLG op [...] van de inkomsten uit het luchtverkeer. |
| --- | --- |

(307)

Op basis van de in de overeenkomst van 2000 vastgelegde tarieven verwachtte de luchthaven volgens Duitsland gemiddelde inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten van [...] EUR per passagier. De inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten schatte FLG op [...] van de inkomsten uit het luchtverkeer.

| (308) | De volgende incrementele kosten zou een particuliere marktdeelnemer handelend in een markteconomie redelijkerwijs kunnen verwachten op grond van de overeenkomst:






  a) | directe incrementele exploitatiekosten door de overeenkomst met Ryanair; |
| --- | --- | --- |

(308)

De volgende incrementele kosten zou een particuliere marktdeelnemer handelend in een markteconomie redelijkerwijs kunnen verwachten op grond van de overeenkomst:

a)

directe incrementele exploitatiekosten door de overeenkomst met Ryanair;

| b) | kosten voor marketingdiensten; |
| --- | --- |

b)

kosten voor marketingdiensten;

| c) | direct aan de overeenkomst met Ryanair gekoppelde investeringskosten. |
| --- | --- |

c)

direct aan de overeenkomst met Ryanair gekoppelde investeringskosten.

| (309) | Volgens de gegevens van Duitsland moest FLG extra personeel aannemen om het verwachte passagiersvolume te kunnen dragen. FLG ging uit van incrementele exploitatie- en personeelskosten van [...] EUR per passagier. |
| --- | --- |

(309)

Volgens de gegevens van Duitsland moest FLG extra personeel aannemen om het verwachte passagiersvolume te kunnen dragen. FLG ging uit van incrementele exploitatie- en personeelskosten van [...] EUR per passagier.

| (310) | Op basis van de overeenkomst van 2000 verwachtte FLG voor de periode van 2000-2012 incrementele marketingkosten van [...] EUR in het gunstigste geval en van [...] EUR in het ongunstigste geval. |
| --- | --- |

(310)

Op basis van de overeenkomst van 2000 verwachtte FLG voor de periode van 2000-2012 incrementele marketingkosten van [...] EUR in het gunstigste geval en van [...] EUR in het ongunstigste geval.

| (311) | Ten aanzien van de investeringskosten voerde Duitsland aan dat de luchthaveninfrastructuur al aanwezig was vóór de totstandkoming van de overeenkomst met Ryanair en dat voor de oorspronkelijk geplande activiteiten van Ryanair geen extra investeringen in de infrastructuur nodig waren. |
| --- | --- |

(311)

Ten aanzien van de investeringskosten voerde Duitsland aan dat de luchthaveninfrastructuur al aanwezig was vóór de totstandkoming van de overeenkomst met Ryanair en dat voor de oorspronkelijk geplande activiteiten van Ryanair geen extra investeringen in de infrastructuur nodig waren.

| (312) | Duitsland heeft de onderstaande overzichten van de inkomsten en exploitatiekosten in het gunstigste (tabel 11) en het ongunstigste geval (tabel 12) verstrekt:

  Tabel 11


  Kosten en inkomsten — gunstigste geval










  Jaar | Passagiers | Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten | Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten | Exploitatiekosten |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2000 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2001 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2002 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2003 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2004 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2005 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2006 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2007 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2008 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2009 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2010 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2011 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2012 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Totaal | [...] | [...] | [...] | [...] |

(312)

Duitsland heeft de onderstaande overzichten van de inkomsten en exploitatiekosten in het gunstigste (tabel 11) en het ongunstigste geval (tabel 12) verstrekt:

Tabel 11

Tabel 11

Kosten en inkomsten — gunstigste geval

Kosten en inkomsten — gunstigste geval

Jaar

Passagiers

Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten

Exploitatiekosten

2000

[...]

[...]

[...]

[...]

2001

[...]

[...]

[...]

[...]

2002

[...]

[...]

[...]

[...]

2003

[...]

[...]

[...]

[...]

2004

[...]

[...]

[...]

[...]

2005

[...]

[...]

[...]

[...]

2006

[...]

[...]

[...]

[...]

2007

[...]

[...]

[...]

[...]

2008

[...]

[...]

[...]

[...]

2009

[...]

[...]

[...]

[...]

2010

[...]

[...]

[...]

[...]

2011

[...]

[...]

[...]

[...]

2012

[...]

[...]

[...]

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Tabel 12

Tabel 12

Kosten en inkomsten — ongunstigste geval

Kosten en inkomsten — ongunstigste geval

| Jaar | Passagiers | Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten | Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten | Exploitatiekosten |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2000 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2001 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2002 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2003 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2004 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2005 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2006 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2007 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2008 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2009 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2010 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2011 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2012 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Totaal | [...] | [...] | [...] | [...] |

Jaar

Passagiers

Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten

Exploitatiekosten

2000

[...]

[...]

[...]

[...]

2001

[...]

[...]

[...]

[...]

2002

[...]

[...]

[...]

[...]

2003

[...]

[...]

[...]

[...]

2004

[...]

[...]

[...]

[...]

2005

[...]

[...]

[...]

[...]

2006

[...]

[...]

[...]

[...]

2007

[...]

[...]

[...]

[...]

2008

[...]

[...]

[...]

[...]

2009

[...]

[...]

[...]

[...]

2010

[...]

[...]

[...]

[...]

2011

[...]

[...]

[...]

[...]

2012

[...]

[...]

[...]

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

| (313) | FLG verwachtte van de overeenkomst van 2000 met Ryanair positieve financiële effecten. Daartoe zijn in tabel 13 de inkomsten uit luchtvaartgebonden en niet-luchtvaartgebonden activiteiten, de kosten die direct samenhangen met de activiteiten van Ryanair op de luchthaven en de marketingkosten samengevat.

  Tabel 13


  Winstgevendheidsanalyse vooraf








  Beoordeling van de winstgevendheid | Gunstigste geval (in EUR) | Ongunstigste geval (in EUR) |
| --- | --- | --- | --- |
| Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten | [...] | [...] |
| Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten | [...] | [...] |
| Exploitatiekosten | [...] | [...] |
| Marketingkosten | [...] | [...] |
| Totaal | [...] | [...] |

(313)

FLG verwachtte van de overeenkomst van 2000 met Ryanair positieve financiële effecten. Daartoe zijn in tabel 13 de inkomsten uit luchtvaartgebonden en niet-luchtvaartgebonden activiteiten, de kosten die direct samenhangen met de activiteiten van Ryanair op de luchthaven en de marketingkosten samengevat.

Tabel 13

Tabel 13

Winstgevendheidsanalyse vooraf

Winstgevendheidsanalyse vooraf

Beoordeling van de winstgevendheid

Gunstigste geval (in EUR)

Ongunstigste geval (in EUR)

Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten

[...]

[...]

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten

[...]

[...]

Exploitatiekosten

[...]

[...]

Marketingkosten

[...]

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

[...]

[...]

| (314) | In het scenario voor het gunstigste geval rondde Duitsland de passagiersaantallen naar boven af [...]; dit leidde tot inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten van [...] EUR. In het scenario voor het ongunstigste geval werd uitgegaan van in totaal [...] passagiers, waaruit inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten voortkwamen van [...] EUR. Aangezien de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten op grond van de aannames [...] van de inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten zouden bedragen, werden de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten berekend op [...] EUR in het gunstigste geval en [...] EUR in het ongunstigste geval. Bovendien werden de exploitatiekosten berekend op in totaal [...] EUR in het gunstigste geval en [...] EUR in het ongunstigste geval. De marketingkosten werden niet berekend per passagier, maar er werd een schatting gemaakt en wel van in totaal [...] EUR in het gunstigste geval resp. [...] EUR in het ongunstigste geval. |
| --- | --- |

(314)

In het scenario voor het gunstigste geval rondde Duitsland de passagiersaantallen naar boven af [...]; dit leidde tot inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten van [...] EUR. In het scenario voor het ongunstigste geval werd uitgegaan van in totaal [...] passagiers, waaruit inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten voortkwamen van [...] EUR. Aangezien de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten op grond van de aannames [...] van de inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten zouden bedragen, werden de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten berekend op [...] EUR in het gunstigste geval en [...] EUR in het ongunstigste geval. Bovendien werden de exploitatiekosten berekend op in totaal [...] EUR in het gunstigste geval en [...] EUR in het ongunstigste geval. De marketingkosten werden niet berekend per passagier, maar er werd een schatting gemaakt en wel van in totaal [...] EUR in het gunstigste geval resp. [...] EUR in het ongunstigste geval.

| (315) | Uit tabel 13 blijkt dat de inkomsten uit de overeenkomst van 2000 volgens de schattingen hoger zouden uitkomen dan de kosten, wat in het gunstigste geval zou hebben geleid tot een jaarlijks overschot van [...] EUR en in het ongunstigste geval van [...] EUR. |
| --- | --- |

(315)

Uit tabel 13 blijkt dat de inkomsten uit de overeenkomst van 2000 volgens de schattingen hoger zouden uitkomen dan de kosten, wat in het gunstigste geval zou hebben geleid tot een jaarlijks overschot van [...] EUR en in het ongunstigste geval van [...] EUR.

| (316) | De Commissie beschouwt de benadering van Duitsland als steekhoudend. De geschatte inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten zijn gebaseerd op de voorwaarden van de overeenkomst met Ryanair uit 2000. De geraamde inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten van [...] van de inkomsten uit de luchtvaartgebonden activiteiten zouden in lijn zijn met de overeenkomstige algemene berekeningen die gangbaar zijn bij andere luchthavens (zie tabel 6). Ook de aanname dat er meer personeel nodig zou zijn bij een stijging van de passagiersaantallen lijkt redelijk. |
| --- | --- |

(316)

De Commissie beschouwt de benadering van Duitsland als steekhoudend. De geschatte inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten zijn gebaseerd op de voorwaarden van de overeenkomst met Ryanair uit 2000. De geraamde inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten van [...] van de inkomsten uit de luchtvaartgebonden activiteiten zouden in lijn zijn met de overeenkomstige algemene berekeningen die gangbaar zijn bij andere luchthavens (zie tabel 6). Ook de aanname dat er meer personeel nodig zou zijn bij een stijging van de passagiersaantallen lijkt redelijk.

| (317) | De investeringen in de uitbreiding van de luchthaven van Lübeck waren niet toegesneden op Ryanair, maar konden ook andere luchtvaartmaatschappijen ten goede komen. Het was daarom niet nodig om de investeringskosten mee te rekenen bij de incrementele kosten van de overeenkomst met Ryanair. Zoals Duitsland heeft benadrukt, heeft FLG zich continu ingespannen om andere luchtvaartmaatschappijen aan te trekken en slaagde zij daar ook in (bijvoorbeeld Wizz Air). Verder heeft de luchthaven volgens Duitsland jarenlang vruchteloos gepoogd om met Air Berlin te onderhandelen. |
| --- | --- |

(317)

De investeringen in de uitbreiding van de luchthaven van Lübeck waren niet toegesneden op Ryanair, maar konden ook andere luchtvaartmaatschappijen ten goede komen. Het was daarom niet nodig om de investeringskosten mee te rekenen bij de incrementele kosten van de overeenkomst met Ryanair. Zoals Duitsland heeft benadrukt, heeft FLG zich continu ingespannen om andere luchtvaartmaatschappijen aan te trekken en slaagde zij daar ook in (bijvoorbeeld Wizz Air). Verder heeft de luchthaven volgens Duitsland jarenlang vruchteloos gepoogd om met Air Berlin te onderhandelen.

| (318) | Duitsland beargumenteerde dat een aanzienlijke stijging van de passagiersaantallen cruciaal was voor een succesvolle privatisering van de luchthaven van Lübeck. De Commissie accepteert dat er investeringen zijn gedaan om de luchthaven van Lübeck toe te rusten voor een groter aantal passagiers (71). |
| --- | --- |

(318)

Duitsland beargumenteerde dat een aanzienlijke stijging van de passagiersaantallen cruciaal was voor een succesvolle privatisering van de luchthaven van Lübeck. De Commissie accepteert dat er investeringen zijn gedaan om de luchthaven van Lübeck toe te rusten voor een groter aantal passagiers (71).

71

| (319) | Op grond van de overeenkomst van 2000 was FLG echter niet verplicht om te investeren (72). FLG had aan de verplichtingen op grond van de overeenkomst kunnen voldoen zonder te investeren in de uitbreiding van de luchthaven. |
| --- | --- |

(319)

Op grond van de overeenkomst van 2000 was FLG echter niet verplicht om te investeren (72). FLG had aan de verplichtingen op grond van de overeenkomst kunnen voldoen zonder te investeren in de uitbreiding van de luchthaven.

72

| (320) | Om die redenen komt de Commissie tot de slotsom dat het gerechtvaardigd was om de investeringen in de luchthaven van Lübeck niet mee te rekenen bij de overeenkomsten met Ryanair uit 2010. |
| --- | --- |

(320)

Om die redenen komt de Commissie tot de slotsom dat het gerechtvaardigd was om de investeringen in de luchthaven van Lübeck niet mee te rekenen bij de overeenkomsten met Ryanair uit 2010.

| (321) | Na analyse van de door Duitsland aangeleverde gegevens kan de Commissie met één punt echter niet instemmen en voert desbetreffend een wijziging door. In de overeenkomst van 2000 wordt overeengekomen dat die overeenkomst op 30 mei 2010 eindigt. Duitsland heeft bij de berekening van de incrementele winstgevendheid van de overeenkomst echter ook de incrementele kosten en inkomsten uit de jaren 2011 en 2012 meegerekend. De Commissie houdt het voor gerechtvaardigd om alleen de incrementele kosten en inkomsten mee te rekenen die gedurende de looptijd zijn ontstaan. Op grond van deze noodzakelijke wijziging heeft de Commissie een eigen analyse uitgevoerd. Daarbij heeft zij zich gebaseerd op de beoordeling van de incrementele winstgevendheid door Duitsland en heeft deze waar nodig aangepast; de resultaten daarvan worden weergegeven in de overzichten in de tabellen 14, 15 en 16:

  Tabel 14


  Kosten en inkomsten — gunstigste geval










  Jaar | Passagiers | Inkomsten uitgebonden activiteiten | Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten | Exploitatikosten |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2000 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2001 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2002 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2003 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2004 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2005 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2006 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2007 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2008 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2009 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2010 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Totaal | [...] | [...] | [...] | [...] |

(321)

Na analyse van de door Duitsland aangeleverde gegevens kan de Commissie met één punt echter niet instemmen en voert desbetreffend een wijziging door. In de overeenkomst van 2000 wordt overeengekomen dat die overeenkomst op 30 mei 2010 eindigt. Duitsland heeft bij de berekening van de incrementele winstgevendheid van de overeenkomst echter ook de incrementele kosten en inkomsten uit de jaren 2011 en 2012 meegerekend. De Commissie houdt het voor gerechtvaardigd om alleen de incrementele kosten en inkomsten mee te rekenen die gedurende de looptijd zijn ontstaan. Op grond van deze noodzakelijke wijziging heeft de Commissie een eigen analyse uitgevoerd. Daarbij heeft zij zich gebaseerd op de beoordeling van de incrementele winstgevendheid door Duitsland en heeft deze waar nodig aangepast; de resultaten daarvan worden weergegeven in de overzichten in de tabellen 14, 15 en 16:

Tabel 14

Tabel 14

Kosten en inkomsten — gunstigste geval

Kosten en inkomsten — gunstigste geval

Jaar

Passagiers

Inkomsten uitgebonden activiteiten

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten

Exploitatikosten

2000

[...]

[...]

[...]

[...]

2001

[...]

[...]

[...]

[...]

2002

[...]

[...]

[...]

[...]

2003

[...]

[...]

[...]

[...]

2004

[...]

[...]

[...]

[...]

2005

[...]

[...]

[...]

[...]

2006

[...]

[...]

[...]

[...]

2007

[...]

[...]

[...]

[...]

2008

[...]

[...]

[...]

[...]

2009

[...]

[...]

[...]

[...]

2010

[...]

[...]

[...]

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Tabel 15

Tabel 15

Kosten en inkomsten — ongunstigste geval

Kosten en inkomsten — ongunstigste geval

| Jaar | Passagiers | Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten | Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten | Exploitatiekosten |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 2000 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2001 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2002 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2003 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2004 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2005 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2006 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2007 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2008 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2009 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| 2010 | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Totaal | [...] | [...] | [...] | [...] |

Jaar

Passagiers

Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten

Exploitatiekosten

2000

[...]

[...]

[...]

[...]

2001

[...]

[...]

[...]

[...]

2002

[...]

[...]

[...]

[...]

2003

[...]

[...]

[...]

[...]

2004

[...]

[...]

[...]

[...]

2005

[...]

[...]

[...]

[...]

2006

[...]

[...]

[...]

[...]

2007

[...]

[...]

[...]

[...]

2008

[...]

[...]

[...]

[...]

2009

[...]

[...]

[...]

[...]

2010

[...]

[...]

[...]

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Tabel 16

Tabel 16

Winstgevendheidsanalyse vooraf

Winstgevendheidsanalyse vooraf

| Beoordeling van de winstgevendheid | Gunstigste geval (in EUR) | Ongunstigste geval (in EUR) |
| --- | --- | --- |
| Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten | [...] | [...] |
| Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten | [...] | [...] |
| Exploitatiekosten | [...] | [...] |
| Marketingkosten | [...] | [...] |
| Totaal | [...] | [...] |

Beoordeling van de winstgevendheid

Gunstigste geval (in EUR)

Ongunstigste geval (in EUR)

Inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten

[...]

[...]

Inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten

[...]

[...]

Exploitatiekosten

[...]

[...]

Marketingkosten

[...]

[...]

Totaal

Totaal

[...]

[...]

[...]

[...]

| (322) | De Commissie heeft de voor 2011 en 2012 verwachte inkomsten en exploitatiekosten hiervan uitgesloten, aangezien de overeenkomst van 2000 dan reeds beëindigd zou moeten zijn (zie de tabellen 14 en 15). In plaats daarvan gaat zij uit van de inkomsten en exploitatiekosten over de jaren 2000-2010, die in de volgende tabel (tabel 16) zijn vermeld. Ten aanzien van de marketingkosten heeft de Commissie de gemiddelde kosten per passagier berekend in het gunstigste en ongunstigste geval, waarbij gebruikgemaakt is van de gegevens van de Duitse instanties. Vervolgens heeft zij de gemiddelde waarde per persoon vermenigvuldigd met de verwachte passagiersaantallen over de jaren 2000-2010, wat als resultaat een geschatte waarde voor marketingkosten van in het gunstigste geval [...] EUR en in het ongunstigste geval [...] EUR heeft (tabel 16). |
| --- | --- |

(322)

De Commissie heeft de voor 2011 en 2012 verwachte inkomsten en exploitatiekosten hiervan uitgesloten, aangezien de overeenkomst van 2000 dan reeds beëindigd zou moeten zijn (zie de tabellen 14 en 15). In plaats daarvan gaat zij uit van de inkomsten en exploitatiekosten over de jaren 2000-2010, die in de volgende tabel (tabel 16) zijn vermeld. Ten aanzien van de marketingkosten heeft de Commissie de gemiddelde kosten per passagier berekend in het gunstigste en ongunstigste geval, waarbij gebruikgemaakt is van de gegevens van de Duitse instanties. Vervolgens heeft zij de gemiddelde waarde per persoon vermenigvuldigd met de verwachte passagiersaantallen over de jaren 2000-2010, wat als resultaat een geschatte waarde voor marketingkosten van in het gunstigste geval [...] EUR en in het ongunstigste geval [...] EUR heeft (tabel 16).

| (323) | Ondanks dat de door Duitsland overhandigde voorafgaande analyse van FLG de toekomstige betalingen niet verrekende met de prijzen op het moment dat de overeenkomst werd gesloten, blijkt uit de cijfers dat de overeenkomst vermoedelijk winstgevend zou blijken te zijn. |
| --- | --- |

(323)

Ondanks dat de door Duitsland overhandigde voorafgaande analyse van FLG de toekomstige betalingen niet verrekende met de prijzen op het moment dat de overeenkomst werd gesloten, blijkt uit de cijfers dat de overeenkomst vermoedelijk winstgevend zou blijken te zijn.

| (324) | Naast de door Duitsland overhandigde gegevens heeft Oxera een winstgevendsanalyse gemaakt van de overeenkomst van 2000 (73). Oxera heeft de analyse waar mogelijk gebaseerd op daadwerkelijke gegevens, dat wil zeggen de kosten en inkomsten uit de periode vóór het sluiten van de overeenkomst, om zo aannames te kunnen doen over de verwachtingen van FLG ten tijde van het sluiten van de overeenkomst. Daarbij maakte Oxera gebruik van de daadwerkelijke passagiersaantallen tot de dag van het sluiten van de overeenkomst. De inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten en de marketingkosten werden gebaseerd op de heffingen en betalingen op grond van de overeenkomst van 2000. Voor de berekening van de niet-luchtvaartgebonden activiteiten en de exploitatiekosten gebruikte Oxera daadwerkelijke cijfers uit de periode na het sluiten van de overeenkomst. |
| --- | --- |

(324)

Naast de door Duitsland overhandigde gegevens heeft Oxera een winstgevendsanalyse gemaakt van de overeenkomst van 2000 (73). Oxera heeft de analyse waar mogelijk gebaseerd op daadwerkelijke gegevens, dat wil zeggen de kosten en inkomsten uit de periode vóór het sluiten van de overeenkomst, om zo aannames te kunnen doen over de verwachtingen van FLG ten tijde van het sluiten van de overeenkomst. Daarbij maakte Oxera gebruik van de daadwerkelijke passagiersaantallen tot de dag van het sluiten van de overeenkomst. De inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten en de marketingkosten werden gebaseerd op de heffingen en betalingen op grond van de overeenkomst van 2000. Voor de berekening van de niet-luchtvaartgebonden activiteiten en de exploitatiekosten gebruikte Oxera daadwerkelijke cijfers uit de periode na het sluiten van de overeenkomst.

73

| (325) | De netto contante waarde (NCW) van de overeenkomst van 2000 met Ryanair werd geschat op [...] EUR. Er werd daarom verwacht dat de overeenkomst rendabel zou zijn. |
| --- | --- |

(325)

De netto contante waarde (NCW) van de overeenkomst van 2000 met Ryanair werd geschat op [...] EUR. Er werd daarom verwacht dat de overeenkomst rendabel zou zijn.

| (326) | Oxera berekende de NCW zonder bij de overeenkomst van 2000 investeringskosten mee te rekenen. Dit komt overeen met de vaststelling van de Commissie (zie de overwegingen 316 tot en met 320) dat de investeringen op de luchthaven van Lübeck niet hoeven te worden toegerekend aan de overeenkomst van 2000. |
| --- | --- |

(326)

Oxera berekende de NCW zonder bij de overeenkomst van 2000 investeringskosten mee te rekenen. Dit komt overeen met de vaststelling van de Commissie (zie de overwegingen 316 tot en met 320) dat de investeringen op de luchthaven van Lübeck niet hoeven te worden toegerekend aan de overeenkomst van 2000.

| (327) | De Commissie constateert dat Oxera voor de berekening van de passagiersaantallen, de inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten en de marketingkosten gebruik maakte van vooraf beschikbare gegevens, maar voor de berekening van de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten en de exploitatiekosten uitging van achteraf beschikbare gegevens. Naar eigen zeggen had Oxera geen toegang tot voorafgaande prognoses van de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten en de exploitatiekosten. De Commissie stelt vast dat alleen inkomsten en kosten die de luchthaven vóór het tijdstip van het sluiten van een overeenkomst met een luchtvaartmaatschappij voorspelde, kunnen worden meegenomen als het gaat om de beoordeling van de vraag of de overeenkomst strookte met het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Een deels op achteraf beschikbare gegevens berustende beoordeling kan echter wel een hulpmiddel zijn ter bevestiging van de aannames waarop de geschatte inkomsten en kosten berusten. De door Oxera gereconstrueerde, vooraf beschikbare gegevens over de inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten ([...] EUR) liggen dan ook tussen de door Duitsland overhandigde FLG-prognoses voor het gunstigste geval ([...] EUR) en het ongunstigste geval ([...] EUR). De door Oxera gereconstrueerde, vooraf beschikbare gegevens over de marketingkosten ([...] EUR) vallen zelfs lager uit dan de door Duitsland overhandigde gegevens: FLG had de marketingkosten in het gunstigste geval geschat op in totaal [...] EUR en in het ongunstigste geval op [...] EUR. Daarmee wordt bevestigd dat de FLG-prognoses voldoende conservatief ingeschat waren. |
| --- | --- |

(327)

De Commissie constateert dat Oxera voor de berekening van de passagiersaantallen, de inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten en de marketingkosten gebruik maakte van vooraf beschikbare gegevens, maar voor de berekening van de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten en de exploitatiekosten uitging van achteraf beschikbare gegevens. Naar eigen zeggen had Oxera geen toegang tot voorafgaande prognoses van de inkomsten uit niet-luchtvaartgebonden activiteiten en de exploitatiekosten. De Commissie stelt vast dat alleen inkomsten en kosten die de luchthaven vóór het tijdstip van het sluiten van een overeenkomst met een luchtvaartmaatschappij voorspelde, kunnen worden meegenomen als het gaat om de beoordeling van de vraag of de overeenkomst strookte met het beginsel van de marktdeelnemer handelend in een markteconomie. Een deels op achteraf beschikbare gegevens berustende beoordeling kan echter wel een hulpmiddel zijn ter bevestiging van de aannames waarop de geschatte inkomsten en kosten berusten. De door Oxera gereconstrueerde, vooraf beschikbare gegevens over de inkomsten uit luchtvaartgebonden activiteiten ([...] EUR) liggen dan ook tussen de door Duitsland overhandigde FLG-prognoses voor het gunstigste geval ([...] EUR) en het ongunstigste geval ([...] EUR). De door Oxera gereconstrueerde, vooraf beschikbare gegevens over de marketingkosten ([...] EUR) vallen zelfs lager uit dan de door Duitsland overhandigde gegevens: FLG had de marketingkosten in het gunstigste geval geschat op in totaal [...] EUR en in het ongunstigste geval op [...] EUR. Daarmee wordt bevestigd dat de FLG-prognoses voldoende conservatief ingeschat waren.

7.4.3.   
  Conclusie

Conclusie

| (328) | Uit de door Duitsland beschikbaar gestelde informatie blijkt dat FLG op grond van de overeenkomst van 2000 een positief incrementeel resultaat te verwachten had. De aannames waarop deze verwachting berust, lijken redelijk te zijn. Dit wordt onderstreept door het feit dat de verwachte toename in passagiersaantallen werd overtroffen door de reële toename over de periode 2000-2005. Dat de groei van het aantal passagiers grenzen kende, was grotendeels te herleiden tot het uitblijven van de planologische kernbeslissing, waardoor de luchthaven niet kon worden uitgebreid. Dit kon ten tijde van het sluiten van de overeenkomst van 2000 niet worden voorzien. De verwachtingen van FLG worden ondersteund door het onderzoek van Oxera. |
| --- | --- |

(328)

Uit de door Duitsland beschikbaar gestelde informatie blijkt dat FLG op grond van de overeenkomst van 2000 een positief incrementeel resultaat te verwachten had. De aannames waarop deze verwachting berust, lijken redelijk te zijn. Dit wordt onderstreept door het feit dat de verwachte toename in passagiersaantallen werd overtroffen door de reële toename over de periode 2000-2005. Dat de groei van het aantal passagiers grenzen kende, was grotendeels te herleiden tot het uitblijven van de planologische kernbeslissing, waardoor de luchthaven niet kon worden uitgebreid. Dit kon ten tijde van het sluiten van de overeenkomst van 2000 niet worden voorzien. De verwachtingen van FLG worden ondersteund door het onderzoek van Oxera.

| (329) | Er kon dan ook redelijkerwijs van worden uitgegaan dat de overeenkomst van 2000 met Ryanair voor FLG incrementeel rendabel zou zijn geweest. Op grond daarvan had een voorzichtig handelende marktdeelnemer in een markteconomie de overeenkomst eveneens afgesloten, aangezien de overeenkomst vooraf beschouwd incrementeel zou hebben bijgedragen aan de winstgevendheid van de luchthaven. Op grond van de duidelijk positieve bijdrage kan de overeenkomst van 2000 ook worden gezien als onderdeel van een totale strategie van de luchthaven voor het behalen van winstgevendheid, op zijn minst op de lange termijn. |
| --- | --- |

(329)

Er kon dan ook redelijkerwijs van worden uitgegaan dat de overeenkomst van 2000 met Ryanair voor FLG incrementeel rendabel zou zijn geweest. Op grond daarvan had een voorzichtig handelende marktdeelnemer in een markteconomie de overeenkomst eveneens afgesloten, aangezien de overeenkomst vooraf beschouwd incrementeel zou hebben bijgedragen aan de winstgevendheid van de luchthaven. Op grond van de duidelijk positieve bijdrage kan de overeenkomst van 2000 ook worden gezien als onderdeel van een totale strategie van de luchthaven voor het behalen van winstgevendheid, op zijn minst op de lange termijn.

| (330) | De overeenkomst van 2000 tussen FLG en Ryanair biedt daarom geen economische voordelen die Ryanair niet ook onder normale marktomstandigheden had behaald. Daarom kan deze overeenkomst niet worden beoordeeld als staatssteun op grond van artikel 107, lid 1, VWEU. Deze vaststelling staat los van de toetsing of de overeenkomsten van 2010 staatssteun voor Ryanair betekenden. |
| --- | --- |

(330)

De overeenkomst van 2000 tussen FLG en Ryanair biedt daarom geen economische voordelen die Ryanair niet ook onder normale marktomstandigheden had behaald. Daarom kan deze overeenkomst niet worden beoordeeld als staatssteun op grond van artikel 107, lid 1, VWEU. Deze vaststelling staat los van de toetsing of de overeenkomsten van 2010 staatssteun voor Ryanair betekenden.

7.5.   VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN

VERGOEDINGEN VOOR IJSBESTRIJDING BIJ VLIEGTUIGEN

7.5.1.   
  Selectiviteit

Selectiviteit

| (331) | Om binnen de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU te vallen, moet een overheidsmaatregel „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” begunstigen. Op basis daarvan vallen alleen steunmaatregelen waarmee ondernemingen selectief worden bevoordeeld onder het begrip van staatssteun. |
| --- | --- |

(331)

Om binnen de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU te vallen, moet een overheidsmaatregel „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” begunstigen. Op basis daarvan vallen alleen steunmaatregelen waarmee ondernemingen selectief worden bevoordeeld onder het begrip van staatssteun.

| (332) | Conform de jurisprudentie van de EU-rechtbanken moet worden onderzocht of een maatregel van staatswege in het kader van een bepaalde rechtsregeling („referentiekader”) een voordeel verschaft aan „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” ten opzichte van andere ondernemingen die zich, gelet op de doelstelling van de betrokken regeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. Een maatregel die een verschil maakt tussen ondernemingen die zich in een vergelijkbare situatie bevinden, is klaarblijkelijk selectief. Indien een a priori selectieve maatregel door de aard of de opzet van de regeling gerechtvaardigd wordt, zal hij niet als selectief worden beschouwd en zal hij dus buiten de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU vallen (74). |
| --- | --- |

(332)

Conform de jurisprudentie van de EU-rechtbanken moet worden onderzocht of een maatregel van staatswege in het kader van een bepaalde rechtsregeling („referentiekader”) een voordeel verschaft aan „bepaalde ondernemingen of bepaalde producties” ten opzichte van andere ondernemingen die zich, gelet op de doelstelling van de betrokken regeling, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. Een maatregel die een verschil maakt tussen ondernemingen die zich in een vergelijkbare situatie bevinden, is klaarblijkelijk selectief. Indien een a priori selectieve maatregel door de aard of de opzet van de regeling gerechtvaardigd wordt, zal hij niet als selectief worden beschouwd en zal hij dus buiten de werkingssfeer van artikel 107, lid 1, VWEU vallen (74).

74

| (333) | De Commissie moet op grond daarvan een analyse doen in drie fasen: in de eerste fase moet het referentiekader worden bepaald. In de tweede fase moet worden nagegaan of een bepaalde maatregel van die regeling afwijkt, voor zover hij differentiaties invoert tussen marktdeelnemers die zich, gelet op de aan de regeling inherente doelstellingen, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. Indien er sprake is van een afwijking (en de maatregel dus a priori selectief is), dient in de derde stap van het onderzoek te worden getoetst of de afwijking gerechtvaardigd wordt door de aard of de opzet van het (referentie)kader. |
| --- | --- |

(333)

De Commissie moet op grond daarvan een analyse doen in drie fasen: in de eerste fase moet het referentiekader worden bepaald. In de tweede fase moet worden nagegaan of een bepaalde maatregel van die regeling afwijkt, voor zover hij differentiaties invoert tussen marktdeelnemers die zich, gelet op de aan de regeling inherente doelstellingen, in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. Indien er sprake is van een afwijking (en de maatregel dus a priori selectief is), dient in de derde stap van het onderzoek te worden getoetst of de afwijking gerechtvaardigd wordt door de aard of de opzet van het (referentie)kader.

| (334) | In het onderhavige geval heeft de Commissie de formele toetsingsprocedure ingeleid vanwege de vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen. |
| --- | --- |

(334)

In het onderhavige geval heeft de Commissie de formele toetsingsprocedure ingeleid vanwege de vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen.

| (335) | Daarbij moet als eerste worden vastgesteld op welke regeling de vergoedingen berusten. Zoals de Commissie vaststelt, worden deze vergoedingen vastgelegd in een regeling voor speciale vergoedingen. Deze regeling voor speciale vergoedingen maakt geen deel uit van de algemene lijst van luchthavengelden voor het gebruiken van de infrastructuur, maar heeft hier wel kenmerken mee gemeen: de prijzen voor bepaalde diensten die de luchthaven voor luchtvaartmaatschappijen uitvoert, evenals de prijzen voor het daartoe benodigde materiaal zijn erin vermeld. De regeling geldt voor alle luchtvaartmaatschappijen die gebruikmaken van de luchthaven. Ze wordt regelmatig geactualiseerd, om de paar jaar, om zo in te kunnen spelen op de kostenontwikkelingen ten aanzien van deze speciale diensten. Alleen de luchthaven is bevoegd om de regeling voor speciale vergoedingen op te stellen. |
| --- | --- |

(335)

Daarbij moet als eerste worden vastgesteld op welke regeling de vergoedingen berusten. Zoals de Commissie vaststelt, worden deze vergoedingen vastgelegd in een regeling voor speciale vergoedingen. Deze regeling voor speciale vergoedingen maakt geen deel uit van de algemene lijst van luchthavengelden voor het gebruiken van de infrastructuur, maar heeft hier wel kenmerken mee gemeen: de prijzen voor bepaalde diensten die de luchthaven voor luchtvaartmaatschappijen uitvoert, evenals de prijzen voor het daartoe benodigde materiaal zijn erin vermeld. De regeling geldt voor alle luchtvaartmaatschappijen die gebruikmaken van de luchthaven. Ze wordt regelmatig geactualiseerd, om de paar jaar, om zo in te kunnen spelen op de kostenontwikkelingen ten aanzien van deze speciale diensten. Alleen de luchthaven is bevoegd om de regeling voor speciale vergoedingen op te stellen.

| (336) | In het arrest ten aanzien van de luchthaven van Lübeck heeft het Hof van Justitie vastgesteld dat de lijst van luchthavengelden van 2006 als maatgevend referentiekader diende te gelden (75). Gezien de overeenkomsten tussen de algemene lijst van luchthavengelden en de regeling voor speciale vergoedingen komt de Commissie tot de slotsom dat de regeling voor speciale vergoedingen van de luchthaven van Lübeck als referentiekader kan worden gezien op basis waarvan de vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen moeten worden getoetst. |
| --- | --- |

(336)

In het arrest ten aanzien van de luchthaven van Lübeck heeft het Hof van Justitie vastgesteld dat de lijst van luchthavengelden van 2006 als maatgevend referentiekader diende te gelden (75). Gezien de overeenkomsten tussen de algemene lijst van luchthavengelden en de regeling voor speciale vergoedingen komt de Commissie tot de slotsom dat de regeling voor speciale vergoedingen van de luchthaven van Lübeck als referentiekader kan worden gezien op basis waarvan de vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen moeten worden getoetst.

75

| (337) | Ten tweede moet de Commissie onderzoeken of deze regeling voor speciale vergoedingen differentieert tussen marktdeelnemers die zich in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. De regeling voor speciale vergoedingen geldt voor alle luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven van Lübeck gebruikmaken. Er wordt bij het gebruik van de diensten op het gebied van ijsbestrijding geen onderscheid gemaakt tussen de luchtvaartmaatschappijen. Voor ieder vliegtuig dat op de luchthaven van Lübeck ijsvrij gemaakt is, gelden dezelfde vergoedingen, die gebaseerd zijn op het startgewicht en op de gebruikte hoeveelheden ijsbestrijdingsvloeistof en warm water. De vergoedingen voor ijsbestrijdingsdiensten op de luchthaven van Lübeck wijken daarmee niet af van het referentiekader, aangezien er geen onderscheid wordt gemaakt tussen de luchtvaartmaatschappijen die gebruikmaken van de luchthaven. Volgens de Commissie zijn de ijsbestrijdingsvergoedingen dan ook duidelijk niet selectief. |
| --- | --- |

(337)

Ten tweede moet de Commissie onderzoeken of deze regeling voor speciale vergoedingen differentieert tussen marktdeelnemers die zich in een feitelijk en juridisch vergelijkbare situatie bevinden. De regeling voor speciale vergoedingen geldt voor alle luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven van Lübeck gebruikmaken. Er wordt bij het gebruik van de diensten op het gebied van ijsbestrijding geen onderscheid gemaakt tussen de luchtvaartmaatschappijen. Voor ieder vliegtuig dat op de luchthaven van Lübeck ijsvrij gemaakt is, gelden dezelfde vergoedingen, die gebaseerd zijn op het startgewicht en op de gebruikte hoeveelheden ijsbestrijdingsvloeistof en warm water. De vergoedingen voor ijsbestrijdingsdiensten op de luchthaven van Lübeck wijken daarmee niet af van het referentiekader, aangezien er geen onderscheid wordt gemaakt tussen de luchtvaartmaatschappijen die gebruikmaken van de luchthaven. Volgens de Commissie zijn de ijsbestrijdingsvergoedingen dan ook duidelijk niet selectief.

| (338) | Het is daarom ook niet nodig om te toetsen of de vergoedingen op grond van hun aard of interne structuur van het (referentie)kader te rechtvaardigen zijn. |
| --- | --- |

(338)

Het is daarom ook niet nodig om te toetsen of de vergoedingen op grond van hun aard of interne structuur van het (referentie)kader te rechtvaardigen zijn.

7.5.2.   
  Conclusie

Conclusie

| (339) | De vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen kunnen daarom niet als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(339)

De vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen kunnen daarom niet als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden aangemerkt.

8.   CONCLUSIE

CONCLUSIE

| (340) | Er hoeft geen besluit te worden genomen waarin wordt vastgesteld of er op grond van artikel 107, lid 1, VWEU sprake is van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG en of die, mits hiervan sprake is, verenigbaar is met de interne markt. De rechtspersoon FLG bestaat niet meer en heeft de economische activiteiten stopgezet. Zelfs indien er sprake zou zijn van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina, zou de steunmaatregel niet langer van Yasmina kunnen worden teruggevorderd, aangezien Yasmina is geliquideerd en de vermogensbestanddelen volgens een faillissementsprocedure naar Duits recht en onder toezicht van de rechtbank zijn vervreemd. |
| --- | --- |

(340)

Er hoeft geen besluit te worden genomen waarin wordt vastgesteld of er op grond van artikel 107, lid 1, VWEU sprake is van mogelijke staatssteun ten gunste van FLG en of die, mits hiervan sprake is, verenigbaar is met de interne markt. De rechtspersoon FLG bestaat niet meer en heeft de economische activiteiten stopgezet. Zelfs indien er sprake zou zijn van economische continuïteit tussen FLG en Yasmina, zou de steunmaatregel niet langer van Yasmina kunnen worden teruggevorderd, aangezien Yasmina is geliquideerd en de vermogensbestanddelen volgens een faillissementsprocedure naar Duits recht en onder toezicht van de rechtbank zijn vervreemd.

| (341) | De verkoop van de FLG-aandelen aan Infratil in 2005 bevoordeelde Infratil niet, aangezien de Hanzestad Lübeck bij de verkoop van de aandelen optrad als marktdeelnemer handelend in een markteconomie. De nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie in 2009 en de overname van verdere verliezen, investeringskosten en andere kosten conform de aanvullende overeenkomst van 2009 verschafte Infratil ook geen voordeel. Ook hier ging de Hanzestad Lübeck te werk als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie. |
| --- | --- |

(341)

De verkoop van de FLG-aandelen aan Infratil in 2005 bevoordeelde Infratil niet, aangezien de Hanzestad Lübeck bij de verkoop van de aandelen optrad als marktdeelnemer handelend in een markteconomie. De nieuwe onderhandelingen over de verkoopoptie in 2009 en de overname van verdere verliezen, investeringskosten en andere kosten conform de aanvullende overeenkomst van 2009 verschafte Infratil ook geen voordeel. Ook hier ging de Hanzestad Lübeck te werk als een marktdeelnemer handelend in een markteconomie.

| (342) | De overeenkomst van 2000 tussen FLG en Ryanair zou vooraf beschouwd hebben bijgedragen aan de winstgevendheid van de luchthaven. Daarom zou ook een markteconomisch handelende exploitant deze overeenkomst hebben gesloten, wat inhoudt dat Ryanair van deze overeenkomst geen voordeel ondervond. |
| --- | --- |

(342)

De overeenkomst van 2000 tussen FLG en Ryanair zou vooraf beschouwd hebben bijgedragen aan de winstgevendheid van de luchthaven. Daarom zou ook een markteconomisch handelende exploitant deze overeenkomst hebben gesloten, wat inhoudt dat Ryanair van deze overeenkomst geen voordeel ondervond.

| (343) | De vergoedingen voor ijsbestrijdingsdiensten op de luchthaven van Lübeck hebben klaarblijkelijk geen selectief karakter, |
| --- | --- |

(343)

De vergoedingen voor ijsbestrijdingsdiensten op de luchthaven van Lübeck hebben klaarblijkelijk geen selectief karakter,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

Er is geen besluit nodig waarin een uitspraak wordt gedaan of mogelijke steunmaatregelen ten gunste van FLG moeten worden beschouwd als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en of die in een dergelijk geval als verenigbaar met de interne markt zouden kunnen worden beschouwd, aangezien FLG haar economische activiteiten heeft stopgezet en terugvordering van de steun niet meer mogelijk is.

Artikel 2

De verkoop van 90 % van de aandelen FLG aan Infratil en de in 2009 opnieuw uitonderhandelde voorwaarden van de verkoopoptie vormen geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

Artikel 3

De overeenkomst van 2000 tussen Ryanair en de luchthaven van Lübeck vormt geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

Artikel 4

De vergoedingen voor ijsbestrijding bij vliegtuigen vormen geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie.

Artikel 5

Dit besluit is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 7 februari 2017.

Voor de Commissie

Margrethe VESTAGER

Lid van de Commissie

---

(1)  
  PB C 287 van 29.11.2007, blz. 27.

1

(2)  
  PB C 295 van 7.12.2007, blz. 29 en PB C 241 van 10.8.2012, blz. 56.

2

(3)  
  Infratil is een Nieuw-Zeelandse onderneming die investeert in infrastructuur. Infratil investeert in de sectoren energie, luchthavens en openbaar vervoer. Infratil was eigenaar en exploitant van de volgende specifieke luchthavens: Wellington International Airport in Nieuw-Zeeland en de luchthavens Glasgow Prestwick Airport en Kent International Airport in het Verenigd Koninkrijk. Inmiddels heeft de maatschappij haar deelnemingen in Europese luchthavens overgedragen.

3

Infratil

(4)  
  Ryanair is een Ierse luchtvaartmaatschappij die lid is van het Europese samenwerkingsverband van lagekostenluchtvaartmaatschappijen (European Low Fares Airlines Association — ELFAA). De bedrijfsactiviteiten van de luchtvaartmaatschappij waren gericht op secundaire regionale luchthavens. De luchtvaartmaatschappij vliegt momenteel op 160 Europese luchthavens. Ryanair exploiteerde een homogene vloot met 272 vliegtuigen van het type Boeing 737-800, met 189 stoelen. Ryanair voerde ten tijde van het inleidingsbesluit van 2007 vanaf de luchthaven van Lübeck 23 vluchten per week uit naar vijf Europese bestemmingen: Londen-Stansted (Verenigd Koninkrijk), Milaan-Bergamo en Pisa (Italië), Palma de Mallorca (Spanje) en Stockholm-Skavsta (Zweden).

4

Ryanair

European Low Fares Airlines Association

(5)  
  PB C 287 van 29.11.2007, blz. 27.

5

(6)  
  PB C 295 van 7.12.2007, blz. 29.

6

(7)  Schutzgemeinschaft gegen Fluglärm Lübeck und Umgebung Groß Grönau e.V. en Check-in Lübeck e.V.

7

(8)  Industrie- und Handelskammer zu Lübeck (IHK).

8

(9)  Peter C. Klanowski en Horst Conrad.

9

(10)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag [thans artikel 108 van het Verdrag] (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1).

10

(11)  Mededeling van de Commissie — Richtsnoeren voor staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen (PB C 99 van 4.4.2014, blz. 3).

11

(12)  
  PB C 113 van 15.4.2014, blz. 30.

12

(13)  Bij de SGF gaat het om een geregistreerde niet-gouvernementele organisatie (ngo) conform de bepalingen van Richtlijn 2003/35/EG van het Europees Parlement en de Raad van 26 mei 2003 tot voorziening in inspraak van het publiek in de opstelling van bepaalde plannen en programma's betreffende het milieu en, met betrekking tot inspraak van het publiek en toegang tot de rechter, tot wijziging van de Richtlijnen 85/337/EEG en 96/61/EG van de Raad (PB L 156 van 25.6.2003, blz. 17).

13

(14)  Voorafgaand aan de inleiding van de procedure werden de maatregelen in de zaken CP 31/2009 (SA.27585) en CP 162/2010 (SA.31149) onderzocht.

14

(15)  
  PB C 241 van 10.8.2012, blz. 56.

15

(16)  Arbeitsgemeinschaft Deutscher Verkehrsflughäfen (Bundesverband der deutschen Verkehrsflughäfen).

16

(17)  Yasmina was voor 100 % een dochtermaatschappij van 3Y Logistic und Projektbetreuung GmbH („3Y”), een investeringsmaatschappij die eigendom was van een natuurlijke persoon, de Saoedi Adel Mohammed Saleh M. Alghanmi. Yasmina werd opgericht voor de verwerving en exploitatie van de luchthaven van Lübeck.

17

(18)  Arrest van het Gerecht van 9 september 2014, Hanzestad Lübeck/Europese Commissie, T-461/12, ECLI:EU:T:2014:758.

18

(19)  Arrest van het Gerecht van 21 december 2016, Europese Commissie tegen Hanzestad Lübeck, C-524/14 P, ECLI:EU:C:2016:971.

19

(20)  Zie de website van de luchthaven van Lübeck: http://www.flughafen-luebeck.de/images/02-unternehmen/06-zahlen_fakten_daten/02-monatsstatistik/ab2000.pdf (versie 22 mei 2015).

20

(21)  De gemeenteraad van de Hanzestad Lübeck bestaat uit vertegenwoordigers van de burgers van de stad.

21

(22)  PB 2012/S 156-261107 van 16 augustus 2012 (http://ted.europa.eu/udl?uri=TED:NOTICE:261107-2012:TEXT:EN:HTML&tabId=1).

22

(23)  Besluit van de Commissie van 19 januari 2005 in zaak N644i/2002 — Duitsland — Ontwikkeling van gemeentelijke economische infrastructuur overeenkomstig Deel II, Afdeling 7, van het gemeenschappelijke kaderplan van de federale overheid en de Länder ter verbetering van de regionale economische structuren, i) Oprichten of uitbreiden van regionale luchthavens (PB C 126 van 12.5.2005, blz. 10).

23

(24)  De planologische kernbeslissing voor de ontwikkeling van de luchthaven van Lübeck van 20 januari 2005, die meerdere infrastructurele maatregelen omvatte, werd door meerdere partijen aangevochten voor de rechter. In de overgangsprocedure werden door het Oberverwaltungsgericht twee uitspraken met kracht van gewijsde gedaan: Besluit 4MR1/05 van 18 juli 2005 van Oberverwaltungsgericht Schleswig en Besluit 101/05 van 21 oktober 2005 van Oberverwaltungsgericht Schleswig. Op basis van die uitspraken werd de planologische kernbeslissing geweigerd.

24

(*1)  Vertrouwelijke informatie.

*1

(25)  Toepassing van de artikelen 92 en 93 van het EG-Verdrag en van artikel 61 van de EER-overeenkomst op Steunmaatregelen van de Staten in de luchtvaartsector (PB C 350 van 10.12.1994, blz. 5).

25

(26)  Administratieve rechtbank Sleeswijk (Oberverwaltungsgericht Schleswig); 4MR1/05.

26

Oberverwaltungsgericht Schleswig

(27)  Arrest van het Hof van Justitie van 16 mei 2002, Frankrijk/Commissie („Stardust Marine”), C-482/99 ECLI:EU:C:2002:294.

27

(28)  Arrest van het Gerecht van 3 maart 2010, Federaal samenwerkingsverband van Duitse banken (Bundesverband deutscher Banken)/Commissie (Helaba I), T-163/05, ECLI:EU:T:2010:59.

28

(29)  Arrest van het Hof van Justitie van 24 juli 2003, Altmark Trans GmbH en Regierungspräsidium Magdeburg tegen Nahverkehrsgesellschaft Altmark GmbH, C-280/00, ECLI:EU:C:2003:415.

29

(30)  Verslag Oxera „Economic MEOP assessment: Lübeck airport” van 6 februari 2015.

30

(31)  Bedrijfsplan „Takeoff Konzept” van 21 december 2009, zie http://www.luebeck.de/stadt_politik/rathaus/wahlen/files/M21_Take_off_Konzept_HL-Umdruck_17-156_WA_Ltsh.pdf

31

(32)  Arrest van het Hof van Justitie van 16 mei 2002, Frankrijk/Commissie („Stardust Marine”), C-482/99, ECLI:EU:C:2002:294.

32

(33)  Arrest van het Gerecht van 17 december 2008, Ryanair/Commissie (Charleroi), T-196/04, ECLI:EU:T:2008:585.

33

(34)  Besluit van de Commissie van 12 november 2008, Steunmaatregel N 510/2008 — Italië — Verkoop van activa van Alitalia (PB C 46 van 25.2.2009, blz. 6).

34

(35)  Arrest van het Hof van Justitie van 8 mei 2003, Italië en SIM 2 Multimedia/Commissie, C-328/99 en C-399/00, ECLI:EU:C:2003:252, besluit van de Commissie van 17 september 2008, Steunmaatregelen N 321/2008, N 322/2008 en N 323/2008 — Griekenland — Verkoop van bepaalde activa van Olympic Airlines/Olympic Airways Services (PB C 18 van 23.1.2010, blz. 9), besluit van de Commissie van 12 november 2008, Steunmaatregel N 510/2008 — Italië — Verkoop van activa van Alitalia (PB C 46 van 25.2.2009, blz. 6), besluit van de Commissie van 4 april 2012, Steunmaatregel SA.34547 — Frankrijk — Overname van activa van de groep Sernam in het kader van de rechterlijke saneringsprocedure (PB C 305 van 10.10.2012, blz. 5).

35

(36)  Arrest van het Gerecht van 28 maart 2012, Ryanair Ltd/Commissie, T-123/09, ECLI:EU:T:2012:164.

36

(37)  Arrest van het Gerecht van 28 maart 2012, Ryanair Ltd/Commissie, T-123/09, ECLI:EU:T:2012:164, punt 156.

37

(38)  Richtlijn 2001/23/EG van de Raad van 12 maart 2001 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten betreffende het behoud van de rechten van de werknemers bij overgang van ondernemingen, vestigingen of onderdelen van ondernemingen of vestigingen (PB L 82 van 22.3.2001, blz. 16).

38

(39)  BGB van 18 augustus 1896, paragraaf 613a 242.

39

(40)  Besluit van de Commissie van 4 april 2012, Steunmaatregel SA.34547 — Frankrijk — Overname van vermogensbestanddelen van de groep Sernam in het kader van de rechterlijke saneringsprocedure (PB C 305 van 10.10.2012, blz. 10).

40

(41)  Het begrip „due-diligenceprocedure” staat voor een, meestal door de koper, uitgevoerd gedetailleerd onderzoek naar een onderneming waarbij mogelijkerwijze sprake zal zijn van fusie, overname of privatisering of een vergelijkbare rechtshandeling.

41

(42)  Mededeling van de Commissie betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB C 262 van 19.7.2016, blz. 1, punt 94).

42

(43)  Arrest van het Gerecht van 13 september 2010, Griekenland/Commissie, T-415/05, ECLI:EU:T:2010:386, punt 146.

43

(44)  Ibid. Volgens de opvatting van het Hof van Justitie kan economisch inconsequent handelen duiden op financiële continuïteit.

44

(45)  Arrest van het Hof van Justitie van 11 december 2012, Commissie/Spanje, C-610/10, ECLI:EU:C:2012:781, punt 106.

45

(46)  Duitse faillissementswet (Insolvenzordnung) van 5 oktober 1994 (publicatieblad van de Bondsrepubliek, BGBl. I, blz. 2866), laatstelijk gewijzigd bij artikel 16 van de wet van 20 november 2015 (BGBl. I, blz. 2010).

46

Insolvenzordnung

(47)  Zie beschikking van de Commissie van 27 februari 2008 betreffende steunmaatregel C 46/07 (ex NN 50/07) die Roemenië aan Automobile Craiova (voorheen Daewoo România) heeft verstrekt (PB L 239 van 6.9.2008, blz. 12).

47

(48)  Arrest van het Hof van Justitie van 29 april 1999, Koninkrijk Spanje/Commissie, C-342/96, ECLI:EU:C:1999:210, punt 41, arrest van het Hof van Justitie van 11 juli 1996, Syndicat français de l'Express international (SFEI) e.a./La Poste e.a., C-39/94, ECLI:EU:C:1996:285.

48

(49)  Zie bijvoorbeeld arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 12 december 2000, Alitalia/Commissie, T-296/97, ECLI:EU:T:2000:289, arrest van het Gerecht van eerste aanleg, WestLB/Commissie, T-228/99 en T-233/99, ECLI:EU:T:2003:57, arrest van het gerecht van eerste aanleg van 29 maart 2007, Scott SA/Commissie, T-366/00, ECLI:EU:T:2007:99, arrest van het Hof van Justitie van 8 mei 2003, Italië en SIM 2 Multimedia/Commissie, C-328/99 en C-399/00, ECLI:EU:C:2003:252, arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 12 december 1996, Air France/Commissie, T-358/94, ECLI:EU:T:1996:194.

49

(50)  Drieëntwintigste verslag over het mededingingsbeleid, 1993, blz. 255.

50

(51)  Besluit van de Commissie van 19 juni 2013, Steunmaatregel SA.36197 (13/N) — Portugal — Privatisering van ANA — Portugese luchthavens, C(2013) 3546 final (PB C 256 van 5.9.2013, blz. 3). Arrest van het Hof van Justitie van 10 juli 1986, België/Commissie, 40/85, ECLI:EU:C:1986:305.

51

(52)  Arrest van het Hof van Justitie van 16 mei 2002, Frankrijk/Commissie („Stardust Marine”), C-482/99, ECLI:EU:C:2002:294, punt 71.

52

(53)  Het onderzoek werd gedaan door Berenberg Consult GmbH (een dochtermaatschappij van de particuliere Hamburgse bank Berenberg).

53

(54)  Zie punt 403 van het drieëntwintigste verslag van de Europese Commissie over het mededingingsbeleid, 1993 en punt 4.2.3.1. van de mededeling van de Commissie betreffende het begrip „staatssteun” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB C 262 van 19.7.2016, blz. 1).

54

(55)  Arrest van het Hof van Justitie van 16 mei 2002, Frankrijk/Commissie („Stardust Marine”), C-482/99, ECLI:EU:C:2002:294, punt 71.

55

(56)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punt 53.

56

(57)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punt 59.

57

(58)  Zie Besluit 2011/60/EU van de Commissie van 27 januari 2010 betreffende steunmaatregel C 12/2008 (ex NN 74/07) — Slowakije — Overeenkomst tussen de luchthaven van Bratislava en Ryanair, punten 88 en 89 (PB L 27 van 1.2.2011, blz. 24).

58

(59)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punten 57 tot en met 59.

59

(60)  Zie ten aanzien van de toepassing van referentiewaarden ten aanzien van de winstgevendheid (in tegenstelling tot de prijsvorming) in de branche het arrest van het Gerecht van 3 juli 2014, Spanje en Ciudad de la Luz/Commissie, gevoegde zaken T-319/12 en T-321/12, ECLI:EU:T:2014:604, punt 44.

60

(61)  Verdere indicatoren: zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punt 60.

61

(62)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punten 59 en 63.

62

(63)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punt 63.

63

(64)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punt 64.

64

(65)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punt 64, Besluit (EU) 2015/1226 van de Commissie van 23 juli 2014 betreffende steunmaatregel SA.33963 (2012/C) (ex 2012/NN) die door Frankrijk ten uitvoer is gelegd ten gunste van de Chambre de Commerce et d'Industrie d'Angoulême, de SNC-Lavalin, Ryanair en Airport Marketing Services (PB L 201 van 30.7.2015, blz. 48), Besluit (EU) 2015/1584 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de door Italië toegekende staatssteun SA.23098 (C 37/07) (ex NN 36/07) ten gunste van Società di Gestione dell'Aeroporto di Alghero So.Ge.A.AL S.p.A. en verschillende luchtvaartmaatschappijen die op de luchthaven Alghero actief zijn (PB L 250 van 25.9.2015, blz. 38), Besluit (EU) 2016/2069 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de maatregelen SA.14093 (C 76/2002) door België ten uitvoer gelegd ten faveure van Brussels South Charleroi Airport en Ryanair (PB L 325 van 30.11.2016, blz. 63).

65

(66)  Arrest van het Gerecht van 17 december 2008, Ryanair/Commissie, T-196/04, ECLI:EU:T:2008:585, punt 59.

66

(67)  Arrest van het Hof van Justitie van 16 mei 2002, Frankrijk/Commissie („Stardust Marine”), C-482/99, ECLI:EU:C:2002:294, punt 71.

67

(68)  Arrest van het Hof van Justitie van 21 maart 1991, Italiaanse Republiek/Commissie (Alfa Romeo), C-305/89, ECLI:EU:C:1991:142.

68

(69)  Het rapport werd eerder genoemd in hoofdstuk 7.3.1.1 in verband met de winstgevendheid van de overeenkomst tussen de Hanzestad Lübeck en Infratil.

69

(70)  Zie de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2014, punt 64.

70

(71)  Zie Besluit (EU) 2015/1226.

71

(72)  Besluit (EU) 2015/1584.

72

(73)  Oxera-rapport „Lübeck airport — Economic MEOP Assessment” (Luchthaven van Lübeck — Economisch expertiserapport met betrekking tot de marktdeelnemer handelend in een markteconomie) van 1 september 2014.

73

(74)  Arrest van het Gerecht van 7 maart 2012, British Aggregates Association/Commissie, T-210/02 RENV, ECLI:EU:T:2012:110, punten 82 en 83, arrest van het Hof van Justitie van 15 november 2011, Commissie en Spanje/Government of Gibraltar en Verenigd Koninkrijk, gevoegde zaken C-106/09 P en C-107/09 P, ECLI:EU:C:2011:732, punten 74 en 75, arrest van het Hof van Justitie van 14 januari 2015, Eventech/The Parking Adjudicator, C-518/13, ECLI:EU:C:2015:9, punten 54 en 55.

74

(75)  Arrest van het Hof van Justitie van 21 december 2016, Commissie/Hanzestad Lübeck, C-524/14 P, ECLI:EU:C:2016:971, punt 62.

75

---

| 19.12.2017 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 339/50 |
| --- | --- | --- | --- |

19.12.2017

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 339/50

---

BESLUIT (EU) 2017/2337 VAN DE COMMISSIE

van 29 mei 2017

inzake de staatssteun die voor technische ondersteuning in de landbouwsector en voor de productie en afzet van kwaliteitslandbouwproducten is verleend in het kader van de Milch- und Fettgesetz SA.35484 (2013/C) (ex SA.35484 (2012/NN))

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2017) 3487)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea (1),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken, en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURE

PROCEDURE

| (1) | Bij brieven van 28 november 2011 en 27 februari 2012 heeft de Europese Commissie (hierna „de Commissie” genoemd) Duitsland verzocht om aanvullende informatie over het jaarverslag 2010 over steunmaatregelen in de landbouwsector, dat Duitsland haar overeenkomstig artikel 21, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (2) (thans artikel 26, lid 1, van Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad (3)) had doen toekomen. Duitsland heeft de vragen van de Commissie beantwoord bij brieven van 16 januari 2012 en 27 april 2012. Uit de antwoorden van Duitsland werd duidelijk dat het land de eigen melksector financiële steun had geboden in het kader van de Gesetz über den Verkehr mit Milch, Milcherzeugnissen und Fetten uit 1952 (wet inzake de handel in melk, melkproducten en vetten, hierna „wet melk en vetten” of „WMV” genoemd). |
| --- | --- |

(1)

Bij brieven van 28 november 2011 en 27 februari 2012 heeft de Europese Commissie (hierna „de Commissie” genoemd) Duitsland verzocht om aanvullende informatie over het jaarverslag 2010 over steunmaatregelen in de landbouwsector, dat Duitsland haar overeenkomstig artikel 21, lid 1, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (2) (thans artikel 26, lid 1, van Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad (3)) had doen toekomen. Duitsland heeft de vragen van de Commissie beantwoord bij brieven van 16 januari 2012 en 27 april 2012. Uit de antwoorden van Duitsland werd duidelijk dat het land de eigen melksector financiële steun had geboden in het kader van de Gesetz über den Verkehr mit Milch, Milcherzeugnissen und Fetten uit 1952 (wet inzake de handel in melk, melkproducten en vetten, hierna „wet melk en vetten” of „WMV” genoemd).

2

3

| (2) | Bij brief van 2 oktober 2012 heeft de Commissie aan Duitsland meegedeeld dat de betrokken maatregelen als niet-aangemelde steun zijn geregistreerd onder nr. SA.35484 (2012/NN). Bij brieven van 16 november 2012, van 7, 8, 11, 13, 14, 15 en 19 februari 2013, 21 maart 2013, 8 april 2013, 28 mei 2013, 10 en 25 juni 2013 en 2 juli 2013 heeft Duitsland nadere informatie verstrekt. |
| --- | --- |

(2)

Bij brief van 2 oktober 2012 heeft de Commissie aan Duitsland meegedeeld dat de betrokken maatregelen als niet-aangemelde steun zijn geregistreerd onder nr. SA.35484 (2012/NN). Bij brieven van 16 november 2012, van 7, 8, 11, 13, 14, 15 en 19 februari 2013, 21 maart 2013, 8 april 2013, 28 mei 2013, 10 en 25 juni 2013 en 2 juli 2013 heeft Duitsland nadere informatie verstrekt.

| (3) | Bij brief van 17 juli 2013 (C(2013) 4457 final) (hierna „het inleidingsbesluit” genoemd) heeft de Commissie Duitsland haar besluit medegedeeld om naar aanleiding van deze staatssteun een procedure overeenkomstig artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. Bij de toetsing of de betrokken submaatregelen al dan niet verenigbaar zijn met de interne markt heeft de Commissie twee perioden onderscheiden:






  1. | de periode van 28 november 2001 tot en met 31 december 2006, |
| --- | --- | --- |

(3)

Bij brief van 17 juli 2013 (C(2013) 4457 final) (hierna „het inleidingsbesluit” genoemd) heeft de Commissie Duitsland haar besluit medegedeeld om naar aanleiding van deze staatssteun een procedure overeenkomstig artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. Bij de toetsing of de betrokken submaatregelen al dan niet verenigbaar zijn met de interne markt heeft de Commissie twee perioden onderscheiden:

1.

de periode van 28 november 2001 tot en met 31 december 2006,

| 2. | de periode vanaf 1 januari 2007. |
| --- | --- |

2.

de periode vanaf 1 januari 2007.

| (4) | In het inleidingsbesluit heeft de Commissie voor diverse maatregelen in het kader van de Duitse wet melk en vetten vastgesteld dat deze geen overheidssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU zijn, dan wel dat deze niet in het toepassingsgebied van de wettelijke voorschriften aangaande overheidssteun vallen. |
| --- | --- |

(4)

In het inleidingsbesluit heeft de Commissie voor diverse maatregelen in het kader van de Duitse wet melk en vetten vastgesteld dat deze geen overheidssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU zijn, dan wel dat deze niet in het toepassingsgebied van de wettelijke voorschriften aangaande overheidssteun vallen.

| (5) | Ten aanzien van enkele andere maatregelen heeft de Commissie vastgesteld dat ze voor de periode van 28 november 2001 tot en met 31 december 2006, of voor de periode vanaf 1 januari 2007, dan wel voor beide perioden verenigbaar zijn met de interne markt. |
| --- | --- |

(5)

Ten aanzien van enkele andere maatregelen heeft de Commissie vastgesteld dat ze voor de periode van 28 november 2001 tot en met 31 december 2006, of voor de periode vanaf 1 januari 2007, dan wel voor beide perioden verenigbaar zijn met de interne markt.

| (6) | Voor de overige maatregelen, met inbegrip van de in dit besluit aan de orde zijnde maatregelen ter verlening van technische ondersteuning in de landbouwsector en verstrekte subsidies voor de productie en afzet van agrarische kwaliteitsproducten, heeft de Commissie in het inleidingsbesluit haar twijfels omtrent de verenigbaarheid met de interne markt geuit. |
| --- | --- |

(6)

Voor de overige maatregelen, met inbegrip van de in dit besluit aan de orde zijnde maatregelen ter verlening van technische ondersteuning in de landbouwsector en verstrekte subsidies voor de productie en afzet van agrarische kwaliteitsproducten, heeft de Commissie in het inleidingsbesluit haar twijfels omtrent de verenigbaarheid met de interne markt geuit.

| (7) | Na de ontdekking van enkele onjuistheden in het inleidingsbesluit is de Duitse autoriteiten bij brief van 16 december 2013 een gecorrigeerde versie toegezonden. |
| --- | --- |

(7)

Na de ontdekking van enkele onjuistheden in het inleidingsbesluit is de Duitse autoriteiten bij brief van 16 december 2013 een gecorrigeerde versie toegezonden.

| (8) | Het gecorrigeerde inleidingsbesluit is in het Publicatieblad van de Europese Unie (4) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd binnen een maand hun opmerkingen te maken. |
| --- | --- |

(8)

Het gecorrigeerde inleidingsbesluit is in het Publicatieblad van de Europese Unie (4) bekendgemaakt. De Commissie heeft de belanghebbenden uitgenodigd binnen een maand hun opmerkingen te maken.

Publicatieblad van de Europese Unie

4

| (9) | Bij brief van 20 september 2013 heeft Duitsland opmerkingen over het inleidingsbesluit gemaakt. |
| --- | --- |

(9)

Bij brief van 20 september 2013 heeft Duitsland opmerkingen over het inleidingsbesluit gemaakt.

| (10) | De Commissie heeft in totaal 19 opmerkingen van belanghebbenden ontvangen. Een van deze belanghebbenden heeft de Commissie onder opgave van gegronde redenen verzocht zijn identiteit niet bekend te maken. Tien opmerkingen, maar niet laatstgenoemde, hadden betrekking op de onderhavige maatregelen voor het bieden van technische ondersteuning in de landbouwsector, dan wel op de geboden overheidssteun voor de productie en afzet van agrarische kwaliteitsproducten. |
| --- | --- |

(10)

De Commissie heeft in totaal 19 opmerkingen van belanghebbenden ontvangen. Een van deze belanghebbenden heeft de Commissie onder opgave van gegronde redenen verzocht zijn identiteit niet bekend te maken. Tien opmerkingen, maar niet laatstgenoemde, hadden betrekking op de onderhavige maatregelen voor het bieden van technische ondersteuning in de landbouwsector, dan wel op de geboden overheidssteun voor de productie en afzet van agrarische kwaliteitsproducten.

| (11) | Deze opmerkingen zijn Duitsland bij brieven van 27 februari, 3 maart en 3 oktober 2014 toegezonden. |
| --- | --- |

(11)

Deze opmerkingen zijn Duitsland bij brieven van 27 februari, 3 maart en 3 oktober 2014 toegezonden.

| (12) | Bij brief van 21 maart 2014 heeft Duitsland de Commissie meegedeeld dat het niet voornemens was zich uit te spreken over de bovengenoemde opmerkingen. |
| --- | --- |

(12)

Bij brief van 21 maart 2014 heeft Duitsland de Commissie meegedeeld dat het niet voornemens was zich uit te spreken over de bovengenoemde opmerkingen.

| (13) | Bij brief van 31 maart 2014 heeft Duitsland de Commissie een opmerking van de deelstaat Beieren doen toekomen ten aanzien van de opmerking van de belanghebbende wiens identiteit niet bekendgemaakt werd (zie overweging 10). |
| --- | --- |

(13)

Bij brief van 31 maart 2014 heeft Duitsland de Commissie een opmerking van de deelstaat Beieren doen toekomen ten aanzien van de opmerking van de belanghebbende wiens identiteit niet bekendgemaakt werd (zie overweging 10).

| (14) | Duitsland heeft zich aanvankelijk niet uitgesproken over de opmerkingen die de belanghebbenden in februari 2014 hadden ingediend. Over een aanvullende opmerking van 8 juli 2014 heeft Duitsland zich bij brief van 3 december 2014 wel uitgesproken. |
| --- | --- |

(14)

Duitsland heeft zich aanvankelijk niet uitgesproken over de opmerkingen die de belanghebbenden in februari 2014 hadden ingediend. Over een aanvullende opmerking van 8 juli 2014 heeft Duitsland zich bij brief van 3 december 2014 wel uitgesproken.

| (15) | Bij brief van 13 november 2014 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende informatie verzocht. Duitsland heeft de vragen van de Commissie beantwoord bij brief van 27 februari 2015. |
| --- | --- |

(15)

Bij brief van 13 november 2014 heeft de Commissie Duitsland om aanvullende informatie verzocht. Duitsland heeft de vragen van de Commissie beantwoord bij brief van 27 februari 2015.

| (16) | Op 30 juni 2016 heeft het Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft aanvullende informatie over submaatregel RP 2 verstrekt. |
| --- | --- |

(16)

Op 30 juni 2016 heeft het Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft aanvullende informatie over submaatregel RP 2 verstrekt.

| (17) | Bij brief van 15 november 2016 heeft de Commissie Duitsland nogmaals om aanvullende informatie verzocht. Na een door de Commissie ingewilligd verzoek tot verlenging van de antwoordtermijn voor deze brief heeft Duitsland de vragen van de Commissie bij brief van 13 januari 2017 beantwoord. |
| --- | --- |

(17)

Bij brief van 15 november 2016 heeft de Commissie Duitsland nogmaals om aanvullende informatie verzocht. Na een door de Commissie ingewilligd verzoek tot verlenging van de antwoordtermijn voor deze brief heeft Duitsland de vragen van de Commissie bij brief van 13 januari 2017 beantwoord.

2.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN EN OPMERKINGEN VAN DE DUITSE AUTORITEITEN

BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN EN OPMERKINGEN VAN DE DUITSE AUTORITEITEN

| (18) | In de nu volgende beschrijving wordt ingegaan op de submaatregelen aangaande overheidssteun voor de verlening van technische ondersteuning in de landbouwsector in het kader van de WMV, alsmede voor de productie en afzet van agrarische kwaliteitsproducten, ten aanzien waarvan de Commissie haar twijfels heeft geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt. Het gaat daarbij om de volgende submaatregelen (de afzonderlijke submaatregelen worden hieronder steeds overeenkomstig de indeling uit de bijlage bij het inleidingsbesluit aangeduid): BY 3, BY 10, BW 4, BB 1, BB 3, HE 2, HE 3, HE 9, NI 5, NI 6, NI 7, NW 4, NW 5, NW 6, RP 1, RP 5, SL 2, SL 5, TH 3, TH 4, TH 9, TH 10 (technische ondersteuning voor de periode 2001-2006), RP 2 (technische ondersteuning met ingang van 2007) en BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5 (kwaliteitsproducten voor de periode 2001-2006). |
| --- | --- |

(18)

In de nu volgende beschrijving wordt ingegaan op de submaatregelen aangaande overheidssteun voor de verlening van technische ondersteuning in de landbouwsector in het kader van de WMV, alsmede voor de productie en afzet van agrarische kwaliteitsproducten, ten aanzien waarvan de Commissie haar twijfels heeft geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt. Het gaat daarbij om de volgende submaatregelen (de afzonderlijke submaatregelen worden hieronder steeds overeenkomstig de indeling uit de bijlage bij het inleidingsbesluit aangeduid): BY 3, BY 10, BW 4, BB 1, BB 3, HE 2, HE 3, HE 9, NI 5, NI 6, NI 7, NW 4, NW 5, NW 6, RP 1, RP 5, SL 2, SL 5, TH 3, TH 4, TH 9, TH 10 (technische ondersteuning voor de periode 2001-2006), RP 2 (technische ondersteuning met ingang van 2007) en BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5 (kwaliteitsproducten voor de periode 2001-2006).

Rechtsgrondslag

Rechtsgrondslag

| (19) | De WMV is een federale wet, die in 1952 van kracht werd en sindsdien verscheidene wijzigingen heeft ondergaan (5). Deze wet vormt de kaderwet voor de onderhavige steunmaatregelen en heeft een onbeperkte geldingsduur. |
| --- | --- |

(19)

De WMV is een federale wet, die in 1952 van kracht werd en sindsdien verscheidene wijzigingen heeft ondergaan (5). Deze wet vormt de kaderwet voor de onderhavige steunmaatregelen en heeft een onbeperkte geldingsduur.

5

| (20) | Artikel 22, lid 1, van de WMV machtigt de Duitse deelstaten zuivelbedrijven een melkheffing op te leggen naar rato van de hoeveelheid aan deze bedrijven geleverde melk. Volgens de informatie die Duitsland ter beschikking heeft gesteld, hebben 9 (van de 16) deelstaten gebruikgemaakt van deze machtiging, met name Baden-Württemberg, Beieren, Brandenburg, Hessen, Nedersaksen, Noordrijn-Westfalen, Rijnland-Palts, Saarland en Thüringen. De door de deelstaten opgelegde heffingen bedragen ten hoogste 0,0015 EUR per kg melk. |
| --- | --- |

(20)

Artikel 22, lid 1, van de WMV machtigt de Duitse deelstaten zuivelbedrijven een melkheffing op te leggen naar rato van de hoeveelheid aan deze bedrijven geleverde melk. Volgens de informatie die Duitsland ter beschikking heeft gesteld, hebben 9 (van de 16) deelstaten gebruikgemaakt van deze machtiging, met name Baden-Württemberg, Beieren, Brandenburg, Hessen, Nedersaksen, Noordrijn-Westfalen, Rijnland-Palts, Saarland en Thüringen. De door de deelstaten opgelegde heffingen bedragen ten hoogste 0,0015 EUR per kg melk.

| (21) | Duitsland heeft kunnen aantonen dat de melkheffing niet van toepassing is op importproducten. Exportproducten daarentegen kunnen er wel onder vallen. |
| --- | --- |

(21)

Duitsland heeft kunnen aantonen dat de melkheffing niet van toepassing is op importproducten. Exportproducten daarentegen kunnen er wel onder vallen.

| (22) | Krachtens artikel 22, lid 2, WMV mogen de opbrengsten uit de melkheffing uitsluitend worden gebruikt voor:






  1. | het verbeteren en behouden van de kwaliteit op grond van bepaalde uitvoeringsvoorschriften; |
| --- | --- | --- |

(22)

Krachtens artikel 22, lid 2, WMV mogen de opbrengsten uit de melkheffing uitsluitend worden gebruikt voor:

1.

het verbeteren en behouden van de kwaliteit op grond van bepaalde uitvoeringsvoorschriften;

| 2. | het verbeteren van de hygiëne bij de productie, de levering, de be- en verwerking en de afzet van melk en melkproducten; |
| --- | --- |

2.

het verbeteren van de hygiëne bij de productie, de levering, de be- en verwerking en de afzet van melk en melkproducten;

| 3. | melkkwaliteitstests; |
| --- | --- |

3.

melkkwaliteitstests;

| 4. | bedrijfsadvisering over melksectoraangelegenheden en permanente opleiding van nieuwkomers in de sector; |
| --- | --- |

4.

bedrijfsadvisering over melksectoraangelegenheden en permanente opleiding van nieuwkomers in de sector;

| 5. | publiciteit om de consumptie van melk en melkproducten te verhogen; |
| --- | --- |

5.

publiciteit om de consumptie van melk en melkproducten te verhogen;

| 6. | het uitvoeren van taken die voortvloeien uit de WMV. |
| --- | --- |

6.

het uitvoeren van taken die voortvloeien uit de WMV.

| (23) | Krachtens artikel 22, lid 2a, WMV kunnen de in lid 1 bedoelde middelen in afwijking van lid 2 ook worden gebruikt voor:






  1. | het verlagen van structuurgebonden hogere ophaalkosten bij de levering van melk en room van de producent aan het zuivelbedrijf; |
| --- | --- | --- |

(23)

Krachtens artikel 22, lid 2a, WMV kunnen de in lid 1 bedoelde middelen in afwijking van lid 2 ook worden gebruikt voor:

1.

het verlagen van structuurgebonden hogere ophaalkosten bij de levering van melk en room van de producent aan het zuivelbedrijf;

| 2. | het verlagen van hogere transportkosten bij de levering van melk tussen zuivelbedrijven, voor zover de levering noodzakelijk is om de consumptiemelkvoorziening in het afzetgebied van de beleverde zuivelbedrijven te verzekeren, en |
| --- | --- |

2.

het verlagen van hogere transportkosten bij de levering van melk tussen zuivelbedrijven, voor zover de levering noodzakelijk is om de consumptiemelkvoorziening in het afzetgebied van de beleverde zuivelbedrijven te verzekeren, en

| 3. | het bevorderen van de kwaliteit bij de centrale afzet van melkproducten. |
| --- | --- |

3.

het bevorderen van de kwaliteit bij de centrale afzet van melkproducten.

| (24) | Artikel 22, lid 4, WMV bepaalt dat bijdragen en vergoedingen die zuivelbedrijven of -coöperaties voor de in lid 2 vermelde doelstellingen aan melkinrichtingen betalen, volledig of gedeeltelijk kunnen worden terugbetaald uit de opbrengsten van de melkheffing. |
| --- | --- |

(24)

Artikel 22, lid 4, WMV bepaalt dat bijdragen en vergoedingen die zuivelbedrijven of -coöperaties voor de in lid 2 vermelde doelstellingen aan melkinrichtingen betalen, volledig of gedeeltelijk kunnen worden terugbetaald uit de opbrengsten van de melkheffing.

| (25) | Aangezien de WMV een kaderwet is, vormen de door de Duitse deelstaten op grond van de WMV uitgevaardigde uitvoeringsvoorschriften de eigenlijke rechtsgrondslag voor de onderhavige maatregelen. |
| --- | --- |

(25)

Aangezien de WMV een kaderwet is, vormen de door de Duitse deelstaten op grond van de WMV uitgevaardigde uitvoeringsvoorschriften de eigenlijke rechtsgrondslag voor de onderhavige maatregelen.

Financiering

Financiering

| (26) | Bij brief van 13 januari 2017 hebben de Duitse autoriteiten bevestigd dat de maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit, uitsluitend zijn gefinancierd met middelen uit de melkheffing en dat daarvoor geen aanvullende middelen uit de deelstaatbegrotingen zijn gebruikt. |
| --- | --- |

(26)

Bij brief van 13 januari 2017 hebben de Duitse autoriteiten bevestigd dat de maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit, uitsluitend zijn gefinancierd met middelen uit de melkheffing en dat daarvoor geen aanvullende middelen uit de deelstaatbegrotingen zijn gebruikt.

2.1.   Steunmaatregelen voor technische ondersteuning in de landbouwsector

Steunmaatregelen voor technische ondersteuning in de landbouwsector

| (27) | Baden-Württemberg, Beieren, Brandenburg, Hessen, Nedersaksen, Noordrijn-Westfalen, Rijnland-Palts, Saarland en Thüringen verleenden tussen 2001 en 2006 financiële steun voor maatregelen die het verlenen van technische ondersteuning in de landbouwsector ten doel hadden (submaatregelen BY 3, BY 10, BW 4, BB 1, BB 3, HE 2, HE 3, HE 9, NI 5, NI 6, NI 7, NW 4, NW 5, NW 6, RP 1, RP 5, SL 2, SL 5, TH 3, TH 4, TH 9 en TH 10). |
| --- | --- |

(27)

Baden-Württemberg, Beieren, Brandenburg, Hessen, Nedersaksen, Noordrijn-Westfalen, Rijnland-Palts, Saarland en Thüringen verleenden tussen 2001 en 2006 financiële steun voor maatregelen die het verlenen van technische ondersteuning in de landbouwsector ten doel hadden (submaatregelen BY 3, BY 10, BW 4, BB 1, BB 3, HE 2, HE 3, HE 9, NI 5, NI 6, NI 7, NW 4, NW 5, NW 6, RP 1, RP 5, SL 2, SL 5, TH 3, TH 4, TH 9 en TH 10).

| (28) | Rijnland-Palts heeft sinds 2007 financiële steun verleend voor een maatregel die het verlenen van technische ondersteuning in de landbouwsector ten doel heeft (RP 2). |
| --- | --- |

(28)

Rijnland-Palts heeft sinds 2007 financiële steun verleend voor een maatregel die het verlenen van technische ondersteuning in de landbouwsector ten doel heeft (RP 2).

| (29) | Tussen 2001 en 2011 hebben de deelstaten hiervoor samen in totaal 23,7 miljoen EUR aan begrotingsmiddelen ter beschikking gesteld. |
| --- | --- |

(29)

Tussen 2001 en 2011 hebben de deelstaten hiervoor samen in totaal 23,7 miljoen EUR aan begrotingsmiddelen ter beschikking gesteld.

| (30) | De financiële steun wordt verleend voor voorlichtingsmaatregelen van algemene aard, die alle bedrijven in de melksector ten goede komen. De maatregelen hebben betrekking op het gebruik van melk en melkproducten in het algemeen, beperken zich tot feitelijke voorlichting over de eigenschappen van melk, onthouden zich van subjectieve beweringen over voordelen van bepaalde producten van een of meer bedrijven en vormen geen reclame. Er worden alleen maatregelen gesubsidieerd die alle producenten in de melksector in gelijke mate ten goede komen. Namen van producenten of de herkomst van de melk worden niet genoemd. Er wordt geen rechtstreekse steun verleend aan verwerkende en handelsondernemingen (behalve in het geval van maatregel RP 2). |
| --- | --- |

(30)

De financiële steun wordt verleend voor voorlichtingsmaatregelen van algemene aard, die alle bedrijven in de melksector ten goede komen. De maatregelen hebben betrekking op het gebruik van melk en melkproducten in het algemeen, beperken zich tot feitelijke voorlichting over de eigenschappen van melk, onthouden zich van subjectieve beweringen over voordelen van bepaalde producten van een of meer bedrijven en vormen geen reclame. Er worden alleen maatregelen gesubsidieerd die alle producenten in de melksector in gelijke mate ten goede komen. Namen van producenten of de herkomst van de melk worden niet genoemd. Er wordt geen rechtstreekse steun verleend aan verwerkende en handelsondernemingen (behalve in het geval van maatregel RP 2).

| (31) | Tenzij anders aangegeven, kan de steunintensiteit van de maatregelen oplopen tot 100 % van de subsidiabele kosten. |
| --- | --- |

(31)

Tenzij anders aangegeven, kan de steunintensiteit van de maatregelen oplopen tot 100 % van de subsidiabele kosten.

Technische ondersteuning in de periode 2001-2006

Technische ondersteuning in de periode 2001-2006

BY 3

BY 3

| (32) | Beieren heeft financiële steun verleend voor het verzamelen van feitelijke informatie en vakinhoudelijke informatie over de melkproductie in algemene zin, alsmede voor het publiceren en verspreiden van algemene informatie over onderwerpen die voor de melksector van belang zijn (bijvoorbeeld over de melkproductie in boerenbedrijven). Gesubsidieerd werden ook de kosten, gemaakt voor het verspreiden van wetenschappelijke inzichten in algemeen begrijpelijke vorm (via publicaties en lezingen), alsmede voor het samenstellen van voorlichtingsmateriaal over kwaliteitsstelsels, dat aan de melkproducenten in Beieren en het belangstellende publiek beschikbaar werd gesteld. De maatregelen zijn uitgevoerd door de VMB (Verband der Milcherzeuger e.V.). |
| --- | --- |

(32)

Beieren heeft financiële steun verleend voor het verzamelen van feitelijke informatie en vakinhoudelijke informatie over de melkproductie in algemene zin, alsmede voor het publiceren en verspreiden van algemene informatie over onderwerpen die voor de melksector van belang zijn (bijvoorbeeld over de melkproductie in boerenbedrijven). Gesubsidieerd werden ook de kosten, gemaakt voor het verspreiden van wetenschappelijke inzichten in algemeen begrijpelijke vorm (via publicaties en lezingen), alsmede voor het samenstellen van voorlichtingsmateriaal over kwaliteitsstelsels, dat aan de melkproducenten in Beieren en het belangstellende publiek beschikbaar werd gesteld. De maatregelen zijn uitgevoerd door de VMB (Verband der Milcherzeuger e.V.).

| (33) | In zijn mededeling van 20 september 2013 (6) heeft Duitsland verklaard maatregel BY 3 na herhaalde toetsing niet als overheidssteun te beschouwen, aangezien er geen concrete voordelen voor individuele bedrijven aan verbonden waren. Voor zover het wel een steunmaatregel betrof, ging het om bestaande steun die onder de grandfatheringregeling viel. Subsidiair voerde Duitsland aan, de steunmaatregelen verenigbaar met de interne markt te achten. |
| --- | --- |

(33)

In zijn mededeling van 20 september 2013 (6) heeft Duitsland verklaard maatregel BY 3 na herhaalde toetsing niet als overheidssteun te beschouwen, aangezien er geen concrete voordelen voor individuele bedrijven aan verbonden waren. Voor zover het wel een steunmaatregel betrof, ging het om bestaande steun die onder de grandfatheringregeling viel. Subsidiair voerde Duitsland aan, de steunmaatregelen verenigbaar met de interne markt te achten.

6

| (34) | Overigens zijn de maatregelen in kwestie, of die nu al dan niet ter verspreiding van nieuwe technieken dienden, volgens Duitsland verenigbaar met de interne markt. Immers, in artikel 15, lid 2, onder e), van Verordening (EG) nr. 1857/2006 van de Commissie (7) en in de communautaire richtsnoeren 2007-2013 (8) wordt afgezien van dit criterium (verspreiding van nieuwe technieken). Waar het veeleer op aankomt, is de verspreiding van wetenschappelijke inzichten. Dit criterium is volgens Duitsland ook van toepassing op de periode 2000-2006, aangezien er toentertijd geen omstandigheden waren die de toepassing van strengere criteria noodzakelijk maakten. |
| --- | --- |

(34)

Overigens zijn de maatregelen in kwestie, of die nu al dan niet ter verspreiding van nieuwe technieken dienden, volgens Duitsland verenigbaar met de interne markt. Immers, in artikel 15, lid 2, onder e), van Verordening (EG) nr. 1857/2006 van de Commissie (7) en in de communautaire richtsnoeren 2007-2013 (8) wordt afgezien van dit criterium (verspreiding van nieuwe technieken). Waar het veeleer op aankomt, is de verspreiding van wetenschappelijke inzichten. Dit criterium is volgens Duitsland ook van toepassing op de periode 2000-2006, aangezien er toentertijd geen omstandigheden waren die de toepassing van strengere criteria noodzakelijk maakten.

7

8

| (35) | Duitsland stelde dat de maatregel zich niet tot een bepaalde groep beperkte, maar dat de gehele melksector op een algemene manier werd gesteund, terwijl per begunstigde niet meer dan 100 000 EUR per periode van drie jaar was besteed. |
| --- | --- |

(35)

Duitsland stelde dat de maatregel zich niet tot een bepaalde groep beperkte, maar dat de gehele melksector op een algemene manier werd gesteund, terwijl per begunstigde niet meer dan 100 000 EUR per periode van drie jaar was besteed.

| (36) | Volgens Duitsland waren de begunstigden van deze maatregel „agrariërs, producentenorganisaties, het belangstellende publiek en ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf”. |
| --- | --- |

(36)

Volgens Duitsland waren de begunstigden van deze maatregel „agrariërs, producentenorganisaties, het belangstellende publiek en ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf”.

| (37) | Blijkens de mededeling van Duitsland van 27 februari 2015 lagen de jaarlijkse uitgaven voor de maatregelen BY 3 en BY 10 in de periode van 2001 tot en met 2006 tussen de 471 986 EUR en 518 057 EUR. Aangezien het toenmalige aantal melkproducenten en zuivelbedrijven tussen de 47 287 en 56 755 lag, komt dat neer op een jaarlijks bedrag per begunstigde (melkleverancier dan wel zuivelbedrijf) tussen de 9,13 EUR en 10,46 EUR. |
| --- | --- |

(37)

Blijkens de mededeling van Duitsland van 27 februari 2015 lagen de jaarlijkse uitgaven voor de maatregelen BY 3 en BY 10 in de periode van 2001 tot en met 2006 tussen de 471 986 EUR en 518 057 EUR. Aangezien het toenmalige aantal melkproducenten en zuivelbedrijven tussen de 47 287 en 56 755 lag, komt dat neer op een jaarlijks bedrag per begunstigde (melkleverancier dan wel zuivelbedrijf) tussen de 9,13 EUR en 10,46 EUR.

BY 10

BY 10

| (38) | Beieren verleende de MUVA (Milchwirtschaftliche Untersuchungs- und Versuchsanstalt) Kempten financiële steun voor de informatie-uitwisseling over melk als grondstof tussen verschillende partijen (onderzoeks- en overheidsinstellingen). |
| --- | --- |

(38)

Beieren verleende de MUVA (Milchwirtschaftliche Untersuchungs- und Versuchsanstalt) Kempten financiële steun voor de informatie-uitwisseling over melk als grondstof tussen verschillende partijen (onderzoeks- en overheidsinstellingen).

| (39) | In zijn mededeling van 20 september 2013 (9) voerde Duitsland aan dat maatregel BY 10 geen overheidssteun inhield, aangezien deze niet de kennisoverdracht van MUVA aan melkproducenten of zuivelbedrijven tot doel had. Voor zover het wel een steunmaatregel betrof, ging het om bestaande steun die onder de grandfatheringregeling viel. Subsidiair voerde Duitsland aan dat de steunmaatregelen verenigbaar waren met de interne markt. |
| --- | --- |

(39)

In zijn mededeling van 20 september 2013 (9) voerde Duitsland aan dat maatregel BY 10 geen overheidssteun inhield, aangezien deze niet de kennisoverdracht van MUVA aan melkproducenten of zuivelbedrijven tot doel had. Voor zover het wel een steunmaatregel betrof, ging het om bestaande steun die onder de grandfatheringregeling viel. Subsidiair voerde Duitsland aan dat de steunmaatregelen verenigbaar waren met de interne markt.

9

| (40) | In dezelfde mededeling (10) zette Duitsland uiteen dat de „begunstigden” van de maatregelen voornamelijk overheidsinstellingen waren. |
| --- | --- |

(40)

In dezelfde mededeling (10) zette Duitsland uiteen dat de „begunstigden” van de maatregelen voornamelijk overheidsinstellingen waren.

10

| (41) | In zijn opmerkingen van 27 februari 2015 becijferde Duitsland de totale jaarlijkse uitgaven voor de maatregelen BY 3 en BY 10 op 471 986 à 518 057 EUR (zie overweging 37)). |
| --- | --- |

(41)

In zijn opmerkingen van 27 februari 2015 becijferde Duitsland de totale jaarlijkse uitgaven voor de maatregelen BY 3 en BY 10 op 471 986 à 518 057 EUR (zie overweging 37)).

BW 4

BW 4

| (42) | Baden-Württemberg verleende financiële steun voor publieks- en consumentenvoorlichting over melk en melkproducten. Bij deze maatregelen ging het o.a. om:






  a) | consumentenvoorlichting over de voedingswaarde en algemene eigenschappen van melkproducten; |
| --- | --- | --- |

(42)

Baden-Württemberg verleende financiële steun voor publieks- en consumentenvoorlichting over melk en melkproducten. Bij deze maatregelen ging het o.a. om:

a)

consumentenvoorlichting over de voedingswaarde en algemene eigenschappen van melkproducten;

| b) | algemene informatie over etiketteringsvoorschriften en kwaliteitscriteria voor melk en melkproducten; |
| --- | --- |

b)

algemene informatie over etiketteringsvoorschriften en kwaliteitscriteria voor melk en melkproducten;

| c) | het leveren van sprekers en infostands voor consumentenmanifestaties (internationale dag van de melk); |
| --- | --- |

c)

het leveren van sprekers en infostands voor consumentenmanifestaties (internationale dag van de melk);

| d) | het (mede) organiseren van nascholing en wetenschappelijke conferenties over het aandeel van melk en melkproducten in de voeding; |
| --- | --- |

d)

het (mede) organiseren van nascholing en wetenschappelijke conferenties over het aandeel van melk en melkproducten in de voeding;

| e) | het organiseren van evenementen en representeren van de melksector als geheel op vakbeurzen („Landwirschaftliches Hauptfest”). |
| --- | --- |

e)

het organiseren van evenementen en representeren van de melksector als geheel op vakbeurzen („Landwirschaftliches Hauptfest”).

| (43) | De regie over de maatregel werd gevoerd door de MVBW (Milchwirtschaftliche Verein Baden-Württemberg). De technische uitvoering van de maatregel berustte bij de MVBW zelf, dan wel bij door de MVBW ingeschakelde derden. |
| --- | --- |

(43)

De regie over de maatregel werd gevoerd door de MVBW (Milchwirtschaftliche Verein Baden-Württemberg). De technische uitvoering van de maatregel berustte bij de MVBW zelf, dan wel bij door de MVBW ingeschakelde derden.

| (44) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (11) blijft Duitsland bij zijn standpunt dat het bij onderhavige maatregel niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. |
| --- | --- |

(44)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (11) blijft Duitsland bij zijn standpunt dat het bij onderhavige maatregel niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties.

11

| (45) | Subsidiair voert Duitsland aan (12) dat de maatregelen materieel in overeenstemming waren met de toen geldende communautaire richtsnoeren en in beginsel als het verlenen van technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de landbouw- en de bosbouwsector (13) (hierna „landbouwrichtsnoeren 2000-2006” genoemd) beschouwd konden worden. De maatregelen waren gericht op de algemene verspreiding onder het brede publiek van de nieuwste wetenschappelijke kennis omtrent de eigenschappen van melk en melkproducten. |
| --- | --- |

(45)

Subsidiair voert Duitsland aan (12) dat de maatregelen materieel in overeenstemming waren met de toen geldende communautaire richtsnoeren en in beginsel als het verlenen van technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de landbouw- en de bosbouwsector (13) (hierna „landbouwrichtsnoeren 2000-2006” genoemd) beschouwd konden worden. De maatregelen waren gericht op de algemene verspreiding onder het brede publiek van de nieuwste wetenschappelijke kennis omtrent de eigenschappen van melk en melkproducten.

12

13

| (46) | Duitsland kenschetst de maatregelen als „algemene voorlichtingsmaatregelen” die zich niet tot een bepaalde groep beperkten, maar steun vormden ten behoeve van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was volgens Duitsland voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren genoemde voorwaarden. Volgens punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 is steun ter hoogte van 100 % van de kosten toegestaan. De verleende steun heeft de in punt 14.3 genoemde bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar niet overschreden. |
| --- | --- |

(46)

Duitsland kenschetst de maatregelen als „algemene voorlichtingsmaatregelen” die zich niet tot een bepaalde groep beperkten, maar steun vormden ten behoeve van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was volgens Duitsland voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren genoemde voorwaarden. Volgens punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 is steun ter hoogte van 100 % van de kosten toegestaan. De verleende steun heeft de in punt 14.3 genoemde bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar niet overschreden.

BB 1

BB 1

| (47) | Brandenburg heeft in het kader van de maatregel „Verbetering van de hygiëne” bijgedragen in de kosten van scholing en bijscholing. Het accent lag daarbij op diergezondheid, verbetering van de melkhygiëne en rauwemelkkwaliteit, alsmede het analyseren van afgifteremmende factoren. De uitvoering van de maatregel werd in handen van de LKVB (Landeskontrollverband Brandenburg) gegeven. Geen van de steunbedragen is hoger geweest dan 60 % van de subsidiabele kosten. |
| --- | --- |

(47)

Brandenburg heeft in het kader van de maatregel „Verbetering van de hygiëne” bijgedragen in de kosten van scholing en bijscholing. Het accent lag daarbij op diergezondheid, verbetering van de melkhygiëne en rauwemelkkwaliteit, alsmede het analyseren van afgifteremmende factoren. De uitvoering van de maatregel werd in handen van de LKVB (Landeskontrollverband Brandenburg) gegeven. Geen van de steunbedragen is hoger geweest dan 60 % van de subsidiabele kosten.

| (48) | In zijn mededeling van 20 september 2013 (14) heeft Duitsland aangevoerd dat de maatregel „Verbetering van de hygiëne” voor de periode van 2001 tot en met 2006 verenigbaar was met de interne markt. De consultatieactiviteiten waren niet tot bepaalde groepen beperkt, maar stonden in tegendeel open voor alle melkproducenten in Brandenburg. Er waren geen individuele ondernemingen begunstigd. De maatregel zou onder punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 (kosten van de opleiding van personeel voor de toepassing van kwaliteitsborgingssystemen) vallen. |
| --- | --- |

(48)

In zijn mededeling van 20 september 2013 (14) heeft Duitsland aangevoerd dat de maatregel „Verbetering van de hygiëne” voor de periode van 2001 tot en met 2006 verenigbaar was met de interne markt. De consultatieactiviteiten waren niet tot bepaalde groepen beperkt, maar stonden in tegendeel open voor alle melkproducenten in Brandenburg. Er waren geen individuele ondernemingen begunstigd. De maatregel zou onder punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 (kosten van de opleiding van personeel voor de toepassing van kwaliteitsborgingssystemen) vallen.

14

| (49) | In hun mededeling van 27 februari 2015 herhaalden de Duitse autoriteiten dat alle melkproducenten in de deelstaat de mogelijkheid hadden van de bedoelde consultatie (keten- en schakeladvisering) gebruik te maken. Duitsland betoogde verder dat het bij de financiële steun ging om deelfinanciering met een vastgesteld bedrag van 161,19 EUR per bedrijf in geval van ketenadvisering en 144,62 EUR in geval van schakeladvisering. Daarmee was een overschrijding van de bovengrens van 100 000 EUR per bedrijf per periode van drie jaar uitgesloten. Volgens de Duitse autoriteiten stamden de genoemde bedragen uit 2006, maar lagen de bedragen uit de voorgaande jaren in dezelfde orde van grootte. Duitsland stelde verder dat het bij de uiteindelijke begunstigden (melkbedrijven en -producenten) om kmo's ging. |
| --- | --- |

(49)

In hun mededeling van 27 februari 2015 herhaalden de Duitse autoriteiten dat alle melkproducenten in de deelstaat de mogelijkheid hadden van de bedoelde consultatie (keten- en schakeladvisering) gebruik te maken. Duitsland betoogde verder dat het bij de financiële steun ging om deelfinanciering met een vastgesteld bedrag van 161,19 EUR per bedrijf in geval van ketenadvisering en 144,62 EUR in geval van schakeladvisering. Daarmee was een overschrijding van de bovengrens van 100 000 EUR per bedrijf per periode van drie jaar uitgesloten. Volgens de Duitse autoriteiten stamden de genoemde bedragen uit 2006, maar lagen de bedragen uit de voorgaande jaren in dezelfde orde van grootte. Duitsland stelde verder dat het bij de uiteindelijke begunstigden (melkbedrijven en -producenten) om kmo's ging.

BB 3

BB 3

| (50) | Brandenburg heeft tot eind 2007 voorlichting over economische vraagstukken gesubsidieerd, evenals het doorgeven van nieuwe kennis en inzichten op het gebied van melkrecht, melkbeleid, melkafgifte en -kwaliteit, voedering en huisvesting, subsidieregelingen, bescherming tegen veeziekten en dergelijke. Er is noch individuele voorlichting gegeven, noch aan individuele scholing gedaan. De uitvoering werd in handen gegeven van de LVMB (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Brandenburg-Berlin) en de LBV (Landesbauernverband Brandenburg e.V.). |
| --- | --- |

(50)

Brandenburg heeft tot eind 2007 voorlichting over economische vraagstukken gesubsidieerd, evenals het doorgeven van nieuwe kennis en inzichten op het gebied van melkrecht, melkbeleid, melkafgifte en -kwaliteit, voedering en huisvesting, subsidieregelingen, bescherming tegen veeziekten en dergelijke. Er is noch individuele voorlichting gegeven, noch aan individuele scholing gedaan. De uitvoering werd in handen gegeven van de LVMB (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Brandenburg-Berlin) en de LBV (Landesbauernverband Brandenburg e.V.).

| (51) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (15) stelde Duitsland dat bovengenoemde maatregel wél verenigbaar was met de interne markt. De maatregel viel onder de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, namelijk als technische ondersteuning in de zin van punt 14.1, en had tot doel de landbouw in de Gemeenschap doelmatiger en professioneler te maken en zo bij te dragen tot de levensvatbaarheid ervan op lange termijn. |
| --- | --- |

(51)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (15) stelde Duitsland dat bovengenoemde maatregel wél verenigbaar was met de interne markt. De maatregel viel onder de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, namelijk als technische ondersteuning in de zin van punt 14.1, en had tot doel de landbouw in de Gemeenschap doelmatiger en professioneler te maken en zo bij te dragen tot de levensvatbaarheid ervan op lange termijn.

15

| (52) | De door de LVMB georganiseerde melkproductie- en -kwaliteitswedstrijden in Brandenburg vielen onder punt 14.1, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren, „organisatie van wedstrijden”. |
| --- | --- |

(52)

De door de LVMB georganiseerde melkproductie- en -kwaliteitswedstrijden in Brandenburg vielen onder punt 14.1, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren, „organisatie van wedstrijden”.

| (53) | In zijn mededeling van 27 februari 2015 wees Duitsland erop dat in het kader van de wedstrijden verdienstelijke ondernemingen uit Brandenburg tijdens de Internationale Grüne Woche werden onderscheiden en zo bekendheid bij een breed publiek hebben verworven. Hiervoor werd in 2006 een uit de melkheffing afkomstig en via de LVMB doorgegeven bedrag van ongeveer 463 EUR uitgegeven (16). |
| --- | --- |

(53)

In zijn mededeling van 27 februari 2015 wees Duitsland erop dat in het kader van de wedstrijden verdienstelijke ondernemingen uit Brandenburg tijdens de Internationale Grüne Woche werden onderscheiden en zo bekendheid bij een breed publiek hebben verworven. Hiervoor werd in 2006 een uit de melkheffing afkomstig en via de LVMB doorgegeven bedrag van ongeveer 463 EUR uitgegeven (16).

16

| (54) | Het project „Melkproducentenvoorlichting” van de LBV voorzag in voorlichting door een LBV-deskundige aan alle betrokkenen in de melksector. Het werd in deelfinanciering gesubsidieerd uit opbrengsten van de melkheffing. Blijkens de overhandigde documenten ontving de LBV in 2006 voor dit doel een bedrag van 20 000 EUR uit de deelstaatbegroting. Volgens Duitsland zijn er in de jaren daarvoor vergelijkbare regelingen getroffen. |
| --- | --- |

(54)

Het project „Melkproducentenvoorlichting” van de LBV voorzag in voorlichting door een LBV-deskundige aan alle betrokkenen in de melksector. Het werd in deelfinanciering gesubsidieerd uit opbrengsten van de melkheffing. Blijkens de overhandigde documenten ontving de LBV in 2006 voor dit doel een bedrag van 20 000 EUR uit de deelstaatbegroting. Volgens Duitsland zijn er in de jaren daarvoor vergelijkbare regelingen getroffen.

| (55) | De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt. De deelname aan bovengenoemde vakwedstrijden stond open voor alle belanghebbenden uit de melksector in de deelstaat. Daarmee was voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(55)

De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt. De deelname aan bovengenoemde vakwedstrijden stond open voor alle belanghebbenden uit de melksector in de deelstaat. Daarmee was voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

HE 2

HE 2

| (56) | Hessen verleende financiële steun aan de LVMH (Landesvereinigung für Milch und Milcherzeugnisse Hessen e.V.) voor de maatregel „Bijscholing van melkproducenten door het innovatieteam”. In het kader van deze maatregel stelde het innovatieteam van de LVMH wetenschappelijke informatie beschikbaar in artikelen in vakbladen en op scholingsbijeenkomsten. Daarvoor werd kennis verzameld en gebundeld en doorgegeven in wetenschappelijke artikelen en op scholingsbijeenkomsten voor veehouders en werknemers in de landbouw. |
| --- | --- |

(56)

Hessen verleende financiële steun aan de LVMH (Landesvereinigung für Milch und Milcherzeugnisse Hessen e.V.) voor de maatregel „Bijscholing van melkproducenten door het innovatieteam”. In het kader van deze maatregel stelde het innovatieteam van de LVMH wetenschappelijke informatie beschikbaar in artikelen in vakbladen en op scholingsbijeenkomsten. Daarvoor werd kennis verzameld en gebundeld en doorgegeven in wetenschappelijke artikelen en op scholingsbijeenkomsten voor veehouders en werknemers in de landbouw.

| (57) | Duitsland stelde dat dit slechts geringe effecten op de concurrentievoorwaarden heeft gehad (17). Dit rechtvaardigde de maximale tegemoetkoming in de kosten van 100 % voor nauwkeurig omschreven activiteiten, met name (bij)scholing. De subsidiabele kosten konden volgens Duitsland de werkelijke kosten van een trainingsprogramma, reis- en verblijfskosten, alsmede de kosten voor vervanging tijdens de afwezigheid van de landbouwer of een bedrijfsmedewerker omvatten. In het onderhavige geval ging het om een bijscholing van landbouwers ter zake die voldeed aan de voorwaarden van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(57)

Duitsland stelde dat dit slechts geringe effecten op de concurrentievoorwaarden heeft gehad (17). Dit rechtvaardigde de maximale tegemoetkoming in de kosten van 100 % voor nauwkeurig omschreven activiteiten, met name (bij)scholing. De subsidiabele kosten konden volgens Duitsland de werkelijke kosten van een trainingsprogramma, reis- en verblijfskosten, alsmede de kosten voor vervanging tijdens de afwezigheid van de landbouwer of een bedrijfsmedewerker omvatten. In het onderhavige geval ging het om een bijscholing van landbouwers ter zake die voldeed aan de voorwaarden van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

17

| (58) | Tevens is voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2, aangezien deelname aan de bijscholing open stond voor alle natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria. De bovengrens van 100 000 EUR zou met een subsidie van rond de 125 EUR per begunstigde per periode van drie jaar niet zijn overschreden (punt 14.3). |
| --- | --- |

(58)

Tevens is voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2, aangezien deelname aan de bijscholing open stond voor alle natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria. De bovengrens van 100 000 EUR zou met een subsidie van rond de 125 EUR per begunstigde per periode van drie jaar niet zijn overschreden (punt 14.3).

HE 3

HE 3

| (59) | Hessen verleende financiële steun voor een publiekscampagne met consumentenvoorlichting over melk en melkproducten, met inbegrip van de voedingswaarde en de gebruiksmogelijkheden van deze producten. Het voedingsdeskundigenteam van de LVMH heeft wetenschappelijke informatie in algemeen toegankelijke vorm verspreid, informatiebijeenkomsten en campagnes georganiseerd en (niet op bepaalde ondernemingen gericht) PR-materiaal in de vorm van flyers, brochures, hand-outs, recepten en affiches over de melkproductie en het be- en verwerken van melk- en melkproducten verspreid. |
| --- | --- |

(59)

Hessen verleende financiële steun voor een publiekscampagne met consumentenvoorlichting over melk en melkproducten, met inbegrip van de voedingswaarde en de gebruiksmogelijkheden van deze producten. Het voedingsdeskundigenteam van de LVMH heeft wetenschappelijke informatie in algemeen toegankelijke vorm verspreid, informatiebijeenkomsten en campagnes georganiseerd en (niet op bepaalde ondernemingen gericht) PR-materiaal in de vorm van flyers, brochures, hand-outs, recepten en affiches over de melkproductie en het be- en verwerken van melk- en melkproducten verspreid.

| (60) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (18) voerde Duitsland aan dat het bij maatregel HE 3 niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. De maatregel was enkel gericht op „consumentenvoorlichting”. Subsidiair betoogde Duitsland dat de steunmaatregel verenigbaar was met de interne markt. |
| --- | --- |

(60)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (18) voerde Duitsland aan dat het bij maatregel HE 3 niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. De maatregel was enkel gericht op „consumentenvoorlichting”. Subsidiair betoogde Duitsland dat de steunmaatregel verenigbaar was met de interne markt.

18

| (61) | Duitsland meende dat de maatregel, mocht deze toch als overheidssteun aangemerkt worden, in elk geval in overeenstemming was met de toenmalige besluitvormingspraktijk en daarom materieel rechtmatig moest worden geacht. De maatregel beperkte zich niet tot een bepaalde groep, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was dus voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 genoemde voorwaarden. Volgens punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 is steun ter hoogte van 100 % van de kosten toegestaan. Het daadwerkelijke subsidiebedrag bleef ver onder de grens van 100 000 EUR per begunstigde over een periode van drie jaar (punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). In Hessen oefenden in de periode 2001-2006 ongeveer 6 000 melkveehouders een bedrijf uit, wat in de onderhavige periode neerkwam op een bedrag van circa 170 EUR per begunstigde. |
| --- | --- |

(61)

Duitsland meende dat de maatregel, mocht deze toch als overheidssteun aangemerkt worden, in elk geval in overeenstemming was met de toenmalige besluitvormingspraktijk en daarom materieel rechtmatig moest worden geacht. De maatregel beperkte zich niet tot een bepaalde groep, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was dus voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 genoemde voorwaarden. Volgens punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 is steun ter hoogte van 100 % van de kosten toegestaan. Het daadwerkelijke subsidiebedrag bleef ver onder de grens van 100 000 EUR per begunstigde over een periode van drie jaar (punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). In Hessen oefenden in de periode 2001-2006 ongeveer 6 000 melkveehouders een bedrijf uit, wat in de onderhavige periode neerkwam op een bedrag van circa 170 EUR per begunstigde.

HE 9

HE 9

| (62) | Hessen verleende de LVMH financiële steun voor de maatregel „Bijscholing voor jonge melkveehouders”. De maatregel was bedoeld om de beroepskwalificatie van jonge melkveehouders te verbeteren. Tot de subsidiabele kosten behoorden de werkelijke kosten van een trainingsprogramma, reis- en verblijfskosten, alsmede de kosten voor vervanging tijdens de afwezigheid van de landbouwer of een bedrijfsmedewerker. |
| --- | --- |

(62)

Hessen verleende de LVMH financiële steun voor de maatregel „Bijscholing voor jonge melkveehouders”. De maatregel was bedoeld om de beroepskwalificatie van jonge melkveehouders te verbeteren. Tot de subsidiabele kosten behoorden de werkelijke kosten van een trainingsprogramma, reis- en verblijfskosten, alsmede de kosten voor vervanging tijdens de afwezigheid van de landbouwer of een bedrijfsmedewerker.

| (63) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (19) stelde Duitsland dat dit slechts geringe effecten op de concurrentievoorwaarden heeft gehad. Dit rechtvaardigde de maximale tegemoetkoming in de kosten (100 %) voor nauwkeurig omschreven activiteiten, met name (bij)scholing. De bovengenoemde maatregel kon onder punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 worden ingedeeld, aangezien de bewoordingen van het daar omschreven (bij)scholingscriterium letterlijk waren overgenomen. |
| --- | --- |

(63)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (19) stelde Duitsland dat dit slechts geringe effecten op de concurrentievoorwaarden heeft gehad. Dit rechtvaardigde de maximale tegemoetkoming in de kosten (100 %) voor nauwkeurig omschreven activiteiten, met name (bij)scholing. De bovengenoemde maatregel kon onder punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 worden ingedeeld, aangezien de bewoordingen van het daar omschreven (bij)scholingscriterium letterlijk waren overgenomen.

19

| (64) | Bij de maatregel gaat het om klassieke vormen van bijscholing in de melksector, die in beginsel beschikbaar waren voor alle melkproducenten en dus voldeden aan de vereisten van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. In deze gevallen was steun ter hoogte van 100 % van de kosten toegestaan. De omvang van de steun bleef bij een totale uitgave van ongeveer 35 000 EUR in de periode 2001 tot en met 2006 onder de grens van 100 000 EUR per begunstigde in drie jaar (punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). |
| --- | --- |

(64)

Bij de maatregel gaat het om klassieke vormen van bijscholing in de melksector, die in beginsel beschikbaar waren voor alle melkproducenten en dus voldeden aan de vereisten van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. In deze gevallen was steun ter hoogte van 100 % van de kosten toegestaan. De omvang van de steun bleef bij een totale uitgave van ongeveer 35 000 EUR in de periode 2001 tot en met 2006 onder de grens van 100 000 EUR per begunstigde in drie jaar (punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006).

NI 5

NI 5

| (65) | Nedersaksen verleende de LVMN (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Niedersachsen e.V.) financiële steun voor de deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen, alsmede voor het gemakkelijk begrijpelijk maken van wetenschappelijke kennis. De steun werd gegeven voor kosten voor de huur en inrichting van de tentoonstellingsruimten en voor de publicatie van feitelijke informatie (brochures, recepten enz.) over melk en melkproducten, met inbegrip van de voedingswaarde en de gebruiksmogelijkheden van deze producten, en over de melkproductie in Nedersaksen. De maatregel werd gecoördineerd door de LVMN. De technische uitvoering van de maatregel berustte bij deze vereniging zelf dan wel bij door de vereniging ingeschakelde derden. |
| --- | --- |

(65)

Nedersaksen verleende de LVMN (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Niedersachsen e.V.) financiële steun voor de deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen, alsmede voor het gemakkelijk begrijpelijk maken van wetenschappelijke kennis. De steun werd gegeven voor kosten voor de huur en inrichting van de tentoonstellingsruimten en voor de publicatie van feitelijke informatie (brochures, recepten enz.) over melk en melkproducten, met inbegrip van de voedingswaarde en de gebruiksmogelijkheden van deze producten, en over de melkproductie in Nedersaksen. De maatregel werd gecoördineerd door de LVMN. De technische uitvoering van de maatregel berustte bij deze vereniging zelf dan wel bij door de vereniging ingeschakelde derden.

| (66) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (20) betoogde Duitsland dat de maatregel viel onder punt 14.1, vierde streepje (organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen), van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Kern van de maatregel was de subsidiëring van de vakbeursstand van de LVMN. Daarmee was de steun volgens Duitsland toegestaan en was deze verenigbaar met het Gemeenschapsrecht, mits ook aan de voorwaarden van de punten 14.2 en 14.3 was voldaan. |
| --- | --- |

(66)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (20) betoogde Duitsland dat de maatregel viel onder punt 14.1, vierde streepje (organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen), van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Kern van de maatregel was de subsidiëring van de vakbeursstand van de LVMN. Daarmee was de steun volgens Duitsland toegestaan en was deze verenigbaar met het Gemeenschapsrecht, mits ook aan de voorwaarden van de punten 14.2 en 14.3 was voldaan.

20

| (67) | Naar het oordeel van Nedersaksen was dat laatste inderdaad het geval, aangezien door de gemeenschappelijke stand alle melkproducerende bedrijven (in de periode 2001-2006 gemiddeld zo'n 17 500 in aantal) van de maatregel geprofiteerd hadden. Daarmee zou enerzijds gewaarborgd zijn dat alle melkproducerende bedrijven toegang tot de maatregel hadden (punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006), en anderzijds dat de steun niet boven de grens van 100 000 EUR per begunstigde in drie jaar zou uitkomen (punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). |
| --- | --- |

(67)

Naar het oordeel van Nedersaksen was dat laatste inderdaad het geval, aangezien door de gemeenschappelijke stand alle melkproducerende bedrijven (in de periode 2001-2006 gemiddeld zo'n 17 500 in aantal) van de maatregel geprofiteerd hadden. Daarmee zou enerzijds gewaarborgd zijn dat alle melkproducerende bedrijven toegang tot de maatregel hadden (punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006), en anderzijds dat de steun niet boven de grens van 100 000 EUR per begunstigde in drie jaar zou uitkomen (punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006).

NI 6 (2001-2003)

NI 6 (2001-2003)

| (68) | Daarnaast verleende Nedersaksen financiële steun voor de deelname van verwerkende bedrijven aan vakbeurzen. Duitsland stelde dat de in de jaren 2001-2006 verleende steun voldeed aan de voorwaarden van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Vanaf 26 november 2003 was de maatregel gebaseerd op de goedgekeurde staatssteunmaatregel N 200/2003, die tot en met 31 december 2008 gold en in een maximale steunintensiteit van 50 % en een maximaal steunbedrag van 70 000 EUR per begunstigde over drie jaar voorzag. |
| --- | --- |

(68)

Daarnaast verleende Nedersaksen financiële steun voor de deelname van verwerkende bedrijven aan vakbeurzen. Duitsland stelde dat de in de jaren 2001-2006 verleende steun voldeed aan de voorwaarden van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Vanaf 26 november 2003 was de maatregel gebaseerd op de goedgekeurde staatssteunmaatregel N 200/2003, die tot en met 31 december 2008 gold en in een maximale steunintensiteit van 50 % en een maximaal steunbedrag van 70 000 EUR per begunstigde over drie jaar voorzag.

| (69) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (21) voerde Duitsland aan dat de maatregel uitsluitend steun aan bedrijven in de sector verwerking en afzet (zuivelbedrijven) voor deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen omvatte. In zoverre was voor de beoordeling van deze maatregel niet punt 14.1, vijfde streepje (zoals in het inleidingsbesluit van de Commissie was aangenomen), maar punt 14.1, vierde streepje, van belang. De steun was volgens Duitsland op grond daarvan ook ten aanzien van de periode 2001-2003 verenigbaar met de interne markt. |
| --- | --- |

(69)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (21) voerde Duitsland aan dat de maatregel uitsluitend steun aan bedrijven in de sector verwerking en afzet (zuivelbedrijven) voor deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen omvatte. In zoverre was voor de beoordeling van deze maatregel niet punt 14.1, vijfde streepje (zoals in het inleidingsbesluit van de Commissie was aangenomen), maar punt 14.1, vierde streepje, van belang. De steun was volgens Duitsland op grond daarvan ook ten aanzien van de periode 2001-2003 verenigbaar met de interne markt.

21

| (70) | In hun opmerking van 27 februari 2015 verzekerden de Duitse autoriteiten dat maatregel NI 6 in de betrokken periode (1 januari 2002 tot 26 november 2003) (22) openstond voor alle ondernemingen in de sector verwerking en afzet van melkproducten en dat de steun volgens objectieve criteria was verleend. Bovendien was de maatregel niet gebonden aan het lidmaatschap van een producenten- of andere landbouworganisatie. |
| --- | --- |

(70)

In hun opmerking van 27 februari 2015 verzekerden de Duitse autoriteiten dat maatregel NI 6 in de betrokken periode (1 januari 2002 tot 26 november 2003) (22) openstond voor alle ondernemingen in de sector verwerking en afzet van melkproducten en dat de steun volgens objectieve criteria was verleend. Bovendien was de maatregel niet gebonden aan het lidmaatschap van een producenten- of andere landbouworganisatie.

22

| (71) | Volgens dezelfde opmerking lag de maximale steunintensiteit voor deze maatregel op 48 %. Slechts één onderneming, Nordmilch eG, ontving in de genoemde periode in het kader van onderhavige maatregel een totaal bedrag aan steun dat hoger was dan 100 000 EUR. Volgens de Duitse autoriteiten voldeed Nordmilch eG niet aan de definitie van een kmo. Daarom werd onderzocht of deze specifieke steun zou moeten worden teruggevorderd. |
| --- | --- |

(71)

Volgens dezelfde opmerking lag de maximale steunintensiteit voor deze maatregel op 48 %. Slechts één onderneming, Nordmilch eG, ontving in de genoemde periode in het kader van onderhavige maatregel een totaal bedrag aan steun dat hoger was dan 100 000 EUR. Volgens de Duitse autoriteiten voldeed Nordmilch eG niet aan de definitie van een kmo. Daarom werd onderzocht of deze specifieke steun zou moeten worden teruggevorderd.

NI 7

NI 7

| (72) | Nedersaksen verleende financiële steun voor algemene consumentenvoorlichtingsmaatregelen die melk als voedingsmiddel tot onderwerp hadden. Ontvanger van de steun was de LVMN, die als opdrachtgever het infomateriaal liet maken. |
| --- | --- |

(72)

Nedersaksen verleende financiële steun voor algemene consumentenvoorlichtingsmaatregelen die melk als voedingsmiddel tot onderwerp hadden. Ontvanger van de steun was de LVMN, die als opdrachtgever het infomateriaal liet maken.

| (73) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (23) voerde Duitsland aan dat het bij de maatregel „Algemene publieksvoorlichting” niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. |
| --- | --- |

(73)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (23) voerde Duitsland aan dat het bij de maatregel „Algemene publieksvoorlichting” niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties.

23

| (74) | Duitsland zette uiteen (24) dat de maatregel materieel in overeenstemming was met de toentertijd geldende communautaire richtsnoeren en in beginsel kon worden beschouwd als het verlenen van technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, aangezien de maatregel de algemene verspreiding van de nieuwste wetenschappelijke inzichten en een algemene voorlichting over de eigenschappen van melk en melkproducten ten doel had. |
| --- | --- |

(74)

Duitsland zette uiteen (24) dat de maatregel materieel in overeenstemming was met de toentertijd geldende communautaire richtsnoeren en in beginsel kon worden beschouwd als het verlenen van technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, aangezien de maatregel de algemene verspreiding van de nieuwste wetenschappelijke inzichten en een algemene voorlichting over de eigenschappen van melk en melkproducten ten doel had.

24

| (75) | De maatregel als geheel was volgens Duitsland niet beperkt tot een bepaalde groep, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 genoemde voorwaarden. |
| --- | --- |

(75)

De maatregel als geheel was volgens Duitsland niet beperkt tot een bepaalde groep, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 genoemde voorwaarden.

| (76) | Volgens Duitsland ligt de subsidie ver beneden de in punt 14.3 vermelde grens van 100 000 EUR per begunstigde in drie jaar. Uitgaand van een gemiddeld aantal van ongeveer 17 500 melkproducenten in Nedersaksen in de genoemde periode en van een totaal volume van ongeveer 6,9 miljoen EUR werd in het kader van maatregel NI 7 over de gehele periode per begunstigde ongeveer 395 EUR toegekend. |
| --- | --- |

(76)

Volgens Duitsland ligt de subsidie ver beneden de in punt 14.3 vermelde grens van 100 000 EUR per begunstigde in drie jaar. Uitgaand van een gemiddeld aantal van ongeveer 17 500 melkproducenten in Nedersaksen in de genoemde periode en van een totaal volume van ongeveer 6,9 miljoen EUR werd in het kader van maatregel NI 7 over de gehele periode per begunstigde ongeveer 395 EUR toegekend.

NW 4 en NW 5

NW 4 en NW 5

| (77) | Noordrijn-Westfalen verleende financiële steun voor informatiebijeenkomsten, acties ten behoeve van algemene consumentenvoorlichting en voorlichting over het gebruik en de algemene eigenschappen van melk en melkproducten (submaatregel NW 4). Subsidieontvangers waren de LVMNRW (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Nordrhein-Westfalen e.V.) en de landbouworganisaties van Rijnland en Westfalen-Lippe. |
| --- | --- |

(77)

Noordrijn-Westfalen verleende financiële steun voor informatiebijeenkomsten, acties ten behoeve van algemene consumentenvoorlichting en voorlichting over het gebruik en de algemene eigenschappen van melk en melkproducten (submaatregel NW 4). Subsidieontvangers waren de LVMNRW (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Nordrhein-Westfalen e.V.) en de landbouworganisaties van Rijnland en Westfalen-Lippe.

| (78) | Noordrijn-Westfalen verleende bovendien financiële steun voor evenementen voor kennisuitwisseling tussen melkproducenten over diverse aspecten van het melkbedrijf (submaatregel NW 5). |
| --- | --- |

(78)

Noordrijn-Westfalen verleende bovendien financiële steun voor evenementen voor kennisuitwisseling tussen melkproducenten over diverse aspecten van het melkbedrijf (submaatregel NW 5).

| (79) | Gesubsidieerd werden kosten voor het organiseren en realiseren van bijeenkomsten en voor adviesdiensten, voorlichting en bijscholing op het gebied van het melkbedrijf. De steunintensiteit bedroeg ten hoogste 30 %. |
| --- | --- |

(79)

Gesubsidieerd werden kosten voor het organiseren en realiseren van bijeenkomsten en voor adviesdiensten, voorlichting en bijscholing op het gebied van het melkbedrijf. De steunintensiteit bedroeg ten hoogste 30 %.

| (80) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (25) voerde Duitsland aan dat het bij de maatregelen NW 4 en NW 5 aan elke vorm van begunstiging van bepaalde ondernemingen of sectoren ontbrak, aangezien deze maatregelen op het algemene publiek gericht waren. Deze maatregelen konden daarom evenmin als technische ondersteuning beschouwd worden. Verder werd bij deze maatregelen een materiële en geografische selectiviteit van mogelijke begunstigden uitgesloten geacht. |
| --- | --- |

(80)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (25) voerde Duitsland aan dat het bij de maatregelen NW 4 en NW 5 aan elke vorm van begunstiging van bepaalde ondernemingen of sectoren ontbrak, aangezien deze maatregelen op het algemene publiek gericht waren. Deze maatregelen konden daarom evenmin als technische ondersteuning beschouwd worden. Verder werd bij deze maatregelen een materiële en geografische selectiviteit van mogelijke begunstigden uitgesloten geacht.

25

| (81) | In hun opmerking van 27 februari 2015 becijferden de Duitse autoriteiten de totale jaarlijkse uitgaven voor NW 4 in de periode 2001-2006 op 335 200 à 497 800 EUR. Dat kwam bij ongeveer 10 000 melkveebedrijven in die periode neer op 33,52 à 49,78 EUR per begunstigde per jaar. Bij maatregel NW 5 kwam dat bij een jaarlijkse besteding van 14 000 EUR neer op een bedrag van ongeveer 1,40 EUR per begunstigde per jaar. |
| --- | --- |

(81)

In hun opmerking van 27 februari 2015 becijferden de Duitse autoriteiten de totale jaarlijkse uitgaven voor NW 4 in de periode 2001-2006 op 335 200 à 497 800 EUR. Dat kwam bij ongeveer 10 000 melkveebedrijven in die periode neer op 33,52 à 49,78 EUR per begunstigde per jaar. Bij maatregel NW 5 kwam dat bij een jaarlijkse besteding van 14 000 EUR neer op een bedrag van ongeveer 1,40 EUR per begunstigde per jaar.

NW 6

NW 6

| (82) | Noordrijn-Westfalen verleende financiële steun voor het verzamelen van gegevens die tot een grotere markttransparantie bijdroegen. Subsidiabel waren de door melksectorvereniging LVMNRW gemaakte kosten voor het verzamelen, analyseren en publiceren van de gegevens over de melkmarkt. De resultaten werden als mededelingen en marktberichten gepubliceerd en waren voor iedereen gratis beschikbaar. Ze bevorderden de markttransparantie, waren bedoeld als feitelijke en wetenschappelijke informatie en dienden voor de kennisuitwisseling tussen bedrijven in de melksector. |
| --- | --- |

(82)

Noordrijn-Westfalen verleende financiële steun voor het verzamelen van gegevens die tot een grotere markttransparantie bijdroegen. Subsidiabel waren de door melksectorvereniging LVMNRW gemaakte kosten voor het verzamelen, analyseren en publiceren van de gegevens over de melkmarkt. De resultaten werden als mededelingen en marktberichten gepubliceerd en waren voor iedereen gratis beschikbaar. Ze bevorderden de markttransparantie, waren bedoeld als feitelijke en wetenschappelijke informatie en dienden voor de kennisuitwisseling tussen bedrijven in de melksector.

| (83) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (26) voerde Duitsland aan dat het bij deze maatregel aan een materiële en geografische selectiviteit ontbrak. Subsidiair werd aangevoerd dat voldaan was aan de verenigbaarheidsvereisten van de landbouwrichtsnoeren. |
| --- | --- |

(83)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (26) voerde Duitsland aan dat het bij deze maatregel aan een materiële en geografische selectiviteit ontbrak. Subsidiair werd aangevoerd dat voldaan was aan de verenigbaarheidsvereisten van de landbouwrichtsnoeren.

26

| (84) | De begunstigden waren landbouwers, producentenorganisaties en alle betrokkenen uit de melksector (27). |
| --- | --- |

(84)

De begunstigden waren landbouwers, producentenorganisaties en alle betrokkenen uit de melksector (27).

27

| (85) | In zijn opmerkingen van 27 februari 2015 becijferde Duitsland de totale jaarlijkse uitgaven voor NW 6 in de periode 2001-2006 op 139 400 à 155 900 EUR. Dat kwam bij ongeveer 10 000 melkveebedrijven in dezelfde periode neer op een jaarlijks bedrag van 13,94 à 15,59 EUR per begunstigde. |
| --- | --- |

(85)

In zijn opmerkingen van 27 februari 2015 becijferde Duitsland de totale jaarlijkse uitgaven voor NW 6 in de periode 2001-2006 op 139 400 à 155 900 EUR. Dat kwam bij ongeveer 10 000 melkveebedrijven in dezelfde periode neer op een jaarlijks bedrag van 13,94 à 15,59 EUR per begunstigde.

RP 1 en SL 2

RP 1 en SL 2

| (86) | Rijnland-Palts en Saarland verleenden financiële steun voor consumentenvoorlichting, met inbegrip van de verspreiding van wetenschappelijke kennis in algemeen begrijpelijke vorm en algemene feitelijke informatie over producten en de gunstige voedingseigenschappen en gebruiksmogelijkheden ervan. Voor subsidie in aanmerking kwamen de kosten voor deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen, reiskosten, kosten voor publicaties, de huur voor tentoonstellingen, symbolische prijzen ter waarde van ten hoogste 250 EUR per winnaar. |
| --- | --- |

(86)

Rijnland-Palts en Saarland verleenden financiële steun voor consumentenvoorlichting, met inbegrip van de verspreiding van wetenschappelijke kennis in algemeen begrijpelijke vorm en algemene feitelijke informatie over producten en de gunstige voedingseigenschappen en gebruiksmogelijkheden ervan. Voor subsidie in aanmerking kwamen de kosten voor deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen, reiskosten, kosten voor publicaties, de huur voor tentoonstellingen, symbolische prijzen ter waarde van ten hoogste 250 EUR per winnaar.

| (87) | Verkoopbevordering (28) of maatregelen die zich op de producten van bepaalde ondernemingen richtten, waren van subsidie uitgesloten. De coördinatie en technische uitvoering van de maatregel berustte bij de MILAG (Milchwirtschaftliche Arbeitsgemeinschaft Rheinland-Pfalz e.V.) en de LVMS (Landesvereinigung der Milchwirtschaft des Saarlandes e.V.). |
| --- | --- |

(87)

Verkoopbevordering (28) of maatregelen die zich op de producten van bepaalde ondernemingen richtten, waren van subsidie uitgesloten. De coördinatie en technische uitvoering van de maatregel berustte bij de MILAG (Milchwirtschaftliche Arbeitsgemeinschaft Rheinland-Pfalz e.V.) en de LVMS (Landesvereinigung der Milchwirtschaft des Saarlandes e.V.).

28

| (88) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (29) voerde Duitsland aan dat het bij deze maatregelen niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. De maatregel was enkel gericht op „consumentenvoorlichting”. Subsidiair voerde Duitsland aan dat de steunmaatregelen verenigbaar waren met de interne markt: punt 8 van de communautaire richtsnoeren inzake staatssteun voor reclame voor landbouwproducten vormde een concretisering van de maatregelen die onder de technisch-bedrijfsmatige ondersteuning in de landbouwsector in de zin van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 vielen. |
| --- | --- |

(88)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (29) voerde Duitsland aan dat het bij deze maatregelen niet om overheidssteun ging, aangezien er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. De maatregel was enkel gericht op „consumentenvoorlichting”. Subsidiair voerde Duitsland aan dat de steunmaatregelen verenigbaar waren met de interne markt: punt 8 van de communautaire richtsnoeren inzake staatssteun voor reclame voor landbouwproducten vormde een concretisering van de maatregelen die onder de technisch-bedrijfsmatige ondersteuning in de landbouwsector in de zin van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 vielen.

29

| (89) | Uit de door de Commissie in de jaren 2000-2006 genomen besluiten, die diverse productgroepen en lidstaten betroffen, zou blijken dat de uitvoering van maatregelen die met de onderhavige te vergelijken waren, door de Commissie in genoemde periode als materieel rechtmatig en toelaatbaar beschouwd werd. |
| --- | --- |

(89)

Uit de door de Commissie in de jaren 2000-2006 genomen besluiten, die diverse productgroepen en lidstaten betroffen, zou blijken dat de uitvoering van maatregelen die met de onderhavige te vergelijken waren, door de Commissie in genoemde periode als materieel rechtmatig en toelaatbaar beschouwd werd.

| (90) | Voorts voerde Duitsland aan dat de maatregelen RP 1 en SL 2, mochten deze toch als overheidssteun aangemerkt worden, in elk geval in overeenstemming met de toenmalige besluitvormingspraktijk en daarom materieel rechtmatig moesten worden geacht. Volgens Duitsland waren de maatregelen onder de noemer „Algemene publieksvoorlichting” niet beperkt tot een bepaalde groep, maar dienden deze ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 genoemde voorwaarden. Overeenkomstig punt 14.3 mag de steun 100 % van de kosten dekken. |
| --- | --- |

(90)

Voorts voerde Duitsland aan dat de maatregelen RP 1 en SL 2, mochten deze toch als overheidssteun aangemerkt worden, in elk geval in overeenstemming met de toenmalige besluitvormingspraktijk en daarom materieel rechtmatig moesten worden geacht. Volgens Duitsland waren de maatregelen onder de noemer „Algemene publieksvoorlichting” niet beperkt tot een bepaalde groep, maar dienden deze ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen. Daarmee was voldaan aan de in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 genoemde voorwaarden. Overeenkomstig punt 14.3 mag de steun 100 % van de kosten dekken.

| (91) | In zijn mededeling van 27 februari 2015 voerde Duitsland aan dat het totale voor een periode van drie jaar verleende steunbedrag onder de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde bleef en per jaar neerkwam op een bedrag van tussen de 46 EUR en 73 EUR (30). |
| --- | --- |

(91)

In zijn mededeling van 27 februari 2015 voerde Duitsland aan dat het totale voor een periode van drie jaar verleende steunbedrag onder de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde bleef en per jaar neerkwam op een bedrag van tussen de 46 EUR en 73 EUR (30).

30

RP 5 en SL 5

RP 5 en SL 5

| (92) | Rijnland-Palts en Saarland verleenden financiële steun voor gespecialiseerde consulentendiensten alsmede voor bijscholingsprogramma's voor melkproducenten ter verbetering van de hygiëne bij het melken en van de kwaliteit van de geleverde melk (submaatregelen RP 5 en SL 5). Er werd een tegemoetkoming gegeven in de aantoonbare consultatiekosten tot een maximum van 75 000 EUR per jaar in Rijnland-Palts en 15 000 EUR per jaar in Saarland. Doorlopende adviesdiensten waren uitgesloten van steun. De coördinatie en technische uitvoering van de maatregelen berustte bij de LKVRP (Landeskontrollverband Rheinland-Pfalz e.V.) en de LVMS. |
| --- | --- |

(92)

Rijnland-Palts en Saarland verleenden financiële steun voor gespecialiseerde consulentendiensten alsmede voor bijscholingsprogramma's voor melkproducenten ter verbetering van de hygiëne bij het melken en van de kwaliteit van de geleverde melk (submaatregelen RP 5 en SL 5). Er werd een tegemoetkoming gegeven in de aantoonbare consultatiekosten tot een maximum van 75 000 EUR per jaar in Rijnland-Palts en 15 000 EUR per jaar in Saarland. Doorlopende adviesdiensten waren uitgesloten van steun. De coördinatie en technische uitvoering van de maatregelen berustte bij de LKVRP (Landeskontrollverband Rheinland-Pfalz e.V.) en de LVMS.

| (93) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (31) stelde Duitsland dat de specialistische melkconsulentendiensten en de maatregelen ter verbetering van de rauwe melk in Rijnland-Palts en Saarland ook in de periode van 2001-2006 verenigbaar waren met de interne markt. |
| --- | --- |

(93)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (31) stelde Duitsland dat de specialistische melkconsulentendiensten en de maatregelen ter verbetering van de rauwe melk in Rijnland-Palts en Saarland ook in de periode van 2001-2006 verenigbaar waren met de interne markt.

31

| (94) | De maatregelen waren erop gericht melkproducenten die te kampen hadden met specifieke problemen die aan het licht waren gekomen bij kwaliteitscontroles van de geleverde melk (bijvoorbeeld een verhoogd aandeel somatische cellen), specialistische consultenten- en scholingsdiensten aan te bieden, waarbij ook veeartsen waren betrokken, en zo de uierconditie en de rauwemelkkwaliteit te verbeteren. Van deze diensten hebben alle melkproducenten in de deelstaten Rijnland-Palts en Saarland gebruik kunnen maken. Het lidmaatschap van het LKVRP of de LVMS was daarvoor niet nodig. Er werd geen steun verleend voor doorlopende of met regelmatige tussenpozen gebruikte consulentendiensten (zoals juridisch of belastingadvies, reclame). |
| --- | --- |

(94)

De maatregelen waren erop gericht melkproducenten die te kampen hadden met specifieke problemen die aan het licht waren gekomen bij kwaliteitscontroles van de geleverde melk (bijvoorbeeld een verhoogd aandeel somatische cellen), specialistische consultenten- en scholingsdiensten aan te bieden, waarbij ook veeartsen waren betrokken, en zo de uierconditie en de rauwemelkkwaliteit te verbeteren. Van deze diensten hebben alle melkproducenten in de deelstaten Rijnland-Palts en Saarland gebruik kunnen maken. Het lidmaatschap van het LKVRP of de LVMS was daarvoor niet nodig. Er werd geen steun verleend voor doorlopende of met regelmatige tussenpozen gebruikte consulentendiensten (zoals juridisch of belastingadvies, reclame).

| (95) | Duitsland stelde dat het hier dus om gesubsidieerde dienstverlening ging. Er zijn volgens Duitsland geen rechtstreekse betalingen aan landbouwers gedaan. |
| --- | --- |

(95)

Duitsland stelde dat het hier dus om gesubsidieerde dienstverlening ging. Er zijn volgens Duitsland geen rechtstreekse betalingen aan landbouwers gedaan.

| (96) | Volgens Rijnland-Palts was adviessubsidiëring als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, niet gebonden aan de verspreiding van nieuwe technieken. Deze koppeling zou ontegenzeggelijk wel gelden voor steun aan „andere activiteiten om nieuwe technieken te verspreiden”, als genoemd in punt 14.1, vijfde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Bovendien was in de maatregel steunverlening voor doorlopende of met regelmatige tussenpozen gebruikte consulentendiensten uitgesloten. |
| --- | --- |

(96)

Volgens Rijnland-Palts was adviessubsidiëring als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, niet gebonden aan de verspreiding van nieuwe technieken. Deze koppeling zou ontegenzeggelijk wel gelden voor steun aan „andere activiteiten om nieuwe technieken te verspreiden”, als genoemd in punt 14.1, vijfde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Bovendien was in de maatregel steunverlening voor doorlopende of met regelmatige tussenpozen gebruikte consulentendiensten uitgesloten.

| (97) | Aan de voorwaarden van de punten 14.2 en 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 is naar de mening van Duitsland voldaan, aangezien een lidmaatschap van de LKVRP of de adviesverleningsorganisatie niet vereist was. |
| --- | --- |

(97)

Aan de voorwaarden van de punten 14.2 en 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 is naar de mening van Duitsland voldaan, aangezien een lidmaatschap van de LKVRP of de adviesverleningsorganisatie niet vereist was.

| (98) | Duitsland heeft verzekerd dat het totale steunbedrag per begunstigde over een periode van drie jaar niet hoger geweest is dan 100 000 EUR. Per jaar hebben er in Rijnland-Palts ongeveer 300 en in Saarland ongeveer 100 melkproducenten van de consulentendiensten gebruikgemaakt. Bij een jaarlijks budget in Rijnland-Palts van ongeveer 59 000 EUR en in Saarland van ongeveer 13 000 EUR kwam dat neer op een gemiddeld steunbedrag per begunstigde van rond de 197 EUR in Rijnland-Palts en 130 EUR in Saarland. |
| --- | --- |

(98)

Duitsland heeft verzekerd dat het totale steunbedrag per begunstigde over een periode van drie jaar niet hoger geweest is dan 100 000 EUR. Per jaar hebben er in Rijnland-Palts ongeveer 300 en in Saarland ongeveer 100 melkproducenten van de consulentendiensten gebruikgemaakt. Bij een jaarlijks budget in Rijnland-Palts van ongeveer 59 000 EUR en in Saarland van ongeveer 13 000 EUR kwam dat neer op een gemiddeld steunbedrag per begunstigde van rond de 197 EUR in Rijnland-Palts en 130 EUR in Saarland.

| (99) | De begunstigden waren landbouwers (kmo's) en producentenorganisaties. |
| --- | --- |

(99)

De begunstigden waren landbouwers (kmo's) en producentenorganisaties.

TH 3 en TH 4

TH 3 en TH 4

| (100) | Thüringen verleende financiële steun voor de deelname van de LVTM (Landesvereinigung Thüringer Milch e.V.) aan vak- en publieksbeurzen (Grüne Tage Thüringen) en de organisatie van vakbijeenkomsten door de LVTM ter verspreiding van wetenschappelijke kennis (Thüringer Milchtag) (submaatregel TH 3). |
| --- | --- |

(100)

Thüringen verleende financiële steun voor de deelname van de LVTM (Landesvereinigung Thüringer Milch e.V.) aan vak- en publieksbeurzen (Grüne Tage Thüringen) en de organisatie van vakbijeenkomsten door de LVTM ter verspreiding van wetenschappelijke kennis (Thüringer Milchtag) (submaatregel TH 3).

| (101) | Bovendien werd steun verleend voor de publicatie van feitelijke informatie over producenten uit de regio (publieksvoorlichting, internationale dag van de melk en melkkoningin van Thüringen) (submaatregel TH 4). |
| --- | --- |

(101)

Bovendien werd steun verleend voor de publicatie van feitelijke informatie over producenten uit de regio (publieksvoorlichting, internationale dag van de melk en melkkoningin van Thüringen) (submaatregel TH 4).

| (102) | De subsidiabele kosten omvatten materiële en personele kosten. Begunstigde van de steun was de LVMN. |
| --- | --- |

(102)

De subsidiabele kosten omvatten materiële en personele kosten. Begunstigde van de steun was de LVMN.

| (103) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (32) voerde Duitsland aan dat maatregel TH 3 verenigbaar met de interne markt moest worden geacht (punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). Volgens Duitsland had de maatregel ten doel de landbouw in de Gemeenschap doelmatiger en professioneler te maken en zo bij te dragen tot de levensvatbaarheid ervan op lange termijn. |
| --- | --- |

(103)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (32) voerde Duitsland aan dat maatregel TH 3 verenigbaar met de interne markt moest worden geacht (punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). Volgens Duitsland had de maatregel ten doel de landbouw in de Gemeenschap doelmatiger en professioneler te maken en zo bij te dragen tot de levensvatbaarheid ervan op lange termijn.

32

| (104) | De organisatie van vakbijeenkomsten ter verspreiding van wetenschappelijke kennis (onder meer „Thüringer Milchtag”) kon worden ingedeeld bij „beloningen voor adviseurs” als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De deelname aan vak- en publieksbeurzen om de melkindustrie van Thüringen te representeren (bijvoorbeeld de Grüne Tage Thüringen) zou onder punt 14.1, vierde streepje (organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen), vallen. |
| --- | --- |

(104)

De organisatie van vakbijeenkomsten ter verspreiding van wetenschappelijke kennis (onder meer „Thüringer Milchtag”) kon worden ingedeeld bij „beloningen voor adviseurs” als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De deelname aan vak- en publieksbeurzen om de melkindustrie van Thüringen te representeren (bijvoorbeeld de Grüne Tage Thüringen) zou onder punt 14.1, vierde streepje (organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen), vallen.

| (105) | Duitsland betoogde dat de maatregel zich niet beperkte tot een bepaalde groep, maar in het algemeen ter ondersteuning van de gehele melksector diende (punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). Het steunbedrag per begunstigde was niet hoger dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar. |
| --- | --- |

(105)

Duitsland betoogde dat de maatregel zich niet beperkte tot een bepaalde groep, maar in het algemeen ter ondersteuning van de gehele melksector diende (punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). Het steunbedrag per begunstigde was niet hoger dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar.

| (106) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (33) voerde Duitsland voorts aan dat maatregel TH 4 „publieksvoorlichting” behelsde. De maatregel was volgens Duitsland gericht op de verspreiding van de nieuwste wetenschappelijke inzichten over de eigenschappen van melk en melkproducten en moest daarom als technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 worden beschouwd. De activiteiten van de Landesvereinigung Thüringer Milch e.V. moesten worden ingedeeld bij „beloningen voor adviseurs” als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(106)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (33) voerde Duitsland voorts aan dat maatregel TH 4 „publieksvoorlichting” behelsde. De maatregel was volgens Duitsland gericht op de verspreiding van de nieuwste wetenschappelijke inzichten over de eigenschappen van melk en melkproducten en moest daarom als technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 worden beschouwd. De activiteiten van de Landesvereinigung Thüringer Milch e.V. moesten worden ingedeeld bij „beloningen voor adviseurs” als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

33

| (107) | De uitgaven voor standplaatsen en consumentencampagnes op vakbeurzen vielen onder punt 14.1, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 (organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen). De evenementen ter verspreiding van informatie over nieuwe technieken en inzichten konden worden ingedeeld onder het vijfde streepje (andere activiteiten om nieuwe technieken te verspreiden). |
| --- | --- |

(107)

De uitgaven voor standplaatsen en consumentencampagnes op vakbeurzen vielen onder punt 14.1, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 (organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen). De evenementen ter verspreiding van informatie over nieuwe technieken en inzichten konden worden ingedeeld onder het vijfde streepje (andere activiteiten om nieuwe technieken te verspreiden).

| (108) | De maatregel als geheel was niet tot een bepaalde groep beperkt, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). |
| --- | --- |

(108)

De maatregel als geheel was niet tot een bepaalde groep beperkt, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006).

| (109) | Het steunbedrag per begunstigde lag niet hoger dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar. |
| --- | --- |

(109)

Het steunbedrag per begunstigde lag niet hoger dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar.

TH 9 en TH 10

TH 9 en TH 10

| (110) | Thüringen verleende financiële steun voor de bijscholing van werknemers in melkbedrijven (submaatregel TH 9) en de bevordering van vakwedstrijden (submaatregel TH 10). |
| --- | --- |

(110)

Thüringen verleende financiële steun voor de bijscholing van werknemers in melkbedrijven (submaatregel TH 9) en de bevordering van vakwedstrijden (submaatregel TH 10).

| (111) | De bijscholingsmaatregelen waren gericht op werknemers van melkbedrijven en hadden ten doel de kwalificaties van de werknemers in de landbouw te verbeteren (vakbekwaamheidscertificaat „Melkproductie”). De maatregel werd uitgevoerd door de VLT (Verein Landvolksbildung Thüringen). |
| --- | --- |

(111)

De bijscholingsmaatregelen waren gericht op werknemers van melkbedrijven en hadden ten doel de kwalificaties van de werknemers in de landbouw te verbeteren (vakbekwaamheidscertificaat „Melkproductie”). De maatregel werd uitgevoerd door de VLT (Verein Landvolksbildung Thüringen).

| (112) | De tweede maatregel diende ter financiering van vakwedstrijden op het gebied van veeteelt en melkproductie. De wedstrijden werden georganiseerd door de TLJV (Thüringer Landjugendverband e.V.) en de TMG (Thüringer Melkergemeinschaft e.V.). In dit kader werden uitgaven voor het voorbereiden en houden van de wedstrijden en voor de deelname aan deelstaatoverschrijdende wedstrijden gefinancierd. |
| --- | --- |

(112)

De tweede maatregel diende ter financiering van vakwedstrijden op het gebied van veeteelt en melkproductie. De wedstrijden werden georganiseerd door de TLJV (Thüringer Landjugendverband e.V.) en de TMG (Thüringer Melkergemeinschaft e.V.). In dit kader werden uitgaven voor het voorbereiden en houden van de wedstrijden en voor de deelname aan deelstaatoverschrijdende wedstrijden gefinancierd.

| (113) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (34) heeft Duitsland met betrekking tot TH 9 aangevoerd dat de bijscholingsmaatregelen waren gericht op werknemers van melkveehouderijbedrijven. Het verantwoordelijke orgaan voor de bijscholingsmaatregelen was de vereniging Landvolksbildung Thüringen. De betalingen moeten worden gekwalificeerd als vergoedingen voor de door die vereniging geleverde, marktconform berekende prestaties. |
| --- | --- |

(113)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (34) heeft Duitsland met betrekking tot TH 9 aangevoerd dat de bijscholingsmaatregelen waren gericht op werknemers van melkveehouderijbedrijven. Het verantwoordelijke orgaan voor de bijscholingsmaatregelen was de vereniging Landvolksbildung Thüringen. De betalingen moeten worden gekwalificeerd als vergoedingen voor de door die vereniging geleverde, marktconform berekende prestaties.

34

| (114) | Duitsland bleef daarom bij zijn standpunt dat niet was voldaan aan de voorwaarden voor het bestaan van steun in de zin van artikel 107 VWEU. Wat het bijscholingsaanbod voor werknemers betreft, was dit evenmin het geval, aangezien het daarbij niet om betalingen aan ondernemingen ging. |
| --- | --- |

(114)

Duitsland bleef daarom bij zijn standpunt dat niet was voldaan aan de voorwaarden voor het bestaan van steun in de zin van artikel 107 VWEU. Wat het bijscholingsaanbod voor werknemers betreft, was dit evenmin het geval, aangezien het daarbij niet om betalingen aan ondernemingen ging.

| (115) | Subsidiair voerde Duitsland aan dat met betrekking tot deze maatregel aan de voorwaarden van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 was voldaan. In het onderhavige geval ging het om een vorm van scholing voor landbouwers op de hierboven genoemde gebieden, zodat aan de voorwaarden van punt 14.1, eerste streepje, was voldaan. De mogelijkheid om aan de scholingen deel te nemen, stond open voor alle in het betrokken gebied werkzame personen, en wel op basis van objectieve criteria. Daarom was voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Het toegestane maximumbedrag van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar was niet overschreden (punt 14.3). De in het kader van deze submaatregel verstrekte steunbedragen beliepen zelfs in totaal niet meer dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar. |
| --- | --- |

(115)

Subsidiair voerde Duitsland aan dat met betrekking tot deze maatregel aan de voorwaarden van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 was voldaan. In het onderhavige geval ging het om een vorm van scholing voor landbouwers op de hierboven genoemde gebieden, zodat aan de voorwaarden van punt 14.1, eerste streepje, was voldaan. De mogelijkheid om aan de scholingen deel te nemen, stond open voor alle in het betrokken gebied werkzame personen, en wel op basis van objectieve criteria. Daarom was voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. Het toegestane maximumbedrag van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar was niet overschreden (punt 14.3). De in het kader van deze submaatregel verstrekte steunbedragen beliepen zelfs in totaal niet meer dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar.

| (116) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (35) heeft Duitsland met betrekking tot submaatregel TH 10 verder aangevoerd dat deze maatregel ertoe diende het organiseren en houden van vakwedstrijden op het gebied van veeteelt en melkproductie te financieren. De verantwoordelijke organen voor de wedstrijden waren de TLJV en de TMG. Deze ontvingen een marktconform berekende vergoeding voor het organiseren en houden van en het deelnemen aan deelstaatoverschrijdende evenementen. |
| --- | --- |

(116)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (35) heeft Duitsland met betrekking tot submaatregel TH 10 verder aangevoerd dat deze maatregel ertoe diende het organiseren en houden van vakwedstrijden op het gebied van veeteelt en melkproductie te financieren. De verantwoordelijke organen voor de wedstrijden waren de TLJV en de TMG. Deze ontvingen een marktconform berekende vergoeding voor het organiseren en houden van en het deelnemen aan deelstaatoverschrijdende evenementen.

35

| (117) | Aangezien de betalingen werden beschouwd als prestatievergoedingen waar even hoge uitgaven tegenover stonden, hielden ze volgens Duitsland geen begunstiging in en waren ze dus vanuit steunverleningsoogpunt niet relevant. |
| --- | --- |

(117)

Aangezien de betalingen werden beschouwd als prestatievergoedingen waar even hoge uitgaven tegenover stonden, hielden ze volgens Duitsland geen begunstiging in en waren ze dus vanuit steunverleningsoogpunt niet relevant.

| (118) | Subsidiair voerde Duitsland aan dat met betrekking tot deze maatregel aan de voorwaarden van punt 14, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 was voldaan. De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt. De mogelijkheid om aan de hierboven bedoelde vakwedstrijden deel te nemen, stond open voor alle in het betrokken gebied werkzame personen, en wel op basis van objectieve criteria. Daarom was voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De in punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren bedoelde bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar was niet overschreden. De in het kader van deze submaatregel verstrekte steunbedragen beliepen zelfs in totaal niet meer dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar. |
| --- | --- |

(118)

Subsidiair voerde Duitsland aan dat met betrekking tot deze maatregel aan de voorwaarden van punt 14, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 was voldaan. De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt. De mogelijkheid om aan de hierboven bedoelde vakwedstrijden deel te nemen, stond open voor alle in het betrokken gebied werkzame personen, en wel op basis van objectieve criteria. Daarom was voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De in punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren bedoelde bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar was niet overschreden. De in het kader van deze submaatregel verstrekte steunbedragen beliepen zelfs in totaal niet meer dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar.

Technische ondersteuning vanaf 2007

Technische ondersteuning vanaf 2007

RP 2

RP 2

| (119) | Rijnland-Palts heeft aan verwerkende en handelsondernemingen financiële steun verleend voor de deelname aan evenementen voor kennisuitwisseling tussen ondernemingen en aan wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen (submaatregel RP 2). Deze steun beperkte zich niet tot de eerste deelname door een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling. De steunintensiteit bedroeg maximaal 10 % van de aantoonbare kosten en ten hoogste 5 200 EUR per onderneming en evenement. |
| --- | --- |

(119)

Rijnland-Palts heeft aan verwerkende en handelsondernemingen financiële steun verleend voor de deelname aan evenementen voor kennisuitwisseling tussen ondernemingen en aan wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen (submaatregel RP 2). Deze steun beperkte zich niet tot de eerste deelname door een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling. De steunintensiteit bedroeg maximaal 10 % van de aantoonbare kosten en ten hoogste 5 200 EUR per onderneming en evenement.

| (120) | Volgens punt 105 van de communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de land- en de bosbouwsector 2007-2013 (36) (hierna „landbouwrichtsnoeren 2007-2013” genoemd) moet staatssteun voor technische ondersteuning die wordt verleend aan bedrijven die landbouwproducten verwerken en afzetten, voldoen aan alle voorwaarden van artikel 5 van Verordening (EG) nr. 70/2001 van de Commissie (37) (vervangen door artikel 27, lid 3, van Verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie (38)). Dientengevolge mag de steun niet meer dan 50 % van de in aanmerking komende kosten dekken. De in aanmerking komende kosten zijn de kosten gemaakt voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats voor de eerste keer dat een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling deelneemt. Volgens punt 106 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 is staatssteun die aan grote ondernemingen wordt verleend ter dekking van de in de punten 104 en 105 bedoelde kosten, niet toegestaan. |
| --- | --- |

(120)

Volgens punt 105 van de communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de land- en de bosbouwsector 2007-2013 (36) (hierna „landbouwrichtsnoeren 2007-2013” genoemd) moet staatssteun voor technische ondersteuning die wordt verleend aan bedrijven die landbouwproducten verwerken en afzetten, voldoen aan alle voorwaarden van artikel 5 van Verordening (EG) nr. 70/2001 van de Commissie (37) (vervangen door artikel 27, lid 3, van Verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie (38)). Dientengevolge mag de steun niet meer dan 50 % van de in aanmerking komende kosten dekken. De in aanmerking komende kosten zijn de kosten gemaakt voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats voor de eerste keer dat een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling deelneemt. Volgens punt 106 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 is staatssteun die aan grote ondernemingen wordt verleend ter dekking van de in de punten 104 en 105 bedoelde kosten, niet toegestaan.

36

37

38

eerste keer

| (121) | Omdat Duitsland met betrekking tot deze maatregel niet heeft aangetoond dat aan elk van de voornoemde voorwaarden voor technische ondersteuning was voldaan, heeft de Commissie in het inleidingsbesluit twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt. Duitsland werd in het inleidingsbesluit verzocht om een uitvoerige beoordeling van de verschillende maatregelen in het licht van de hierboven vermelde criteria in te dienen, vergezeld van een passende documentatie ter staving van zijn antwoorden (39). |
| --- | --- |

(121)

Omdat Duitsland met betrekking tot deze maatregel niet heeft aangetoond dat aan elk van de voornoemde voorwaarden voor technische ondersteuning was voldaan, heeft de Commissie in het inleidingsbesluit twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt. Duitsland werd in het inleidingsbesluit verzocht om een uitvoerige beoordeling van de verschillende maatregelen in het licht van de hierboven vermelde criteria in te dienen, vergezeld van een passende documentatie ter staving van zijn antwoorden (39).

39

| (122) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (40) heeft Duitsland verklaard dat Rijnland-Palts rekening had gehouden met de door de Commissie geuite bedenkingen en de steunvoorschriften voor toekomstige steunmaatregelen zodanig heeft aangepast dat alleen de eerste deelname van een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling in aanmerking kwam voor subsidie. Duitsland voerde aan dat hierdoor was voldaan aan de voorwaarden van deel IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 15, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1857/2006 (41). |
| --- | --- |

(122)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (40) heeft Duitsland verklaard dat Rijnland-Palts rekening had gehouden met de door de Commissie geuite bedenkingen en de steunvoorschriften voor toekomstige steunmaatregelen zodanig heeft aangepast dat alleen de eerste deelname van een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling in aanmerking kwam voor subsidie. Duitsland voerde aan dat hierdoor was voldaan aan de voorwaarden van deel IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 15, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1857/2006 (41).

40

eerste

41

| (123) | Rekening houdend met deze aanvullende voorwaarde werden de gesteunde projecten door de Duitse autoriteiten aan een nieuwe beoordeling onderworpen. Per jaar werden de onderstaande betalingen gedaan voor herhaalde deelname van een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling.















  Jaar | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Aantal | 2 | 2 | 1 | 1 | 2 | 1 | 2 | 3 | 3 | 6 |
| Bedrag in EUR | 5 113 | 5 113 | 10 226 | 5 113 | 10 226 | 5 113 | 10 226 | 5 113 | 2 500 | 1 764 |

(123)

Rekening houdend met deze aanvullende voorwaarde werden de gesteunde projecten door de Duitse autoriteiten aan een nieuwe beoordeling onderworpen. Per jaar werden de onderstaande betalingen gedaan voor herhaalde deelname van een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling.

Jaar

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal

2

2

1

1

2

1

2

3

3

6

Bedrag in EUR

5 113

5 113

10 226

5 113

10 226

5 113

10 226

5 113

2 500

1 764

| (124) | Het Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft heeft de Commissie op 30 juni 2016 meegedeeld (zie overweging 16) dat maatregel RP 2 in de periode vanaf 2007 zich niet tot kleine en middelgrote ondernemingen beperkte. Ook de ondernemingen Hochwald Foods GmbH en MUH Arla eG hebben in het kader van deze maatregel steun ontvangen. |
| --- | --- |

(124)

Het Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft heeft de Commissie op 30 juni 2016 meegedeeld (zie overweging 16) dat maatregel RP 2 in de periode vanaf 2007 zich niet tot kleine en middelgrote ondernemingen beperkte. Ook de ondernemingen Hochwald Foods GmbH en MUH Arla eG hebben in het kader van deze maatregel steun ontvangen.

| (125) | In zijn opmerkingen van 13 januari 2017 heeft Duitsland verklaard dat de subsidiabele kosten van de betrokken submaatregel in de periode vanaf 2007 uitsluitend kosten voor de bouw van een vakbeursstand omvatten. In die periode werd geen steun verleend voor andere uitgaven. |
| --- | --- |

(125)

In zijn opmerkingen van 13 januari 2017 heeft Duitsland verklaard dat de subsidiabele kosten van de betrokken submaatregel in de periode vanaf 2007 uitsluitend kosten voor de bouw van een vakbeursstand omvatten. In die periode werd geen steun verleend voor andere uitgaven.

2.2.   Steun ter verbetering van de kwaliteit van geleverde melk (2001-2006)

Steun ter verbetering van de kwaliteit van geleverde melk (2001-2006)

| (126) | Baden-Württemberg, Nedersaksen en Thüringen hebben (bij submaatregelen BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5) financiële steun verleend voor de verbetering van de kwaliteit van de geleverde melk in de vorm van adviesverlening aan en scholingen van melkproducenten, de samenstelling en actualisering van databanken en controles van melkproducenten in verband met de invoering van kwaliteitsborgingsstelsels („Qualitätsmanagement Milch”) (42). De maatregelen hadden ten doel de kwaliteit van de geleverde melk te verbeteren. Er werd geen steun verleend voor scholingen van het controlepersoneel ter verkrijging van de nodige vakkennis of voor de accreditatie van laboratoria. |
| --- | --- |

(126)

Baden-Württemberg, Nedersaksen en Thüringen hebben (bij submaatregelen BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5) financiële steun verleend voor de verbetering van de kwaliteit van de geleverde melk in de vorm van adviesverlening aan en scholingen van melkproducenten, de samenstelling en actualisering van databanken en controles van melkproducenten in verband met de invoering van kwaliteitsborgingsstelsels („Qualitätsmanagement Milch”) (42). De maatregelen hadden ten doel de kwaliteit van de geleverde melk te verbeteren. Er werd geen steun verleend voor scholingen van het controlepersoneel ter verkrijging van de nodige vakkennis of voor de accreditatie van laboratoria.

42

| (127) | De eindbegunstigden van deze submaatregelen waren kleine en middelgrote melkproducerende landbouwondernemingen in de primaire sector. Volgens Duitsland was de steun beschikbaar voor alle landbouwers in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria (43). |
| --- | --- |

(127)

De eindbegunstigden van deze submaatregelen waren kleine en middelgrote melkproducerende landbouwondernemingen in de primaire sector. Volgens Duitsland was de steun beschikbaar voor alle landbouwers in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria (43).

43

| (128) | Tussen 2001 en 2011 hebben de deelstaten hiervoor samen in totaal 3,3 miljoen EUR aan begrotingsmiddelen uitgegeven. |
| --- | --- |

(128)

Tussen 2001 en 2011 hebben de deelstaten hiervoor samen in totaal 3,3 miljoen EUR aan begrotingsmiddelen uitgegeven.

| (129) | Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie bedroeg de steunintensiteit in de periode 2001-2011 maximaal 100 % van de subsidiabele kosten. De Duitse autoriteiten verklaarden dat de financieringsperiode van de maatregel in Baden-Württemberg op 31 december 2012 was afgelopen en in Nedersaksen en Thüringen tot en met 31 december 2014 liep. |
| --- | --- |

(129)

Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie bedroeg de steunintensiteit in de periode 2001-2011 maximaal 100 % van de subsidiabele kosten. De Duitse autoriteiten verklaarden dat de financieringsperiode van de maatregel in Baden-Württemberg op 31 december 2012 was afgelopen en in Nedersaksen en Thüringen tot en met 31 december 2014 liep.

| (130) | In het inleidingsbesluit werd Duitsland verzocht een uitvoerige beoordeling in te dienen als bedoeld in de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 (inzonderheid punt 13.2 — per begunstigde en per periode van drie jaar, ten hoogste 50 % van de in aanmerking komende kosten dan wel 100 000 EUR indien dat meer was) (44). |
| --- | --- |

(130)

In het inleidingsbesluit werd Duitsland verzocht een uitvoerige beoordeling in te dienen als bedoeld in de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 (inzonderheid punt 13.2 — per begunstigde en per periode van drie jaar, ten hoogste 50 % van de in aanmerking komende kosten dan wel 100 000 EUR indien dat meer was) (44).

44

BW 10 en BW 11

BW 10 en BW 11

| (131) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (45) heeft Duitsland aangevoerd dat deze maatregelen werden uitgevoerd door de Milchprüfring Baden-Württemberg (BW 10) en de Milchwirtschaftlicher Verein Baden-Württemberg (BW 11). |
| --- | --- |

(131)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (45) heeft Duitsland aangevoerd dat deze maatregelen werden uitgevoerd door de Milchprüfring Baden-Württemberg (BW 10) en de Milchwirtschaftlicher Verein Baden-Württemberg (BW 11).

45

| (132) | De begunstigden van de maatregel waren volgens Duitsland melkproducerende landbouwbedrijven (melkproducenten) die deelnamen aan het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch”. |
| --- | --- |

(132)

De begunstigden van de maatregel waren volgens Duitsland melkproducerende landbouwbedrijven (melkproducenten) die deelnamen aan het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch”.

| (133) | In het geval van maatregel BW 10 werd steun verleend voor de uitvoering van audits bij melkproductiebedrijven (46) en voor uitgaven voor de eerste certificering (initiële boerderijaudit en eventuele vervolgaudits) door een erkende certificeringsinstantie. |
| --- | --- |

(133)

In het geval van maatregel BW 10 werd steun verleend voor de uitvoering van audits bij melkproductiebedrijven (46) en voor uitgaven voor de eerste certificering (initiële boerderijaudit en eventuele vervolgaudits) door een erkende certificeringsinstantie.

46

| (134) | In het geval van maatregel BW 11 werd steun verleend voor flankerende voorlichtings- en adviesdiensten in verband met de invoering van de kwaliteitsborgingsstelsels (47). Volgens Duitsland moesten deze prestaties naar rato worden omgeslagen over de producenten die in het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” zijn gestapt. |
| --- | --- |

(134)

In het geval van maatregel BW 11 werd steun verleend voor flankerende voorlichtings- en adviesdiensten in verband met de invoering van de kwaliteitsborgingsstelsels (47). Volgens Duitsland moesten deze prestaties naar rato worden omgeslagen over de producenten die in het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” zijn gestapt.

47

| (135) | Duitsland heeft aangegeven dat hiervoor in totaal 478 575 EUR is uitgegeven. Bij de instap in het kwaliteitsborgingsstelsel ontvingen 4 500 melkproducenten steun in verband met de initiële certificering. Per begunstigde is dus 106 EUR betaald. |
| --- | --- |

(135)

Duitsland heeft aangegeven dat hiervoor in totaal 478 575 EUR is uitgegeven. Bij de instap in het kwaliteitsborgingsstelsel ontvingen 4 500 melkproducenten steun in verband met de initiële certificering. Per begunstigde is dus 106 EUR betaald.

NI 1

NI 1

| (136) | Nedersaksen verleende steun voor de invoering van een kwaliteitsborgingsstelsel voor melkproducenten (niet voor verwerkende bedrijven en handelsondernemingen). De LVMN werd met de uitvoering van de maatregel belast. |
| --- | --- |

(136)

Nedersaksen verleende steun voor de invoering van een kwaliteitsborgingsstelsel voor melkproducenten (niet voor verwerkende bedrijven en handelsondernemingen). De LVMN werd met de uitvoering van de maatregel belast.

| (137) | Volgens de opmerkingen van Duitsland van 20 september 2013 (48) werden in verband hiermee in de periode 2001-2005 voorbereidende maatregelen met het oog op de invoering van het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” (voornamelijk adviesdiensten ten behoeve van landbouwers die aan het stelsel wilden deelnemen) en vanaf 2003 de in het kader van dit stelsel uit te voeren boerderijaudits gefinancierd. Vanaf 2003 kwamen hier uitgaven voor de coördinatie van het kwaliteitsborgingsstelsel en het opzetten van een databank bij. |
| --- | --- |

(137)

Volgens de opmerkingen van Duitsland van 20 september 2013 (48) werden in verband hiermee in de periode 2001-2005 voorbereidende maatregelen met het oog op de invoering van het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” (voornamelijk adviesdiensten ten behoeve van landbouwers die aan het stelsel wilden deelnemen) en vanaf 2003 de in het kader van dit stelsel uit te voeren boerderijaudits gefinancierd. Vanaf 2003 kwamen hier uitgaven voor de coördinatie van het kwaliteitsborgingsstelsel en het opzetten van een databank bij.

48

| (138) | In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (49) voerde Duitsland aan dat de voor adviesdiensten verleende steun per landbouwer per geval 50 % van de kosten, oftewel 12,78 EUR, bedroegen en dus onder de in punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 vastgestelde bovengrenzen lagen. In het geval van de in 2003 ingevoerde boerderijaudits bedroeg de steunintensiteit 50 % van de kosten, oftewel een bedrag van 35 EUR per landbouwer per periode van drie jaar. |
| --- | --- |

(138)

In zijn opmerkingen van 20 september 2013 (49) voerde Duitsland aan dat de voor adviesdiensten verleende steun per landbouwer per geval 50 % van de kosten, oftewel 12,78 EUR, bedroegen en dus onder de in punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 vastgestelde bovengrenzen lagen. In het geval van de in 2003 ingevoerde boerderijaudits bedroeg de steunintensiteit 50 % van de kosten, oftewel een bedrag van 35 EUR per landbouwer per periode van drie jaar.

49

| (139) | Duitsland heeft bevestigd dat de controles in het kader van de boerderijaudits door derden of in opdracht van derden werden verricht. De Landeskontrollverband Niedersachsen fungeerde hierbij als onafhankelijke controle-instantie. |
| --- | --- |

(139)

Duitsland heeft bevestigd dat de controles in het kader van de boerderijaudits door derden of in opdracht van derden werden verricht. De Landeskontrollverband Niedersachsen fungeerde hierbij als onafhankelijke controle-instantie.

TH 5

TH 5

| (140) | Deze maatregel werd ingevoerd in 2004 (50). De TVLEV (Thüringer Verband für Leistungs- und Qualitätsprüfungen in der Tierzucht) werd belast met de uitvoering van de maatregel. |
| --- | --- |

(140)

Deze maatregel werd ingevoerd in 2004 (50). De TVLEV (Thüringer Verband für Leistungs- und Qualitätsprüfungen in der Tierzucht) werd belast met de uitvoering van de maatregel.

50

| (141) | Volgens Duitsland werd het steunbedrag hoofdelijk omgeslagen ter compensatie van uitgaven voor de initiële certificering, de noodzakelijke herhalingsaudit na drie jaar en het opzetten en bijhouden van databanken. In de periode 2004-2006 ontvingen de producenten alleen steun in het kader van de initiële certificering. Het gemiddelde steunbedrag per producent bedroeg in dit verband ongeveer 83 EUR. |
| --- | --- |

(141)

Volgens Duitsland werd het steunbedrag hoofdelijk omgeslagen ter compensatie van uitgaven voor de initiële certificering, de noodzakelijke herhalingsaudit na drie jaar en het opzetten en bijhouden van databanken. In de periode 2004-2006 ontvingen de producenten alleen steun in het kader van de initiële certificering. Het gemiddelde steunbedrag per producent bedroeg in dit verband ongeveer 83 EUR.

| (142) | De begunstigden van de maatregel waren de melkproducenten. |
| --- | --- |

(142)

De begunstigden van de maatregel waren de melkproducenten.

3.   REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

| (143) | In het inleidingsbesluit heeft de Commissie vastgesteld dat aan alle voorwaarden is voldaan om te stellen dat er sprake is van steun (51). |
| --- | --- |

(143)

In het inleidingsbesluit heeft de Commissie vastgesteld dat aan alle voorwaarden is voldaan om te stellen dat er sprake is van steun (51).

51

| (144) | De Commissie heeft de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU ingeleid omdat zij op basis van de destijds beschikbare informatie ten aanzien van bepaalde submaatregelen twijfels had over de verenigbaarheid ervan met de interne markt (zie dienaangaande overweging 18). |
| --- | --- |

(144)

De Commissie heeft de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU ingeleid omdat zij op basis van de destijds beschikbare informatie ten aanzien van bepaalde submaatregelen twijfels had over de verenigbaarheid ervan met de interne markt (zie dienaangaande overweging 18).

4.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND OVER DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKPROCEDURE

OPMERKINGEN VAN DUITSLAND OVER DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKPROCEDURE

| (145) | De Duitse autoriteiten zonden op 20 september 2013, 27 februari 2015 en 13 januari 2017 opmerkingen toe aan de Commissie. In de bovenstaande beschrijving van de maatregelen (zie hierboven, deel 2: „Beschrijving van de maatregelen en opmerkingen van de Duitse autoriteiten”) zijn de uiteenzettingen van de Duitse autoriteiten over de afzonderlijke maatregelen samengevat. |
| --- | --- |

(145)

De Duitse autoriteiten zonden op 20 september 2013, 27 februari 2015 en 13 januari 2017 opmerkingen toe aan de Commissie. In de bovenstaande beschrijving van de maatregelen (zie hierboven, deel 2: „Beschrijving van de maatregelen en opmerkingen van de Duitse autoriteiten”) zijn de uiteenzettingen van de Duitse autoriteiten over de afzonderlijke maatregelen samengevat.

5.   OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN OVER DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKPROCEDURE

OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN OVER DE INLEIDING VAN DE FORMELE ONDERZOEKPROCEDURE

| (146) | Tussen 6 en 18 februari 2014 heeft de Commissie tien brieven van belanghebbenden ontvangen met opmerkingen over de maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit (52). |
| --- | --- |

(146)

Tussen 6 en 18 februari 2014 heeft de Commissie tien brieven van belanghebbenden ontvangen met opmerkingen over de maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit (52).

52

| (147) | In zijn opmerkingen van 6 februari 2014, geregistreerd op 13 februari 2014, toonde de VMB (Verband der Milcherzeuger Bayern e.V.) zich in verband met maatregel BY 3 verbaasd over het feit dat de Commissie in haar inleidingsbesluit twijfels had geuit over de verenigbaarheid van de door de VMB tot 2006 uitgevoerde maatregelen met de steunvoorschriften, terwijl zij geen bedenkingen had ten aanzien van de maatregelen die vanaf 2007 waren uitgevoerd. De VMB betoogde in dit verband dat zijn kerntaken en werkwijze sinds 1954 ongewijzigd waren en dat de VMB al sinds 1957 middelen uit de melkheffing ontving. In zijn opmerkingen gaf de VMB bovendien aan dat de door deze vereniging aangeboden diensten geen concrete „technische ondersteuning” voor individuele bedrijven behelsden, maar in plaats daarvan vakinformatie en feitelijke informatie van algemene aard die voor alle belangstellenden toegankelijk was. |
| --- | --- |

(147)

In zijn opmerkingen van 6 februari 2014, geregistreerd op 13 februari 2014, toonde de VMB (Verband der Milcherzeuger Bayern e.V.) zich in verband met maatregel BY 3 verbaasd over het feit dat de Commissie in haar inleidingsbesluit twijfels had geuit over de verenigbaarheid van de door de VMB tot 2006 uitgevoerde maatregelen met de steunvoorschriften, terwijl zij geen bedenkingen had ten aanzien van de maatregelen die vanaf 2007 waren uitgevoerd. De VMB betoogde in dit verband dat zijn kerntaken en werkwijze sinds 1954 ongewijzigd waren en dat de VMB al sinds 1957 middelen uit de melkheffing ontving. In zijn opmerkingen gaf de VMB bovendien aan dat de door deze vereniging aangeboden diensten geen concrete „technische ondersteuning” voor individuele bedrijven behelsden, maar in plaats daarvan vakinformatie en feitelijke informatie van algemene aard die voor alle belangstellenden toegankelijk was.

| (148) | In zijn opmerkingen van 4 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 6 februari, verklaarde de MV (Milchwirtschaftlicher Verein Allgäu-Schwaben e.V.) met betrekking tot maatregel BY 10 dat deze ten doel had knowhow en kennis over melkgerelateerde onderwerpen (bijvoorbeeld over levensmiddelenwetgeving) te verstrekken aan overheidsinstellingen en particuliere organisaties. Daartoe werd medewerkers van de MUVA toegang verleend tot informatie over de sector, die vervolgens door hen werd verwerkt en doorgegeven (in de vorm van standpunten, op lezingen en in publicaties, in het bijzonder voor de betrokken overheidsinstanties). Naast de als bijlage bij het tijdschrift „Deutsche Molkereizeitung” gevoegde „MUVA-newsletters” werden bijdragen over de verspreiding van informatie over kwaliteitsborging (hygiëne, productieveiligheid) verspreid. Volgens de MV ging het om een algemene activiteit waarvan de resultaten niet ten goede kwamen aan individuele bedrijven, maar met name aan bepaalde overheidsinstanties werden meegedeeld voor opleidingsdoeleinden. |
| --- | --- |

(148)

In zijn opmerkingen van 4 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 6 februari, verklaarde de MV (Milchwirtschaftlicher Verein Allgäu-Schwaben e.V.) met betrekking tot maatregel BY 10 dat deze ten doel had knowhow en kennis over melkgerelateerde onderwerpen (bijvoorbeeld over levensmiddelenwetgeving) te verstrekken aan overheidsinstellingen en particuliere organisaties. Daartoe werd medewerkers van de MUVA toegang verleend tot informatie over de sector, die vervolgens door hen werd verwerkt en doorgegeven (in de vorm van standpunten, op lezingen en in publicaties, in het bijzonder voor de betrokken overheidsinstanties). Naast de als bijlage bij het tijdschrift „Deutsche Molkereizeitung” gevoegde „MUVA-newsletters” werden bijdragen over de verspreiding van informatie over kwaliteitsborging (hygiëne, productieveiligheid) verspreid. Volgens de MV ging het om een algemene activiteit waarvan de resultaten niet ten goede kwamen aan individuele bedrijven, maar met name aan bepaalde overheidsinstanties werden meegedeeld voor opleidingsdoeleinden.

| (149) | De LVMH (Landesvereinigung für Milch und Milcherzeugnisse Hessen e.V.) heeft bij brief van 4 februari 2014, die door de Commissie op 11 februari 2014 is ontvangen, opmerkingen gemaakt over de door de LVMH uitgevoerde maatregelen (HE 2, HE 3 en HE 9). Allereerst merkte de LVMH op dat de betrokken maatregelen, anders dan de Commissie in de bijlage bij haar inleidingsbesluit stelde, niet alleen ten goede kwamen aan de zuivelbedrijven, maar aan de melksector als geheel. Inhoudelijk gaf de LVMH met betrekking tot maatregel HE 3 aan dat consumenteninformatie en consumentenvoorlichting centraal stonden in de promotieacties en dat de consumentenvoorlichting op neutrale wijze en onafhankelijk van specifieke zuivelbedrijven plaatsvond.
  Met betrekking tot maatregel HE 2 („Bijscholing van melkproducenten door het innovatieteam”) merkte de LVMH op dat de activiteiten hoofdzakelijk op kennisoverdracht waren gericht. Hiertoe werden actuele informatie en onderzoeksresultaten speciaal voor landbouwers verzameld en bij onder meer lezingen, vakbijeenkomsten en scholingen doorgegeven.
  In het kader van de maatregelen HE 2 en HE 9 werd specifieke steun verleend voor opleidingen en scholingen voor leerlingen, werknemers en ondernemers in de landbouw, waarbij alle landbouwers en hun werknemers op gelijke voorwaarden toegang werd geboden tot de scholingen. |
| --- | --- |

(149)

De LVMH (Landesvereinigung für Milch und Milcherzeugnisse Hessen e.V.) heeft bij brief van 4 februari 2014, die door de Commissie op 11 februari 2014 is ontvangen, opmerkingen gemaakt over de door de LVMH uitgevoerde maatregelen (HE 2, HE 3 en HE 9). Allereerst merkte de LVMH op dat de betrokken maatregelen, anders dan de Commissie in de bijlage bij haar inleidingsbesluit stelde, niet alleen ten goede kwamen aan de zuivelbedrijven, maar aan de melksector als geheel. Inhoudelijk gaf de LVMH met betrekking tot maatregel HE 3 aan dat consumenteninformatie en consumentenvoorlichting centraal stonden in de promotieacties en dat de consumentenvoorlichting op neutrale wijze en onafhankelijk van specifieke zuivelbedrijven plaatsvond.

Met betrekking tot maatregel HE 2 („Bijscholing van melkproducenten door het innovatieteam”) merkte de LVMH op dat de activiteiten hoofdzakelijk op kennisoverdracht waren gericht. Hiertoe werden actuele informatie en onderzoeksresultaten speciaal voor landbouwers verzameld en bij onder meer lezingen, vakbijeenkomsten en scholingen doorgegeven.

In het kader van de maatregelen HE 2 en HE 9 werd specifieke steun verleend voor opleidingen en scholingen voor leerlingen, werknemers en ondernemers in de landbouw, waarbij alle landbouwers en hun werknemers op gelijke voorwaarden toegang werd geboden tot de scholingen.

| (150) | De Landeskontrollverband Nordrhein-Westfalen e.V. en de Landesvereinigung der Milchwirtschaft Nordrhein-Westfalen e.V. sloten zich in hun brieven van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 10 februari respectievelijk 11 februari 2014, wat betreft de in Noordrijn-Westfalen ten uitvoer gelegde maatregelen, volledig aan bij de opmerkingen van Duitsland van 20 september 2013. |
| --- | --- |

(150)

De Landeskontrollverband Nordrhein-Westfalen e.V. en de Landesvereinigung der Milchwirtschaft Nordrhein-Westfalen e.V. sloten zich in hun brieven van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 10 februari respectievelijk 11 februari 2014, wat betreft de in Noordrijn-Westfalen ten uitvoer gelegde maatregelen, volledig aan bij de opmerkingen van Duitsland van 20 september 2013.

| (151) | Ook de Rheinische Landwirtschafts-Verband e.V. en de Westfälisch-Lippische Landwirtschaftsverband e.V. sloten zich wat betreft maatregel NW 5 in hun gemeenschappelijke brief van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 11 februari 2014, aan bij de mededeling van Duitsland van 20 september 2013. |
| --- | --- |

(151)

Ook de Rheinische Landwirtschafts-Verband e.V. en de Westfälisch-Lippische Landwirtschaftsverband e.V. sloten zich wat betreft maatregel NW 5 in hun gemeenschappelijke brief van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 11 februari 2014, aan bij de mededeling van Duitsland van 20 september 2013.

| (152) | De Landesvereinigung Thüringer Milch e.V. sloot zich in zijn brief van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 11 februari 2014, wat betreft de in Thüringen ten uitvoer gelegde maatregelen, volledig aan bij de opmerkingen van Duitsland van 20 september 2013. |
| --- | --- |

(152)

De Landesvereinigung Thüringer Milch e.V. sloot zich in zijn brief van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 11 februari 2014, wat betreft de in Thüringen ten uitvoer gelegde maatregelen, volledig aan bij de opmerkingen van Duitsland van 20 september 2013.

| (153) | In zijn opmerkingen van 10 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 14 februari 2014, stelde de MILAG (Milchwirtschaftliche Arbeitsgemeinschaft Rheinland-Pfalz e.V.) met betrekking tot maatregel RP 1 dat deze algemeen van aard was. Volgens de MILAG ging het om informatieverstrekking inzake het levensmiddel melk in het algemeen en was de maatregel er niet op gericht consumenten ervan te weerhouden melkproducten uit andere lidstaten te kopen. Bovendien was geen steun verstrekt voor individuele merken of producten van eenbepaalde onderneming of individuele producent. De MILAG stelde zich daarom op het standpunt dat deze maatregel geen staatssteun vormde. Subsidiair voerde de MILAG in zijn opmerkingen met betrekking tot dezelfde maatregel aan dat deze in elk geval in materieel opzicht aan de destijds vigerende landbouwrichtsnoeren voldeed en in beginsel kon worden beschouwd als technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. In het bijzonder was de in het kader van de maatregel verleende steun in beginsel beschikbaar voor alle consumenten en daarmee ook voor alle marktdeelnemers in de melksector. Het ging enkel om consumentenvoorlichting en de maatregel vormde geen steun voor melkverwerkingsbedrijven, maar was slechts gericht op algemene informatieverstrekking aan het publiek.
  Met betrekking tot maatregel RP 2 was de MILAG van mening dat op grond van de aanvullende voorwaarde voor steun, volgens welke alleen de eerste deelname van een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling voor steun in aanmerking kwam, aan de vereisten van de steunvoorschriften was voldaan.
  Met betrekking tot maatregel RP 5 voerde de MILAG aan dat deze erop was gericht melkproducenten uit de doelgroep in specifieke gevallen van advies te dienen over technische vraagstukken rond het melken. Van dit aanbod kon gebruik worden gemaakt door alle melkproducenten in Rijnland-Palts, die geen lid hoefden te zijn van de Landeskontrollverband, de aanbieder van de adviesdiensten. Er werd geen steun verleend voor doorlopende of met regelmatige tussenpozen verleende consulentendiensten en er werden geen rechtstreekse betalingen aan landbouwers gedaan. Daarom was de maatregel ook gedurende de periode van 28 november 2001 tot en met 31 december 2006 in overeenstemming met de regels voor staatssteun. Volgens de MILAG was adviessubsidiëring als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, niet gebonden aan de verspreiding van nieuwe technieken. De MILAG verklaarde voorts dat het maximale steunbedrag van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar niet was overschreden. De gemiddelde steun per begunstigde per jaar bedroeg 197 EUR. |
| --- | --- |

(153)

In zijn opmerkingen van 10 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 14 februari 2014, stelde de MILAG (Milchwirtschaftliche Arbeitsgemeinschaft Rheinland-Pfalz e.V.) met betrekking tot maatregel RP 1 dat deze algemeen van aard was. Volgens de MILAG ging het om informatieverstrekking inzake het levensmiddel melk in het algemeen en was de maatregel er niet op gericht consumenten ervan te weerhouden melkproducten uit andere lidstaten te kopen. Bovendien was geen steun verstrekt voor individuele merken of producten van eenbepaalde onderneming of individuele producent. De MILAG stelde zich daarom op het standpunt dat deze maatregel geen staatssteun vormde. Subsidiair voerde de MILAG in zijn opmerkingen met betrekking tot dezelfde maatregel aan dat deze in elk geval in materieel opzicht aan de destijds vigerende landbouwrichtsnoeren voldeed en in beginsel kon worden beschouwd als technische ondersteuning in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. In het bijzonder was de in het kader van de maatregel verleende steun in beginsel beschikbaar voor alle consumenten en daarmee ook voor alle marktdeelnemers in de melksector. Het ging enkel om consumentenvoorlichting en de maatregel vormde geen steun voor melkverwerkingsbedrijven, maar was slechts gericht op algemene informatieverstrekking aan het publiek.

Met betrekking tot maatregel RP 2 was de MILAG van mening dat op grond van de aanvullende voorwaarde voor steun, volgens welke alleen de eerste deelname van een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling voor steun in aanmerking kwam, aan de vereisten van de steunvoorschriften was voldaan.

Met betrekking tot maatregel RP 5 voerde de MILAG aan dat deze erop was gericht melkproducenten uit de doelgroep in specifieke gevallen van advies te dienen over technische vraagstukken rond het melken. Van dit aanbod kon gebruik worden gemaakt door alle melkproducenten in Rijnland-Palts, die geen lid hoefden te zijn van de Landeskontrollverband, de aanbieder van de adviesdiensten. Er werd geen steun verleend voor doorlopende of met regelmatige tussenpozen verleende consulentendiensten en er werden geen rechtstreekse betalingen aan landbouwers gedaan. Daarom was de maatregel ook gedurende de periode van 28 november 2001 tot en met 31 december 2006 in overeenstemming met de regels voor staatssteun. Volgens de MILAG was adviessubsidiëring als bedoeld in punt 14.1, derde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, niet gebonden aan de verspreiding van nieuwe technieken. De MILAG verklaarde voorts dat het maximale steunbedrag van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar niet was overschreden. De gemiddelde steun per begunstigde per jaar bedroeg 197 EUR.

| (154) | De MPBW (Milchprüfring Baden-Württemberg e.V.) ging er in zijn opmerkingen van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen en geregistreerd op 18 februari 2014, van uit dat er met betrekking tot maatregel BW 10 geen sprake was van steun, of althans niet van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. |
| --- | --- |

(154)

De MPBW (Milchprüfring Baden-Württemberg e.V.) ging er in zijn opmerkingen van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen en geregistreerd op 18 februari 2014, van uit dat er met betrekking tot maatregel BW 10 geen sprake was van steun, of althans niet van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties.

| (155) | De MVBW (Milchwirtschaftliche Verein Baden Württemberg e.V.) baseerde zich in zijn brief van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 7 februari 2014, met betrekking tot de maatregelen BW 4 en BW 11 op de uiteenzetting van de MPBW en ging ervan uit dat er ook wat deze twee maatregelen betreft, geen sprake was van steun, of althans niet van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties. |
| --- | --- |

(155)

De MVBW (Milchwirtschaftliche Verein Baden Württemberg e.V.) baseerde zich in zijn brief van 6 februari 2014, door de Commissie ontvangen op 7 februari 2014, met betrekking tot de maatregelen BW 4 en BW 11 op de uiteenzetting van de MPBW en ging ervan uit dat er ook wat deze twee maatregelen betreft, geen sprake was van steun, of althans niet van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties.

6.   BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN

BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN

6.1.   Bestaan van staatssteun — toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU

Bestaan van staatssteun — toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU

| (156) | Volgens artikel 107, lid 1, VWEU zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt. |
| --- | --- |

(156)

Volgens artikel 107, lid 1, VWEU zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

6.1.1.   Steunmaatregel van de staten of met staatsmiddelen bekostigd

Steunmaatregel van de staten of met staatsmiddelen bekostigd

| (157) | De Duitse autoriteiten hebben bevestigd dat de maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit, uitsluitend werden gefinancierd uit de melkheffing (zie overweging 26). |
| --- | --- |

(157)

De Duitse autoriteiten hebben bevestigd dat de maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit, uitsluitend werden gefinancierd uit de melkheffing (zie overweging 26).

| (158) | De opbrengsten van de melkheffing zijn staatsmiddelen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. |
| --- | --- |

(158)

De opbrengsten van de melkheffing zijn staatsmiddelen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

| (159) | Volgens vaste rechtspraak dient geen onderscheid te worden gemaakt tussen de gevallen waarin de steun rechtstreeks door de staat wordt verleend, en de gevallen waarin de steun via door de staat daartoe aangewezen of opgerichte publiek- of privaatrechtelijke lichamen wordt verleend (53). Voordelen kunnen slechts als steunmaatregelen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden beschouwd indien zij, ten eerste, rechtstreeks of indirect met staatsmiddelen zijn bekostigd en, ten tweede, aan de staat kunnen worden toegerekend (54). |
| --- | --- |

(159)

Volgens vaste rechtspraak dient geen onderscheid te worden gemaakt tussen de gevallen waarin de steun rechtstreeks door de staat wordt verleend, en de gevallen waarin de steun via door de staat daartoe aangewezen of opgerichte publiek- of privaatrechtelijke lichamen wordt verleend (53). Voordelen kunnen slechts als steunmaatregelen in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU worden beschouwd indien zij, ten eerste, rechtstreeks of indirect met staatsmiddelen zijn bekostigd en, ten tweede, aan de staat kunnen worden toegerekend (54).

53

54

| (160) | Wat de hierboven beschreven maatregelen betreft, wordt steun verleend op grond van een federale Duitse wet, de WMV, met inachtneming van de wetgeving van de deelstaten. |
| --- | --- |

(160)

Wat de hierboven beschreven maatregelen betreft, wordt steun verleend op grond van een federale Duitse wet, de WMV, met inachtneming van de wetgeving van de deelstaten.

| (161) | In het bijzonder is in artikel 22, lid 1, eerste zin, WMV bepaald dat de deelstaatregeringen in overleg met de Landesvereinigung of de brancheorganisaties gezamenlijk heffingen kunnen innen bij zuivelbedrijven, melkverzamelpunten en ontromingsfaciliteiten met als doel de melksector te stimuleren. |
| --- | --- |

(161)

In het bijzonder is in artikel 22, lid 1, eerste zin, WMV bepaald dat de deelstaatregeringen in overleg met de Landesvereinigung of de brancheorganisaties gezamenlijk heffingen kunnen innen bij zuivelbedrijven, melkverzamelpunten en ontromingsfaciliteiten met als doel de melksector te stimuleren.

| (162) | Krachtens artikel 22, lid 1, tweede zin, WMV kunnen de deelstaatregeringen op verzoek van de Landesvereinigung of de brancheorganisaties gezamenlijk heffingen tot maximaal 0,2 cent per kilogram geleverde melk innen. De heffingsbevoegdheid is dus duidelijk voorbehouden aan de deelstaatregeringen. |
| --- | --- |

(162)

Krachtens artikel 22, lid 1, tweede zin, WMV kunnen de deelstaatregeringen op verzoek van de Landesvereinigung of de brancheorganisaties gezamenlijk heffingen tot maximaal 0,2 cent per kilogram geleverde melk innen. De heffingsbevoegdheid is dus duidelijk voorbehouden aan de deelstaatregeringen.

| (163) | De rechtsgrondslag voor de inning van een melkheffing in de afzonderlijke deelstaten bestaat uit deelstaatverordeningen waarin de bijzonderheden van de inning, zoals de hoogte van de heffing, worden geregeld. Het is dus aan de deelstaatregeringen, dat wil zeggen de staat, om de inning van een melkheffing te regelen. Het feit dat de verordeningen in overleg met de betrokken Landesvereinigung zijn goedgekeurd, doet daaraan niets af (55). |
| --- | --- |

(163)

De rechtsgrondslag voor de inning van een melkheffing in de afzonderlijke deelstaten bestaat uit deelstaatverordeningen waarin de bijzonderheden van de inning, zoals de hoogte van de heffing, worden geregeld. Het is dus aan de deelstaatregeringen, dat wil zeggen de staat, om de inning van een melkheffing te regelen. Het feit dat de verordeningen in overleg met de betrokken Landesvereinigung zijn goedgekeurd, doet daaraan niets af (55).

55

| (164) | In het onderhavige geval wordt de heffing bij particuliere ondernemingen (zuivelbedrijven, melkverzamelpunten, ontromingsfaciliteiten) geïnd. De ontvangsten uit deze heffing vloeien naar de begroting van de betrokken deelstaat en worden vervolgens gebruikt voor de financiering van de verschillende steunmaatregelen. Daarom moeten deze middelen worden geacht onder staatscontrole te staan (56). |
| --- | --- |

(164)

In het onderhavige geval wordt de heffing bij particuliere ondernemingen (zuivelbedrijven, melkverzamelpunten, ontromingsfaciliteiten) geïnd. De ontvangsten uit deze heffing vloeien naar de begroting van de betrokken deelstaat en worden vervolgens gebruikt voor de financiering van de verschillende steunmaatregelen. Daarom moeten deze middelen worden geacht onder staatscontrole te staan (56).

56

| (165) | Hieruit volgt dat de door de melkheffingsopbrengsten gefinancierde maatregelen met staatsmiddelen worden bekostigd en aan de staat moeten worden toegerekend. |
| --- | --- |

(165)

Hieruit volgt dat de door de melkheffingsopbrengsten gefinancierde maatregelen met staatsmiddelen worden bekostigd en aan de staat moeten worden toegerekend.

6.1.2.   Selectief voordeel/Ondernemingen

Selectief voordeel/Ondernemingen

| (166) | Kosten als opleidings- en scholingskosten, advieskosten, kosten voor informatief materiaal in het kader van promotieactiviteiten of kosten voor de deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen zijn kosten die door ondernemingen zelf moeten worden gedragen als onderdeel van hun gebruikelijke economische activiteiten. Dit geldt eveneens voor uitgaven in verband met de vervaardiging en afzet van hoogwaardige producten. Indien bepaalde ondernemingen geheel of gedeeltelijk worden bevrijd van dergelijke kosten, is er sprake van begunstiging. |
| --- | --- |

(166)

Kosten als opleidings- en scholingskosten, advieskosten, kosten voor informatief materiaal in het kader van promotieactiviteiten of kosten voor de deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen zijn kosten die door ondernemingen zelf moeten worden gedragen als onderdeel van hun gebruikelijke economische activiteiten. Dit geldt eveneens voor uitgaven in verband met de vervaardiging en afzet van hoogwaardige producten. Indien bepaalde ondernemingen geheel of gedeeltelijk worden bevrijd van dergelijke kosten, is er sprake van begunstiging.

| (167) | De Commissie is van oordeel dat melkproducenten en zuivelbedrijven door de onderhavige submaatregelen worden begunstigd. |
| --- | --- |

(167)

De Commissie is van oordeel dat melkproducenten en zuivelbedrijven door de onderhavige submaatregelen worden begunstigd.

| (168) | Duitsland heeft aanvankelijk in zijn mededeling van 20 september 2013 aangevoerd dat meerdere maatregelen die het voorwerp zijn van het inleidingsbesluit, geen steun vormen omdat zij geen concreet voordeel opleveren voor individuele ondernemingen (zie overweging 33, met betrekking tot maatregel BY 3), omdat de maatregel niet was gericht op kennisoverdracht tussen melkproducenten of zuivelbedrijven (zie overweging 39 met betrekking tot maatregel BY 10), omdat er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties (zie de overwegingen 44, 60, 73, 80 en 88 met betrekking tot de maatregelen BW 4, HE 3, NI 7, NW 4 en NW 5, RP 1 en SL 2), of omdat er geen sprake is van materiële of geografische selectiviteit van de potentiële begunstiging (zie de overwegingen 80 en 83 met betrekking tot respectievelijk de maatregelen NW 4, NW 5 en NW 6). |
| --- | --- |

(168)

Duitsland heeft aanvankelijk in zijn mededeling van 20 september 2013 aangevoerd dat meerdere maatregelen die het voorwerp zijn van het inleidingsbesluit, geen steun vormen omdat zij geen concreet voordeel opleveren voor individuele ondernemingen (zie overweging 33, met betrekking tot maatregel BY 3), omdat de maatregel niet was gericht op kennisoverdracht tussen melkproducenten of zuivelbedrijven (zie overweging 39 met betrekking tot maatregel BY 10), omdat er geen sprake was van begunstiging van bepaalde ondernemingen of producties (zie de overwegingen 44, 60, 73, 80 en 88 met betrekking tot de maatregelen BW 4, HE 3, NI 7, NW 4 en NW 5, RP 1 en SL 2), of omdat er geen sprake is van materiële of geografische selectiviteit van de potentiële begunstiging (zie de overwegingen 80 en 83 met betrekking tot respectievelijk de maatregelen NW 4, NW 5 en NW 6).

| (169) | Bovendien hebben de MPBW en de MVBW in hun opmerkingen van 6 februari 2014 betoogd dat er met betrekking tot de maatregelen BW 10 respectievelijk de maatregelen BW 4 en BW 11 geen sprake is van begunstiging (zie de overwegingen 154 en 155). |
| --- | --- |

(169)

Bovendien hebben de MPBW en de MVBW in hun opmerkingen van 6 februari 2014 betoogd dat er met betrekking tot de maatregelen BW 10 respectievelijk de maatregelen BW 4 en BW 11 geen sprake is van begunstiging (zie de overwegingen 154 en 155).

| (170) | De Commissie is evenwel ook met betrekking tot voornoemde maatregelen van mening dat deze uiteindelijk ten goede komen aan de melksector en daarom een begunstiging van melkproducenten en zuivelbedrijven inhouden, die als ondernemingen moeten worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(170)

De Commissie is evenwel ook met betrekking tot voornoemde maatregelen van mening dat deze uiteindelijk ten goede komen aan de melksector en daarom een begunstiging van melkproducenten en zuivelbedrijven inhouden, die als ondernemingen moeten worden aangemerkt.

| (171) | In het geval van maatregel BY 3 gaat de Commissie ervan uit dat deze weliswaar op het brede publiek was gericht, maar uiteindelijk een begunstiging van de melksector inhoudt, aangezien redelijkerwijs moest worden aangenomen dat de maatregel een positieve impact op de melkconsumptie zou hebben. |
| --- | --- |

(171)

In het geval van maatregel BY 3 gaat de Commissie ervan uit dat deze weliswaar op het brede publiek was gericht, maar uiteindelijk een begunstiging van de melksector inhoudt, aangezien redelijkerwijs moest worden aangenomen dat de maatregel een positieve impact op de melkconsumptie zou hebben.

| (172) | Met betrekking tot maatregel BY 10 verklaart de Milchwirtschaftliche Verein Allgäu-Schwaben in zijn opmerkingen van 4 februari 2014 dat MUVA-newsletters als bijlage bij de „Deutsche Molkereizeitung” zijn gevoegd en dat daarnaast artikelen over de verspreiding van informatie over kwaliteitsborging zijn verspreid (zie overweging 148). De Commissie is derhalve van oordeel dat ook in het geval van maatregel BY 10 de melksector als geheel (melkproducenten en zuivelbedrijven) als begunstigde moeten worden beschouwd. |
| --- | --- |

(172)

Met betrekking tot maatregel BY 10 verklaart de Milchwirtschaftliche Verein Allgäu-Schwaben in zijn opmerkingen van 4 februari 2014 dat MUVA-newsletters als bijlage bij de „Deutsche Molkereizeitung” zijn gevoegd en dat daarnaast artikelen over de verspreiding van informatie over kwaliteitsborging zijn verspreid (zie overweging 148). De Commissie is derhalve van oordeel dat ook in het geval van maatregel BY 10 de melksector als geheel (melkproducenten en zuivelbedrijven) als begunstigde moeten worden beschouwd.

| (173) | Wat de maatregelen BW 4, HE 3, NI 7, NW 4 en NW 5, RP 1 en SL 2 betreft, is de Commissie van mening dat ook de verspreiding van wetenschappelijke inzichten over de eigenschappen van melk en melkproducten, de organisatie van campagnes, informatiebijeenkomsten en acties op het gebied van algemene consumentenvoorlichting, evenementen voor kennisuitwisseling tussen producenten of algemene voorlichtingsmaatregelen inzake melk als technische ondersteuning moeten worden beschouwd die ten goede kwam aan de melksector als geheel. |
| --- | --- |

(173)

Wat de maatregelen BW 4, HE 3, NI 7, NW 4 en NW 5, RP 1 en SL 2 betreft, is de Commissie van mening dat ook de verspreiding van wetenschappelijke inzichten over de eigenschappen van melk en melkproducten, de organisatie van campagnes, informatiebijeenkomsten en acties op het gebied van algemene consumentenvoorlichting, evenementen voor kennisuitwisseling tussen producenten of algemene voorlichtingsmaatregelen inzake melk als technische ondersteuning moeten worden beschouwd die ten goede kwam aan de melksector als geheel.

| (174) | Wat de maatregelen BW 10 en BW 11 betreft, is de Commissie voorts van opvatting dat deze ten goede kwamen aan melkproducerende landbouwbedrijven die aan het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” deelnamen. |
| --- | --- |

(174)

Wat de maatregelen BW 10 en BW 11 betreft, is de Commissie voorts van opvatting dat deze ten goede kwamen aan melkproducerende landbouwbedrijven die aan het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” deelnamen.

| (175) | Bovendien waren de bedoelde maatregelen selectief, omdat zij uitsluitend ten goede kwamen aan één economische sector (de melksector). |
| --- | --- |

(175)

Bovendien waren de bedoelde maatregelen selectief, omdat zij uitsluitend ten goede kwamen aan één economische sector (de melksector).

6.1.3.   Verstoring van de mededinging en effect op de handel

Verstoring van de mededinging en effect op de handel

| (176) | Volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie komt een verbetering van de concurrentiepositie van een onderneming dankzij staatssteun in het algemeen neer op verstoring van de concurrentie ten opzichte van andere, concurrerende ondernemingen die de betrokken steun niet ontvangen (57). Steun aan een onderneming die actief is op een markt waar handel binnen de Unie plaatsvindt, kan het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden (58). In de periode 2001-2012 was de handel in landbouwproducten in de Unie aanzienlijk. Zo vertegenwoordigde de import en export van producten van post 0401 van de gecombineerde nomenclatuur (melk en room, niet ingedikt, zonder toegevoegde suiker of andere zoetstoffen) (59) in 2011 een waarde van respectievelijk 1 200 miljoen EUR en 957 miljoen EUR (60). |
| --- | --- |

(176)

Volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie komt een verbetering van de concurrentiepositie van een onderneming dankzij staatssteun in het algemeen neer op verstoring van de concurrentie ten opzichte van andere, concurrerende ondernemingen die de betrokken steun niet ontvangen (57). Steun aan een onderneming die actief is op een markt waar handel binnen de Unie plaatsvindt, kan het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden (58). In de periode 2001-2012 was de handel in landbouwproducten in de Unie aanzienlijk. Zo vertegenwoordigde de import en export van producten van post 0401 van de gecombineerde nomenclatuur (melk en room, niet ingedikt, zonder toegevoegde suiker of andere zoetstoffen) (59) in 2011 een waarde van respectievelijk 1 200 miljoen EUR en 957 miljoen EUR (60).

57

58

59

60

| (177) | Door de in dit besluit onderzochte maatregelen worden melkproducenten en zuivelbedrijven begunstigd, zodat hun concurrentiepositie wordt versterkt. Zoals hierboven in overweging 176 toegelicht, worden producten van zuivelbedrijven en melkproducenten verhandeld in de Unie. Daarom is de Commissie van mening dat de onderhavige maatregelen de concurrentie verstoren of dreigen te verstoren en de handel tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. |
| --- | --- |

(177)

Door de in dit besluit onderzochte maatregelen worden melkproducenten en zuivelbedrijven begunstigd, zodat hun concurrentiepositie wordt versterkt. Zoals hierboven in overweging 176 toegelicht, worden producten van zuivelbedrijven en melkproducenten verhandeld in de Unie. Daarom is de Commissie van mening dat de onderhavige maatregelen de concurrentie verstoren of dreigen te verstoren en de handel tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

| (178) | In het licht van het bovenstaande is in het onderhavige geval aan de voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU voldaan. Bijgevolg kan worden geconcludeerd dat de onderhavige maatregelen staatssteun vormen in de zin van dat artikel. |
| --- | --- |

(178)

In het licht van het bovenstaande is in het onderhavige geval aan de voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU voldaan. Bijgevolg kan worden geconcludeerd dat de onderhavige maatregelen staatssteun vormen in de zin van dat artikel.

6.2.   Rechtmatigheid van de steun

Rechtmatigheid van de steun

| (179) | Krachtens artikel 108, lid 1, VWEU moet de Commissie tezamen met de lidstaten de in de lidstaten bestaande steunregelingen aan een voortdurend onderzoek onderwerpen. Met het oog daarop kan de Commissie bij de lidstaten alle voor het onderzoek van de bestaande steunregelingen vereiste informatie opvragen, alsmede aanbevelingen doen voor passende maatregelen. |
| --- | --- |

(179)

Krachtens artikel 108, lid 1, VWEU moet de Commissie tezamen met de lidstaten de in de lidstaten bestaande steunregelingen aan een voortdurend onderzoek onderwerpen. Met het oog daarop kan de Commissie bij de lidstaten alle voor het onderzoek van de bestaande steunregelingen vereiste informatie opvragen, alsmede aanbevelingen doen voor passende maatregelen.

| (180) | Overeenkomstig artikel 1, onder b), i), van Verordening (EU) 2015/1589 omvat het begrip „bestaande steun” alle steun die vóór de inwerkingtreding van het VWEU in de respectieve lidstaat is ingevoerd en die na de inwerkingtreding nog steeds van toepassing is. |
| --- | --- |

(180)

Overeenkomstig artikel 1, onder b), i), van Verordening (EU) 2015/1589 omvat het begrip „bestaande steun” alle steun die vóór de inwerkingtreding van het VWEU in de respectieve lidstaat is ingevoerd en die na de inwerkingtreding nog steeds van toepassing is.

| (181) | Overeenkomstig artikel 1, onder c), van Verordening (EU) 2015/1589 dient bestaande steun die wordt gewijzigd, echter als „nieuwe steun” te worden beschouwd. Krachtens artikel 4 van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (61) wordt onder een wijziging in bestaande steun „iedere wijziging verstaan, met uitzondering van aanpassingen van louter formele of administratieve aard die de beoordeling van de verenigbaarheid van de steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt niet kunnen beïnvloeden”. |
| --- | --- |

(181)

Overeenkomstig artikel 1, onder c), van Verordening (EU) 2015/1589 dient bestaande steun die wordt gewijzigd, echter als „nieuwe steun” te worden beschouwd. Krachtens artikel 4 van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (61) wordt onder een wijziging in bestaande steun „iedere wijziging verstaan, met uitzondering van aanpassingen van louter formele of administratieve aard die de beoordeling van de verenigbaarheid van de steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt niet kunnen beïnvloeden”.

61

| (182) | Volgens de jurisprudentie (62) wordt de oorspronkelijke regeling pas in een nieuwe steunregeling omgezet wanneer de wijziging de kern van die regeling raakt; van een dergelijke substantiële wijziging kan echter geen sprake zijn wanneer het nieuwe element duidelijk los van de oorspronkelijke regeling kan worden beschouwd. |
| --- | --- |

(182)

Volgens de jurisprudentie (62) wordt de oorspronkelijke regeling pas in een nieuwe steunregeling omgezet wanneer de wijziging de kern van die regeling raakt; van een dergelijke substantiële wijziging kan echter geen sprake zijn wanneer het nieuwe element duidelijk los van de oorspronkelijke regeling kan worden beschouwd.

62

| (183) | Krachtens artikel 108, lid 3, VWEU moet alle nieuwe steun bij de Commissie worden aangemeld en mag deze niet ten uitvoer worden gebracht alvorens door de Commissie te zijn goedgekeurd („standstill-verplichting”). |
| --- | --- |

(183)

Krachtens artikel 108, lid 3, VWEU moet alle nieuwe steun bij de Commissie worden aangemeld en mag deze niet ten uitvoer worden gebracht alvorens door de Commissie te zijn goedgekeurd („standstill-verplichting”).

| (184) | Overeenkomstig artikel 1, onder f), van Verordening (EU) 2015/1589 is nieuwe steun die in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU tot uitvoering wordt gebracht, onrechtmatig. |
| --- | --- |

(184)

Overeenkomstig artikel 1, onder f), van Verordening (EU) 2015/1589 is nieuwe steun die in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU tot uitvoering wordt gebracht, onrechtmatig.

| (185) | Op basis van de wet melk en vetten en in het kader van de hun verleende bevoegdheden hebben de deelstaten toepassingsvoorschriften vastgesteld die de rechtsgrondslagen voor de in dit besluit onderzochte maatregelen vormen. Hoewel de wet melk en vetten, die het rechtskader voor de onderhavige steunmaatregelen vormt, reeds in 1952 in werking is getreden (63), zijn de verschillende regelingen pas na 1958 ingevoerd bij overeenkomstige uitvoeringsbepalingen van de respectieve lidstaten (64). |
| --- | --- |

(185)

Op basis van de wet melk en vetten en in het kader van de hun verleende bevoegdheden hebben de deelstaten toepassingsvoorschriften vastgesteld die de rechtsgrondslagen voor de in dit besluit onderzochte maatregelen vormen. Hoewel de wet melk en vetten, die het rechtskader voor de onderhavige steunmaatregelen vormt, reeds in 1952 in werking is getreden (63), zijn de verschillende regelingen pas na 1958 ingevoerd bij overeenkomstige uitvoeringsbepalingen van de respectieve lidstaten (64).

63

64

| (186) | De maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit, vormen bijgevolg nieuwe steun in de zin van artikel 1, onder c), van Verordening (EU) 2015/1589. |
| --- | --- |

(186)

De maatregelen die het voorwerp zijn van dit besluit, vormen bijgevolg nieuwe steun in de zin van artikel 1, onder c), van Verordening (EU) 2015/1589.

| (187) | Duitsland heeft de bedoelde steunregelingen echter niet aangemeld overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU. Daarom zijn deze steunregelingen onrechtmatig. |
| --- | --- |

(187)

Duitsland heeft de bedoelde steunregelingen echter niet aangemeld overeenkomstig artikel 108, lid 3, VWEU. Daarom zijn deze steunregelingen onrechtmatig.

6.3.   Verenigbaarheid van de steun met de interne markt

Verenigbaarheid van de steun met de interne markt

| (188) | In artikel 107, lid 3, onder c), VWEU is bepaald dat steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, als verenigbaar met de interne markt kunnen worden beschouwd mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. |
| --- | --- |

(188)

In artikel 107, lid 3, onder c), VWEU is bepaald dat steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken, als verenigbaar met de interne markt kunnen worden beschouwd mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad.

| (189) | Overeenkomstig de mededeling van de Commissie betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun (65) dient onrechtmatig verleende staatssteun te worden getoetst aan de regels die golden op de datum waarop de steun werd verleend. |
| --- | --- |

(189)

Overeenkomstig de mededeling van de Commissie betreffende de vaststelling van regels voor de beoordeling van onrechtmatig verleende staatssteun (65) dient onrechtmatig verleende staatssteun te worden getoetst aan de regels die golden op de datum waarop de steun werd verleend.

65

| (190) | Sinds 1 januari 2000 gelden specifieke richtsnoeren voor de landbouwsector. Steun die in de periode van 28 november 2001 tot 31 december 2006 is verleend (hierna „periode 2001-2006” genoemd), wordt getoetst aan de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(190)

Sinds 1 januari 2000 gelden specifieke richtsnoeren voor de landbouwsector. Steun die in de periode van 28 november 2001 tot 31 december 2006 is verleend (hierna „periode 2001-2006” genoemd), wordt getoetst aan de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (191) | Steun die sinds 1 januari 2007 is verleend (hierna „periode vanaf 2007” genoemd), wordt getoetst aan de landbouwrichtsnoeren 2007-2013. |
| --- | --- |

(191)

Steun die sinds 1 januari 2007 is verleend (hierna „periode vanaf 2007” genoemd), wordt getoetst aan de landbouwrichtsnoeren 2007-2013.

| (192) | De periode vanaf 28 november 2001 wordt hierna als „onderzoektijdvak” aangeduid. |
| --- | --- |

(192)

De periode vanaf 28 november 2001 wordt hierna als „onderzoektijdvak” aangeduid.

| (193) | Op grond van de schorsende werking van de formele onderzoeksprocedure ingevolge artikel 108, lid 3, VWEU onderzoekt de Commissie de onderhavige maatregelen tot 17 juli 2013, de dag waarop de Commissie Duitsland in kennis heeft gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden (zie overweging 3). |
| --- | --- |

(193)

Op grond van de schorsende werking van de formele onderzoeksprocedure ingevolge artikel 108, lid 3, VWEU onderzoekt de Commissie de onderhavige maatregelen tot 17 juli 2013, de dag waarop de Commissie Duitsland in kennis heeft gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden (zie overweging 3).

6.3.1.   Technische ondersteuning in de landbouwsector in de periode 2001-2006

Technische ondersteuning in de landbouwsector in de periode 2001-2006

| (194) | De tussen 2001 en 2006 ten uitvoer gelegde maatregelen die op het verlenen van technische ondersteuning in de landbouwsector waren gericht, moeten voldoen aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(194)

De tussen 2001 en 2006 ten uitvoer gelegde maatregelen die op het verlenen van technische ondersteuning in de landbouwsector waren gericht, moeten voldoen aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (195) | Volgens punt 14.1 mag steun worden verleend voor kostenposten zoals onderwijs- en opleidingsprogramma's, bedrijfsbeheersdiensten, beloningen voor adviseurs, de organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen, waaronder de kosten voor deelneming hieraan, en andere activiteiten om nieuwe technieken te verspreiden (66). Overeenkomstig punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 mag dergelijke steun worden verleend tot 100 % van de kosten. |
| --- | --- |

(195)

Volgens punt 14.1 mag steun worden verleend voor kostenposten zoals onderwijs- en opleidingsprogramma's, bedrijfsbeheersdiensten, beloningen voor adviseurs, de organisatie van wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen, waaronder de kosten voor deelneming hieraan, en andere activiteiten om nieuwe technieken te verspreiden (66). Overeenkomstig punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 mag dergelijke steun worden verleend tot 100 % van de kosten.

66

| (196) | Overeenkomstig punt 14.2 dient de steun beschikbaar te zijn voor alle natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria. |
| --- | --- |

(196)

Overeenkomstig punt 14.2 dient de steun beschikbaar te zijn voor alle natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria.

| (197) | Overeenkomstig punt 14.3 mag de steun in totaal niet meer dan 100 000 EUR per begunstigde en per periode van drie jaar bedragen, of, ingeval de steun wordt verleend aan kleine en middelgrote ondernemingen, 50 % van de in aanmerking komende kosten, indien dat meer is. Voor de berekening van het steunbedrag wordt de begunstigde geacht de ontvanger van de diensten te zijn. |
| --- | --- |

(197)

Overeenkomstig punt 14.3 mag de steun in totaal niet meer dan 100 000 EUR per begunstigde en per periode van drie jaar bedragen, of, ingeval de steun wordt verleend aan kleine en middelgrote ondernemingen, 50 % van de in aanmerking komende kosten, indien dat meer is. Voor de berekening van het steunbedrag wordt de begunstigde geacht de ontvanger van de diensten te zijn.

| (198) | De Commissie is van mening dat de bepalingen van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 zowel wat betreft de steun voor activiteiten op het gebied van de [primaire] productie, als wat betreft de steun voor de verwerking en afzet van landbouwproducten, gelden voor de hieronder genoemde maatregelen. Dit volgt uit de bewoordingen van punt 2.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 en uit het feit dat punt 14 van die richtsnoeren niet in een beperking van die bepaling voorziet. |
| --- | --- |

(198)

De Commissie is van mening dat de bepalingen van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 zowel wat betreft de steun voor activiteiten op het gebied van de [primaire] productie, als wat betreft de steun voor de verwerking en afzet van landbouwproducten, gelden voor de hieronder genoemde maatregelen. Dit volgt uit de bewoordingen van punt 2.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 en uit het feit dat punt 14 van die richtsnoeren niet in een beperking van die bepaling voorziet.

| (199) | De Commissie gaat ervan uit dat dergelijke maatregelen bijdragen tot de levensvatbaarheid van de sector op de lange termijn, terwijl er slechts zeer beperkte gevolgen voor de mededinging zijn (punt 14.1, tweede zin, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006). |
| --- | --- |

(199)

De Commissie gaat ervan uit dat dergelijke maatregelen bijdragen tot de levensvatbaarheid van de sector op de lange termijn, terwijl er slechts zeer beperkte gevolgen voor de mededinging zijn (punt 14.1, tweede zin, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006).

| (200) | In haar inleidingsbesluit heeft de Commissie ten aanzien van bepaalde maatregelen twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt in de betrokken periode (67). |
| --- | --- |

(200)

In haar inleidingsbesluit heeft de Commissie ten aanzien van bepaalde maatregelen twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt in de betrokken periode (67).

67

BY 3

BY 3

| (201) | De VMB (Verband der Milcherzeuger e.V.) ontving middelen voor het verzamelen van feitelijke informatie en vakinhoudelijke informatie over de melkproductie in algemene zin, alsmede voor het publiceren en verspreiden van algemene informatie over onderwerpen die voor de melksector van belang zijn. Op deze steun zijn de bepalingen inzake het verlenen van technische ondersteuning van toepassing. |
| --- | --- |

(201)

De VMB (Verband der Milcherzeuger e.V.) ontving middelen voor het verzamelen van feitelijke informatie en vakinhoudelijke informatie over de melkproductie in algemene zin, alsmede voor het publiceren en verspreiden van algemene informatie over onderwerpen die voor de melksector van belang zijn. Op deze steun zijn de bepalingen inzake het verlenen van technische ondersteuning van toepassing.

| (202) | De gesubsidieerde uitgaven (voor het verspreiden van wetenschappelijke inzichten en het samenstellen van voorlichtingsmateriaal over kwaliteitsstelsels — zie overweging 32 van dit besluit) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(202)

De gesubsidieerde uitgaven (voor het verspreiden van wetenschappelijke inzichten en het samenstellen van voorlichtingsmateriaal over kwaliteitsstelsels — zie overweging 32 van dit besluit) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (203) | De maatregel stond open voor alle in aanmerking komende natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en de verleende steun bedroeg minder dan 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (zie overweging 35 juncto overweging 37 van dit besluit). Bijgevolg is aan de vereisten van de punten 14.2 en 14.3 voldaan. |
| --- | --- |

(203)

De maatregel stond open voor alle in aanmerking komende natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en de verleende steun bedroeg minder dan 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (zie overweging 35 juncto overweging 37 van dit besluit). Bijgevolg is aan de vereisten van de punten 14.2 en 14.3 voldaan.

| (204) | De voorwaarden van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 zijn dus in acht genomen. |
| --- | --- |

(204)

De voorwaarden van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 zijn dus in acht genomen.

BY 10

BY 10

| (205) | In het geval van de steun verleend voor het verstrekken van knowhow en kennis over melkgerelateerde onderwerpen zijn de bepalingen inzake het verlenen van technische ondersteuning van toepassing. |
| --- | --- |

(205)

In het geval van de steun verleend voor het verstrekken van knowhow en kennis over melkgerelateerde onderwerpen zijn de bepalingen inzake het verlenen van technische ondersteuning van toepassing.

| (206) | De gesubsidieerde uitgaven (voor het verspreiden van informatie in de vorm van adviezen, lezingen en publicaties — zie overweging 148) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(206)

De gesubsidieerde uitgaven (voor het verspreiden van informatie in de vorm van adviezen, lezingen en publicaties — zie overweging 148) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (207) | Het gaat om een algemene voorlichtingsmaatregel ten gunste van de melksector die open stond voor alle in aanmerking komende natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied. Uit de door de Duitse autoriteiten meegedeelde totale jaarlijkse kosten voor de maatregelen BY 3 en BY 10 (zie overweging 41) blijkt dat de verleende steun de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar in elk geval niet heeft overschreden. De voorwaarden van de punten 14.2 en 14.3 zijn dus in acht genomen. |
| --- | --- |

(207)

Het gaat om een algemene voorlichtingsmaatregel ten gunste van de melksector die open stond voor alle in aanmerking komende natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied. Uit de door de Duitse autoriteiten meegedeelde totale jaarlijkse kosten voor de maatregelen BY 3 en BY 10 (zie overweging 41) blijkt dat de verleende steun de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar in elk geval niet heeft overschreden. De voorwaarden van de punten 14.2 en 14.3 zijn dus in acht genomen.

| (208) | Bijgevolg is aan de voorwaarden van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(208)

Bijgevolg is aan de voorwaarden van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

BW 4

BW 4

| (209) | De maatregelen waren gericht op de algemene verspreiding onder het brede publiek van de nieuwste wetenschappelijke kennis omtrent de eigenschappen van melk en melkproducten. Ze moeten worden beschouwd als technische ondersteuning die ten goede kwam aan de melksector als geheel. De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 42) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(209)

De maatregelen waren gericht op de algemene verspreiding onder het brede publiek van de nieuwste wetenschappelijke kennis omtrent de eigenschappen van melk en melkproducten. Ze moeten worden beschouwd als technische ondersteuning die ten goede kwam aan de melksector als geheel. De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 42) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (210) | De maatregelen waren niet beperkt tot een bepaalde groep, maar waren toegankelijk voor alle natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria (overweging 46). Bijgevolg is voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De subsidie lag beneden de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (overweging 46). De in punt 14.3 genoemde voorwaarden zijn in acht genomen. |
| --- | --- |

(210)

De maatregelen waren niet beperkt tot een bepaalde groep, maar waren toegankelijk voor alle natuurlijke en rechtspersonen in het betrokken gebied, en wel op basis van objectieve criteria (overweging 46). Bijgevolg is voldaan aan de voorwaarden van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De subsidie lag beneden de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (overweging 46). De in punt 14.3 genoemde voorwaarden zijn in acht genomen.

| (211) | Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(211)

Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

BB 1

BB 1

| (212) | Brandenburg heeft in de periode 2001-2006 in het kader van de maatregel „Verbetering van de hygiëne” bijgedragen in de kosten van adviesdiensten. Het accent lag daarbij op diergezondheid, verbetering van de melkhygiëne en rauwemelkkwaliteit, alsmede het analyseren van afgifteremmende factoren. |
| --- | --- |

(212)

Brandenburg heeft in de periode 2001-2006 in het kader van de maatregel „Verbetering van de hygiëne” bijgedragen in de kosten van adviesdiensten. Het accent lag daarbij op diergezondheid, verbetering van de melkhygiëne en rauwemelkkwaliteit, alsmede het analyseren van afgifteremmende factoren.

| (213) | De bedoelde maatregel valt dus binnen het toepassingsgebied van punt 14 („Technische ondersteuning in de landbouwsector”) van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De gesubsidieerde uitgaven (adviesdiensten) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(213)

De bedoelde maatregel valt dus binnen het toepassingsgebied van punt 14 („Technische ondersteuning in de landbouwsector”) van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. De gesubsidieerde uitgaven (adviesdiensten) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (214) | In hun mededeling van 27 februari 2015 hebben de Duitse autoriteiten bevestigd dat alle melkproducenten in de deelstaat in beginsel de mogelijkheid hadden van de bedoelde consultatie (keten- en schakeladvisering) gebruik te maken (zie overweging 49). In die mededeling heeft Duitsland bovendien uiteengezet dat een overschrijding van de bovengrens van 100 000 EUR per bedrijf per periode van drie jaar in het kader van maatregel BB 1 uitgesloten was (zie overweging 49). Daarmee voldoet de maatregel aan de in de punten 14.2 en 14.3 genoemde voorwaarden. |
| --- | --- |

(214)

In hun mededeling van 27 februari 2015 hebben de Duitse autoriteiten bevestigd dat alle melkproducenten in de deelstaat in beginsel de mogelijkheid hadden van de bedoelde consultatie (keten- en schakeladvisering) gebruik te maken (zie overweging 49). In die mededeling heeft Duitsland bovendien uiteengezet dat een overschrijding van de bovengrens van 100 000 EUR per bedrijf per periode van drie jaar in het kader van maatregel BB 1 uitgesloten was (zie overweging 49). Daarmee voldoet de maatregel aan de in de punten 14.2 en 14.3 genoemde voorwaarden.

| (215) | Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(215)

Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

BB 3

BB 3

| (216) | De LVMB (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Brandenburg-Berlin e. V.) en de LBV (Landesbauernverband Brandenburg e.V.) hebben maatregelen ten uitvoer gelegd met betrekking tot voorlichting over economische vraagstukken en de verspreiding van nieuwe kennis en inzichten op het gebied van het melkbedrijf. Daarnaast werden vakwedstrijden georganiseerd. Deze maatregelen vormen technische ondersteuning. |
| --- | --- |

(216)

De LVMB (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Brandenburg-Berlin e. V.) en de LBV (Landesbauernverband Brandenburg e.V.) hebben maatregelen ten uitvoer gelegd met betrekking tot voorlichting over economische vraagstukken en de verspreiding van nieuwe kennis en inzichten op het gebied van het melkbedrijf. Daarnaast werden vakwedstrijden georganiseerd. Deze maatregelen vormen technische ondersteuning.

| (217) | De gesubsidieerde uitgaven (voorlichting en organisatie van vakwedstrijden — zie overweging 50) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(217)

De gesubsidieerde uitgaven (voorlichting en organisatie van vakwedstrijden — zie overweging 50) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (218) | De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt. Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(218)

De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt. Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

| (219) | In 2006 werd via de LVMB een uit de melkheffing afkomstig bedrag van 463 EUR besteed om verdienstelijke ondernemingen in Brandenburg te onderscheiden (zie overweging 53). Voorts werd aan de LBV in 2006 uit de deelstaatbegroting een bedrag van 20 000 EUR toegewezen voor adviesdiensten ten behoeve van melkproducenten (zie overweging 54). Volgens Duitsland zijn er in de jaren daarvoor vergelijkbare regelingen getroffen. De Commissie sluit daarom uit dat de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar in het kader van voornoemde maatregelen in de periode 2001-2006 is overschreden. Het bepaalde in punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren is dus in acht genomen. |
| --- | --- |

(219)

In 2006 werd via de LVMB een uit de melkheffing afkomstig bedrag van 463 EUR besteed om verdienstelijke ondernemingen in Brandenburg te onderscheiden (zie overweging 53). Voorts werd aan de LBV in 2006 uit de deelstaatbegroting een bedrag van 20 000 EUR toegewezen voor adviesdiensten ten behoeve van melkproducenten (zie overweging 54). Volgens Duitsland zijn er in de jaren daarvoor vergelijkbare regelingen getroffen. De Commissie sluit daarom uit dat de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar in het kader van voornoemde maatregelen in de periode 2001-2006 is overschreden. Het bepaalde in punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren is dus in acht genomen.

| (220) | Bijgevolg voldoet maatregel BB 3 aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(220)

Bijgevolg voldoet maatregel BB 3 aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

HE 2

HE 2

| (221) | Hessen heeft financiële steun verleend aan de LVMH (Landesvereinigung für Milch und Milcherzeugnisse Hessen e.V.) voor de maatregel „Bijscholing voor melkproducenten door het innovatieteam”. In het kader van deze maatregel heeft de LVMH informatie verstrekt in de vorm van vakartikelen en scholingen voor ondernemers en werknemers in de landbouw georganiseerd. De activiteiten moeten als technische ondersteuning worden gekwalificeerd. |
| --- | --- |

(221)

Hessen heeft financiële steun verleend aan de LVMH (Landesvereinigung für Milch und Milcherzeugnisse Hessen e.V.) voor de maatregel „Bijscholing voor melkproducenten door het innovatieteam”. In het kader van deze maatregel heeft de LVMH informatie verstrekt in de vorm van vakartikelen en scholingen voor ondernemers en werknemers in de landbouw georganiseerd. De activiteiten moeten als technische ondersteuning worden gekwalificeerd.

| (222) | De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 57) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, eerste streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(222)

De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 57) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, eerste streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (223) | De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt (zie overweging 57). De LVMH heeft dit bevestigd in zijn opmerkingen van 4 februari 2014, waarin wordt verklaard dat alle landbouwers en hun werknemers op gelijke voorwaarden toegang werd geboden tot de scholingen (zie overweging 149).Het bepaalde in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren is dus in acht genomen. |
| --- | --- |

(223)

De steunmaatregelen waren niet tot bepaalde groepen beperkt (zie overweging 57). De LVMH heeft dit bevestigd in zijn opmerkingen van 4 februari 2014, waarin wordt verklaard dat alle landbouwers en hun werknemers op gelijke voorwaarden toegang werd geboden tot de scholingen (zie overweging 149).Het bepaalde in punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren is dus in acht genomen.

| (224) | De verleende steun bedroeg minder dan 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (overweging 57). Het bepaalde in punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren is dus eveneens in acht genomen. |
| --- | --- |

(224)

De verleende steun bedroeg minder dan 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (overweging 57). Het bepaalde in punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren is dus eveneens in acht genomen.

| (225) | Bijgevolg voldoet maatregel HE 2 aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(225)

Bijgevolg voldoet maatregel HE 2 aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

HE 3

HE 3

| (226) | Het voedingsdeskundigenteam van de LVMH heeft wetenschappelijke informatie in algemeen toegankelijke vorm verspreid en informatiebijeenkomsten, campagnes en (niet op bepaalde ondernemingen gerichte) pr-acties georganiseerd op het gebied van melkproductie en het be- en verwerken van melk en melkproducten. |
| --- | --- |

(226)

Het voedingsdeskundigenteam van de LVMH heeft wetenschappelijke informatie in algemeen toegankelijke vorm verspreid en informatiebijeenkomsten, campagnes en (niet op bepaalde ondernemingen gerichte) pr-acties georganiseerd op het gebied van melkproductie en het be- en verwerken van melk en melkproducten.

| (227) | De LVMH gaf in zijn opmerkingen van 4 februari 2014 aan dat consumenteninformatie en consumentenvoorlichting bij deze maatregel centraal stonden en dat de consumentenvoorlichting op neutrale wijze en onafhankelijk van specifieke zuivelbedrijven plaatsvond. De Commissie is desondanks van oordeel dat maatregelen ter verspreiding van wetenschappelijke kennis en de organisatie van campagnes als technische ondersteuning moeten worden beschouwd die ten goede kwam aan de melksector als geheel (zie dienaangaande ook overweging 173). |
| --- | --- |

(227)

De LVMH gaf in zijn opmerkingen van 4 februari 2014 aan dat consumenteninformatie en consumentenvoorlichting bij deze maatregel centraal stonden en dat de consumentenvoorlichting op neutrale wijze en onafhankelijk van specifieke zuivelbedrijven plaatsvond. De Commissie is desondanks van oordeel dat maatregelen ter verspreiding van wetenschappelijke kennis en de organisatie van campagnes als technische ondersteuning moeten worden beschouwd die ten goede kwam aan de melksector als geheel (zie dienaangaande ook overweging 173).

| (228) | De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 59) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(228)

De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 59) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (229) | De steunmaatregel was niet tot een bepaalde groep beperkt (zie overweging 61). De in punt 14.2 genoemde voorwaarden zijn in acht genomen. |
| --- | --- |

(229)

De steunmaatregel was niet tot een bepaalde groep beperkt (zie overweging 61). De in punt 14.2 genoemde voorwaarden zijn in acht genomen.

| (230) | De steunbedragen lagen onder de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens (overweging 61). |
| --- | --- |

(230)

De steunbedragen lagen onder de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens (overweging 61).

| (231) | In het geval van maatregel HE 3 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(231)

In het geval van maatregel HE 3 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

HE 9

HE 9

| (232) | Hessen heeft de LVMH financiële steun verleend voor de maatregel „Bijscholing voor jonge melkveehouders” (zie overweging 62). De bijscholing van jonge melkveehouders moet als technische ondersteuning worden gekwalificeerd. |
| --- | --- |

(232)

Hessen heeft de LVMH financiële steun verleend voor de maatregel „Bijscholing voor jonge melkveehouders” (zie overweging 62). De bijscholing van jonge melkveehouders moet als technische ondersteuning worden gekwalificeerd.

| (233) | De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 62) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, eerste streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(233)

De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 62) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, eerste streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (234) | De scholingen waren toegankelijk voor alle producenten (overweging 64). De LVMH heeft dit bevestigd in zijn opmerkingen van 4 februari 2014, waarin wordt verklaard dat alle landbouwers en hun werknemers op gelijke voorwaarden toegang werd geboden tot de scholingen (zie overweging 149). Bij de maatregel zijn de voorwaarden van punt 14.2 dus eveneens in acht genomen. |
| --- | --- |

(234)

De scholingen waren toegankelijk voor alle producenten (overweging 64). De LVMH heeft dit bevestigd in zijn opmerkingen van 4 februari 2014, waarin wordt verklaard dat alle landbouwers en hun werknemers op gelijke voorwaarden toegang werd geboden tot de scholingen (zie overweging 149). Bij de maatregel zijn de voorwaarden van punt 14.2 dus eveneens in acht genomen.

| (235) | De totale uitgaven in het kader van maatregel HE 9 beliepen in de periode 2001-2006 ongeveer 35 000 EUR (zie overweging 64). Daarom was een overschrijding van de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (als bedoeld in punt 14.3) uitgesloten. |
| --- | --- |

(235)

De totale uitgaven in het kader van maatregel HE 9 beliepen in de periode 2001-2006 ongeveer 35 000 EUR (zie overweging 64). Daarom was een overschrijding van de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar (als bedoeld in punt 14.3) uitgesloten.

| (236) | In het geval van maatregel HE 9 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(236)

In het geval van maatregel HE 9 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

NI 5

NI 5

| (237) | Nedersaksen heeft de LVMN (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Niedersachsen e.V.) financiële steun verleend voor de deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen, alsmede voor het gemakkelijk toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis (zie overweging 65). De deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen en het gemakkelijk toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis moeten als technische ondersteuning worden beschouwd. |
| --- | --- |

(237)

Nedersaksen heeft de LVMN (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Niedersachsen e.V.) financiële steun verleend voor de deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen, alsmede voor het gemakkelijk toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis (zie overweging 65). De deelname aan vakbeurzen en tentoonstellingen en het gemakkelijk toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis moeten als technische ondersteuning worden beschouwd.

| (238) | De uitgaven voor huur en inrichting van de tentoonstellingsruimten en voor de publicatie van feitelijke informatie vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, eerste streepje. |
| --- | --- |

(238)

De uitgaven voor huur en inrichting van de tentoonstellingsruimten en voor de publicatie van feitelijke informatie vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, eerste streepje.

| (239) | Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie bestond de maatregel hoofdzakelijk in de subsidiëring van de vakbeursstand van de LVMN (zie overweging 66) en kwam die maatregel ten goede aan alle melkproducerende bedrijven in Nedersaksen (in de periode 2001-2006 gemiddeld circa 17 500 in aantal) (zie overweging 67). De maatregel stond derhalve open voor alle melkproducerende bedrijven en de voorwaarden van punt 14.2 zijn daarbij in acht genomen. |
| --- | --- |

(239)

Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie bestond de maatregel hoofdzakelijk in de subsidiëring van de vakbeursstand van de LVMN (zie overweging 66) en kwam die maatregel ten goede aan alle melkproducerende bedrijven in Nedersaksen (in de periode 2001-2006 gemiddeld circa 17 500 in aantal) (zie overweging 67). De maatregel stond derhalve open voor alle melkproducerende bedrijven en de voorwaarden van punt 14.2 zijn daarbij in acht genomen.

| (240) | Duitsland heeft in zijn opmerkingen niet bevestigd dat de maatregel beperkt was tot een maximaal steunbedrag van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar. De Commissie gaat er echter van uit dat dit maximale bedrag niet kan worden overschreden in het geval van de aan alle melkproducerende bedrijven in Nedersaksen verleende steun voor een vakbeursstand. De voorwaarden van punt 14.3 zijn dus eveneens in acht genomen. |
| --- | --- |

(240)

Duitsland heeft in zijn opmerkingen niet bevestigd dat de maatregel beperkt was tot een maximaal steunbedrag van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar. De Commissie gaat er echter van uit dat dit maximale bedrag niet kan worden overschreden in het geval van de aan alle melkproducerende bedrijven in Nedersaksen verleende steun voor een vakbeursstand. De voorwaarden van punt 14.3 zijn dus eveneens in acht genomen.

| (241) | Maatregel NI 5 voldoet dus aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(241)

Maatregel NI 5 voldoet dus aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

NI 6 (2002-2003)

NI 6 (2002-2003)

| (242) | Daarnaast heeft Nedersaksen financiële steun verleend voor de deelname van verwerkende bedrijven aan vakbeurzen. De voor de deelname aan vakbeurzen verleende steun moet als technische ondersteuning worden beschouwd. |
| --- | --- |

(242)

Daarnaast heeft Nedersaksen financiële steun verleend voor de deelname van verwerkende bedrijven aan vakbeurzen. De voor de deelname aan vakbeurzen verleende steun moet als technische ondersteuning worden beschouwd.

| (243) | De Duitse autoriteiten hebben in dit verband de verzekering gegeven dat er in het jaar 2001 (dat binnen de in het kader van de hoofdonderzoeksprocedure aan de orde zijnde periode valt) geen juridisch bindende verplichtingen jegens begunstigden zijn aangegaan (68). Voorts hebben zij aangegeven dat de onderhavige maatregel vanaf 26 november 2003 op de goedgekeurde steunmaatregel N 200/2003 berustte (zie overweging 68). De beoordeling van de onderhavige maatregel betreft derhalve alleen de periode 1 januari 2002 tot 26 november 2003. |
| --- | --- |

(243)

De Duitse autoriteiten hebben in dit verband de verzekering gegeven dat er in het jaar 2001 (dat binnen de in het kader van de hoofdonderzoeksprocedure aan de orde zijnde periode valt) geen juridisch bindende verplichtingen jegens begunstigden zijn aangegaan (68). Voorts hebben zij aangegeven dat de onderhavige maatregel vanaf 26 november 2003 op de goedgekeurde steunmaatregel N 200/2003 berustte (zie overweging 68). De beoordeling van de onderhavige maatregel betreft derhalve alleen de periode 1 januari 2002 tot 26 november 2003.

68

| (244) | De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 68) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(244)

De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 68) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1, vierde streepje, van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (245) | De Duitse autoriteiten hebben verzekerd dat maatregel NI 6 beschikbaar was voor alle ondernemingen in de sector verwerking en afzet van melkproducten en dat de steun volgens objectieve criteria is verleend. Bovendien was de maatregel niet gebonden aan het lidmaatschap van een producenten- of andere landbouworganisatie (zie overweging 70). Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(245)

De Duitse autoriteiten hebben verzekerd dat maatregel NI 6 beschikbaar was voor alle ondernemingen in de sector verwerking en afzet van melkproducten en dat de steun volgens objectieve criteria is verleend. Bovendien was de maatregel niet gebonden aan het lidmaatschap van een producenten- of andere landbouworganisatie (zie overweging 70). Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

| (246) | In het kader van de onderhavige maatregel bedroeg de steunintensiteit in de betrokken periode maximaal 48 % (zie overweging 71). Slechts één onderneming (Nordmilch eG) ontving volgens de Duitse autoriteiten een totaal bedrag aan steun dat de 100 000 EUR te boven ging. Volgens die autoriteiten voldeed Nordmilch eG niet aan de definitie van een kmo. De voorwaarden van punt 14.3 zijn dus behalve wat betreft de aan Nordmilch eG verleende steun, in acht genomen. |
| --- | --- |

(246)

In het kader van de onderhavige maatregel bedroeg de steunintensiteit in de betrokken periode maximaal 48 % (zie overweging 71). Slechts één onderneming (Nordmilch eG) ontving volgens de Duitse autoriteiten een totaal bedrag aan steun dat de 100 000 EUR te boven ging. Volgens die autoriteiten voldeed Nordmilch eG niet aan de definitie van een kmo. De voorwaarden van punt 14.3 zijn dus behalve wat betreft de aan Nordmilch eG verleende steun, in acht genomen.

| (247) | Nordmilch eG vormde met rond 2 500 werknemers en een omzet van circa 1,9 miljard EUR een van de grootste melkbedrijven in Duitsland (69). Op grond van deze cijfers viel deze onderneming niet onder de in punt 14.3 bedoelde definitie van de Commissie van kleine en middelgrote ondernemingen (70). Overeenkomstig punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 had die onderneming een totaal bedrag aan steun van ten hoogste 100 000 EUR binnen een periode van drie jaar mogen ontvangen. De voorwaarden van punt 14.3 zijn dus wat betreft de aan Nordmilch eG verleende steun, niet in acht genomen (71). |
| --- | --- |

(247)

Nordmilch eG vormde met rond 2 500 werknemers en een omzet van circa 1,9 miljard EUR een van de grootste melkbedrijven in Duitsland (69). Op grond van deze cijfers viel deze onderneming niet onder de in punt 14.3 bedoelde definitie van de Commissie van kleine en middelgrote ondernemingen (70). Overeenkomstig punt 14.3 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 had die onderneming een totaal bedrag aan steun van ten hoogste 100 000 EUR binnen een periode van drie jaar mogen ontvangen. De voorwaarden van punt 14.3 zijn dus wat betreft de aan Nordmilch eG verleende steun, niet in acht genomen (71).

69

70

71

| (248) | Maatregel NI 6 voldoet dus in beginsel aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren. |
| --- | --- |

(248)

Maatregel NI 6 voldoet dus in beginsel aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren.

| (249) | Maatregel NI 6 voldoet dus in het geval van Nordmilch eG voor wat betreft de in de periode 2002-2003 verleende steun, niet aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren. |
| --- | --- |

(249)

Maatregel NI 6 voldoet dus in het geval van Nordmilch eG voor wat betreft de in de periode 2002-2003 verleende steun, niet aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren.

NI 7

NI 7

| (250) | Nedersaksen heeft financiële steun verleend voor door de LVMN uitgevoerde algemene consumentenvoorlichtingsmaatregelen die melk als voedingsmiddel tot onderwerp hadden. Algemene voorlichtingsmaatregelen inzake melk vormen steun die ten goede komt aan de melksector als geheel (zie overweging 173). De bepalingen betreffende het verlenen van technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, zijn hierop van toepassing. |
| --- | --- |

(250)

Nedersaksen heeft financiële steun verleend voor door de LVMN uitgevoerde algemene consumentenvoorlichtingsmaatregelen die melk als voedingsmiddel tot onderwerp hadden. Algemene voorlichtingsmaatregelen inzake melk vormen steun die ten goede komt aan de melksector als geheel (zie overweging 173). De bepalingen betreffende het verlenen van technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, zijn hierop van toepassing.

| (251) | De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 72) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(251)

De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 72) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (252) | De maatregel was niet beperkt tot een bepaalde groep, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (overweging 75). Bij die maatregel zijn de voorwaarden van punt 14.2 dus in acht genomen. |
| --- | --- |

(252)

De maatregel was niet beperkt tot een bepaalde groep, maar diende ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (overweging 75). Bij die maatregel zijn de voorwaarden van punt 14.2 dus in acht genomen.

| (253) | Volgens de Duitse autoriteiten werd in het kader van maatregel NI 7 over de gehele periode gemiddeld 395 EUR per begunstigde toegekend (zie overweging 76). Het steunbedrag lag dus ver beneden de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens. |
| --- | --- |

(253)

Volgens de Duitse autoriteiten werd in het kader van maatregel NI 7 over de gehele periode gemiddeld 395 EUR per begunstigde toegekend (zie overweging 76). Het steunbedrag lag dus ver beneden de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens.

| (254) | In het geval van maatregel NI 7 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(254)

In het geval van maatregel NI 7 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

NW 4 en NW 5

NW 4 en NW 5

| (255) | Noordrijn-Westfalen heeft aan de LVMNRW (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Nordrhein-Westfalen e.V.) en de Landwirtschaftsverbände Rheinland und Westfalen-Lippe financiële steun verleend voor informatiebijeenkomsten, acties ten behoeve van algemene consumentenvoorlichting en voorlichting over het gebruik en de algemene eigenschappen van melk en melkproducten (submaatregel NW 4). Noordrijn-Westfalen heeft bovendien financiële steun verleend voor evenementen voor kennisuitwisseling tussen melkproducenten over diverse aspecten van het melkbedrijf (submaatregel NW 5). |
| --- | --- |

(255)

Noordrijn-Westfalen heeft aan de LVMNRW (Landesvereinigung der Milchwirtschaft Nordrhein-Westfalen e.V.) en de Landwirtschaftsverbände Rheinland und Westfalen-Lippe financiële steun verleend voor informatiebijeenkomsten, acties ten behoeve van algemene consumentenvoorlichting en voorlichting over het gebruik en de algemene eigenschappen van melk en melkproducten (submaatregel NW 4). Noordrijn-Westfalen heeft bovendien financiële steun verleend voor evenementen voor kennisuitwisseling tussen melkproducenten over diverse aspecten van het melkbedrijf (submaatregel NW 5).

| (256) | Informatiebijeenkomsten en acties ten behoeve van algemene consumentenvoorlichting (NW 4) en evenementen voor kennisuitwisseling tussen melkproducenten (NW 5) vormen steunmaatregelen die een begunstiging van de melksector als geheel inhouden (zie overweging 173). Bovendien moeten ze als selectieve maatregelen worden beschouwd, omdat zij slechts één economische sector (de melksector) ten goede komen (zie overweging 175). De onderhavige maatregelen moeten worden beschouwd als technische ondersteuning. |
| --- | --- |

(256)

Informatiebijeenkomsten en acties ten behoeve van algemene consumentenvoorlichting (NW 4) en evenementen voor kennisuitwisseling tussen melkproducenten (NW 5) vormen steunmaatregelen die een begunstiging van de melksector als geheel inhouden (zie overweging 173). Bovendien moeten ze als selectieve maatregelen worden beschouwd, omdat zij slechts één economische sector (de melksector) ten goede komen (zie overweging 175). De onderhavige maatregelen moeten worden beschouwd als technische ondersteuning.

| (257) | De gesubsidieerde uitgaven voor het organiseren en realiseren van evenementen en voor adviesdiensten, voorlichting en bijscholing op het gebied van het melkbedrijf (zie overweging 79) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(257)

De gesubsidieerde uitgaven voor het organiseren en realiseren van evenementen en voor adviesdiensten, voorlichting en bijscholing op het gebied van het melkbedrijf (zie overweging 79) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (258) | De maatregelen waren gericht op alle melkveebedrijven (zie overweging 81), zodat de voorwaarde van punt 14.2 in acht is genomen. |
| --- | --- |

(258)

De maatregelen waren gericht op alle melkveebedrijven (zie overweging 81), zodat de voorwaarde van punt 14.2 in acht is genomen.

| (259) | Op basis van de totale uitgaven voor beide maatregelen in het onderzoektijdvak en het gemiddelde aantal melkveebedrijven in Noordrijn-Westfalen kan worden geconcludeerd dat het steunbedrag per begunstigde ver beneden de bovengrens van punt 14.3 lag (zie overweging 81). |
| --- | --- |

(259)

Op basis van de totale uitgaven voor beide maatregelen in het onderzoektijdvak en het gemiddelde aantal melkveebedrijven in Noordrijn-Westfalen kan worden geconcludeerd dat het steunbedrag per begunstigde ver beneden de bovengrens van punt 14.3 lag (zie overweging 81).

| (260) | In het geval van de maatregelen NW 4 en NW 5 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(260)

In het geval van de maatregelen NW 4 en NW 5 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

NW 6

NW 6

| (261) | Noordrijn-Westfalen heeft aan de melksectorvereniging LVMNRW financiële steun verleend voor het verzamelen, analyseren en publiceren (als mededelingen en marktberichten) van gegevens over de melkmarkt. |
| --- | --- |

(261)

Noordrijn-Westfalen heeft aan de melksectorvereniging LVMNRW financiële steun verleend voor het verzamelen, analyseren en publiceren (als mededelingen en marktberichten) van gegevens over de melkmarkt.

| (262) | De publicatie van feitelijke en wetenschappelijke informatie in de vorm van mededelingen en marktrapporten moet als technische ondersteuning worden beschouwd, zodat punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 van toepassing is. |
| --- | --- |

(262)

De publicatie van feitelijke en wetenschappelijke informatie in de vorm van mededelingen en marktrapporten moet als technische ondersteuning worden beschouwd, zodat punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 van toepassing is.

| (263) | De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 82) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(263)

De gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 82) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (264) | De publicaties waren voor iedereen kosteloos beschikbaar, zodat ook het bepaalde in punt 14.2 in acht is genomen. |
| --- | --- |

(264)

De publicaties waren voor iedereen kosteloos beschikbaar, zodat ook het bepaalde in punt 14.2 in acht is genomen.

| (265) | Op basis van de totale uitgaven voor maatregel NW 6 in het onderzoektijdvak en het gemiddelde aantal melkveebedrijven in Noordrijn-Westfalen kan worden geconcludeerd dat het steunbedrag per begunstigde ver beneden de bovengrens van punt 14.3 lag (zie overweging 85). |
| --- | --- |

(265)

Op basis van de totale uitgaven voor maatregel NW 6 in het onderzoektijdvak en het gemiddelde aantal melkveebedrijven in Noordrijn-Westfalen kan worden geconcludeerd dat het steunbedrag per begunstigde ver beneden de bovengrens van punt 14.3 lag (zie overweging 85).

| (266) | In het geval van maatregel NW 6 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(266)

In het geval van maatregel NW 6 is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

RP 1 en SL 2

RP 1 en SL 2

| (267) | Rijnland-Palts en Saarland hebben aan de MILAG (Milchwirtschaftliche Arbeitsgemeinschaft Rheinland-Pfalz e.V.) respectievelijk de LVMS (Landesvereinigung der Milchwirtschaft des Saarlandes e.V.) financiële steun verleend voor consumentenvoorlichting, met inbegrip van de verspreiding van wetenschappelijke kennis en algemene feitelijke informatie over producten en de gunstige voedingseigenschappen en gebruiksmogelijkheden ervan. |
| --- | --- |

(267)

Rijnland-Palts en Saarland hebben aan de MILAG (Milchwirtschaftliche Arbeitsgemeinschaft Rheinland-Pfalz e.V.) respectievelijk de LVMS (Landesvereinigung der Milchwirtschaft des Saarlandes e.V.) financiële steun verleend voor consumentenvoorlichting, met inbegrip van de verspreiding van wetenschappelijke kennis en algemene feitelijke informatie over producten en de gunstige voedingseigenschappen en gebruiksmogelijkheden ervan.

| (268) | Algemene voorlichtingsmaatregelen inzake melk vormen steun die ten goede komt aan de melksector als geheel (zie overweging 173). De bepalingen betreffende het verlenen van technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, zijn hierop van toepassing. |
| --- | --- |

(268)

Algemene voorlichtingsmaatregelen inzake melk vormen steun die ten goede komt aan de melksector als geheel (zie overweging 173). De bepalingen betreffende het verlenen van technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, zijn hierop van toepassing.

| (269) | De in het kader van deze submaatregelen gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 86) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(269)

De in het kader van deze submaatregelen gesubsidieerde uitgaven (zie overweging 86) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (270) | Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie was de maatregel niet beperkt tot een bepaalde groep, maar diende deze ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (zie overweging 90). Dit heeft ook de MILAG bevestigd in zijn opmerkingen van 10 februari 2014 (zie overweging 153). Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14.2 voldaan. |
| --- | --- |

(270)

Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie was de maatregel niet beperkt tot een bepaalde groep, maar diende deze ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (zie overweging 90). Dit heeft ook de MILAG bevestigd in zijn opmerkingen van 10 februari 2014 (zie overweging 153). Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14.2 voldaan.

| (271) | Duitsland heeft tevens aangevoerd dat het totale bedrag van de verleende steun over een periode van drie jaar ver beneden de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde lag (zie overweging 91), zodat de voorwaarden van punt 14.3 in acht zijn genomen. |
| --- | --- |

(271)

Duitsland heeft tevens aangevoerd dat het totale bedrag van de verleende steun over een periode van drie jaar ver beneden de bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde lag (zie overweging 91), zodat de voorwaarden van punt 14.3 in acht zijn genomen.

| (272) | Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(272)

Bijgevolg is aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

RP 5 en SL 5

RP 5 en SL 5

| (273) | Rijnland-Palts en Saarland hebben de LKVRP (Landeskontrollverband Rheinland-Pfalz e.V.) respectievelijk de LVMS financiële steun verleend voor gespecialiseerde consulentendiensten en voor bijscholingsprogramma's voor melkproducenten ter verbetering van de hygiëne bij het melken en van de kwaliteit van de geleverde melk. Doorlopende adviesdiensten waren uitgesloten van steun (zie overweging 92). Adviesdiensten en bijscholingen voor melkproducenten vallen onder technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(273)

Rijnland-Palts en Saarland hebben de LKVRP (Landeskontrollverband Rheinland-Pfalz e.V.) respectievelijk de LVMS financiële steun verleend voor gespecialiseerde consulentendiensten en voor bijscholingsprogramma's voor melkproducenten ter verbetering van de hygiëne bij het melken en van de kwaliteit van de geleverde melk. Doorlopende adviesdiensten waren uitgesloten van steun (zie overweging 92). Adviesdiensten en bijscholingen voor melkproducenten vallen onder technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (274) | De gesubsidieerde uitgaven (zie de overwegingen 92 en 94) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(274)

De gesubsidieerde uitgaven (zie de overwegingen 92 en 94) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (275) | Volgens de Duitse autoriteiten konden alle melkproducenten in Rijnland-Palts respectievelijk in Saarland gebruikmaken van het advies- en bijscholingsaanbod en was hiervoor geen lidmaatschap van de LKVRP respectievelijk de LVMS vereist (zie overweging 94) (72). Bijgevolg is eveneens aan de vereisten van punt 14.2 voldaan. |
| --- | --- |

(275)

Volgens de Duitse autoriteiten konden alle melkproducenten in Rijnland-Palts respectievelijk in Saarland gebruikmaken van het advies- en bijscholingsaanbod en was hiervoor geen lidmaatschap van de LKVRP respectievelijk de LVMS vereist (zie overweging 94) (72). Bijgevolg is eveneens aan de vereisten van punt 14.2 voldaan.

72

| (276) | Het gemiddelde steunbedrag per jaar beliep in Rijnland-Palts rond de 197 EUR (73) en in Saarland ongeveer 130 EUR (zie overweging 98). Daarom was een overschrijding van de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens uitgesloten. |
| --- | --- |

(276)

Het gemiddelde steunbedrag per jaar beliep in Rijnland-Palts rond de 197 EUR (73) en in Saarland ongeveer 130 EUR (zie overweging 98). Daarom was een overschrijding van de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens uitgesloten.

73

| (277) | In het geval van de onderhavige maatregelen is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(277)

In het geval van de onderhavige maatregelen is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

TH 3 en TH 4

TH 3 en TH 4

| (278) | Thüringen heeft aan de LVTM (Landesvereinigung Thüringer Milch e.V.) financiële steun verleend voor de deelname aan vak- en publieksbeurzen en voor de organisatie van vakbijeenkomsten ter verspreiding van wetenschappelijke kennis (submaatregel TH 3, zie overweging 100). Daarnaast werd steun verleend voor de publicatie van feitelijke informatie over producenten uit de regio (submaatregel TH 4 — zie overweging 101). De deelname aan tentoonstellingen, de organisatie van vakbijeenkomsten en de publicatie van feitelijke informatie moeten worden beschouwd als technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(278)

Thüringen heeft aan de LVTM (Landesvereinigung Thüringer Milch e.V.) financiële steun verleend voor de deelname aan vak- en publieksbeurzen en voor de organisatie van vakbijeenkomsten ter verspreiding van wetenschappelijke kennis (submaatregel TH 3, zie overweging 100). Daarnaast werd steun verleend voor de publicatie van feitelijke informatie over producenten uit de regio (submaatregel TH 4 — zie overweging 101). De deelname aan tentoonstellingen, de organisatie van vakbijeenkomsten en de publicatie van feitelijke informatie moeten worden beschouwd als technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (279) | De gesubsidieerde uitgaven (zie de overwegingen 100 en 101) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(279)

De gesubsidieerde uitgaven (zie de overwegingen 100 en 101) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (280) | Volgens de door Duitsland verstrekte informatie waren deze twee submaatregelen niet beperkt tot een bepaalde groep, maar dienden deze ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (zie de overwegingen 105 en 108). De bepalingen van punt 14.2 zijn dus eveneens in acht genomen. |
| --- | --- |

(280)

Volgens de door Duitsland verstrekte informatie waren deze twee submaatregelen niet beperkt tot een bepaalde groep, maar dienden deze ter ondersteuning van de gehele melksector in het algemeen (zie de overwegingen 105 en 108). De bepalingen van punt 14.2 zijn dus eveneens in acht genomen.

| (281) | De Duitse autoriteiten hebben bovendien bevestigd dat de steunbedragen beneden de in punt 14.3 genoemde bovengrens lagen (zie de overwegingen 105 en 109). |
| --- | --- |

(281)

De Duitse autoriteiten hebben bovendien bevestigd dat de steunbedragen beneden de in punt 14.3 genoemde bovengrens lagen (zie de overwegingen 105 en 109).

| (282) | In het geval van de onderhavige maatregelen is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(282)

In het geval van de onderhavige maatregelen is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

TH 9 en TH 10

TH 9 en TH 10

| (283) | Thüringen heeft de vereniging VLT (Verein Landvolksbildung Thüringen) financiële steun verleend voor de bijscholing van werknemers in melkbedrijven (submaatregel TH 9). Daarnaast heeft Thüringen aan de TLJV (Thüringer Landjugendverband e.V.) en de TMG (Thüringer Melkergemeinschaft e.V.) financiële steun verleend voor de bevordering van vakwedstrijden (submaatregel TH 10) (zie overweging 110). |
| --- | --- |

(283)

Thüringen heeft de vereniging VLT (Verein Landvolksbildung Thüringen) financiële steun verleend voor de bijscholing van werknemers in melkbedrijven (submaatregel TH 9). Daarnaast heeft Thüringen aan de TLJV (Thüringer Landjugendverband e.V.) en de TMG (Thüringer Melkergemeinschaft e.V.) financiële steun verleend voor de bevordering van vakwedstrijden (submaatregel TH 10) (zie overweging 110).

| (284) | Duitsland heeft aanvankelijk aangevoerd dat deze twee submaatregelen geen staatssteun behelsden aangezien de betalingen aan de VLT (TH 9) en de TLJV en de TMG (TH 10) vergoedingen voor de geleverde prestaties vormden waar even hoge uitgaven tegenover stonden, en dat er dus geen sprake was van begunstiging (zie de overwegingen 114 en 117). De Commissie is echter van opvatting dat ook wanneer er geen sprake is van begunstiging van de verenigingen die die prestaties hebben geleverd, bijscholingsmaatregelen voor melkbedrijven en de organisatie van vakwedstrijden ten goede komen aan de melkveebedrijven en als technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, moeten worden beschouwd. |
| --- | --- |

(284)

Duitsland heeft aanvankelijk aangevoerd dat deze twee submaatregelen geen staatssteun behelsden aangezien de betalingen aan de VLT (TH 9) en de TLJV en de TMG (TH 10) vergoedingen voor de geleverde prestaties vormden waar even hoge uitgaven tegenover stonden, en dat er dus geen sprake was van begunstiging (zie de overwegingen 114 en 117). De Commissie is echter van opvatting dat ook wanneer er geen sprake is van begunstiging van de verenigingen die die prestaties hebben geleverd, bijscholingsmaatregelen voor melkbedrijven en de organisatie van vakwedstrijden ten goede komen aan de melkveebedrijven en als technische ondersteuning als bedoeld in punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006, moeten worden beschouwd.

| (285) | De gesubsidieerde uitgaven (zie de overwegingen 111 en 112) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1. |
| --- | --- |

(285)

De gesubsidieerde uitgaven (zie de overwegingen 111 en 112) vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 14.1.

| (286) | Volgens de door Duitsland verstrekte informatie stond de mogelijkheid om aan de bijscholingsmaatregelen en de vakwedstrijden deel te nemen, open voor alle in het betrokken gebied werkzame personen, en wel op basis van objectieve criteria (zie de overwegingen 115 en 118). De voorwaarden van punt 14.2 zijn dus eveneens in acht genomen. |
| --- | --- |

(286)

Volgens de door Duitsland verstrekte informatie stond de mogelijkheid om aan de bijscholingsmaatregelen en de vakwedstrijden deel te nemen, open voor alle in het betrokken gebied werkzame personen, en wel op basis van objectieve criteria (zie de overwegingen 115 en 118). De voorwaarden van punt 14.2 zijn dus eveneens in acht genomen.

| (287) | Duitsland heeft aangegeven dat het in het kader van deze twee submaatregelen verleende steunbedrag in totaal niet meer beliep dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar (zie overweging 118). Daarom was een overschrijding van de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens in elk geval uitgesloten. |
| --- | --- |

(287)

Duitsland heeft aangegeven dat het in het kader van deze twee submaatregelen verleende steunbedrag in totaal niet meer beliep dan 100 000 EUR over een periode van drie jaar (zie overweging 118). Daarom was een overschrijding van de in punt 14.3 vastgestelde bovengrens in elk geval uitgesloten.

| (288) | In het geval van de onderhavige maatregelen is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(288)

In het geval van de onderhavige maatregelen is bijgevolg aan de vereisten van punt 14 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

| (289) | De Commissie concludeert dat de steunmaatregelen BY 3, BY 10, BW 4, BB 1, BB 3, HE 2, HE 3, HE 9, NI 5, NI 6, NI 7, NW 4, NW 5, NW 6, RP 1, RP 5, SL 2, SL 5, TH 3, TH 4, TH 9 en TH 10, met uitzondering van de in het kader van maatregel NI 6 aan Nordmilch eG verleende steun (zie overweging 290), aan de vereisten van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldeden en bijgevolg gedurende de periode 2001-2006 verenigbaar waren met de interne markt. |
| --- | --- |

(289)

De Commissie concludeert dat de steunmaatregelen BY 3, BY 10, BW 4, BB 1, BB 3, HE 2, HE 3, HE 9, NI 5, NI 6, NI 7, NW 4, NW 5, NW 6, RP 1, RP 5, SL 2, SL 5, TH 3, TH 4, TH 9 en TH 10, met uitzondering van de in het kader van maatregel NI 6 aan Nordmilch eG verleende steun (zie overweging 290), aan de vereisten van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldeden en bijgevolg gedurende de periode 2001-2006 verenigbaar waren met de interne markt.

| (290) | De Commissie concludeert voorts dat maatregel NI 6 voor wat betreft de aan Nordmilch eG in de periode 2002-2003 verleende steun, niet voldeed aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 en bijgevolg in de periode 2001-2006 niet verenigbaar was met de interne markt. |
| --- | --- |

(290)

De Commissie concludeert voorts dat maatregel NI 6 voor wat betreft de aan Nordmilch eG in de periode 2002-2003 verleende steun, niet voldeed aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 en bijgevolg in de periode 2001-2006 niet verenigbaar was met de interne markt.

6.3.2.   Technische ondersteuning in de landbouwsector in de periode vanaf 2007

Technische ondersteuning in de landbouwsector in de periode vanaf 2007

| (291) | Voor de periode vanaf 2007 gelden andere bepalingen voor de verenigbaarheid van technische ondersteuning met de interne markt. |
| --- | --- |

(291)

Voor de periode vanaf 2007 gelden andere bepalingen voor de verenigbaarheid van technische ondersteuning met de interne markt.

| (292) | Technische ondersteuning wordt in de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 geregeld in hoofdstuk IV.K. |
| --- | --- |

(292)

Technische ondersteuning wordt in de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 geregeld in hoofdstuk IV.K.

| (293) | Overeenkomstig punt 105 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 wordt staatssteun voor technische ondersteuning die wordt verleend aan bedrijven die landbouwproducten verwerken en afzetten, door de Commissie als verenigbaar met artikel 87, lid 3, onder c), van het Verdrag (74) aangemerkt, indien is voldaan aan alle voorwaarden van artikel 5 van Verordening (EG) nr. 70/2001. Overeenkomstig punt 106 van die richtsnoeren is staatssteun voor grote ondernemingen niet toegestaan. |
| --- | --- |

(293)

Overeenkomstig punt 105 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 wordt staatssteun voor technische ondersteuning die wordt verleend aan bedrijven die landbouwproducten verwerken en afzetten, door de Commissie als verenigbaar met artikel 87, lid 3, onder c), van het Verdrag (74) aangemerkt, indien is voldaan aan alle voorwaarden van artikel 5 van Verordening (EG) nr. 70/2001. Overeenkomstig punt 106 van die richtsnoeren is staatssteun voor grote ondernemingen niet toegestaan.

74

| (294) | Artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 bepaalt dat steun voor de deelneming aan vakbeurzen en tentoonstellingen bruto niet meer mag bedragen dan 50 % van de bijkomende kosten voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats. Deze vrijstelling geldt slechts voor de eerste keer dat een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling deelneemt. |
| --- | --- |

(294)

Artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 bepaalt dat steun voor de deelneming aan vakbeurzen en tentoonstellingen bruto niet meer mag bedragen dan 50 % van de bijkomende kosten voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats. Deze vrijstelling geldt slechts voor de eerste keer dat een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling deelneemt.

| (295) | Verordening (EG) nr. 70/2001 werd met ingang van 29 augustus 2008 vervangen door Verordening (EG) nr. 800/2008 (75). Artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 bepaalt dat steun aan kmo's ten behoeve van deelneming aan vakbeurzen verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt indien de steunintensiteit niet meer bedraagt dan 50 % van de in aanmerking komende kosten en de in aanmerking komende kosten uitsluitend kosten omvatten die zijn gemaakt voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats voor de eerste keer dat een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling deelneemt. |
| --- | --- |

(295)

Verordening (EG) nr. 70/2001 werd met ingang van 29 augustus 2008 vervangen door Verordening (EG) nr. 800/2008 (75). Artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 bepaalt dat steun aan kmo's ten behoeve van deelneming aan vakbeurzen verenigbaar is met de gemeenschappelijke markt indien de steunintensiteit niet meer bedraagt dan 50 % van de in aanmerking komende kosten en de in aanmerking komende kosten uitsluitend kosten omvatten die zijn gemaakt voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats voor de eerste keer dat een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling deelneemt.

75

| (296) | Overeenkomstig punt 106 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 is in het kader van technische ondersteuning geen staatssteun toegestaan die is bestemd voor grote ondernemingen. |
| --- | --- |

(296)

Overeenkomstig punt 106 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 is in het kader van technische ondersteuning geen staatssteun toegestaan die is bestemd voor grote ondernemingen.

| (297) | In haar inleidingsbesluit heeft de Commissie ten aanzien van een bepaalde maatregel (RP 2) twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt in de betrokken periode (76). |
| --- | --- |

(297)

In haar inleidingsbesluit heeft de Commissie ten aanzien van een bepaalde maatregel (RP 2) twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt in de betrokken periode (76).

76

Maatregel RP 2

Maatregel RP 2

| (298) | Rijnland-Palts heeft in het kader van maatregel RP 2 aan verwerkende en handelsondernemingen financiële steun verleend voor de deelname aan evenementen voor kennisuitwisseling tussen ondernemingen en aan wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen. Voor subsidie in aanmerking kwamen de kosten voor de bouw van een vakbeursstand (zie overweging 125). De steun was niet beperkt tot de eerste deelname door een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling. De steunintensiteit bedroeg maximaal 10 % van de aantoonbare kosten en ten hoogste 5 200 EUR per onderneming en evenement (zie overweging 119). |
| --- | --- |

(298)

Rijnland-Palts heeft in het kader van maatregel RP 2 aan verwerkende en handelsondernemingen financiële steun verleend voor de deelname aan evenementen voor kennisuitwisseling tussen ondernemingen en aan wedstrijden, tentoonstellingen en vakbeurzen. Voor subsidie in aanmerking kwamen de kosten voor de bouw van een vakbeursstand (zie overweging 125). De steun was niet beperkt tot de eerste deelname door een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling. De steunintensiteit bedroeg maximaal 10 % van de aantoonbare kosten en ten hoogste 5 200 EUR per onderneming en evenement (zie overweging 119).

| (299) | De in het kader van maatregel RP 2 geldende steunintensiteit van 10 % ligt onder de in artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 vastgestelde maximale steunintensiteit van 50 %. |
| --- | --- |

(299)

De in het kader van maatregel RP 2 geldende steunintensiteit van 10 % ligt onder de in artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 vastgestelde maximale steunintensiteit van 50 %.

| (300) | De gesubsidieerde uitgaven (kosten in verband met de bouw van een vakbeursstand) vormen subsidiabele kosten in de zin van artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008, volgens welke bepalingen de in aanmerking komende kosten de kosten zijn die worden gemaakt voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats (zie de overwegingen 294 en 295). Overeenkomstig deze bepalingen komt echter alleen de eerste deelname door een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling voor steun in aanmerking. |
| --- | --- |

(300)

De gesubsidieerde uitgaven (kosten in verband met de bouw van een vakbeursstand) vormen subsidiabele kosten in de zin van artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008, volgens welke bepalingen de in aanmerking komende kosten de kosten zijn die worden gemaakt voor het huren, opzetten en gebruiken van een standplaats (zie de overwegingen 294 en 295). Overeenkomstig deze bepalingen komt echter alleen de eerste deelname door een onderneming aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling voor steun in aanmerking.

| (301) | Duitsland heeft in zijn opmerkingen van 20 september 2013 een tabel opgenomen waarin is aangegeven hoeveel ondernemingen in de periode 2003-2012 steun voor herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling hebben ontvangen, onder vermelding van de respectieve steunbedragen (zie overweging 123). Daaruit kan worden opgemaakt dat de gemiddelde steun die in de periode 2007-2012 is verleend voor herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling, per onderneming per jaar tussen de 294 en 5 113 EUR bedroeg. |
| --- | --- |

(301)

Duitsland heeft in zijn opmerkingen van 20 september 2013 een tabel opgenomen waarin is aangegeven hoeveel ondernemingen in de periode 2003-2012 steun voor herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling hebben ontvangen, onder vermelding van de respectieve steunbedragen (zie overweging 123). Daaruit kan worden opgemaakt dat de gemiddelde steun die in de periode 2007-2012 is verleend voor herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling, per onderneming per jaar tussen de 294 en 5 113 EUR bedroeg.

| (302) | Verder heeft Duitsland in zijn opmerkingen van 13 januari 2017 verklaard dat ook de twee ondernemingen Hochwald Foods GmbH en MUH Arla eG steun hebben ontvangen in het kader van deze submaatregel (zie overweging 124). |
| --- | --- |

(302)

Verder heeft Duitsland in zijn opmerkingen van 13 januari 2017 verklaard dat ook de twee ondernemingen Hochwald Foods GmbH en MUH Arla eG steun hebben ontvangen in het kader van deze submaatregel (zie overweging 124).

| (303) | MUH Arla is in 2012 ontstaan uit een fusie van MUH (Milch-Union Hocheifel) en het Scandinavische zuivelconcern Arla Foods. MUH had in 2011 circa 800 werknemers in dienst en boekte in dat jaar een omzet van rond de 693 miljoen EUR (77). |
| --- | --- |

(303)

MUH Arla is in 2012 ontstaan uit een fusie van MUH (Milch-Union Hocheifel) en het Scandinavische zuivelconcern Arla Foods. MUH had in 2011 circa 800 werknemers in dienst en boekte in dat jaar een omzet van rond de 693 miljoen EUR (77).

77

| (304) | De Hochwald-groep heeft meer dan 1 900 werknemers en behaalde in 2015 een omzet van rond de 1,44 miljard EUR (78). |
| --- | --- |

(304)

De Hochwald-groep heeft meer dan 1 900 werknemers en behaalde in 2015 een omzet van rond de 1,44 miljard EUR (78).

78

| (305) | Op grond van deze cijfers valt noch MUH Arla eG noch Hochwald Foods GmbH onder de in hoofdstuk II, punt 9, van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 genoemde definitie van kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's) (79). Daarom hadden zij overeenkomstig punt 106 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 geen steun mogen ontvangen (zie overweging 296). |
| --- | --- |

(305)

Op grond van deze cijfers valt noch MUH Arla eG noch Hochwald Foods GmbH onder de in hoofdstuk II, punt 9, van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 genoemde definitie van kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's) (79). Daarom hadden zij overeenkomstig punt 106 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 geen steun mogen ontvangen (zie overweging 296).

79

| (306) | Aan de voorwaarden van hoofdstuk IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 is bijgevolg alleen voldaan in gevallen waarin verwerkende en handelsondernemingen die onder de definitie van een kmo vallen, in het kader van maatregel RP 2 steun hebben ontvangen voor de eerste deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling. |
| --- | --- |

(306)

Aan de voorwaarden van hoofdstuk IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 is bijgevolg alleen voldaan in gevallen waarin verwerkende en handelsondernemingen die onder de definitie van een kmo vallen, in het kader van maatregel RP 2 steun hebben ontvangen voor de eerste deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling.

| (307) | Aan de voorwaarden van hoofdstuk IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 is niet voldaan voor wat betreft steun die in het kader van maatregel RP 2 aan niet onder de definitie van een kmo vallende ondernemingen, en in het bijzonder aan MUH Arla eG en Hochwald Foods GmbH, is verleend (zie overweging 305). |
| --- | --- |

(307)

Aan de voorwaarden van hoofdstuk IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 is niet voldaan voor wat betreft steun die in het kader van maatregel RP 2 aan niet onder de definitie van een kmo vallende ondernemingen, en in het bijzonder aan MUH Arla eG en Hochwald Foods GmbH, is verleend (zie overweging 305).

| (308) | Aan de voorwaarden van hoofdstuk IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 is evenmin voldaan voor wat betreft steun die in het kader van maatregel RP 2 is verleend in verband met herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling (zie overweging 301). |
| --- | --- |

(308)

Aan de voorwaarden van hoofdstuk IV.K van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 juncto artikel 5, onder b), van Verordening (EG) nr. 70/2001 dan wel artikel 27 van Verordening (EG) nr. 800/2008 is evenmin voldaan voor wat betreft steun die in het kader van maatregel RP 2 is verleend in verband met herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling (zie overweging 301).

| (309) | De Commissie concludeert dat maatregel RP 2 slechts in de in overweging 306 genoemde gevallen aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 voldeed en daarmee voor de periode vanaf 2007 verenigbaar was met de interne markt. |
| --- | --- |

(309)

De Commissie concludeert dat maatregel RP 2 slechts in de in overweging 306 genoemde gevallen aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 voldeed en daarmee voor de periode vanaf 2007 verenigbaar was met de interne markt.

| (310) | In de gevallen die zijn genoemd in de overwegingen 307 en 308, voldeed de uit hoofde van maatregel RP 2 verleende steun niet aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 en was deze voor de periode vanaf 2007 niet verenigbaar met de interne markt. |
| --- | --- |

(310)

In de gevallen die zijn genoemd in de overwegingen 307 en 308, voldeed de uit hoofde van maatregel RP 2 verleende steun niet aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 en was deze voor de periode vanaf 2007 niet verenigbaar met de interne markt.

6.3.3.   Steun voor kwaliteitslandbouwproducten in de periode 2001-2006

Steun voor kwaliteitslandbouwproducten in de periode 2001-2006

| (311) | Maatregelen ter bevordering van de productie en afzet van kwaliteitslandbouwproducten die tussen 2001 en 2006 ten uitvoer zijn gelegd, moeten aan de voorwaarden van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldoen. |
| --- | --- |

(311)

Maatregelen ter bevordering van de productie en afzet van kwaliteitslandbouwproducten die tussen 2001 en 2006 ten uitvoer zijn gelegd, moeten aan de voorwaarden van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldoen.

| (312) | Punt 13.2 van die richtsnoeren bevat een niet-uitputtende lijst van voor steun in aanmerking komende activiteiten op dit gebied. De Commissie staat steun toe voor advisering en soortgelijke ondersteuning, met inbegrip van technische studies, haalbaarheids- en vormgevingsstudies en marktonderzoek, voor activiteiten in verband met de ontwikkeling van hoogwaardige landbouwproducten, waaronder:






  — | de invoering van kwaliteitsborgingssystemen zoals de ISO 9000-serie of de ISO 14000-serie, van systemen op basis van risicoanalyse en kritische controlepunten (HACCP) of van milieuauditsystemen; |
| --- | --- | --- |

(312)

Punt 13.2 van die richtsnoeren bevat een niet-uitputtende lijst van voor steun in aanmerking komende activiteiten op dit gebied. De Commissie staat steun toe voor advisering en soortgelijke ondersteuning, met inbegrip van technische studies, haalbaarheids- en vormgevingsstudies en marktonderzoek, voor activiteiten in verband met de ontwikkeling van hoogwaardige landbouwproducten, waaronder:

—

de invoering van kwaliteitsborgingssystemen zoals de ISO 9000-serie of de ISO 14000-serie, van systemen op basis van risicoanalyse en kritische controlepunten (HACCP) of van milieuauditsystemen;

| — | de kosten van de opleiding van personeel voor de toepassing van kwaliteitsborgings- en HACCP-systemen. |
| --- | --- |

—

de kosten van de opleiding van personeel voor de toepassing van kwaliteitsborgings- en HACCP-systemen.

Steun kan ook worden verleend om de kosten te dekken die erkende certificeringsinstanties in rekening brengen voor de initiële certificering van kwaliteitsborgings- en soortgelijke systemen.

| (313) | De punten 3, 4 en 5 van afdeling 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 bevatten bijzondere voorwaarden en beperkingen. De Commissie is van oordeel dat geen steun mag worden verleend voor tot het productieproces behorende routinematige kwaliteitscontroles en routinematige productcontroles door de fabrikant, ongeacht of het om vrijwillige controles gaat dan wel om verplichte controles die deel uitmaken van een HACCP- of een soortgelijk systeem. Steun mag slechts worden verleend voor controles door of in opdracht van derden, zoals controles door de bevoegde bestuurlijke instanties of in hun opdracht handelende instanties of door onafhankelijke organisaties die voor de controle en het toezicht op het gebruik van oorsprongsbenamingen, biologische labels of kwaliteitslabels verantwoordelijk zijn. |
| --- | --- |

(313)

De punten 3, 4 en 5 van afdeling 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 bevatten bijzondere voorwaarden en beperkingen. De Commissie is van oordeel dat geen steun mag worden verleend voor tot het productieproces behorende routinematige kwaliteitscontroles en routinematige productcontroles door de fabrikant, ongeacht of het om vrijwillige controles gaat dan wel om verplichte controles die deel uitmaken van een HACCP- of een soortgelijk systeem. Steun mag slechts worden verleend voor controles door of in opdracht van derden, zoals controles door de bevoegde bestuurlijke instanties of in hun opdracht handelende instanties of door onafhankelijke organisaties die voor de controle en het toezicht op het gebruik van oorsprongsbenamingen, biologische labels of kwaliteitslabels verantwoordelijk zijn.

| (314) | Het steunbedrag dat op grond van het bepaalde in die afdeling wordt betaald, mag in het geval van steun voor kmo's per begunstigde per periode van drie jaar niet meer bedragen dan 50 % van de in aanmerking komende kosten, of 100 000 EUR, indien dat meer is (zie punt 13.2). |
| --- | --- |

(314)

Het steunbedrag dat op grond van het bepaalde in die afdeling wordt betaald, mag in het geval van steun voor kmo's per begunstigde per periode van drie jaar niet meer bedragen dan 50 % van de in aanmerking komende kosten, of 100 000 EUR, indien dat meer is (zie punt 13.2).

| (315) | Baden-Württemberg, Nedersaksen en Thüringen hebben (bij submaatregelen BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5) financiële steun verleend voor de verbetering van de kwaliteit van de geleverde melk door adviesverlening aan en scholingen van melkproducenten, de samenstelling en actualisering van databanken en controles van melkproducenten in verband met de invoering van kwaliteitsborgingsstelsels („Qualitätsmanagement Milch”) (zie overweging 126). |
| --- | --- |

(315)

Baden-Württemberg, Nedersaksen en Thüringen hebben (bij submaatregelen BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5) financiële steun verleend voor de verbetering van de kwaliteit van de geleverde melk door adviesverlening aan en scholingen van melkproducenten, de samenstelling en actualisering van databanken en controles van melkproducenten in verband met de invoering van kwaliteitsborgingsstelsels („Qualitätsmanagement Milch”) (zie overweging 126).

| (316) | Volgens de Duitse autoriteiten bedroeg de steunintensiteit maximaal 100 % van de subsidiabele kosten (zie overweging 129). |
| --- | --- |

(316)

Volgens de Duitse autoriteiten bedroeg de steunintensiteit maximaal 100 % van de subsidiabele kosten (zie overweging 129).

| (317) | In haar inleidingsbesluit heeft de Commissie ten aanzien van de voornoemde maatregelen twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt in de betrokken periode (80). |
| --- | --- |

(317)

In haar inleidingsbesluit heeft de Commissie ten aanzien van de voornoemde maatregelen twijfels geuit over de verenigbaarheid ervan met de interne markt in de betrokken periode (80).

80

BW 10 en BW 11

BW 10 en BW 11

| (318) | Beide submaatregelen zijn ten uitvoer gelegd door de Milchprüfring Baden-Württemberg (BW 10) respectievelijk de Milchwirtschaftliche Verein Baden-Württemberg (BW 11) ten behoeve van melkproducerende landbouwbedrijven die aan het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” deelnamen (zie de overwegingen 131 en 132). |
| --- | --- |

(318)

Beide submaatregelen zijn ten uitvoer gelegd door de Milchprüfring Baden-Württemberg (BW 10) respectievelijk de Milchwirtschaftliche Verein Baden-Württemberg (BW 11) ten behoeve van melkproducerende landbouwbedrijven die aan het kwaliteitsborgingsstelsel „QM Milch” deelnamen (zie de overwegingen 131 en 132).

| (319) | In het kader van die maatregelen werd steun verleend voor de uitvoering van audits bij melkproductiebedrijven en de initiële certificering door een erkende certificeringsinstantie (BW 10) respectievelijk adviesdiensten in verband met de invoering van het kwaliteitsborgingsstelsel (BW 11) (zie de overwegingen 133 en 134). De gesubsidieerde uitgaven vormen dus subsidiabele kosten in de zin van punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(319)

In het kader van die maatregelen werd steun verleend voor de uitvoering van audits bij melkproductiebedrijven en de initiële certificering door een erkende certificeringsinstantie (BW 10) respectievelijk adviesdiensten in verband met de invoering van het kwaliteitsborgingsstelsel (BW 11) (zie de overwegingen 133 en 134). De gesubsidieerde uitgaven vormen dus subsidiabele kosten in de zin van punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (320) | Er werd geen steun verleend voor tot het productieproces behorende routinematige kwaliteitscontroles en routinematige productcontroles door de fabrikant, die overeenkomstig punt 13.3 ook niet in aanmerking kwamen voor steun. |
| --- | --- |

(320)

Er werd geen steun verleend voor tot het productieproces behorende routinematige kwaliteitscontroles en routinematige productcontroles door de fabrikant, die overeenkomstig punt 13.3 ook niet in aanmerking kwamen voor steun.

| (321) | Volgens de Duitse autoriteiten bedroeg het toegekende bedrag per begunstigde gemiddeld 106 EUR (zie overweging 135), zodat de steun ver beneden de volgens punt 13.2 geldende bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar lag. |
| --- | --- |

(321)

Volgens de Duitse autoriteiten bedroeg het toegekende bedrag per begunstigde gemiddeld 106 EUR (zie overweging 135), zodat de steun ver beneden de volgens punt 13.2 geldende bovengrens van 100 000 EUR per begunstigde per periode van drie jaar lag.

| (322) | In het geval van de submaatregelen BW 10 en BW 11 is bijgevolg aan de vereisten van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan. |
| --- | --- |

(322)

In het geval van de submaatregelen BW 10 en BW 11 is bijgevolg aan de vereisten van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 voldaan.

NI 1

NI 1

| (323) | Nedersaksen heeft de LVMN financiële steun toegekend voor de invoering van een kwaliteitsborgingsstelsel voor melkproducenten („QM Milch”). Daarom is afdeling 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 van toepassing. |
| --- | --- |

(323)

Nedersaksen heeft de LVMN financiële steun toegekend voor de invoering van een kwaliteitsborgingsstelsel voor melkproducenten („QM Milch”). Daarom is afdeling 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 van toepassing.

| (324) | In dit verband werd steun verleend voor voorbereidende maatregelen met het oog op de invoering van „QM Milch” (adviesdiensten) en voor de coördinatie van „QM Milch” en het opzetten van een databank (zie overweging 137). De gesubsidieerde uitgaven vormen dus subsidiabele kosten in de zin van punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(324)

In dit verband werd steun verleend voor voorbereidende maatregelen met het oog op de invoering van „QM Milch” (adviesdiensten) en voor de coördinatie van „QM Milch” en het opzetten van een databank (zie overweging 137). De gesubsidieerde uitgaven vormen dus subsidiabele kosten in de zin van punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (325) | Het steunbedrag beliep 12,78 EUR per geval voor adviesdiensten en 35 EUR per landbouwer per periode van drie jaar voor boerderijaudits (zie overweging 138) en lag dus ver beneden de in punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 vastgelegde bovengrens. |
| --- | --- |

(325)

Het steunbedrag beliep 12,78 EUR per geval voor adviesdiensten en 35 EUR per landbouwer per periode van drie jaar voor boerderijaudits (zie overweging 138) en lag dus ver beneden de in punt 13.2 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 vastgelegde bovengrens.

| (326) | Duitsland heeft bevestigd dat de controles in het kader van de boerderijaudits door derden of in opdracht van derden werden verricht en dat de Landeskontrollverband Niedersachsen hierbij als onafhankelijke controle-instantie fungeerde (zie overweging 139). Dit is in overeenstemming met de bepalingen van punt 13.3. |
| --- | --- |

(326)

Duitsland heeft bevestigd dat de controles in het kader van de boerderijaudits door derden of in opdracht van derden werden verricht en dat de Landeskontrollverband Niedersachsen hierbij als onafhankelijke controle-instantie fungeerde (zie overweging 139). Dit is in overeenstemming met de bepalingen van punt 13.3.

| (327) | De onderhavige maatregel voldoet bijgevolg aan de vereisten van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(327)

De onderhavige maatregel voldoet bijgevolg aan de vereisten van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

TH 5

TH 5

| (328) | Thüringen heeft aan de TVLEV (Thüringer Verband für Leistungs- und Qualitätsprüfungen in der Tierzucht) financiële steun verleend voor de invoering van een kwaliteitsborgingsstelsel bij melkproducenten (zie overweging 140). Daarom is punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 van toepassing. |
| --- | --- |

(328)

Thüringen heeft aan de TVLEV (Thüringer Verband für Leistungs- und Qualitätsprüfungen in der Tierzucht) financiële steun verleend voor de invoering van een kwaliteitsborgingsstelsel bij melkproducenten (zie overweging 140). Daarom is punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 van toepassing.

| (329) | Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie werd de maatregel in 2004 ingevoerd (zie overweging 140). |
| --- | --- |

(329)

Volgens de door de Duitse autoriteiten verstrekte informatie werd de maatregel in 2004 ingevoerd (zie overweging 140).

| (330) | Volgens Duitsland ontvingen de producenten in de periode 2004-2006 alleen steun in het kader van de initiële certificering. Het gemiddelde steunbedrag per producent bedroeg in dit verband ongeveer 83 EUR (zie overweging 141). |
| --- | --- |

(330)

Volgens Duitsland ontvingen de producenten in de periode 2004-2006 alleen steun in het kader van de initiële certificering. Het gemiddelde steunbedrag per producent bedroeg in dit verband ongeveer 83 EUR (zie overweging 141).

| (331) | De gesubsidieerde uitgaven vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 13.2 en de steunbedragen liggen ver beneden de in dat punt vastgelegde bovengrens. |
| --- | --- |

(331)

De gesubsidieerde uitgaven vormen subsidiabele kosten in de zin van punt 13.2 en de steunbedragen liggen ver beneden de in dat punt vastgelegde bovengrens.

| (332) | Maatregel TH 5 voldoet bijgevolg aan de vereisten van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006. |
| --- | --- |

(332)

Maatregel TH 5 voldoet bijgevolg aan de vereisten van punt 13 van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006.

| (333) | De Commissie concludeert dat de steunmaatregelen BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5 voldeden aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 en bijgevolg in de periode 2001-2006 verenigbaar waren met de interne markt. |
| --- | --- |

(333)

De Commissie concludeert dat de steunmaatregelen BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5 voldeden aan de desbetreffende voorwaarden van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 en bijgevolg in de periode 2001-2006 verenigbaar waren met de interne markt.

6.4.   Terugvordering

Terugvordering

| (334) | Artikel 17, lid 1, van Verordening (EU) 2015/1589 bepaalt dat de bevoegdheden van de Commissie om steun terug te vorderen, verjaren na een termijn van tien jaar. Op grond van artikel 17, lid 2, van die verordening wordt de verjaring gestuit door elke maatregel van de Commissie ten aanzien van de onrechtmatige steun. |
| --- | --- |

(334)

Artikel 17, lid 1, van Verordening (EU) 2015/1589 bepaalt dat de bevoegdheden van de Commissie om steun terug te vorderen, verjaren na een termijn van tien jaar. Op grond van artikel 17, lid 2, van die verordening wordt de verjaring gestuit door elke maatregel van de Commissie ten aanzien van de onrechtmatige steun.

| (335) | Nadat Duitsland het jaarverslag 2010 over staatssteun in de landbouwsector had ingediend, heeft de Commissie Duitsland bij brief van 28 november 2011 om aanvullende informatie over de regeling verzocht. Door die maatregel van de Commissie is de verjaring gestuit. Bijgevolg heeft het onderhavige besluit betrekking op de periode vanaf 28 november 2001 — overeenkomstig de verjaringstermijn van tien jaar als bedoeld in overweging 334. |
| --- | --- |

(335)

Nadat Duitsland het jaarverslag 2010 over staatssteun in de landbouwsector had ingediend, heeft de Commissie Duitsland bij brief van 28 november 2011 om aanvullende informatie over de regeling verzocht. Door die maatregel van de Commissie is de verjaring gestuit. Bijgevolg heeft het onderhavige besluit betrekking op de periode vanaf 28 november 2001 — overeenkomstig de verjaringstermijn van tien jaar als bedoeld in overweging 334.

| (336) | De Commissie stelt vast dat de in de periode 2002-2003 in het kader van maatregel NI 6 aan Nordmilch eG verleende steun (zie overweging 289) niet verenigbaar is met de interne markt. Deze steun moet worden teruggevorderd. |
| --- | --- |

(336)

De Commissie stelt vast dat de in de periode 2002-2003 in het kader van maatregel NI 6 aan Nordmilch eG verleende steun (zie overweging 289) niet verenigbaar is met de interne markt. Deze steun moet worden teruggevorderd.

| (337) | De Commissie stelt daarnaast vast dat de steun die in het kader van maatregel RP 2 is verleend aan niet onder de definitie van een kmo vallende ondernemingen, en inzonderheid aan MUH Arla eG en Hochwald Foods GmbH (zie overweging 307), evenals de steun die in verband met herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling is verleend (zie overweging 308), niet verenigbaar zijn met de interne markt. Deze steun moet worden teruggevorderd. |
| --- | --- |

(337)

De Commissie stelt daarnaast vast dat de steun die in het kader van maatregel RP 2 is verleend aan niet onder de definitie van een kmo vallende ondernemingen, en inzonderheid aan MUH Arla eG en Hochwald Foods GmbH (zie overweging 307), evenals de steun die in verband met herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling is verleend (zie overweging 308), niet verenigbaar zijn met de interne markt. Deze steun moet worden teruggevorderd.

| (338) | Op grond van de schorsende werking van de formele onderzoeksprocedure ingevolge artikel 108, lid 3, VWEU onderzoekt de Commissie maatregel RP 2 van 1 januari 2007 tot 17 juli 2013, de dag waarop de Commissie Duitsland in kennis heeft gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. |
| --- | --- |

(338)

Op grond van de schorsende werking van de formele onderzoeksprocedure ingevolge artikel 108, lid 3, VWEU onderzoekt de Commissie maatregel RP 2 van 1 januari 2007 tot 17 juli 2013, de dag waarop de Commissie Duitsland in kennis heeft gesteld van haar besluit om de procedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden.

7.   CONCLUSIE

CONCLUSIE

| (339) | De Commissie stelt vast dat Duitsland de onderhavige staatssteun in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU heeft verleend. Deze steun is, met uitzondering van de in de navolgende overweging genoemde gevallen van steunverlening, verenigbaar met de interne markt (zie de overwegingen 289, 309 en 333). |
| --- | --- |

(339)

De Commissie stelt vast dat Duitsland de onderhavige staatssteun in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU heeft verleend. Deze steun is, met uitzondering van de in de navolgende overweging genoemde gevallen van steunverlening, verenigbaar met de interne markt (zie de overwegingen 289, 309 en 333).

| (340) | De Commissie stelt vast dat de in het kader van maatregel NI 6 aan Nordmilch eG verleende steun alsook de in het kader van maatregel RP 2 aan MUH Arla eG en Hochwald Foods GmbH verleende steun en de steun die in het kader van maatregel RP 2 is verleend in verband met herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling, onverenigbaar zijn met de interne markt (zie de overwegingen 290 en 310). Deze steun moet worden teruggevorderd, |
| --- | --- |

(340)

De Commissie stelt vast dat de in het kader van maatregel NI 6 aan Nordmilch eG verleende steun alsook de in het kader van maatregel RP 2 aan MUH Arla eG en Hochwald Foods GmbH verleende steun en de steun die in het kader van maatregel RP 2 is verleend in verband met herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling, onverenigbaar zijn met de interne markt (zie de overwegingen 290 en 310). Deze steun moet worden teruggevorderd,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De steun die Duitsland tussen 28 november 2001 en 31 december 2006 (bij de maatregelen BY 3, BY 10, BW 4, BB 1, BB 3, HE 2, HE 3, HE 9, NI 5, NI 6, NI 7, NW 4, NW 5, NW 6, RP 1, RP 5, SL 2, SL 5, TH 3, TH 4, TH 9, TH 10, BW 10, BW 11, NI 1 en TH 5) en tussen 1 januari 2007 en 17 juli 2013 (bij maatregel RP 2) in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU heeft verleend, is met uitzondering van de in artikel 2 genoemde gevallen van steun verenigbaar met de interne markt.

Artikel 2

De steun die Duitsland in 2002 en 2003 in het kader van maatregel NI 6 in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU aan Nordmilch eG heeft verleend, is niet verenigbaar met de interne markt.

De steun die Duitsland tussen 1 januari 2007 en 17 juli 2013 in het kader van maatregel RP 2 in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU heeft verleend aan niet onder de definitie van een kmo vallende ondernemingen, en in het bijzonder aan MUH Arla eG en Hochwald Foods GmbH, is niet verenigbaar met de interne markt.

De steun die Duitsland tussen 1 januari 2007 en 17 juli 2013 in het kader van maatregel RP 2 in strijd met artikel 108, lid 3, VWEU heeft verleend in verband met herhaalde deelname aan een bepaalde vakbeurs of tentoonstelling, is niet verenigbaar met de interne markt.

Artikel 3

Afzonderlijke steun die op grond van de in artikel 2 bedoelde regelingen is verleend, vormt geen steun als op de datum van goedkeuring ervan werd voldaan aan de voorwaarden van een op grond van artikel 2 van Verordening (EU) 2015/1588 van de Raad (81) vastgestelde verordening die op de datum van goedkeuring van de steun gold.

Artikel 4

Afzonderlijke steun die op grond van de in artikel 2 genoemde regelingen is verleend en die op de datum van goedkeuring ervan voldeed aan de voorwaarden van een op grond van artikel 1 van Verordening (EU) 2015/1588 vastgestelde verordening of van een andere goedgekeurde steunregeling, is verenigbaar met de interne markt, en wel tot de maximale steunintensiteiten die voor dergelijke steun golden.

Artikel 5

1.   Duitsland vordert de met de interne markt onverenigbare steun die op grond van de in artikel 2 bedoelde steunregelingen is verleend, terug van de begunstigden.

2.   De terug te vorderen bedragen omvatten rente vanaf de datum waarop deze aan de begunstigden ter beschikking zijn gesteld tot het tijdstip van de daadwerkelijke terugbetaling ervan.

3.   De rente wordt op samengestelde grondslag berekend overeenkomstig hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 en Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie (82) tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004.

4.   Duitsland schorst alle uitstaande betalingen van de in artikel 2 bedoelde steunregelingen vanaf de datum van kennisgeving van dit besluit.

Artikel 6

1.   De terugvordering van de steun die in het kader van de in artikel 2 bedoelde regelingen is verleend, geschiedt onverwijld en daadwerkelijk.

2.   Duitsland zorgt ervoor dat het onderhavige besluit binnen vier maanden na de datum van kennisgeving ervan ten uitvoer wordt gelegd.

Artikel 7

1.   Binnen twee maanden na kennisgeving van dit besluit dient Duitsland de volgende informatie in bij de Commissie:

| a) | de lijst van begunstigden die steun hebben ontvangen in het kader van de in artikel 2 bedoelde regelingen, en het totaalbedrag aan steun dat ieder van hen in het kader van de desbetreffende regeling heeft ontvangen; |
| --- | --- |

a)

de lijst van begunstigden die steun hebben ontvangen in het kader van de in artikel 2 bedoelde regelingen, en het totaalbedrag aan steun dat ieder van hen in het kader van de desbetreffende regeling heeft ontvangen;

| b) | het totale van elke begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en rente); |
| --- | --- |

b)

het totale van elke begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en rente);

| c) | een gedetailleerde beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen; |
| --- | --- |

c)

een gedetailleerde beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen;

| d) | documenten waaruit blijkt dat de begunstigden werden gelast de steun terug te betalen. |
| --- | --- |

d)

documenten waaruit blijkt dat de begunstigden werden gelast de steun terug te betalen.

2.   Duitsland houdt de Commissie op de hoogte van de voortgang die wordt gemaakt bij de maatregelen die het ter uitvoering van dit besluit heeft getroffen, totdat de in het kader van de in artikel 2 bedoelde regelingen verleende steun volledig is terugbetaald. Duitsland verstrekt op verzoek van de Commissie onverwijld informatie over de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen. Duitsland verstrekt eveneens uitvoerige informatie over de reeds door de begunstigden terugbetaalde steunbedragen en de door hen betaalde rente.

Artikel 8

Dit besluit is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Duitsland doet de begunstigden van de steun onverwijld een afschrift van dit besluit toekomen.

Gedaan te Brussel, 29 mei 2017.

Voor de Commissie

Phil HOGAN

Lid van de Commissie

---

(1)  Met ingang van 1 december 2009 zijn de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag vervangen door de artikelen 107 respectievelijk 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie („VWEU”). De bepalingen in beide verdragen zijn inhoudelijk identiek. In het kader van dit besluit moeten verwijzingen naar de artikelen 107 en 108 VWEU waar nodig worden begrepen als verwijzingen naar, respectievelijk, de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag.

1

(2)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1).

2

(3)  Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad van 13 juli 2015 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 248 van 24.9.2015, blz. 9). Met deze verordening werd Verordening (EG) nr. 659/1999 met ingang van 14 november 2015 ingetrokken en vervangen. Overeenkomstig artikel 35 van Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad gelden verwijzingen naar de ingetrokken verordening als verwijzingen naar Verordening (EU) 2015/1589 en worden deze gelezen volgens de concordantietabel in bijlage II bij de nieuwe verordening.

3

(4)  Zie voetnoot 3.

4

(5)  Laatstelijk gewijzigd bij artikel 397 van de verordening van 31 augustus 2015 (BGBl. I, blz. 1474).

5

(6)  Blz. 34-36.

6

(7)  Verordening (EG) nr. 1857/2006 van der Commissie van 15 december 2006 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag op staatssteun voor kleine en middelgrote ondernemingen die landbouwproducten produceren en tot wijziging van Verordening (EG) nr. 70/2001 (PB L 358 van 16.12.2006, blz. 3).

7

(8)  Communautaire richtsnoeren voor staatssteun in de landbouw- en de bosbouwsector 2007-2013 (PB C 319 van 27.12.2006, blz. 1).

8

(9)  Blz. 37-39.

9

(10)  Blz. 38.

10

(11)  Blz. 43.

11

(12)  Blz. 47.

12

(13)  
  PB C 28 van 1.2.2000, blz. 2.

13

(14)  Blz. 39-40.

14

(15)  Blz. 40-41.

15

(16)  Mededeling van 27 februari 2015, blz. 47.

16

(17)  Mededeling van september 2013, blz. 41-42.

17

(18)  Blz. 43-47.

18

(19)  Blz. 43-47.

19

(20)  Blz. 55.

20

(21)  Blz. 56.

21

(22)  De Duitse autoriteiten hebben in dit verband de verzekering gegeven dat er in het jaar 2001 (dat binnen de in het kader van de hoofdonderzoeksprocedure aan de orde zijnde periode valt) geen juridisch bindende verplichtingen jegens begunstigden waren aangegaan.

22

(23)  Blz. 43.

23

(24)  Blz. 58-59.

24

(25)  Blz. 70-74.

25

(26)  Blz. 76.

26

(27)  Mededeling van februari 2013.

27

(28)  De rechtsgrond voor verkoopbevordering in Rijnland-Palts is opgenomen in het besluit over staatssteun N 381/2009 „Agrarmarketingmaßnahmen in Rheinland-Pfalz”.

28

(29)  Blz. 43.

29

(30)  Mededeling van 27 februari 2015, blz. 48.

30

(31)  Blz. 80.

31

(32)  Blz. 82.

32

(33)  Blz. 83.

33

(34)  Blz. 84.

34

(35)  Blz. 85.

35

(36)  
  PB C 319 van 27.12.2006, blz. 1.

36

(37)  Verordening (EG) nr. 70/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun voor kleine en middelgrote ondernemingen (PB L 10 van 13.1.2001, blz. 33).

37

(38)  Verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie van 6 augustus 2008 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag met de gemeenschappelijke markt verenigbaar worden verklaard (de algemene groepsvrijstellingsverordening) (PB L 214 van 9.8.2008, blz. 3), werd met ingang van 1 juli 2014 ingetrokken bij Verordening (EU) nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag met de interne markt verenigbaar worden verklaard (PB L 187 van 26.6.2014, blz. 1).

38

(39)  Punt 244 van het inleidingsbesluit.

39

(40)  Blz. 77.

40

(41)  Deze verordening werd met ingang van 1 juli 2014 ingetrokken bij Verordening (EU) nr. 702/2014 van de Commissie van 25 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun in de landbouw- en de bosbouwsector en in plattelandsgebieden op grond van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie met de interne markt verenigbaar worden verklaard (PB L 193 van 1.7.2014, blz. 1).

41

(42)  
  „Qualitätsmanagement Milch” („QM Milch”) is een door melkproducenten en zuivelfabrikanten overeengekomen business-to-businessnorm voor de melkproductie, die een erkende basis biedt voor de certificering door de controle-instanties.

42

(43)  Zie punt 66 van het inleidingsbesluit.

43

(44)  Zie punt 253 van het inleidingsbesluit.

44

(45)  Blz. 11.

45

(46)  Opmerkingen van 20 september 2013, blz. 12.

46

(47)  Opmerkingen van 20 september 2013, blz. 12.

47

(48)  Opmerkingen van 20 september 2013, blz. 50.

48

(49)  Blz. 50.

49

(50)  Opmerkingen van 20 september 2013, blz. 83-84.

50

(51)  Zie punt 3.3.

51

(52)  De Commissie heeft opmerkingen van de Landesvereinigung der Milchwirtschaft Niedersachsen e.V. ontvangen, waarin alle uit de melkheffing gefinancierde maatregelen in het algemeen werden besproken en niet alleen werd ingegaan op de hier aan de orde zijnde maatregelen. De deelstaatregering betoogde dat er geen sprake was van steun. Een uitvoerige beschrijving van de opmerkingen is tevens opgenomen in Besluit (EU) 2015/2432 van de Commissie van 18 september 2015 inzake de door Duitsland verleende staatssteun voor melkkwaliteitstests in het kader van de wet melk en vetten — SA.35484 (2013/C) (ex SA.35484 (2012/NN)) (PB L 334 van 22.12.2015, blz. 23).

52

(53)  Arrest van het Hof van Justitie van 20 november 2003, Ministère de l'Économie, des Finances et de l'Industrie/GEMO, C-126/01, ECLI:EU:C:2003:622, punt 23.

53

(54)  Arrest van het Hof van Justitie van 20 november 2003, Ministère de l'Économie, des Finances et de l'Industrie/GEMO, C-126/01, ECLI:EU:C:2003:622, punt 24.

54

(55)  In het geval van Nedersaksen is dit bijvoorbeeld de Verordnung über die Erhebung einer Umlage auf dem Gebiet der Milchwirtschaft van 26 november 2004 (Nds. GVBl. nr. 36/2004, blz. 519), zoals gewijzigd bij artikel 6 van de Verordnung vom 22 december 2005 (Nds. GVBl. nr. 31/2005, blz. 475).

55

(56)  Arrest van het Hof van Justitie van 30 mei 2013, Doux Élevage SNC en Coopérative agricole UKL-ARREE/Ministère de l'Agriculture, C-677/11, ECLI:EU:C:2013:348, punten 32, 35 en 38.

56

(57)  Arrest van het Hof van Justitie van 17 september 1980, Philip Morris Holland BV/Commissie, 730/79, ECLI:EU:C:1980:209, punten 11 en 12.

57

(58)  Zie in het bijzonder het arrest van het Hof van Justitie van 13 juli 1988, Freskot, C-355/00, ECLI:EU:C:1988:391, punt 19.

58

(59)  Uitvoeringsverordening (EU) nr. 927/2012 van de Commissie van 9 oktober 2012 tot wijziging van bijlage I bij Verordening (EEG) nr. 2658/87 van de Raad met betrekking tot de tarief- en statistieknomenclatuur en het gemeenschappelijk douanetarief (PB L 304 van 31.10.2012, blz. 1).

59

(60)

60

Bron: Eurostat.

Bron:

(61)  Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1).

61

(62)  Arrest van het Gerecht van 30 april 2002, Gibraltar/Commissie, T-195/01 en T-207/01, ECLI:EU:T:2002:111, punt 111.

62

(63)  Zie overweging 17.

63

(64)  Beieren: Verordnung über eine Umlage für Milch van 30 juni 1983 (GVBL, blz. 547); Baden-Württemberg: Verordnung über die Erhebung von milchwirtschaftlichen Umlagen van 18 mei 2004 (GBl., blz. 350, 355). Noordrijn-Westfalen: Verordnung über Umlagen zur Förderung der Milchwirtschaft van 30 november 1965 (GV. NW. 1965, blz. 349); Rijnland-Palts: Landesverordnung zur Durchführung des Milch- und Fettgesetzes van 16 augustus 1960 (GVBl., blz. 218, BS 7842-2); Brandenburg: Verordnung zur Übertragung der Ermächtigungen zum Erlass von Rechtsverordnungen nach dem Milch- und Fettgesetz (ÜErmVO) van 5 december 1992 (GVBl.II/92, [Nr. 72], blz. 764); Hessen: Verordnung über die Erhebung einer Umlage zur Förderung der Milchwirtschaft van 1 december 1981 (GVBl. I 1981 blz. 427); Saarland: Verordnung über die Erhebung einer Umlage auf dem Gebiet der Milchwirtschaft van 9 december 1982 (Amtsblatt 1982, blz. 1007); Thüringen: Thüringer Verordnung über die Erhebung einer Umlage zur Förderung der Milchwirtschaft van 29 december 1999, in de versie van 27 november 2001 (GVBl. 2000, 20). In Nedersaksen werd de melkheffing ingevoerd bij de Anordnung über die Erhebung einer Umlage auf dem Gebiet der Milch- und Fettwirtschaft van 6 juli 1951, in de versie van 25 maart 1952 (Nds. GVBl. Sb. I, blz. 689). De heffing was gedurende de voor de steunmaatregelen relevante periode echter gebaseerd op de Verordnung über die Erhebung einer Umlage auf dem Gebiet der Milchwirtschaft van 22 mei 1973 (Nds. GVBl., blz. 179), terwijl de besteding van de ontvangsten uit de heffing werd geregeld bij de Landes-Richtlinie über die Gewährung von Zuwendungen zur Förderung der Milchwirtschaft in Niedersachsen nach § 22, Abs. 2, Milch- und Fettgesetz van 8 november 1985 (Nds. MBl. 43/1985).

64

(65)  
  PB C 119 van 22.5.2002, blz. 22.

65

(66)  De Duitstalige versie van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 bevat vervolgens een uitputtende opsomming van de subsidiabele kosten. In de oorspronkelijke Engelstalige versie van de landbouwrichtsnoeren worden dezelfde subsidiabele kosten echter bij wijze van voorbeeld genoemd en niet als uitputtende lijst weergegeven. Dit geldt ook voor de Franstalige versie.

66

(67)  Inleidingsbesluit, punten 235 en 236. In dit verband baseerde de Commissie zich in punt 236 van haar inleidingsbesluit op de Duitstalige versie van de landbouwrichtsnoeren 2000-2006 en stelde zij zich op het standpunt dat overeenkomstig punt 14.1 alleen steun voor de verspreiding van nieuwe technieken kan worden verleend (zie voetnoot 72).

67

(68)  Zie voetnoot 24 van dit besluit.

68

(69)  Cijfers van 2009. Bron: http://www.nordmilch.de/unternehmen/geschichte/. In april 2011 zijn Nordmilch GmbH en Humana Milchindustrie GmbH gefuseerd tot DMK Deutsches Milchkontor GmbH.

69

Bron:

(70)  
  PB L 107 van 30.4.1996, blz. 4.

70

(71)  In zijn mededeling van 27 februari 2015 heeft Duitsland aangegeven reeds te hebben onderzocht of deze steun kan worden teruggevorderd (zie overweging 68).

71

(72)  Met betrekking tot maatregel RP 5 is dit ook door de MILAG bevestigd in zijn opmerkingen van 10 februari 2014 (zie overweging 153).

72

(73)  Zie voetnoot 79.

73

(74)  Thans artikel 107, lid 3, onder c), VWEU.

74

(75)  Verordening (EG) nr. 800/2008 werd met ingang van 1 juli 2014 ingetrokken bij Verordening (EU) nr. 651/2014.

75

(76)  Inleidingsbesluit, punt 244.

76

(77)

77

Bron: http://www.arlafoods.de/ubersicht/presse/2012/pressrelease/eu-genehmigt-fusion-der-milch-union-hocheifel-und-arla-836614/

Bron:

(78)

78

Bron: https://www.hochwald.de/de/unternehmen/zahlen-fakten.html

Bron:

(79)  Punt 9 van de landbouwrichtsnoeren 2007-2013 verwijst naar bijlage I bij Verordening (EG) nr. 70/2001, die met ingang van 29 augustus 2008 is vervangen door bijlage I bij Verordening (EG) nr. 800/2008.

79

(80)  Inleidingsbesluit, punt 253.

80

(81)  Verordening (EU) 2015/1588 van de Raad van 13 juli 2015 betreffende de toepassing van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie op bepaalde soorten horizontale steunmaatregelen (PB L 248 van 24.9.2015, blz. 1).

81

(82)  Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie van 30 januari 2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004 tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 82 van 25.3.2008, blz. 1).

82

---

AANBEVELINGEN

| 19.12.2017 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 339/83 |
| --- | --- | --- | --- |

19.12.2017

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 339/83

---

AANBEVELING (EU) 2017/2338 VAN DE COMMISSIE

van 16 november 2017

tot vaststelling van een gemeenschappelijk „terugkeerhandboek” voor gebruik door de bevoegde autoriteiten van de lidstaten bij de uitvoering van terugkeergerelateerde taken

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 292,

Overwegende hetgeen volgt:

| (1) | In Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad (1) zijn in de lidstaten geldende gemeenschappelijke normen en procedures vastgesteld voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven. |
| --- | --- |

(1)

In Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad (1) zijn in de lidstaten geldende gemeenschappelijke normen en procedures vastgesteld voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven.

| (2) | Er moet voor worden gezorgd dat die gemeenschappelijke normen en procedures in alle lidstaten op uniforme wijze ten uitvoer worden gelegd, en daarom is bij Aanbeveling C(2015) 6250 van de Commissie van 1 oktober 2015 (2) een gemeenschappelijk „terugkeerhandboek” vastgesteld dat gemeenschappelijke richtsnoeren, beste praktijken en aanbevelingen bevat die de bevoegde autoriteiten van de lidstaten bij de uitvoering van terugkeergerelateerde taken moeten gebruiken. Aangezien er nieuwe ontwikkelingen zijn op het gebied van de terugkeer van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen, moet het terugkeerhandboek worden bijgewerkt. |
| --- | --- |

(2)

Er moet voor worden gezorgd dat die gemeenschappelijke normen en procedures in alle lidstaten op uniforme wijze ten uitvoer worden gelegd, en daarom is bij Aanbeveling C(2015) 6250 van de Commissie van 1 oktober 2015 (2) een gemeenschappelijk „terugkeerhandboek” vastgesteld dat gemeenschappelijke richtsnoeren, beste praktijken en aanbevelingen bevat die de bevoegde autoriteiten van de lidstaten bij de uitvoering van terugkeergerelateerde taken moeten gebruiken. Aangezien er nieuwe ontwikkelingen zijn op het gebied van de terugkeer van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen, moet het terugkeerhandboek worden bijgewerkt.

| (3) | Aanbeveling C(2017) 1600 van de Commissie van 7 maart 2017 (3) biedt richtsnoeren voor de wijze waarop de bepalingen van Richtlijn 2008/115/EG moeten worden toegepast om de terugkeerprocedures doeltreffender te maken, en roept de lidstaten op de nodige maatregelen te nemen om juridische en praktische belemmeringen voor terugkeer uit de weg te ruimen. In het terugkeerhandboek moet derhalve met die aanbeveling rekening worden gehouden. |
| --- | --- |

(3)

Aanbeveling C(2017) 1600 van de Commissie van 7 maart 2017 (3) biedt richtsnoeren voor de wijze waarop de bepalingen van Richtlijn 2008/115/EG moeten worden toegepast om de terugkeerprocedures doeltreffender te maken, en roept de lidstaten op de nodige maatregelen te nemen om juridische en praktische belemmeringen voor terugkeer uit de weg te ruimen. In het terugkeerhandboek moet derhalve met die aanbeveling rekening worden gehouden.

| (4) | Het terugkeerhandboek moet de recente rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie in verband met Richtlijn 2008/115/EG weerspiegelen. |
| --- | --- |

(4)

Het terugkeerhandboek moet de recente rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie in verband met Richtlijn 2008/115/EG weerspiegelen.

| (5) | Het terugkeerhandboek moet worden gericht aan alle lidstaten die door Richtlijn 2008/115/EG zijn gebonden. |
| --- | --- |

(5)

Het terugkeerhandboek moet worden gericht aan alle lidstaten die door Richtlijn 2008/115/EG zijn gebonden.

| (6) | Om de uniforme toepassing van gemeenschappelijke EU-terugkeernormen te verbeteren, moet het terugkeerhandboek worden gebruikt als het belangrijkste instrument voor de uitvoering van terugkeergerelateerde taken en voor opleidingsdoeleinden, |
| --- | --- |

(6)

Om de uniforme toepassing van gemeenschappelijke EU-terugkeernormen te verbeteren, moet het terugkeerhandboek worden gebruikt als het belangrijkste instrument voor de uitvoering van terugkeergerelateerde taken en voor opleidingsdoeleinden,

HEEFT DE VOLGENDE AANBEVELING VASTGESTELD:

| 1. | Het in de bijlage opgenomen terugkeerhandboek dient het terugkeerhandboek in de bijlage bij Aanbeveling C(2015) 6250 van de Commissie te vervangen. |
| --- | --- |

1.

| 2. | De lidstaten dienen het terugkeerhandboek toe te zenden aan hun nationale autoriteiten die bevoegd zijn voor de uitvoering van terugkeergerelateerde taken en dienen deze autoriteiten te instrueren om het als belangrijkste instrument te gebruiken bij de uitvoering van die taken. |
| --- | --- |

2.

| 3. | Het terugkeerhandboek dient te worden gebruikt voor de opleiding van het personeel dat betrokken is bij terugkeergerelateerde taken evenals voor de opleiding van deskundigen die deelnemen aan het bij Verordening (EU) nr. 1053/2013 van de Raad (4) ingestelde evaluatiemechanisme voor de controle van en het toezicht op de toepassing van het Schengenacquis in de lidstaten. |
| --- | --- |

3.

Gedaan te Brussel, 16 november 2017.

Voor de Commissie

Dimitris AVRAMOPOULOS

Lid van de Commissie

---

(1)  Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven (PB L 348 van 24.12.2008, blz. 98).

1

(2)  Aanbeveling C(2015) 6250 van de Commissie van 1 oktober 2015 tot vaststelling van een gemeenschappelijk „terugkeerhandboek” voor gebruik door de bevoegde autoriteiten van de lidstaten bij het uitvoeren van terugkeergerelateerde taken.

2

(3)  Aanbeveling C(2017) 1600 van de Commissie van 7 maart 2017 over het doeltreffender maken van terugkeer bij de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad.

3

(4)  Verordening (EU) nr. 1053/2013 van de Raad van 7 oktober 2013 betreffende de instelling van een evaluatie- en toezichtsmechanisme voor de controle van de toepassing van het Schengenacquis en tot intrekking van het Besluit van het Uitvoerend Comité van 16 september 1998 tot oprichting van een Permanente Schengenbeoordelings- en toepassingscommissie (PB L 295 van 6.11.2013, blz. 27).

4

---

BIJLAGE

TERUGKEERHANDBOEK

| 1. | DEFINITIES | 87 |
| --- | --- | --- |

1.

| 1.1. | Onderdaan van een derde land | 87 |
| --- | --- | --- |

1.1.

| 1.2. | Illegaal verblijf | 88 |
| --- | --- | --- |

1.2.

| 1.3. | Terugkeer | 90 |
| --- | --- | --- |

1.3.

| 1.4. | Terugkeerbesluit | 90 |
| --- | --- | --- |

1.4.

| 1.5. | Verwijderingsbesluit | 91 |
| --- | --- | --- |

1.5.

| 1.6. | Risico op onderduiken | 91 |
| --- | --- | --- |

1.6.

| 1.7. | Vrijwillig vertrek | 93 |
| --- | --- | --- |

1.7.

| 1.8. | Kwetsbare personen | 94 |
| --- | --- | --- |

1.8.

| 2. | WERKINGSSFEER | 94 |
| --- | --- | --- |

2.

| 2.1. | Grenszaken — Artikel 2, lid 2, onder a) | 95 |
| --- | --- | --- |

2.1.

| 2.2. | Bijzondere waarborgen voor „grenszaken” | 96 |
| --- | --- | --- |

2.2.

| 2.3. | Straf- en uitleveringszaken | 97 |
| --- | --- | --- |

2.3.

| 3. | GUNSTIGERE BEPALINGEN | 98 |
| --- | --- | --- |

3.

| 4. | SANCTIES VOOR INBREUKEN OP MIGRATIEREGELS | 98 |
| --- | --- | --- |

4.

| 5. | AANHOUDING EN VERPLICHTING OM EEN TERUGKEERBESLUIT UIT TE VAARDIGEN | 100 |
| --- | --- | --- |

5.

| 5.1. | Aanhouding tijdens een uitreiscontrole | 102 |
| --- | --- | --- |

5.1.

| 5.2. | Personen tegen wie door een andere lidstaat een terugkeerbesluit is uitgevaardigd | 102 |
| --- | --- | --- |

5.2.

| 5.3. | Verband met de Dublinregels | 103 |
| --- | --- | --- |

5.3.

| 5.4. | Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die een verblijfsrecht hebben in een andere lidstaat | 104 |
| --- | --- | --- |

5.4.

| 5.5. | Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die onder bestaande bilaterale overeenkomsten tussen lidstaten vallen | 106 |
| --- | --- | --- |

5.5.

| 5.6. | Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die om humanitaire (of andere) redenen een verblijfsvergunning/toestemming hebben gekregen | 107 |
| --- | --- | --- |

5.6.

| 5.7. | Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen tegen wie een procedure voor de verlenging van een verblijfsvergunning of toestemming loopt | 107 |
| --- | --- | --- |

5.7.

| 5.8. | Bijzondere voorschriften in richtlijnen inzake legale migratie met betrekking tot de overname tussen lidstaten in gevallen van intra-EU-mobiliteit | 108 |
| --- | --- | --- |

5.8.

| 6. | VRIJWILLIG VERTREK | 108 |
| --- | --- | --- |

6.

| 6.1. | Verlengde termijn voor vrijwillig vertrek | 109 |
| --- | --- | --- |

6.1.

| 6.2. | Verplichtingen in afwachting van vrijwillig vertrek | 110 |
| --- | --- | --- |

6.2.

| 6.3. | Tegenindicaties | 110 |
| --- | --- | --- |

6.3.

| 6.4. | Praktische naleving — doorreis over land | 111 |
| --- | --- | --- |

6.4.

| 6.5. | Praktische naleving — doorreis door de lucht | 112 |
| --- | --- | --- |

6.5.

| 6.6. | Registratie van vrijwillig vertrek | 113 |
| --- | --- | --- |

6.6.

| 7. | VERWIJDERING: TERUGKEERRICHTLIJN | 113 |
| --- | --- | --- |

7.

| 7.1. | Verwijdering door de lucht | 115 |
| --- | --- | --- |

7.1.

| 7.2. | Doorreis door de lucht | 118 |
| --- | --- | --- |

7.2.

| 7.3. | Gezamenlijke verwijderingsoperaties door de lucht | 118 |
| --- | --- | --- |

7.3.

| 7.4. | Terugkeeroperaties gecoördineerd door het Europees Grens- en kustwachtagentschap | 119 |
| --- | --- | --- |

7.4.

| 8. | TOEZICHT OP GEDWONGEN TERUGKEER | 119 |
| --- | --- | --- |

8.

| 9. | UITSTEL VAN VERWIJDERING | 120 |
| --- | --- | --- |

9.

| 10. | TERUGKEER VAN NIET-BEGELEIDE MINDERJARIGEN | 121 |
| --- | --- | --- |

10.

| 10.1. | Bijstand door bevoegde instanties | 122 |
| --- | --- | --- |

10.1.

| 10.2. | Terugkeer naar een familielid, een aangewezen voogd of geschikte opvangvoorzieningen | 123 |
| --- | --- | --- |

10.2.

| 11. | INREISVERBODEN | 123 |
| --- | --- | --- |

11.

| 11.1. | EU-brede werking | 124 |
| --- | --- | --- |

11.1.

| 11.2. | Toepassing van SIS II | 125 |
| --- | --- | --- |

11.2.

| 11.3. | Procedurele kwesties | 125 |
| --- | --- | --- |

11.3.

| 11.4. | Redenen voor het uitvaardigen van inreisverboden | 125 |
| --- | --- | --- |

11.4.

| 11.5. | Duur van inreisverboden | 126 |
| --- | --- | --- |

11.5.

| 11.6. | Intrekking, inkorting en opschorting van inreisverboden | 127 |
| --- | --- | --- |

11.6.

| 11.7. | Sancties bij niet-naleving van een inreisverbod | 128 |
| --- | --- | --- |

11.7.

| 11.8. | Overleg tussen lidstaten | 128 |
| --- | --- | --- |

11.8.

| 11.9. | „Oude” inreisverboden | 129 |
| --- | --- | --- |

11.9.

| 12. | PROCEDURELE WAARBORGEN | 130 |
| --- | --- | --- |

12.

| 12.1. | Recht op behoorlijk bestuur en recht om te worden gehoord | 130 |
| --- | --- | --- |

12.1.

| 12.2. | Terugkeergerelateerde besluiten | 131 |
| --- | --- | --- |

12.2.

| 12.3. | Vorm van besluiten en vertaling | 133 |
| --- | --- | --- |

12.3.

| 12.4. | Rechtsmiddelen | 134 |
| --- | --- | --- |

12.4.

| 12.5. | Taalkundige bijstand en kosteloze rechtsbijstand | 135 |
| --- | --- | --- |

12.5.

| 13. | WAARBORGEN IN AFWACHTING VAN TERUGKEER | 137 |
| --- | --- | --- |

13.

| 13.1. | Schriftelijke bevestiging | 138 |
| --- | --- | --- |

13.1.

| 13.2. | Langdurige irregulariteit | 138 |
| --- | --- | --- |

13.2.

| 14. | BEWARING | 139 |
| --- | --- | --- |

14.

| 14.1. | Omstandigheden die inbewaringstelling rechtvaardigen | 139 |
| --- | --- | --- |

14.1.

| 14.2. | Vorm en eerste toetsing van de bewaring | 142 |
| --- | --- | --- |

14.2.

| 14.3. | Regelmatige toetsing van de bewaring | 142 |
| --- | --- | --- |

14.3.

| 14.4. | Beëindiging van bewaring | 143 |
| --- | --- | --- |

14.4.

| 14.4.1. | Afwezigheid van een redelijk vooruitzicht op verwijdering | 144 |
| --- | --- | --- |

14.4.1.

| 14.4.2. | Bereiken van de maximumtermijn voor bewaring | 144 |
| --- | --- | --- |

14.4.2.

| 14.5. | Opnieuw in bewaring stellen van repatrianten | 146 |
| --- | --- | --- |

14.5.

| 14.6. | Toepassing van minder dwingende maatregelen na beëindiging van de bewaring | 146 |
| --- | --- | --- |

14.6.

| 15. | OMSTANDIGHEDEN VAN BEWARING | 146 |
| --- | --- | --- |

15.

| 15.1. | Aanvankelijke politiebewaring | 146 |
| --- | --- | --- |

15.1.

| 15.2. | Gebruik van gespecialiseerde inrichtingen als algemene regel | 147 |
| --- | --- | --- |

15.2.

| 15.3. | Scheiding van gewone gevangenen | 148 |
| --- | --- | --- |

15.3.

| 15.4. | Materiële omstandigheden van bewaring | 148 |
| --- | --- | --- |

15.4.

| 16. | BEWARING VAN MINDERJARIGEN EN GEZINNEN | 153 |
| --- | --- | --- |

16.

| 17. | NOODSITUATIES | 155 |
| --- | --- | --- |

17.

| 18. | OMZETTING, INTERPRETATIE EN OVERGANGSREGELINGEN | 156 |
| --- | --- | --- |

18.

| 19. | BRONNEN EN REFERENTIEDOCUMENTEN | 157 |
| --- | --- | --- |

19.

| 20. | AFKORTINGEN | 159 |
| --- | --- | --- |

20.

VOORWOORD

Dit terugkeerhandboek geeft richtsnoeren aan de nationale autoriteiten die bevoegd zijn voor het uitvoeren van terugkeergerelateerde taken, waaronder politie, grenswachters, migratieautoriteiten, personeel van inrichtingen voor bewaring en toezichthoudende instanties.

Het behandelt in de lidstaten geldende normen en procedures voor de terugkeer van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen en is gebaseerd op rechtsinstrumenten van de Unie die deze kwestie regelen, met name Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad (1) (de „terugkeerrichtlijn”). Terugkeerprocedures zijn in de praktijk vaak gekoppeld aan andere soorten procedures (asielprocedures, grenscontroleprocedures, procedures voor de toekenning van een toegangs-, verblijfs- of vestigingsrecht), die door andere relevante nationale en Uniewetgeving worden geregeld. In die gevallen moeten de lidstaten erop toezien dat de verschillende autoriteiten die bij dergelijke procedures betrokken zijn nauw samenwerken.

De eerste versie van het Handboek is in oktober 2015 goedgekeurd (2). De huidige versie, die in 2017 is herzien, is gebaseerd op de aanbeveling van de Commissie van 7 maart 2017
   (3) en bevat aanvullende richtsnoeren voor de nationale autoriteiten over de wijze waarop de regels van de terugkeerrichtlijn dienen te worden toegepast om de terugkeersystemen doeltreffender te maken en tegelijkertijd de grondrechten volledig te eerbiedigen.

Naast passende normen en procedures moet een doeltreffend terugkeersysteem ook kunnen steunen op een gestroomlijnde en goed geïntegreerde organisatie van bevoegdheden op nationaal niveau. Dit betekent in staat zijn om alle bij terugkeergerelateerde procedures betrokken actoren (bijvoorbeeld rechtshandhavings- en immigratieautoriteiten, maar ook justitie, kinderbeschermingsinstanties, medische en sociale diensten, personeel van inrichtingen voor bewaring) te mobiliseren en hun acties te coördineren, in overeenstemming met hun rol en opdracht, teneinde snelle en adequate multidisciplinaire maatregelen te nemen voor het beheer van individuele terugkeerzaken. Nationale terugkeersystemen moeten kunnen steunen op een voldoende aantal opgeleide en bekwame medewerkers die snel kunnen worden gemobiliseerd — indien nodig 24/7 — in het bijzonder wanneer de werkdruk bij de tenuitvoerlegging van het terugkeerbeleid toeneemt, en die indien nodig aan de buitengrenzen van de Unie kunnen worden ingezet om onmiddellijk maatregelen te nemen in reactie op de migratiedruk. Daartoe dienen zij de voortdurende uitwisseling van operationele informatie met het Europees Grens- en kustwachtagentschap en andere lidstaten te waarborgen en kunnen zij rekenen op de technische en operationele steun die dat agentschap kan bieden.

Om ervoor te zorgen dat de terugkeersystemen een antwoord kunnen bieden op uitdagingen, moeten de lidstaten optimaal gebruikmaken van de flexibiliteit waarin de terugkeerrichtlijn voorziet. Daarnaast moeten ze hun structuren en terugkeercapaciteit regelmatig herzien en aanpassen om in te spelen op de werkelijke behoeften teneinde doeltreffend te blijven.

Dit handboek schept geen juridisch bindende verplichtingen voor de lidstaten noch nieuwe rechten en plichten. Het berust grotendeels op het werk dat de lidstaten en de Commissie in de periode 2009-2017 binnen het „Contactcomité terugkeerrichtlijn 2008/115/EG” hebben verricht. In dit handboek worden de binnen dit comité gevoerde besprekingen op systematische wijze en in samengevatte vorm gebundeld. De gebundelde besprekingen weerspiegelen niet noodzakelijk een consensus tussen de lidstaten over de interpretatie van de rechtsinstrumenten.

Het interpretatieve deel van het handboek wordt aangevuld met richtsnoeren inzake nieuwe kwesties (bijvoorbeeld nieuwe arresten van het Hof van Justitie van de Europese Unie, internationale normen). Alleen de rechtsinstrumenten waarop dit handboek is gebaseerd of waarnaar het verwijst, creëren juridisch bindende gevolgen en kunnen voor een nationale rechtbank worden ingeroepen. Juridisch bindende interpretaties van het recht van de Unie kunnen alleen door het Hof van Justitie van de Europese Unie worden gegeven.

1.   DEFINITIES

1.1.   Onderdaan van een derde land

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 1; Schengengrenscode (4) — artikel 2, lid 5

Eenieder die geen burger van de Unie is in de zin van artikel 17, lid 1 van het Verdrag en die geen persoon is, die onder het Gemeenschapsrecht inzake vrij verkeer valt, als bepaald in artikel 2, punt 5, van de Schengengrenscode.

De volgende categorieën personen worden niet als „onderdanen van derde landen” beschouwd:

| — | personen die burger van de Unie zijn in de zin van artikel 20, lid 1, VWEU (voorheen artikel 17, lid 1, van het Verdrag) = personen die de nationaliteit van een EU-lidstaat bezitten (5); |
| --- | --- |

—

personen die burger van de Unie zijn in de zin van artikel 20, lid 1, VWEU (voorheen artikel 17, lid 1, van het Verdrag) = personen die de nationaliteit van een EU-lidstaat bezitten (5);

| — | personen die de nationaliteit van een EER-land of de Zwitserse nationaliteit bezitten; |
| --- | --- |

—

personen die de nationaliteit van een EER-land of de Zwitserse nationaliteit bezitten;

| — | familieleden van burgers van de Unie die hun recht van vrij verkeer uitoefenen krachtens artikel 21 VWEU of Richtlijn 2004/38/EG van het Europees Parlement en de Raad (6); |
| --- | --- |

—

familieleden van burgers van de Unie die hun recht van vrij verkeer uitoefenen krachtens artikel 21 VWEU of Richtlijn 2004/38/EG van het Europees Parlement en de Raad (6);

| — | familieleden van onderdanen van een EER-land/Zwitserland die rechten van vrij verkeer genieten die gelijkwaardig zijn aan die van burgers van de Unie. |
| --- | --- |

—

familieleden van onderdanen van een EER-land/Zwitserland die rechten van vrij verkeer genieten die gelijkwaardig zijn aan die van burgers van de Unie.

Alle andere personen, met inbegrip van staatlozen (7), moeten als „onderdaan van een derde land” worden beschouwd.

Verdere verduidelijking

| — | Familieleden van onderdanen van een EU-land/EER-land/Zwitserland, die derhalve het recht hebben om de gastlidstaat binnen te komen en er te verblijven bij de burger van de Unie, ongeacht hun nationaliteit, zijn:






  a) | de echtgenoot/echtgenote en de partner met wie de EU/EER/CH-burger een geregistreerd partnerschap is aangegaan, mits dat partnerschap is aangegaan op grond van de wetgeving van een lidstaat en dat het in de wetgeving van de gastlidstaat is gelijkgesteld aan het huwelijk; |
| --- | --- | --- |

—

Familieleden van onderdanen van een EU-land/EER-land/Zwitserland, die derhalve het recht hebben om de gastlidstaat binnen te komen en er te verblijven bij de burger van de Unie, ongeacht hun nationaliteit, zijn:

a)

de echtgenoot/echtgenote en de partner met wie de EU/EER/CH-burger een geregistreerd partnerschap is aangegaan, mits dat partnerschap is aangegaan op grond van de wetgeving van een lidstaat en dat het in de wetgeving van de gastlidstaat is gelijkgesteld aan het huwelijk;

| b) | de directe afstammelingen jonger dan 21 jaar of personen ten laste, met inbegrip van die van de echtgenoot/echtgenote of geregistreerde partner; |
| --- | --- |

b)

de directe afstammelingen jonger dan 21 jaar of personen ten laste, met inbegrip van die van de echtgenoot/echtgenote of geregistreerde partner;

| c) | de afhankelijke bloedverwanten in opgaande lijn, met inbegrip van die van de echtgenoot/echtgenote of geregistreerde partner. |
| --- | --- |

c)

de afhankelijke bloedverwanten in opgaande lijn, met inbegrip van die van de echtgenoot/echtgenote of geregistreerde partner.

Naast de onder a) tot en met c) bedoelde categorieën kunnen in bepaalde omstandigheden ook andere familieleden het recht van vrij verkeer genieten krachtens het recht van de Unie — met name wanneer hen krachtens het nationale recht dat uitvoering geeft aan artikel 3, lid 2, van Richtlijn 2004/38/EG het recht van binnenkomst en verblijf is toegekend.

| — | Onderdanen van derde landen van wie de claim dat ze een familielid zijn van een burger van de Unie die krachtens artikel 21 VWEU of Richtlijn 2004/38/EG een recht van vrij verkeer in de Unie geniet, door een lidstaat is afgewezen, kunnen als onderdaan van een derde land worden beschouwd. Deze personen kunnen derhalve onder het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn vallen, in welk geval de daarin vastgestelde minimumnormen, procedures en rechten moeten worden toegepast. Wat betreft een mogelijk beroep tegen het besluit dat iemand geen begunstigde van Richtlijn 2004/38/EG is, is de Commissie echter van mening dat — als een gunstigere bepaling krachtens artikel 4 van de terugkeerrichtlijn — de betrokkene kan blijven rekenen op de procedurele waarborgen die in hoofdstuk VI van Richtlijn 2004/38/EG zijn vastgesteld (bijvoorbeeld wat betreft kennisgeving en motivering van besluiten, de termijn om het grondgebied vrijwillig te verlaten, beroepsprocedures). |
| --- | --- |

—

Onderdanen van derde landen van wie de claim dat ze een familielid zijn van een burger van de Unie die krachtens artikel 21 VWEU of Richtlijn 2004/38/EG een recht van vrij verkeer in de Unie geniet, door een lidstaat is afgewezen, kunnen als onderdaan van een derde land worden beschouwd. Deze personen kunnen derhalve onder het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn vallen, in welk geval de daarin vastgestelde minimumnormen, procedures en rechten moeten worden toegepast. Wat betreft een mogelijk beroep tegen het besluit dat iemand geen begunstigde van Richtlijn 2004/38/EG is, is de Commissie echter van mening dat — als een gunstigere bepaling krachtens artikel 4 van de terugkeerrichtlijn — de betrokkene kan blijven rekenen op de procedurele waarborgen die in hoofdstuk VI van Richtlijn 2004/38/EG zijn vastgesteld (bijvoorbeeld wat betreft kennisgeving en motivering van besluiten, de termijn om het grondgebied vrijwillig te verlaten, beroepsprocedures).

1.2.   Illegaal verblijf

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 2; Schengengrenscode — artikel 6

De aanwezigheid op het grondgebied van een lidstaat, van een onderdaan van een derde land die niet of niet langer voldoet aan de voorwaarden voor toegang die zijn vastgesteld in artikel 5 van de Schengengrenscode, of aan andere voorwaarden voor toegang tot, verblijf of vestiging in die lidstaat.

Onder deze zeer ruime definitie vallen alle onderdanen van derde landen die geen wettelijk recht van verblijf in een lidstaat genieten. Iedere onderdaan van een derde land die zich fysiek op het grondgebied van een EU-lidstaat bevindt, verblijft daar ofwel legaal ofwel illegaal. Een andere mogelijkheid is er niet.

Juridische ficties op grond van het nationale recht die inhouden dat personen die fysiek in speciaal aangewezen delen van het grondgebied van een lidstaat verblijven (bijvoorbeeld transitzones of bepaalde grensgebieden), niet als „op het grondgebied verblijvend” worden beschouwd, zijn in dit verband irrelevant, aangezien dit de harmonieuze toepassing van het EU-terugkeeracquis zou ondermijnen. De lidstaten kunnen echter besluiten om sommige bepalingen van het terugkeeracquis niet op deze categorie personen toe te passen (zie punt 2 hieronder).

Na de codificatie van de Schengengrenscode in 2016 dient een verwijzing naar artikel 5 van de Schengengrenscode in artikel 3, lid 2, van de terugkeerrichtlijn te worden gelezen als een verwijzing naar het huidige artikel 6 van de Schengengrenscode.

De volgende categorieën onderdanen van derde landen worden bijvoorbeeld beschouwd als illegaal in de betrokken lidstaat verblijvend:

| — | houders van een verlopen verblijfsvergunning of visum; |
| --- | --- |

—

houders van een verlopen verblijfsvergunning of visum;

| — | houders van een ingetrokken verblijfsvergunning of visum; |
| --- | --- |

—

houders van een ingetrokken verblijfsvergunning of visum;

| — | afgewezen asielzoekers; |
| --- | --- |

—

afgewezen asielzoekers;

| — | asielzoekers voor wie een besluit is genomen dat een einde maakt aan hun verblijfsrecht als asielzoeker; |
| --- | --- |

—

asielzoekers voor wie een besluit is genomen dat een einde maakt aan hun verblijfsrecht als asielzoeker;

| — | personen aan wie de toegang aan de grens is geweigerd; |
| --- | --- |

—

personen aan wie de toegang aan de grens is geweigerd;

| — | personen die zijn onderschept in verband met irreguliere grensoverschrijding; |
| --- | --- |

—

personen die zijn onderschept in verband met irreguliere grensoverschrijding;

| — | irreguliere migranten die op het grondgebied van een lidstaat zijn aangehouden; |
| --- | --- |

—

irreguliere migranten die op het grondgebied van een lidstaat zijn aangehouden;

| — | personen die zijn onderschept op doorreis over het grondgebied van een lidstaat om een andere lidstaat te bereiken zonder daartoe wettelijk gerechtigd te zijn; |
| --- | --- |

—

personen die zijn onderschept op doorreis over het grondgebied van een lidstaat om een andere lidstaat te bereiken zonder daartoe wettelijk gerechtigd te zijn;

| — | personen die geen verblijfsrecht genieten in de lidstaat van aanhouding (ook al hebben zij dat recht in een andere lidstaat); |
| --- | --- |

—

personen die geen verblijfsrecht genieten in de lidstaat van aanhouding (ook al hebben zij dat recht in een andere lidstaat);

| — | personen die zich gedurende een termijn voor vrijwillig vertrek op het grondgebied van een lidstaat bevinden; |
| --- | --- |

—

personen die zich gedurende een termijn voor vrijwillig vertrek op het grondgebied van een lidstaat bevinden;

| — | personen aan wie uitstel van verwijdering is verleend. |
| --- | --- |

—

personen aan wie uitstel van verwijdering is verleend.

De volgende categorieën personen worden niet als illegaal verblijvend beschouwd, omdat zij een wettelijk recht hebben (dat slechts tijdelijk kan zijn) om in de betrokken lidstaat te verblijven:

| — | asielzoekers die in de lidstaat verblijven waar zij een verblijfsrecht hebben zolang hun asielprocedure loopt; |
| --- | --- |

—

asielzoekers die in de lidstaat verblijven waar zij een verblijfsrecht hebben zolang hun asielprocedure loopt;

| — | staatlozen die verblijven in de lidstaat waarin zij overeenkomstig de nationale wetgeving een verblijfsrecht hebben zolang hun procedure voor de vaststelling van het staatlozenstatuut loopt; |
| --- | --- |

—

staatlozen die verblijven in de lidstaat waarin zij overeenkomstig de nationale wetgeving een verblijfsrecht hebben zolang hun procedure voor de vaststelling van het staatlozenstatuut loopt;

| — | personen die verblijven in een lidstaat waar zij een formele gedoogstatus hebben (op voorwaarde dat deze status volgens het nationale recht als „legaal verblijf” wordt beschouwd); |
| --- | --- |

—

personen die verblijven in een lidstaat waar zij een formele gedoogstatus hebben (op voorwaarde dat deze status volgens het nationale recht als „legaal verblijf” wordt beschouwd);

| — | houders van een op frauduleuze wijze verkregen verblijfsvergunning, zolang die vergunning niet is ingetrokken en als een geldige vergunning wordt beschouwd. |
| --- | --- |

—

houders van een op frauduleuze wijze verkregen verblijfsvergunning, zolang die vergunning niet is ingetrokken en als een geldige vergunning wordt beschouwd.

Verdere verduidelijking

| — | Personen van wie de aanvraag voor een verblijfsvergunning in behandeling is, kunnen legaal of illegaal in een lidstaat verblijven, afhankelijk van de vraag of zij al dan niet een geldig visum of een ander verblijfsrecht hebben. |
| --- | --- |

—

Personen van wie de aanvraag voor een verblijfsvergunning in behandeling is, kunnen legaal of illegaal in een lidstaat verblijven, afhankelijk van de vraag of zij al dan niet een geldig visum of een ander verblijfsrecht hebben.

| — | Voor de status van illegaal verblijf is geen minimale verblijfsduur vereist noch de intentie van de onderdaan van een derde land om illegaal op het grondgebied van een lidstaat te verblijven — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum  (8) (punt 48). |
| --- | --- |

—

Voor de status van illegaal verblijf is geen minimale verblijfsduur vereist noch de intentie van de onderdaan van een derde land om illegaal op het grondgebied van een lidstaat te verblijven — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum  (8) (punt 48).

| — | Personen die een verzoek tot verlenging van een reeds verlopen verblijfsvergunning hebben ingediend, zijn illegaal verblijvend, tenzij de nationale wetgeving van een lidstaat anders bepaalt (zie ook punt 5.7). |
| --- | --- |

—

Personen die een verzoek tot verlenging van een reeds verlopen verblijfsvergunning hebben ingediend, zijn illegaal verblijvend, tenzij de nationale wetgeving van een lidstaat anders bepaalt (zie ook punt 5.7).

| — | Onderdanen van derde landen op wie de in de terugkeerrichtlijn vastgestelde terugkeerprocedure is toegepast en die illegaal op het grondgebied van een lidstaat verblijven zonder dat er een gerechtvaardigde reden bestaat om niet terug te keren (scenario als bedoeld in punt 48 van het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian
   (9)), zijn illegaal verblijvend. De speciale verwijzing van het Europees Hof van Justitie in de zaak Achughbabian heeft alleen betrekking op de verenigbaarheid van nationale strafrechtelijke maatregelen met de terugkeerrichtlijn. In dit arrest wordt niets gezegd over het toepassingsgebied en de toepasselijkheid van de terugkeerrichtlijn, zodat de algemene regel van artikel 2, lid 1, van toepassing blijft: „het is ofwel A, ofwel B”, wat betekent dat een persoon ofwel illegaal verblijft en de terugkeerrichtlijn van toepassing is, ofwel een verblijfsrecht heeft en de terugkeerrichtlijn niet van toepassing is. |
| --- | --- |

—

Onderdanen van derde landen op wie de in de terugkeerrichtlijn vastgestelde terugkeerprocedure is toegepast en die illegaal op het grondgebied van een lidstaat verblijven zonder dat er een gerechtvaardigde reden bestaat om niet terug te keren (scenario als bedoeld in punt 48 van het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian
   (9)), zijn illegaal verblijvend. De speciale verwijzing van het Europees Hof van Justitie in de zaak Achughbabian heeft alleen betrekking op de verenigbaarheid van nationale strafrechtelijke maatregelen met de terugkeerrichtlijn. In dit arrest wordt niets gezegd over het toepassingsgebied en de toepasselijkheid van de terugkeerrichtlijn, zodat de algemene regel van artikel 2, lid 1, van toepassing blijft: „het is ofwel A, ofwel B”, wat betekent dat een persoon ofwel illegaal verblijft en de terugkeerrichtlijn van toepassing is, ofwel een verblijfsrecht heeft en de terugkeerrichtlijn niet van toepassing is.

1.3.   Terugkeer

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 3

Het proces waarbij een onderdaan van een derde land, vrijwillig gevolg gevend aan een terugkeerverplichting of gedwongen, terugkeert naar:

| 1. | zijn land van herkomst, of |
| --- | --- |

1.

zijn land van herkomst, of

| 2. | een land van doorreis overeenkomstig communautaire of bilaterale overnameovereenkomsten of andere regelingen, of |
| --- | --- |

2.

een land van doorreis overeenkomstig communautaire of bilaterale overnameovereenkomsten of andere regelingen, of

| 3. | een ander derde land waarnaar de betrokken onderdaan van een derde land besluit vrijwillig terug te keren en waar deze wordt toegelaten. |
| --- | --- |

3.

een ander derde land waarnaar de betrokken onderdaan van een derde land besluit vrijwillig terug te keren en waar deze wordt toegelaten.

Deze definitie bevat beperkingen ten aanzien van wat als „terugkeer” kan worden aanvaard en wat niet als „terugkeer” kan worden aanvaard in het kader van de tenuitvoerlegging van de terugkeerrichtlijn. Het terugsturen van een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land naar een andere lidstaat kan krachtens het Unierecht niet als „terugkeer” worden beschouwd. Een dergelijke maatregel kan echter uitzonderlijk mogelijk zijn op grond van bilaterale overnameovereenkomsten of Dublinregels; daarom wordt aanbevolen deze maatregel niet „terugkeer” maar „terugsturing” of „overdracht” te noemen.

De definitie houdt ook in dat de lidstaten terugkeeroperaties naar een derde land alleen mogen verrichten in de omstandigheden die in een van de drie streepjes van de definitie uitputtend zijn opgesomd. Daarom is het bijvoorbeeld niet mogelijk een repatriant zonder diens instemming te verwijderen naar een derde land dat noch het land van herkomst, noch het land van doorreis is.

Verdere verduidelijking

| — | Onder „land van herkomst” in het eerste streepje wordt verstaan het land waarvan de onderdaan van een derde land de nationaliteit bezit; voor een staatloze kan dit normaliter worden beschouwd als het land waar hij voorheen zijn gewone verblijfplaats had. |
| --- | --- |

—

Onder „land van herkomst” in het eerste streepje wordt verstaan het land waarvan de onderdaan van een derde land de nationaliteit bezit; voor een staatloze kan dit normaliter worden beschouwd als het land waar hij voorheen zijn gewone verblijfplaats had.

| — | Onder „land van doorreis” in het tweede streepje worden uitsluitend derde landen en geen EU-lidstaten verstaan. |
| --- | --- |

—

Onder „land van doorreis” in het tweede streepje worden uitsluitend derde landen en geen EU-lidstaten verstaan.

| — | „Communautaire of bilaterale overnameovereenkomsten of andere regelingen” in het tweede streepje heeft alleen betrekking op overeenkomsten met derde landen. Bilaterale overnameovereenkomsten tussen lidstaten zijn in dit verband irrelevant. Dergelijke overeenkomsten tussen lidstaten bieden echter in sommige gevallen de mogelijkheid om irreguliere migranten naar andere lidstaten terug te sturen op grond van artikel 6, lid 3, van de terugkeerrichtlijn (zie punt 5.5 hieronder). |
| --- | --- |

—

„Communautaire of bilaterale overnameovereenkomsten of andere regelingen” in het tweede streepje heeft alleen betrekking op overeenkomsten met derde landen. Bilaterale overnameovereenkomsten tussen lidstaten zijn in dit verband irrelevant. Dergelijke overeenkomsten tussen lidstaten bieden echter in sommige gevallen de mogelijkheid om irreguliere migranten naar andere lidstaten terug te sturen op grond van artikel 6, lid 3, van de terugkeerrichtlijn (zie punt 5.5 hieronder).

| — | De term „besluit vrijwillig terug te keren” in het derde streepje is niet hetzelfde als vrijwillig vertrek. „Vrijwillig” verwijst in deze context naar de keuze van de bestemming door de repatriant. Een dergelijke vrijwillige keuze van de bestemming kan ook worden gemaakt bij de voorbereiding van een verwijderingsoperatie: er kunnen gevallen zijn waarin de repatriant liever naar een ander derde land wordt verwijderd dan het land van doorreis of herkomst. |
| --- | --- |

—

De term „besluit vrijwillig terug te keren” in het derde streepje is niet hetzelfde als vrijwillig vertrek. „Vrijwillig” verwijst in deze context naar de keuze van de bestemming door de repatriant. Een dergelijke vrijwillige keuze van de bestemming kan ook worden gemaakt bij de voorbereiding van een verwijderingsoperatie: er kunnen gevallen zijn waarin de repatriant liever naar een ander derde land wordt verwijderd dan het land van doorreis of herkomst.

| — | Specificatie van het land van terugkeer in geval van verwijdering: indien een termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend, is het de verantwoordelijkheid van de repatriant om ervoor te zorgen dat hij binnen de gestelde termijn aan zijn terugkeerverplichting voldoet en hoeft het land van terugkeer in principe niet te worden gespecificeerd. Alleen indien lidstaten dwangmaatregelen moeten gebruiken (verwijdering), moet worden gespecificeerd naar welk derde land de persoon zal worden verwijderd (zie punt 1.5). |
| --- | --- |

—

Specificatie van het land van terugkeer in geval van verwijdering: indien een termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend, is het de verantwoordelijkheid van de repatriant om ervoor te zorgen dat hij binnen de gestelde termijn aan zijn terugkeerverplichting voldoet en hoeft het land van terugkeer in principe niet te worden gespecificeerd. Alleen indien lidstaten dwangmaatregelen moeten gebruiken (verwijdering), moet worden gespecificeerd naar welk derde land de persoon zal worden verwijderd (zie punt 1.5).

1.4.   Terugkeerbesluit

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 4, en artikel 6, lid 6

De administratieve of rechterlijke beslissing of handeling waarbij wordt vastgesteld dat het verblijf van een onderdaan van een derde land illegaal is of dit illegaal wordt verklaard en een terugkeerverplichting wordt opgelegd of vastgesteld.

De definitie van „terugkeerbesluit” is toegespitst op twee essentiële elementen. Een terugkeerbesluit moet het volgende bevatten:

| 1. | een verklaring over de onwettigheid van het verblijf, en |
| --- | --- |

1.

een verklaring over de onwettigheid van het verblijf, en

| 2. | de oplegging van een terugkeerverplichting. |
| --- | --- |

2.

de oplegging van een terugkeerverplichting.

Een terugkeerbesluit kan nog andere elementen bevatten, zoals een inreisverbod, een termijn voor vrijwillig vertrek of de vermelding van het land van terugkeer; als het land van terugkeer niet wordt vermeld, moeten de lidstaten ervoor zorgen dat het beginsel van non-refoulement in acht wordt genomen overeenkomstig artikel 5 van de terugkeerrichtlijn.

De lidstaten beschikken over een ruime vrijheid wat betreft de vorm waarin een terugkeerbesluit kan worden vastgesteld (beslissing of handeling, rechterlijk of administratief).

Terugkeerbesluiten kunnen worden genomen in de vorm van een op zichzelf staande handeling of beslissing of samen met andere besluiten, zoals een verwijderingsbesluit of een besluit tot beëindiging van het legale verblijf (zie punt 12.1 hieronder).

In een terugkeerbesluit wordt de illegaliteit van een verblijf in de lidstaat die het besluit heeft uitgevaardigd, vastgesteld, met vermelding van de verplichting om het grondgebied van de EU-lidstaten en de met Schengen geassocieerde landen te verlaten. Bovendien moet erop worden gewezen dat een terugkeerbesluit overeenkomstig artikel 11 kan vergezeld gaan van een voor de hele EU geldend inreisverbod (bindend voor alle door de terugkeerrichtlijn gebonden lidstaten).

Verdere verduidelijking

| — | De flexibele definitie van „terugkeerbesluit” sluit niet uit dat het besluit waarin de terugkeerverplichting wordt opgelegd, wordt genomen in de vorm van een strafrechtelijke veroordeling en in het kader van een strafrechtelijke procedure — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor
   (10) (punt 39). |
| --- | --- |

—

De flexibele definitie van „terugkeerbesluit” sluit niet uit dat het besluit waarin de terugkeerverplichting wordt opgelegd, wordt genomen in de vorm van een strafrechtelijke veroordeling en in het kader van een strafrechtelijke procedure — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor
   (10) (punt 39).

1.5.   Verwijderingsbesluit

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 5, en artikel 8, lid 3

Een administratieve of rechterlijke beslissing of handeling waarmee de tenuitvoerlegging van de terugkeerverplichting, d.w.z. de fysieke verwijdering uit de lidstaat, wordt bevolen.

Een verwijderingsbesluit kan samen met een terugkeerbesluit (eenstapsprocedure) of afzonderlijk (tweestapsprocedure) worden uitgevaardigd. In de gevallen waarin het terugkeerbesluit en verwijderingsbesluit samen in één stap worden uitgevaardigd, moet duidelijk worden gemaakt — indien een termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend — dat de verwijdering alleen plaatsvindt indien niet binnen de termijn voor vrijwillig vertrek aan de terugkeerverplichting is voldaan.

Gezien de verplichting van de lidstaten om te allen tijde het beginsel van non-refoulement in acht te nemen, kan verwijdering (fysieke verwijdering uit de lidstaat) niet naar een niet-gespecificeerde bestemming plaatsvinden, maar alleen naar een gespecificeerd land van terugkeer. De repatriant moet vooraf op de hoogte worden gebracht van de bestemming waarnaar hij wordt verwijderd, zodat hij eventueel redenen kan aanvoeren waarom de verwijdering naar de voorgestelde bestemming volgens hem in strijd zou zijn met het beginsel van non-refoulement en zodat hij gebruik kan maken van het recht op beroep. De Commissie beveelt aan om het land van terugkeer te vermelden in het afzonderlijke verwijderingsbesluit (tweestapsprocedure), of om het land waarnaar de betrokkene in geval van niet-naleving van de terugkeerverplichting zal worden verwijderd te vermelden in het gecombineerde terugkeer- en verwijderingsbesluit (eenstapsprocedure), of om de onderdaan van een derde land via een andere beslissing of handeling te informeren.

1.6.   Risico op onderduiken

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 7, overweging 6

Het in een bepaald geval bestaan van redenen, gebaseerd op objectieve, in wetgeving vastgelegde criteria, om aan te nemen dat een onderdaan van een derde land jegens wie een terugkeerprocedure loopt, zich zal onttrekken aan het toezicht.

Het al dan niet bestaan van een „risico op onderduiken” is een doorslaggevend element om te bepalen of al dan niet een termijn voor vrijwillig vertrek wordt toegekend en om te beslissen over de noodzaak van bewaring.

De lidstaten moeten dit risico op onderduiken inschatten op basis van objectieve criteria die in hun nationale wetgeving zijn vastgelegd. Dit wordt indirect bevestigd door het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-528/15, Al Chodor
   (11), die verband hield met de definitie van „risico op onderduiken” in artikel 2, onder n), (12) van de Dublinverordening, welke tekst in wezen identiek is aan de definitie in artikel 3, lid 7, van de terugkeerrichtlijn. In dat arrest heeft het Hof van Justitie bepaald dat deze objectieve criteria duidelijk moeten worden vastgelegd in dwingende bepalingen van algemene strekking en dat vaste nationale rechtspraak waarin een consistente administratieve praktijk wordt bevestigd, niet kan volstaan. Het Europees Hof van Justitie heeft ook geconcludeerd dat bij gebreke van dergelijke criteria in juridisch bindende bepalingen van algemene strekking de bewaring onwettig moet worden verklaard.

De lidstaten beschikken over een ruime vrijheid bij het vaststellen van die criteria, maar dienen terdege rekening te houden met de volgende criteria als aanwijzingen dat een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land mogelijk zal onderduiken:

| — | het ontbreken van documenten; |
| --- | --- |

—

het ontbreken van documenten;

| — | het ontbreken van een verblijfplaats; vaste woonplaats of betrouwbaar adres; |
| --- | --- |

—

het ontbreken van een verblijfplaats; vaste woonplaats of betrouwbaar adres;

| — | verzuim zich bij de bevoegde autoriteiten te melden; |
| --- | --- |

—

verzuim zich bij de bevoegde autoriteiten te melden;

| — | de expliciete vermelding van de intentie om de terugkeergerelateerde maatregelen (bijvoorbeeld een terugkeerbesluit of maatregelen ter voorkoming van onderduiken) niet te zullen naleven; |
| --- | --- |

—

de expliciete vermelding van de intentie om de terugkeergerelateerde maatregelen (bijvoorbeeld een terugkeerbesluit of maatregelen ter voorkoming van onderduiken) niet te zullen naleven;

| — | het bestaan van een veroordeling wegens een strafrechtelijke inbreuk, met inbegrip van een ernstige strafrechtelijke inbreuk in een andere lidstaat (13); |
| --- | --- |

—

het bestaan van een veroordeling wegens een strafrechtelijke inbreuk, met inbegrip van een ernstige strafrechtelijke inbreuk in een andere lidstaat (13);

| — | lopende strafrechtelijke onderzoeken en procedures; |
| --- | --- |

—

lopende strafrechtelijke onderzoeken en procedures;

| — | niet-naleving van een terugkeerbesluit, inclusief met een verplichting om binnen de termijn voor vrijwillig vertrek terug te keren; |
| --- | --- |

—

niet-naleving van een terugkeerbesluit, inclusief met een verplichting om binnen de termijn voor vrijwillig vertrek terug te keren;

| — | voorafgaand gedrag (bv. ontsnapping); |
| --- | --- |

—

voorafgaand gedrag (bv. ontsnapping);

| — | gebrek aan financiële middelen; |
| --- | --- |

—

gebrek aan financiële middelen;

| — | tegen de betrokkene is een terugkeerbesluit uitgevaardigd door een andere lidstaat; |
| --- | --- |

—

tegen de betrokkene is een terugkeerbesluit uitgevaardigd door een andere lidstaat;

| — | niet-naleving van de verplichting om naar het grondgebied van een andere lidstaat te gaan die een geldige verblijfsvergunning of een andere vorm van toestemming tot verblijf heeft verleend; |
| --- | --- |

—

niet-naleving van de verplichting om naar het grondgebied van een andere lidstaat te gaan die een geldige verblijfsvergunning of een andere vorm van toestemming tot verblijf heeft verleend;

| — | illegale binnenkomst op het grondgebied van de EU-lidstaten en de met Schengen geassocieerde landen. |
| --- | --- |

—

illegale binnenkomst op het grondgebied van de EU-lidstaten en de met Schengen geassocieerde landen.

In nationale wetgeving kunnen andere objectieve criteria worden vastgelegd om te bepalen of een risico op onderduiken bestaat.

Overeenkomstig de algemene beginselen van het Unierecht, met name het evenredigheidsbeginsel, moeten alle op grond van de terugkeerrichtlijn genomen besluiten worden vastgesteld op basis van een individuele beoordeling van elk geval. De bovenstaande lijst van criteria moet in elk stadium van de terugkeerprocedure worden meegewogen in de algemene beoordeling van elke individuele situatie, maar kan niet de enige basis zijn om er automatisch van uit te gaan dat een risico op onderduiken bestaat, omdat het vaak een combinatie van de bovengenoemde criteria zal zijn die een basis verschaft voor de conclusie dat een dergelijk risico bestaat. Elke automatische conclusie, bijvoorbeeld dat illegale binnenkomst of het ontbreken van documenten betekent dat er een risico op onderduiken bestaat, moet worden vermeden. Bij deze individuele beoordeling moet rekening worden gehouden met alle relevante factoren, waaronder de leeftijd, de gezondheidstoestand en de sociale situatie van de betrokkenen die mogelijk direct van invloed zijn op het risico dat de onderdaan van een derde land onderduikt. In sommige gevallen kan die beoordeling leiden tot de conclusie dat er geen risico op onderduiken bestaat, ook al is aan een of meer van de in de nationale wetgeving vastgestelde criteria voldaan.

Naast de hierboven genoemde criteria die kunnen wijzen op het bestaan van een risico op onderduiken, en zonder afbreuk te doen aan het recht van betrokken onderdanen van derde landen om te worden gehoord noch aan hun recht op een doeltreffende voorziening in rechte, kunnen in nationale wetgeving ook bepaalde objectieve omstandigheden worden aangemerkt als bewijs van een weerlegbaar vermoeden dat er een risico op onderduiken bestaat (d.w.z. dat de onderdaan van een derde land dient te weerleggen dat, ondanks het bestaan van onderstaande omstandigheden, een dergelijk risico niet bestaat), zoals:

| — | weigeren om mee te werken aan het identificatieproces, valse of vervalste identiteitsdocumenten gebruiken, bestaande documenten vernietigen of anderszins verwijderen, of weigeren vingerafdrukken te laten maken; |
| --- | --- |

—

weigeren om mee te werken aan het identificatieproces, valse of vervalste identiteitsdocumenten gebruiken, bestaande documenten vernietigen of anderszins verwijderen, of weigeren vingerafdrukken te laten maken;

| — | zich op gewelddadige of frauduleuze wijze tegen de terugkeeroperatie verzetten; |
| --- | --- |

—

zich op gewelddadige of frauduleuze wijze tegen de terugkeeroperatie verzetten;

| — | een maatregel ter voorkoming van onderduiken niet naleven (zie punt 6.2); |
| --- | --- |

—

een maatregel ter voorkoming van onderduiken niet naleven (zie punt 6.2);

| — | een bestaand inreisverbod niet naleven; |
| --- | --- |

—

een bestaand inreisverbod niet naleven;

| — | zich schuldig maken aan niet-toegestane secundaire bewegingen naar een andere lidstaat. |
| --- | --- |

—

zich schuldig maken aan niet-toegestane secundaire bewegingen naar een andere lidstaat.

De Commissie beveelt aan om in nationale wetgeving in dergelijke weerlegbare vermoedens te voorzien.

1.7.   Vrijwillig vertrek

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 8

Het nakomen van de verplichting om binnen de in het terugkeerbesluit gestelde termijn terug te keren.

Vrijwillig vertrek verwijst in de context van het terugkeeracquis van de Unie naar het vrijwillig nakomen van een verplichting om naar een derde land terug te keren. De term „vrijwillig vertrek” omvat geen gevallen waarin legaal verblijvende onderdanen van derde landen zelf besluiten om naar hun land van herkomst terug te keren. Zo'n „werkelijk” vrijwillige terugkeer (scenario 1 in het onderstaande schema) valt buiten het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn, omdat het om legaal verblijvende onderdanen van derde landen gaat. Het vertrek van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die nog niet zijn opgespoord of aangehouden (bv. personen die hun toegestane verblijfsduur hebben overschreden), kan worden geacht onder de definitie van „vrijwillig vertrek” te vallen. Voor deze personen geldt al een „abstracte” terugkeerverplichting op grond van de terugkeerrichtlijn, en zodra de autoriteiten in kennis komen van hun illegale verblijf, kunnen tegen hen een terugkeerbesluit én inreisverbod worden uitgevaardigd (uiterlijk bij de uitreiscontrole — zie de punten 5.1 en 11.3).

De terugkeerrichtlijn heeft derhalve alleen betrekking op de scenario's 2 en 3 hieronder:

2. VRIJWILLIG VERTREK: vrijwillige naleving van een terugkeerverplichting van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen

3. VERWIJDERING: gedwongen naleving van een terugkeerverplichting van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen

2 + 3 = "Terugkeer" (in de zin van artikel 3, lid 3, van de terugkeerrichtlijn)

1. VRIJWILLIGE TERUGKEER: vrijwillige terugkeer van legaal verblijvende onderdanen van derde landen

Van het nationale grondgebied van een lidstaat naar het grondgebied van een andere lidstaat gaan overeenkomstig artikel 6, lid 2, (zie punt 5.4 hieronder) kan niet als vrijwillig vertrek worden beschouwd. In de definitie van „vrijwillig vertrek” is gesteld dat het altijd om een vertrek naar een derde land moet gaan. Specifieke regels voor de doorreis over land via het grondgebied van andere lidstaten in de context van vrijwillig vertrek zijn beschreven in punt 6.4 hieronder.

1.8.   Kwetsbare personen

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 9

Minderjarigen, niet-begeleide minderjarigen, personen met een handicap, bejaarden, zwangere vrouwen, alleenstaande ouders met minderjarige kinderen en personen die gefolterd of verkracht zijn of andere ernstige vormen van psychisch, fysiek of seksueel geweld hebben ondergaan.

In tegenstelling tot de definitie van kwetsbare personen in het asielacquis (zie bijvoorbeeld artikel 21 van de richtlijn opvangvoorzieningen (Richtlijn 2013/33/EU (14)) of artikel 20, lid 3, van de erkenningsrichtlijn (Richtlijn 2011/95/EU (15)), is de definitie in de terugkeerrichtlijn opgesteld als een uitputtende lijst.

De noodzaak om speciale aandacht te besteden aan de situatie van kwetsbare personen en hun specifieke behoeften in de terugkeercontext beperkt zich echter niet tot de in artikel 3, lid 9, uitdrukkelijk opgesomde categorieën kwetsbare personen. De Commissie beveelt de lidstaten aan ook aandacht te besteden aan andere speciale kwetsbare groepen, zoals die welke zijn vermeld in het asielacquis — slachtoffers van mensenhandel of vrouwelijke genitale verminking, of personen met een ernstige ziekte of geestelijke stoornis.

De noodzaak om speciale aandacht te besteden aan de situatie van kwetsbare personen mag echter niet beperkt blijven tot de situaties die in de terugkeerrichtlijn uitdrukkelijk worden genoemd (tijdens de termijn voor vrijwillig vertrek, tijdens een uitgestelde terugkeer en tijdens bewaring). De Commissie beveelt de lidstaten dan ook aan om in alle fasen van de terugkeerprocedure aandacht te schenken aan de behoeften van kwetsbare personen, als onderdeel van de beoordeling van de individuele omstandigheden van elk geval.

2.   WERKINGSSFEER

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 2 en artikel 4, lid 4

De terugkeerrichtlijn heeft een ruime werkingssfeer en is van toepassing op alle onderdanen van derde landen die illegaal op het grondgebied van een lidstaat verblijven. De volgende lidstaten zijn momenteel door de terugkeerrichtlijn gebonden:

| — | alle EU-lidstaten, uitgezonderd het VK en Ierland; |
| --- | --- |

—

alle EU-lidstaten, uitgezonderd het VK en Ierland;

| — | Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein. |
| --- | --- |

—

Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein.

De lidstaten mogen besluiten om de richtlijn niet toe te passen op bepaalde categorieën onderdanen van derde landen:

| — | „grenszaken” overeenkomstig artikel 2, lid 2, onder a) van de terugkeerrichtlijn (zie punt 2.1), en |
| --- | --- |

—

„grenszaken” overeenkomstig artikel 2, lid 2, onder a) van de terugkeerrichtlijn (zie punt 2.1), en

| — | „strafgevallen”, overeenkomstig artikel 2, lid 2, onder b), van de terugkeerrichtlijn (zie punt 2.2). |
| --- | --- |

—

„strafgevallen”, overeenkomstig artikel 2, lid 2, onder b), van de terugkeerrichtlijn (zie punt 2.2).

Het besluit van een lidstaat om van de afwijking gebruik te maken en de richtlijn niet toe te passen op „grenszaken” of „strafzaken”, moet vooraf duidelijk worden vastgelegd in de nationale uitvoeringswetgeving (16), anders kan het geen rechtsgevolgen hebben. Er zijn geen specifieke formele vereisten voor het bekendmaken van een dergelijk besluit. Het is echter belangrijk dat uit de nationale wetgeving duidelijk — expliciet of impliciet — blijkt of en in welke mate een lidstaat van de afwijking gebruikmaakt.

Indien een lidstaat zijn besluit om gebruik te maken van de afwijkingen waarin artikel 2, lid 2, onder a) of b), van de terugkeerrichtlijn voorziet, niet vooraf openbaar heeft gemaakt, kunnen die bepalingen niet worden aangevoerd als rechtvaardiging om de terugkeerrichtlijn in individuele gevallen niet toe te passen.

Niets belet de lidstaten om het gebruik van de afwijking van artikel 2, lid 2, onder a) of b), van de terugkeerrichtlijn te beperken tot bepaalde categorieën personen (bijvoorbeeld alleen personen aan wie de toegang aan lucht- of zeegrenzen is geweigerd), mits dit in de nationale omzettingswetgeving duidelijk wordt gemaakt.

De lidstaten kunnen in een later stadium na de eerste omzetting van de terugkeerrichtlijn in nationaal recht besluiten om van de afwijking gebruik te maken. Dit mag echter geen nadelige gevolgen hebben voor personen die reeds gebruik konden maken van de gevolgen van de terugkeerrichtlijn (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-297/12, Filev en Osmani
   (17): „
  Voor zover een lidstaat [...] nog geen gebruik heeft gemaakt van deze mogelijkheid [...] kan deze lidstaat niet aanvoeren dat hij krachtens artikel 2, lid 2, onder b, de werkingssfeer ratione personae van deze richtlijn kan beperken ten aanzien van personen jegens wie de richtlijn reeds effecten sorteerde
  ”).

2.1.   Grenszaken — Artikel 2, lid 2, onder a)

Personen aan wie de toegang is geweigerd en die zich in een transitzone of een grensgebied van een lidstaat bevinden, zijn in de lidstaten vaak onderworpen aan bijzondere regels: op grond van een „juridische fictie” worden die personen soms niet beschouwd als „op het grondgebied van de betrokken lidstaat verblijvend” en worden specifieke regels toegepast. In de terugkeerrichtlijn wordt deze benadering niet gevolgd en wordt elke onderdaan van een derde land die fysiek op het grondgebied van een lidstaat verblijft, beschouwd als een persoon die onder het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn valt.

Het staat de lidstaten echter vrij om te besluiten de richtlijn niet toe te passen op „grenszaken”, waaronder wordt verstaan onderdanen van derde landen:

| — | aan wie de toegang is geweigerd overeenkomstig artikel 13 van de Schengengrenscode
   (18)
  , of |
| --- | --- |

—

aan wie de toegang is geweigerd overeenkomstig artikel 13 van de Schengengrenscode
   (18)
  , of

| — | die door de bevoegde autoriteiten zijn aangehouden of onderschept wegens het op niet reguliere wijze overschrijden over land, over zee of door de lucht van de buitengrens van een lidstaat, en die vervolgens geen vergunning of recht hebben verkregen om in die lidstaat te verblijven. |
| --- | --- |

—

die door de bevoegde autoriteiten zijn aangehouden of onderschept wegens het op niet reguliere wijze overschrijden over land, over zee of door de lucht van de buitengrens van een lidstaat, en die vervolgens geen vergunning of recht hebben verkregen om in die lidstaat te verblijven.

De gebruikmaking van deze afwijking kan nuttig zijn, bijvoorbeeld in het geval van lidstaten in de voorste linie die met een aanzienlijke migratiedruk worden geconfronteerd, als dit kan leiden tot effectievere procedures; in dergelijke gevallen beveelt de Commissie aan om van deze afwijking gebruik te maken.

In nationale procedures voor „grenszaken” moeten de algemene beginselen van het internationale recht, de grondrechten van de betrokken onderdanen van derde landen en de in artikel 4, lid 4, van de terugkeerrichtlijn vastgelegde waarborgen worden gerespecteerd (zie punt 2.2).

Verdere verduidelijking

| — | Artikel 2, lid 2, onder a), impliceert een rechtstreeks temporeel en ruimtelijk verband met de overschrijding van de buitengrens. Het betreft derhalve onderdanen van derde landen die door de bevoegde autoriteiten zijn aangehouden of onderschept op het moment dat zij op irreguliere wijze de buitengrens overschreden of zich in de nabijheid van die buitengrens bevonden na deze te hebben overschreden — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 72). |
| --- | --- |

—

Artikel 2, lid 2, onder a), impliceert een rechtstreeks temporeel en ruimtelijk verband met de overschrijding van de buitengrens. Het betreft derhalve onderdanen van derde landen die door de bevoegde autoriteiten zijn aangehouden of onderschept op het moment dat zij op irreguliere wijze de buitengrens overschreden of zich in de nabijheid van die buitengrens bevonden na deze te hebben overschreden — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 72).

| — | Bijvoorbeeld de volgende categorieën personen vallen onder „
  door de bevoegde autoriteiten [...] aangehouden of onderschept wegens het op niet reguliere wijze overschrijden [...] van de buitengrens
  ” omdat er nog een DIRECT verband bestaat met het irregulier overschrijden van de grens:






  — | personen die irregulier per boot in een lidstaat aankomen en bij aankomst of kort daarna zijn aangehouden; |
| --- | --- | --- |

—

Bijvoorbeeld de volgende categorieën personen vallen onder „
  door de bevoegde autoriteiten [...] aangehouden of onderschept wegens het op niet reguliere wijze overschrijden [...] van de buitengrens
  ” omdat er nog een DIRECT verband bestaat met het irregulier overschrijden van de grens:

—

personen die irregulier per boot in een lidstaat aankomen en bij aankomst of kort daarna zijn aangehouden;

| — | personen die door de politie zijn gearresteerd nadat zij over een grenshek zijn geklommen; |
| --- | --- |

—

personen die door de politie zijn gearresteerd nadat zij over een grenshek zijn geklommen;

| — | irregulier binnengekomen personen die de trein/bus verlaten waarmee zij direct het grondgebied van een lidstaat zijn binnengebracht (zonder eerdere tussenstop op het grondgebied van een lidstaat). |
| --- | --- |

—

irregulier binnengekomen personen die de trein/bus verlaten waarmee zij direct het grondgebied van een lidstaat zijn binnengebracht (zonder eerdere tussenstop op het grondgebied van een lidstaat).

| — | De volgende categorieën personen vallen niet onder „
  door de bevoegde autoriteiten [...] aangehouden of onderschept wegens het op niet reguliere wijze overschrijden [...] van de buitengrens
  ” omdat er geen DIRECT verband meer bestaat met het irregulier overschrijden van de grens:






  — | irregulier binnengekomen personen die binnen een bepaalde tijd na de irreguliere binnenkomst op het grondgebied van een lidstaat zijn aangehouden; |
| --- | --- | --- |

—

De volgende categorieën personen vallen niet onder „
  door de bevoegde autoriteiten [...] aangehouden of onderschept wegens het op niet reguliere wijze overschrijden [...] van de buitengrens
  ” omdat er geen DIRECT verband meer bestaat met het irregulier overschrijden van de grens:

—

irregulier binnengekomen personen die binnen een bepaalde tijd na de irreguliere binnenkomst op het grondgebied van een lidstaat zijn aangehouden;

| — | irreguliere migranten die zijn aangehouden in een grensgebied, tenzij er nog een direct verband bestaat met het irregulier overschrijden van de grens; |
| --- | --- |

—

irreguliere migranten die zijn aangehouden in een grensgebied, tenzij er nog een direct verband bestaat met het irregulier overschrijden van de grens;

| — | irreguliere migranten die een bus verlaten waarmee zij uit een derde land zijn gekomen, als die bus al meerdere stops heeft gemaakt op het grondgebied van de EU; |
| --- | --- |

—

irreguliere migranten die een bus verlaten waarmee zij uit een derde land zijn gekomen, als die bus al meerdere stops heeft gemaakt op het grondgebied van de EU;

| — | irreguliere migranten die, na op een eerder moment te zijn uitgezet, een nog geldig inreisverbod schenden (tenzij zij zijn aangehouden in direct verband met het irregulier overschrijden van de grens); |
| --- | --- |

—

irreguliere migranten die, na op een eerder moment te zijn uitgezet, een nog geldig inreisverbod schenden (tenzij zij zijn aangehouden in direct verband met het irregulier overschrijden van de grens);

| — | irreguliere migranten die een binnengrens overschrijden — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 69), artikel 2, lid 2, van de richtlijn met betrekking tot buitengrenzen en artikel 14 van de Schengengrenscode die aan de buitengrenzen van toepassing is; |
| --- | --- |

—

irreguliere migranten die een binnengrens overschrijden — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 69), artikel 2, lid 2, van de richtlijn met betrekking tot buitengrenzen en artikel 14 van de Schengengrenscode die aan de buitengrenzen van toepassing is;

| — | illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die het grondgebied van de lidstaten en van de met Schengen geassocieerde landen verlaten — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 71). |
| --- | --- |

—

illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die het grondgebied van de lidstaten en van de met Schengen geassocieerde landen verlaten — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 71).

| — | Praktisch voorbeeld van gevallen die onder de bepaling „
  en die vervolgens geen toestemming of recht hebben gekregen om in die lidstaat te blijven
  ” vallen maar waarop de afwijking niet van toepassing is:






  — | irregulier binnengekomen personen die aan de buitengrens zijn aangehouden en vervolgens het recht hebben gekregen om als asielzoeker te blijven. Ook als zij — na definitieve afwijzing van hun asielverzoek — opnieuw als „illegaal verblijvend” worden aangemerkt, mogen zij niet als „grensgeval” van de werkingssfeer van de richtlijn worden uitgesloten; |
| --- | --- | --- |

—

Praktisch voorbeeld van gevallen die onder de bepaling „
  en die vervolgens geen toestemming of recht hebben gekregen om in die lidstaat te blijven
  ” vallen maar waarop de afwijking niet van toepassing is:

—

irregulier binnengekomen personen die aan de buitengrens zijn aangehouden en vervolgens het recht hebben gekregen om als asielzoeker te blijven. Ook als zij — na definitieve afwijzing van hun asielverzoek — opnieuw als „illegaal verblijvend” worden aangemerkt, mogen zij niet als „grensgeval” van de werkingssfeer van de richtlijn worden uitgesloten;

| — | een onderdaan van een derde land aan wie de toegang is geweigerd en die in de transitzone van een luchthaven verblijft (en derhalve van de werkingssfeer van de richtlijn kan worden uitgesloten), wordt om medische redenen naar een ziekenhuis overgebracht en krijgt een kortlopende nationale verblijfsvergunning (en niet slechts een uitstel van verwijdering krachtens artikel 9, lid 2, onder a)) voor de duur van de ziekenhuisopname. |
| --- | --- |

—

een onderdaan van een derde land aan wie de toegang is geweigerd en die in de transitzone van een luchthaven verblijft (en derhalve van de werkingssfeer van de richtlijn kan worden uitgesloten), wordt om medische redenen naar een ziekenhuis overgebracht en krijgt een kortlopende nationale verblijfsvergunning (en niet slechts een uitstel van verwijdering krachtens artikel 9, lid 2, onder a)) voor de duur van de ziekenhuisopname.

| — | De vorm, inhoud en rechtsmiddelen van besluiten die worden uitgevaardigd tegen onderdanen van derde landen die krachtens artikel 2, lid 2, onder a), van het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn zijn uitgesloten, vallen onder het nationale recht. |
| --- | --- |

—

De vorm, inhoud en rechtsmiddelen van besluiten die worden uitgevaardigd tegen onderdanen van derde landen die krachtens artikel 2, lid 2, onder a), van het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn zijn uitgesloten, vallen onder het nationale recht.

| — | De weigering van toegang op grond van artikel 14 van de Schengengrenscode geldt voor eenieder die niet aan de in artikel 6, lid 1, van de Schengengrenscode beschreven toegangsvoorwaarden voldoet. |
| --- | --- |

—

De weigering van toegang op grond van artikel 14 van de Schengengrenscode geldt voor eenieder die niet aan de in artikel 6, lid 1, van de Schengengrenscode beschreven toegangsvoorwaarden voldoet.

| — | Personen aan wie de toegang wordt geweigerd in een transitzone van een luchthaven of aan een grensdoorlaatpost op het grondgebied van een lidstaat, vallen binnen de werkingssfeer van de terugkeerrichtlijn (omdat zij zich al fysiek op het grondgebied bevinden). De lidstaten kunnen echter gebruikmaken van de afwijking van artikel 2, lid 2, onder a), waarin is bepaald dat de lidstaten kunnen besluiten om de richtlijn niet op deze gevallen toe te passen. |
| --- | --- |

—

Personen aan wie de toegang wordt geweigerd in een transitzone van een luchthaven of aan een grensdoorlaatpost op het grondgebied van een lidstaat, vallen binnen de werkingssfeer van de terugkeerrichtlijn (omdat zij zich al fysiek op het grondgebied bevinden). De lidstaten kunnen echter gebruikmaken van de afwijking van artikel 2, lid 2, onder a), waarin is bepaald dat de lidstaten kunnen besluiten om de richtlijn niet op deze gevallen toe te passen.

| — | De uitzonderingen voor grenszaken op grond van artikel 2, lid 2, onder a) zijn alleen van toepassing op gevallen van aanhouding aan de buitengrenzen en niet aan de binnengrenzen — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum. |
| --- | --- |

—

De uitzonderingen voor grenszaken op grond van artikel 2, lid 2, onder a) zijn alleen van toepassing op gevallen van aanhouding aan de buitengrenzen en niet aan de binnengrenzen — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum.

| — | De tijdelijke herinvoering van controles aan de binnengrenzen maakt van binnengrenzen niet opnieuw buitengrenzen. Deze situatie heeft derhalve geen invloed op het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn. |
| --- | --- |

—

De tijdelijke herinvoering van controles aan de binnengrenzen maakt van binnengrenzen niet opnieuw buitengrenzen. Deze situatie heeft derhalve geen invloed op het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn.

| — | Grenszaken en daarop lijkende zaken die van de werkingssfeer van de richtlijn kunnen worden uitgesloten overeenkomstig artikel 2, lid 2, onder a), van de richtlijn zijn niet hetzelfde als de gevallen die in artikel 12, lid 3, van dezelfde richtlijn zijn vermeld (vereenvoudigde procedure in geval van illegale binnenkomst): de term „illegale binnenkomst” (zoals gebruikt in artikel 12, lid 3) is niet synoniem met de grenszaken en daarop lijkende zaken die in artikel 2, lid 2, onder a), van de terugkeerrichtlijn zijn beschreven. Voorbeeld: een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land die drie maanden na zijn illegale binnenkomst op het grondgebied van een lidstaat wordt aangehouden, valt niet onder artikel 2, lid 2, onder a), van de terugkeerrichtlijn, maar kan wel onder artikel 12, lid 3, van dezelfde richtlijn vallen. |
| --- | --- |

—

Grenszaken en daarop lijkende zaken die van de werkingssfeer van de richtlijn kunnen worden uitgesloten overeenkomstig artikel 2, lid 2, onder a), van de richtlijn zijn niet hetzelfde als de gevallen die in artikel 12, lid 3, van dezelfde richtlijn zijn vermeld (vereenvoudigde procedure in geval van illegale binnenkomst): de term „illegale binnenkomst” (zoals gebruikt in artikel 12, lid 3) is niet synoniem met de grenszaken en daarop lijkende zaken die in artikel 2, lid 2, onder a), van de terugkeerrichtlijn zijn beschreven. Voorbeeld: een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land die drie maanden na zijn illegale binnenkomst op het grondgebied van een lidstaat wordt aangehouden, valt niet onder artikel 2, lid 2, onder a), van de terugkeerrichtlijn, maar kan wel onder artikel 12, lid 3, van dezelfde richtlijn vallen.

2.2.   Bijzondere waarborgen voor „grenszaken”

Indien lidstaten ervoor kiezen de richtlijn niet toe te passen op grenszaken, moeten zij niettemin het beginsel van non-refoulement in acht nemen en ervoor zorgen — in overeenstemming met artikel 4, lid 4, van de terugkeerrichtlijn — dat het beschermingsniveau voor de betrokken personen niet minder gunstig is dan het niveau dat is vastgelegd in de artikelen van de terugkeerrichtlijn die betrekking hebben op:

| — | beperkingen op het gebruik van dwangmaatregelen; |
| --- | --- |

—

beperkingen op het gebruik van dwangmaatregelen;

| — | uitstel van verwijdering; |
| --- | --- |

—

uitstel van verwijdering;

| — | dringende medische zorg en noodzakelijke behandeling van ziekten, rekening houdend met de behoeften van kwetsbare personen, en |
| --- | --- |

—

dringende medische zorg en noodzakelijke behandeling van ziekten, rekening houdend met de behoeften van kwetsbare personen, en

| — | omstandigheden van bewaring. |
| --- | --- |

—

omstandigheden van bewaring.

Daarnaast moet worden benadrukt dat de waarborgen krachtens het asielacquis van de Unie (zoals met name de waarborg van toegang tot de asielprocedure) geenszins worden opgeheven door de keuze van lidstaten om de terugkeerrichtlijn niet op grenszaken toe te passen. De verplichtingen op grond van het asielacquis van de Unie omvatten met name de verplichting van de lidstaten om:

| — | onderdanen van derde landen die eventueel een verzoek om internationale bescherming willen indienen, te informeren over de mogelijkheid om dit te doen; |
| --- | --- |

—

onderdanen van derde landen die eventueel een verzoek om internationale bescherming willen indienen, te informeren over de mogelijkheid om dit te doen;

| — | ervoor te zorgen dat grenswachters en andere bevoegde autoriteiten beschikken over de relevante informatie en dat hun personeel de nodige opleiding krijgt over de herkenning van aanvragers alsmede instructies om aanvragers te informeren over waar en hoe verzoeken om internationale bescherming kunnen worden ingediend; |
| --- | --- |

—

ervoor te zorgen dat grenswachters en andere bevoegde autoriteiten beschikken over de relevante informatie en dat hun personeel de nodige opleiding krijgt over de herkenning van aanvragers alsmede instructies om aanvragers te informeren over waar en hoe verzoeken om internationale bescherming kunnen worden ingediend;

| — | regelingen te treffen voor tolkdiensten voor zover dat nodig is om de toegang tot de procedure te vergemakkelijken; |
| --- | --- |

—

regelingen te treffen voor tolkdiensten voor zover dat nodig is om de toegang tot de procedure te vergemakkelijken;

| — | ervoor te zorgen dat organisaties en personen die verzoekers bij grensdoorlaatposten, inclusief transitzones, aan buitengrenzen adviseren en begeleiden, daadwerkelijk toegang krijgen. |
| --- | --- |

—

ervoor te zorgen dat organisaties en personen die verzoekers bij grensdoorlaatposten, inclusief transitzones, aan buitengrenzen adviseren en begeleiden, daadwerkelijk toegang krijgen.

Verdere verduidelijking

| — | Praktische toepassing van deze bepaling bij weigering van toegang aan de grens: er zijn twee mogelijkheden: de persoon bevindt zich fysiek op het grondgebied van een lidstaat nadat hem de toegang aan de grens is geweigerd (bv. in een transitzone van een luchthaven), of de persoon bevindt zich niet fysiek op het grondgebied van een lidstaat (bv. de persoon is de toegang aan een landgrens geweigerd en bevindt zich fysiek nog op het grondgebied van een derde land). In het eerste geval moeten de waarborgen van artikel 4, lid 4, van de terugkeerrichtlijn worden toegepast; in het tweede geval is artikel 4, lid 4, niet van toepassing. |
| --- | --- |

—

Praktische toepassing van deze bepaling bij weigering van toegang aan de grens: er zijn twee mogelijkheden: de persoon bevindt zich fysiek op het grondgebied van een lidstaat nadat hem de toegang aan de grens is geweigerd (bv. in een transitzone van een luchthaven), of de persoon bevindt zich niet fysiek op het grondgebied van een lidstaat (bv. de persoon is de toegang aan een landgrens geweigerd en bevindt zich fysiek nog op het grondgebied van een derde land). In het eerste geval moeten de waarborgen van artikel 4, lid 4, van de terugkeerrichtlijn worden toegepast; in het tweede geval is artikel 4, lid 4, niet van toepassing.

| — | De inachtneming van het beginsel van non-refoulement dat in artikel 4, lid 4, onder b), van de terugkeerrichtlijn wordt erkend — en dat is verankerd in artikel 19, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie evenals in artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens („EVRM”) — is absoluut en mag in geen geval worden beperkt, ook niet als vreemdelingen een bedreiging voor de openbare orde vormen of een bijzonder misdrijf hebben begaan. Dergelijke personen kunnen worden uitgesloten van de vluchtelingenstatus of subsidiaire-beschermingsstatus, maar mogen niet worden teruggestuurd naar een plaats waar zij het risico lopen te worden gemarteld of gedood. |
| --- | --- |

—

De inachtneming van het beginsel van non-refoulement dat in artikel 4, lid 4, onder b), van de terugkeerrichtlijn wordt erkend — en dat is verankerd in artikel 19, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie evenals in artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens („EVRM”) — is absoluut en mag in geen geval worden beperkt, ook niet als vreemdelingen een bedreiging voor de openbare orde vormen of een bijzonder misdrijf hebben begaan. Dergelijke personen kunnen worden uitgesloten van de vluchtelingenstatus of subsidiaire-beschermingsstatus, maar mogen niet worden teruggestuurd naar een plaats waar zij het risico lopen te worden gemarteld of gedood.

2.3.   Straf- en uitleveringszaken

Het staat de lidstaten vrij om te besluiten de richtlijn niet toe te passen op onderdanen van derde landen:

| — | die verplicht zijn tot terugkeer als strafrechtelijke sanctie overeenkomstig de nationale wetgeving, |
| --- | --- |

—

die verplicht zijn tot terugkeer als strafrechtelijke sanctie overeenkomstig de nationale wetgeving,

| — | die verplicht zijn tot terugkeer als gevolg van een strafrechtelijke sanctie overeenkomstig de nationale wetgeving |
| --- | --- |

—

die verplicht zijn tot terugkeer als gevolg van een strafrechtelijke sanctie overeenkomstig de nationale wetgeving

| — | jegens wie een uitleveringsprocedure loopt. |
| --- | --- |

—

jegens wie een uitleveringsprocedure loopt.

Verdere verduidelijking

| — | De strafzaken zoals in deze bepaling bedoeld, zijn die welke in de nationale rechtsstelsels van de lidstaten doorgaans als misdrijf worden beschouwd.






  — | In C-297/12, Filev en Osmani, heeft het Europees Hof van Justitie verduidelijkt dat inbreuken op de bepalingen van de nationale wetgeving inzake verdovende middelen en veroordelingen voor drugshandel zaken kunnen zijn waarop de afwijking van toepassing is. |
| --- | --- | --- |

—

De strafzaken zoals in deze bepaling bedoeld, zijn die welke in de nationale rechtsstelsels van de lidstaten doorgaans als misdrijf worden beschouwd.

—

In C-297/12, Filev en Osmani, heeft het Europees Hof van Justitie verduidelijkt dat inbreuken op de bepalingen van de nationale wetgeving inzake verdovende middelen en veroordelingen voor drugshandel zaken kunnen zijn waarop de afwijking van toepassing is.

| — | In C-329/11, Achughbabian, heeft het Europees Hof van Justitie bevestigd dat deze afwijking niet kan worden gebruikt voor onderdanen van derde landen die alleen het strafbare feit van illegaal verblijf hebben gepleegd zonder de terugkeerrichtlijn zijn doel en bindend karakter te ontnemen. |
| --- | --- |

—

In C-329/11, Achughbabian, heeft het Europees Hof van Justitie bevestigd dat deze afwijking niet kan worden gebruikt voor onderdanen van derde landen die alleen het strafbare feit van illegaal verblijf hebben gepleegd zonder de terugkeerrichtlijn zijn doel en bindend karakter te ontnemen.

| — | Kleinere migratiegerelateerde inbreuken, zoals alleen maar irreguliere binnenkomst of illegaal verblijf, kunnen het gebruik van deze afwijking niet rechtvaardigen. |
| --- | --- |

—

Kleinere migratiegerelateerde inbreuken, zoals alleen maar irreguliere binnenkomst of illegaal verblijf, kunnen het gebruik van deze afwijking niet rechtvaardigen.

| — | Uitleveringsprocedures houden niet noodzakelijkerwijs verband met terugkeerprocedures. In het Europees Verdrag betreffende uitlevering (19) van 1957 wordt uitlevering omschreven als de overdracht van „
  personen [...] die door de rechterlijke autoriteiten van de verzoekende Partij vervolgd worden ter zake van een strafbaar feit of gezocht worden tot tenuitvoerlegging van een straf of maatregel
  ”. Er kunnen echter overlappingen zijn en deze afwijking heeft tot doel duidelijk te maken dat de lidstaten de mogelijkheid hebben om de procedurele waarborgen in de terugkeerrichtlijn niet toe te passen bij de tenuitvoerlegging van een terugkeer in het kader van een uitleveringsprocedure. |
| --- | --- |

—

Uitleveringsprocedures houden niet noodzakelijkerwijs verband met terugkeerprocedures. In het Europees Verdrag betreffende uitlevering (19) van 1957 wordt uitlevering omschreven als de overdracht van „
  personen [...] die door de rechterlijke autoriteiten van de verzoekende Partij vervolgd worden ter zake van een strafbaar feit of gezocht worden tot tenuitvoerlegging van een straf of maatregel
  ”. Er kunnen echter overlappingen zijn en deze afwijking heeft tot doel duidelijk te maken dat de lidstaten de mogelijkheid hebben om de procedurele waarborgen in de terugkeerrichtlijn niet toe te passen bij de tenuitvoerlegging van een terugkeer in het kader van een uitleveringsprocedure.

3.   GUNSTIGERE BEPALINGEN

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 4

Hoewel de terugkeerrichtlijn tot doel heeft de terugkeerprocedures in de lidstaten te harmoniseren, laat ze gunstigere bepalingen uit bilaterale of multilaterale internationale overeenkomsten (artikel 4, lid 1) uitdrukkelijk onverlet.

De terugkeerrichtlijn laat ook „
  de bepalingen van het communautaire acquis op het gebied van immigratie en asiel die gunstiger zijn voor de onderdanen van derde landen„
  (artikel 4, lid 2) onverlet, alsook dat”
  de lidstaten bepalingen kunnen aannemen of handhaven die gunstiger zijn voor de personen op wie de richtlijn van toepassing is, mits deze bepalingen verenigbaar zijn met de richtlijn
  ” (artikel 4, lid 3).

Verdere verduidelijking

| — | Aangezien de terugkeerrichtlijn tot doel heeft gemeenschappelijke minimumnormen met betrekking tot de eerbiediging van de grondrechten van personen in terugkeerprocedures voor te schrijven, moet „gunstiger” altijd worden uitgelegd als „gunstiger voor de repatriant” en niet gunstiger voor de lidstaat die een persoon uitzet/verwijdert. |
| --- | --- |

—

Aangezien de terugkeerrichtlijn tot doel heeft gemeenschappelijke minimumnormen met betrekking tot de eerbiediging van de grondrechten van personen in terugkeerprocedures voor te schrijven, moet „gunstiger” altijd worden uitgelegd als „gunstiger voor de repatriant” en niet gunstiger voor de lidstaat die een persoon uitzet/verwijdert.

| — | Het staat de lidstaten niet vrij om strengere normen toe te passen op gebieden die onder de terugkeerrichtlijn vallen: zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-61/11, El Dridi
   (20) (punt 33): „
  [...] [Richtlijn 2008/115] evenwel niet toestaat dat die staten op het door de richtlijn geregelde gebied strengere normen toepassen.
  ” |
| --- | --- |

—

Het staat de lidstaten niet vrij om strengere normen toe te passen op gebieden die onder de terugkeerrichtlijn vallen: zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-61/11, El Dridi
   (20) (punt 33): „
  [...] [Richtlijn 2008/115] evenwel niet toestaat dat die staten op het door de richtlijn geregelde gebied strengere normen toepassen.
  ”

| — | Een boete opleggen in plaats van een terugkeerbesluit uitvaardigen: de terugkeerrichtlijn staat niet toe dat een mechanisme wordt ingevoerd dat in geval van illegaal verblijf van onderdanen van derde landen op het grondgebied van een lidstaat, afhankelijk van de omstandigheden, voorziet in ofwel een geldboete ofwel verwijdering, aangezien de twee maatregelen elkaar uitsluiten (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-38/14, Zaizoune
   (21)). |
| --- | --- |

—

Een boete opleggen in plaats van een terugkeerbesluit uitvaardigen: de terugkeerrichtlijn staat niet toe dat een mechanisme wordt ingevoerd dat in geval van illegaal verblijf van onderdanen van derde landen op het grondgebied van een lidstaat, afhankelijk van de omstandigheden, voorziet in ofwel een geldboete ofwel verwijdering, aangezien de twee maatregelen elkaar uitsluiten (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-38/14, Zaizoune
   (21)).

| — | De toepassing van delen van de terugkeerrichtlijn op personen die van de werkingssfeer ervan zijn uitgesloten krachtens artikel 2, lid 2, onder a) en b), is verenigbaar met de richtlijn en kan worden geacht onder artikel 4, lid 3, te vallen omdat die praktijk gunstiger zou zijn voor de betrokken onderdaan van een derde land. |
| --- | --- |

—

De toepassing van delen van de terugkeerrichtlijn op personen die van de werkingssfeer ervan zijn uitgesloten krachtens artikel 2, lid 2, onder a) en b), is verenigbaar met de richtlijn en kan worden geacht onder artikel 4, lid 3, te vallen omdat die praktijk gunstiger zou zijn voor de betrokken onderdaan van een derde land.

4.   SANCTIES VOOR INBREUKEN OP MIGRATIEREGELS

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — zoals door het Europees Hof van Justitie uitgelegd in de zaken C-61/11, El Dridi, C-329/11, Achughbabian, C-430/11, Sagor, C-297/12, Filev en Osmani, C-38/14, Zaizoune, C-290/14, Celaj, C-47/15, Affum.

Het staat de lidstaten vrij om doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties vast te leggen, met inbegrip van een gevangenisstraf als strafrechtelijke sanctie, in verband met inbreuken op migratieregels, mits die maatregelen de toepassing van de terugkeerrichtlijn niet in het gedrang brengen en de volledige inachtneming van de grondrechten waarborgen, met name die welke zijn gegarandeerd door het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, uitgelegd in overeenstemming met de desbetreffende bepalingen van het EVRM. Het is aan de lidstaten om in hun nationale wetgeving vast te leggen welke soorten inbreuken op migratieregels moeten worden bestraft.

Niets belet de lidstaten om inbreuken op migratieregels die ook in andere lidstaten zijn begaan, in hun nationale strafrecht te behandelen en in aanmerking te nemen.

Niet-naleving van een inreisverbod: de lidstaten kunnen strafrechtelijke sancties vaststellen tegen illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die zijn teruggekeerd maar die het grondgebied van een lidstaat opnieuw binnenkomen in strijd met een inreisverbod. Deze strafrechtelijk sancties zijn alleen toegestaan indien het inreisverbod tegen de onderdaan van een derde land in overeenstemming is met de bepalingen van de richtlijn. Bij deze strafrechtelijke sancties moeten de grondrechten en het Verdrag van Genève van 1951 (22), met name artikel 31, lid 1, (23) volledig in acht worden genomen (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-290/14, Celaj
   (24)).

| — | De terugkeerrichtlijn vormt geen beletsel om in overeenstemming met de nationale strafrechtelijke regels strafrechtelijke sancties op te leggen aan onderdanen van derde landen op wie de door de richtlijn vastgestelde terugkeerprocedures zonder succes zijn toegepast en die illegaal op het grondgebied van een lidstaat verblijven zonder gerechtvaardigde reden om niet terug te keren. Strafrechtelijke sancties die tot doel hebben dergelijke repatrianten ervan te weerhouden illegaal te verblijven, moeten in volledige overeenstemming zijn met de grondrechten, met name die welke door het EVRM worden gewaarborgd (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian, punten 48 en 49) en moeten in overeenstemming zijn met het evenredigheidsbeginsel. |
| --- | --- |

—

De terugkeerrichtlijn vormt geen beletsel om in overeenstemming met de nationale strafrechtelijke regels strafrechtelijke sancties op te leggen aan onderdanen van derde landen op wie de door de richtlijn vastgestelde terugkeerprocedures zonder succes zijn toegepast en die illegaal op het grondgebied van een lidstaat verblijven zonder gerechtvaardigde reden om niet terug te keren. Strafrechtelijke sancties die tot doel hebben dergelijke repatrianten ervan te weerhouden illegaal te verblijven, moeten in volledige overeenstemming zijn met de grondrechten, met name die welke door het EVRM worden gewaarborgd (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian, punten 48 en 49) en moeten in overeenstemming zijn met het evenredigheidsbeginsel.

| — | De Commissie beveelt de lidstaten aan om in hun nationale wetgeving in doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties te voorzien (bijvoorbeeld boeten, inbeslagname van documenten, verlaging/weigering van uitkeringen/toelagen, weigering van een werkvergunning) voor onderdanen van derde landen die het terugkeerproces opzettelijk belemmeren (bv. wegwerpen van reisdocumenten, opgeven van een valse identiteit, voorkomen van identificatie, of herhaaldelijk weigeren om aan boord te gaan), mits deze sancties de verwezenlijking van de doelstelling van de terugkeerrichtlijn niet belemmeren en volledig in overeenstemming zijn met alle grondrechten. |
| --- | --- |

—

De Commissie beveelt de lidstaten aan om in hun nationale wetgeving in doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties te voorzien (bijvoorbeeld boeten, inbeslagname van documenten, verlaging/weigering van uitkeringen/toelagen, weigering van een werkvergunning) voor onderdanen van derde landen die het terugkeerproces opzettelijk belemmeren (bv. wegwerpen van reisdocumenten, opgeven van een valse identiteit, voorkomen van identificatie, of herhaaldelijk weigeren om aan boord te gaan), mits deze sancties de verwezenlijking van de doelstelling van de terugkeerrichtlijn niet belemmeren en volledig in overeenstemming zijn met alle grondrechten.

| — | Strafbaarstelling van louter illegaal verblijf: de lidstaten kunnen uitsluitend op grond van een illegaal verblijf geen in het nationaal strafrecht bepaalde gevangenisstraf opleggen vóór of tijdens de uitvoering van een terugkeerprocedure, omdat dit de terugkeer zou vertragen (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-61/11, El Dridi). De terugkeerrichtlijn belet de lidstaten echter niet om een gevangenisstraf op te leggen ter bestraffing van andere gepleegde inbreuken dan die welke voortvloeien uit het loutere feit van illegaal verblijf, ook in situaties waarin de terugkeerprocedure nog niet is afgerond (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum, punt 65). |
| --- | --- |

—

Strafbaarstelling van louter illegaal verblijf: de lidstaten kunnen uitsluitend op grond van een illegaal verblijf geen in het nationaal strafrecht bepaalde gevangenisstraf opleggen vóór of tijdens de uitvoering van een terugkeerprocedure, omdat dit de terugkeer zou vertragen (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-61/11, El Dridi). De terugkeerrichtlijn belet de lidstaten echter niet om een gevangenisstraf op te leggen ter bestraffing van andere gepleegde inbreuken dan die welke voortvloeien uit het loutere feit van illegaal verblijf, ook in situaties waarin de terugkeerprocedure nog niet is afgerond (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum, punt 65).

| — | Financiële sancties: de oplegging van een (evenredige) financiële sanctie voor illegaal verblijf op grond van het nationale strafrecht is op zich niet onverenigbaar met de doelstellingen van de terugkeerrichtlijn, omdat het niet belet een terugkeerbesluit uit te vaardigen en uit te voeren met volledige inachtneming van de voorwaarden die in de richtlijn zijn vastgesteld (zie het arrest van het Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor). Nationale wetgeving die — in het geval van een illegaal verblijf — voorziet in ofwel een boete ofwel verwijdering is onverenigbaar met de terugkeerrichtlijn, omdat de twee maatregelen elkaar uitsluiten, wat de doeltreffendheid van de richtlijn ondermijnt (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-38/14, Zaizoune). |
| --- | --- |

—

Financiële sancties: de oplegging van een (evenredige) financiële sanctie voor illegaal verblijf op grond van het nationale strafrecht is op zich niet onverenigbaar met de doelstellingen van de terugkeerrichtlijn, omdat het niet belet een terugkeerbesluit uit te vaardigen en uit te voeren met volledige inachtneming van de voorwaarden die in de richtlijn zijn vastgesteld (zie het arrest van het Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor). Nationale wetgeving die — in het geval van een illegaal verblijf — voorziet in ofwel een boete ofwel verwijdering is onverenigbaar met de terugkeerrichtlijn, omdat de twee maatregelen elkaar uitsluiten, wat de doeltreffendheid van de richtlijn ondermijnt (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-38/14, Zaizoune).

| — | Overeenkomstig artikel 5 van de richtlijn sancties tegen werkgevers (Richtlijn 2009/52/EG (25)) kan aan werkgevers die zonder toestemming illegaal verblijvende onderdanen van derde landen in dienst hebben een financiële sanctie worden opgelegd die ook de terugkeerkosten omvat indien een terugkeerprocedure wordt uitgevoerd. De lidstaten kunnen besluiten om ten minste de gemiddelde terugkeerkosten in de financiële sancties op te nemen. |
| --- | --- |

—

Overeenkomstig artikel 5 van de richtlijn sancties tegen werkgevers (Richtlijn 2009/52/EG (25)) kan aan werkgevers die zonder toestemming illegaal verblijvende onderdanen van derde landen in dienst hebben een financiële sanctie worden opgelegd die ook de terugkeerkosten omvat indien een terugkeerprocedure wordt uitgevoerd. De lidstaten kunnen besluiten om ten minste de gemiddelde terugkeerkosten in de financiële sancties op te nemen.

| — | Onmiddellijke verwijdering op grond van het nationale strafrecht (in gevallen die niet zijn uitgesloten van de werkingssfeer van de terugkeerrichtlijn krachtens artikel 2, lid 2, onder b), — zie punt 2.3 hierboven): dit is alleen toegestaan voor zover het vonnis waarin deze straf wordt uitgesproken, in overeenstemming is met alle waarborgen van de terugkeerrichtlijn (met inbegrip van de vorm van terugkeerbesluiten, wettelijke waarborgen en de voorafgaande overweging van de mogelijkheid van vrijwillig vertrek) (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor). |
| --- | --- |

—

Onmiddellijke verwijdering op grond van het nationale strafrecht (in gevallen die niet zijn uitgesloten van de werkingssfeer van de terugkeerrichtlijn krachtens artikel 2, lid 2, onder b), — zie punt 2.3 hierboven): dit is alleen toegestaan voor zover het vonnis waarin deze straf wordt uitgesproken, in overeenstemming is met alle waarborgen van de terugkeerrichtlijn (met inbegrip van de vorm van terugkeerbesluiten, wettelijke waarborgen en de voorafgaande overweging van de mogelijkheid van vrijwillig vertrek) (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor).

| — | Huisarrest op grond van het nationale strafrecht: dit is alleen toegestaan als er garanties zijn dat het huisarrest de terugkeer niet belemmert en dat het eindigt zodra het fysieke vervoer van de betrokken persoon uit die lidstaat mogelijk is (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor). |
| --- | --- |

—

Huisarrest op grond van het nationale strafrecht: dit is alleen toegestaan als er garanties zijn dat het huisarrest de terugkeer niet belemmert en dat het eindigt zodra het fysieke vervoer van de betrokken persoon uit die lidstaat mogelijk is (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-430/11, Sagor).

Verdere verduidelijking

| — | „Gerechtvaardigde redenen om niet terug te keren” kunnen zijn:






  — | redenen die buiten de invloedssfeer van de repatriant liggen (bijvoorbeeld vertragingen bij het verkrijgen van de nodige documenten van derde landen als gevolg van een slechte samenwerking met de autoriteiten van die landen, een crisissituatie in het land van terugkeer die een veilige terugkeer onmogelijk maakt, of de toekenning van formeel uitstel van terugkeer aan bepaalde categorieën repatrianten), of |
| --- | --- | --- |

—

„Gerechtvaardigde redenen om niet terug te keren” kunnen zijn:

—

redenen die buiten de invloedssfeer van de repatriant liggen (bijvoorbeeld vertragingen bij het verkrijgen van de nodige documenten van derde landen als gevolg van een slechte samenwerking met de autoriteiten van die landen, een crisissituatie in het land van terugkeer die een veilige terugkeer onmogelijk maakt, of de toekenning van formeel uitstel van terugkeer aan bepaalde categorieën repatrianten), of

| — | redenen die bij de repatriant liggen en die in het Unierecht of de nationale wetgeving als legitiem of gerechtvaardigd worden erkend (bv. gezondheidsproblemen of familiale redenen die tot uitstel van verwijdering leiden, een lopende beroepsprocedure met opschortende werking, het besluit om als getuige met de autoriteiten samen te werken enz.). De loutere subjectieve wens om in de EU te blijven, kan als zodanig nooit als een „gerechtvaardigde reden” worden beschouwd. |
| --- | --- |

—

redenen die bij de repatriant liggen en die in het Unierecht of de nationale wetgeving als legitiem of gerechtvaardigd worden erkend (bv. gezondheidsproblemen of familiale redenen die tot uitstel van verwijdering leiden, een lopende beroepsprocedure met opschortende werking, het besluit om als getuige met de autoriteiten samen te werken enz.). De loutere subjectieve wens om in de EU te blijven, kan als zodanig nooit als een „gerechtvaardigde reden” worden beschouwd.

| — | „Niet-gerechtvaardigde redenen om niet terug te keren” kunnen redenen binnen de invloedssfeer van de repatriant zijn die in het Unierecht of de nationale wetgeving niet als legitiem of gerechtvaardigd worden erkend (bv. onvoldoende medewerking bij het verkrijgen van reisdocumenten, onvoldoende medewerking bij het vaststellen van de identiteit, vernietiging van documenten, onderduiking of belemmering van verwijderingspogingen). |
| --- | --- |

—

„Niet-gerechtvaardigde redenen om niet terug te keren” kunnen redenen binnen de invloedssfeer van de repatriant zijn die in het Unierecht of de nationale wetgeving niet als legitiem of gerechtvaardigd worden erkend (bv. onvoldoende medewerking bij het verkrijgen van reisdocumenten, onvoldoende medewerking bij het vaststellen van de identiteit, vernietiging van documenten, onderduiking of belemmering van verwijderingspogingen).

5.   AANHOUDING EN VERPLICHTING OM EEN TERUGKEERBESLUIT UIT TE VAARDIGEN

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 6, lid 1

[...] vaardigen de lidstaten een terugkeerbesluit uit tegen de onderdaan van een derde land die illegaal op hun grondgebied verblijft.

De lidstaten zijn verplicht een terugkeerbesluit uit te vaardigen tegen elke onderdaan van een derde land die illegaal op hun grondgebied verblijft, tenzij het Unierecht uitdrukkelijk in een afwijking voorziet (zie de lijst van uitzonderingen hieronder). De lidstaten mogen de aanwezigheid van illegaal op hun grondgebied verblijvende onderdanen van derde landen in de praktijk niet tolereren zonder een terugkeerprocedure in te leiden of een verblijfsrecht toe te kennen. Deze verplichting voor de lidstaten om een terugkeerprocedure in te leiden of een verblijfsrecht toe te kennen, heeft tot doel „grijze gebieden” te verkleinen, uitbuiting van illegaal verblijvende personen te voorkomen en de rechtszekerheid voor alle betrokkenen te verbeteren.

De lidstaten moeten een terugkeerbesluit uitvaardigen ongeacht of de betrokken onderdaan van een derde land in het bezit is van een geldig identiteits- of reisdocument en ongeacht of overname door een derde land mogelijk is.

De geldigheid van terugkeerbesluiten mag niet in de tijd worden beperkt. De bevoegde nationale autoriteiten moeten in staat zijn om terugkeerbesluiten ten uitvoer te leggen zonder de procedure na een bepaalde periode (bijvoorbeeld één jaar) opnieuw te moeten inleiden, mits de individuele feitelijke of juridische situatie van de betrokken onderdaan van een derde land niet aanzienlijk is veranderd (bv. wijziging van de wettelijke status of verandering in het risico van refoulement) en onverminderd het recht om te worden gehoord alsmede het recht op een doeltreffende voorziening in rechte.

Als algemene regel geldt dat de plaats van aanhouding het relevante criterium is bij het bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de uitvoering van de terugkeerprocedure. Voorbeeld: als een irreguliere migrant de EU (onopgemerkt) is binnengekomen via lidstaat A, vervolgens (onopgemerkt) door de lidstaten B en C is gereisd en tot slot is aangehouden in lidstaat D, dan is lidstaat D verantwoordelijk voor de uitvoering van een terugkeerprocedure. De tijdelijke herinvoering van controles aan de binnengrenzen tussen Schengenstaten laat dit beginsel onverlet. Uitzonderingen op deze algemene regel zijn in de punten 5.2, 5.3, 5.4, 5.5 en 5.8 hieronder beschreven.

Verdere verduidelijking

| — | Samen met de vaststelling van een terugkeerbesluit kan op grond van nationale wetgeving een administratieve boete worden opgelegd voor een illegaal verblijf. Deze administratieve boete kan echter niet in de plaats komen van de verplichting van de lidstaten om een terugkeerbesluit uit te vaardigen en de verwijdering uit te voeren (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-38/14, Zaizoune). |
| --- | --- |

—

Samen met de vaststelling van een terugkeerbesluit kan op grond van nationale wetgeving een administratieve boete worden opgelegd voor een illegaal verblijf. Deze administratieve boete kan echter niet in de plaats komen van de verplichting van de lidstaten om een terugkeerbesluit uit te vaardigen en de verwijdering uit te voeren (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-38/14, Zaizoune).

| — | In terugkeerbesluiten moet worden vermeld dat de betrokken onderdaan van een derde land verplicht is het grondgebied van de uitvaardigende lidstaat te verlaten teneinde een derde land te bereiken in overeenstemming met de definitie van „terugkeer” (zie punt 1.3) of, met andere woorden, dat de onderdaan van een derde land het grondgebied van de EU-lidstaten en dat van de met Schengen geassocieerde landen moet verlaten. Een gebrek aan duidelijkheid over de op de onderdaan van een derde land rustende verplichting kan onbedoeld tot gevolg hebben dat het risico van niet-toegestane secundaire bewegingen ontstaat. |
| --- | --- |

—

In terugkeerbesluiten moet worden vermeld dat de betrokken onderdaan van een derde land verplicht is het grondgebied van de uitvaardigende lidstaat te verlaten teneinde een derde land te bereiken in overeenstemming met de definitie van „terugkeer” (zie punt 1.3) of, met andere woorden, dat de onderdaan van een derde land het grondgebied van de EU-lidstaten en dat van de met Schengen geassocieerde landen moet verlaten. Een gebrek aan duidelijkheid over de op de onderdaan van een derde land rustende verplichting kan onbedoeld tot gevolg hebben dat het risico van niet-toegestane secundaire bewegingen ontstaat.

| — | Terugkeerbesluiten overeenkomstig de terugkeerrichtlijn moeten ook worden uitgevaardigd wanneer een terugkeerprocedure wordt uitgevoerd met gebruikmaking van een overnameovereenkomst: het aangaan van overnameovereenkomsten met een derde land (waarin de betrekkingen tussen EU-lidstaten en derde landen worden geregeld) heeft geen invloed op de volledige en niet-restrictieve toepassing van de terugkeerrichtlijn (waarin de betrekkingen tussen de verwijderende lidstaat en de repatriant worden geregeld) in elk individueel geval van terugkeer. Het gebruik van een overnameovereenkomst veronderstelt immers dat er al een terugkeerbesluit is uitgevaardigd. |
| --- | --- |

—

Terugkeerbesluiten overeenkomstig de terugkeerrichtlijn moeten ook worden uitgevaardigd wanneer een terugkeerprocedure wordt uitgevoerd met gebruikmaking van een overnameovereenkomst: het aangaan van overnameovereenkomsten met een derde land (waarin de betrekkingen tussen EU-lidstaten en derde landen worden geregeld) heeft geen invloed op de volledige en niet-restrictieve toepassing van de terugkeerrichtlijn (waarin de betrekkingen tussen de verwijderende lidstaat en de repatriant worden geregeld) in elk individueel geval van terugkeer. Het gebruik van een overnameovereenkomst veronderstelt immers dat er al een terugkeerbesluit is uitgevaardigd.

| — | In de nationale wetgeving kan worden bepaald dat een onderdaan van een derde land verplicht is het grondgebied van de EU te verlaten indien zijn verblijf illegaal is. Een dergelijke abstracte juridische verplichting vormt geen terugkeerbesluit. Zij moet in elk geval door een individueel terugkeerbesluit worden onderbouwd. |
| --- | --- |

—

In de nationale wetgeving kan worden bepaald dat een onderdaan van een derde land verplicht is het grondgebied van de EU te verlaten indien zijn verblijf illegaal is. Een dergelijke abstracte juridische verplichting vormt geen terugkeerbesluit. Zij moet in elk geval door een individueel terugkeerbesluit worden onderbouwd.

| — | Relevante IT-systemen van de Unie, zoals het Schengeninformatiesysteem II („SIS II”), Eurodac en het Visuminformatiesysteem („VIS”), dienen ten volle door de bevoegde nationale autoriteiten te worden gebruikt om de identificatie en individuele beoordeling van elk geval te ondersteunen en om de samenwerking tussen de lidstaten aan terugkeer- en overnameprocedures te vergemakkelijken en te ondersteunen. |
| --- | --- |

—

Relevante IT-systemen van de Unie, zoals het Schengeninformatiesysteem II („SIS II”), Eurodac en het Visuminformatiesysteem („VIS”), dienen ten volle door de bevoegde nationale autoriteiten te worden gebruikt om de identificatie en individuele beoordeling van elk geval te ondersteunen en om de samenwerking tussen de lidstaten aan terugkeer- en overnameprocedures te vergemakkelijken en te ondersteunen.

| — | De lidstaten dienen doeltreffende en evenredige maatregelen vast te stellen om onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven te lokaliseren, op te sporen en aan te houden met het oog op de nakoming van de verplichting om terugkeerbesluiten uit te vaardigen. In dit verband wordt eraan herinnerd dat in artikel 13, lid 1, van de Schengengrenscode is bepaald dat de lidstaten onderdanen van derde landen die illegaal de buitengrenzen hebben overschreden en die geen recht van verblijf in de EU hebben, moeten aanhouden en aan een terugkeerprocedure moeten onderwerpen. In artikel 14 van de richtlijn sancties tegen werkgevers (Richtlijn 2009/52/EG) is verder bepaald dat de lidstaten ervoor moeten zorgen dat op hun grondgebied doeltreffende en adequate inspecties worden uitgevoerd om te controleren of illegaal verblijvende onderdanen van derde landen worden tewerkgesteld. |
| --- | --- |

—

De lidstaten dienen doeltreffende en evenredige maatregelen vast te stellen om onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven te lokaliseren, op te sporen en aan te houden met het oog op de nakoming van de verplichting om terugkeerbesluiten uit te vaardigen. In dit verband wordt eraan herinnerd dat in artikel 13, lid 1, van de Schengengrenscode is bepaald dat de lidstaten onderdanen van derde landen die illegaal de buitengrenzen hebben overschreden en die geen recht van verblijf in de EU hebben, moeten aanhouden en aan een terugkeerprocedure moeten onderwerpen. In artikel 14 van de richtlijn sancties tegen werkgevers (Richtlijn 2009/52/EG) is verder bepaald dat de lidstaten ervoor moeten zorgen dat op hun grondgebied doeltreffende en adequate inspecties worden uitgevoerd om te controleren of illegaal verblijvende onderdanen van derde landen worden tewerkgesteld.

Aanhoudingspraktijken — eerbiediging van de grondrechten

De verplichting voor de lidstaten om een terugkeerbesluit uit te vaardigen tegen illegaal op hun grondgebied verblijvende onderdanen van derde landen is onderworpen aan de eerbiediging van de grondrechten, met inbegrip van het evenredigheidsbeginsel (overweging 24). Het legitieme doel illegale migratie te bestrijden, kan tegen andere legitieme belangen van de lidstaten worden afgewogen, zoals algemene volksgezondheidsoverwegingen, bestrijding van criminaliteit, volledige geboorteregistratie, inachtneming van het belang van het kind (uitdrukkelijk vermeld in overweging 22), het Verdrag van Genève (uitdrukkelijk vermeld in overweging 23) en andere relevante grondrechten die in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie zijn erkend.

De Commissie verwijst naar de overwegingen in het document uit 2012 van het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten „
  Aanhouding van migranten in een ongedocumenteerde situatie — overwegingen inzake de grondrechten
  ” (document 13847/12 van de Raad) als richtsnoeren voor de wijze waarop aanhoudingen kunnen worden uitgevoerd met eerbiediging van de grondrechten van onderdanen van derde landen, terwijl doeltreffende terugkeerprocedures worden verzekerd. De praktijken van de lidstaten die in overeenstemming zijn met deze richtsnoeren, kunnen worden geacht geen afbreuk te doen aan de verplichting om tegen illegaal verblijvende onderdanen van derde landen terugkeerbesluiten uit te vaardigen krachtens artikel 6, lid 1, van de terugkeerrichtlijn:

Toegang tot gezondheidszorg

Irreguliere migranten die medische hulp zoeken, mogen niet in of in de nabijheid van medische instellingen worden aangehouden.

Medische instellingen mogen niet worden verplicht om persoonsgegevens van migranten te delen met handhavingsinstanties op het gebied van de immigratiewetgeving met het oog op een eventuele terugkeer.

Toegang tot onderwijs

Irreguliere migranten mogen niet bij of in de nabijheid van de school van hun kinderen worden aangehouden.

Scholen mogen niet worden verplicht om persoonsgegevens van migranten te delen met handhavingsinstanties op het gebied van de immigratiewetgeving met het oog op een eventuele terugkeer.

Vrijheid van godsdienst

Irreguliere migranten mogen niet worden aangehouden bij de belijding van hun geloof in of in de nabijheid van erkende religieuze instellingen.

Geboorteregistratie

Irreguliere migranten moeten de geboorte van een kind kunnen laten registreren en moeten een geboorteakte kunnen krijgen zonder het risico te lopen te worden aangehouden.

Bureaus van de burgerlijke stand die geboorteakten afgeven, mogen niet worden verplicht om persoonsgegevens van migranten te delen met handhavingsinstanties op het gebied van de immigratiewetgeving met het oog op een eventuele terugkeer.

Toegang tot de rechter

In het belang van de bestrijding van criminaliteit kunnen de lidstaten overwegen om het voor slachtoffers en getuigen mogelijk te maken misdrijven aan te geven zonder dat zij bang hoeven te zijn om te worden aangehouden. Hiertoe kunnen de volgende goede praktijken in overweging worden genomen:

| — | mogelijkheden creëren om op anonieme, semi-anonieme of een andere doeltreffende manier misdrijven aan te geven; |
| --- | --- |

—

mogelijkheden creëren om op anonieme, semi-anonieme of een andere doeltreffende manier misdrijven aan te geven;

| — | slachtoffers en getuigen van een ernstig misdrijf de mogelijkheid bieden om zich via derden (zoals een Europese Ombudsman voor migranten, speciaal aangewezen functionarissen of entiteiten die humanitaire hulp en juridische bijstand verlenen) tot de politie te wenden; |
| --- | --- |

—

slachtoffers en getuigen van een ernstig misdrijf de mogelijkheid bieden om zich via derden (zoals een Europese Ombudsman voor migranten, speciaal aangewezen functionarissen of entiteiten die humanitaire hulp en juridische bijstand verlenen) tot de politie te wenden;

| — | voorwaarden vaststellen waaronder slachtoffers of getuigen van een misdrijf, met inbegrip van huiselijk geweld, een verblijfsvergunning zouden kunnen krijgen op basis van normen die in Richtlijn 2004/81/EG (26) en Richtlijn 2009/52/EG zijn vastgesteld; |
| --- | --- |

—

voorwaarden vaststellen waaronder slachtoffers of getuigen van een misdrijf, met inbegrip van huiselijk geweld, een verblijfsvergunning zouden kunnen krijgen op basis van normen die in Richtlijn 2004/81/EG (26) en Richtlijn 2009/52/EG zijn vastgesteld;

| — | overwegen in hoeverre het nodig is om de immigratiestatus van slachtoffers van geweld los te koppelen van die van de hoofdverblijfstitelhouder die tevens de dader is; |
| --- | --- |

—

overwegen in hoeverre het nodig is om de immigratiestatus van slachtoffers van geweld los te koppelen van die van de hoofdverblijfstitelhouder die tevens de dader is;

| — | in samenwerking met arbeidsinspecties of andere bevoegde entiteiten folders ontwikkelen waarin migranten die op hun werkplek zijn aangehouden, stelselmatig en objectief worden geïnformeerd over de mogelijkheden die zij hebben om op grond van Richtlijn 2009/52/EG een klacht in te dienen tegen hun werkgever en in dit kader stappen te ondernemen om relevant bewijsmateriaal veilig te stellen. |
| --- | --- |

—

in samenwerking met arbeidsinspecties of andere bevoegde entiteiten folders ontwikkelen waarin migranten die op hun werkplek zijn aangehouden, stelselmatig en objectief worden geïnformeerd over de mogelijkheden die zij hebben om op grond van Richtlijn 2009/52/EG een klacht in te dienen tegen hun werkgever en in dit kader stappen te ondernemen om relevant bewijsmateriaal veilig te stellen.

Irreguliere migranten die rechtshulp zoeken, mogen niet worden aangehouden bij of in de nabijheid van vakbonden of andere entiteiten die dergelijke hulp bieden.

Daarnaast beveelt de Commissie aan dat onderdanen van derde landen die zich in een irreguliere situatie bevinden en toegang wensen tot gebouwen van openbare diensten waar zij een verzoek kunnen indienen om internationale bescherming of het staatlozenstatuut te krijgen, niet mogen worden aangehouden in of in de nabijheid van de gebouwen van dergelijke diensten.

Bijzondere gevallen

5.1.   Aanhouding tijdens een uitreiscontrole

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 6

Een terugkeerbesluit kan in bepaalde omstandigheden ook worden uitgevaardigd als een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land bij het verlaten van het EU-grondgebied wordt aangehouden aan de buitengrens van de EU, na een individuele analyse van de zaak en met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel. Dit kan gerechtvaardigd zijn in gevallen waarin bij de uitreiscontrole wordt vastgesteld dat er sprake is van illegaal verblijf of van een aanzienlijke overschrijding van de toegestane verblijfsduur. In dergelijke gevallen zouden de lidstaten een terugkeerprocedure kunnen starten wanneer zij kennis krijgen van het illegale verblijf en zouden ze kunnen doorgaan met de procedure die leidt tot de uitvaardiging van een terugkeerbesluit samen met een inreisverbod in een verstekprocedure, met inachtneming van de procedurele waarborgen die in de punten 11.3 en 12 hieronder zijn vermeld.

Hoewel de betrokkene in een dergelijke specifieke situatie hoe dan ook op het punt staat de EU te verlaten, toch kan het zinvol zijn een terugkeerbesluit uit te vaardigen omdat de lidstaat dan ook een inreisverbod kan uitvaardigen en op die manier een nieuwe binnenkomst en het eventuele risico van illegaal verblijf kan vermijden.

De Commissie verzoekt de lidstaten om procedures vast te stellen voor het uitvaardigen van terugkeerbesluiten en — in voorkomend geval — inreisverboden direct op de luchthaven, aan andere grensdoorlaatposten aan de buitengrenzen of, voor inreisverboden, in een verstekprocedure (zie punt 11.3) voor dergelijke specifieke gevallen.

Indien een onderdaan van een derde land in een eerste lidstaat de op grond van zijn visum of verblijfsvergunning toegestane verblijfsduur heeft overschreden en de Unie verlaat via een tweede lidstaat of een lidstaat van doorreis, zullen het terugkeerbesluit en inreisverbod door de tweede lidstaat moeten worden uitgevaardigd (de persoon die zijn toegestane verblijfsduur heeft overschreden zal normaliter ook in de tweede lidstaat „illegaal verblijvend” zijn in de zin van de terugkeerrichtlijn).

5.2.   Personen tegen wie door een andere lidstaat een terugkeerbesluit is uitgevaardigd

Rechtsgrondslag: Richtlijn 2001/40/EG

Herinnering/toelichting: het effect dat een door een lidstaat uitgevaardigd terugkeerbesluit in een andere lidstaat heeft, was het onderwerp van een apart hoofdstuk V van het Commissievoorstel voor de terugkeerrichtlijn in 2005 („Aanhouding in een andere lidstaat”). Dit hoofdstuk, alsook artikel 20 van het Commissievoorstel waarin bepaald was dat Richtlijn 2001/40/EG betreffende de onderlinge erkenning van besluiten inzake de verwijdering van onderdanen van derde landen
   (27) zou worden ingetrokken, werd echter na onderhandeling verwijderd en Richtlijn 2001/40/EG bleef van kracht. Richtlijn 2001/40/EG biedt uitdrukkelijk de mogelijkheid een terugkeerbesluit te erkennen dat door een bevoegde autoriteit in een van de lidstaten is uitgevaardigd tegen een onderdaan van een derde land die zich op het grondgebied van een andere lidstaat bevindt. De situatie waarin een tweede lidstaat een door een eerste lidstaat uitgevaardigd terugkeerbesluit overeenkomstig Richtlijn 2001/40/EG erkent, wordt niet uitdrukkelijk in artikel 6 van de terugkeerrichtlijn vermeld. Een letterlijke interpretatie van artikel 6, waarbij in een dergelijk geval de erkennende lidstaat ook een volledig tweede terugkeerbesluit overeenkomstig Richtlijn 2008/115/EG zou moeten uitvaardigen, zou Richtlijn 2001/40/EG elke toegevoegde waarde ontnemen. Om een nuttige werking te geven aan het voortbestaan van Richtlijn 2001/40/EG, moest worden gezocht naar een interpretatie die een zinvolle betekenis geeft aan het verder naast elkaar bestaan van de twee richtlijnen.

Als lidstaat A een persoon aanhoudt tegen wie lidstaat B reeds een terugkeerbesluit heeft uitgevaardigd, heeft lidstaat A de volgende keuze:

| a) | een nieuw terugkeerbesluit uitvaardigen krachtens artikel 6, lid 1, van de terugkeerrichtlijn, of |
| --- | --- |

a)

een nieuw terugkeerbesluit uitvaardigen krachtens artikel 6, lid 1, van de terugkeerrichtlijn, of

| b) | de persoon terugsturen naar lidstaat B op grond van een bestaande bilaterale overeenkomst in overeenstemming met artikel 6, lid 3, van de terugkeerrichtlijn, of |
| --- | --- |

b)

de persoon terugsturen naar lidstaat B op grond van een bestaande bilaterale overeenkomst in overeenstemming met artikel 6, lid 3, van de terugkeerrichtlijn, of

| c) | het door lidstaat B uitgevaardigde terugkeerbesluit overeenkomstig Richtlijn 2001/40/EG erkennen. |
| --- | --- |

c)

het door lidstaat B uitgevaardigde terugkeerbesluit overeenkomstig Richtlijn 2001/40/EG erkennen.

Indien lidstaat A het door lidstaat B uitgevaardigde terugkeerbesluit erkent overeenkomstig Richtlijn 2001/40/EG, is lidstaat A nog steeds verplicht om de in de terugkeerrichtlijn vastgestelde waarborgen met betrekking tot de uitvoering van de terugkeer (verwijdering) toe te passen bij de tenuitvoerlegging van het erkende terugkeerbesluit.

De wederzijdse erkenning van terugkeerbesluiten kan in bepaalde situaties een aanzienlijke toegevoegde waarde opleveren, met name bij de doorreis van repatrianten over land (zie punt 6.4 hieronder). De Commissie moedigt de lidstaten aan om gebruik te maken van de mogelijkheid van wederzijdse erkenning wanneer dat helpt om terugkeerprocedures te versnellen en de administratieve last te beperken.

5.3.   Verband met de Dublinregels

Rechtsgrondslag: Dublinverordening (EU) nr. 604/2013 (28) — artikelen 19 en 24

De situatie waarin een tweede lidstaat gebruikmaakt van de mogelijkheid die de Dublinverordening (604/2013) biedt om een eerste lidstaat te verzoeken een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land terug te nemen, wordt niet uitdrukkelijk vermeld in artikel 6 van de terugkeerrichtlijn. Een letterlijke interpretatie van artikel 6, waarbij in dat geval de verzoekende (tweede) lidstaat ook een volledig terugkeerbesluit overeenkomstig Richtlijn 2008/115/EG zou moeten uitvaardigen, zou de betreffende Dublinregels hun toegevoegde waarde ontnemen. In de Dublinverordening wordt deze kwestie uitdrukkelijk behandeld en zijn duidelijke regels vastgesteld die bepalen dat de terugkeerrichtlijn en de Dublinverordening van toepassing zijn.

Situaties waarin de onderdaan van een derde land in de tweede lidstaat asiel heeft aangevraagd en een recht van verblijf als asielzoeker heeft verkregen, vallen buiten de werkingssfeer van de terugkeerrichtlijn omdat de onderdaan van een derde land het recht heeft om als asielzoeker te verblijven en derhalve niet als illegaal in de tweede lidstaat verblijvend kan worden beschouwd.

Situaties waarin de onderdaan van een derde land in de tweede lidstaat geen asiel heeft aangevraagd en geen recht van verblijf als asielzoeker heeft verkregen, vallen echter wel binnen de werkingssfeer van de terugkeerrichtlijn. Er kan sprake zijn van de volgende situaties (29):

| a) | de onderdaan van een derde land heeft de status van asielzoeker in de eerste lidstaat (lopende procedure, nog geen definitieve beslissing): de Dublinverordening is van toepassing op basis van het onderliggende beginsel dat elke onderdaan van een derde land die in een van de lidstaten een asielverzoek indient zijn behoefte aan internationale bescherming volledig door één lidstaat moet laten beoordelen. Een lidstaat kan die onderdaan van een derde land niet naar een derde land terugsturen; wel kan een lidstaat die onderdaan naar de op grond van de Dublinverordening verantwoordelijke lidstaat sturen om er zijn verzoek te laten behandelen. |
| --- | --- |

a)

de onderdaan van een derde land heeft de status van asielzoeker in de eerste lidstaat (lopende procedure, nog geen definitieve beslissing): de Dublinverordening is van toepassing op basis van het onderliggende beginsel dat elke onderdaan van een derde land die in een van de lidstaten een asielverzoek indient zijn behoefte aan internationale bescherming volledig door één lidstaat moet laten beoordelen. Een lidstaat kan die onderdaan van een derde land niet naar een derde land terugsturen; wel kan een lidstaat die onderdaan naar de op grond van de Dublinverordening verantwoordelijke lidstaat sturen om er zijn verzoek te laten behandelen.

| b) | de onderdaan van een derde land heeft zijn asielverzoek in de eerste lidstaat ingetrokken: indien de intrekking van het verzoek heeft geleid tot een afwijzing van het verzoek (op grond van artikel 27 of 28 van de herschikte richtlijn asielprocedures), kunnen de onder punt c) hieronder beschreven regels (keuze tussen toepassing van de Dublinregels of de terugkeerrichtlijn) worden toegepast. Indien de intrekking van het verzoek niet heeft geleid tot een afwijzing van het verzoek, is de Dublinverordening (als lex specialis) van toepassing op basis van het onderliggende beginsel dat iedere onderdaan van een derde land die een asielverzoek indient in een van de lidstaten, zijn behoefte aan internationale bescherming volledig door één lidstaat moet laten beoordelen. |
| --- | --- |

b)

de onderdaan van een derde land heeft zijn asielverzoek in de eerste lidstaat ingetrokken: indien de intrekking van het verzoek heeft geleid tot een afwijzing van het verzoek (op grond van artikel 27 of 28 van de herschikte richtlijn asielprocedures), kunnen de onder punt c) hieronder beschreven regels (keuze tussen toepassing van de Dublinregels of de terugkeerrichtlijn) worden toegepast. Indien de intrekking van het verzoek niet heeft geleid tot een afwijzing van het verzoek, is de Dublinverordening (als lex specialis) van toepassing op basis van het onderliggende beginsel dat iedere onderdaan van een derde land die een asielverzoek indient in een van de lidstaten, zijn behoefte aan internationale bescherming volledig door één lidstaat moet laten beoordelen.

| c) | in de procedure van de onderdaan van een derde land is in de eerste lidstaat definitief besloten om zijn asielverzoek af te wijzen: er kan worden gekozen tussen toepassing van de Dublinverordening of de terugkeerrichtlijn. In de Dublinverordening is deze keuze duidelijk vastgelegd in artikel 24, lid 4, en is ter verduidelijking toegevoegd dat vanaf het moment dat de autoriteiten besluiten een Dublinverzoek in te dienen, de toepassing van de terugkeerrichtlijn en de terugkeerprocedures worden opgeschort en alleen de Dublinregels van toepassing zijn (dit betreft ook regels inzake bewaring en rechtsmiddelen). |
| --- | --- |

c)

in de procedure van de onderdaan van een derde land is in de eerste lidstaat definitief besloten om zijn asielverzoek af te wijzen: er kan worden gekozen tussen toepassing van de Dublinverordening of de terugkeerrichtlijn. In de Dublinverordening is deze keuze duidelijk vastgelegd in artikel 24, lid 4, en is ter verduidelijking toegevoegd dat vanaf het moment dat de autoriteiten besluiten een Dublinverzoek in te dienen, de toepassing van de terugkeerrichtlijn en de terugkeerprocedures worden opgeschort en alleen de Dublinregels van toepassing zijn (dit betreft ook regels inzake bewaring en rechtsmiddelen).

| d) | de onderdaan van een derde land was al eens met succes uit de eerste lidstaat naar een derde land teruggekeerd of verwijderd (na afwijzing of intrekking van een asielverzoek) indien de onderdaan van een derde land het grondgebied van de EU opnieuw binnenkomt, is in artikel 19, lid 3, van de Dublinverordening bepaald dat de eerste lidstaat niet langer verantwoordelijk kan zijn voor deze onderdaan van een derde land — en derhalve kan de onderdaan niet naar deze lidstaat worden overgebracht. De terugkeerrichtlijn is derhalve van toepassing. |
| --- | --- |

d)

de onderdaan van een derde land was al eens met succes uit de eerste lidstaat naar een derde land teruggekeerd of verwijderd (na afwijzing of intrekking van een asielverzoek) indien de onderdaan van een derde land het grondgebied van de EU opnieuw binnenkomt, is in artikel 19, lid 3, van de Dublinverordening bepaald dat de eerste lidstaat niet langer verantwoordelijk kan zijn voor deze onderdaan van een derde land — en derhalve kan de onderdaan niet naar deze lidstaat worden overgebracht. De terugkeerrichtlijn is derhalve van toepassing.

Praktische voorbeelden

| — | Een persoon die in lidstaat A om internationale bescherming verzoekt, reist zonder recht daartoe naar een aangrenzende lidstaat B (overschrijding van binnengrenzen), waar de politie hem aanhoudt. Omdat op deze verzoeker de Dublinverordening van toepassing is, wordt hij van lidstaat B naar lidstaat A teruggebracht. Moet lidstaat B in dit geval tegen deze verzoeker een terugkeerbesluit uitvaardigen wegens illegaal verblijf op zijn grondgebied?






  — | De Dublinregels prevaleren. lidstaat B kan geen terugkeerbesluit uitvaardigen. |
| --- | --- | --- |

—

Een persoon die in lidstaat A om internationale bescherming verzoekt, reist zonder recht daartoe naar een aangrenzende lidstaat B (overschrijding van binnengrenzen), waar de politie hem aanhoudt. Omdat op deze verzoeker de Dublinverordening van toepassing is, wordt hij van lidstaat B naar lidstaat A teruggebracht. Moet lidstaat B in dit geval tegen deze verzoeker een terugkeerbesluit uitvaardigen wegens illegaal verblijf op zijn grondgebied?

—

De Dublinregels prevaleren. lidstaat B kan geen terugkeerbesluit uitvaardigen.

| — | Mag lidstaat A (in het hierboven beschreven scenario) zelf een terugkeerbesluit uitvaardigen (samen met een inreisverbod dat zal worden uitgesteld tot de asielprocedure is afgerond)?






  — | Nee. Zolang de betrokkene het recht heeft om als asielzoeker in lidstaat A te verblijven, is zijn verblijf in die lidstaat niet illegaal in de zin van de terugkeerrichtlijn en kan lidstaat A geen terugkeerbesluit uitvaardigen. |
| --- | --- | --- |

—

Mag lidstaat A (in het hierboven beschreven scenario) zelf een terugkeerbesluit uitvaardigen (samen met een inreisverbod dat zal worden uitgesteld tot de asielprocedure is afgerond)?

—

Nee. Zolang de betrokkene het recht heeft om als asielzoeker in lidstaat A te verblijven, is zijn verblijf in die lidstaat niet illegaal in de zin van de terugkeerrichtlijn en kan lidstaat A geen terugkeerbesluit uitvaardigen.

| — | Een onderdaan van een derde land aan wie lidstaat A internationale bescherming heeft verleend, verblijft illegaal in lidstaat B (bv. langer dan de toegestane 90 dagen). Is de terugkeerrichtlijn in dergelijke gevallen van toepassing? Welke procedures zijn van toepassing als de persoon weigert vrijwillig terug te keren naar de eerste lidstaat die hem bescherming heeft verleend?






  — | De Dublin-verordening bevat geen regels betreffende het terugnemen van personen die internationale bescherming genieten. Derhalve is de in artikel 6, lid 2, van de terugkeerrichtlijn vastgestelde „algemene regeling” van toepassing. Dit houdt in dat lidstaat B de betrokkene moet verzoeken om terug te keren naar lidstaat A en dat — indien de betrokkene niet vrijwillig aan dit verzoek voldoet — lidstaat B moet overwegen een terugkeerbesluit uit te vaardigen. Daarbij moeten alle waarborgen waarin de terugkeerrichtlijn voorziet, in acht worden genomen, in het bijzonder het beginsel van non-refoulement. In bepaalde omstandigheden waarin de terugkeer/verwijdering naar een derde land niet mogelijk is en de terugsturing van de persoon naar een andere lidstaat als een gunstigere maatregel kan worden aangemerkt (zie punt 3), kan lidstaat B de persoon gedwongen terugsturen naar lidstaat A; de procedures die betrekking hebben op het terugsturen van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen naar een andere lidstaat, worden beheerst door het nationale recht. |
| --- | --- | --- |

—

Een onderdaan van een derde land aan wie lidstaat A internationale bescherming heeft verleend, verblijft illegaal in lidstaat B (bv. langer dan de toegestane 90 dagen). Is de terugkeerrichtlijn in dergelijke gevallen van toepassing? Welke procedures zijn van toepassing als de persoon weigert vrijwillig terug te keren naar de eerste lidstaat die hem bescherming heeft verleend?

—

De Dublin-verordening bevat geen regels betreffende het terugnemen van personen die internationale bescherming genieten. Derhalve is de in artikel 6, lid 2, van de terugkeerrichtlijn vastgestelde „algemene regeling” van toepassing. Dit houdt in dat lidstaat B de betrokkene moet verzoeken om terug te keren naar lidstaat A en dat — indien de betrokkene niet vrijwillig aan dit verzoek voldoet — lidstaat B moet overwegen een terugkeerbesluit uit te vaardigen. Daarbij moeten alle waarborgen waarin de terugkeerrichtlijn voorziet, in acht worden genomen, in het bijzonder het beginsel van non-refoulement. In bepaalde omstandigheden waarin de terugkeer/verwijdering naar een derde land niet mogelijk is en de terugsturing van de persoon naar een andere lidstaat als een gunstigere maatregel kan worden aangemerkt (zie punt 3), kan lidstaat B de persoon gedwongen terugsturen naar lidstaat A; de procedures die betrekking hebben op het terugsturen van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen naar een andere lidstaat, worden beheerst door het nationale recht.

| — | Een onderdaan van een derde land van wie vingerafdrukken zijn genomen omdat hij irregulier lidstaat A is binnengekomen en die in lidstaat A geen asielverzoek heeft ingediend, wordt vervolgens aangehouden in lidstaat B. Kan lidstaat B deze persoon overeenkomstig de Dublinregels terugsturen naar lidstaat A?






  — | Nee. Omdat er geen verband bestaat met een asielprocedure, is de Dublinverordening niet van toepassing. |
| --- | --- | --- |

—

Een onderdaan van een derde land van wie vingerafdrukken zijn genomen omdat hij irregulier lidstaat A is binnengekomen en die in lidstaat A geen asielverzoek heeft ingediend, wordt vervolgens aangehouden in lidstaat B. Kan lidstaat B deze persoon overeenkomstig de Dublinregels terugsturen naar lidstaat A?

—

Nee. Omdat er geen verband bestaat met een asielprocedure, is de Dublinverordening niet van toepassing.

5.4.   Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die een verblijfsrecht hebben in een andere lidstaat

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 6, lid 2

De onderdaan van een derde land die illegaal op het grondgebied van een lidstaat verblijft en in het bezit is van een door een andere lidstaat afgegeven geldige verblijfsvergunning of andere toestemming tot verblijf, wordt opgedragen zich onmiddellijk naar het grondgebied van die andere lidstaat te begeven. Indien dit bevel niet wordt nageleefd, of indien om redenen van openbare orde of nationale veiligheid het onmiddellijke vertrek van de betrokkene vereist is, is lid 1 van toepassing.

Op grond van deze bepaling — die in de plaats komt van een vergelijkbare regel in artikel 23, leden 2 en 3, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst (30) — mag geen terugkeerbesluit worden uitgevaardigd tegen een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land die in het bezit is van een geldige verblijfsvergunning in een andere lidstaat. In dergelijke gevallen moet de onderdaan van een derde land in de eerste plaats worden verplicht om onmiddellijk terug te keren naar de lidstaat waarin hij een verblijfsrecht geniet. Alleen als de betrokkene niet aan dit verzoek voldoet of als er gevaar is voor de openbare orde of de nationale veiligheid, wordt een terugkeerbesluit uitgevaardigd.

Verdere verduidelijking

| — | De vorm waarin het verzoek om „
  zich onmiddellijk naar het grondgebied van die andere lidstaat te begeven
  ” wordt gedaan, moet overeenkomstig het nationale recht worden vastgesteld. Het verdient aanbeveling besluiten schriftelijk op te stellen en met redenen te omkleden. Om verwarring te voorkomen, mag het besluit niet als „terugkeerbesluit” worden aangeduid. |
| --- | --- |

—

De vorm waarin het verzoek om „
  zich onmiddellijk naar het grondgebied van die andere lidstaat te begeven
  ” wordt gedaan, moet overeenkomstig het nationale recht worden vastgesteld. Het verdient aanbeveling besluiten schriftelijk op te stellen en met redenen te omkleden. Om verwarring te voorkomen, mag het besluit niet als „terugkeerbesluit” worden aangeduid.

| — | Termijn voor de terugkeer naar een andere lidstaat: er kan geen algemene indicatie worden gegeven van de tijd die moet verlopen tussen het verzoek om naar het grondgebied van een andere lidstaat terug te keren en het moment waarop een terugkeerbesluit overeenkomstig artikel 6, lid 1, wordt uitgevaardigd. Er moet een passende termijn worden gekozen overeenkomstig het nationale recht, rekening houdend met de individuele omstandigheden, het evenredigheidsbeginsel en het feit dat in de wettelijke bepaling de term „
  onmiddellijk
  ” wordt gebruikt. De tijd tussen het verzoek om naar de andere lidstaat te gaan en de uitvaardiging van een terugkeerbesluit op grond van artikel 6, lid 1, mag niet worden meegerekend in een eventuele termijn voor vrijwillig vertrek, aangezien deze termijn deel uitmaakt van het terugkeerbesluit en pas begint te lopen bij de uitvaardiging van een terugkeerbesluit. |
| --- | --- |

—

Termijn voor de terugkeer naar een andere lidstaat: er kan geen algemene indicatie worden gegeven van de tijd die moet verlopen tussen het verzoek om naar het grondgebied van een andere lidstaat terug te keren en het moment waarop een terugkeerbesluit overeenkomstig artikel 6, lid 1, wordt uitgevaardigd. Er moet een passende termijn worden gekozen overeenkomstig het nationale recht, rekening houdend met de individuele omstandigheden, het evenredigheidsbeginsel en het feit dat in de wettelijke bepaling de term „
  onmiddellijk
  ” wordt gebruikt. De tijd tussen het verzoek om naar de andere lidstaat te gaan en de uitvaardiging van een terugkeerbesluit op grond van artikel 6, lid 1, mag niet worden meegerekend in een eventuele termijn voor vrijwillig vertrek, aangezien deze termijn deel uitmaakt van het terugkeerbesluit en pas begint te lopen bij de uitvaardiging van een terugkeerbesluit.

| — | Controle van het vertrek naar een andere lidstaat: in het recht van de Unie is niet gespecificeerd hoe moet worden gecontroleerd of de verplichting om terug te keren naar de andere lidstaat wordt nageleefd. De lidstaten moeten er overeenkomstig de nationale wetgeving voor zorgen dat een passend gevolg wordt gegeven aan hun besluiten. |
| --- | --- |

—

Controle van het vertrek naar een andere lidstaat: in het recht van de Unie is niet gespecificeerd hoe moet worden gecontroleerd of de verplichting om terug te keren naar de andere lidstaat wordt nageleefd. De lidstaten moeten er overeenkomstig de nationale wetgeving voor zorgen dat een passend gevolg wordt gegeven aan hun besluiten.

| — | Verificatie van de geldigheid van door een andere lidstaat afgegeven verblijfsvergunningen/toestemmingen: er bestaat momenteel geen centraal systeem voor de uitwisseling van informatie hierover tussen de lidstaten. De lidstaten worden aangemoedigd om bilateraal samen te werken en elkaar onverwijld relevante informatie te verstrekken, overeenkomstig het nationale recht en bilaterale samenwerkingsovereenkomsten. Ook bestaande nationale contactpunten (bijvoorbeeld die welke in bijlage 2 van het Schengenhandboek (31) zijn vermeld) kunnen voor dit doel worden gebruikt. |
| --- | --- |

—

Verificatie van de geldigheid van door een andere lidstaat afgegeven verblijfsvergunningen/toestemmingen: er bestaat momenteel geen centraal systeem voor de uitwisseling van informatie hierover tussen de lidstaten. De lidstaten worden aangemoedigd om bilateraal samen te werken en elkaar onverwijld relevante informatie te verstrekken, overeenkomstig het nationale recht en bilaterale samenwerkingsovereenkomsten. Ook bestaande nationale contactpunten (bijvoorbeeld die welke in bijlage 2 van het Schengenhandboek (31) zijn vermeld) kunnen voor dit doel worden gebruikt.

| — | De zinsnede „
  verblijfsvergunning of een andere vorm van toestemming tot verblijf
  ”
   (32) is zeer ruim en omvat elke door een lidstaat toegekende status of afgegeven verblijfsvergunning die een recht op legaal verblijf biedt, en niet alleen een aanvaarding van tijdelijk uitstel van terugkeer/verwijdering.
  De zinsnede heeft betrekking op het volgende:






  — | visa voor een verblijf van lange duur (verlenen duidelijk een verblijfsrecht); |
| --- | --- | --- |

—

De zinsnede „
  verblijfsvergunning of een andere vorm van toestemming tot verblijf
  ”
   (32) is zeer ruim en omvat elke door een lidstaat toegekende status of afgegeven verblijfsvergunning die een recht op legaal verblijf biedt, en niet alleen een aanvaarding van tijdelijk uitstel van terugkeer/verwijdering.

De zinsnede heeft betrekking op het volgende:

—

visa voor een verblijf van lange duur (verlenen duidelijk een verblijfsrecht);

| — | tijdelijke humanitaire verblijfsvergunningen (voor zover deze een verblijfsrecht verlenen en niet slechts een uitstel van terugkeer); |
| --- | --- |

—

tijdelijke humanitaire verblijfsvergunningen (voor zover deze een verblijfsrecht verlenen en niet slechts een uitstel van terugkeer);

| — | verlopen verblijfsvergunningen op basis van een nog geldige internationale beschermingsstatus (de status van internationale bescherming is niet afhankelijk van de geldigheid van het document waaruit die status blijkt); |
| --- | --- |

—

verlopen verblijfsvergunningen op basis van een nog geldige internationale beschermingsstatus (de status van internationale bescherming is niet afhankelijk van de geldigheid van het document waaruit die status blijkt);

| — | geldige visa in een ongeldig (verlopen) reisdocument — overeenkomstig de desbetreffende wetgeving van de Unie is het niet toegestaan een visum af te geven dat langer geldig is dan het paspoort. In de praktijk zou dus nooit een geldig visum in een verlopen paspoort mogen voorkomen. Indien dit geval zich toch voordoet, mag de betrokken onderdaan van een derde land niet ten onrechte worden gestraft. Zie voor nadere richtsnoeren over de desbetreffende visumregels het geactualiseerde Visumhandboek — deel II, punten 4.1.1 en 4.1.2 (33). |
| --- | --- |

—

geldige visa in een ongeldig (verlopen) reisdocument — overeenkomstig de desbetreffende wetgeving van de Unie is het niet toegestaan een visum af te geven dat langer geldig is dan het paspoort. In de praktijk zou dus nooit een geldig visum in een verlopen paspoort mogen voorkomen. Indien dit geval zich toch voordoet, mag de betrokken onderdaan van een derde land niet ten onrechte worden gestraft. Zie voor nadere richtsnoeren over de desbetreffende visumregels het geactualiseerde Visumhandboek — deel II, punten 4.1.1 en 4.1.2 (33).

De zinsnede heeft geen betrekking op de volgende gevallen:

| — | verlopen verblijfsvergunningen op basis van een verlopen verblijfsstatus; |
| --- | --- |

—

verlopen verblijfsvergunningen op basis van een verlopen verblijfsstatus;

| — | nagemaakte, valse en vervalste paspoorten of verblijfsvergunningen; |
| --- | --- |

—

nagemaakte, valse en vervalste paspoorten of verblijfsvergunningen;

| — | documenten waaruit een tijdelijk uitstel van verwijdering blijkt; |
| --- | --- |

—

documenten waaruit een tijdelijk uitstel van verwijdering blijkt;

| — | gedoogsituaties (voor zover gedogen geen wettelijk verblijfsrecht impliceert). |
| --- | --- |

—

gedoogsituaties (voor zover gedogen geen wettelijk verblijfsrecht impliceert).

| — | Als algemene regel vindt geen verwijdering naar andere lidstaten plaats: indien een onderdaan van een derde land niet akkoord gaat om overeenkomstig artikel 6, lid 2, vrijwillig terug te keren naar de lidstaat waarvan hij een verblijfsvergunning heeft, is artikel 6, lid 1, van toepassing en moet een terugkeerbesluit worden uitgevaardigd dat voorziet in directe terugkeer naar een derde land. Het is niet mogelijk de betrokkene gedwongen naar de anderelidstaat terug te sturen, tenzij een bestaande bilaterale overeenkomst tussen lidstaten die reeds van kracht was op 13 januari 2009 (zie punt 5.5) uitdrukkelijk in deze mogelijkheid voorziet of in bepaalde omstandigheden wanneer terugkeer/verwijdering naar een derde land niet mogelijk is en de lidstaat die de vergunning heeft afgegeven ermee instemt de betrokkene terug te nemen. |
| --- | --- |

—

Als algemene regel vindt geen verwijdering naar andere lidstaten plaats: indien een onderdaan van een derde land niet akkoord gaat om overeenkomstig artikel 6, lid 2, vrijwillig terug te keren naar de lidstaat waarvan hij een verblijfsvergunning heeft, is artikel 6, lid 1, van toepassing en moet een terugkeerbesluit worden uitgevaardigd dat voorziet in directe terugkeer naar een derde land. Het is niet mogelijk de betrokkene gedwongen naar de anderelidstaat terug te sturen, tenzij een bestaande bilaterale overeenkomst tussen lidstaten die reeds van kracht was op 13 januari 2009 (zie punt 5.5) uitdrukkelijk in deze mogelijkheid voorziet of in bepaalde omstandigheden wanneer terugkeer/verwijdering naar een derde land niet mogelijk is en de lidstaat die de vergunning heeft afgegeven ermee instemt de betrokkene terug te nemen.

| — | Geen oplegging van EU-inreisverboden bij toepassing van artikel 6, lid 2: wanneer een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd op grond van artikel 6, lid 2, kan geen EU-inreisverbod uit hoofde van artikel 11 worden uitgevaardigd omdat artikel 11 alleen van toepassing is in verband met de uitvaardiging van een terugkeerbesluit en niet wanneer een persoon naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd. Bovendien is het praktisch gezien zinloos om een EU-inreisverbod uit te vaardigen in een situatie waarin de betrokkene legaal in een andere lidstaat zal blijven verblijven. |
| --- | --- |

—

Geen oplegging van EU-inreisverboden bij toepassing van artikel 6, lid 2: wanneer een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd op grond van artikel 6, lid 2, kan geen EU-inreisverbod uit hoofde van artikel 11 worden uitgevaardigd omdat artikel 11 alleen van toepassing is in verband met de uitvaardiging van een terugkeerbesluit en niet wanneer een persoon naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd. Bovendien is het praktisch gezien zinloos om een EU-inreisverbod uit te vaardigen in een situatie waarin de betrokkene legaal in een andere lidstaat zal blijven verblijven.

| — | Onmiddellijk vertrek vereist om redenen van openbare orde of nationale veiligheid: in de uitzonderlijke omstandigheden die in artikel 6, lid 2, tweede zin, tweede geval, worden behandeld, moet tegen de betrokkene onmiddellijk een terugkeerbesluit worden uitgevaardigd en moet hij direct naar een derde land worden verwijderd. De lidstaat waarin de betrokkene een verblijfsrecht geniet, moet hiervan in kennis worden gesteld. |
| --- | --- |

—

Onmiddellijk vertrek vereist om redenen van openbare orde of nationale veiligheid: in de uitzonderlijke omstandigheden die in artikel 6, lid 2, tweede zin, tweede geval, worden behandeld, moet tegen de betrokkene onmiddellijk een terugkeerbesluit worden uitgevaardigd en moet hij direct naar een derde land worden verwijderd. De lidstaat waarin de betrokkene een verblijfsrecht geniet, moet hiervan in kennis worden gesteld.

Praktisch voorbeeld:

| — | Welke bepalingen van de terugkeerrichtlijn moeten worden toegepast met betrekking tot onderdanen van derde landen die in lidstaat A zijn opgemerkt, in het bezit zijn van een geldige, door lidstaat B afgegeven verblijfsvergunning en tegelijkertijd op initiatief van lidstaat C in het Schengeninformatiesysteem (inreisverbod) gesignaleerd staan?






  — | lidstaat A dient artikel 6, lid 2, van de richtlijn toe te passen en de betrokkene te verzoeken om terug te keren naar lidstaat B. Wat betreft het naast elkaar bestaan van een door lidstaat C opgelegd inreisverbod en een door lidstaat B afgegeven verblijfsvergunning, moet dit bilateraal worden verduidelijkt tussen de signalerende lidstaat (C) en de lidstaat die de verblijfsvergunning heeft afgegeven (B) overeenkomstig artikel 25, lid 2, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst. |
| --- | --- | --- |

—

Welke bepalingen van de terugkeerrichtlijn moeten worden toegepast met betrekking tot onderdanen van derde landen die in lidstaat A zijn opgemerkt, in het bezit zijn van een geldige, door lidstaat B afgegeven verblijfsvergunning en tegelijkertijd op initiatief van lidstaat C in het Schengeninformatiesysteem (inreisverbod) gesignaleerd staan?

—

lidstaat A dient artikel 6, lid 2, van de richtlijn toe te passen en de betrokkene te verzoeken om terug te keren naar lidstaat B. Wat betreft het naast elkaar bestaan van een door lidstaat C opgelegd inreisverbod en een door lidstaat B afgegeven verblijfsvergunning, moet dit bilateraal worden verduidelijkt tussen de signalerende lidstaat (C) en de lidstaat die de verblijfsvergunning heeft afgegeven (B) overeenkomstig artikel 25, lid 2, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst.

5.5.   Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die onder bestaande bilaterale overeenkomsten tussen lidstaten vallen

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 6, lid 3

| — | Een indicatieve lijst van bestaande bilaterale overnameovereenkomsten tussen lidstaten is te vinden op: http://rsc.eui.eu/RDP/research/analyses/ra/ |
| --- | --- |

—

Een indicatieve lijst van bestaande bilaterale overnameovereenkomsten tussen lidstaten is te vinden op: http://rsc.eui.eu/RDP/research/analyses/ra/

De lidstaten kunnen ervan afzien een terugkeerbesluit uit te vaardigen tegen een illegaal op hun grondgebied verblijvende onderdaan van een derde land die, op grond van een op de datum van inwerkingtreding van deze richtlijn (d.w.z. 13.1.2009) geldende bilaterale overeenkomst of regeling, door een andere lidstaat wordt teruggenomen. Door de lidstaat die de betrokken onderdaan van een derde land heeft teruggenomen, wordt in dit geval lid 1 toegepast.

Deze bepaling voorziet — bij wijze van uitzondering en in de vorm van een „standstill-clausule” — in de mogelijkheid voor lidstaten om irreguliere migranten naar andere lidstaten terug te sturen op grond van bilaterale overeenkomsten of regelingen die op 13 januari 2009 bestonden.

Historische herinnering/toelichting: deze bepaling is in een laat stadium van de onderhandelingen in de tekst van de terugkeerrichtlijn opgenomen naar aanleiding van een nadrukkelijk verzoek van bepaalde lidstaten die erop aandrongen dat de richtlijn hen er niet toe mag verplichten om gevestigde praktijken voor het terugnemen of terugsturen van illegaal verblijvende onderdanen van een derde land door of naar andere lidstaten op grond van bilaterale overeenkomsten, te veranderen.

Het beginsel waarop de terugkeerrichtlijn is gebaseerd, is de rechtstreekse terugkeer van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen vanuit de EU naar derde landen. Artikel 6, lid 3, van de richtlijn voorziet derhalve in een uitzondering die uitsluitend betrekking heeft op de verplichting van de lidstaten op het grondgebied waarvan de onderdaan van een derde land zich bevindt om een terugkeerbesluit uit te vaardigen, waarna die verplichting komt te liggen bij de lidstaat die hem terugneemt. Het voorziet niet in een uitzondering op het toepassingsgebied van de terugkeerrichtlijn bovenop de uitzonderingen waarin artikel 2, lid 2, voorziet — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punten 82-85).

Verdere verduidelijking

| — | Opeenvolgend gebruik van bilaterale overeenkomsten tussen lidstaten A-B en B-C: in de terugkeerrichtlijn, met name in artikel 6, lid 3, wordt de opeenvolgende terugneming op grond van bestaande bilaterale overeenkomsten niet uitdrukkelijk verboden. Het is echter belangrijk dat uiteindelijk één lidstaat een volledige terugkeerprocedure overeenkomstig de richtlijn uitvoert. Omdat zulke opeenvolgende procedures de autoriteiten veel geld kosten en extra ongemak voor de repatriant met zich meebrengen, worden lidstaten aangemoedigd om deze praktijk niet toe te passen. |
| --- | --- |

—

Opeenvolgend gebruik van bilaterale overeenkomsten tussen lidstaten A-B en B-C: in de terugkeerrichtlijn, met name in artikel 6, lid 3, wordt de opeenvolgende terugneming op grond van bestaande bilaterale overeenkomsten niet uitdrukkelijk verboden. Het is echter belangrijk dat uiteindelijk één lidstaat een volledige terugkeerprocedure overeenkomstig de richtlijn uitvoert. Omdat zulke opeenvolgende procedures de autoriteiten veel geld kosten en extra ongemak voor de repatriant met zich meebrengen, worden lidstaten aangemoedigd om deze praktijk niet toe te passen.

| — | Geen EU-inreisverboden bij toepassing van artikel 6, lid 3: wanneer een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd op grond van artikel 6, lid 3, kan geen EU-inreisverbod worden uitgevaardigd op grond van artikel 11 omdat dit artikel alleen van toepassing is in verband met de uitvaardiging van een terugkeerbesluit en niet wanneer een persoon louter naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd. Bovendien is het praktisch gezien zinloos om een EU-inreisverbod uit te vaardigen in een situatie waarin de betrokkene de EU nog niet verlaat. Wat betreft de mogelijkheid om in uitzonderlijke omstandigheden louter nationale inreisverboden op te leggen op grond van artikel 25, lid 2, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst, wordt verwezen naar punt 11.8. |
| --- | --- |

—

Geen EU-inreisverboden bij toepassing van artikel 6, lid 3: wanneer een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd op grond van artikel 6, lid 3, kan geen EU-inreisverbod worden uitgevaardigd op grond van artikel 11 omdat dit artikel alleen van toepassing is in verband met de uitvaardiging van een terugkeerbesluit en niet wanneer een persoon louter naar een andere lidstaat wordt teruggestuurd. Bovendien is het praktisch gezien zinloos om een EU-inreisverbod uit te vaardigen in een situatie waarin de betrokkene de EU nog niet verlaat. Wat betreft de mogelijkheid om in uitzonderlijke omstandigheden louter nationale inreisverboden op te leggen op grond van artikel 25, lid 2, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst, wordt verwezen naar punt 11.8.

| — | Besluit om de onderdaan van een derde land aan een andere lidstaat over te dragen: een dergelijk besluit vormt een van de maatregelen waarin de terugkeerrichtlijn voorziet om een einde te maken aan het illegale verblijf en is een fase ter voorbereiding van verwijdering van het grondgebied van de Unie. De lidstaten moeten een dergelijk besluit dus met de nodige voortvarendheid en spoed nemen, zodat de overdracht aan de lidstaat die verantwoordelijk is voor de terugkeerprocedure zo snel mogelijk plaatsvindt — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 87). |
| --- | --- |

—

Besluit om de onderdaan van een derde land aan een andere lidstaat over te dragen: een dergelijk besluit vormt een van de maatregelen waarin de terugkeerrichtlijn voorziet om een einde te maken aan het illegale verblijf en is een fase ter voorbereiding van verwijdering van het grondgebied van de Unie. De lidstaten moeten een dergelijk besluit dus met de nodige voortvarendheid en spoed nemen, zodat de overdracht aan de lidstaat die verantwoordelijk is voor de terugkeerprocedure zo snel mogelijk plaatsvindt — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-47/15, Affum (punt 87).

| — | Omdat het begrip „terugkeer” in de terugkeerrichtlijn altijd betrekking heeft op de terugkeer naar een derde land, verdient het aanbeveling dit soort nationale besluiten „overdrachtbesluit” of „terugstuurbesluit” te noemen, in plaats van „terugkeerbesluit”. |
| --- | --- |

—

Omdat het begrip „terugkeer” in de terugkeerrichtlijn altijd betrekking heeft op de terugkeer naar een derde land, verdient het aanbeveling dit soort nationale besluiten „overdrachtbesluit” of „terugstuurbesluit” te noemen, in plaats van „terugkeerbesluit”.

| — | Standstill-clausule: artikel 6, lid 3, is een uitdrukkelijke standstill-clausule. lidstaten mogen de door artikel 6, lid 3, geboden optie uitsluitend gebruiken met betrekking tot bilaterale overnameovereenkomsten die vóór 13.1.2009 in werking zijn getreden. Bestaande overeenkomsten die na 13.1.2009 zijn heronderhandeld of vernieuwd, kunnen onder artikel 6, lid 3, blijven vallen als de heronderhandelde/vernieuwde overeenkomst een wijziging is van de reeds bestaande overeenkomst en duidelijk als zodanig wordt aangeduid. Indien de heronderhandelde/vernieuwde overeenkomst een aliud (een geheel nieuwe overeenkomst met een andere inhoud) is, dan zou ze niet meer onder artikel 6, lid 3, vallen. |
| --- | --- |

—

Standstill-clausule: artikel 6, lid 3, is een uitdrukkelijke standstill-clausule. lidstaten mogen de door artikel 6, lid 3, geboden optie uitsluitend gebruiken met betrekking tot bilaterale overnameovereenkomsten die vóór 13.1.2009 in werking zijn getreden. Bestaande overeenkomsten die na 13.1.2009 zijn heronderhandeld of vernieuwd, kunnen onder artikel 6, lid 3, blijven vallen als de heronderhandelde/vernieuwde overeenkomst een wijziging is van de reeds bestaande overeenkomst en duidelijk als zodanig wordt aangeduid. Indien de heronderhandelde/vernieuwde overeenkomst een aliud (een geheel nieuwe overeenkomst met een andere inhoud) is, dan zou ze niet meer onder artikel 6, lid 3, vallen.

| — | Overnameovereenkomsten tussen Schengenlidstaten en het Verenigd Koninkrijk: bij de interpretatie van artikel 6, lid 3, moet het Verenigd Koninkrijk als een lidstaat worden beschouwd. |
| --- | --- |

—

Overnameovereenkomsten tussen Schengenlidstaten en het Verenigd Koninkrijk: bij de interpretatie van artikel 6, lid 3, moet het Verenigd Koninkrijk als een lidstaat worden beschouwd.

5.6.   Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die om humanitaire (of andere) redenen een verblijfsvergunning/toestemming hebben gekregen

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 6, lid 4

De lidstaten kunnen te allen tijde in schrijnende gevallen, om humanitaire of om andere redenen beslissen een onderdaan van een derde land die illegaal op hun grondgebied verblijft een zelfstandige verblijfsvergunning of een andere vorm van toestemming tot verblijf te geven. In dat geval wordt geen terugkeerbesluit uitgevaardigd. Indien al een terugkeerbesluit is uitgevaardigd, wordt het ingetrokken of opgeschort voor de duur van de geldigheid van de verblijfsvergunning of andere vorm van toestemming tot legaal verblijf.

Het staat de lidstaten te allen tijde vrij om een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land een verblijfsvergunning of verblijfsrecht te verlenen. In dat geval worden alle lopende terugkeerprocedures afgesloten en moet een reeds uitgevaardigd terugkeerbesluit of verwijderingsbesluit worden ingetrokken of opgeschort, afhankelijk van de aard van de vergunning. Hetzelfde geldt voor gevallen waarin de lidstaten een verblijfsrecht moeten toekennen, bijvoorbeeld nadat een asielverzoek is ingediend.

Het is aan de lidstaten om te beslissen welke aanpak (intrekking of opschorting van het terugkeerbesluit) moet worden gevolgd, rekening houdend met de aard en de vermoedelijke duur van de verleende verblijfsvergunning of het verleende verblijfsrecht, en met de noodzaak te zorgen voor doeltreffende terugkeerprocedures. In het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-601/15, J.N
   (34). (punten 75 tot en met 80) is echter bepaald dat wanneer een lidstaat aan een onderdaan van een derde land die om internationale bescherming heeft verzocht en tegen wie vóór het verzoek reeds een terugkeerbesluit was genomen het recht verleent om op zijn grondgebied te verblijven, de lidstaten de tenuitvoerlegging van het terugkeerbesluit moeten opschorten (zonder het besluit in te trekken) totdat een beslissing over het verzoek om internationale bescherming is genomen (zie ook punt 7).

5.7.   Illegaal verblijvende onderdanen van derde landen tegen wie een procedure voor de verlenging van een verblijfsvergunning of toestemming loopt

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 6, lid 5

Indien ten aanzien van de illegaal op het grondgebied van een lidstaat verblijvende onderdaan van een derde land een procedure loopt voor de verlenging van de geldigheidsduur van zijn verblijfsvergunning of een andere vorm van toestemming tot verblijf, overweegt, onverminderd lid 6, die lidstaat ervan af te zien een terugkeerbesluit uit te vaardigen zolang de procedure loopt.

Het staat de lidstaten vrij om af te zien van het uitvaardigen van een terugkeerbesluit aan illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die wachten op een beslissing over de verlenging van hun verblijfsvergunning. Deze bepaling is bedoeld ter bescherming van onderdanen van derde landen die een bepaalde tijd legaal in een lidstaat hebben verbleven en die — als gevolg van vertragingen in de procedure voor de verlenging van hun verblijfsvergunning —tijdelijk illegaal verblijvend zijn geworden. Deze bepaling heeft alleen betrekking op een lopende procedure voor de verlenging van een verblijfsvergunning in de lidstaat van aanhouding („
  die lidstaat
  ”). De lidstaten worden aangemoedigd van deze bepaling gebruik te maken, ook in gevallen waarin het waarschijnlijk is dat de aanvraag tot verlenging zal worden ingewilligd, en de betrokken personen ten minste dezelfde behandeling te geven als die welke aan repatrianten wordt gegeven gedurende een termijn voor vrijwillig vertrek of bij uitgestelde terugkeer.

Deze bepaling heeft geen betrekking op lopende procedures voor de verlenging van een verblijfsvergunning in een andere lidstaat. Indien voor een persoon in een andere lidstaat een procedure voor de verlenging van een verblijfsvergunning loopt, kan dat echter in specifieke omstandigheden een reden zijn om de terugkeer uit te stellen overeenkomstig artikel 9, lid 2, of om gunstigere maatregelen toe te passen overeenkomstig artikel 4, lid 3.

5.8.   Bijzondere voorschriften in richtlijnen inzake legale migratie met betrekking tot de overname tussen lidstaten in gevallen van intra-EU-mobiliteit

Rechtsgrondslag: Richtlijn 2014/66/EU betreffende overplaatsingen binnen een onderneming (35) — artikel 23; Richtlijn 2003/109/EG betreffende langdurig ingezetenen (36) (gewijzigd bij Richtlijn 2011/51/EU (37)) — artikelen 12 en 22; Richtlijn 2009/50/EG betreffende de Europese blauwe kaart (38) — artikel 18

De bovengenoemde richtlijnen bevatten bijzondere regels inzake de overname tussen lidstaten in gevallen van intra-EU-mobiliteit van bepaalde categorieën onderdanen van derde landen (overplaatsingen binnen een onderneming, houders van een Europese blauwe kaart, langdurig ingezetenen). Deze bepalingen moeten worden beschouwd als leges speciales (meer specifieke regels) die in de eerste plaats moeten worden nageleefd in de gevallen die uitdrukkelijk onder de genoemde richtlijnen vallen.

6.   VRIJWILLIG VERTREK

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 7, lid 1

In een terugkeerbesluit wordt een passende termijn voor vrijwillig vertrek van zeven tot dertig dagen vastgesteld, onverminderd de in de leden 2 en 4 bedoelde uitzonderingen. De lidstaten kunnen in hun nationale wetgeving bepalen dat deze termijn alleen op aanvraag van de betrokken onderdaan van een derde land wordt toegekend. In dit geval stellen de lidstaten de betrokken onderdanen van derde landen in kennis van de mogelijkheid tot indiening van een dergelijk verzoek.

De bevordering van vrijwillig vertrek is een van de hoofddoelstellingen van de terugkeerrichtlijn. Tenzij er redenen zijn om aan te nemen dat dit het doel van terugkeer zou ondermijnen, is vrijwillig vertrek in naleving van een verplichting tot terugkeer te verkiezen boven verwijdering om de drie redenen dat het een waardigere, veiligere en vaak kosteneffectievere terugkeeroptie is.

Tijdens de termijn voor vrijwillig vertrek is de betrokken onderdaan van een derde land verplicht terug te keren, hoewel deze verplichting pas kan worden gehandhaafd na afloop van die termijn, of als het risico ontstaat dat de betrokken persoon onderduikt of dat de openbare orde, openbare veiligheid of nationale veiligheid in het gedrang komt, of als een verzoek om legaal verblijf als kennelijk ongegrond of frauduleus wordt afgewezen (zie punt 6.3). De lidstaten worden aangemoedigd zo veel mogelijk repatrianten de mogelijkheid van vrijwillig vertrek te bieden, maar die mogelijkheid niet aan te bieden als het risico bestaat dat dit het doel van de terugkeerprocedure zou kunnen belemmeren.

Artikel 7, lid 1, laatste zin, biedt de lidstaten de mogelijkheid om te besluiten de toekenning van een termijn voor vrijwillig vertrek afhankelijk te stellen van een verzoek van de onderdanen van derde landen. In dat geval moeten de betrokken onderdanen van derde landen individueel worden geïnformeerd over de mogelijkheid om een aanvraag voor een termijn van vrijwillig vertrek in te dienen. Algemene informatiebladen voor het publiek (bijvoorbeeld een bekendmaking van de mogelijkheid om een dergelijke aanvraag in te dienen op de website van de immigratiedienst of om advertenties af te drukken en op te hangen op informatieborden in de gebouwen van de lokale immigratiediensten) kunnen nuttig zijn, maar moeten worden aangevuld met geïndividualiseerde informatie. Dergelijke informatie moet aan minderjarigen worden verstrekt op een kindvriendelijke wijze die aangepast is aan hun leeftijd en de context, waarbij bijzondere aandacht moet worden besteed aan de situatie van niet-begeleide minderjarigen.

De lidstaten kunnen ook besluiten om na voorafgaand verzoek een termijn voor vrijwillig vertrek toe te kennen voor bepaalde categorieën illegaal verblijvende onderdanen van derde landen (bijvoorbeeld personen wier verzoek om legaal verblijf als kennelijk ongegrond of frauduleus is afgewezen) of voor het verkrijgen van steun (bijvoorbeeld bijstand bij re-integratie), en om die termijn in andere gevallen zonder voorafgaand verzoek toe te kennen.

De Commissie beveelt aan om een termijn voor vrijwillig vertrek toe te kennen na een verzoek van de betrokken onderdanen van derde landen, en er tegelijkertijd voor te zorgen dat de nodige informatie voor het indienen van een aanvraag systematisch en naar behoren aan onderdanen van derde landen wordt verstrekt.

Programma's voor begeleide vrijwillige terugkeer: hoewel de terugkeerrichtlijn de lidstaten niet verplicht een programma voor begeleide vrijwillige terugkeer op te zetten, wordt in overweging 10 van die richtlijn het volgende gesteld: „
  Om vrijwillige terugkeer aan te moedigen, moeten de lidstaten meer bijstand en advies bieden bij terugkeer en de financieringsmogelijkheden [...] optimaal gebruiken
  ”. De lidstaten worden daarom sterk aangemoedigd om programma's voor begeleide vrijwillige terugkeer gedurende de gehele procedure beschikbaar te stellen, als onderdeel van de inspanningen om een meer humane en waardige terugkeer te bevorderen en, in het algemeen, de doeltreffendheid van de terugkeer te vergroten. Om de toegang tot dergelijke regelingen te vergemakkelijken en ervoor te zorgen dat de betrokken onderdanen van derde landen met kennis van zaken een besluit nemen, moeten de lidstaten zorgen voor een adequate verspreiding van informatie over programma's voor vrijwillige terugkeer en begeleide vrijwillige terugkeer, ook in samenwerking met nationale autoriteiten die rechtstreeks in contact kunnen komen met onderdanen van derde landen (bijvoorbeeld onderwijs, sociale diensten en gezondheidsdiensten), niet-gouvernementele organisaties en andere instanties. Wanneer dergelijke informatie aan minderjarigen wordt verstrekt, moet dit gebeuren op een kindvriendelijke manier die aangepast is aan hun leeftijd en de context. Nationale programma's moeten in overeenstemming zijn met de programma's voor niet-bindende gemeenschappelijke normen voor begeleide vrijwillige terugkeer (en re-integratie) die door de lidstaten ten uitvoer worden gelegd (39), door de Commissie in samenwerking met de lidstaten zijn ontwikkeld, en door de JBZ-Raad in zijn conclusies van 9-10 juni 2016
   (40) zijn bekrachtigd.

De Deskundigengroep terugkeer van het Europees migratienetwerk (EMN) heeft tot doel de praktische samenwerking tussen lidstaten en belanghebbenden op het gebied van terugkeerprogramma's, programma's voor begeleide vrijwillige terugkeer en re-integratieprogramma's te verbeteren. Het moet een belangrijk instrument zijn voor het verzamelen en delen van informatie en de lidstaten worden aangemoedigd om er actief gebruik van te maken.

Verdere verduidelijking

| — | De termijn van 7 tot 30 dagen geldt als algemeen beginsel. De lidstaten zijn verplicht een termijn vast te stellen die in overeenstemming is met dit kader, tenzij de specifieke omstandigheden van het individuele geval een verlenging rechtvaardigen overeenkomstig artikel 7, lid 2, van de terugkeerrichtlijn (zie punt 6.1). |
| --- | --- |

—

De termijn van 7 tot 30 dagen geldt als algemeen beginsel. De lidstaten zijn verplicht een termijn vast te stellen die in overeenstemming is met dit kader, tenzij de specifieke omstandigheden van het individuele geval een verlenging rechtvaardigen overeenkomstig artikel 7, lid 2, van de terugkeerrichtlijn (zie punt 6.1).

| — | De toekenning van een termijn van 60 dagen als algemene regel zou onverenigbaar zijn met de in de terugkeerrichtlijn bepaalde harmonisatie en gemeenschappelijke discipline om een termijn van 7 tot 30 dagen te bieden, en kan derhalve niet worden gerechtvaardigd als een gunstigere bepaling krachtens artikel 4, lid 3. Termijnen tussen 30 en 60 dagen (die het door lid 1 geharmoniseerde bereik overschrijden) die alleen in specifieke omstandigheden (als bedoeld in lid 2) mogen worden toegekend, vallen echter onder artikel 7, lid 2, van de terugkeerrichtlijn. |
| --- | --- |

—

De toekenning van een termijn van 60 dagen als algemene regel zou onverenigbaar zijn met de in de terugkeerrichtlijn bepaalde harmonisatie en gemeenschappelijke discipline om een termijn van 7 tot 30 dagen te bieden, en kan derhalve niet worden gerechtvaardigd als een gunstigere bepaling krachtens artikel 4, lid 3. Termijnen tussen 30 en 60 dagen (die het door lid 1 geharmoniseerde bereik overschrijden) die alleen in specifieke omstandigheden (als bedoeld in lid 2) mogen worden toegekend, vallen echter onder artikel 7, lid 2, van de terugkeerrichtlijn.

| — | Overeenkomstig de eisen die voortvloeien uit het recht om te worden gehoord, zoals erkend in artikel 41, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, moeten de lidstaten de repatriant de mogelijkheid bieden om individuele omstandigheden en behoeften te specificeren waarmee rekening moet worden gehouden bij de vaststelling van de toe te kennen periode, zowel in gevallen waarin de termijn voor vrijwillig vertrek ambtshalve wordt vastgesteld als in gevallen waarin de termijn na een verzoek van de repatriant wordt vastgesteld. |
| --- | --- |

—

Overeenkomstig de eisen die voortvloeien uit het recht om te worden gehoord, zoals erkend in artikel 41, lid 2, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, moeten de lidstaten de repatriant de mogelijkheid bieden om individuele omstandigheden en behoeften te specificeren waarmee rekening moet worden gehouden bij de vaststelling van de toe te kennen periode, zowel in gevallen waarin de termijn voor vrijwillig vertrek ambtshalve wordt vastgesteld als in gevallen waarin de termijn na een verzoek van de repatriant wordt vastgesteld.

| — | De terugkeerrichtlijn verbiedt het om een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land tijdens de termijn voor vrijwillig vertrek onder dwang terug te sturen, maar belet de lidstaten niet om tijdens die termijn de nodige administratieve procedures in te leiden met het oog op de mogelijke tenuitvoerlegging van een terugkeerbesluit (bijvoorbeeld het leggen van contacten met de autoriteiten van derde landen teneinde reisdocumenten te verkrijgen, of het organiseren van de logistieke aspecten van de verwijderingsoperatie). |
| --- | --- |

—

De terugkeerrichtlijn verbiedt het om een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land tijdens de termijn voor vrijwillig vertrek onder dwang terug te sturen, maar belet de lidstaten niet om tijdens die termijn de nodige administratieve procedures in te leiden met het oog op de mogelijke tenuitvoerlegging van een terugkeerbesluit (bijvoorbeeld het leggen van contacten met de autoriteiten van derde landen teneinde reisdocumenten te verkrijgen, of het organiseren van de logistieke aspecten van de verwijderingsoperatie).

Op basis van een individuele beoordeling van de situatie van de onderdaan van een derde land en met name rekening houdend met het vooruitzicht op terugkeer en de bereidheid van de onderdaan van een derde land om met de bevoegde autoriteiten samen te werken, beveelt de Commissie de lidstaten aan om de kortste termijn voor vrijwillig vertrek toe te kennen die nodig is om de terugkeer te organiseren en uit te voeren. Een termijn van meer dan zeven dagen mag alleen worden toegekend wanneer de onderdaan van een derde land actief aan het terugkeerproces meewerkt.

6.1.   Verlengde termijn voor vrijwillig vertrek

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 7, lid 2

Zo nodig verlengen de lidstaten de termijn voor het vrijwillig vertrek met een passende periode, rekening houdend met de specifieke omstandigheden van het individuele geval, zoals de verblijfsduur, het feit dat er schoolgaande kinderen zijn, en het bestaan van andere gezinsbanden en sociale banden.

Er is geen vooraf vastgestelde maximumtermijn voor de verlenging van de termijn voor vrijwillig vertrek en elk individueel geval moet op zijn eigen merites worden behandeld overeenkomstig de nationale uitvoeringswetgeving en administratieve praktijk. De lidstaten beschikken over een ruime beoordelingsmarge om te bepalen of de verlenging van de termijn voor vrijwillig vertrek „passend” zou zijn. Rekening houdend met de verwijzing in de tekst naar schoolgaande kinderen kunnen verlengingen van de termijn voor vrijwillig vertrek tot het einde van het semester of schooljaar, of met maximaal één schooljaar, worden toegestaan mits dit in het belang van het kind is en dat terdege rekening wordt gehouden met alle relevante omstandigheden van het geval.

Een verlenging van de termijn met meer dan 30 dagen kan vanaf het begin (het moment waarop het terugkeerbesluit wordt uitgevaardigd) worden toegestaan, indien de individuele beoordeling van de omstandigheden van het geval dit rechtvaardigt. Het is niet nodig eerst een termijn van 30 dagen toe te staan en deze vervolgens te verlengen.

De term „
  zo nodig
  ” verwijst naar omstandigheden waarmee zowel de repatriant als de terugkerende staat te maken kunnen krijgen. De lidstaten zijn volledig vrij wat betreft de inhoud en diepgang van hun nationale uitvoeringswetgeving op dit gebied.

De drie subgevallen die in artikel 7, lid 2, worden genoemd (verblijfsduur, schoolgaande kinderen en gezinsbanden) moeten in de nationale uitvoeringswetgeving en administratieve praktijk uitdrukkelijk in acht worden genomen. De administratieve voorschriften van de lidstaten kunnen gedetailleerder zijn en ook in andere redenen voor verlenging voorzien, maar mogen niet minder nauwkeurig zijn omdat ze dan de harmonisatie zouden ondermijnen.

6.2.   Verplichtingen in afwachting van vrijwillig vertrek

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 7, lid 3

Voor de duur van de termijn voor vrijwillig vertrek kunnen bepaalde verplichtingen worden opgelegd om het risico op onderduiken te beperken, zoals de verplichting om zich regelmatig te melden bij de autoriteiten, een voldoende financiële zekerheid te stellen, documenten voor te leggen of op een bepaalde plaats te verblijven.

De in artikel 7, lid 3, van de terugkeerrichtlijn vervatte verplichtingen kunnen worden opgelegd indien een risico op onderduiken moet worden vermeden. Indien uit de individuele beoordeling van het geval blijkt dat er geen bijzondere omstandigheden zijn, zijn dergelijke verplichtingen niet gerechtvaardigd — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-61/11, El Dridi, punt 37: „
  Uit artikel 7, leden 3 en 4, van voornoemde richtlijn volgt dat slechts in bijzondere omstandigheden, zoals wanneer er een risico bestaat op onderduiken, de lidstaten, enerzijds, aan de adressaat van het terugkeerbesluit de verplichting kunnen opleggen om zich regelmatig te melden bij de autoriteiten, een voldoende financiële zekerheid te stellen, documenten voor te leggen of op een bepaalde plaats te verblijven, dan wel, anderzijds, een termijn voor vrijwillig vertrek kunnen vaststellen die korter is dan zeven dagen, en zelfs ervan kunnen afzien een dergelijke termijn toe te kennen
  ”. De Commissie beveelt de lidstaten aan deze mogelijkheid te gebruiken als een risico op onderduiken moet worden vermeden tijdens de termijn voor vrijwillig vertrek.

Er dient aandacht te worden besteed aan het feit dat de mogelijkheid voor de lidstaten om bepaalde verplichtingen op te leggen een voordeel kan zijn voor de repatriant, aangezien het de mogelijkheid biedt om een termijn voor vrijwillig vertrek toe te kennen in gevallen die normaal gesproken niet voor een dergelijke behandeling in aanmerking komen.

Het is niet mogelijk een algemeen geldend bedrag op te geven van wat een „voldoende financiële zekerheid” is. In ieder geval moet het evenredigheidsbeginsel in acht worden genomen, wat betekent dat bij het bedrag rekening moet worden gehouden met de individuele situatie van de repatriant. De huidige praktijk in de lidstaten voorziet in bedragen die variëren van ongeveer 200 tot 5 000 EUR.

Indien dit in een individueel geval vereist is, kunnen de in artikel 7, lid 3, genoemde verplichtingen ook cumulatief worden opgelegd.

Bij het opleggen van verplichtingen uit hoofde van artikel 7, lid 3, moeten de lidstaten rekening houden met de individuele situatie van de repatriant en ervoor zorgen dat het evenredigheidsbeginsel volledig wordt geëerbiedigd. De lidstaten moeten vermijden verplichtingen op te leggen die de facto niet kunnen worden nageleefd (bijvoorbeeld als een persoon geen paspoort heeft, kan hij het ook niet overleggen).

6.3.   Tegenindicaties

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 7, lid 4

Indien er een risico op onderduiken bestaat, of een aanvraag voor een verblijfsvergunning als kennelijk ongegrond dan wel frauduleus afgewezen is, dan wel indien de betrokkene een gevaar vormt voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid, kunnen de lidstaten afzien van het toekennen van een termijn voor vrijwillig vertrek, of een termijn toekennen die korter is dan zeven dagen.

Het staat de lidstaten vrij om geen termijn voor vrijwillig vertrek toe te kennen in die gevallen — uitputtend opgesomd in artikel 7, lid 4, van de terugkeerrichtlijn — waarin sprake is van een „tegenindicatie”, d.w.z. wanneer het risico bestaat dat de onderdaan van een derde land zal onderduiken (zie punt 1.6) of wanneer hij een risico vormt voor de openbare orde, openbare veiligheid of nationale veiligheid (bijvoorbeeld eerdere veroordelingen wegens ernstige strafrechtelijke inbreuken die ook in andere lidstaten zijn begaan), en wanneer een verzoek om legaal verblijf (bijvoorbeeld een asielverzoek of een verzoek om verlenging van een vergunning) als kennelijk ongegrond of frauduleus is afgewezen.

Wanneer op basis van een individuele beoordeling kan worden vastgesteld dat dergelijke „tegenindicaties” in een specifiek geval bestaan, mag geen termijn voor vrijwillig vertrek worden toegestaan en mag slechts een termijn van minder dan zeven dagen worden toegestaan indien dit de nationale autoriteiten niet belet tot verwijdering over te gaan.

De lidstaten kunnen hun beoordeling van de situatie echter te allen tijde wijzigen (een repatriant die eerst niet wilde meewerken, kan dat ineens wel doen en instemmen met een aanbod voor begeleide vrijwillige terugkeer) en een termijn voor vrijwillig vertrek toestaan, ook al was er in eerste instantie sprake van een risico op onderduiken.

Verdere verduidelijking

| — | Het is niet mogelijk om in het algemeen alle illegaal binnengekomen personen uit te sluiten van de mogelijkheid om een termijn voor vrijwillig vertrek te krijgen. Een dergelijke algemene regel zou in strijd zijn met de definitie van het risico op onderduiken, het evenredigheidsbeginsel en de verplichting om elk geval afzonderlijk te beoordelen, waardoor de nuttige werking van artikel 7 (bevordering van vrijwillig vertrek) wordt ondermijnd. |
| --- | --- |

—

Het is niet mogelijk om in het algemeen alle illegaal binnengekomen personen uit te sluiten van de mogelijkheid om een termijn voor vrijwillig vertrek te krijgen. Een dergelijke algemene regel zou in strijd zijn met de definitie van het risico op onderduiken, het evenredigheidsbeginsel en de verplichting om elk geval afzonderlijk te beoordelen, waardoor de nuttige werking van artikel 7 (bevordering van vrijwillig vertrek) wordt ondermijnd.

| — | Artikel 7, lid 4, voorziet in de mogelijkheid om onderdanen van derde landen die frauduleuze aanvragen hebben ingediend, uit te sluiten. Artikel 7, lid 4, heeft uitdrukkelijk betrekking op kennelijk ongegronde of frauduleuze verzoeken. Frauduleuze verzoeken houden normaal gesproken een hogere mate van laakbaar gedrag in dan kennelijk ongegronde verzoeken, zodat artikel 7, lid 4, aldus moet worden uitgelegd dat het ook betrekking heeft op frauduleuze verzoeken. |
| --- | --- |

—

Artikel 7, lid 4, voorziet in de mogelijkheid om onderdanen van derde landen die frauduleuze aanvragen hebben ingediend, uit te sluiten. Artikel 7, lid 4, heeft uitdrukkelijk betrekking op kennelijk ongegronde of frauduleuze verzoeken. Frauduleuze verzoeken houden normaal gesproken een hogere mate van laakbaar gedrag in dan kennelijk ongegronde verzoeken, zodat artikel 7, lid 4, aldus moet worden uitgelegd dat het ook betrekking heeft op frauduleuze verzoeken.

| — | Het is ook mogelijk personen uit te sluiten die een risico vormen voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid. In zaak C-554/13, Zh. en O
   (41)., heeft het Europees Hof van Justitie in dit verband verduidelijkt dat de lidstaten in wezen de vrijheid behouden om de vereisten van het begrip openbare orde vast te stellen overeenkomstig hun nationale behoeften. Het begrip „risico op onderduiken” onderscheidt zich van het begrip „gevaar voor de openbare orde”. Het begrip „gevaar voor de openbare orde” veronderstelt dat er, naast de verstoring van de maatschappelijke orde die bij elke wetsovertreding plaatsvindt, sprake is van een werkelijke, actuele en voldoende ernstige bedreiging die een fundamenteel belang van de samenleving aantast. Een lidstaat kan een onderdaan van een derde land niet als een gevaar voor de openbare orde beschouwen louter op grond van het feit dat hij wordt verdacht van, of strafrechtelijk is veroordeeld wegens, een feit dat in het nationale recht strafbaar is gesteld als een strafrechtelijke inbreuk. Andere factoren, zoals de aard en ernst van het feit, de tijd die is verstreken sinds het feit is gepleegd en elke kwestie die verband houdt met de betrouwbaarheid van het vermoeden dat de betrokken onderdaan van een derde land de vermeende strafrechtelijke inbreuk heeft gepleegd, zijn eveneens relevant voor de beoordeling per geval, die in ieder geval moet worden uitgevoerd. |
| --- | --- |

—

Het is ook mogelijk personen uit te sluiten die een risico vormen voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid. In zaak C-554/13, Zh. en O
   (41)., heeft het Europees Hof van Justitie in dit verband verduidelijkt dat de lidstaten in wezen de vrijheid behouden om de vereisten van het begrip openbare orde vast te stellen overeenkomstig hun nationale behoeften. Het begrip „risico op onderduiken” onderscheidt zich van het begrip „gevaar voor de openbare orde”. Het begrip „gevaar voor de openbare orde” veronderstelt dat er, naast de verstoring van de maatschappelijke orde die bij elke wetsovertreding plaatsvindt, sprake is van een werkelijke, actuele en voldoende ernstige bedreiging die een fundamenteel belang van de samenleving aantast. Een lidstaat kan een onderdaan van een derde land niet als een gevaar voor de openbare orde beschouwen louter op grond van het feit dat hij wordt verdacht van, of strafrechtelijk is veroordeeld wegens, een feit dat in het nationale recht strafbaar is gesteld als een strafrechtelijke inbreuk. Andere factoren, zoals de aard en ernst van het feit, de tijd die is verstreken sinds het feit is gepleegd en elke kwestie die verband houdt met de betrouwbaarheid van het vermoeden dat de betrokken onderdaan van een derde land de vermeende strafrechtelijke inbreuk heeft gepleegd, zijn eveneens relevant voor de beoordeling per geval, die in ieder geval moet worden uitgevoerd.

6.4.   Praktische naleving — doorreis over land

Bijlage 39 bij het Schengenhandboek, „Standaardformulier voor de erkenning van een terugkeerbeslissing, voor doorreis over land”

Kaart van de deelnemende lidstaten (verkrijgbaar als EMN ad-hoc-query, terugkeer, 2015, op de EMN Europa-website)

Herinnering/toelichting: een repatriant die voornemens is het grondgebied van de EU binnen de termijn voor vrijwillig vertrek over land te verlaten, heeft geen geldig visum of andere toestemming om door een andere lidstaat naar zijn land van terugkeer te reizen, waardoor hij het risico loopt dat hij onderweg door de politie wordt aangehouden/tegengehouden en dat tegen hem een tweede terugkeerbesluit wordt uitgevaardigd door de lidstaat van doorreis. Dit druist in tegen de beleidsdoelstelling van de terugkeerrichtlijn om een effectieve terugkeer te waarborgen, ook via vrijwillig vertrek.

De afgifte van een doorreisvisum aan de repatriant zou een ongepaste en inadequate oplossing zijn, aangezien het verstrekken van een visum aan illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die verplicht zijn te vertrekken in strijd zou zijn met de EU-regels inzake visa. Bovendien lijken lidstaten van doorreis geen enkele prikkel te hebben om een dergelijk visum af te geven (risico dat personen onderduiken en/of verwijderingskosten veroorzaken) en zouden zij in de praktijk dan ook vaak weigeren het visum af te geven. Ook het verstrekken van een „Europees laissez-passer” voor de repatriant biedt geen oplossing: zonder een duidelijk omschreven juridisch karakter en juridische gevolgen van een dergelijk „laissez-passer” zou de repatriant — strikt juridisch gezien — nog steeds worden beschouwd als illegaal verblijvend in de lidstaat van doorreis en zou derhalve een nieuw terugkeerbesluit tegen hem kunnen worden uitgevaardigd in overeenstemming met artikel 6, lid 1.

Een manier om dit probleem te voorkomen, is het bevorderen van de rechtstreekse terugkeer naar derde landen door de lucht. Dit kan echter duur en onpraktisch zijn voor de repatriant.

De aanpak die de Commissie uitdrukkelijk aanbeveelt, bestaat erin dat de lidstaten van doorreis de door de eerste lidstaat uitgevaardigde terugkeerbesluiten erkennen op basis van bijlage 39 bij het Schengenhandboek „Standaardformulier voor de erkenning van een terugkeerbeslissing, voor doorreis over land” (door de Commissie in september 2011 uitgegeven na overleg met de betrokken lidstaten op technisch niveau en na bespreking in de Groep migratie en verwijdering van de Raad van de Europese Unie).

Volgens deze aanpak kan de lidstaat van doorreis het terugkeerbesluit, met inbegrip van de door de eerste lidstaat toegestane termijn voor vrijwillig vertrek, erkennen en de repatriant op basis van het erkende besluit en de erkende termijn voor vrijwillig vertrek laten doorreizen. Het voordeel van deze aanpak is dat de lidstaat van doorreis niet verplicht is een nieuw terugkeerbesluit uit te vaardigen en dat hij de eerste lidstaat kan verzoeken alle kosten in verband met de verwijdering te vergoeden als er iets fout gaat en de repatriant op kosten van de lidstaat van doorreis moet worden verwijderd (overeenkomstig Beschikking 2004/191/EG van de Raad (42)).

De lidstaten die nog steeds terughoudend zijn om van deze vrijwillige optie gebruik te maken (hetzij als terugsturende, hetzij als ontvangende lidstaat) worden aangemoedigd om zich bij de Commissie en andere lidstaten aan te sluiten en hen van hun deelname in kennis te stellen.

Verdere verduidelijking

| — | Vorm van de erkenning: de zeer ruime en algemene formulering van Richtlijn 2001/40/EG biedt vrijheid wat betreft de praktische modaliteiten (procedurele bijzonderheden) voor onderlinge erkenning overeenkomstig de praktische behoeften en nationale wetgeving. De in bijlage 39 bij het Schengenhandboek beoogde vorm is een mogelijke, maar niet de enige manier om verder te gaan. |
| --- | --- |

—

Vorm van de erkenning: de zeer ruime en algemene formulering van Richtlijn 2001/40/EG biedt vrijheid wat betreft de praktische modaliteiten (procedurele bijzonderheden) voor onderlinge erkenning overeenkomstig de praktische behoeften en nationale wetgeving. De in bijlage 39 bij het Schengenhandboek beoogde vorm is een mogelijke, maar niet de enige manier om verder te gaan.

| — | Juridisch gezien worden alle relevante elementen van het door lidstaat A uitgevaardigde terugkeerbesluit door lidstaat B erkend, met inbegrip van de erkenning van de verklaring dat de onderdaan van een derde land illegaal verblijvend is en dat hem een termijn voor vrijwillig vertrek is toegestaan — die van kracht is voor het grondgebied van de erkennende lidstaat B. |
| --- | --- |

—

Juridisch gezien worden alle relevante elementen van het door lidstaat A uitgevaardigde terugkeerbesluit door lidstaat B erkend, met inbegrip van de erkenning van de verklaring dat de onderdaan van een derde land illegaal verblijvend is en dat hem een termijn voor vrijwillig vertrek is toegestaan — die van kracht is voor het grondgebied van de erkennende lidstaat B.

| — | De erkennende lidstaat geniet drie verschillende „waarborgen”, namelijk:






  1. | het standaardformulier van bijlage 39 wordt uitsluitend op vrijwillige basis gebruikt; dit laat de lidstaten altijd de mogelijkheid om een door een andere lidstaat in een specifiek individueel geval uitgevaardigd terugkeerbesluit niet te erkennen; |
| --- | --- | --- |

—

De erkennende lidstaat geniet drie verschillende „waarborgen”, namelijk:

1.

het standaardformulier van bijlage 39 wordt uitsluitend op vrijwillige basis gebruikt; dit laat de lidstaten altijd de mogelijkheid om een door een andere lidstaat in een specifiek individueel geval uitgevaardigd terugkeerbesluit niet te erkennen;

| 2. | de eerste lidstaat mag overeenkomstig artikel 7 van de terugkeerrichtlijn alleen een termijn voor vrijwillig vertrek toestaan als er geen „tegenindicatie” bestaat, zoals het risico op onderduiken. De beoordeling van de persoonlijke situatie van repatrianten overeenkomstig artikel 7, die door de eerste lidstaat moet worden uitgevoerd, kan een nuttige geruststelling zijn voor de erkennende lidstaat van doorreis; |
| --- | --- |

2.

de eerste lidstaat mag overeenkomstig artikel 7 van de terugkeerrichtlijn alleen een termijn voor vrijwillig vertrek toestaan als er geen „tegenindicatie” bestaat, zoals het risico op onderduiken. De beoordeling van de persoonlijke situatie van repatrianten overeenkomstig artikel 7, die door de eerste lidstaat moet worden uitgevoerd, kan een nuttige geruststelling zijn voor de erkennende lidstaat van doorreis;

| 3. | als er iets fout gaat en de repatriant op kosten van de lidstaat van doorreis moet worden verwijderd, kunnen alle kosten in verband met de verwijdering op grond van Beschikking 2004/191/EG van de Raad aan de eerste lidstaat in rekening worden gebracht. |
| --- | --- |

3.

als er iets fout gaat en de repatriant op kosten van de lidstaat van doorreis moet worden verwijderd, kunnen alle kosten in verband met de verwijdering op grond van Beschikking 2004/191/EG van de Raad aan de eerste lidstaat in rekening worden gebracht.

6.5.   Praktische naleving — doorreis door de lucht

Richtlijn 2003/110/EG (43) betreffende de ondersteuning bij doorgeleiding in het kader van maatregelen tot verwijdering door de lucht voorziet in een wettelijk kader voor samenwerking tussen de bevoegde autoriteiten op transitluchthavens van de lidstaten met betrekking tot zowel begeleide als niet-begeleide verwijdering door de lucht. De term „
  niet-begeleide verwijdering
  ” in deze richtlijn (die vijf jaar vóór de terugkeerrichtlijn is goedgekeurd) kan aldus worden uitgelegd dat hij ook „
  vrijwillig vertrek
  ” in de zin van de terugkeerrichtlijn omvat (44). De Commissie beveelt aan om bij de organisatie van een doorreis door de lucht in het kader van vrijwillig vertrek systematisch gebruik te maken van Richtlijn 2003/110/EG (zie ook punt 7.2).

6.6.   Registratie van vrijwillig vertrek

Momenteel bestaat er geen centraal EU-systeem voor het bijhouden van gegevens met betrekking tot vrijwillig vertrek. In de gevallen waarin repatrianten over land doorreizen overeenkomstig de aanbeveling in bijlage 39 bij het Schengenhandboek, faxt de grenswachter een bevestiging naar de lidstaat die het terugkeerbesluit heeft uitgevaardigd. In andere gevallen melden repatrianten zich soms via consulaten van de lidstaten in derde landen. Soms wordt het vertrek ook geregistreerd door grenswachters die uitreiscontroles uitvoeren. Het ontbreken van een centraal systeem van de Unie voor het bijhouden van gegevens met betrekking tot vrijwillig vertrek creëert een leemte, zowel op het gebied van de controle op de naleving als op statistisch gebied. Het voorstel van de Commissie voor een verordening inzake het gebruik van het Schengeninformatiesysteem voor de terugkeer van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen (45) heeft tot doel deze situatie aan te pakken.

De lidstaten moeten op korte termijn systemen opzetten om te verifiëren of een onderdaan van een derde land de Unie heeft verlaten, ook binnen de termijn voor vrijwillig vertrek en zonder bijstand, om te zorgen voor een doeltreffende opvolging in geval van niet-naleving. De lidstaten worden aangemoedigd optimaal gebruik te maken van de beschikbare informatiekanalen en te dien einde:

| 1. | repatrianten aan wie een termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend stelselmatig aan te moedigen om de autoriteiten die het terugkeerbesluit (en het inreisverbod) hebben uitgevaardigd op de hoogte te brengen van hun geslaagde vertrek. De repatriant kan zijn vertrek melden aan de grenswachter (bij vertrek), bij de consulaire vertegenwoordiging van een lidstaat in zijn land van herkomst (na zijn terugkeer), of zelfs schriftelijk met bijvoeging van voldoende bewijs. Om deze praktijk te verbeteren, kan aan het terugkeerbesluit of reisdocument systematisch een informatieblad worden gehecht met de naam en andere identificatiegegevens van de onderdaan van een derde land, instructies en de contactgegevens van de instantie van afgifte, zodat de grenswachter het bij uitreis kan afstempelen en aan de instantie van afgifte kan terugsturen als bewijs van vertrek. Op dit informatieblad zou ook kunnen worden vermeld wat de voordelen voor de repatriant zijn als hij de autoriteiten op de hoogte brengt van zijn geslaagd vertrek. |
| --- | --- |

1.

repatrianten aan wie een termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend stelselmatig aan te moedigen om de autoriteiten die het terugkeerbesluit (en het inreisverbod) hebben uitgevaardigd op de hoogte te brengen van hun geslaagde vertrek. De repatriant kan zijn vertrek melden aan de grenswachter (bij vertrek), bij de consulaire vertegenwoordiging van een lidstaat in zijn land van herkomst (na zijn terugkeer), of zelfs schriftelijk met bijvoeging van voldoende bewijs. Om deze praktijk te verbeteren, kan aan het terugkeerbesluit of reisdocument systematisch een informatieblad worden gehecht met de naam en andere identificatiegegevens van de onderdaan van een derde land, instructies en de contactgegevens van de instantie van afgifte, zodat de grenswachter het bij uitreis kan afstempelen en aan de instantie van afgifte kan terugsturen als bewijs van vertrek. Op dit informatieblad zou ook kunnen worden vermeld wat de voordelen voor de repatriant zijn als hij de autoriteiten op de hoogte brengt van zijn geslaagd vertrek.

| 2. | grenswachters die uitreiscontroles uitvoeren te vragen om — wanneer zij worden geconfronteerd met de uitreis van een irreguliere migrant — te informeren of tegen de repatriant een terugkeerbesluit is uitgevaardigd en of hem een termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend en, indien dit het geval is, de autoriteiten die het terugkeerbesluit hebben uitgevaardigd systematisch op de hoogte te brengen van het vertrek. |
| --- | --- |

2.

grenswachters die uitreiscontroles uitvoeren te vragen om — wanneer zij worden geconfronteerd met de uitreis van een irreguliere migrant — te informeren of tegen de repatriant een terugkeerbesluit is uitgevaardigd en of hem een termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend en, indien dit het geval is, de autoriteiten die het terugkeerbesluit hebben uitgevaardigd systematisch op de hoogte te brengen van het vertrek.

| 3. | bijlage 39 (zie punt 6.4) te gebruiken om het vertrek te bevestigen van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die over land door een andere lidstaat reizen dan die welke het terugkeerbesluit heeft uitgevaardigd. |
| --- | --- |

3.

bijlage 39 (zie punt 6.4) te gebruiken om het vertrek te bevestigen van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die over land door een andere lidstaat reizen dan die welke het terugkeerbesluit heeft uitgevaardigd.

De lidstaten moeten ook overwegen om contacten te leggen met luchtvaartmaatschappijen teneinde te informeren of de onderdanen van derde landen die zonder begeleiding zijn teruggekeerd op het moment van het verwachte vertrek, aan boord van het vliegtuig waren.

7.   VERWIJDERING: TERUGKEERRICHTLIJN

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 8, leden 1 tot en met 4

| 1. | De lidstaten nemen de nodige maatregelen om het terugkeerbesluit uit te voeren indien er geen termijn voor vrijwillig vertrek overeenkomstig artikel 7, lid 4, is toegekend of indien de betrokkene niet binnen de volgens artikel 7 toegestane termijn voor vrijwillig vertrek aan de terugkeerverplichting heeft voldaan. |
| --- | --- |

1.

De lidstaten nemen de nodige maatregelen om het terugkeerbesluit uit te voeren indien er geen termijn voor vrijwillig vertrek overeenkomstig artikel 7, lid 4, is toegekend of indien de betrokkene niet binnen de volgens artikel 7 toegestane termijn voor vrijwillig vertrek aan de terugkeerverplichting heeft voldaan.

| 2. | Indien een lidstaat overeenkomstig artikel 7 een termijn voor vrijwillig vertrek heeft toegekend, kan het terugkeerbesluit pas na het verstrijken van die termijn worden uitgevoerd, tenzij tijdens die termijn een van de risico's bedoeld in artikel 7, lid 4, ontstaat. |
| --- | --- |

2.

Indien een lidstaat overeenkomstig artikel 7 een termijn voor vrijwillig vertrek heeft toegekend, kan het terugkeerbesluit pas na het verstrijken van die termijn worden uitgevoerd, tenzij tijdens die termijn een van de risico's bedoeld in artikel 7, lid 4, ontstaat.

| 3. | De lidstaten kunnen een afzonderlijk administratief of rechterlijk besluit of administratieve handeling aannemen waarbij de verwijdering wordt gelast. |
| --- | --- |

3.

De lidstaten kunnen een afzonderlijk administratief of rechterlijk besluit of administratieve handeling aannemen waarbij de verwijdering wordt gelast.

| 4. | De dwangmaatregelen waarvan een lidstaat als laatste middel gebruikmaakt bij de verwijdering van een onderdaan van een derde land die zich hiertegen verzet, zijn proportioneel en blijven binnen redelijke grenzen. Zij worden toegepast zoals voorgeschreven in de nationale wetgeving, met inachtneming van de grondrechten en met eerbiediging van de waardigheid en fysieke integriteit van de betrokken onderdaan van een derde land. |
| --- | --- |

4.

De dwangmaatregelen waarvan een lidstaat als laatste middel gebruikmaakt bij de verwijdering van een onderdaan van een derde land die zich hiertegen verzet, zijn proportioneel en blijven binnen redelijke grenzen. Zij worden toegepast zoals voorgeschreven in de nationale wetgeving, met inachtneming van de grondrechten en met eerbiediging van de waardigheid en fysieke integriteit van de betrokken onderdaan van een derde land.

In de terugkeerrichtlijn is een doelstelling vastgesteld („het terugkeerbesluit uitvoeren”) die op doeltreffende en evenredige wijze met „de nodige maatregelen” moet worden gerealiseerd, maar worden de concrete modaliteiten (het „hoe”) overgelaten aan de wetgeving en administratieve praktijken van de lidstaten — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian, punt 36: „
  [...] de woorden „maatregelen” en „dwangmaatregelen” daarin verwijzen naar elk optreden dat op doeltreffende en evenredige wijze tot de terugkeer van de betrokkene leidt
  ”.

Ongeacht de plicht van onderdanen van derde landen om mee te werken aan hun identificatie en hun nationale autoriteiten om de nodige documenten te verzoeken, houdt de verplichting voor de lidstaten om „de nodige maatregelen” te nemen ook in dat zij het derde land van overname tijdig verzoeken om een geldig identiteits- of reisdocument af te geven, of om te verzoeken het gebruik van het Europees reisdocument voor terugkeer (46) te aanvaarden indien de overeenkomsten of regelingen die met het derde land van kracht zijn daarin voorzien, teneinde het mogelijk te maken de onderdaan van een derde land fysiek vanuit de lidstaat te vervoeren. Het gebruik van het Europees reisdocument voor terugkeer moet verder worden bevorderd bij de onderhandelingen over en de toepassing van bilaterale en EU-overnameovereenkomsten en andere regelingen met derde landen. Tijdens de periode van vrijwillig vertrek kunnen administratieve procedures met derde landen worden ingeleid ter voorbereiding van de verwijderingsoperatie (bijvoorbeeld het verkrijgen van de nodige reisdocumenten en vergunningen) zonder dat de betrokken onderdaan van een derde land in gevaar wordt gebracht (zie ook punt 6).

Om de gevolgen van potentiële misbruiken te beperken, met name die welke verband houden met ongegronde, meervoudige en „last-minute” asielverzoeken, alsook ongegronde beroepen tegen asiel- of terugkeergerelateerde besluiten die uitsluitend worden ingesteld om de tenuitvoerlegging van terugkeerbesluiten uit te stellen of te verijdelen, beveelt de Commissie de lidstaten aan maatregelen te nemen om procedures te organiseren voor de behandeling van verzoeken om internationale bescherming in het kader van een versnelde procedure of, in voorkomend geval, een grensprocedure overeenkomstig Richtlijn 2013/32/EU (47) (de „richtlijn asielprocedures”).

Grens tussen vrijwillig vertrek en verwijdering: „terugkeer” is een zeer ruim begrip en omvat het proces van terugkeer naar een derde land in naleving (vrijwillig of gedwongen) van een verplichting tot terugkeer. Het begrip „verwijdering” is veel minder ruim. Het betekent de uitvoering van de verplichting tot terugkeer, namelijk het fysieke vervoer uit de lidstaat. Het Europees Hof van Justitie heeft er in de zaken C-61/11, El Dridi (punt 41) en C-329/11, Achughbabian, reeds op gewezen dat de terugkeerrichtlijn voorziet in „trapsgewijze ... maatregelen”, variërend van vrijwillig tot gedwongen. In de praktijk komen vaak gevallen voor die elementen van zowel gedwongen terugkeer (bewaring) als vrijwilligheid (uiteindelijk vrijwillig vertrek zonder fysieke dwang) bevatten. De lidstaten worden aangemoedigd om in alle fasen van de procedure de minst ingrijpende maatregelen te nemen. Indien repatrianten tegen wie verwijderings-/bewaringsmaatregelen zijn genomen hun houding wijzigen en blijk geven van bereidheid tot samenwerking en vrijwillig vertrek, worden de lidstaten aangemoedigd en hebben zij het recht om zich flexibel op te stellen.

Tenuitvoerlegging van een terugkeerbesluit na afwijzing van een verzoek om internationale bescherming: in het arrest van zaak C-601/15, J.N. (punten 75, 76 en 80) heeft het Europees Hof van Justitie bepaald dat na de afwijzing van een asielverzoek in eerste aanleg de tenuitvoerlegging van een eerder uitgevaardigd terugkeerbesluit moet worden hervat in het stadium waarin ze is onderbroken, en dat de terugkeerprocedures niet opnieuw mogen beginnen: „
  [...] het nuttig effect van richtlijn 2008/115/EG hoe dan ook vereist dat een krachtens deze richtlijn ingeleide procedure, in het kader waarvan een terugkeerbesluit, [...] gepaard gaand met een inreisverbod, is vastgesteld, kan worden hervat in het stadium waarin zij is onderbroken als gevolg van de indiening van een verzoek om internationale bescherming, zodra dat verzoek in eerste aanleg is afgewezen [...]. Zowel uit de loyaliteitsverplichting van de lidstaten die uit artikel 4, lid 3, VEU voortvloeit en die in punt 56 van het arrest El Dridi [...] in herinnering is gebracht, als uit de vereisten van doeltreffendheid [...], volgt immers dat aan de bij artikel 8 van die richtlijn aan de lidstaten opgelegde verplichting om in de in lid 1 van dat artikel genoemde gevallen tot verwijdering over te gaan, zo spoedig mogelijk moet worden voldaan [...]. Aan die verplichting zou niet zijn voldaan indien de verwijdering vertraging zou oplopen als gevolg van het feit dat een procedure [...] niet in het stadium waarin zij is onderbroken moet worden hervat, maar van het begin af aan zou moeten worden gevoerd na de afwijzing van het verzoek om internationale bescherming in eerste aanleg.
  ”

Een gevangenisstraf als strafrechtelijke maatregel voor illegaal verblijf kan nooit een „nodige maatregel” zijn in de zin van artikel 8, lid 1, van de terugkeerrichtlijn (zie punt 4). Overeenkomstig artikel 6 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie betreffende het recht op vrijheid, uitgelegd in het licht van artikel 5 EVRM, is vrijheidsbeneming in het kader van terugkeer alleen toegestaan met het oog op verwijdering op grond van artikel 15 van de terugkeerrichtlijn — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian (punt 37): „
  [...] dat de oplegging en de tenuitvoerlegging van een gevangenisstraf tijdens de terugkeerprocedure van richtlijn 2008/115/EG niet bijdragen tot de uitvoering van de verwijdering, die met deze procedure wordt nagestreefd, te weten de fysieke verwijdering van de betrokkene uit de betrokken lidstaat. Een dergelijke straf vormt dus niet een „maatregel” of een „dwangmaatregel” in de zin van artikel 8 van richtlijn 2008/115
  ”.

De lidstaten moeten bij de uitvoering van de terugkeerrichtlijn overeenkomstig artikel 5, onder c), naar behoren rekening met de gezondheidstoestand van onderdanen van derde landen; bij de tenuitvoerlegging van terugkeerbesluiten overeenkomstig artikel 8, lid 1, van de richtlijn moeten zij bovendien handelen met respect voor de waardigheid en fysiekeintegriteit van de onderdanen van derde landen. Met volledige inachtneming van het recht op gezondheid en rekening houdend met het feit dat de richtlijn geen verplichting oplegt om systematische medische controles uit te voeren of een „fit to fly”-verklaring af te geven met betrekking tot alle onderdanen van derde landen tegen wie een verwijderingsbesluit is uitgevaardigd, beveelt de Commissie de lidstaten aan maatregelen te nemen ter voorkoming van mogelijke misbruiken in verband met valse medische beweringen door onderdanen van derde landen die ertoe zouden leiden dat verwijdering om medische redenen ten onrechte wordt voorkomen of opgeschort (zie ook punt 12.4), bijvoorbeeld door ervoor te zorgen dat gekwalificeerd medisch personeel dat door de bevoegde nationale autoriteit is aangesteld beschikbaar is om een onafhankelijk en objectief medisch advies over het specifieke geval te geven.

7.1.   Verwijdering door de lucht

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 8, lid 5; aan Beschikking 2004/573/EG (48) gehechte gemeenschappelijke richtsnoeren voor veiligheidsvoorzieningen voor gezamenlijke verwijdering door de lucht Verordening (EU) 2016/1624 betreffende de Europese Grens- en kustwacht (49) — artikel 28, lid 3

In geval van verwijdering door de lucht houden de lidstaten rekening met de aan Beschikking 2004/573/EG gehechte gemeenschappelijke richtsnoeren voor veiligheidsvoorzieningen voor gezamenlijke verwijdering door de lucht.

Volgens de terugkeerrichtlijn moeten de lidstaten rekening houden met de gemeenschappelijke richtsnoeren voor veiligheidsvoorzieningen voor gezamenlijke verwijdering door de lucht in de bijlage bij Beschikking 2004/573/EG in het kader van alle verwijderingen door de lucht, en niet alleen — zoals oorspronkelijk in die beschikking was bepaald — in het kader van gezamenlijke verwijderingen.

Sommige delen van deze richtsnoeren zijn vanwege hun aard bedoeld om alleen voor gezamenlijke vluchten in aanmerking te worden genomen, zoals de regels met betrekking tot de rol en de verdeling van taken van organiserende en deelnemende lidstaten, zodat er in een zuiver nationale context geen rekening mee kan worden gehouden. Alle andere delen van de richtsnoeren (zie de meest relevante fragmenten in het onderstaande kader) moeten echter ook in aanmerking worden genomen bij zuiver nationale verwijderingsoperaties.

GEMEENSCHAPPELIJKE RICHTSNOEREN VOOR VEILIGHEIDSVOORZIENINGEN VOOR GEZAMENLIJKE VERWIJDERING DOOR DE LUCHT

(fragmenten)

1.   FASE VOORAFGAAND AAN VERTREK EN VERWIJDERING

1.1.2.   Medische conditie en medisch dossier

De organiserende lidstaat en iedere deelnemende lidstaat zorgt ervoor dat de repatrianten in een geschikte gezondheidstoestand zijn om legaal en feitelijk veilig door de lucht te kunnen worden verwijderd. Er moet een medisch dossier worden verstrekt voor die repatrianten van wie bekend is dat zij een medische aandoening hebben of van wie medische behandeling vereist is. In dit medische dossier zijn de resultaten van medische onderzoeken, een diagnose en de specificatie van eventueel benodigde geneesmiddelen opgenomen om noodzakelijke medische maatregelen te kunnen nemen. [...]

1.1.3.   Documenten

De organiserende lidstaat en iedere deelnemende lidstaat zorgt ervoor dat voor elke repatriant geldige reisdocumenten en andere aanvullende noodzakelijke documenten of certificaten beschikbaar zijn. De bevoegde persoon bewaart deze documenten tot de aankomst in het land van bestemming [...].

1.2.3.   Gebruik van particuliere begeleiders

Wanneer een deelnemende lidstaat gebruik maakt van particuliere begeleiders, zorgen de autoriteiten van deze lidstaat voor ten minste één officiële vertegenwoordiger aan boord van de vlucht.

1.2.4.   Vaardigheden en opleiding van begeleiders

De begeleiders die aan boord van de gezamenlijke vluchten zijn benoemd, moeten een speciale opleiding hebben gevolgd om deze opdrachten uit te voeren; afhankelijk van de opdracht krijgen zij de nodige medische ondersteuning.

[...]

1.2.5.   Gedragscode voor begeleiders

De begeleiders zijn niet gewapend. Zij mogen burgerkleding dragen. Op deze kleding is een onderscheidend teken ter identificatie aangebracht. Overig naar behoren geaccrediteerd begeleidend personeel draagt ook een onderscheidend teken.

De leden van het begeleidingsteam bevinden zich op strategische posities in het vliegtuig om de veiligheid optimaal te waarborgen. Bovendien zitten zij bij de repatrianten voor wie zij verantwoordelijk zijn.

1.2.6.   Regeling betreffende het aantal begeleiders

Het aantal begeleiders wordt na een analyse van de mogelijke risico's en wederzijds overleg per geval bepaald. In de meeste gevallen is het aan te bevelen ten minste evenveel begeleiders als repatrianten aan boord te hebben. Waar nodig (bv. bij verre bestemmingen) is een reserve-eenheid voor ondersteuning beschikbaar.

2.   FASE VOORAFGAAND AAN VERTREK OP LUCHTHAVEN VAN VERTREK OF OP LUCHTHAVEN WAAR EEN TUSSENSTOP WORDT GEMAAKT

2.1.   Vervoer naar de luchthaven en verblijf op de luchthaven

Ten aanzien van het vervoer naar en verblijf op de luchthaven geldt het volgende:

| a) | In principe moeten de begeleiders en repatrianten ten minste drie uur voor vertrek op de luchthaven aanwezig zijn; |
| --- | --- |

a)

In principe moeten de begeleiders en repatrianten ten minste drie uur voor vertrek op de luchthaven aanwezig zijn;

| b) | Repatrianten moeten zijn geïnstrueerd over de uitvoering van hun verwijdering en zijn geïnformeerd dat het in hun eigen belang is volledige medewerking aan de begeleiders te verlenen. Er moet duidelijk worden gemaakt dat geen enkel verstorend gedrag wordt getolereerd en dat dit gedrag niet zal leiden tot het afbreken van de verwijderingsoperatie; |
| --- | --- |

b)

Repatrianten moeten zijn geïnstrueerd over de uitvoering van hun verwijdering en zijn geïnformeerd dat het in hun eigen belang is volledige medewerking aan de begeleiders te verlenen. Er moet duidelijk worden gemaakt dat geen enkel verstorend gedrag wordt getolereerd en dat dit gedrag niet zal leiden tot het afbreken van de verwijderingsoperatie;

[...]

2.2.   Inchecken, instappen en veiligheidscontrole voor vertrek

Ten aanzien van het inchecken, het instappen en de veiligheidscontrole voor vertrek geldt het volgende:

| a) | De begeleiders van de lidstaat van de locatie in kwestie zijn verantwoordelijk voor het inchecken en voor de begeleiding bij het passeren van controleruimten; |
| --- | --- |

a)

De begeleiders van de lidstaat van de locatie in kwestie zijn verantwoordelijk voor het inchecken en voor de begeleiding bij het passeren van controleruimten;

| b) | Alle repatrianten worden nauwkeurig gevisiteerd alvorens zij mogen instappen. Alle voorwerpen die een bedreiging voor de veiligheid van personen of van de gezamenlijke vlucht kunnen vormen, worden in beslag genomen en in het bagageruim ondergebracht. |
| --- | --- |

b)

Alle repatrianten worden nauwkeurig gevisiteerd alvorens zij mogen instappen. Alle voorwerpen die een bedreiging voor de veiligheid van personen of van de gezamenlijke vlucht kunnen vormen, worden in beslag genomen en in het bagageruim ondergebracht.

| c) | De bagage van de repatrianten wordt niet in de passagierscabine ondergebracht. Alle bagage die in het ruim wordt geplaatst, wordt aan een veiligheidscontrole onderworpen en met de naam van de eigenaar gelabeld. Alles wat volgens de regels van het Verdrag inzake de internationale burgerluchtvaart (ICAO) als gevaarlijk wordt beschouwd, wordt uit de bagage verwijderd. |
| --- | --- |

c)

De bagage van de repatrianten wordt niet in de passagierscabine ondergebracht. Alle bagage die in het ruim wordt geplaatst, wordt aan een veiligheidscontrole onderworpen en met de naam van de eigenaar gelabeld. Alles wat volgens de regels van het Verdrag inzake de internationale burgerluchtvaart (ICAO) als gevaarlijk wordt beschouwd, wordt uit de bagage verwijderd.

| d) | Geld en waardevolle voorwerpen worden in een doorzichtige verpakking met de naam van de eigenaar erop verpakt. De repatrianten worden geïnformeerd over de procedure inzake voorwerpen en geld die apart worden gehouden; |
| --- | --- |

d)

Geld en waardevolle voorwerpen worden in een doorzichtige verpakking met de naam van de eigenaar erop verpakt. De repatrianten worden geïnformeerd over de procedure inzake voorwerpen en geld die apart worden gehouden;

[...]

3.   PROCEDURE TIJDENS DE VLUCHT

[...]

3.2.   Toepassing van dwangmaatregelen

Ten aanzien van de toepassing van dwangmaatregelen geldt het volgende:

| a) | Dwangmaatregelen worden uitgevoerd met inachtneming van de individuele rechten van de repatrianten. |
| --- | --- |

a)

Dwangmaatregelen worden uitgevoerd met inachtneming van de individuele rechten van de repatrianten.

| b) | Dwang mag worden uitgeoefend op personen die verwijdering weigeren of zich ertegen verzetten. Alle dwangmaatregelen zijn evenredig en overschrijden de grens van aanvaardbaar geweld niet. De waardigheid en fysieke integriteit van de repatriant worden gewaarborgd. Dientengevolge wordt in geval van twijfel een einde gemaakt aan de verwijdering, met inbegrip van de toepassing van wettelijke dwang op basis van het verzet en de gevaarlijkheid van de repatriant, volgens het principe „geen verwijdering tot elke prijs”. |
| --- | --- |

b)

Dwang mag worden uitgeoefend op personen die verwijdering weigeren of zich ertegen verzetten. Alle dwangmaatregelen zijn evenredig en overschrijden de grens van aanvaardbaar geweld niet. De waardigheid en fysieke integriteit van de repatriant worden gewaarborgd. Dientengevolge wordt in geval van twijfel een einde gemaakt aan de verwijdering, met inbegrip van de toepassing van wettelijke dwang op basis van het verzet en de gevaarlijkheid van de repatriant, volgens het principe „geen verwijdering tot elke prijs”.

| c) | Dwangmaatregelen mogen het vermogen van de repatriant om normaal adem te halen niet in gevaar brengen. In geval van gebruik van dwingend geweld wordt ervoor gezorgd dat de borstkas van de repatriant in verticale positie blijft en dat niets op zijn of haar borstkas drukt, zodat hij of zij normaal kan blijven ademhalen. |
| --- | --- |

c)

Dwangmaatregelen mogen het vermogen van de repatriant om normaal adem te halen niet in gevaar brengen. In geval van gebruik van dwingend geweld wordt ervoor gezorgd dat de borstkas van de repatriant in verticale positie blijft en dat niets op zijn of haar borstkas drukt, zodat hij of zij normaal kan blijven ademhalen.

| d) | Zich verzettende repatrianten mogen worden geïmmobiliseerd met behulp van dwangmiddelen die hun waardigheid en fysieke integriteit niet in gevaar brengen. |
| --- | --- |

d)

Zich verzettende repatrianten mogen worden geïmmobiliseerd met behulp van dwangmiddelen die hun waardigheid en fysieke integriteit niet in gevaar brengen.

| e) | De organiserende lidstaat en alle deelnemende lidstaten komen vóór de verwijderingsoperatie een lijst overeen van toegestane dwangmiddelen. Het gebruik van kalmerende middelen om verwijdering te vergemakkelijken is verboden behoudens noodmaatregelen om de veiligheid van de vlucht te waarborgen. |
| --- | --- |

e)

De organiserende lidstaat en alle deelnemende lidstaten komen vóór de verwijderingsoperatie een lijst overeen van toegestane dwangmiddelen. Het gebruik van kalmerende middelen om verwijdering te vergemakkelijken is verboden behoudens noodmaatregelen om de veiligheid van de vlucht te waarborgen.

| f) | Alle begeleiders worden geïnformeerd over en zijn op de hoogte van de toegestane en verboden dwangmiddelen. |
| --- | --- |

f)

Alle begeleiders worden geïnformeerd over en zijn op de hoogte van de toegestane en verboden dwangmiddelen.

| g) | Onder dwang gehouden repatrianten blijven gedurende de vlucht onder permanent toezicht. |
| --- | --- |

g)

Onder dwang gehouden repatrianten blijven gedurende de vlucht onder permanent toezicht.

| h) | Het besluit om de dwangmiddelen tijdelijk te verwijderen wordt door de leider of de plaatsvervangend leider van de verwijderingsoperatie genomen. |
| --- | --- |

h)

Het besluit om de dwangmiddelen tijdelijk te verwijderen wordt door de leider of de plaatsvervangend leider van de verwijderingsoperatie genomen.

3.3.   Medisch personeel en tolken

Ten aanzien van het medisch personeel en tolken geldt het volgende:

| a) | Tijdens een gezamenlijke vlucht moet ten minste één arts aanwezig zijn. |
| --- | --- |

a)

Tijdens een gezamenlijke vlucht moet ten minste één arts aanwezig zijn.

| b) | De arts heeft toegang tot alle relevante medische dossiers van de repatrianten en wordt vóór vertrek op de hoogte gebracht van repatrianten met specifieke medische aandoeningen. Tot dusverre onbekende medische aandoeningen die direct voor vertrek worden ontdekt en van invloed kunnen zijn op de uitvoering van de verwijdering, moeten worden beoordeeld in overleg met de verantwoordelijke autoriteiten. |
| --- | --- |

b)

De arts heeft toegang tot alle relevante medische dossiers van de repatrianten en wordt vóór vertrek op de hoogte gebracht van repatrianten met specifieke medische aandoeningen. Tot dusverre onbekende medische aandoeningen die direct voor vertrek worden ontdekt en van invloed kunnen zijn op de uitvoering van de verwijdering, moeten worden beoordeeld in overleg met de verantwoordelijke autoriteiten.

| c) | Alleen de arts mag, nadat een nauwkeurige medische diagnose is gesteld, de repatrianten medicamenten toedienen. Geneesmiddelen die een repatriant gedurende de vlucht nodig heeft, zijn aan boord aanwezig. |
| --- | --- |

c)

Alleen de arts mag, nadat een nauwkeurige medische diagnose is gesteld, de repatrianten medicamenten toedienen. Geneesmiddelen die een repatriant gedurende de vlucht nodig heeft, zijn aan boord aanwezig.

| d) | Elke repatriant moet in staat zijn zich rechtstreeks, of via een tolk, tot de arts of de begeleiders te richten in een taal waarin hij of zij zich kan uitdrukken. |
| --- | --- |

d)

Elke repatriant moet in staat zijn zich rechtstreeks, of via een tolk, tot de arts of de begeleiders te richten in een taal waarin hij of zij zich kan uitdrukken.

| e) | De organiserende lidstaten zorgen ervoor dat het passende medische en taalkundige personeel voor de verwijderingsoperatie beschikbaar is. |
| --- | --- |

e)

De organiserende lidstaten zorgen ervoor dat het passende medische en taalkundige personeel voor de verwijderingsoperatie beschikbaar is.

3.4.   Documentatie en toezicht op de verwijderingsoperatie

3.4.1.   Opnames en waarnemers van derden

Voor iedere video- en/of audio-opname of toezicht door waarnemers van derden tijdens gezamenlijke vluchten is voorafgaande toestemming van alle deelnemende lidstaten nodig.

[...]

5.   AANKOMSTFASE

Bij aankomst:

[...]

| c) | De organiserende lidstaat en elke deelnemende lidstaat draagt de repatrianten voor wie zij verantwoordelijk zijn over aan de autoriteiten van het land van bestemming, met hun bagage en eventueel de artikelen die vóór het instappen in beslag zijn genomen. De leidinggevende vertegenwoordiger van de organiserende en deelnemende lidstaten is bij aankomst verantwoordelijk voor de overdracht van de repatrianten aan de lokale autoriteiten. De begeleiders verlaten als regel het vliegtuig niet. |
| --- | --- |

c)

De organiserende lidstaat en elke deelnemende lidstaat draagt de repatrianten voor wie zij verantwoordelijk zijn over aan de autoriteiten van het land van bestemming, met hun bagage en eventueel de artikelen die vóór het instappen in beslag zijn genomen. De leidinggevende vertegenwoordiger van de organiserende en deelnemende lidstaten is bij aankomst verantwoordelijk voor de overdracht van de repatrianten aan de lokale autoriteiten. De begeleiders verlaten als regel het vliegtuig niet.

| d) | Waar passend en haalbaar zouden de organiserende en deelnemende lidstaten consulair personeel, verbindingsambtenaren voor immigratie of voorposten van de betrokken lidstaten moeten uitnodigen om de overdracht van de repatrianten aan de lokale autoriteiten te vergemakkelijken voor zover dit strookt met de nationale praktijk en procedure. |
| --- | --- |

d)

Waar passend en haalbaar zouden de organiserende en deelnemende lidstaten consulair personeel, verbindingsambtenaren voor immigratie of voorposten van de betrokken lidstaten moeten uitnodigen om de overdracht van de repatrianten aan de lokale autoriteiten te vergemakkelijken voor zover dit strookt met de nationale praktijk en procedure.

| e) | De repatrianten mogen niet geboeid zijn wanneer zij aan de lokale autoriteiten worden overgedragen. |
| --- | --- |

e)

De repatrianten mogen niet geboeid zijn wanneer zij aan de lokale autoriteiten worden overgedragen.

| f) | De overdracht van repatrianten vindt buiten het vliegtuig plaats (hetzij aan de voet van de vliegtuigtrap of in een geschikt gebouw op de luchthaven, naargelang van wat passend wordt geacht). Voor zover mogelijk wordt vermeden dat de lokale autoriteiten aan boord van het vliegtuig komen. |
| --- | --- |

f)

De overdracht van repatrianten vindt buiten het vliegtuig plaats (hetzij aan de voet van de vliegtuigtrap of in een geschikt gebouw op de luchthaven, naargelang van wat passend wordt geacht). Voor zover mogelijk wordt vermeden dat de lokale autoriteiten aan boord van het vliegtuig komen.

| g) | De tijd die op de luchthaven van bestemming wordt doorgebracht, wordt tot een minimum beperkt. |
| --- | --- |

g)

De tijd die op de luchthaven van bestemming wordt doorgebracht, wordt tot een minimum beperkt.

| h) | De organiserende lidstaat en elke deelnemende lidstaat is zelf verantwoordelijk voor het treffen van een regeling voor onvoorziene omstandigheden voor begeleiders en vertegenwoordigers (en repatrianten van wie de overname niet is toegestaan), ingeval het vertrek van het vliegtuig na het uitstappen van de repatrianten wordt vertraagd. Deze regeling moet, indien nodig, ook een overnachtingsmogelijkheid omvatten. |
| --- | --- |

h)

De organiserende lidstaat en elke deelnemende lidstaat is zelf verantwoordelijk voor het treffen van een regeling voor onvoorziene omstandigheden voor begeleiders en vertegenwoordigers (en repatrianten van wie de overname niet is toegestaan), ingeval het vertrek van het vliegtuig na het uitstappen van de repatrianten wordt vertraagd. Deze regeling moet, indien nodig, ook een overnachtingsmogelijkheid omvatten.

6.   MISLUKKING VAN DE VERWIJDERINGSOPERATIE

Ingeval de autoriteiten van het land van bestemming de toegang tot het grondgebied weigeren of de verwijderingsoperatie om andere redenen moet worden afgebroken, neemt de organiserende lidstaat en iedere deelnemende lidstaat, te zijnen laste, de verantwoordelijkheid voor de terugkeer van de repatrianten voor wie hij verantwoordelijk is naar zijn grondgebied op zich.

Verdere verduidelijking

| — | De begeleiding van repatrianten door beveiligingspersoneel van luchtvaartmaatschappijen of door ingehuurd extern personeel is in principe verenigbaar met artikel 8 van de terugkeerrichtlijn. De lidstaten hebben echter een algemene verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de verwijderingsoperatie (uitvaardiging van een verwijderingsbesluit en evenredig gebruik van dwangmaatregelen/begeleiding). In punt 1.2.3 van bovengenoemde richtsnoeren is het volgende bepaald: „
  Wanneer een deelnemende lidstaat gebruik maakt van particuliere begeleiders, zorgen de autoriteiten van deze lidstaat voor ten minste één officiële vertegenwoordiger aan boord van de vlucht.
  ”. Hieruit volgt dat de lidstaten een algemene verplichting hebben om in alle gevallen waarin de verwijdering wordt „uitbesteed” een toezichthoudende rol te blijven vervullen en dat het inschakelen van beveiligingspersoneel van luchtvaartmaatschappijen voor begeleidingsdoeleinden niet is uitgesloten maar wel moet worden goedgekeurd en dat er altijd ten minste één officiële vertegenwoordiger van de lidstaat bij aanwezig moet zijn. |
| --- | --- |

—

De begeleiding van repatrianten door beveiligingspersoneel van luchtvaartmaatschappijen of door ingehuurd extern personeel is in principe verenigbaar met artikel 8 van de terugkeerrichtlijn. De lidstaten hebben echter een algemene verantwoordelijkheid voor de uitvoering van de verwijderingsoperatie (uitvaardiging van een verwijderingsbesluit en evenredig gebruik van dwangmaatregelen/begeleiding). In punt 1.2.3 van bovengenoemde richtsnoeren is het volgende bepaald: „
  Wanneer een deelnemende lidstaat gebruik maakt van particuliere begeleiders, zorgen de autoriteiten van deze lidstaat voor ten minste één officiële vertegenwoordiger aan boord van de vlucht.
  ”. Hieruit volgt dat de lidstaten een algemene verplichting hebben om in alle gevallen waarin de verwijdering wordt „uitbesteed” een toezichthoudende rol te blijven vervullen en dat het inschakelen van beveiligingspersoneel van luchtvaartmaatschappijen voor begeleidingsdoeleinden niet is uitgesloten maar wel moet worden goedgekeurd en dat er altijd ten minste één officiële vertegenwoordiger van de lidstaat bij aanwezig moet zijn.

| — | Terugkeeroperaties waarbij personen worden opgehaald (autoriteiten van derde landen die een vliegtuig naar de EU sturen om hun onderdanen onder hun toezicht te repatriëren): de lidstaten zijn algemeen verantwoordelijk voor het uitvoeren van de verwijderingsoperatie totdat de overdracht aan de autoriteiten van het land van bestemming is voltooid en het vliegtuig de EU-bodem heeft verlaten. De eerbiediging van de grondrechten en een evenredig gebruik van dwangmiddelen overeenkomstig de hierboven uiteengezette gemeenschappelijke EU-normen moet echter tijdens de gehele verwijderingsoperatie worden gewaarborgd. Een vertegenwoordiger van een lidstaat moet toezicht houden op de fase van de verwijdering die door het land van bestemming wordt uitgevoerd. Overeenkomstig artikel 28, lid 3, van Verordening (EU) nr. 2016/1624 van het Europees Parlement en de Raad betreffende de Europese Grens- en kustwacht („verordening betreffende de Europese grens- en kustwacht”) kan het Europees Grens- en kustwachtagentschap bijstand verlenen bij de organisatie van terugkeeroperaties waarbij personen worden opgehaald. Tijdens dergelijke operaties moeten de deelnemende lidstaten en het Agentschap ervoor zorgen dat de grondrechten, het beginsel van non-refoulement evenals het evenredige gebruik van dwangmaatregelen worden geëerbiedigd. Daartoe moeten ten minste één vertegenwoordiger van een aan de operatie deelnemende lidstaat en een toezichthouder voor gedwongen terugkeer (hetzij uit een deelnemende lidstaat, hetzij uit de overeenkomstig artikel 29 van de verordening opgerichte groep) tijdens de gehele operatie aan boord aanwezig zijn tot de aankomst in het land van bestemming. |
| --- | --- |

—

Terugkeeroperaties waarbij personen worden opgehaald (autoriteiten van derde landen die een vliegtuig naar de EU sturen om hun onderdanen onder hun toezicht te repatriëren): de lidstaten zijn algemeen verantwoordelijk voor het uitvoeren van de verwijderingsoperatie totdat de overdracht aan de autoriteiten van het land van bestemming is voltooid en het vliegtuig de EU-bodem heeft verlaten. De eerbiediging van de grondrechten en een evenredig gebruik van dwangmiddelen overeenkomstig de hierboven uiteengezette gemeenschappelijke EU-normen moet echter tijdens de gehele verwijderingsoperatie worden gewaarborgd. Een vertegenwoordiger van een lidstaat moet toezicht houden op de fase van de verwijdering die door het land van bestemming wordt uitgevoerd. Overeenkomstig artikel 28, lid 3, van Verordening (EU) nr. 2016/1624 van het Europees Parlement en de Raad betreffende de Europese Grens- en kustwacht („verordening betreffende de Europese grens- en kustwacht”) kan het Europees Grens- en kustwachtagentschap bijstand verlenen bij de organisatie van terugkeeroperaties waarbij personen worden opgehaald. Tijdens dergelijke operaties moeten de deelnemende lidstaten en het Agentschap ervoor zorgen dat de grondrechten, het beginsel van non-refoulement evenals het evenredige gebruik van dwangmaatregelen worden geëerbiedigd. Daartoe moeten ten minste één vertegenwoordiger van een aan de operatie deelnemende lidstaat en een toezichthouder voor gedwongen terugkeer (hetzij uit een deelnemende lidstaat, hetzij uit de overeenkomstig artikel 29 van de verordening opgerichte groep) tijdens de gehele operatie aan boord aanwezig zijn tot de aankomst in het land van bestemming.

7.2.   Doorreis door de lucht

Rechtsgrondslag: Richtlijn 2003/110/EG van de Raad van 25 november 2003 betreffende de ondersteuning bij doorgeleiding in het kader van maatregelen tot verwijdering door de lucht

| — | Verzoek om doorgeleiding in het kader van maatregelen tot verwijdering door de lucht: bijlage bij Richtlijn 2003/110/EG |
| --- | --- |

—

Verzoek om doorgeleiding in het kader van maatregelen tot verwijdering door de lucht: bijlage bij Richtlijn 2003/110/EG

| — | Lijst van centrale autoriteiten overeenkomstig artikel 4, lid 5, van Richtlijn 2003/110/EG voor de ontvangst van doorgeleidingsverzoeken (verkrijgbaar als EMN ad-hoc-query, terugkeer, 2015, op de EMN Europa-website) |
| --- | --- |

—

Lijst van centrale autoriteiten overeenkomstig artikel 4, lid 5, van Richtlijn 2003/110/EG voor de ontvangst van doorgeleidingsverzoeken (verkrijgbaar als EMN ad-hoc-query, terugkeer, 2015, op de EMN Europa-website)

Richtlijn 2003/110/EG bevat gedetailleerde maatregelen voor bijstand tussen de bevoegde autoriteiten op transitluchthavens van de lidstaten bij niet-begeleide en begeleide verwijderingen door de lucht. De richtlijn voorziet in een reeks regels ter vergemakkelijking van de doorgeleiding van te verwijderen personen op een luchthaven van een andere lidstaat dan de lidstaat die het verwijderingsbesluit heeft vastgesteld en ten uitvoer gelegd. Daartoe is in de richtlijn bepaald onder welke voorwaarden de doorgeleiding kan plaatsvinden en welke bijstand de aangezochte lidstaat dient te bieden. Verzoeken om bijstand moeten worden gedaan door middel van het modelformulier dat bij Richtlijn 2003/110/EG is gevoegd. Deze verzoeken moeten worden toegezonden aan de daartoe aangewezen centrale autoriteiten van de lidstaten.

7.3.   Gezamenlijke verwijderingsoperaties door de lucht

Rechtsgrondslag: Beschikking van de Raad van 29 april 2004 inzake het organiseren van gezamenlijke vluchten voor de verwijdering van onderdanen van derde landen tegen wie individuele verwijderingsmaatregelen zijn genomen van het grondgebied van twee of meer lidstaten (2004/573/EG)

| — | Lijst van nationale autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het organiseren van en/of deelnemen aan gezamenlijke vluchten overeenkomstig artikel 3 van Beschikking 2004/573/EG (verkrijgbaar als EMN ad-hoc-query, terugkeer, 2015, op de EMN Europa-website). |
| --- | --- |

—

Lijst van nationale autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het organiseren van en/of deelnemen aan gezamenlijke vluchten overeenkomstig artikel 3 van Beschikking 2004/573/EG (verkrijgbaar als EMN ad-hoc-query, terugkeer, 2015, op de EMN Europa-website).

Beschikking 2004/573/EG heeft met name betrekking op de vaststelling van gemeenschappelijke en specifieke taken van de autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor de organisatie van of deelname aan deze operaties. Aan deze beschikking van de Raad zijn gemeenschappelijke richtsnoeren voor veiligheidsvoorzieningen voor gezamenlijke verwijdering door de lucht gehecht. Overeenkomstig artikel 8, lid 5, van de terugkeerrichtlijn moet met deze richtsnoeren rekening worden gehouden bij elke verwijdering door de lucht, ook bij zuiver nationale operaties (zie punt 7.1).

7.4.   Terugkeeroperaties gecoördineerd door het Europees Grens- en kustwachtagentschap

Rechtsgrondslag: Verordening (EU) 2016/1624 betreffende de Europese grens- en kustwacht — artikel 28

Een van de taken van het Europees Grens- en kustwachtagentschap is — met inachtneming van het terugkeerbeleid van de Unie en met name de terugkeerrichtlijn als kernstuk van de wetgeving van de Unie inzake terugkeer — bijstand te verlenen voor het organiseren en uitvoeren van terugkeeroperaties van de lidstaten. De rol van het Agentschap op het gebied van terugkeer en de eerbiediging van grondrechten door het Agentschap is in 2016 versterkt door de verordening betreffende de Europese Grens- en kustwacht.

De uitvoering van door het Agentschap gecoördineerde terugkeeroperaties biedt een duidelijke toegevoegde waarde en de lidstaten worden aangemoedigd om ruim gebruik te maken van deze mogelijkheid.

Terugkeeroperaties die door het Agentschap worden gecoördineerd, zijn onderworpen aan het toezicht op gedwongen terugkeer (zie punt 8).

8.   TOEZICHT OP GEDWONGEN TERUGKEER

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 8, lid 6

| — | Lijst van nationale organen voor toezicht op gedwongen terugkeer: EMN ad-hoc-query, terugkeer, 2015, op de EMN Europa-website; een door het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten opgesteld overzicht van nationale organen voor toezicht op gedwongen terugkeer is beschikbaar op: http://fra.europa.eu/en/theme/asylum-migration-borders/forced-return. |
| --- | --- |

—

Lijst van nationale organen voor toezicht op gedwongen terugkeer: EMN ad-hoc-query, terugkeer, 2015, op de EMN Europa-website; een door het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten opgesteld overzicht van nationale organen voor toezicht op gedwongen terugkeer is beschikbaar op: http://fra.europa.eu/en/theme/asylum-migration-borders/forced-return.

De lidstaten zetten een doeltreffend systeem op voor het toezicht op de verplichte terugkeer.

Het toezicht op gedwongen terugkeer is een belangrijk instrument dat in het belang kan zijn van zowel de repatriant als de uitvoerende autoriteiten als een ingebouwd controlemechanisme voor de dagelijkse nationale terugkeerpraktijken. Een doeltreffend toezicht kan bijdragen aan de-escalatie. Het maakt het mogelijk om eventuele tekortkomingen snel te identificeren en te corrigeren. Het beschermt ook de handhavende autoriteiten — die soms onterechte kritiek krijgen van media of ngo's — door een onpartijdige en neutrale verslaglegging te bieden.

In de terugkeerrichtlijn wordt niet in detail beschreven hoe nationale systemen voor toezicht op gedwongen terugkeer er zouden moeten uitzien. De terugkeerrichtlijn laat de lidstaten veel ruimte voor eigen invulling. Op basis van de bewoordingen en de context van de richtlijn kan echter enige oriëntatie worden gegeven:

| 1. | het toezicht op gedwongen terugkeer moet worden opgevat als betrekking hebbend op alle activiteiten van de lidstaten met betrekking tot verwijdering — vanaf de voorbereiding van vertrek tot de ontvangst in het land van terugkeer of in geval van mislukte verwijdering tot de terugkeer naar het punt van vertrek. Het heeft geen betrekking op toezicht na terugkeer, d.w.z. de periode na ontvangst van de repatriant in een derde land; |
| --- | --- |

1.

het toezicht op gedwongen terugkeer moet worden opgevat als betrekking hebbend op alle activiteiten van de lidstaten met betrekking tot verwijdering — vanaf de voorbereiding van vertrek tot de ontvangst in het land van terugkeer of in geval van mislukte verwijdering tot de terugkeer naar het punt van vertrek. Het heeft geen betrekking op toezicht na terugkeer, d.w.z. de periode na ontvangst van de repatriant in een derde land;

| 2. | bij toezichtsystemen moeten andere organisaties/instanties worden betrokken die onafhankelijk zijn van de autoriteiten die de terugkeer uitvoeren („nemo monitor in res sua”); |
| --- | --- |

2.

bij toezichtsystemen moeten andere organisaties/instanties worden betrokken die onafhankelijk zijn van de autoriteiten die de terugkeer uitvoeren („nemo monitor in res sua”);

| 3. | overheidsinstanties, zoals een nationale Europese Ombudsman of een onafhankelijke algemene controle-instantie, mogen toezicht uitoefenen. Het lijkt echter problematisch om een toezichthoudende rol toe te wijzen aan een onderafdeling van dezelfde administratie die ook terugkeer-/verwijderingsoperaties uitvoert; |
| --- | --- |

3.

overheidsinstanties, zoals een nationale Europese Ombudsman of een onafhankelijke algemene controle-instantie, mogen toezicht uitoefenen. Het lijkt echter problematisch om een toezichthoudende rol toe te wijzen aan een onderafdeling van dezelfde administratie die ook terugkeer-/verwijderingsoperaties uitvoert;

| 4. | het loutere bestaan van rechtsmiddelen in individuele gevallen of nationale systemen voor toezicht op de doeltreffendheid van het nationale terugkeerbeleid kan niet worden beschouwd als een geldige toepassing van artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn; |
| --- | --- |

4.

het loutere bestaan van rechtsmiddelen in individuele gevallen of nationale systemen voor toezicht op de doeltreffendheid van het nationale terugkeerbeleid kan niet worden beschouwd als een geldige toepassing van artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn;

| 5. | de lidstaten zijn niet automatisch verplicht alle kosten van de toezichthouder (zoals personeelskosten) te financieren, maar zijn wel verplicht om — in het algemeen — een systeem voor toezicht op gedwongen terugkeer te handhaven (nuttige werking); |
| --- | --- |

5.

de lidstaten zijn niet automatisch verplicht alle kosten van de toezichthouder (zoals personeelskosten) te financieren, maar zijn wel verplicht om — in het algemeen — een systeem voor toezicht op gedwongen terugkeer te handhaven (nuttige werking);

| 6. | Artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn houdt geen verplichting in om toezicht te houden op elke afzonderlijke verwijderingsoperatie. Een toezichtsysteem op basis van steekproefsgewijze controles en toezicht op willekeurige gevallen kan als toereikend worden beschouwd, mits het toezicht intens genoeg is om de algehele doeltreffendheid ervan te waarborgen; |
| --- | --- |

6.

Artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn houdt geen verplichting in om toezicht te houden op elke afzonderlijke verwijderingsoperatie. Een toezichtsysteem op basis van steekproefsgewijze controles en toezicht op willekeurige gevallen kan als toereikend worden beschouwd, mits het toezicht intens genoeg is om de algehele doeltreffendheid ervan te waarborgen;

| 7. | Artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn houdt niet in dat een repatriant een subjectief recht heeft om het voorwerp van toezicht te zijn. |
| --- | --- |

7.

Artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn houdt niet in dat een repatriant een subjectief recht heeft om het voorwerp van toezicht te zijn.

Toezicht op terugkeeroperaties gecoördineerd door het Europees Grens- en kustwachtagentschap:

| — | In artikel 28, lid 6, van de verordening betreffende de Europese Grens- en kustwacht is het volgende bepaald: „
  Op iedere terugkeeroperatie wordt toezicht uitgeoefend overeenkomstig artikel 8, lid 6, van Richtlijn 2008/115/EG [...] op basis van objectieve en transparante criteria en bestrijkt de hele terugkeeroperatie, van de fase voorafgaand aan het vertrek tot en met de overdracht van de terugkeerders in het derde land van terugkeer
  ”. Dit betekent dat op elke gedwongen-terugkeeroperatie die door het Agentschap wordt gecoördineerd en waarbij sprake is van technische en operationele versterking door een of meer lidstaten, toezicht moet worden gehouden overeenkomstig de nationale voorschriften en modaliteiten ter omzetting van artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn. |
| --- | --- |

—

In artikel 28, lid 6, van de verordening betreffende de Europese Grens- en kustwacht is het volgende bepaald: „
  Op iedere terugkeeroperatie wordt toezicht uitgeoefend overeenkomstig artikel 8, lid 6, van Richtlijn 2008/115/EG [...] op basis van objectieve en transparante criteria en bestrijkt de hele terugkeeroperatie, van de fase voorafgaand aan het vertrek tot en met de overdracht van de terugkeerders in het derde land van terugkeer
  ”. Dit betekent dat op elke gedwongen-terugkeeroperatie die door het Agentschap wordt gecoördineerd en waarbij sprake is van technische en operationele versterking door een of meer lidstaten, toezicht moet worden gehouden overeenkomstig de nationale voorschriften en modaliteiten ter omzetting van artikel 8, lid 6, van de terugkeerrichtlijn.

| — | Onverminderd de in de nationale wetgeving vastgestelde rapportageverplichtingen moeten de toezichthouders voor gedwongen terugkeer na elke operatie verslag uitbrengen aan de uitvoerend directeur van het Agentschap, de grondrechtenfunctionaris en de bevoegde nationale autoriteiten van alle lidstaten die aan de operatie deelnemen. |
| --- | --- |

—

Onverminderd de in de nationale wetgeving vastgestelde rapportageverplichtingen moeten de toezichthouders voor gedwongen terugkeer na elke operatie verslag uitbrengen aan de uitvoerend directeur van het Agentschap, de grondrechtenfunctionaris en de bevoegde nationale autoriteiten van alle lidstaten die aan de operatie deelnemen.

9.   UITSTEL VAN VERWIJDERING

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 9

| 1. | De lidstaten stellen de verwijdering uit:








  a) | in geval deze in strijd zou zijn met het beginsel van non-refoulement, of |
| --- | --- | --- |

1.

De lidstaten stellen de verwijdering uit:

a)

in geval deze in strijd zou zijn met het beginsel van non-refoulement, of

| b) | voor de duur van de overeenkomstig artikel 13, lid 2, toegestane opschorting. |
| --- | --- |

b)

voor de duur van de overeenkomstig artikel 13, lid 2, toegestane opschorting.

| 2. | De lidstaten kunnen op grond van de specifieke omstandigheden de verwijdering in een individueel geval voor een passende termijn uitstellen. Door de lidstaten wordt met name rekening gehouden met:








  a) | de fysieke of mentale gesteldheid van de onderdaan van een derde land; |
| --- | --- | --- |

2.

De lidstaten kunnen op grond van de specifieke omstandigheden de verwijdering in een individueel geval voor een passende termijn uitstellen. Door de lidstaten wordt met name rekening gehouden met:

a)

de fysieke of mentale gesteldheid van de onderdaan van een derde land;

| b) | technische redenen, zoals het ontbreken van vervoermiddelen of het mislukken van de verwijdering wegens onvoldoende identificatie. |
| --- | --- |

b)

technische redenen, zoals het ontbreken van vervoermiddelen of het mislukken van de verwijdering wegens onvoldoende identificatie.

| 3. | Indien de verwijdering overeenkomstig de leden 1 en 2 wordt uitgesteld, kunnen de betrokken onderdaan van een derde land de verplichtingen waarin artikel 7, lid 3, voorziet, worden opgelegd. |
| --- | --- |

3.

Indien de verwijdering overeenkomstig de leden 1 en 2 wordt uitgesteld, kunnen de betrokken onderdaan van een derde land de verplichtingen waarin artikel 7, lid 3, voorziet, worden opgelegd.

In de terugkeerrichtlijn worden twee absolute verboden opgelegd: de lidstaten mogen een persoon niet verwijderen indien dit in strijd zou zijn met het beginsel van non-refoulement, en mogen evenmin overgaan tot verwijdering zolang opschortende werking is verleend aan een lopende beroepsprocedure.

In andere gevallen kunnen de lidstaten de verwijdering met een passende termijn uitstellen, rekening houdend met de specifieke omstandigheden van het individuele geval. De lijst van mogelijke redenen is een open lijst en biedt de lidstaten de mogelijkheid flexibel te reageren op nieuwe of recent ontdekte omstandigheden die uitstel van verwijdering rechtvaardigen. De concrete voorbeelden die in de terugkeerrichtlijn worden genoemd (fysieke of mentale toestand van de betrokkene, of technische redenen zoals het ontbreken van geschikte vervoersfaciliteiten) zijn indicatief. De lidstaten kunnen in hun nationale uitvoeringswetgeving en/of administratieve praktijk ook in andere gevallen voorzien.

Verdere verduidelijking

| — | Verschil tussen termijn voor vrijwillig vertrek en uitstel van verwijdering: artikel 7 van de terugkeerrichtlijn (vrijwillig vertrek) voorziet in een „respijtperiode” om een ordelijk en goed voorbereid vertrek mogelijk te maken; deze periode is uitsluitend bedoeld voor repatrianten van wie wordt verwacht dat zij een terugkeerbesluit vrijwillig zullen naleven. Artikel 9 van die richtlijn (uitstel van verwijdering) heeft betrekking op de gevallen waarin de terugkeerverplichting door de staat ten uitvoer moet worden gelegd omdat vrijwillig vertrek niet mogelijk is of niet is toegestaan. |
| --- | --- |

—

Verschil tussen termijn voor vrijwillig vertrek en uitstel van verwijdering: artikel 7 van de terugkeerrichtlijn (vrijwillig vertrek) voorziet in een „respijtperiode” om een ordelijk en goed voorbereid vertrek mogelijk te maken; deze periode is uitsluitend bedoeld voor repatrianten van wie wordt verwacht dat zij een terugkeerbesluit vrijwillig zullen naleven. Artikel 9 van die richtlijn (uitstel van verwijdering) heeft betrekking op de gevallen waarin de terugkeerverplichting door de staat ten uitvoer moet worden gelegd omdat vrijwillig vertrek niet mogelijk is of niet is toegestaan.

| — | Juridische status in afwachting van uitgestelde verwijdering: in afwachting van uitgestelde verwijdering geniet de repatriant de waarborgen die in artikel 14 van de terugkeerrichtlijn zijn opgesomd (schriftelijke bevestiging van de uitgestelde terugkeerverplichting en enkele basiswaarborgen, zoals toegang tot spoedeisende medische zorg en noodzakelijke behandeling van een ziekte, en eenheid van het gezin — zie punt 13 van dit handboek). De repatriant wordt echter niet geacht legaal in een lidstaat te verblijven, tenzij een lidstaat overeenkomstig artikel 6, lid 4, van de terugkeerrichtlijn besluit aan de onderdaan van een derde land een verblijfsvergunning of een recht op legaal verblijf te verlenen. |
| --- | --- |

—

Juridische status in afwachting van uitgestelde verwijdering: in afwachting van uitgestelde verwijdering geniet de repatriant de waarborgen die in artikel 14 van de terugkeerrichtlijn zijn opgesomd (schriftelijke bevestiging van de uitgestelde terugkeerverplichting en enkele basiswaarborgen, zoals toegang tot spoedeisende medische zorg en noodzakelijke behandeling van een ziekte, en eenheid van het gezin — zie punt 13 van dit handboek). De repatriant wordt echter niet geacht legaal in een lidstaat te verblijven, tenzij een lidstaat overeenkomstig artikel 6, lid 4, van de terugkeerrichtlijn besluit aan de onderdaan van een derde land een verblijfsvergunning of een recht op legaal verblijf te verlenen.

| — | Verplichting om op een bepaalde plaats te verblijven in afwachting van de uitgestelde verwijdering: artikel 9, lid 3, bevat een uitdrukkelijke verwijzing naar de in artikel 7, lid 3, opgesomde mogelijkheden om onderduiken te voorkomen (zie punt 6.2), met inbegrip van de mogelijkheid om de betrokkene te verplichten op een bepaalde plaats te verblijven. |
| --- | --- |

—

Verplichting om op een bepaalde plaats te verblijven in afwachting van de uitgestelde verwijdering: artikel 9, lid 3, bevat een uitdrukkelijke verwijzing naar de in artikel 7, lid 3, opgesomde mogelijkheden om onderduiken te voorkomen (zie punt 6.2), met inbegrip van de mogelijkheid om de betrokkene te verplichten op een bepaalde plaats te verblijven.

10.   TERUGKEER VAN NIET-BEGELEIDE MINDERJARIGEN

De terugkeerrichtlijn is ook van toepassing op minderjarigen, met inbegrip van niet-begeleide minderjarigen, en voorziet in specifieke waarborgen die door de lidstaten moeten worden geëerbiedigd. Deze waarborgen gelden derhalve voor personen jonger dan achttien jaar (d.w.z. minderjarigen) die zonder begeleiding van een voor hen verantwoordelijke volwassene op het grondgebied van de lidstaten aankomen, zolang de minderjarige niet daadwerkelijk onder de hoede van deze persoon wordt genomen (inclusief minderjarigen die na binnenkomst op het grondgebied van de lidstaten zonder begeleiding zijn achtergelaten). In sommige lidstaten mogen adolescenten jonger dan 18 jaar zelfstandig optreden in terugkeer- (en asiel)procedures; de waarborgen uit de terugkeerrichtlijn zijn echter bindend voor de lidstaten ten aanzien van alle minderjarigen tot 18 jaar.

Duurzame oplossingen zijn van cruciaal belang om voor alle minderjarigen op de lange termijn normaliteit en stabiliteit te creëren. Terugkeer is een van de opties die moeten worden onderzocht bij het zoeken naar een duurzame oplossing voor niet-begeleide minderjarigen en de lidstaten moeten in hun aanpak altijd het belang van het kind centraal stellen. Alvorens te besluiten een niet-begeleide minderjarige terug te sturen, moet de betrokken minderjarige overeenkomstig artikel 12, lid 2, van het Verdrag inzake de rechten van het kind (50) rechtstreeks of via een vertegenwoordiger of een passend orgaan worden gehoord. Daarnaast moet het belang van het kind altijd individueel worden beoordeeld, onder meer op basis van de bijzondere behoeften, de actuele gezinssituatie en de situatie en opvangomstandigheden in het land van terugkeer. Bij deze beoordeling moet systematisch worden nagegaan of de terugkeer naar het land van herkomst, met inbegrip van gezinshereniging, in het belang van de minderjarige is.

De beoordeling moet door de bevoegde autoriteiten worden uitgevoerd op basis van een multidisciplinaire aanpak, waarbij de aangestelde voogd van de minderjarige en/of de bevoegde dienst kinderbescherming moeten worden betrokken. De lidstaten moeten ook periodiek het belang van het kind opnieuw beoordelen in het licht van de ontwikkelingen in het individuele geval.

De lidstaten worden aangemoedigd om rekening te houden met de interpretatieve en operationele richtsnoeren die worden verstrekt in de gezamenlijke richtlijnen van de UNHCR en Unicef voor het vaststellen van het belang van het kind (51), Algemeen Commentaar nr. 14 van de VN-Commissie voor de rechten van het kind om het belang van het kind te laten primeren (52), de richtlijnen van de UNHCR voor het vaststellen van het belang van het kind (53) en het handboek voor de toepassing van de richtlijnen van de UNHCR voor het vaststellen van het belang (54).

Het recht van minderjarigen om te worden gehoord in een terugkeerprocedure waarbij zij betrokken zijn of die hen aanbelangt, is een integrerend onderdeel van elke vaststelling van het belang (zie artikel 12 van het Verdrag inzake de rechten van het kind), en moet worden geëerbiedigd als een grondrecht dat wordt erkend als een algemeen beginsel van het EU-recht, dat in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie is vastgelegd. Dit houdt ook in dat naar behoren rekening wordt gehouden met de opvattingen van minderjarigen, met hun leeftijd en maturiteit en met eventuele communicatieproblemen die zij hebben om deze participatie zinvol te maken, en dat het recht van de minderjarige om zijn mening vrijelijk kenbaar te maken wordt gerespecteerd (zie punt 12.1 voor nadere toelichting).

Definitie van niet-begeleide minderjarige: in de terugkeerrichtlijn wordt de term „niet-begeleide minderjarige” niet gedefinieerd. Rekening houdend met het feit dat niet-begeleide minderjarigen in veel gevallen asielzoekers zijn of zijn geweest, wordt aanbevolen de definitie te gebruiken die is opgenomen in de recentste asielrichtlijnen, met name artikel 2, onder e), van de herschikte opvangrichtlijn (Richtlijn 2013/33/EU): „
  een minderjarige die zonder begeleiding van een krachtens het recht of krachtens de praktijk van de betrokken lidstaat voor hem verantwoordelijke volwassene op het grondgebied van een lidstaat aankomt, zolang hij niet daadwerkelijk onder de hoede van een dergelijke volwassene staat; onder dit begrip valt ook een minderjarige die zonder begeleiding wordt achtergelaten nadat hij op het grondgebied van de lidstaat is aangekomen
  ”.

Afzien van het uitvaardigen van terugkeerbesluiten tegen niet-begeleide minderjarigen: Artikel 6, lid 4, van de terugkeerrichtlijn staat de lidstaten uitdrukkelijk toe om op elk moment aan illegaal verblijvende onderdanen van derde landen een verblijfsvergunning of verblijfsrecht te verlenen overeenkomstig de nationale wetgeving. Deze algemene regel geldt ook voor minderjarigen. lidstaten die minderjarigen uit derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven niet terugsturen/verwijderen of die niet in staat zijn een niet-begeleide minderjarige te verwijderen op grond van een beoordeling van het belang van het kind, kunnen dan ook een verblijfsvergunning of verblijfsrecht verlenen (bijvoorbeeld een tijdelijke vergunning om tot de leeftijd van 18 jaar te blijven).

Krachtens artikel 6, lid 1, van de terugkeerrichtlijn zijn de lidstaten verplicht om ofwel het één (een verblijfsvergunning of een wettelijk verblijfsrecht verlenen) ofwel het ander (een terugkeerprocedure uitvoeren) te doen (zie punt 5). De lidstaten moeten daarom duidelijke regels inzake de wettelijke status van niet-begeleide minderjarigen vaststellen op grond waarvan zij ofwel een terugkeerbesluit kunnen uitvaardigen en een terugkeer kunnen uitvoeren, ofwel een verblijfsrecht kunnen verlenen overeenkomstig de nationale wetgeving. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat er procedures bestaan voor het vaststellen van de status van niet-begeleide minderjarigen die niet worden teruggezonden. Deze duidelijke benadering is erop gericht „grijze gebieden” te verkleinen en alle betrokkenen meer rechtszekerheid te geven. In het licht van het bovenstaande moet, met het oog op de verenigbaarheid met de terugkeerrichtlijn, de situatie van niet-begeleide minderjarigen in lidstaten die na een beoordeling van het belang van het kind minderjarigen uit derde landen niet terugsturen of verwijderen, juridisch worden gedefinieerd als een situatie die aanleiding geeft tot ofwel de verlening van een (tijdelijke) verblijfsvergunning of een (tijdelijk) verblijfsrecht (bijvoorbeeld tot de leeftijd van 18 jaar) overeenkomstig artikel 6, lid 4, van de richtlijn, ofwel de uitvaardiging van een terugkeerbesluit en uitstel van verwijdering in overeenstemming met de artikelen 6 en 9 van de terugkeerrichtlijn.

10.1.   Bijstand door bevoegde instanties

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 10, lid 1

Voordat een terugkeerbesluit tegen een niet-begeleide minderjarige wordt uitgevaardigd, wordt met gepaste aandacht voor het belang van het kind hulp geboden, door bevoegde instanties anders dan de autoriteiten die de terugkeer uitvoeren.

Historische herinnering/toelichting: artikel 10, lid 1, is niet in het Commissievoorstel opgenomen. Het is tijdens de onderhandelingen in de tekst opgenomen en is rechtstreeks geïnspireerd op richtsnoer 2, lid 5, van de „Twintig richtsnoeren inzake gedwongen terugkeer”
   (55) van de Raad van Europa, waarin het volgende is bepaald: „
  Before deciding to issue a removal order in respect of a separated child, assistance — in particular legal assistance — should be granted with due consideration given to the best interests of the child
  ” (Alvorens te besluiten een verwijderingsbevel ten aanzien van een niet-begeleid kind uit te vaardigen, dient bijstand — met name rechtsbijstand — te worden verleend met inachtneming van het belang van het kind).

Aard van de „bevoegde instanties”: de „bevoegde instantie” mag niet de uitvoerende autoriteit zijn en kan een overheidsinstantie zijn (eventueel een afzonderlijke dienst indien binnen hetzelfde ministerie), een niet-gouvernementele organisatie, of een combinatie van beide, die zorgt voor een multidisciplinaire samenwerking tussen door de overheid ondersteunde en niet-gouvernementele voogdijsystemen en/of kinderbeschermingsorganisaties. Instanties die verantwoordelijk zijn voor de zorg en bescherming van kinderen moeten zich houden aan de vastgestelde normen op het gebied van veiligheid, gezondheid, geschiktheid van het personeel en deskundig toezicht. De verschillende taken en verantwoordelijkheden van de actoren moeten duidelijk en transparant zijn, met name voor de niet-begeleide minderjarige, zodat hij actief kan worden betrokken bij en effectief kan deelnemen aan alle aangelegenheden die hem betreffen.

Aard van de „bijstand”: de bijstand moet rechtsbijstand omvatten, maar mag niet daartoe beperkt blijven. Andere aspecten die uitdrukkelijk in de terugkeerrichtlijn worden genoemd — zoals het verstrekken van de nodige medische bijstand en gezondheidszorg, contact met familieleden, toegang tot basisonderwijs — om de in het VN-Verdrag inzake de rechten van het kind vastgelegde kinderrechten te respecteren, moeten ook worden behandeld. Bijzondere nadruk moet worden gelegd op de noodzaak om alle processen en procedures alsmede alle besluiten die de minderjarige betreffen vooraf en ook daarna met hem te bespreken. Minderjarigen moeten op een kindvriendelijke manier die aangepast is aan hun leeftijd en de context worden geïnformeerd over hun rechten, over procedures en over de diensten die voor hun bescherming beschikbaar zijn.

Timing van de „bijstand”: de bijstand door de bevoegde instanties moet zo spoedig mogelijk van start gaan en moet beginnen alvorens een terugkeerbesluit wordt uitgevaardigd. Dat betekent dat de leeftijd op tijd moet worden bepaald, waarbij het voordeel van de twijfel wordt gegeven. De bijstandsverlening moet een continu en stabiel proces zijn, ook tijdens de terugkeerfase. Dit proces kan eventueel doorgaan in de fase na terugkeer om voor een goede opvolging van de terugkeer te zorgen. Indien nodig moet de voogdij worden overgedragen van de lidstaat aan het land van terugkeer overeenkomstig artikel 10, lid 2, van de terugkeerrichtlijn.

Vaststelling van de leeftijd: de terugkeerrichtlijn bevat geen bepalingen over de vaststelling van de leeftijd. Op basis van een systematische interpretatie van het EU-acquis inzake immigratie en asiel beveelt de Commissie aan te verwijzen naar de bepalingen van artikel 25, lid 5, van de richtlijn asielprocedures en rekening te houden met gerelateerde documenten die bijvoorbeeld door het Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken (56) zijn opgesteld.

Continuïteit van de bijstand bij asiel- en terugkeerprocedures: hoewel de rechtsgrondslag van het voogdijschap voor asielzoekers verschilt van de rechtsgrondslag van de „bijstand” die voor niet-begeleide minderjarigen/kinderen in het terugkeerproces vereist is, vertonen de voorschriften die in het asielacquis zijn vastgelegd veel verwantschap met die welke in de terugkeerrichtlijn zijn vastgelegd. Er moet worden gestreefd naar continuïteit van de bijstand bij asiel- en terugkeerprocedures.

| — | Alleen maar zorgen voor voogdijschap volstaat niet om te voldoen aan de verplichting om minderjarigen bijstand te verlenen, aangezien „bijstand door bevoegde instanties” meer betekent dan alleen maar voogdij. |
| --- | --- |

—

Alleen maar zorgen voor voogdijschap volstaat niet om te voldoen aan de verplichting om minderjarigen bijstand te verlenen, aangezien „bijstand door bevoegde instanties” meer betekent dan alleen maar voogdij.

10.2.   Terugkeer naar een familielid, een aangewezen voogd of geschikte opvangvoorzieningen

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 10, lid 2

Voordat de autoriteiten van een lidstaat een niet-begeleide minderjarige van hun grondgebied verwijderen, overtuigen zij zich ervan dat die minderjarige wordt teruggestuurd naar:

| — | een familielid; |
| --- | --- |

—

een familielid;

| — | een aangewezen voogd, of |
| --- | --- |

—

een aangewezen voogd, of

| — | adequate opvangfaciliteiten in het land van terugkeer. |
| --- | --- |

—

adequate opvangfaciliteiten in het land van terugkeer.

Een van de opties waarin artikel 10, lid 2, van de terugkeerrichtlijn voorziet, is dat de terugkeer naar familieleden de voorkeur verdient, tenzij dit kennelijk niet in het belang van het kind is. De lidstaten moeten zich daarom inspannen om de identiteit en nationaliteit van de niet-begeleide minderjarige vast te stellen en familieleden op te sporen. Terugkeer naar een voogd of een geschikte opvangvoorziening kan onder bepaalde voorwaarden een aanvaardbaar alternatief zijn.

De Commissie beveelt de lidstaten aan passende re-integratiemaatregelen te treffen voor niet-begeleide minderjarigen die naar hun land van herkomst terugkeren, en ervoor te zorgen dat deze maatregelen zowel vóór vertrek als na aankomst in het derde land van terugkeer onmiddellijk toegankelijk zijn.

Verdere verduidelijking

| — | Opsporing van familieleden: de lidstaten moeten procedures starten om de ouders of familieleden van niet-begeleide minderjarigen zo spoedig mogelijk op te sporen, waarbij de aangewezen voogd en/of een persoon die verantwoordelijk is voor kinderbescherming wordt betrokken. Om het opsporen van familieleden, het identificeren van een voogd of het vinden van een geschikte opvangfaciliteit met het oog op terugkeer te vergemakkelijken, moeten de bevoegde nationale autoriteiten maatregelen nemen om samen te werken met consulaire diensten, verbindingsfunctionarissen, instanties voor kinderbescherming, internationale organisaties en ngo's in het land van terugkeer, waarbij ten volle gebruik wordt gemaakt van bestaande grensoverschrijdende samenwerkingskanalen. |
| --- | --- |

—

Opsporing van familieleden: de lidstaten moeten procedures starten om de ouders of familieleden van niet-begeleide minderjarigen zo spoedig mogelijk op te sporen, waarbij de aangewezen voogd en/of een persoon die verantwoordelijk is voor kinderbescherming wordt betrokken. Om het opsporen van familieleden, het identificeren van een voogd of het vinden van een geschikte opvangfaciliteit met het oog op terugkeer te vergemakkelijken, moeten de bevoegde nationale autoriteiten maatregelen nemen om samen te werken met consulaire diensten, verbindingsfunctionarissen, instanties voor kinderbescherming, internationale organisaties en ngo's in het land van terugkeer, waarbij ten volle gebruik wordt gemaakt van bestaande grensoverschrijdende samenwerkingskanalen.

| — | Vrijwillig vertrek van minderjarigen: in beginsel is artikel 10, lid 2, alleen van toepassing op situaties waarin de minderjarige wordt verwijderd en niet op situaties waarin de minderjarige de lidstaat vrijwillig verlaat. Gelet op de verplichting van de lidstaten om terdege rekening te houden met het belang van het kind, wordt aanbevolen om in geval van vrijwillig vertrek ook de familiesituatie en de situatie en opvangomstandigheden in het land van terugkeer te beoordelen. |
| --- | --- |

—

Vrijwillig vertrek van minderjarigen: in beginsel is artikel 10, lid 2, alleen van toepassing op situaties waarin de minderjarige wordt verwijderd en niet op situaties waarin de minderjarige de lidstaat vrijwillig verlaat. Gelet op de verplichting van de lidstaten om terdege rekening te houden met het belang van het kind, wordt aanbevolen om in geval van vrijwillig vertrek ook de familiesituatie en de situatie en opvangomstandigheden in het land van terugkeer te beoordelen.

| — | De geschiktheid van opvangvoorzieningen in het land van terugkeer moet per geval worden beoordeeld, rekening houdend met de individuele omstandigheden en de leeftijd van de terugkerende minderjarige. Louter de opvang door de grenspolitie in het land van terugkeer zonder vervolgmaatregelen of flankerende maatregelen kan niet als „adequate opvang” worden beschouwd. De lidstaten moeten bijzondere aandacht besteden aan de beschikbaarheid van passende huisvesting, toegang tot gezondheidszorg en onderwijs in het land van terugkeer. De lidstaten moeten artikel 20 van het VN-Verdrag inzake de rechten van het kind naleven en worden aangemoedigd om te voldoen aan de VN-richtsnoeren voor de alternatieve zorg voor kinderen (57). |
| --- | --- |

—

De geschiktheid van opvangvoorzieningen in het land van terugkeer moet per geval worden beoordeeld, rekening houdend met de individuele omstandigheden en de leeftijd van de terugkerende minderjarige. Louter de opvang door de grenspolitie in het land van terugkeer zonder vervolgmaatregelen of flankerende maatregelen kan niet als „adequate opvang” worden beschouwd. De lidstaten moeten bijzondere aandacht besteden aan de beschikbaarheid van passende huisvesting, toegang tot gezondheidszorg en onderwijs in het land van terugkeer. De lidstaten moeten artikel 20 van het VN-Verdrag inzake de rechten van het kind naleven en worden aangemoedigd om te voldoen aan de VN-richtsnoeren voor de alternatieve zorg voor kinderen (57).

11.   INREISVERBODEN

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 3, lid 6, en artikel 11

„inreisverbod”: een administratieve of rechterlijke beslissing of handeling waarbij de betrokkene de toegang tot en het verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor een bepaalde termijn wordt verboden, samen met een terugkeerbesluit.

Het terugkeerbesluit gaat gepaard met inreisverbod:

| a) | indien er geen termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend, of |
| --- | --- |

a)

indien er geen termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend, of

| b) | indien niet aan de terugkeerverplichting is voldaan. |
| --- | --- |

b)

indien niet aan de terugkeerverplichting is voldaan.

In de overige gevallen kan het terugkeerbesluit een inreisverbod omvatten.

De duur van het inreisverbod wordt volgens alle relevante omstandigheden van het individuele geval bepaald, en bedraagt in principe niet meer dan vijf jaar. De duur kan meer dan vijf jaar bedragen indien de onderdaan van een derde land een ernstige bedreiging vormt voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid.

De terugkeergerelateerde inreisverboden waarin de terugkeerrichtlijn voorziet, zijn bedoeld om een preventief effect te sorteren en de geloofwaardigheid van het terugkeerbeleid van de Unie te vergroten door een duidelijk signaal af te geven dat wie de migratieregels in EU-lidstaten negeert, gedurende een bepaalde periode geen enkele EU-lidstaat meer mag binnenkomen.

De richtlijn verplicht de lidstaten ertoe een inreisverbod uit te vaardigen in twee „gekwalificeerde” gevallen: i) er is geen termijn voor vrijwillig vertrek toegestaan en ii) de verplichting tot terugkeer is niet nageleefd.

In alle andere gevallen kunnen terugkeerbesluiten vergezeld gaan van een inreisverbod.

De duur van het inreisverbod moet worden bepaald met inachtneming van alle relevante omstandigheden van het individuele geval. In principe mag een inreisverbod niet langer dan vijf jaar duren. Alleen in geval van een ernstige bedreiging van de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid kan een inreisverbod voor een langere periode worden uitgevaardigd.

De regels inzake terugkeergerelateerde inreisverboden krachtens de terugkeerrichtlijn zijn niet van toepassing op inreisverboden die om niet-migratiegerelateerde redenen zijn opgelegd, zoals inreisverboden voor onderdanen van derde landen die ernstige strafrechtelijke inbreuken hebben gepleegd of voor wie er duidelijke aanwijzingen zijn dat het voornemen bestaat een dergelijke strafrechtelijke inbreuk te plegen (zie artikel 24, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1987/2006 van het Europees Parlement en de Raad („SIS II”) (58) of inreisverboden die een beperkende maatregel vormen die is vastgesteld overeenkomstig hoofdstuk 2, titel V van het VEU, met inbegrip van maatregelen tot uitvoering van reisverboden die door de VN-veiligheidsraad zijn uitgevaardigd.

11.1.   EU-brede werking

Een inreisverbod verbiedt de toegang tot het grondgebied van alle lidstaten: uit de bewoordingen van overweging 14 van de terugkeerrichtlijn en uit een systematische vergelijking van alle taalversies van de richtlijn (met name de Engelse en Franse teksten) blijkt duidelijk dat een inreisverbod de toegang tot en het verblijf op het grondgebied van alle lidstaten verbiedt. De Deense versie, waarin het enkelvoud wordt gebruikt („
  ophold på en medlemsstats
  ”), bevat een kennelijke vertaalfout. De EU-brede werking van een inreisverbod vormt voor Europa een van de belangrijkste meerwaarden van de richtlijn. De EU-brede werking van een inreisverbod moet duidelijk worden vermeld in het aan een onderdaan van een derde land uitgevaardigd inreisverbod.

Inreisverboden zijn bindend voor alle lidstaten die gebonden zijn door de terugkeerrichtlijn, dat wil zeggen alle lidstaten (met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk en Ierland) plus de met Schengen geassocieerde landen (Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein).

Andere lidstaten in kennis stellen van uitgevaardigde inreisverboden: het is essentieel dat andere lidstaten op de hoogte worden gebracht van alle inreisverboden die zijn uitgevaardigd. Het registreren van de signalering van een inreisverbod in het SIS overeenkomstig artikel 24, lid 3, van de SIS II-verordening is het belangrijkste — maar niet het enige — middel om andere lidstaten te informeren over het bestaan van een inreisverbod en ervoor te zorgen dat dit verbod met succes wordt gehandhaafd. De lidstaten moeten er daarom voor zorgen dat signaleringen van een inreisverbod systematisch in het SIS worden geregistreerd. Voor de lidstaten die geen toegang hebben tot het SIS, kan de uitwisseling van informatie via andere kanalen (bijvoorbeeld bilaterale contacten) plaatsvinden.

Louter nationale inreisverboden: het is niet verenigbaar met de terugkeerrichtlijn om louter nationale migratiegerelateerde inreisverboden uit te vaardigen. In de nationale wetgeving moet worden bepaald dat inreisverboden die in verband met terugkeerbesluiten worden uitgevaardigd de toegang tot en het verblijf in alle lidstaten verbieden, bijvoorbeeld door de verplichting op te leggen om systematisch alle dergelijke inreisverboden in het SIS te registreren. Indien echter een onderdaan van een derde land aan wie lidstaat A een inreisverbod heeft opgelegd in het bezit is van een door lidstaat B afgegeven verblijfsvergunning en lidstaat B die vergunning niet wenst in te trekken, en na een in artikel 25 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst vastgestelde raadpleging als bedoeld in artikel 11, lid 4, van de terugkeerrichtlijn, moet lidstaat A het EU-brede inreisverbod intrekken maar mag hij de onderdaan van een derde land op zijn nationale signaleringslijst zetten overeenkomstig artikel 25, lid 2, laatste zin, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst (lex specialis) (zie ook punt 11.8).

11.2.   Toepassing van SIS II

Registratie van inreisverboden in het SIS: overeenkomstig de geldende wetgeving mogen de lidstaten signaleringen in verband met inreisverboden die overeenkomstig de terugkeerrichtlijn zijn opgelegd in het SIS registreren, maar zijn zij niet verplicht dit te doen. Om echter volledige uitvoering te geven aan de Europese dimensie van krachtens de terugkeerrichtlijn uitgevaardigde inreisverboden, dienen de lidstaten dit systematisch te doen.

Relatie tussen de driejaarlijkse herziening van in het SIS ingevoerde signaleringen (krachtens artikel 112 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst en artikel 29 van de SIS II-verordening) en de duur van het in de terugkeerrichtlijn vastgestelde inreisverbod: de herziening van in het SIS geregistreerde signaleringen is een procedurele vereiste die ervoor moet zorgen dat signaleringen niet langer worden bewaard dan nodig is om het doel waarvoor zij zijn geregistreerd te bereiken. Dit is niet van invloed op het inhoudelijke besluit van de lidstaten om de duur van een inreisverbod vast te stellen overeenkomstig de bepalingen van de terugkeerrichtlijn. Als op het moment van de driejaarlijkse herziening een krachtens de terugkeerrichtlijn opgelegd inreisverbod nog steeds van kracht is (bijvoorbeeld het verbod is opgelegd voor een periode van vijf jaar en is ondertussen niet ingetrokken), kunnen de lidstaten de signalering in het SIS handhaven voor de resterende periode van twee jaar indien de signalering nog steeds noodzakelijk is in het licht van de toepasselijke beoordelingscriteria, met name artikel 11 van de terugkeerrichtlijn gelezen in samenhang met artikel 112, lid 4, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst of artikel 29, lid 4, van de SIS II-verordening.

11.3.   Procedurele kwesties

Uitvaardiging van inreisverboden bij vertrek aan de grens in een verstekprocedure (bijvoorbeeld indien een persoon die de toegestane verblijfsduur heeft overschreden zich kort voor vertrek bij de grenscontrole op de luchthaven meldt): niets belet de lidstaten om, wanneer zij kennis krijgen van de overschrijding van de toegestane verblijfsduur, een terugkeerprocedure te starten en een terugkeerbesluit (zie punt 5.1) samen met een inreisverbod uit te vaardigen in een verstekprocedure indien:

| 1. | het nationale bestuursrecht in de mogelijkheid van verstekprocedures voorziet, en |
| --- | --- |

1.

het nationale bestuursrecht in de mogelijkheid van verstekprocedures voorziet, en

| 2. | die nationale procedures in overeenstemming zijn met de algemene beginselen van het recht van de Unie en met de grondrechten zoals die in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie zijn neergelegd, en met name het recht om te worden gehoord, het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en het recht op een onpartijdig gerecht. |
| --- | --- |

2.

die nationale procedures in overeenstemming zijn met de algemene beginselen van het recht van de Unie en met de grondrechten zoals die in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie zijn neergelegd, en met name het recht om te worden gehoord, het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en het recht op een onpartijdig gerecht.

Oplegging van een inreisverbod aan repatrianten die op het moment van vertrek hun verplichting om binnen de termijn voor vrijwillig vertrek terug te keren niet zijn nagekomen: een inreisverbod moet in een later stadium (bijvoorbeeld bij vertrek) worden opgelegd als bijkomend en volgend element van een reeds uitgevaardigd terugkeerbesluit indien de repatriant de verplichting om terug te keren niet is nagekomen binnen de termijn voor vrijwillig vertrek.

Aanwezigheid op het grondgebied van een lidstaat: illegaal verblijf is een essentiële voorwaarde voor het uitvaardigen van een terugkeerbesluit en een bijbehorend inreisverbod. Een lidstaat kan geen terugkeerbesluit en een bijbehorend inreisverbod uitvaardigen tegen personen die niet op zijn grondgebied verblijven. In een situatie waarin een persoon is ondergedoken (bijvoorbeeld na ontvangst van een negatieve beslissing over een asielverzoek) maar nog steeds kan worden verondersteld dat hij zich op het grondgebied van de betrokken lidstaat bevindt, kan in een verstekprocedure volgens nationaal recht een terugkeerbesluit (inclusief een inreisverbod) worden uitgevaardigd.

Illegaal verblijf in het verleden: de lidstaten kunnen geen terugkeerbesluit en een bijbehorend inreisverbod uitvaardigen overeenkomstig de terugkeerrichtlijn tegen personen die zich niet op hun grondgebied bevinden, met inbegrip van onderdanen van derde landen die voorheen (in het verleden) illegaal verbleven en die naar een derde land zijn teruggekeerd voordat hun illegale verblijf werd ontdekt. Indien dergelijke personen een lidstaat opnieuw binnenkomen en er krachtens de terugkeerrichtlijn maatregelen (terugkeerbesluit, inreisverbod) worden getroffen, kan bij het bepalen van de duur van het inreisverbod rekening worden gehouden met het (de) eerdere illegale verblijf (verblijven) als verzwarende omstandigheid. Een eerder illegaal verblijf in andere lidstaten kan ook als verzwarende omstandigheid in aanmerking worden genomen bij het bepalen van de duur van het inreisverbod.

11.4.   Redenen voor het uitvaardigen van inreisverboden

De terugkeerrichtlijn verplicht de lidstaten ertoe een inreisverbod uit te vaardigen in twee „gekwalificeerde” gevallen:

| 1) | indien geen termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend, of |
| --- | --- |

1)

indien geen termijn voor vrijwillig vertrek is toegekend, of

| 2) | indien de terugkeerverplichting niet is nagekomen. |
| --- | --- |

2)

indien de terugkeerverplichting niet is nagekomen.

In alle andere gevallen (alle terugkeerbesluiten die op grond van de terugkeerrichtlijn zijn genomen en die niet onder de twee „gekwalificeerde” gevallen vallen) kunnen terugkeerbesluiten worden gecombineerd met een inreisverbod. Dit houdt in dat zelfs als de betrokkene vrijwillig is vertrokken toch nog een inreisverbod kan worden opgelegd. De lidstaten beschikken echter over een discretionaire bevoegdheid op dit gebied en worden aangemoedigd om die bevoegdheid uit te oefenen op een wijze die vrijwillig vertrek aanmoedigt.

11.5.   Duur van inreisverboden

De duur van het inreisverbod moet worden bepaald overeenkomstig de nationale wetgeving tot omzetting van de terugkeerrichtlijn, waarbij terdege rekening wordt gehouden met alle relevante omstandigheden van het individuele geval. Bij de bepaling van de duur van het inreisverbod dient met name rekening te worden gehouden met verzwarende of verzachtende omstandigheden waarvan de uitvaardigende autoriteit op de hoogte is, zoals de vraag of:

| — | tegen de onderdaan van een derde land in het verleden al een terugkeer- of verwijderingsbesluit is uitgevaardigd; |
| --- | --- |

—

tegen de onderdaan van een derde land in het verleden al een terugkeer- of verwijderingsbesluit is uitgevaardigd;

| — | de onderdaan van een derde land in het verleden reeds bijstand bij vrijwillig vertrek en/of re-integratie heeft ontvangen; |
| --- | --- |

—

de onderdaan van een derde land in het verleden reeds bijstand bij vrijwillig vertrek en/of re-integratie heeft ontvangen;

| — | de onderdaan van een derde land een lidstaat zonder toestemming is binnengekomen terwijl er nog steeds een inreisverbod gold; |
| --- | --- |

—

de onderdaan van een derde land een lidstaat zonder toestemming is binnengekomen terwijl er nog steeds een inreisverbod gold;

| — | de onderdaan van een derde land medewerking heeft verleend dan wel zich niet bereid heeft getoond mee te werken aan de terugkeerprocedure; |
| --- | --- |

—

de onderdaan van een derde land medewerking heeft verleend dan wel zich niet bereid heeft getoond mee te werken aan de terugkeerprocedure;

| — | de onderdaan van een derde land zich bereid heeft getoond vrijwillig te vertrekken. |
| --- | --- |

—

de onderdaan van een derde land zich bereid heeft getoond vrijwillig te vertrekken.

Het inreisverbod mag in de regel niet langer dan vijf jaar duren. Bij het bepalen van de concrete duur van het inreisverbod zijn de lidstaten verplicht om alle relevante omstandigheden individueel te onderzoeken en het evenredigheidsbeginsel in acht te nemen. Een lidstaat kan verschillende termijnen overwegen voor typische categorieën van gevallen, bijvoorbeeld 3 jaar als algemene regel, 5 jaar als er sprake is van verzwarende omstandigheden (bijvoorbeeld herhaalde inbreuken op de migratiewetgeving) en één jaar als er sprake is van verzachtende omstandigheden (bijvoorbeeld louter uit nalatigheid gepleegde inbreuken) als algemene leidraad voor zijn administratie, maar er moet voor worden gezorgd dat elk geval afzonderlijk wordt beoordeeld overeenkomstig het evenredigheidsbeginsel. De lidstaten kunnen in hun nationale recht of bestuursrechtelijke bepalingen algemene criteria vastleggen waarmee rekening moet worden gehouden bij de individuele bepaling van de duur van het inreisverbod overeenkomstig artikel 11, lid 2, van de terugkeerrichtlijn.

Ernstige bedreiging voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid: in geval van een ernstige bedreiging voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid kunnen inreisverboden worden uitgevaardigd voor een periode van meer dan vijf jaar. De factoren waarmee de lidstaten bij de vaststelling van dergelijke bedreigingen rekening kunnen houden, kunnen zowel strafrechtelijke inbreuken als ernstige administratieve overtredingen zijn (bijvoorbeeld herhaald gebruik van valse identiteitsdocumenten, herhaalde en opzettelijke schendingen van het migratierecht). Geen van deze factoren kan echter worden beschouwd als een factor die automatisch en per se een bedreiging voor de openbare orde vormt: de lidstaten zijn altijd verplicht alle relevante omstandigheden individueel te onderzoeken en het evenredigheidsbeginsel in acht te nemen.

De terugkeerrichtlijn geeft geen definitie van de precieze betekenis van deze term en de jurisprudentie van het Europees Hof van Justitie over het gebruik van deze term in andere migratierichtlijnen en in de context van het vrije verkeer is niet rechtstreeks van toepassing in de context van de terugkeerrichtlijn, aangezien de kwesties en de context verschillend zijn. Toch kunnen bepaalde overwegingen in de jurisprudentie van het Europees Hof van Justitie (in het bijzonder met betrekking tot horizontale begrippen zoals evenredigheid en nuttige werking van richtlijnen) enige richting geven: in punt 3 van de Mededeling betreffende richtsnoeren voor een betere omzetting en toepassing van Richtlijn 2004/38/EG betreffende het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun familieleden
   (59) heeft de Commissie gedetailleerde richtsnoeren gegeven voor de interpretatie van de begrippen „openbare orde” en „openbare veiligheid” in de context van het vrije verkeer. Bovendien is vergelijkende informatie over de interpretaties die de lidstaten in de migratiecontext aan deze termen geven te vinden in de resultaten van de EMN ad-hoc query (140) on the understanding of the notions of „public policy” and „public security”
  . In punt 48 van zijn arrest in zaak C-554/13, Zh. en O., waarin het begrip „openbare orde” werd behandeld in de context van de terugkeerrichtlijn (zie punt 6.3), heeft het Europees Hof van Justitie uitdrukkelijk bevestigd dat analogieën kunnen worden gemaakt met zijn jurisprudentie inzake Richtlijn 2004/38/EG (arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C 430/10, Gaydarov
   (60), punt 32).

Duur van inreisverboden op grond van de openbare orde: de duur van inreisverboden op grond van de openbare orde moet individueel worden vastgesteld rekening houdend met de ernst van de door de onderdanen van derde landen gepleegde strafbare feiten, de daarmee samenhangende risico's voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid en de individuele situatie van de betrokken personen. Het evenredigheidsbeginsel moet in ieder geval worden gerespecteerd. Stelselmatig levenslange inreisverboden opleggen in alle gevallen waarin de openbare orde in het geding is zonder rekening te houden met de omstandigheden van het individuele geval (bijvoorbeeld de ernst van destrafbare feiten, risico's) is in strijd met de richtlijn. Een lidstaat kan verschillende termijnen voor typische categorieën van zaken overwegen, bijvoorbeeld 10 jaar als algemene regel voor gevallen waarin de openbare orde in het geding is en 20 jaar in bijzonder ernstige omstandigheden. De lidstaten dienen te voorzien in de mogelijkheid om het besluit betreffende het inreisverbod, en met name het bestaan van de voorwaarden ter rechtvaardiging ervan, ambtshalve of op verzoek van de betrokken persoon te herzien.

Verdere verduidelijking

| | Geen onbeperkte inreisverboden: de duur van het inreisverbod is een belangrijk element van het besluit om dit verbod op te leggen. Deze duur moet in elk individueel geval ambtshalve vooraf worden vastgesteld. Het Europees Hof van Justitie heeft dit uitdrukkelijk bevestigd in zijn arrest in zaak C-297/12, Filev en Osmani (punten 27 en 34): „
  Vastgesteld moet worden dat uit de bewoordingen „[d]e duur van het inreisverbod wordt bepaald” duidelijk blijkt dat de lidstaten verplicht zijn om de duur van inreisverboden te beperken, in beginsel tot maximum vijf jaar, ongeacht of de betrokken onderdaan van een derde land daarom heeft verzocht of niet. [...] artikel 11, lid 2, van Richtlijn 2008/115/EG aldus moet worden uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale bepaling [...], die voor de toekenning van de beperking van de duur van een inreisverbod vereist dat de betrokken onderdaan van een derde land een aanvraag indient om een dergelijke beperking te verkrijgen
  ”. |
| --- | --- |

Geen onbeperkte inreisverboden: de duur van het inreisverbod is een belangrijk element van het besluit om dit verbod op te leggen. Deze duur moet in elk individueel geval ambtshalve vooraf worden vastgesteld. Het Europees Hof van Justitie heeft dit uitdrukkelijk bevestigd in zijn arrest in zaak C-297/12, Filev en Osmani (punten 27 en 34): „
  Vastgesteld moet worden dat uit de bewoordingen „[d]e duur van het inreisverbod wordt bepaald” duidelijk blijkt dat de lidstaten verplicht zijn om de duur van inreisverboden te beperken, in beginsel tot maximum vijf jaar, ongeacht of de betrokken onderdaan van een derde land daarom heeft verzocht of niet. [...] artikel 11, lid 2, van Richtlijn 2008/115/EG aldus moet worden uitgelegd dat het in de weg staat aan een nationale bepaling [...], die voor de toekenning van de beperking van de duur van een inreisverbod vereist dat de betrokken onderdaan van een derde land een aanvraag indient om een dergelijke beperking te verkrijgen
  ”.

| | Het moment waarop de tijd begint te lopen: in de terugkeerrichtlijn is niet uitdrukkelijk bepaald vanaf welk moment de geldigheidsduur van het inreisverbod moet worden berekend. In zaak C-225/16, Ouhrami
   (61) heeft het Europees Hof van Justitie echter duidelijkheid verschaft over deze kwestie. |
| --- | --- |

Het moment waarop de tijd begint te lopen: in de terugkeerrichtlijn is niet uitdrukkelijk bepaald vanaf welk moment de geldigheidsduur van het inreisverbod moet worden berekend. In zaak C-225/16, Ouhrami
   (61) heeft het Europees Hof van Justitie echter duidelijkheid verschaft over deze kwestie.

| | Het Europees Hof van Justitie heeft verduidelijkt dat de vaststelling van het moment waarop een inreisverbod ingaat niet aan de lidstaten kan worden overgelaten, aangezien dit de doelstelling van de terugkeerrichtlijn en het doel van het inreisverbod zou ondermijnen. Het Hof van Justitie heeft geconcludeerd dat „
  uit de bewoordingen, de opzet en het doel van richtlijn 2008/115/EG vloeit dus voort dat het tijdvak van het inreisverbod pas ingaat vanaf de datum waarop de betrokkene het grondgebied van de lidstaten daadwerkelijk heeft verlaten
  ” (punt 53). Als een inreisverbod zou ingaan voordat de onderdaan van een derde land daadwerkelijk vertrekt, zou de duur ervan immers onterecht worden verkort. |
| --- | --- |

Het Europees Hof van Justitie heeft verduidelijkt dat de vaststelling van het moment waarop een inreisverbod ingaat niet aan de lidstaten kan worden overgelaten, aangezien dit de doelstelling van de terugkeerrichtlijn en het doel van het inreisverbod zou ondermijnen. Het Hof van Justitie heeft geconcludeerd dat „
  uit de bewoordingen, de opzet en het doel van richtlijn 2008/115/EG vloeit dus voort dat het tijdvak van het inreisverbod pas ingaat vanaf de datum waarop de betrokkene het grondgebied van de lidstaten daadwerkelijk heeft verlaten
  ” (punt 53). Als een inreisverbod zou ingaan voordat de onderdaan van een derde land daadwerkelijk vertrekt, zou de duur ervan immers onterecht worden verkort.

| | Het Hof van Justitie heeft daarom besloten dat „
  de duur van het inreisverbod [...] moet worden berekend vanaf het tijdstip waarop de betrokkene het grondgebied van de lidstaten daadwerkelijk heeft verlaten
  ” (punt 58). |
| --- | --- |

Het Hof van Justitie heeft daarom besloten dat „
  de duur van het inreisverbod [...] moet worden berekend vanaf het tijdstip waarop de betrokkene het grondgebied van de lidstaten daadwerkelijk heeft verlaten
  ” (punt 58).

| | De lidstaten moeten systemen opzetten om de werkelijke datum van vertrek van onderdanen van derde landen te bevestigen en te verifiëren (zie de punten 6.4 en 6.6) teneinde ervoor te zorgen dat inreisverboden ingaan zodra de betrokkenen het grondgebied van de lidstaten daadwerkelijk verlaten. |
| --- | --- |

De lidstaten moeten systemen opzetten om de werkelijke datum van vertrek van onderdanen van derde landen te bevestigen en te verifiëren (zie de punten 6.4 en 6.6) teneinde ervoor te zorgen dat inreisverboden ingaan zodra de betrokkenen het grondgebied van de lidstaten daadwerkelijk verlaten.

11.6.   Intrekking, inkorting en opschorting van inreisverboden

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 11, lid 3

Alinea 1: De lidstaten overwegen de intrekking of schorsing van het inreisverbod dat overeenkomstig lid 1, tweede alinea, is uitgevaardigd tegen een onderdaan van een derde land, mits deze kan aantonen het grondgebied van een lidstaat geheel in overeenstemming met het terugkeerbesluit te hebben verlaten.

De mogelijkheid om een inreisverbod op te schorten of in te trekken in gevallen waarin een repatriant het grondgebied van een lidstaat heeft verlaten met volledige inachtneming van een terugkeerbesluit (met name binnen de toegestane termijn voor vrijwillig vertrek) moet worden gebruikt als een stimulans om vrijwillig vertrek aan te moedigen. De lidstaten moeten in hun nationale wetgeving en administratieve praktijk voorzien in de mogelijkheid om in deze omstandigheden te verzoeken om intrekking of opschorting van een inreisverbod. Er moet naar worden gestreefd om dergelijke procedures gemakkelijk toegankelijk te maken voor de repatriant en om ze praktisch te laten verlopen. Er bestaan verschillende mogelijkheden om de repatriant in staat te stellen te bewijzen dat hij het grondgebied van de EU heeft verlaten, zoals: een uitreisstempel in het paspoort van de repatriant, gegevens in nationale grensgegevenssystemen of terugmelding van de repatriant bij een consulaire vertegenwoordiging van een lidstaat in een derde land.

Inkorting van inreisverboden: het staat de lidstaten ook vrij een bestaand inreisverbod in te korten in de omstandigheden die in artikel 11, lid 3, van de terugkeerrichtlijn worden behandeld. De mogelijkheid voor de lidstaten om een inreisverbod op grond van artikel 11, lid 3, in te trekken, kan aldus worden uitgelegd dat ook een gedeeltelijke intrekking (d.w.z. inkorting) van een inreisverbod daaronder valt.

Alinea 2: Tegen slachtoffers van mensenhandel aan wie een verblijfstitel is verstrekt overeenkomstig Richtlijn 2004/81/EG van de Raad van 29 april 2004 betreffende de verblijfstitel die in ruil voor samenwerking met de bevoegde autoriteiten wordt afgegeven aan onderdanen van derde landen die het slachtoffer zijn van mensenhandel of hulp hebben gekregen bij illegale immigratie, en die met de bevoegde autoriteiten samenwerken wordt, onverminderd het bepaalde in lid 1, eerste alinea, onder b), en op voorwaarde dat zij geen bedreiging vormen voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid, geen inreisverbod uitgevaardigd.

Slachtoffers van mensenhandel die eerder een verblijfsvergunning hebben gekregen overeenkomstig Richtlijn 2004/81/EG, mogen geen inreisverbod krijgen, tenzij de betrokkene zich niet heeft gehouden aan een verplichting om binnen een termijn voor vrijwillig vertrek terug te keren of indien de betrokkene een bedreiging voor de openbare orde vormt. Deze regel geldt alleen voor perioden van illegaal verblijf onmiddellijk na een legaal verblijf dat onder Richtlijn 2004/81/EG valt en creëert geen levenslange vrijstelling voor eerdere houders van dergelijke vergunningen.

Alinea 3: In individuele gevallen kunnen de lidstaten om humanitaire of andere redenen afzien van een inreisverbod, dan wel het verbod intrekken of schorsen.

Het staat de lidstaten vrij om in individuele gevallen, met name in de verplichte gevallen waarin artikel 11, lid 1, onder a) en b), van de terugkeerrichtlijn voorziet, alleen om humanitaire redenen geen inreisverbod uit te vaardigen; deze redenen moeten op nationaal niveau worden vastgesteld. De lidstaten mogen ook bestaande inreisverboden om humanitaire redenen intrekken of opschorten.

Deze facultatieve clausule biedt de lidstaten de mogelijkheid om er gebruik van te maken in overeenstemming met hun nationale wetgeving en administratieve praktijk.

Alinea 4: In individuele gevallen of voor bepaalde categorieën gevallen kunnen de lidstaten om andere redenen een inreisverbod intrekken of schorsen.

Het staat de lidstaten vrij bestaande inreisverboden in te trekken of op te schorten om andere dan op nationaal niveau vast te stellen humanitaire redenen.

In geval van humanitaire rampen (zoals aardbevingen, andere natuurrampen of gewapende conflicten) in derde landen die kunnen leiden tot een massale toestroom van ontheemden, kunnen formele procedures voor de intrekking van inreisverboden in individuele gevallen te lang duren en niet haalbaar zijn. Daarom bestaat de mogelijkheid om te voorzien in een horizontale opschorting of intrekking van bestaande inreisverboden voor de betrokken groepen personen.

De noodzaak om krachtens de terugkeerrichtlijn geldig uitgevaardigde inreisverboden in te trekken, kan zich ook voordoen voor onderdanen van derde landen die later zouden kunnen aantonen dat zij krachtens het recht van de Unie het recht van vrij verkeer genieten, bijvoorbeeld omdat ze familie zijn geworden van een onderdaan van de EU/EER/CH die onder artikel 21 van het VWEU of onder Richtlijn 2004/38/EG valt.

11.7.   Sancties bij niet-naleving van een inreisverbod

Bij de bepaling van de duur van een nieuw inreisverbod dienen de lidstaten rekening te houden met de niet-naleving van een inreisverbod. In dit verband wordt in overweging 14 van de terugkeerrichtlijn uitdrukkelijk het volgende bepaald: „
  De duur van het inreisverbod dient per geval volgens de omstandigheden te worden bepaald en mag normaliter niet langer zijn dan vijf jaar. In deze context dient in het bijzonder rekening te worden gehouden met het feit dat de betrokken onderdaan van een derde land reeds het onderwerp is geweest van meer dan één terugkeerbesluit of uitzettingsbevel of dat hij zich op het grondgebied van een lidstaat heeft begeven, terwijl een inreisverbod van kracht was.”

De terugkeerrichtlijn staat de lidstaten toe om te voorzien in verdere sancties op grond van het nationale administratieve recht (bijvoorbeeld een boete), afhankelijk van de nuttige werking van de richtlijn en de relevante jurisprudentie van het Europees Hof van Justitie in dit verband. Daarbij mogen de lidstaten geen onderscheid maken tussen inreisverboden die door hun eigen nationale autoriteiten zijn uitgevaardigd en die welke door autoriteiten van andere lidstaten zijn uitgevaardigd, aangezien dit het in de terugkeerrichtlijn vastgelegde geharmoniseerde concept van een inreisverbod voor de gehele EU zou ondermijnen.

De lidstaten kunnen strafrechtelijke sancties vaststellen tegen illegaal verblijvende onderdanen van derde landen die zich na hun terugkeer niet hebben gehouden aan een geldig inreisverbod (arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-290/14, Celaj, zie punt 4).

Artikel 11, lid 5, van de terugkeerrichtlijn verduidelijkt dat de bepalingen inzake terugkeergerelateerde inreisverboden van toepassing zijn onverminderd het recht op internationale bescherming uit hoofde van het EU-asielacquis: dit houdt in dat eerder krachtens de terugkeerrichtlijn uitgevaardigde inreisverboden de terugkeer of bestraffing van onderdanen van derde landen die als asielzoeker of persoon die internationale bescherming geniet in de EU mogen binnenkomen of verblijven niet kunnen rechtvaardigen — zie de uitspraak van het Europees Hof van Justitie in zaak C-290/14, Celaj (punt 32). Dergelijke inreisverboden moeten worden opgeschort (zolang de asielprocedure loopt) of ingetrokken (zodra internationale bescherming is verleend).

11.8.   Overleg tussen lidstaten

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 11, lid 4; Schengenuitvoeringsovereenkomst — Artikel 25

De lidstaat die overweegt een verblijfstitel of een andere vorm van toestemming tot verblijf af te geven aan de onderdaan van een derde land jegens wie een door een andere lidstaat uitgevaardigd inreisverbod geldt, pleegt vooraf overleg met de lidstaat die het inreisverbod heeft uitgevaardigd en houdt rekening met diens belangen, overeenkomstig artikel 25 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst.

In artikel 25 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst is het volgende bepaald:

| 1. | Wanneer een lidstaat overweegt een verblijfstitel af te geven, raadpleegt hij stelselmatig het Schengeninformatiesysteem. Wanneer een lidstaat overweegt een verblijfstitel af te geven aan een ter fine van weigering gesignaleerde vreemdeling, treedt hij vooraf in overleg met de signalerende lidstaat en houdt hij rekening met de belangen van deze lidstaat; de verblijfstitel wordt slechts afgegeven om ernstige redenen, in het bijzonder uit humanitaire overwegingen of ingevolge internationale verplichtingen.


  Wanneer de verblijfstitel wordt afgegeven, gaat de signalerende lidstaat over tot intrekking van de signalering, doch hij kan de vreemdeling op zijn nationale signaleringslijst opnemen. |
| --- | --- |

1.

Wanneer een lidstaat overweegt een verblijfstitel af te geven, raadpleegt hij stelselmatig het Schengeninformatiesysteem. Wanneer een lidstaat overweegt een verblijfstitel af te geven aan een ter fine van weigering gesignaleerde vreemdeling, treedt hij vooraf in overleg met de signalerende lidstaat en houdt hij rekening met de belangen van deze lidstaat; de verblijfstitel wordt slechts afgegeven om ernstige redenen, in het bijzonder uit humanitaire overwegingen of ingevolge internationale verplichtingen.

Wanneer de verblijfstitel wordt afgegeven, gaat de signalerende lidstaat over tot intrekking van de signalering, doch hij kan de vreemdeling op zijn nationale signaleringslijst opnemen.

| 1 bis. | Alvorens een vreemdeling ter fine van weigering te signaleren in de zin van artikel 96, controleren de lidstaten hun nationale registers van afgegeven visa voor verblijf van langere duur of verblijfstitels. |
| --- | --- |

1 bis.

Alvorens een vreemdeling ter fine van weigering te signaleren in de zin van artikel 96, controleren de lidstaten hun nationale registers van afgegeven visa voor verblijf van langere duur of verblijfstitels.

| 2. | Wanneer blijkt dat een vreemdeling die houder is van een door één der overeenkomstsluitende partijen afgegeven geldige verblijfstitel, ter fine van weigering is gesignaleerd, treedt de signalerende overeenkomstsluitende partij in overleg met de overeenkomstsluitende partij die de verblijfstitel heeft afgegeven ten einde na te gaan of er voldoende grond is voor intrekking van de verblijfstitel.


  Wanneer de verblijfstitel niet wordt ingetrokken, gaat de signalerende overeenkomstsluitende partij over tot intrekking van de signalering, doch kan zij de vreemdeling op haar nationale signaleringslijst opnemen. |
| --- | --- |

2.

Wanneer blijkt dat een vreemdeling die houder is van een door één der overeenkomstsluitende partijen afgegeven geldige verblijfstitel, ter fine van weigering is gesignaleerd, treedt de signalerende overeenkomstsluitende partij in overleg met de overeenkomstsluitende partij die de verblijfstitel heeft afgegeven ten einde na te gaan of er voldoende grond is voor intrekking van de verblijfstitel.

Wanneer de verblijfstitel niet wordt ingetrokken, gaat de signalerende overeenkomstsluitende partij over tot intrekking van de signalering, doch kan zij de vreemdeling op haar nationale signaleringslijst opnemen.

| 3. | De leden 1 en 2 zijn ook van toepassing op visa voor verblijf van langere duur. |
| --- | --- |

3.

De leden 1 en 2 zijn ook van toepassing op visa voor verblijf van langere duur.

Artikel 25 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst is een direct toepasselijke bepaling en kan door de lidstaten worden toegepast zonder omzetting in nationale wetgeving.

Alleen de lidstaat die het inreisverbod heeft uitgevaardigd (lidstaat A) kan het ook opheffen. Indien een andere lidstaat (lidstaat B) besluit om aan dezelfde persoon een verblijfsvergunning te geven of om een bestaande verblijfsvergunning niet in te trekken (na overleg met de lidstaat die het inreisverbod heeft uitgevaardigd), is lidstaat A verplicht de signalering in te trekken (artikel 25, lid 2, van de Schengenuitvoeringsovereenkomst), hoewel hij de onderdaan van een derde land op zijn nationale signaleringslijst mag plaatsen. Alvorens een verblijfsvergunning te geven of te besluiten deze niet in te trekken (bijvoorbeeld met het oog op gezinshereniging), moet lidstaat B rekening houden met de redenen voor een bestaand inreisverbod dat door lidstaat A is uitgevaardigd en met de belangen van lidstaat A. Om lidstaat B in staat te stellen naar behoren rekening te houden met de onderliggende redenen voor het inreisverbod, is het essentieel dat lidstaat A de relevante informatie tijdig aan lidstaat B verstrekt.

De lidstaten die de Schengenregels nog niet volledig toepassen en derhalve artikel 25 van de Schengenuitvoeringsovereenkomst (nog) niet direct kunnen toepassen, moeten niettemin in de geest van artikel 11, lid 4, van de terugkeerrichtlijn handelen en — indien zij er kennis van krijgen (via welke informatiebron dan ook, inclusief informatie van de verzoeker) dat tegen een persoon door een andere lidstaat een inreisverbod is opgelegd — contact opnemen met de autoriteiten die het inreisverbod hebben opgelegd. Alvorens de betrokkene een verblijfsvergunning te geven, moet de lidstaat ernaar streven „rekening te houden met het belang” van de lidstaat die het inreisverbod heeft uitgevaardigd.

11.9.   
  „Oude” inreisverboden

Oude inreisverboden die vóór 24 december 2010 zijn uitgevaardigd, moeten worden aangepast in overeenstemming met de in artikel 11 van de terugkeerrichtlijn vastgestelde normen — d.w.z. maximaal vijf jaar, individuele beoordeling, verplichting om een inreisverbod in specifieke omstandigheden in te trekken of de intrekking ervan te overwegen — indien zij gevolgen hebben voor de periode na 24 december 2010 en indien zij nog niet in overeenstemming zijn met de materiële waarborgen van artikel 11.

De aanpassing dient plaats te vinden ofwel bij indiening van het verzoek van de betrokkene ofwel ambtshalve zo vroeg mogelijk, en in ieder geval niet later dan bij de regelmatige (driejaarlijkse) herziening van inreisverboden die voor SIS-signaleringen is bepaald.

In het arrest in zaak C-297/12, Filev en Osmani (punten 39 tot en met 41 en punt 44) heeft het Hof van Justitie uitdrukkelijk verduidelijkt: „
  Dienaangaande moet om te beginnen worden opgemerkt dat voormelde richtlijn geen overgangsregeling bevat voor besluiten houdende een inreisverbod die zijn vastgesteld voordat de richtlijn van toepassing is geworden. Het is evenwel vaste rechtspraak van het Hof dat een nieuwe regeling, voor zover niet anders is bepaald, onmiddellijk van toepassing is op de toekomstige gevolgen van een onder de oude regeling ontstane situatie [...]. Richtlijn 2008/115/EG is dus van toepassing op de gevolgen van besluiten houdende een inreisverbod die zijn vastgesteld op grond van nationale regels die van kracht waren vóór de datum waarop de richtlijn in de betrokken lidstaat van toepassing is geworden, voor zover deze gevolgen zich na deze datum voordoen. [...] Hieruit volgt dat artikel 11, lid 2, van Richtlijn 2008/115/EG eraan in de weg staat dat de gevolgen van inreisverboden voor onbepaalde tijd die zijn opgelegd vóór de datum waarop Richtlijn 2008/115/EG van toepassing is geworden, [...], langer worden gehandhaafd dan de in deze bepaling vastgestelde maximale duur, tenzij deze inreisverboden zijn uitgevaardigd tegen onderdanen van derde landen die een ernstige bedreiging vormen voor de openbare orde, de openbare veiligheid of de nationale veiligheid
  ”.

12.   PROCEDURELE WAARBORGEN

12.1.   Recht op behoorlijk bestuur en recht om te worden gehoord

Het recht op behoorlijk bestuur is een grondrecht dat als een algemeen beginsel van het EU-recht wordt erkend en is vastgelegd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, dat een integrerend deel uitmaakt van de EU-rechtsorde. Dit recht omvat het recht van eenieder om te worden gehoord voordat een individuele maatregel wordt genomen die nadelige gevolgen zou hebben voor hem of die zijn belangen aanzienlijk zou schaden, wat ook inherent is aan de eerbiediging van de rechten van de verdediging, een ander algemeen beginsel van het EU-recht.

In zijn arresten in de zaken C-383/13, G & R
   (62), en C-249/13, Boudjlida
   (63), heeft het Europees Hof van Justitie belangrijke verduidelijkingen gegeven over het recht om te worden gehoord met betrekking tot terugkeer- en bewaringsbesluiten. Deze arresten impliceren dat de lidstaten bij het nemen van terugkeergerelateerde besluiten (d.w.z. terugkeerbesluiten, besluiten over inreisverboden, verwijderingsbesluiten, bewaringsbesluiten) altijd de onderstaande waarborgen in acht moeten nemen, ook al is dit niet uitdrukkelijk vermeld in de desbetreffende artikelen van de terugkeerrichtlijn:

| 1. | het recht van eenieder om te worden gehoord voordat een voor hem nadelige individuele maatregel wordt genomen; |
| --- | --- |

1.

het recht van eenieder om te worden gehoord voordat een voor hem nadelige individuele maatregel wordt genomen;

| 2. | het recht van eenieder om inzage te krijgen in zijn dossier teneinde alle tegen hem aangevoerde bewijzen te onderzoeken die dienen om een besluit door de bevoegde nationale autoriteit te rechtvaardigen, met inachtneming van de rechtmatige belangen van vertrouwelijkheid en beroeps- en zakengeheim; |
| --- | --- |

2.

het recht van eenieder om inzage te krijgen in zijn dossier teneinde alle tegen hem aangevoerde bewijzen te onderzoeken die dienen om een besluit door de bevoegde nationale autoriteit te rechtvaardigen, met inachtneming van de rechtmatige belangen van vertrouwelijkheid en beroeps- en zakengeheim;

| 3. | het recht van eenieder om een beroep te doen op een juridisch adviseur voordat een terugkeerbesluit wordt genomen, mits de uitoefening van dat recht geen afbreuk doet aan het goede verloop van de terugkeerprocedure en de doeltreffende tenuitvoerlegging van de richtlijn niet ondermijnt; dit houdt voor de lidstaten geen verplichting in om de kosten van die bijstand te dragen; |
| --- | --- |

3.

het recht van eenieder om een beroep te doen op een juridisch adviseur voordat een terugkeerbesluit wordt genomen, mits de uitoefening van dat recht geen afbreuk doet aan het goede verloop van de terugkeerprocedure en de doeltreffende tenuitvoerlegging van de richtlijn niet ondermijnt; dit houdt voor de lidstaten geen verplichting in om de kosten van die bijstand te dragen;

| 4. | de verplichting van de autoriteiten om terdege rekening te houden met de opmerkingen van de betrokkene en alle relevante aspecten van het individuele geval zorgvuldig en onpartijdig te onderzoeken; |
| --- | --- |

4.

de verplichting van de autoriteiten om terdege rekening te houden met de opmerkingen van de betrokkene en alle relevante aspecten van het individuele geval zorgvuldig en onpartijdig te onderzoeken;

| 5. | de verplichting van de autoriteiten om hun besluiten te motiveren. |
| --- | --- |

5.

de verplichting van de autoriteiten om hun besluiten te motiveren.

De lidstaten beschikken over een aanzienlijke beoordelingsmarge met betrekking tot de wijze waarop het recht om te worden gehoord in de praktijk wordt verleend: het niet respecteren van dit recht maakt een besluit slechts ongeldig voor zover de uitkomst van de procedure anders zou zijn geweest indien het recht werd geëerbiedigd (arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-383/13, G & R, punt 38).

Bovendien kan het voorkomen dat een autoriteit van een lidstaat een onderdaan van een derde land niet specifiek over het onderwerp van een terugkeerbesluit hoort wanneer die autoriteit, nadat zij heeft vastgesteld dat de onderdaan van een derde land illegaal op het nationale grondgebied verblijft in het kader van een voorafgaande asielprocedure waarin het recht van de betrokkene om te worden gehoord volledig is geëerbiedigd, overweegt een terugkeerbesluit uit te vaardigen (arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-166/13, Mukarubega
   (64)). De logica in de zaak Mukarubega is als volgt: „
  Het recht om voorafgaand aan de vaststelling van een terugkeerbesluit te worden gehoord, niet mag worden gebruikt om de administratieve procedure eindeloos te heropenen teneinde het evenwicht te bewaren tussen het fundamentele recht van de betrokkene om voorafgaand aan de vaststelling van een voor hem bezwarend besluit te worden gehoord, en de verplichting van de lidstaten om illegale immigratie te bestrijden
  ”.

Deze logica kan ook worden toegepast in andere gevallen, zoals die welke zijn vermeld in artikel 6, lid 6, van de terugkeerrichtlijn (besluit tot beëindiging van het legale verblijf in combinatie met een terugkeerbesluit) en houdt in dat een herhaalde beoordeling van het risico van schending van het beginsel van non-refoulement niet vereist is indien de naleving van dat beginsel reeds in eerdere procedures is beoordeeld, indien de beoordeling definitief is en indien er geen verandering optreedt in de individuele situatie van de betrokken onderdaan van een derde land. In dezelfde geest moet een herhaalde beoordeling van andere elementen die zouden kunnen worden ingeroepen om terugkeer te voorkomen, worden vermeden. De lidstaten dienen maatregelen te nemen om dergelijke herhaalde beoordelingen te voorkomen, bijvoorbeeld door in één procedurefase, voor zover mogelijk, de administratieve hoorzittingen van de bevoegde nationale autoriteiten voor verschillende doeleinden (bijvoorbeeld verlenging of verlening van een verblijfsvergunning, vaststelling van het recht om het grondgebied van een lidstaat binnen te komen, definitief negatief besluit over een verzoek om internationale bescherming) samen te voegen, mits het recht om te worden gehoord volledig wordt geëerbiedigd. In dit verband kunnen ook innovatieve instrumenten worden ontwikkeld, zoals videoconferenties. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat de toepassing van dergelijke maatregelen geen afbreuk doet aan de eerbiediging van procedurele waarborgen en moeten bijzondere aandacht besteden aan personen die speciale procedurele waarborgen nodig hebben, met name minderjarigen (zie hieronder).

Het recht om te worden gehoord omvat het recht om te worden gehoord over de mogelijke toepassing van artikel 5 en artikel 6, leden 2 tot en met 5, van de terugkeerrichtlijn en over de gedetailleerde terugkeerregelingen, zoals de toegestane termijn voor vrijwillig vertrek en de vraag of de terugkeer vrijwillig dan wel gedwongen moet zijn. De autoriteit moet de onderdaan van een derde land echter vóór de hoorzitting niet waarschuwen dat zij overweegt een terugkeerbesluit te nemen, noch informatie vrijgeven waarop zij zich ter rechtvaardiging van dat besluit wil beroepen, noch een bedenktijd toestaan, mits de onderdaan van een derde land daadwerkelijk de gelegenheid heeft zijn standpunt kenbaar te maken over de onwettigheid van zijn verblijf en over de redenen die volgens het nationale recht kunnen rechtvaardigen dat deze autoriteit afziet van het nemen van een terugkeerbesluit (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-249/13, Boudjlida).

De procedurele waarborgen van de artikelen 12 en 13 van de terugkeerrichtlijn moeten worden toegepast op alle terugkeergerelateerde besluiten en mogen niet beperkt blijven tot de drie soorten besluiten die in artikel 12, lid 1, van die richtlijn worden genoemd.

Het recht van een minderjarige om te worden gehoord in terugkeerprocedures waarbij de minderjarige is betrokken of die hem betreffen, moet worden geëerbiedigd. Overeenkomstig artikel 12 van het Verdrag inzake de rechten van het kind en rekening houdend met Algemeen Commentaar nr. 12 van het VN-Comité voor de rechten van het kind betreffende het recht van het kind om te worden gehoord (65), moeten de betrokken minderjarigen rechtstreeks of via een vertegenwoordiger of een passende instantie worden gehoord; het recht om vrijelijk hun mening kenbaar te maken, moet worden geëerbiedigd en er moet terdege rekening worden gehouden met de standpunten van minderjarigen, in overeenstemming met hun leeftijd en maturiteit en rekening houdend met eventuele communicatieproblemen die zij hebben, teneinde hun deelname zinvol te maken.

Om ervoor te zorgen dat het recht van minderjarigen om te worden gehoord in de praktijk wordt geëerbiedigd, moeten de door de lidstaten vastgestelde maatregelen worden gebaseerd op de volgende kernbeginselen:

| — | het kenbaar maken van standpunten is een keuze en geen verplichting; |
| --- | --- |

—

het kenbaar maken van standpunten is een keuze en geen verplichting;

| — | het recht om te worden gehoord mag noch in rechte noch in de praktijk onderworpen zijn aan leeftijdsgrenzen of andere willekeurige beperkingen; |
| --- | --- |

—

het recht om te worden gehoord mag noch in rechte noch in de praktijk onderworpen zijn aan leeftijdsgrenzen of andere willekeurige beperkingen;

| — | een minderjarige moet worden gehoord in een aan zijn behoeften aangepaste omgeving; |
| --- | --- |

—

een minderjarige moet worden gehoord in een aan zijn behoeften aangepaste omgeving;

| — | de middelen die worden gebruikt om uitvoering te geven aan het recht om te worden gehoord, moeten aangepast zijn aan het niveau van begrip en communicatievermogen en aan de omstandigheden van de zaak; |
| --- | --- |

—

de middelen die worden gebruikt om uitvoering te geven aan het recht om te worden gehoord, moeten aangepast zijn aan het niveau van begrip en communicatievermogen en aan de omstandigheden van de zaak;

| — | een minderjarige mag niet vaker dan nodig worden ondervraagd, met volledige inachtneming van de noodzaak om minderjarigen te beschermen; |
| --- | --- |

—

een minderjarige mag niet vaker dan nodig worden ondervraagd, met volledige inachtneming van de noodzaak om minderjarigen te beschermen;

| — | om het kenbaar maken van standpunten te vergemakkelijken, kunnen voor minderjarigen in bijzonder kwetsbare situaties speciale maatregelen nodig zijn, met inbegrip van het verlenen van tolk- en vertaaldiensten. |
| --- | --- |

—

om het kenbaar maken van standpunten te vergemakkelijken, kunnen voor minderjarigen in bijzonder kwetsbare situaties speciale maatregelen nodig zijn, met inbegrip van het verlenen van tolk- en vertaaldiensten.

Verzameling van informatie over smokkel: in overeenstemming met de prioriteiten die zijn vastgesteld in het EU-actieplan tegen migrantensmokkel (2015-2020)
   (66), en in het bijzonder de noodzaak om het verzamelen en delen van informatie te verbeteren, beveelt de Commissie de lidstaten aan adequate systemen in te voeren om ervoor te zorgen dat systematisch informatie wordt verzameld van onderdanen van derde landen die in een irreguliere situatie zijn aangehouden, met volledige inachtneming van hun grondrechten en het EU-asielacquis. Wanneer het recht wordt verleend om voorafgaand aan de vaststelling van een terugkeerbesluit te worden gehoord, worden lidstaten aangemoedigd om repatrianten te verzoeken informatie te verstrekken die zij eventueel hebben over modus operandi en routes van smokkelnetwerken, over banden met mensenhandel en andere misdrijven, en over financiële transacties. De in deze context verkregen informatie moet worden verzameld en uitgewisseld tussen de desbetreffende autoriteiten en instanties (immigratie, grens, politie), op zowel nationaal als EU-niveau, overeenkomstig het nationale recht en de beste praktijken die in relevante EU-fora worden uitgewisseld.

12.2.   Terugkeergerelateerde besluiten

In de terugkeerrichtlijn worden uitdrukkelijk verschillende terugkeergerelateerde besluiten geregeld, namelijk:

| 1) | terugkeerbesluiten (artikel 3, lid 4, en artikel 6, lid 1); |
| --- | --- |

1)

terugkeerbesluiten (artikel 3, lid 4, en artikel 6, lid 1);

| 2) | besluiten inzake de termijn voor vrijwillig vertrek en de verlenging ervan (artikel 7); |
| --- | --- |

2)

besluiten inzake de termijn voor vrijwillig vertrek en de verlenging ervan (artikel 7);

| 3) | verwijderingsbesluiten (artikel 8, lid 3); |
| --- | --- |

3)

verwijderingsbesluiten (artikel 8, lid 3);

| 4) | besluiten inzake uitstel van verwijdering (artikel 9); |
| --- | --- |

4)

besluiten inzake uitstel van verwijdering (artikel 9);

| 5) | besluiten inzake inreisverboden en de opschorting of intrekking van inreisverboden (artikel 11); |
| --- | --- |

5)

besluiten inzake inreisverboden en de opschorting of intrekking van inreisverboden (artikel 11);

| 6) | besluiten inzake bewaring en de verlenging van bewaring (artikel 15). |
| --- | --- |

6)

besluiten inzake bewaring en de verlenging van bewaring (artikel 15).

De meeste van de bovengenoemde besluiten zijn een aanvulling op het terugkeerbesluit en moeten normaliter samen met het terugkeerbesluit in één administratief besluit worden vastgesteld: terugkeerbesluiten kunnen een termijn voor vrijwillig vertrek (artikel 7), een inreisverbod (artikel 11) en — eventueel, maar niet noodzakelijk — een verwijderingsbesluit bevatten (in geval van niet-naleving van een termijn voor vrijwillig vertrek).

Latere wijzigingen van deze aanvullende besluiten zijn in bepaalde gevallen mogelijk:

| — | een inreisverbod kan in een later stadium worden opgelegd als bijkomend en vervolgelement van een reeds uitgevaardigd terugkeerbesluit indien de betrokkene de verplichting om binnen de termijn voor vrijwillig vertrek terug te keren niet is nagekomen (artikel 11, lid 1, onder b)); |
| --- | --- |

—

een inreisverbod kan in een later stadium worden opgelegd als bijkomend en vervolgelement van een reeds uitgevaardigd terugkeerbesluit indien de betrokkene de verplichting om binnen de termijn voor vrijwillig vertrek terug te keren niet is nagekomen (artikel 11, lid 1, onder b));

| — | een reeds uitgevaardigd inreisverbod kan worden ingetrokken of opgeschort (artikel 11, leden 3 tot en met 5); |
| --- | --- |

—

een reeds uitgevaardigd inreisverbod kan worden ingetrokken of opgeschort (artikel 11, leden 3 tot en met 5);

| — | een reeds toegestane termijn voor vrijwillig vertrek kan worden verlengd (artikel 7, lid 2); |
| --- | --- |

—

een reeds toegestane termijn voor vrijwillig vertrek kan worden verlengd (artikel 7, lid 2);

| — | een reeds uitvoerbaar terugkeerbesluit (of verwijderingsbesluit) kan worden uitgesteld (artikel 9). |
| --- | --- |

—

een reeds uitvoerbaar terugkeerbesluit (of verwijderingsbesluit) kan worden uitgesteld (artikel 9).

Artikel 6, lid 6, van de terugkeerrichtlijn bevestigt een algemeen beginsel op grond waarvan de lidstaten verschillende besluiten (met inbegrip van besluiten die niet rechtstreeks verband houden met terugkeer) mogen samenvoegen in één administratief of gerechtelijk besluit, mits de toepasselijke waarborgen en bepalingen voor elk afzonderlijk besluit in acht worden genomen. Besluiten tot beëindiging van een legaal verblijf (zoals de definitieve afwijzing van een asielverzoek, de intrekking van een visum of de niet-verlenging van een verblijfsvergunning) kunnen derhalve hetzij afzonderlijk, hetzij samen met een terugkeerbesluit in één administratief of gerechtelijk besluit worden genomen.

De lidstaten moeten bij het nemen van een besluit over de wettelijke status van onderdanen van derde landen de nodige zorgvuldigheid aan de dag leggen en onverwijld te werk gaan (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian (punt 31): „
  [...] de bevoegde autoriteiten, teneinde te voorkomen dat afbreuk wordt gedaan aan het [...] doel van richtlijn 2008/115, gehouden zijn voortvarend te werk te gaan en onverwijld een standpunt in te nemen over de vraag of het verblijf van de betrokkene al dan niet legaal is
  ”). De lidstaten worden derhalve aangemoedigd om terugkeerbesluiten samen met besluiten tot beëindiging van een legaal verblijf in één enkel administratief of gerechtelijk besluit te nemen. Als dat niet mogelijk is (bijvoorbeeld omdat de autoriteit die de verlenging van een verblijfsvergunning weigert geen terugkeerbesluiten mag nemen), moeten de lidstaten snelle en doeltreffende procedures invoeren waarbij de bevoegde autoriteiten worden betrokken om ervoor te zorgen dat informatie snel wordt uitgewisseld en dat terugkeerbesluiten onmiddellijk na het besluit tot beëindiging van het legale verblijf worden genomen — onverminderd het recht om een verblijfsvergunning of verblijfsrecht te verlenen overeenkomstig artikel 6, lid 4, van de terugkeerrichtlijn.

Concrete voorbeelden:

| — | Als een lidstaat besluit een visum in te trekken en de onderdaan van een derde land zeven dagen de tijd te geven om het grondgebied van de lidstaat vrijwillig te verlaten, is dat dan een terugkeerbesluit in de zin van de terugkeerrichtlijn? Of zijn hierop andere EU-visumregels van toepassing?






  — | Een dergelijk besluit kan uit twee delen bestaan: een besluit tot intrekking van een visum en een terugkeerbesluit in de zin van de terugkeerrichtlijn. Indien het visum met onmiddellijke ingang wordt ingetrokken, zal de onderdaan van een derde land illegaal verblijven in de zin van artikel 3, lid 2, van de terugkeerrichtlijn, zodat artikel 6 van de richtlijn (verplichting om een terugkeerbesluit uit te vaardigen) van toepassing is. Tegen de intrekking van het visum kan — parallel daaraan — beroep zijn ingesteld overeenkomstig de visumregels van de visumcode (67) (de mogelijkheid om samen met een terugkeerbesluit meerdere besluiten vast te stellen, is uitdrukkelijk vastgesteld in artikel 6, lid 6, van de terugkeerrichtlijn). |
| --- | --- | --- |

—

Als een lidstaat besluit een visum in te trekken en de onderdaan van een derde land zeven dagen de tijd te geven om het grondgebied van de lidstaat vrijwillig te verlaten, is dat dan een terugkeerbesluit in de zin van de terugkeerrichtlijn? Of zijn hierop andere EU-visumregels van toepassing?

—

Een dergelijk besluit kan uit twee delen bestaan: een besluit tot intrekking van een visum en een terugkeerbesluit in de zin van de terugkeerrichtlijn. Indien het visum met onmiddellijke ingang wordt ingetrokken, zal de onderdaan van een derde land illegaal verblijven in de zin van artikel 3, lid 2, van de terugkeerrichtlijn, zodat artikel 6 van de richtlijn (verplichting om een terugkeerbesluit uit te vaardigen) van toepassing is. Tegen de intrekking van het visum kan — parallel daaraan — beroep zijn ingesteld overeenkomstig de visumregels van de visumcode (67) (de mogelijkheid om samen met een terugkeerbesluit meerdere besluiten vast te stellen, is uitdrukkelijk vastgesteld in artikel 6, lid 6, van de terugkeerrichtlijn).

| — | Indien een onderdaan van een derde land op het grondgebied wordt aangetroffen met het vereiste visum maar niet (meer) voldoet aan de voorwaarden voor verblijf (artikel 6 van de Schengengrenscode), lijkt het erop dat de lidstaat een terugkeerbesluit kan uitvaardigen. Zou dit terugkeerbesluit (eventueel samen met een inreisverbod) automatisch betekenen dat het visum niet langer geldig is?






  — | Volgens artikel 34, lid 2, van de Visumcode wordt „
  een visum [...] ingetrokken indien blijkt dat niet langer aan de afgiftevoorwaarden (d.w.z. toegangsvoorwaarden van de Schengengrenscode) voldaan wordt
  ”. De autoriteiten die een terugkeerbesluit uitvaardigen, moeten er ook voor zorgen dat het visum wordt ingetrokken. Beide besluiten kunnen echter in één administratief besluit worden genomen. Er moet worden vermeden om een terugkeerbesluit uit te vaardigen en de betrokkene te laten vertrekken met zijn geldig (uniform) visum. |
| --- | --- | --- |

—

Indien een onderdaan van een derde land op het grondgebied wordt aangetroffen met het vereiste visum maar niet (meer) voldoet aan de voorwaarden voor verblijf (artikel 6 van de Schengengrenscode), lijkt het erop dat de lidstaat een terugkeerbesluit kan uitvaardigen. Zou dit terugkeerbesluit (eventueel samen met een inreisverbod) automatisch betekenen dat het visum niet langer geldig is?

—

Volgens artikel 34, lid 2, van de Visumcode wordt „
  een visum [...] ingetrokken indien blijkt dat niet langer aan de afgiftevoorwaarden (d.w.z. toegangsvoorwaarden van de Schengengrenscode) voldaan wordt
  ”. De autoriteiten die een terugkeerbesluit uitvaardigen, moeten er ook voor zorgen dat het visum wordt ingetrokken. Beide besluiten kunnen echter in één administratief besluit worden genomen. Er moet worden vermeden om een terugkeerbesluit uit te vaardigen en de betrokkene te laten vertrekken met zijn geldig (uniform) visum.

| — | Kan in een besluit tot afwijzing van een asielverzoek ook een terugkeerverplichting worden opgelegd?






  — | Ja. De definitieve afwijzing van een asielverzoek en een terugkeerbesluit kunnen overeenkomstig artikel 6, lid 6, van de terugkeerrichtlijn in één besluit worden uitgevaardigd. Een dergelijke gecombineerd besluit bestaat, strikt logischerwijs, uit twee opeenvolgende en onderling samenhangende besluiten, gescheiden door een „logisch moment”. |
| --- | --- | --- |

—

Kan in een besluit tot afwijzing van een asielverzoek ook een terugkeerverplichting worden opgelegd?

—

Ja. De definitieve afwijzing van een asielverzoek en een terugkeerbesluit kunnen overeenkomstig artikel 6, lid 6, van de terugkeerrichtlijn in één besluit worden uitgevaardigd. Een dergelijke gecombineerd besluit bestaat, strikt logischerwijs, uit twee opeenvolgende en onderling samenhangende besluiten, gescheiden door een „logisch moment”.

12.3.   Vorm van besluiten en vertaling

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 12, leden 1 tot en met 3

| 1. | Het terugkeerbesluit en, in voorkomend geval, het besluit betreffende het inreisverbod en het besluit inzake verwijdering worden schriftelijk uitgevaardigd en vermelden de feitelijke en de rechtsgronden, alsook informatie over de rechtsmiddelen die openstaan. De informatie over feitelijke gronden mag worden beperkt indien de nationale wetgeving voorziet in een beperking van het recht op informatie, met name ter vrijwaring van de nationale veiligheid, de landsverdediging, de openbare veiligheid, dan wel met het oog op het voorkomen, onderzoeken, opsporen en vervolgen van strafbare feiten. |
| --- | --- |

1.

Een schriftelijk besluit is de hoeksteen van de procedurele waarborgen waarin de terugkeerrichtlijn voorziet. Het is niet mogelijk om van deze vereiste af te zien. De aan de repatriant verstrekte informatie mag echter niet beperkt blijven tot verwijzingen naar de beschikbare rechtsmiddelen: de lidstaten worden aangemoedigd om ook andere informatie te verstrekken over praktische manieren om het besluit na te leven. Het wordt aanbevolen de repatriant informatie te verstrekken over de vraag of bijvoorbeeld de lidstaat kan bijdragen in de vervoerskosten, of de repatriant gebruik kan maken van een programma voor begeleide vrijwillige terugkeer, en of een verlenging van de termijn om aan het terugkeerbesluit te voldoen kan worden verkregen. De repatriant moet ook worden ingelicht over de verplichting om het grondgebied van de EU-lidstaten en met Schengen geassocieerde landen te verlaten, alsmede over de gevolgen van het niet nakomen van de terugkeerverplichting, teneinde de repatriant aan te moedigen vrijwillig te vertrekken.

Overeenkomstig artikel 6, lid 2, tweede alinea, van Richtlijn 2009/52/EG (richtlijn sancties tegen werkgevers) moeten repatrianten worden geïnformeerd over hun recht, op grond van die richtlijn, om nog verschuldigd loon bij hun werkgever op te eisen alsook over de beschikbare klachtenmechanismen. Deze informatie kan ook worden opgenomen in of gevoegd bij het terugkeerbesluit.

| 2. | De lidstaten verstrekken op verzoek een schriftelijke of mondelinge vertaling, in een taal die de betrokkene begrijpt of redelijkerwijze geacht kan worden te begrijpen, van de belangrijkste onderdelen van de in lid 1 bedoelde besluiten in het kader van terugkeer, waaronder de informatie over de beschikbare rechtsmiddelen. |
| --- | --- |

2.

Het verzoek om een vertaling te ontvangen kan door de repatriant of zijn wettelijke vertegenwoordiger worden ingediend. Het staat de lidstaat vrij te kiezen of een schriftelijke dan wel mondelinge vertaling wordt verstrekt, waarbij de lidstaat ervoor moet zorgen dat de onderdaan van een derde land de context en inhoud kan begrijpen. Het is niet mogelijk een vergoeding te vragen voor het verstrekken van een vertaling, omdat dit in strijd zou zijn met de geest van de bepaling, namelijk het verstrekken van de nodige informatie aan de repatriant om hem in staat te stellen zijn juridische situatie volledig te begrijpen en uiteindelijk aan het terugkeerbesluit te voldoen.

In de nationale uitvoeringswetgeving en administratieve praktijk moet worden vastgesteld welke taal de onderdaan van een derde land redelijkerwijs wordt geacht te begrijpen. Deze beoordeling kan worden uitgevoerd op dezelfde wijze en op basis van dezelfde criteria als in asielprocedures (artikel 12 van Richtlijn 2013/32/EU (de richtlijn asielprocedures), artikel 22 van de herschikte Richtlijn 2011/95/EU (de erkenningsrichtlijn) en artikel 5 van Richtlijn 2013/33/EU (de richtlijn opvangvoorzieningen)), rekening houdend met het feit dat wegens de complexiteit van asielprocedures de vereisten voor vertaling op dit gebied hoger kunnen zijn dan op het gebied van terugkeer. Krachtens het asielacquis moeten de lidstaten alle redelijke inspanningen leveren om te zorgen voor een vertaling in een taal die de betrokkene daadwerkelijk begrijpt, en het niet beschikbaar zijn van tolken kan alleen een geldige reden zijn in gevallen van uiterst zeldzame talen waarvoor een objectief gebrek aan tolken bestaat. Een situatie waarin er wel vertalers voor de desbetreffende taal bestaan maar deze niet beschikbaar zijn om redenen die bij de administratie liggen, is geen gerechtvaardigde reden om geen vertaling te verstrekken.

De mogelijkheid om sjablonen te gebruiken teneinde het werk van de administratie te rationaliseren, is niet beperkt tot het toepassingsgebied van artikel 12, lid 3 (zie hieronder). Zolang de sjabloon het mogelijk maakt een geïndividualiseerde vertaling van het besluit te verstrekken in een taal die de betrokkene begrijpt of waarvan redelijkerwijze kan worden aangenomen dat hij deze begrijpt, is een dergelijke vertaling in overeenstemming met artikel 12, lid 2, van de terugkeerrichtlijn en is het niet nodig gebruik te maken van de afwijking van artikel 12, lid 3.

| 3. | De lidstaten kunnen besluiten lid 2 niet toe te passen op onderdanen van een derde land die illegaal het grondgebied van een lidstaat hebben betreden en die vervolgens geen toestemming of recht hebben gekregen om in die lidstaat te blijven. |
| --- | --- |

3.

In dat geval worden de in lid 1 bedoelde besluiten in het kader van terugkeer meegedeeld door middel van het volgens de nationale wetgeving opgestelde standaardformulier.

De lidstaten stellen algemene informatiebladen ter beschikking waarin de belangrijkste onderdelen van het standaardformulier worden toegelicht in ten minste vijf van de talen die het meest worden gebruikt of het best worden begrepen door illegale migranten die de betrokken lidstaat binnenkomen.

Het gebruik van een standaardformulier voor terugkeer overeenkomstig artikel 12, lid 3, van de terugkeerrichtlijn is een afwijking van de algemene regel die alleen kan worden gebruikt in gevallen waarin een onderdaan van een derde land het grondgebied van een lidstaat illegaal is binnengekomen.

Het gebruik van een standaardformulier is in dergelijke gevallen een optie voor de lidstaten. Er moet op worden gewezen dat de gevallen van illegale binnenkomst die onder artikel 12, lid 3, van de terugkeerrichtlijn vallen niet altijd dezelfde zijn als de in artikel 2, lid 2, onder a), van die richtlijn beschreven „grensgevallen” — zie punt 2.1. Een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land die drie maanden na illegale binnenkomst op het grondgebied van een lidstaat wordt aangehouden, valt niet onder de uitzondering van artikel 2, lid 2, onder a), van de terugkeerrichtlijn, maar kan nog wel onder de uitzondering van artikel 12, lid 3, vallen.

Illegale overschrijding van binnengrenzen: alinea 3 is van toepassing op onderdanen van derde landen „
  die illegaal het grondgebied van een lidstaat hebben betreden en die vervolgens geen toestemming of recht hebben gekregen om in die lidstaat te blijven
  ”. In de specifieke context van deze bepaling van de terugkeerrichtlijn kan de term „illegale binnenkomst” ook betrekking hebben op gevallen waarin een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land vanuit een andere lidstaat is binnengekomen zonder de in die lidstaat geldende voorwaarden voor binnenkomst en verblijf na te leven. Er moet aandacht worden besteed aan het feit dat in deze specifieke gevallen (binnenkomst vanuit een andere lidstaat) artikel 6, lid 2, of artikel 6, lid 3, van de terugkeerrichtlijn van toepassing kan zijn.

Artikel 12, lid 3, bevat geen afwijking van de toepasselijke rechtsmiddelen. Derhalve moet ook bij gebruik van het in artikel 12, lid 3, bedoelde standaardformulier worden voorzien in de in artikel 13, lid 1, van de terugkeerrichtlijn genoemde rechtsmiddelen.

12.4.   Rechtsmiddelen

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 13, leden 1 en 2

| 1. | Aan de betrokken onderdaan van een derde land wordt een doeltreffend rechtsmiddel van beroep of bezwaar toegekend, dat hij bij een bevoegde rechterlijke of administratieve autoriteit of bij een onpartijdig samengestelde bevoegde instantie waarvan de onafhankelijkheid is gewaarborgd, kan aanwenden tegen de in artikel 12, lid 1, bedoelde besluiten in het kader van terugkeer. |
| --- | --- |

1.

Er moet worden voorzien in doeltreffende rechtsmiddelen voor alle besluiten in het kader van terugkeer. „Besluiten in het kader van terugkeer” dient ruim te worden opgevat en heeft betrekking op besluiten over alle in de terugkeerrichtlijn geregelde aangelegenheden, met inbegrip van terugkeerbesluiten, besluiten tot toekenning of verlenging van een termijn voor vrijwillig vertrek, verwijderingsbesluiten, besluiten tot uitstel van verwijdering, besluiten inzake inreisverboden en besluiten tot opschorting of intrekking van inreisverboden (zie punt 12.2). De rechtsmiddelen die van toepassing zijn in geval van bewaringsbesluiten en de verlenging van bewaring worden nader geregeld in artikel 15 van de terugkeerrichtlijn betreffende bewaring (zie punt 14).

Aard van de beroepsinstantie: overeenkomstig de artikelen 6 en 13 van het EVRM en artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie moet de beroepsinstantie in wezen een onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke instantie zijn. Artikel 13, lid 1, van de terugkeerrichtlijn is sterk geïnspireerd op richtsnoer 5.1 van de Raad van Europa en moet worden geïnterpreteerd in overeenstemming met de desbetreffende jurisprudentie van het Europees Hof voor de rechten van de mens (EHRM). Overeenkomstig deze jurisprudentie kan de beroepsinstantie ook een administratieve instantie zijn, mits deze instantie bestaat uit leden die onpartijdig zijn en van wie de onafhankelijkheid is gewaarborgd en mits nationale bepalingen voorzien in de mogelijkheid om het besluit door een rechterlijke instantie te laten toetsen, overeenkomstig de in artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie vastgelegde normen inzake het recht op een doeltreffende voorziening in rechte.

Er bestaan verschillende waarborgen om het risico van een eventueel misbruik van de beroepsmogelijkheid te voorkomen: artikel 13 voorziet niet in een automatische opschortende werking onder alle omstandigheden (lid 2) en kosteloze rechtsbijstand kan worden beperkt als het beroep weinig kans van slagen heeft (lid 4). Er moet ook aandacht worden besteed aan het algemene beginsel van het Unierecht van res judicata (kracht van gewijsde).

De termijnen voor het instellen van beroep tegen terugkeergerelateerde besluiten moeten in de nationale wetgeving worden vastgesteld. De Commissie beveelt aan dat de lidstaten, om mogelijk misbruik van rechten en procedures te voorkomen, met name beroepsprocedures die kort vóór de geplande verwijderingsdatum worden ingesteld, voorzien in de kortste termijn voor het instellen van beroep tegen terugkeerbesluiten die in de nationale wetgeving voor vergelijkbare situaties is vastgesteld, mits dit niet onevenredig veel afbreuk doet aan het recht op een doeltreffende voorziening in rechte. Gerechtelijke beslissingen moeten zonder onnodige vertragingen worden genomen.

| 2. | De in lid 1 bedoelde autoriteit of instantie is bevoegd om de in artikel 12, lid 1, bedoelde besluiten in het kader van terugkeer te herzien en kan eveneens de uitvoering ervan tijdelijk opschorten, tenzij op grond van de nationale wetgeving reeds een tijdelijke opschorting van toepassing is. |
| --- | --- |

2.

Opschortende werking: de beroepsinstantie moet de bevoegdheid hebben om in individuele gevallen de tenuitvoerlegging van een terugkeerbesluit op te schorten. In de nationale wetgeving moet duidelijk worden bepaald dat de beroepsinstantie zelf (de instantie die het terugkeergerelateerde besluit herziet) de bevoegdheid heeft om de tenuitvoerlegging binnen het kader van één procedure op te schorten.

Verplichting om een automatische opschortende werking toe te kennen bij risico op refoulement: op grond van de jurisprudentie van het EHRM moet een automatische opschortende werking worden toegekend in gevallen waarin er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat de betrokkene bij terugkeer een reëel risico van mishandeling loopt in strijd met artikel 3 van het EVRM (risico van foltering of onmenselijke of vernederende behandeling bij terugkeer) — zie Regel 39 van het Reglement van het EHRM. Zo verplicht artikel 13 van de terugkeerrichtlijn — geïnterpreteerd in samenhang met de artikelen 5 en 9 van de terugkeerrichtlijn — de beroepsinstantie om van rechtswege een opschortende werking toe te kennen in overeenstemming met deze eis indien het beginsel van non-refoulement in het geding is.

Verplichting om een automatische opschortende werking toe te kennen bij risico van ernstige en onomkeerbare verslechtering van de gezondheidstoestand: in zijn arrest in zaak C-562/13, Abdida
   (68) (punt 53), bevestigde het Europees Hof van Justitie: „
  Uit een en ander volgt dat de artikelen 5 en 13 van richtlijn 2008/115, gelezen in het licht van de artikelen 19, lid 2, en 47 van het Handvest, aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een nationale wettelijke regeling die niet voorziet in een beroep met schorsende werking tegen een terugkeerbesluit waarvan de uitvoering voor de betrokken derdelander een ernstig risico inhoudt dat zijn gezondheidstoestand op ernstige en onomkeerbare wijze verslechtert.
  ”

De Commissie beveelt aan om alleen in de bovengenoemde verplichte gevallen een automatische opschortende werking toe te kennen aan beroepsprocedures tegen terugkeerbesluiten, teneinde het juiste evenwicht te vinden tussen het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en de noodzaak om de doeltreffendheid van terugkeerprocedures te waarborgen. Als het beroep om andere redenen wordt ingesteld (bijvoorbeeld procedurele tekortkomingen, eerbiediging van de eenheid van het gezin, of bescherming van andere rechten of belangen) en als er geen sprake is van onherstelbare levensschade of een ernstig risico van ernstige en onomkeerbare verslechtering van de gezondheidstoestand, kan de lidstaat besluiten geen automatische opschortende werking toe te kennen aan beroepsprocedures. De bevoegde nationale autoriteiten of instanties moeten echter in ieder geval de bevoegdheid behouden om te besluiten de tenuitvoerlegging van een besluit tijdelijk op te schorten in individuele gevallen waarin dit om andere redenen (bijvoorbeeld gezinsleven, gezondheidszorg of het belang van het kind) noodzakelijk wordt geacht.

12.5.   Taalkundige bijstand en kosteloze rechtsbijstand

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 13, leden 3 en 4; Richtlijn 2013/32/EU inzake asielprocedures — artikelen 20 en 21, ter vervanging van artikel 15, leden 3 tot en met 6, van Richtlijn 2005/85/EG (69)

| 3. | De betrokken onderdaan van een derde land heeft recht op juridisch advies, vertegenwoordiging in rechte en, indien nodig, taalkundige bijstand. |
| --- | --- |

3.

Taalkundige bijstand houdt niet alleen de verplichting in om te zorgen voor een vertaling van een besluit (reeds behandeld in artikel 12, lid 2, van de terugkeerrichtlijn), maar ook de verplichting om tolken ter beschikking te stellen zodat de onderdaan van een derde land de procedurele rechten die hij op grond van artikel 13 van de richtlijn geniet kan uitoefenen.

Er zij aan herinnerd dat het EHRM in de zaak Conka tegen België
   (70) de beschikbaarheid van tolken heeft aangemerkt als een van de factoren die van invloed zijn op de toegankelijkheid van een doeltreffende voorziening in rechte. Het recht van onderdanen van derde landen op taalkundige bijstand moet door de lidstaten worden verleend op een wijze die de betrokkene de concrete en praktische mogelijkheid biedt om er gebruik van te maken („nuttige werking” van de bepaling).

| 4. | De lidstaten zorgen ervoor dat op verzoek gratis de noodzakelijke rechtsbijstand en/of vertegenwoordiging ter beschikking wordt gesteld, overeenkomstig de relevante nationale wetgeving of regels inzake rechtshulp, en kunnen bepalen dat op zulke gratis rechtsbijstand en/of vertegenwoordiging de voorwaarden van toepassing zijn als bedoeld in artikel 15, leden 3 tot en met 6, van Richtlijn 2005/85/EG. |
| --- | --- |

4.

Rechtsbijstand en wettelijke vertegenwoordiging: in lid 4 is gespecificeerd in welke gevallen en onder welke voorwaarden de lidstaten de kosten van juridisch advies en wettelijke vertegenwoordiging moeten dragen — waarbij in wezen wordt verwezen naar de voorwaarden die in de richtlijn asielprocedures zijn opgesomd. De lidstaten moeten zorgen voor zowel kosteloze rechtsbijstand als kosteloze wettelijke vertegenwoordiging indien is voldaan aan de voorwaarden die in de richtlijn en de nationale uitvoeringswetgeving zijn vastgesteld.

De repatriant of zijn vertegenwoordiger kan op elk gewenst moment tijdens de procedure een verzoek om kosteloze rechtsbijstand en/of wettelijke vertegenwoordiging indienen.

Verlening van juridisch advies door administratieve autoriteiten: juridisch advies mag in beginsel ook worden verstrekt door de administratieve autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het uitvaardigen van de terugkeerbesluiten, indien de verstrekte informatie objectief en onbevooroordeeld is (nuttige werking). Om mogelijke belangenconflicten te voorkomen, is het belangrijk dat de informatie wordt verstrekt door een persoon die onpartijdig/onafhankelijk handelt. Deze informatie mag dan ook niet worden verstrekt door de persoon die bijvoorbeeld over de zaak beslist of de zaak herziet. Een goede praktijk, die in sommige lidstaten reeds wordt toegepast, bestaat erin een onderscheid te maken tussen de besluitvormende autoriteiten en de autoriteiten die juridische en procedurele informatie verstrekken. Indien een lidstaat echter besluit deze laatste verantwoordelijkheid aan de besluitvormende autoriteiten toe te wijzen, moet een duidelijke scheiding van taken van het betrokken personeel worden gewaarborgd, bijvoorbeeld door een aparte en onafhankelijke afdeling op te richten die uitsluitend belast is met het verstrekken van juridische en procedurele informatie.

Voorwaarden voor kosteloze rechtsbijstand/wettelijke vertegenwoordiging — verwijzing naar artikel 15, leden 3 tot en met 6, van Richtlijn 2005/85/EG: de verwijzing naar bepaalde voorwaarden/beperkingen die de lidstaten met betrekking tot kosteloze rechtsbijstand kunnen stellen/vaststellen, is een dynamische verwijzing en moet worden gelezen als een verwijzing naar de huidige artikelen 20 en 21 van Richtlijn 2013/32/EU inzake asielprocedures die momenteel van kracht is en Richtlijn 2005/85/EG vervangt. Overeenkomstig de bovengenoemde bepalingen kunnen de lidstaten bepalen dat kosteloze rechtsbijstand en wettelijke vertegenwoordiging alleen worden toegekend:

| — | als het beroep volgens een rechterlijke instantie of andere bevoegde autoriteit een concrete kans van slagen heeft; |
| --- | --- |

—

als het beroep volgens een rechterlijke instantie of andere bevoegde autoriteit een concrete kans van slagen heeft;

| — | aan wie niet over voldoende middelen beschikt; |
| --- | --- |

—

aan wie niet over voldoende middelen beschikt;

| — | via de diensten die worden verleend door juridisch adviseurs of andere raadslieden die in de nationale wetgeving specifiek zijn aangewezen om verzoekers bij te staan en te vertegenwoordigen; |
| --- | --- |

—

via de diensten die worden verleend door juridisch adviseurs of andere raadslieden die in de nationale wetgeving specifiek zijn aangewezen om verzoekers bij te staan en te vertegenwoordigen;

| — | in beroepsprocedures in eerste aanleg en niet voor verdere beroeps- of herzieningsprocedures. |
| --- | --- |

—

in beroepsprocedures in eerste aanleg en niet voor verdere beroeps- of herzieningsprocedures.

Tevens kunnen de lidstaten:

| — | financiële en/of tijdslimieten voor het verlenen van kosteloze rechtsbijstand en wettelijke vertegenwoordiging opleggen, mits die limieten de toegang tot dit recht niet willekeurig beperken; |
| --- | --- |

—

financiële en/of tijdslimieten voor het verlenen van kosteloze rechtsbijstand en wettelijke vertegenwoordiging opleggen, mits die limieten de toegang tot dit recht niet willekeurig beperken;

| — | bepalen dat, wat honoraria en andere kosten betreft, de behandeling van verzoekers niet gunstiger mag zijn dan de behandeling die hun onderdanen op het gebied van rechtsbijstand in het algemeen genieten; |
| --- | --- |

—

bepalen dat, wat honoraria en andere kosten betreft, de behandeling van verzoekers niet gunstiger mag zijn dan de behandeling die hun onderdanen op het gebied van rechtsbijstand in het algemeen genieten;

| — | eisen dat toegestane kosten geheel of gedeeltelijk worden terugbetaald indien en wanneer de financiële situatie van de verzoeker aanzienlijk is verbeterd of indien het besluit om die kosten toe te staan is genomen op basis van onjuiste informatie die door de verzoeker is verstrekt. |
| --- | --- |

—

eisen dat toegestane kosten geheel of gedeeltelijk worden terugbetaald indien en wanneer de financiële situatie van de verzoeker aanzienlijk is verbeterd of indien het besluit om die kosten toe te staan is genomen op basis van onjuiste informatie die door de verzoeker is verstrekt.

Doeltreffend rechtsmiddel tegen de weigering om kosteloze rechtsbijstand te verlenen: als een autoriteit die geen rechterlijke instantie is besluit om geen kosteloze rechtsbijstand en wettelijke vertegenwoordiging toe te kennen, moeten de lidstaten ervoor zorgen dat de verzoeker recht heeft op een doeltreffend rechtsmiddel om dat besluit bij een rechterlijke instantie aan te vechten. Het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en op een eerlijk proces behoort tot de grondrechten die een integrerend deel uitmaken van de rechtsorde van de Europese Unie, en deze rechten moeten verplicht worden geëerbiedigd, zelfs als de toepasselijke wetgeving niet uitdrukkelijk in een dergelijke procedurele verplichting voorziet.

13.   WAARBORGEN IN AFWACHTING VAN TERUGKEER

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 14, lid 1

Behoudens het bepaalde in de artikelen 16 en 17, zorgen de lidstaten ervoor dat jegens de onderdanen van derde landen, tijdens de termijn die overeenkomstig artikel 7 voor vrijwillig vertrek is toegestaan, en tijdens de termijn waarvoor overeenkomstig artikel 9 de verwijdering is uitgesteld, zo veel mogelijk de volgende beginselen in acht worden genomen:

| a) | indien gezinsleden op het grondgebied aanwezig zijn, wordt de eenheid van het gezin gehandhaafd; |
| --- | --- |

a)

indien gezinsleden op het grondgebied aanwezig zijn, wordt de eenheid van het gezin gehandhaafd;

| b) | dringende medische zorg wordt verstrekt en essentiële behandeling van ziekte wordt uitgevoerd; |
| --- | --- |

b)

dringende medische zorg wordt verstrekt en essentiële behandeling van ziekte wordt uitgevoerd;

| c) | minderjarigen krijgen toegang tot het basisonderwijs, afhankelijk van de duur van hun verblijf; |
| --- | --- |

c)

minderjarigen krijgen toegang tot het basisonderwijs, afhankelijk van de duur van hun verblijf;

| d) | er wordt rekening gehouden met de speciale behoeften van kwetsbare personen. |
| --- | --- |

d)

er wordt rekening gehouden met de speciale behoeften van kwetsbare personen.

Historische herinnering/toelichting: de terugkeerrichtlijn laat de lidstaten de keuze om ofwel terugkeerbesluiten uit te vaardigen tegen illegaal verblijvende onderdanen van derde landen, ofwel een verblijfsrecht toe te kennen. Deze aanpak moet ertoe bijdragen de grijze gebieden te verkleinen. In de praktijk kan deze aanpak echter ook leiden tot een toename van het absolute aantal gevallen waarin de lidstaten terugkeerbesluiten uitvaardigen die niet ten uitvoer kunnen worden gelegd vanwege praktische of juridische belemmeringen voor verwijdering (bijvoorbeeld vertraging bij het verkrijgen van de nodige documenten uit derde landen en gevallen van non-refoulement). Om te voorkomen dat deze personen in een juridisch vacuüm terechtkomen, heeft de Commissie voorgesteld om een minimumniveau van verblijfsomstandigheden vast te stellen voor illegaal verblijvende onderdanen van derde landen voor wie de tenuitvoerlegging van het terugkeerbesluit is uitgesteld of die niet kunnen worden verwijderd, door te verwijzen naar de inhoud van een reeks omstandigheden die reeds zijn vastgesteld in de artikelen 7 tot en met 10, artikel 15 en de artikelen 17 tot en met 20 van Richtlijn 2003/9/EG (71) (richtlijn opvangvoorzieningen), die in wezen in vier basisrechten voorziet: 1) eenheid van het gezin 2) gezondheidszorg, 3) onderwijs voor minderjarigen en 4) inachtneming van de bijzondere behoeften van kwetsbare personen. Andere belangrijke rechten uit hoofde van de richtlijn opvangvoorzieningen, zoals toegang tot werk en materiële opvangvoorzieningen, werden niet genoemd. Na onderhandelingen, waarbij bezorgdheid werd geuit over het feit dat verwijzingen naar de richtlijn opvangvoorzieningen zouden kunnen worden gezien als een „opwaardering” van de situatie van irreguliere migranten en aldus een verkeerde beleidsboodschap zouden kunnen uitsturen, werd een „op zichzelf staande” lijst van rechten opgesteld.

Het toepassingsgebied van artikel 14, lid 1, is ruim: het bestrijkt zowel de termijn voor vrijwillig vertrek als elke termijn waarvoor verwijdering formeel of de facto is uitgesteld overeenkomstig artikel 9 van de terugkeerrichtlijn (bijvoorbeeld beroep met opschortende werking, mogelijke schending van het beginsel van non-refoulement, gezondheidsredenen, technische redenen, of mislukking van verwijderingspogingen wegens gebrek aan identificatie). De in bewaring doorgebrachte tijd wordt uitdrukkelijk uitgesloten, aangezien de waarborgen op dit gebied elders zijn geregeld (zie punt 15).

De verstrekking van spoedeisende medische zorg en noodzakelijke ziektebehandelingen is een basisrecht en de toegang daartoe mag niet afhankelijk worden gesteld van de betaling van een vergoeding.

Toegang tot onderwijs: de beperking „afhankelijk van de duur van hun verblijf” moet restrictief worden geïnterpreteerd. In geval van twijfel over de waarschijnlijke duur van het verblijf vóór terugkeer moet eerder wel dan niet toegang tot onderwijs worden verleend. Een nationale praktijk waarbij normaliter alleen toegang tot het onderwijsstelsel wordt geboden als het verblijf langer dan veertien dagen duurt, kan als aanvaardbaar worden beschouwd. Wat praktische problemen betreft, zoals gevallen waarin de minderjarige niet beschikt over een document waaruit blijkt dat hij reeds in andere landen onderwijs heeft genoten of gevallen waarin de minderjarige geen enkele taal spreekt waarin onderwijs kan worden gegeven in de lidstaat, moeten op nationaal niveau passende antwoorden worden gevonden, rekening houdend met de geest van de richtlijn en relevante internationale rechtsinstrumenten zoals het Verdrag van 1989 inzake de rechten van het kind en Algemeen Commentaar nr. 6 daarbij (72). Ook kan inspiratie worden geput uit het asielacquis (met name artikel 14 van Richtlijn 2013/33/EU betreffende opvangvoorzieningen).

Andere basisbehoeften: in zijn arrest in zaak C-562/13, Abdida, oordeelde het Europees Hof van Justitie dat de lidstaten verplicht zijn ook in andere basisbehoeften te voorzien om ervoor te zorgen dat dringende gezondheidszorg en essentiële ziektebehandelingen daadwerkelijk worden verstrekt tijdens de periode waarin die lidstaat de verwijdering moet uitstellen. Het is aan de lidstaten om te bepalen in welke vorm een dergelijke voorziening in de basisbehoeften van de betrokken onderdaan van een derde land moet worden vastgesteld.

De logica waarop het Europees Hof van Justitie zich baseerde om deze verplichting vast te stellen, was dat de verplichting krachtens artikel 14, lid 1, onder b), van de terugkeerrichtlijn om spoedeisende medische zorg en essentiële ziektebehandelingen te verstrekken zinloos kan worden indien er niet tegelijkertijd ook een verplichting bestaat om te voorzien in de basisbehoeften van de betrokken onderdaan van een derde land. Op basis van deze door het Europees Hof van Justitie ontwikkelde logica en in het licht van de aanwijzingen in de relevante rechtspraak van het EHRM kan worden afgeleid dat het genot van de andere in artikel 14, lid 1, van de terugkeerrichtlijn opgesomde rechten (zoals met name toegang tot onderwijs en rekening houden met de behoeften van kwetsbare personen) ook een gelijktijdige verplichting met zich meebrengt om te voorzien in de basisbehoeften van de betrokken onderdaan van een derde land.

Hoewel het recht van de Unie geen algemene wettelijke verplichting bevat om te voorzien in de basisbehoeften van alle onderdanen van derde landen in afwachting van hun terugkeer, moedigt de Commissie de lidstaten aan om dit overeenkomstig het nationale recht te doen teneinde repatrianten menswaardige en waardige levensomstandigheden te bieden.

13.1.   Schriftelijke bevestiging

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 14, lid 2

De in lid 1 bedoelde personen ontvangen van de lidstaten schriftelijk de bevestiging, overeenkomstig de nationale wetgeving, dat de termijn voor vrijwillig vertrek overeenkomstig artikel 7, lid 2, is verlengd, of dat het terugkeerbesluit voorlopig niet zal worden uitgevoerd.

In overweging 12 van de terugkeerrichtlijn is het volgende bepaald: „
  Teneinde ervoor te zorgen dat de betrokkenen bij administratieve controles of inspecties een bewijs van hun specifieke situatie kunnen leveren, dienen zij een schriftelijke bevestiging te krijgen van hun situatie. De lidstaten dienen, wat de concrete invulling van deze schriftelijke bevestiging betreft, over een ruime beleidsvrijheid te beschikken en moeten de bevestiging ook kunnen opnemen in uit hoofde van deze richtlijn genomen besluiten in het kader van terugkeer
  ”.

Vorm van de schriftelijke bevestiging. De lidstaten beschikken over een ruime beleidsvrijheid. De bevestiging kan ofwel een door de nationale autoriteiten afgegeven afzonderlijk document zijn, ofwel een onderdeel van een formeel terugkeergerelateerd besluit. Het is belangrijk dat de repatriant er duidelijk mee kan aantonen — in het geval van een politiecontrole — dat tegen hem al een terugkeerbesluit is uitgevaardigd en dat hem een termijn voor vrijwillig vertrek of een formeel uitstel van verwijdering is toegekend of dat tegen hem een terugkeerbesluit is uitgevaardigd dat tijdelijk niet ten uitvoer kan worden gelegd. In de bevestiging moet indien mogelijk de duur van de termijn voor vrijwillig vertrek of het uitstel worden vermeld.

In lidstaten waar systemen voor gegevensuitwisseling een snelle verificatie van de status van irreguliere migranten bij politiecontroles mogelijk maken op basis van bepaalde persoonsgegevens of referentienummers, kan de verplichting tot schriftelijke bevestiging worden geacht te zijn vervuld indien de betrokkene documenten die deze persoonsgegevens of referentienummers bevatten ontvangt (of reeds in zijn bezit heeft).

13.2.   Langdurige irregulariteit

Geen verplichting om een verblijfsvergunning toe te kennen aan niet-verwijderbare repatrianten: de lidstaten zijn niet verplicht een verblijfsvergunning toe te kennen aan repatrianten zodra duidelijk is geworden dat er geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer bestaat, al kunnen zij besluiten om toch een verblijfsvergunning toe te kennen op grond van artikel 6, lid 4, van de terugkeerrichtlijn (zie punt 5.6).

In dit verband heeft het Europees Hof van Justitie in zijn arrest in zaak C-146/14, Mahdi
   (73) (punten 87 en 88) uitdrukkelijk verduidelijkt dat: „
  [...] deze richtlijn niet [strekt] tot een regeling van de verblijfsvoorwaarden op het grondgebied van een lidstaat van illegaal verblijvende derdelanders ten aanzien van wie een terugkeerbesluit niet kan of niet kon worden uitgevoerd. [...] Volgens artikel 6, lid 4, van Richtlijn 2008/115/EG kunnen de lidstaten echter, wanneer zich schrijnende gevallen of humanitaire of andere redenen voordoen, beslissen een illegaal op hun grondgebied verblijvende derdelander een zelfstandige verblijfsvergunning of een andere vorm van toestemming tot verblijf geven
  ”.

Criteria waarmee bij de toekenning van verblijfsvergunningen rekening moet worden gehouden: zoals hierboven benadrukt, bestaat er geen wettelijke verplichting om verblijfsvergunningen toe te kennen aan niet-verwijderbare repatrianten en beschikken de lidstaten over een ruime beleidsvrijheid. In dit verband wordt aanbevolen dat de beoordelingscriteria waarmee de lidstaten rekening zouden kunnen houden zowel individuele (gevalgerelateerde) als horizontale (beleidsgerelateerde) elementen omvatten, zoals met name:

| — | de bereidheid of weigering van de repatriant om mee te werken; |
| --- | --- |

—

de bereidheid of weigering van de repatriant om mee te werken;

| — | de duur van het feitelijke verblijf van de repatriant in de lidstaat; |
| --- | --- |

—

de duur van het feitelijke verblijf van de repatriant in de lidstaat;

| — | de integratie-inspanningen van de repatriant; |
| --- | --- |

—

de integratie-inspanningen van de repatriant;

| — | het persoonlijke gedrag van de repatriant; |
| --- | --- |

—

het persoonlijke gedrag van de repatriant;

| — | familiebanden; |
| --- | --- |

—

familiebanden;

| — | humanitaire overwegingen; |
| --- | --- |

—

humanitaire overwegingen;

| — | de kans op terugkeer in de nabije toekomst; |
| --- | --- |

—

de kans op terugkeer in de nabije toekomst;

| — | de noodzaak om te vermijden dat irregulariteit wordt beloond; |
| --- | --- |

—

de noodzaak om te vermijden dat irregulariteit wordt beloond;

| — | het effect van regularisatiemaatregelen op het migratiepatroon van toekomstige (irreguliere) migranten; |
| --- | --- |

—

het effect van regularisatiemaatregelen op het migratiepatroon van toekomstige (irreguliere) migranten;

| — | de kans op secundaire bewegingen binnen het Schengengebied. |
| --- | --- |

—

de kans op secundaire bewegingen binnen het Schengengebied.

14.   BEWARING

De procedurele waarborgen die in artikel 12 (vorm en vertaling) en artikel 13 (doeltreffend rechtsmiddel en kosteloze rechtsbijstand) van de terugkeerrichtlijn worden genoemd, zijn uitdrukkelijke uitingen van het recht op goed bestuur, het recht om te worden gehoord, het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en het recht op een eerlijk proces — vier grondrechten die alle een integrerend deel uitmaken van de rechtsorde van de Europese Unie. Deze rechten moeten dus ook in acht worden genomen bij bewaringsbesluiten.

Naast deze algemene vereisten bevat artikel 15 van de terugkeerrichtlijn bepaalde vereisten die specifiek gelden voor bewaringsbesluiten.

14.1.   Omstandigheden die inbewaringstelling rechtvaardigen

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 15, lid 1

Tenzij in een bepaald geval andere afdoende maar minder dwingende maatregelen doeltreffend kunnen worden toegepast, kunnen de lidstaten de onderdaan van een derde land jegens wie een terugkeerprocedure loopt alleen in bewaring houden om zijn terugkeer voor te bereiden en/of om de verwijderingsprocedure uit te voeren, met name indien:

| a) | er risico op onderduiken bestaat, of |
| --- | --- |

a)

er risico op onderduiken bestaat, of

| b) | de betrokken onderdaan van een derde land de voorbereiding van de terugkeer of de verwijderingsprocedure ontwijkt of belemmert. |
| --- | --- |

b)

de betrokken onderdaan van een derde land de voorbereiding van de terugkeer of de verwijderingsprocedure ontwijkt of belemmert.

De bewaring is zo kort mogelijk en duurt niet langer dan de voortvarend uitgevoerde voorbereiding van de verwijdering.

Inbewaringstelling met het oog op verwijdering is een ernstig ingrijpen in het grondrecht op vrijheid van personen en is daarom aan strikte beperkingen onderworpen.

Verplichting om inbewaringstelling pas in laatste instantie uit te voeren: artikel 8, lid 1, van de terugkeerrichtlijn verplicht de lidstaten „
  de nodige maatregelen
  ” te nemen om terugkeerbesluiten ten uitvoer te leggen. Inbewaringstelling is een van de maatregelen die de lidstaten in laatste instantie kunnen nemen. In dit verband heeft het Europees Hof van Justitie er in zijn arrest in zaak C-61/11, El Dridi (punt 41) uitdrukkelijk op gewezen dat de terugkeerrichtlijn voorziet in „
  een trapsgewijze verzwaring van de ter tenuitvoerlegging van het terugkeerbesluit te nemen maatregelen, beginnend met de maatregel die de meeste vrijheid aan de betrokkene laat, namelijk de toekenning van een termijn voor zijn vrijwillige vertrek, en eindigend met de maatregelen die hem het meest beperken, namelijk de bewaring in een gespecialiseerd centrum
  ”.

De lidstaten zijn alleen verplicht bewaring toe te passen in situaties waarin het duidelijk is dat inbewaringstelling de enige manier is om ervoor te zorgen dat het terugkeerproces kan worden voorbereid en het verwijderingsproces kan worden uitgevoerd (noodzaak van bewaring). Elke inbewaringstelling moet op een individuele beoordeling gebaseerd zijn, moet van zo kort mogelijke duur zijn, mag slechts voortduren zolang er nog verwijderingsregelingen worden getroffen, en moet met de nodige zorgvuldigheid worden uitgevoerd (evenredigheid van bewaring).

Redenen voor inbewaringstelling: de enige legitieme doelstelling van inbewaringstelling krachtens de terugkeerrichtlijn is het voorbereiden van de terugkeer en/of het uitvoeren van het verwijderingsproces, met name als 1) er een risico op onderduiken bestaat, of 2) de repatriant de voorbereiding van het terugkeer- of verwijderingsproces belet of belemmert. Als in een specifiek geval dergelijke redenen voor inbewaringstelling bestaan en geen minder dwingende maatregelen doeltreffend kunnen worden toegepast (laatste toevlucht), hebben de lidstaten het recht om, en dienen zij, over te gaan tot inbewaringstelling gedurende de tijd die nodig is om ervoor te zorgen dat de terugkeerprocedures met succes kunnen worden uitgevoerd overeenkomstig artikel 8 van de terugkeerrichtlijn.

Hoewel in de terugkeerrichtlijn voor een indicatieve opsomming („
  met name
  ”) is gekozen, bestrijken deze twee concrete gevallen de belangrijkste in de praktijk voorkomende scenario's die inbewaringstelling met het oog op de voorbereiding en organisatie van de terugkeer en de uitvoering van het verwijderingsproces rechtvaardigen. Het bestaan van een specifieke reden voor bewaring — en de niet-beschikbaarheid van doeltreffende en minder dwingende maatregelen — moet in elk geval afzonderlijk worden beoordeeld. Een weigering van binnenkomst aan de grens, het bestaan van een SIS-signalering voor weigering van binnenkomst, het ontbreken van documenten, het ontbreken van een verblijfplaats, een gebrek aan medewerking en andere relevante indicaties/criteria moeten in aanmerking worden genomen bij de beoordeling of een risico op onderduiken bestaat (zie punt 1.6) dat de noodzaak van bewaring kan rechtvaardigen.

Geen inbewaringstelling om redenen van openbare orde: de mogelijkheid om personen in bewaring te houden of om de termijn van bewaring te verlengen om redenen van openbare orde wordt niet behandeld in de tekst van de terugkeerrichtlijn en de lidstaten mogen migranten niet in bewaring stellen voor verwijderingsdoeleinden als een vorm van „lichte gevangenisstraf”. Het primaire doel van bewaring met het oog op verwijdering is voorkomen dat repatrianten de uitvoering van de terugkeerverplichting dwarsbomen door onder te duiken. Artikel 15 is niet bedoeld om de samenleving te beschermen tegen personen die een bedreiging voor de openbare orde of veiligheid vormen. Het legitieme doel de samenleving te beschermen moet worden nagestreefd met andere wetgeving, in het bijzonder het strafrecht, het administratief strafrecht en wetgeving inzake de beëindiging van legaal verblijf om redenen van openbare orde. In dit verband heeft het Europees Hof van Justitie in zijn arrest in zaak C-357/09, Kadzoev
   (74) (punt 70) het volgende gesteld: „
  De mogelijkheid om een persoon om redenen van openbare orde en openbare veiligheid in bewaring te stellen, kan geen grondslag vinden in Richtlijn 2008/115. Bijgevolg kan geen van de door de verwijzende rechter aangevoerde omstandigheden (agressief gedrag, geen eigen bestaansmiddelen, geen woning) op zich een reden voor bewaring krachtens de bepalingen van die richtlijn vormen.” Het vroegere gedrag van een persoon die een risico voor de openbare orde en veiligheid vormt (bijvoorbeeld niet-naleving van het bestuursrecht op andere gebieden dan migratiewetgeving of strafrechtelijke inbreuken) kan echter wel in aanmerking worden genomen bij de beoordeling van het risico op onderduiken (zie punt 1.6). Indien op grond van het vroegere gedrag van de betrokkene kan worden geconcludeerd dat hij waarschijnlijk de wet niet zal naleven en terugkeer zal willen vermijden, kan dit het besluit rechtvaardigen dat er een risico op onderduiken bestaat.

Verplichting om in doeltreffende alternatieven voor bewaring te voorzien: — artikel 15, lid 1, moet aldus worden uitgelegd dat elke lidstaat in zijn nationale wetgeving moet voorzien in alternatieven voor bewaring; dit is ook in overeenstemming met overweging 16 van de richtlijn („
  [...] indien minder dwingende middelen niet afdoende zouden zijn
  ”). In het arrest in zaak C-61/11, El Dridi (punt 39) heeft het Europees Hof van Justitie bevestigd dat „
  [...] uit punt 16 van de considerans van die richtlijn, alsmede uit de tekst van artikel 15, lid 1, ervan, voort[vloeit] dat de lidstaten de verwijdering dienen uit te voeren met de minst dwingende maatregelen. Enkel in het geval waarin de tenuitvoerlegging van het terugkeerbesluit — door middel van verwijdering — in gevaar dreigt te komen door het gedrag van de betrokkene, hetgeen per geval moet worden beoordeeld, kunnen de lidstaten laatstgenoemde zijn vrijheid ontnemen door hem in bewaring te stellen
  ”. Dit betekent echter niet dat het een voorwaarde voor bewaring is dat een onderdaan van een derde land reeds aan een minder dwingende maatregel werd onderworpen.

In artikel 15, lid 1, van de terugkeerrichtlijn wordt voorgeschreven dat minder dwingende maatregelen „
  afdoende
  ” moeten zijn en dat het mogelijk moet zijn deze „
  doeltreffend
  ” op de betrokken onderdaan van een derde land toe te passen. Dit houdt in dat de lidstaten, teneinde te voldoen aan de verplichting om in doeltreffende alternatieven voor bewaring te voorzien, in hun nationale wetgeving alternatieven voor bewaring moeten opnemen waarmee dezelfde doelstellingen kunnen worden bereikt als met bewaring (d.w.z. onderduiken voorkomen, vermijden dat de onderdaan van een derde land zijn terugkeer voorkomt of belemmert), waarbij middelen moeten worden gebruikt die minder inbreuk maken op het recht op vrijheid van het individu. De nationale autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor het nemen van besluiten in verband met bewaring en alternatieven voor bewaring moeten in elk individueel geval beoordelen of dergelijke minder dwingende maatregelen afdoende en doeltreffend zouden zijn.

Voorbeelden van alternatieven voor bewaring zijn verblijfsbeperkingen, open huizen voor gezinnen, ondersteuning door een maatschappelijk werker, regelmatige meldplicht, inlevering van identiteits-/reisdocumenten, borgtocht en elektronisch toezicht. De UNHCR geeft een aantal praktische voorbeelden van goede praktijken (75) met betrekking tot alternatieven voor bewaring.

Voordelen en risico's — alternatieven voor bewaring

Mogelijke voordelen van alternatieven voor bewaring zijn onder meer hogere terugkeerpercentages (inclusief vrijwillig vertrek), een betere samenwerking met repatrianten bij het verkrijgen van de benodigde documenten, financiële voordelen (lagere kosten voor de overheid) en minder menselijk leed (vermijden van ontberingen in verband met bewaring).

Tot de risico's behoren een verhoogde kans op onderduiken, het mogelijk creëren van aantrekkingsfactoren (alternatieven voor bewaring zoals gezinswoningen kunnen aantrekkelijk lijken voor potentiële irreguliere immigranten) en eventuele sociale spanningen in de buurt van open centra.

Aanbeveling: de uitdaging ligt in het bedenken van intelligente oplossingen met een passende mix van beloning en afschrikking. Het volledig ontbreken van afschrikmiddelen kan leiden tot te lage verwijderingspercentages. Tegelijkertijd kan een overdreven repressief systeem met systematische inbewaringstelling ook inefficiënt zijn, omdat de repatriant dan onvoldoende wordt geprikkeld of aangemoedigd om aan de terugkeerprocedure mee te werken. De lidstaten moeten een breed scala aan alternatieven ontwikkelen en gebruiken om de situatie van verschillende categorieën onderdanen van derde landen aan te pakken. Individuele begeleiding op maat, die de repatriant in staat stelt zijn terugkeer zelf in de hand te nemen, vroegtijdige betrokkenheid en holistisch casemanagement gericht op oplossingen zijn succesvol gebleken. Er moet worden gestreefd naar een systematische horizontale begeleiding van alle potentiële repatrianten, waarbij zij in een vroeg stadium (en niet pas op het moment dat een besluit tot gedwongen verwijdering wordt genomen) worden geadviseerd over de mogelijkheden van een legaal verblijf/asiel en over vrijwillige/gedwongen terugkeer.

Verdere verduidelijking

| — | Voorwerp van terugkeerprocedures: de formele vereiste van „jegens wie een terugkeerprocedure loopt” in artikel 15, lid 1, van de terugkeerrichtlijn betekent iets anders dan „jegens wie een terugkeerbesluit is uitgevaardigd”. Er kan al een inbewaringstelling worden opgelegd — indien aan alle voorwaarden van artikel 15 is voldaan — voordat een formeel terugkeerbesluit wordt genomen, bijvoorbeeld terwijl de voorbereidingen voor het terugkeerbesluit aan de gang zijn en er nog geen terugkeerbesluit is uitgevaardigd. |
| --- | --- |

—

Voorwerp van terugkeerprocedures: de formele vereiste van „jegens wie een terugkeerprocedure loopt” in artikel 15, lid 1, van de terugkeerrichtlijn betekent iets anders dan „jegens wie een terugkeerbesluit is uitgevaardigd”. Er kan al een inbewaringstelling worden opgelegd — indien aan alle voorwaarden van artikel 15 is voldaan — voordat een formeel terugkeerbesluit wordt genomen, bijvoorbeeld terwijl de voorbereidingen voor het terugkeerbesluit aan de gang zijn en er nog geen terugkeerbesluit is uitgevaardigd.

Concrete voorbeelden:

| — | Een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land kan zijn identiteit verborgen houden (niet bekendmaken) om verwijdering te voorkomen. Is het in een dergelijke situatie gerechtvaardigd de bewaring te handhaven teneinde druk uit te oefenen op de onderdaan van een derde land en hem er zo toe aan te zetten mee te werken om verwijdering mogelijk te maken?






  — | Dit soort bewaring valt onder artikel 15, lid 1, onder b), van de terugkeerrichtlijn, waarin „
  de verwijderingsprocedure ontwijkt of belemmert
  ” uitdrukkelijk als een reden voor bewaring wordt genoemd. In artikel 15, lid 6, onder a), wordt „niet meewerkt” genoemd als een van de twee gevallen waarin een verlenging van de maximale bewaringstermijn met twaalf maanden gerechtvaardigd kan zijn, en de algemene doelstelling en het uiteindelijke doel van dit soort bewaring („
  Beugehaft
  ” of „
  Durchsetzungshaft
  ”) is verwijdering en niet bestraffing. Elke bewaring met het oog op verwijdering moet in overeenstemming zijn met artikel 15, lid 4, van de terugkeerrichtlijn: „
  Indien blijkt dat er omwille van juridische of andere overwegingen geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is, of dat de in lid 1 bedoelde omstandigheden zich niet meer voordoen, is de bewaring niet langer gerechtvaardigd en wordt de betrokkene onmiddellijk vrijgelaten
  ”. Dit houdt in dat in die gevallen waarin het duidelijk wordt dat er geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is, de bewaring moet worden beëindigd — bijvoorbeeld als het duidelijk wordt dat de door een derde land te verstrekken documenten te laat of helemaal niet zullen worden ontvangen, zelfs al zou de in bewaring gestelde persoon meewerken. |
| --- | --- | --- |

—

Een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land kan zijn identiteit verborgen houden (niet bekendmaken) om verwijdering te voorkomen. Is het in een dergelijke situatie gerechtvaardigd de bewaring te handhaven teneinde druk uit te oefenen op de onderdaan van een derde land en hem er zo toe aan te zetten mee te werken om verwijdering mogelijk te maken?

—

Dit soort bewaring valt onder artikel 15, lid 1, onder b), van de terugkeerrichtlijn, waarin „
  de verwijderingsprocedure ontwijkt of belemmert
  ” uitdrukkelijk als een reden voor bewaring wordt genoemd. In artikel 15, lid 6, onder a), wordt „niet meewerkt” genoemd als een van de twee gevallen waarin een verlenging van de maximale bewaringstermijn met twaalf maanden gerechtvaardigd kan zijn, en de algemene doelstelling en het uiteindelijke doel van dit soort bewaring („
  Beugehaft
  ” of „
  Durchsetzungshaft
  ”) is verwijdering en niet bestraffing. Elke bewaring met het oog op verwijdering moet in overeenstemming zijn met artikel 15, lid 4, van de terugkeerrichtlijn: „
  Indien blijkt dat er omwille van juridische of andere overwegingen geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is, of dat de in lid 1 bedoelde omstandigheden zich niet meer voordoen, is de bewaring niet langer gerechtvaardigd en wordt de betrokkene onmiddellijk vrijgelaten
  ”. Dit houdt in dat in die gevallen waarin het duidelijk wordt dat er geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is, de bewaring moet worden beëindigd — bijvoorbeeld als het duidelijk wordt dat de door een derde land te verstrekken documenten te laat of helemaal niet zullen worden ontvangen, zelfs al zou de in bewaring gestelde persoon meewerken.

| — | Kan een repatriant in bewaring worden gehouden als hij een asielverzoek indient?






  — | Antwoord gegeven in het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-534/11, Arslan
   (76) (punten 49 en 63): „
  Artikel 2, lid 1, van richtlijn 2008/115/EG [...] aldus moet worden uitgelegd dat die richtlijn niet van toepassing is op derdelanders die om internationale bescherming hebben verzocht in de zin van richtlijn 2005/85/EG, in het tijdvak tussen de indiening van dat verzoek en de vaststelling van de beslissing in eerste aanleg over dat verzoek of, in voorkomend geval, de beslechting van het eventuele beroep tegen die beslissing. [...] richtlijnen 2003/9/EG en 2005/85/EG zich er niet tegen verzetten dat de derdelander die om internationale bescherming heeft verzocht in de zin van richtlijn 2005/85/EG na krachtens artikel 15 van richtlijn 2008/115/EG in bewaring te zijn gesteld, op grond van een bepaling van nationaal recht in bewaring blijft, wanneer na een beoordeling in het individuele geval van alle relevante omstandigheden blijkt dat dit verzoek is ingediend met als enig doel de uitvoering van het terugkeerbesluit uit te stellen of te verijdelen en dat het objectief noodzakelijk en evenredig is om de bewaringsmaatregel te handhaven ter vermijding dat de betrokkene zichdefinitief aan zijn terugkeer onttrekt
  ”. Opmerking: bovenstaande verwijzing naar „nationaal recht” heeft betrekking op nationale regels inzake asielgerelateerde bewaring waarin, in voorkomend geval, de bewaringsgerelateerde voorschriften uit het EU-asielacquis zijn omgezet. |
| --- | --- | --- |

—

Kan een repatriant in bewaring worden gehouden als hij een asielverzoek indient?

—

Antwoord gegeven in het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-534/11, Arslan
   (76) (punten 49 en 63): „
  Artikel 2, lid 1, van richtlijn 2008/115/EG [...] aldus moet worden uitgelegd dat die richtlijn niet van toepassing is op derdelanders die om internationale bescherming hebben verzocht in de zin van richtlijn 2005/85/EG, in het tijdvak tussen de indiening van dat verzoek en de vaststelling van de beslissing in eerste aanleg over dat verzoek of, in voorkomend geval, de beslechting van het eventuele beroep tegen die beslissing. [...] richtlijnen 2003/9/EG en 2005/85/EG zich er niet tegen verzetten dat de derdelander die om internationale bescherming heeft verzocht in de zin van richtlijn 2005/85/EG na krachtens artikel 15 van richtlijn 2008/115/EG in bewaring te zijn gesteld, op grond van een bepaling van nationaal recht in bewaring blijft, wanneer na een beoordeling in het individuele geval van alle relevante omstandigheden blijkt dat dit verzoek is ingediend met als enig doel de uitvoering van het terugkeerbesluit uit te stellen of te verijdelen en dat het objectief noodzakelijk en evenredig is om de bewaringsmaatregel te handhaven ter vermijding dat de betrokkene zichdefinitief aan zijn terugkeer onttrekt
  ”. Opmerking: bovenstaande verwijzing naar „nationaal recht” heeft betrekking op nationale regels inzake asielgerelateerde bewaring waarin, in voorkomend geval, de bewaringsgerelateerde voorschriften uit het EU-asielacquis zijn omgezet.

14.2.   Vorm en eerste toetsing van de bewaring

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 15, lid 2

De inbewaringstelling wordt door een administratieve of rechterlijke autoriteit gelast.

De inbewaringstelling wordt schriftelijk gelast met opgave van de feitelijke en juridische gronden.

Indien de inbewaringstelling door een administratieve autoriteit is gelast:

| a) | voorzien de lidstaten erin dat een spoedige rechterlijke toetsing van de rechtmatigheid van de bewaring zo spoedig mogelijk na de aanvang ervan plaatsvindt; |
| --- | --- |

a)

voorzien de lidstaten erin dat een spoedige rechterlijke toetsing van de rechtmatigheid van de bewaring zo spoedig mogelijk na de aanvang ervan plaatsvindt;

| b) | of bieden de lidstaten de betrokken onderdaan van een derde land het recht voorziening te vragen bij het gerecht zodat de rechtmatigheid van de bewaring aan een spoedige rechterlijke toetsing wordt onderworpen, die zo spoedig mogelijk na het instellen van deze procedure tot een beslissing leidt. De lidstaten stellen de betrokken onderdaan van een derde land onmiddellijk van die mogelijkheid in kennis. |
| --- | --- |

b)

of bieden de lidstaten de betrokken onderdaan van een derde land het recht voorziening te vragen bij het gerecht zodat de rechtmatigheid van de bewaring aan een spoedige rechterlijke toetsing wordt onderworpen, die zo spoedig mogelijk na het instellen van deze procedure tot een beslissing leidt. De lidstaten stellen de betrokken onderdaan van een derde land onmiddellijk van die mogelijkheid in kennis.

De betrokken onderdaan van een derde land wordt, als zijn bewaring niet rechtmatig is, onmiddellijk vrijgelaten.

Justitiële autoriteiten kunnen uit rechters bestaan, maar hoeven niet noodzakelijk uit rechters te bestaan. Overeenkomstig de relevante jurisprudentie van het EHRM moeten zij onafhankelijk en onpartijdig zijn en juridische waarborgen voor een contradictoire procedure (d.w.z. een procedure op tegenspraak) bieden.

Omvang van de rechterlijke toetsing: bij de toetsing moeten alle aspecten worden beoordeeld die in artikel 15 van de terugkeerrichtlijn uitdrukkelijk worden genoemd, waarbij rekening moet worden gehouden met zowel wettelijke kwesties (bijvoorbeeld de juistheid van de bewaringsprocedure en het bewaringsbesluit vanuit procedureel/juridisch oogpunt) als feitelijke kwesties (bijvoorbeeld de persoonlijke situatie van de in bewaring gestelde persoon, familiebanden in het land, garanties omtrent vertrek van het grondgebied, redelijk vooruitzicht op verwijdering).

Maximumduur van de „spoedige rechterlijke toetsing”: de tekst van de terugkeerrichtlijn is geïnspireerd op de bewoordingen van artikel 5, lid 4, van het EVRM, dat een „
  spoedige rechterlijke toetsing door een gerecht
  ” voorschrijft. In de relevante jurisprudentie van het EHRM wordt verduidelijkt dat een aanvaardbare maximumduur (d.w.z. een redelijke termijn) in abstracto niet kan worden gedefinieerd. Deze termijn moet worden vastgesteld in het licht van de omstandigheden van elke zaak, rekening houdend met de complexiteit van de procedures en het gedrag van de autoriteiten en de verzoeker. Het nemen van een besluit binnen minder dan één week kan zeker worden beschouwd als een goede praktijk die aan de wettelijke vereiste van spoedigheid voldoet.

De vereiste van een schriftelijk besluit geldt ook voor verlengingsbesluiten: de vereiste om een schriftelijk met redenen omkleed besluit uit te vaardigen, geldt ook voor besluiten inzake de verlenging van bewaring. In het arrest in zaak C-146/14, Mahdi, heeft het Europees Hof van Justitie uitdrukkelijk verduidelijkt (punt 44): „
  Dit vereiste om een schriftelijk besluit vast te stellen, moet worden begrepen als noodzakelijkerwijs betrekking hebbend op elk besluit betreffende de verlenging van de bewaring, aangezien, ten eerste, de bewaring en de verlenging ervan soortgelijk zijn aangezien beide tot gevolg hebben dat de betrokken derdelander van zijn vrijheid wordt beroofd om zijn terugkeer voor te bereiden en/of om over te gaan tot zijn verwijdering, en, ten tweede, deze onderdaan in beide gevallen de motivering moet kunnen kennen voor het ten aanzien van hem vastgestelde besluit
  ”.

Alle waarborgen die inherent zijn aan de eerbiediging van het recht om te worden gehoord, gelden voor besluiten inzake bewaring en de verlenging van bewaring. De niet-inachtneming van dit recht maakt een besluit echter slechts ongeldig voor zover de uitkomst van de procedure anders zou zijn geweest indien het recht in acht was genomen — zie zaak C-383/13, G & R: „
  [...] het Unierecht, meer bepaald artikel 15, leden 2 en 6, van Richtlijn 2008/115, aldus moet worden uitgelegd dat wanneer in het kader van een administratieve procedure in strijd met het recht om te worden gehoord tot verlenging van een bewaringsmaatregel wordt besloten, de nationale rechter die de rechtmatigheid van dat besluit moet beoordelen, de opheffing van de bewaringsmaatregel pas kan gelasten wanneer hij van oordeel is, gelet op alle feitelijke en juridische omstandigheden van het geval, dat deze schending aan degene die haar aanvoert, ook daadwerkelijk de mogelijkheid heeft ontnomen om zich zodanig te verweren dat deze administratieve procedure een andere afloop had kunnen hebben
  ” (zie punt 12).

14.3.   Regelmatige toetsing van de bewaring

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 15, lid 3

In ieder geval wordt de inbewaringstelling met redelijke tussenpozen op verzoek van de onderdaan van een derde land of ambtshalve getoetst.

Geen schriftelijk besluit tot toetsing vereist op grond van artikel 15, lid 3, eerste zin: dit werd door het Europees Hof van Justitie verduidelijkt in het arrest in zaak C-146/14, Mahdi (punt 47): „
  De bepalingen van artikel 15 van deze richtlijn vereisen echter niet de vaststelling van een [...] schriftelijk „besluit tot toetsing”. De autoriteiten die onder toepassing van artikel 15, lid 3, eerste volzin, van die richtlijn met redelijke tussenpozen de bewaring van een derdelander toetsen, zijn dus niet verplicht om bij elke toetsing een uitdrukkelijk besluit vast te stellen met een uiteenzetting van de feitelijke en juridische elementen die dit besluit motiveren
  ”. Het staat de lidstaten echter vrij overeenkomstig nationale wetgeving een schriftelijk besluit tot toetsing vast te stellen.

Gecombineerde besluiten tot toetsing en verlenging moeten schriftelijk worden vastgesteld: in zijn arrest in zaak C-146/14, Mahdi, heeft het Europees Hof van Justitie verduidelijkt (punt 48): „
  In een dergelijk geval maken de toetsing van de bewaring en de vaststelling van het besluit over het vervolg dat aan de bewaring moet worden gegeven immers deel uit van eenzelfde procedurele fase. Bijgevolg moet dit besluit voldoen aan de vereisten van artikel 15, lid 2, van Richtlijn 2008/115
  ”.

In het geval van een lange periode van bewaring wordt de toetsing aan controle door een rechterlijke autoriteit onderworpen.

Betekenis van „lange periode van bewaring”: op grond van artikel 15, lid 3, tweede zin, van de terugkeerrichtlijn is ambtshalve een rechterlijke toetsing vereist in het geval van een „lange periode van bewaring”. Dit houdt in dat gerechtelijke autoriteiten moeten optreden, ook wanneer de betrokkene geen beroep instelt. Op basis van een vergelijking van de term „lange periode van bewaring” in verschillende talen (Duits: „
  Bei längerer Haftdauer
  ”; Frans: „
  En cas de périodes de rétention prolongées
  ”; Nederlands: „
  In het geval van een lange periode van bewaring
  ”; Spaans: „
  En caso de periodos de internamiento prolongados
  ”; Italiaans: „
  Nel caso di periodi di trattenimento prolungati
  ”) is het duidelijk dat deze term in wezen naar een lange periode van bewaring verwijst, los van het feit of al dan niet een formeel besluit tot verlenging is genomen. De Commissie is van mening dat een termijn van zes maanden voor de uitvoering van de eerste ambtshalve rechterlijke toetsing van het bewaringsbesluit zeker te lang is, en dat een ambtshalve rechterlijke toetsing binnen een periode van drie maanden kan worden beschouwd als grenzend aan wat nog verenigbaar kan zijn met artikel 15, lid 3, van de richtlijn, mits ook de mogelijkheid bestaat om indien nodig op verzoek individuele toetsingen uit te voeren.

Bevoegdheden van de toezichthoudende rechterlijke autoriteit: een toetsingssysteem dat alleen naar wettelijke en niet naar feitelijke kwesties kijkt, is onvoldoende. De rechterlijke autoriteit moet bevoegd zijn om over zowel wettelijke als feitelijke kwesties te oordelen — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-146/14, Mahdi (punt 62): „
  [...] moet de bevoegde rechterlijke autoriteit haar beslissing in de plaats kunnen stellen van die van de administratieve autoriteit of, in voorkomend geval, van die van de rechterlijke autoriteit die de aanvankelijke bewaring heeft gelast, en kunnen beslissen over de mogelijkheid om een vervangende maatregel of de invrijheidstelling van de betrokken derdelander te gelasten. Daartoe moet de rechterlijke autoriteit die beslist over een verzoek tot verlenging van de bewaring in staat zijn rekening te houden zowel met de feitelijke elementen en de bewijzen die zijn aangevoerd door de administratieve autoriteit die de aanvankelijke bewaring heeft gelast, als met elke eventuele opmerking van de betrokken derdelander. Bovendien moet zij elk ander voor haar beslissing relevant element kunnen achterhalen indien zij dit noodzakelijk acht [...]
  ”.

14.4.   Beëindiging van bewaring

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 15, leden 4 tot en met 6

| 4. | Indien blijkt dat er omwille van juridische of andere overwegingen geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is, of dat de in lid 1 bedoelde omstandigheden zich niet meer voordoen, is de bewaring niet langer gerechtvaardigd en wordt de betrokkene onmiddellijk vrijgelaten. |
| --- | --- |

4.

Indien blijkt dat er omwille van juridische of andere overwegingen geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is, of dat de in lid 1 bedoelde omstandigheden zich niet meer voordoen, is de bewaring niet langer gerechtvaardigd en wordt de betrokkene onmiddellijk vrijgelaten.

| 5. | De bewaring wordt gehandhaafd zolang de in lid 1 bedoelde omstandigheden zich voordoen en zij noodzakelijk is om een geslaagde verwijdering te garanderen. Iedere lidstaat stelt een maximale bewaringsduur vast die niet meer dan zes maanden mag bedragen. |
| --- | --- |

5.

De bewaring wordt gehandhaafd zolang de in lid 1 bedoelde omstandigheden zich voordoen en zij noodzakelijk is om een geslaagde verwijdering te garanderen. Iedere lidstaat stelt een maximale bewaringsduur vast die niet meer dan zes maanden mag bedragen.

| 6. | De lidstaten kunnen de in lid 5 bedoelde termijn overeenkomstig de nationale wetgeving slechts in beperkte mate en ten hoogste met nog eens twaalf maanden verlengen indien de verwijdering, alle redelijke inspanningen ten spijt, wellicht meer tijd zal vergen, omdat:








  a) | de betrokken onderdaan van een derde land niet meewerkt, of |
| --- | --- | --- |

6.

De lidstaten kunnen de in lid 5 bedoelde termijn overeenkomstig de nationale wetgeving slechts in beperkte mate en ten hoogste met nog eens twaalf maanden verlengen indien de verwijdering, alle redelijke inspanningen ten spijt, wellicht meer tijd zal vergen, omdat:

a)

de betrokken onderdaan van een derde land niet meewerkt, of

| b) | de nodige documentatie uit derde landen op zich laat wachten. |
| --- | --- |

b)

de nodige documentatie uit derde landen op zich laat wachten.

In verschillende situaties moet de bewaring worden beëindigd en de repatriant worden vrijgelaten, in het bijzonder als:

| — | er om juridische of andere redenen geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is; |
| --- | --- |

—

er om juridische of andere redenen geen redelijk vooruitzicht op verwijdering meer is;

| — | de voorbereidingen van de verwijdering niet naar behoren door de autoriteiten worden opgevolgd; |
| --- | --- |

—

de voorbereidingen van de verwijdering niet naar behoren door de autoriteiten worden opgevolgd;

| — | de maximumtermijnen voor bewaring zijn bereikt. |
| --- | --- |

—

de maximumtermijnen voor bewaring zijn bereikt.

Bovendien moet op basis van een beoordeling van het individuele geval een einde worden gemaakt aan de bewaring indien alternatieven voor bewaring een passende optie worden.

14.4.1.   Afwezigheid van een redelijk vooruitzicht op verwijdering

Afwezigheid van een redelijk vooruitzicht op verwijdering: in het arrest in zaak C-357/09, Kadzoev (punt 67), heeft het Hof van Justitie de betekenis van „redelijk vooruitzicht „verduidelijkt:”
  [...] alleen wanneer er een werkelijk vooruitzicht is dat de verwijdering kan slagen rekening houdend met de in artikel 15, leden 5 en 6, voorziene termijnen, [is] sprake [...] van een redelijk vooruitzicht op verwijdering, en [...] dit laatste vooruitzicht [...] bestaat [niet] wanneer het weinig waarschijnlijk lijkt dat de betrokkene, gezien deze termijnen, in een derde land wordt opgevangen.”

Afwezigheid van een „redelijk vooruitzicht” is niet hetzelfde als „onmogelijkheid tot tenuitvoerlegging”: „onmogelijkheid tot tenuitvoerlegging” is een meer categorische bewering en moeilijker aan te tonen dan „afwezigheid van een redelijk vooruitzicht”, wat alleen naar een zekere mate van waarschijnlijkheid verwijst.

In aanmerking te nemen perioden van bewaring bij de beoordeling van het „redelijke vooruitzicht op verwijdering”: gezien de nadruk die in artikel 15 (en overweging 6) van de terugkeerrichtlijn wordt gelegd op een concrete individuele beoordeling per geval voor het bepalen van de evenredigheid van de vrijheidsbeneming, moet altijd rekening worden gehouden met de maximumtermijnen voor bewaring voor de betrokken persoon in het specifieke geval. Dit betekent dat de in de nationale wetgeving van de betrokken lidstaat vastgestelde maximumtermijnen van toepassing zijn. Dit betekent ook dat een repatriant niet in een lidstaat in bewaring mag worden gesteld als het van meet af aan onwaarschijnlijk lijkt dat de betrokkene binnen de op grond van de wetgeving van die lidstaat toegestane maximumtermijn voor bewaring tot een derde land zal worden toegelaten (in het arrest in zaak C-357/09, Kadzoev, heeft het Europees Hof van Justitie verwezen naar de maximumtermijnen krachtens de richtlijn, aangezien deze dezelfde waren als de maximumtermijnen krachtens de toepasselijke wetgeving van de betrokken lidstaat).

De Commissie beveelt aan om te voorzien in een initiële maximumtermijn voor bewaring van zes maanden, die moet worden aangepast in het licht van de omstandigheden van het geval en die met redelijke tussenpozen onder toezicht van een rechterlijke autoriteit moet worden herzien, alsmede in de mogelijkheid om de bewaring te verlengen tot 18 maanden in de gevallen als bedoeld in artikel 15, lid 6, van de terugkeerrichtlijn.

Zodra de maximumtermijnen voor bewaring zijn verstreken, is artikel 15, lid 4, van de terugkeerrichtlijn niet meer van toepassing en moet de persoon altijd onmiddellijk in vrijheid worden gesteld — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev (punten 60 en 61): „
  Wanneer de in artikel 15, lid 6, van Richtlijn 2008/115/EG voorziene maximumtermijn voor inbewaringstelling is bereikt, doet de vraag zich niet meer voor of er niet langer een „redelijk vooruitzicht op verwijderingf” in de zin van artikel 15, lid 4, is. In dat geval moet de betrokkene immers hoe dan ook onmiddellijk worden vrijgelaten. Artikel 15, lid 4, van Richtlijn 2008/115/EG kan dus enkel van toepassing zijn wanneer de in artikel 15, leden 5 en 6, van deze richtlijn voorziene maximumtermijnen voor inbewaringstelling nog niet zijn verstreken
  ”.

Verdere verduidelijkingen

| — | Er dient aandacht te worden besteed aan de specifieke situatie van staatlozen, die mogelijk geen consulaire bijstand van derde landen kunnen krijgen om een geldig identiteits- of reisdocument te verkrijgen. In het licht van het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev, moeten de lidstaten ervoor zorgen dat er een redelijk vooruitzicht op verwijdering is dat het opleggen of verlengen van een inbewaringstelling rechtvaardigt. |
| --- | --- |

—

Er dient aandacht te worden besteed aan de specifieke situatie van staatlozen, die mogelijk geen consulaire bijstand van derde landen kunnen krijgen om een geldig identiteits- of reisdocument te verkrijgen. In het licht van het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev, moeten de lidstaten ervoor zorgen dat er een redelijk vooruitzicht op verwijdering is dat het opleggen of verlengen van een inbewaringstelling rechtvaardigt.

| — | Is het gerechtvaardigd een onderdaan van een derde land in bewaring te houden als hij voorlopig tegen verwijdering is beschermd op grond van het beginsel van non-refoulement?






  — | Als verwijdering onwaarschijnlijk wordt (bijvoorbeeld omdat waarschijnlijk permanent sprake is van non-refoulement) moeten onderdanen van derde landen overeenkomstig artikel 15, lid 4, van de terugkeerrichtlijn in vrijheid worden gesteld. Indien slechts beperkt en tijdelijk sprake is van non-refoulement (het is bijvoorbeeld waarschijnlijk dat op korte termijn een geloofwaardige diplomatieke garantie door het land van terugkeer wordt afgegeven of de repatriant heeft tijdelijk een onmisbare medische behandeling nodig die in het land van terugkeer niet kan worden gegeven) kan de bewaring worden gehandhaafd indien er nog een redelijk vooruitzicht op verwijdering bestaat. |
| --- | --- | --- |

—

Is het gerechtvaardigd een onderdaan van een derde land in bewaring te houden als hij voorlopig tegen verwijdering is beschermd op grond van het beginsel van non-refoulement?

—

Als verwijdering onwaarschijnlijk wordt (bijvoorbeeld omdat waarschijnlijk permanent sprake is van non-refoulement) moeten onderdanen van derde landen overeenkomstig artikel 15, lid 4, van de terugkeerrichtlijn in vrijheid worden gesteld. Indien slechts beperkt en tijdelijk sprake is van non-refoulement (het is bijvoorbeeld waarschijnlijk dat op korte termijn een geloofwaardige diplomatieke garantie door het land van terugkeer wordt afgegeven of de repatriant heeft tijdelijk een onmisbare medische behandeling nodig die in het land van terugkeer niet kan worden gegeven) kan de bewaring worden gehandhaafd indien er nog een redelijk vooruitzicht op verwijdering bestaat.

14.4.2.   Bereiken van de maximumtermijn voor bewaring

Krachtens artikel 15, leden 5 en 6, van de terugkeerrichtlijn zijn de lidstaten verplicht om in hun nationale recht (77) maximumtermijnen voor bewaring vast te stellen die niet langer mogen zijn dan zes maanden (in normale gevallen) of 18 maanden (in twee gekwalificeerde gevallen: de repatriant werkt niet mee of de nodige documenten uit derde landen laat op zich wachten).

De kortere maximumtermijnen voor bewaring die in het nationale recht zijn vastgesteld, hebben voorrang boven de termijnen van 6 en 18 maanden waarin de terugkeerrichtlijn voorziet: bij de behandeling van concrete gevallen moeten de maximumtermijnen die in het nationale recht zijn vastgesteld (overeenkomstig de terugkeerrichtlijn) wordentoegepast, en niet de maximumtermijnen die in de terugkeerrichtlijn zijn vastgesteld. Dit houdt in dat een lidstaat die voor niet-meewerkende repatrianten een nationale maximumtermijn van bijvoorbeeld 60 dagen heeft vastgesteld, de bewaring niet langer dan 60 dagen kan handhaven, ook al voorziet artikel 15, lid 6, van de terugkeerrichtlijn in een termijn van maximaal 18 maanden.

In de nationale wetgeving moet een maximumtermijn voor bewaring worden vastgesteld die de bevoegde nationale autoriteiten in staat stelt alle nodige maatregelen te nemen om terugkeerbesluiten ten uitvoer te leggen, zodat de nodige procedures kunnen worden afgerond voor een geslaagde terugkeer van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen en voor overname in het derde land van terugkeer. De Commissie beveelt de lidstaten aan gebruik te maken van de in artikel 15 van de terugkeerrichtlijn vastgestelde marges, en te voorzien in een initiële maximumtermijn voor bewaring van zes maanden en in de mogelijkheid om de bewaring tot 18 maanden te verlengen in de gevallen waarin artikel 15, lid 6, van die richtlijn voorziet. Er zij aan herinnerd dat de werkelijke duur van de bewaring per geval moet worden bepaald en dat de repatriant in vrijheid moet worden gesteld indien de voorwaarden voor inbewaringstelling (bijvoorbeeld een redelijk vooruitzicht op verwijdering) niet langer bestaan.

Voorbeelden van redenen die een lange periode van bewaring volgens artikel 15, lid 6, al dan niet rechtvaardigen.

| — | Het ontbreken van identiteitsdocumenten is op zich onvoldoende om de verlenging van de bewaring te rechtvaardigen — zie de uitspraak van het Europees Hof van Justitie in zaak C-146/14, Mahdi (punt 73): „
  [...] de omstandigheid dat de betrokken derdelander niet over identiteitsdocumenten beschikt, [kan] op zich niet een verlenging van de in artikel 15, lid 6, van richtlijn 2008/115/EG bedoelde bewaring [...] rechtvaardigen
  ”. |
| --- | --- |

—

Het ontbreken van identiteitsdocumenten is op zich onvoldoende om de verlenging van de bewaring te rechtvaardigen — zie de uitspraak van het Europees Hof van Justitie in zaak C-146/14, Mahdi (punt 73): „
  [...] de omstandigheid dat de betrokken derdelander niet over identiteitsdocumenten beschikt, [kan] op zich niet een verlenging van de in artikel 15, lid 6, van richtlijn 2008/115/EG bedoelde bewaring [...] rechtvaardigen
  ”.

| — | Het niet meewerken aan het verkrijgen van identiteitsdocumenten kan een verlenging van de bewaring rechtvaardigen als een oorzakelijk verband bestaat tussen het niet meewerken en niet terugkeren — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-146/14, Mahdi (punt 85): „
  [...] enkel kan worden geacht „niet mee [te] werk[en]” ..., indien uit het onderzoek van het gedrag van deze onderdaan tijdens het bewaringstijdvak blijkt dat hij niet heeft meegewerkt aan de uitvoering van de verwijdering en deze verwijdering wegens dat gedrag wellicht meer tijd zal vergen dan voorzien, [...]
  ”. |
| --- | --- |

—

Het niet meewerken aan het verkrijgen van identiteitsdocumenten kan een verlenging van de bewaring rechtvaardigen als een oorzakelijk verband bestaat tussen het niet meewerken en niet terugkeren — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-146/14, Mahdi (punt 85): „
  [...] enkel kan worden geacht „niet mee [te] werk[en]” ..., indien uit het onderzoek van het gedrag van deze onderdaan tijdens het bewaringstijdvak blijkt dat hij niet heeft meegewerkt aan de uitvoering van de verwijdering en deze verwijdering wegens dat gedrag wellicht meer tijd zal vergen dan voorzien, [...]
  ”.

Verdere verduidelijkingen

| | In aanmerking nemen van perioden van bewaring als asielzoeker: bij de berekening van de periode van bewaring met het oog op verwijdering moeten perioden van bewaring als asielzoeker niet in aanmerking worden genomen omdat bewaring met het oog op verwijdering en bewaring van asielzoekers onder verschillende wettelijke regelingen en rechtsstelsels vallen — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev (punten 45 en 48): „
  De bewaring met het oog op verwijdering die in richtlijn 2008/115/EG wordt geregeld en de bewaring van een asielzoeker die met name krachtens de richtlijnen 2003/9/EG en 2005/85/EG en de toepasselijke nationale bepalingen wordt gelast, vallen dus onder afzonderlijke rechtsregelingen. Derhalve [mag] het tijdvak waarin een persoon in een inrichting voor tijdelijke plaatsing is geplaatst op grond van een beslissing die op basis van de nationale en communautaire bepalingen over asielzoekers is genomen, niet [...] worden beschouwd als bewaring met het oog op verwijdering in de zin van artikel 15 van richtlijn 2008/115/EG.
  ”. |
| --- | --- |

In aanmerking nemen van perioden van bewaring als asielzoeker: bij de berekening van de periode van bewaring met het oog op verwijdering moeten perioden van bewaring als asielzoeker niet in aanmerking worden genomen omdat bewaring met het oog op verwijdering en bewaring van asielzoekers onder verschillende wettelijke regelingen en rechtsstelsels vallen — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev (punten 45 en 48): „
  De bewaring met het oog op verwijdering die in richtlijn 2008/115/EG wordt geregeld en de bewaring van een asielzoeker die met name krachtens de richtlijnen 2003/9/EG en 2005/85/EG en de toepasselijke nationale bepalingen wordt gelast, vallen dus onder afzonderlijke rechtsregelingen. Derhalve [mag] het tijdvak waarin een persoon in een inrichting voor tijdelijke plaatsing is geplaatst op grond van een beslissing die op basis van de nationale en communautaire bepalingen over asielzoekers is genomen, niet [...] worden beschouwd als bewaring met het oog op verwijdering in de zin van artikel 15 van richtlijn 2008/115/EG.
  ”.

| | In punt 47 van hetzelfde arrest wordt daaraan toegevoegd: „
  Mocht blijken dat geen enkele beslissing over de plaatsing van Kadzoev in de inrichting voor tijdelijke plaatsing is genomen in het kader van de procedures die zijn ingeleid na diens asielaanvragen, vermeld in punt 19 van het onderhavige arrest, en dat zijn inbewaringstelling dus is blijven berusten op de oudere nationale regeling inzake bewaring met het oog op verwijdering of op de regeling van Richtlijn 2008/115/EG, zou het tijdvak van inbewaringstelling van Kadzoev dat overeenstemt met het tijdvak waarin deze asielprocedures lopende waren, in aanmerking moeten worden genomen bij de berekening van het in artikel 15, leden 5 en 6, van Richtlijn 2008/115/EG bedoelde tijdvak van bewaring met het oog op verwijdering
  ”. |
| --- | --- |

In punt 47 van hetzelfde arrest wordt daaraan toegevoegd: „
  Mocht blijken dat geen enkele beslissing over de plaatsing van Kadzoev in de inrichting voor tijdelijke plaatsing is genomen in het kader van de procedures die zijn ingeleid na diens asielaanvragen, vermeld in punt 19 van het onderhavige arrest, en dat zijn inbewaringstelling dus is blijven berusten op de oudere nationale regeling inzake bewaring met het oog op verwijdering of op de regeling van Richtlijn 2008/115/EG, zou het tijdvak van inbewaringstelling van Kadzoev dat overeenstemt met het tijdvak waarin deze asielprocedures lopende waren, in aanmerking moeten worden genomen bij de berekening van het in artikel 15, leden 5 en 6, van Richtlijn 2008/115/EG bedoelde tijdvak van bewaring met het oog op verwijdering
  ”.

| | In aanmerking nemen van perioden van bewaring in afwachting van de voorbereiding van een Dublinoverdracht: hier geldt dezelfde logica als hierboven uiteengezet met betrekking tot perioden van bewaring als asielzoeker |
| --- | --- |

In aanmerking nemen van perioden van bewaring in afwachting van de voorbereiding van een Dublinoverdracht: hier geldt dezelfde logica als hierboven uiteengezet met betrekking tot perioden van bewaring als asielzoeker

| | In aanmerking nemen van perioden van bewaring gedurende welke een beroep met opschortende werking loopt: deze termijnen moeten in aanmerking worden genomen — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev (punten 53-54): „
  Het tijdvak van bewaring dat de betrokkene heeft vervuld gedurende de procedure waarbij de rechtmatigheid van de verwijderingsbeslissing door de rechter wordt getoetst, dient [...] in aanmerking te worden genomen bij de berekening van de in artikel 15, leden 5 en 6, van Richtlijn 2008/115/EG voorziene maximumtermijn voor inbewaringstelling. Indien dat niet het geval was, zou de duur van de bewaring met het oog op verwijdering van geval tot geval in eenzelfde lidstaat of tussen de lidstaten kunnen variëren, in voorkomend geval aanzienlijk, vanwege de bijzonderheden en de omstandigheden van de nationale gerechtelijke procedures, hetgeen in strijd zou zijn met de doelstelling van artikel 15, leden 5 en 6, van Richtlijn 2008/115/EG, te weten, te waarborgen dat voor alle lidstaten dezelfde maximumtermijn voor inbewaringstelling geldt
  ”. |
| --- | --- |

In aanmerking nemen van perioden van bewaring gedurende welke een beroep met opschortende werking loopt: deze termijnen moeten in aanmerking worden genomen — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev (punten 53-54): „
  Het tijdvak van bewaring dat de betrokkene heeft vervuld gedurende de procedure waarbij de rechtmatigheid van de verwijderingsbeslissing door de rechter wordt getoetst, dient [...] in aanmerking te worden genomen bij de berekening van de in artikel 15, leden 5 en 6, van Richtlijn 2008/115/EG voorziene maximumtermijn voor inbewaringstelling. Indien dat niet het geval was, zou de duur van de bewaring met het oog op verwijdering van geval tot geval in eenzelfde lidstaat of tussen de lidstaten kunnen variëren, in voorkomend geval aanzienlijk, vanwege de bijzonderheden en de omstandigheden van de nationale gerechtelijke procedures, hetgeen in strijd zou zijn met de doelstelling van artikel 15, leden 5 en 6, van Richtlijn 2008/115/EG, te weten, te waarborgen dat voor alle lidstaten dezelfde maximumtermijn voor inbewaringstelling geldt
  ”.

| | In aanmerking nemen van perioden van bewaring met het oog op verwijdering die zijn doorgebracht in (een andere) lidstaat A, onmiddellijk gevolgd door bewaring voorafgaand aan verwijdering in lidstaat B (een dergelijke situatie kan zich bijvoorbeeld voordoen bij de overdracht van een onderdaan van een derde land van lidstaat A aan lidstaat B in het kader van een bilaterale overnameovereenkomst als bedoeld in artikel 6, lid 3, van de terugkeerrichtlijn): de Commissie is van mening dat de absolute grens van 18 maanden ononderbroken bewaring voorafgaand aan verwijdering niet mag worden overschreden, gelet op de noodzaak om de nuttige werking van de in artikel 15, lid 6, vastgestelde maximumtermijn te respecteren. Een uitwisseling van informatie tussen lidstaten over perioden van bewaring die al in een andere lidstaat zijn doorgebracht, alsook een eventuele mogelijkheid voor lidstaat B om de overdracht vanuit lidstaat A te weigeren als lidstaat A het verzoek veel te laat heeft ingediend, moeten in het kader van de desbetreffende bilaterale overnameovereenkomsten worden geregeld. |
| --- | --- |

In aanmerking nemen van perioden van bewaring met het oog op verwijdering die zijn doorgebracht in (een andere) lidstaat A, onmiddellijk gevolgd door bewaring voorafgaand aan verwijdering in lidstaat B (een dergelijke situatie kan zich bijvoorbeeld voordoen bij de overdracht van een onderdaan van een derde land van lidstaat A aan lidstaat B in het kader van een bilaterale overnameovereenkomst als bedoeld in artikel 6, lid 3, van de terugkeerrichtlijn): de Commissie is van mening dat de absolute grens van 18 maanden ononderbroken bewaring voorafgaand aan verwijdering niet mag worden overschreden, gelet op de noodzaak om de nuttige werking van de in artikel 15, lid 6, vastgestelde maximumtermijn te respecteren. Een uitwisseling van informatie tussen lidstaten over perioden van bewaring die al in een andere lidstaat zijn doorgebracht, alsook een eventuele mogelijkheid voor lidstaat B om de overdracht vanuit lidstaat A te weigeren als lidstaat A het verzoek veel te laat heeft ingediend, moeten in het kader van de desbetreffende bilaterale overnameovereenkomsten worden geregeld.

| | In aanmerking nemen van perioden van bewaring die zijn doorgebracht voordat de regels van de terugkeerrichtlijn van toepassing werden: deze perioden moeten in aanmerking worden genomen (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev, punten 36-38). |
| --- | --- |

In aanmerking nemen van perioden van bewaring die zijn doorgebracht voordat de regels van de terugkeerrichtlijn van toepassing werden: deze perioden moeten in aanmerking worden genomen (zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-357/09, Kadzoev, punten 36-38).

14.5.   Opnieuw in bewaring stellen van repatrianten

De in de terugkeerrichtlijn voorgeschreven maximumtermijn voor bewaring mag niet worden ondermijnd door repatrianten onmiddellijk na hun invrijheidstelling opnieuw in bewaring te stellen.

Het opnieuw in bewaring stellen van dezelfde persoon op een later moment kan alleen gerechtvaardigd zijn indien een belangrijke wijziging van relevante omstandigheden heeft plaatsgevonden (bijvoorbeeld de afgifte van benodigde documenten door een derde land of een verbetering van de situatie in het land van herkomst waardoor een veilige terugkeer mogelijk is), mits die wijziging aanleiding geeft tot „
  een redelijk vooruitzicht op verwijdering
  ” overeenkomstig artikel 15, lid 4, van de terugkeerrichtlijn en mits aan alle andere voorwaarden voor het opleggen van bewaring op grond van artikel 15 van die richtlijn is voldaan.

14.6.   Toepassing van minder dwingende maatregelen na beëindiging van de bewaring

Minder dwingende maatregelen, zoals de verplichting om zich regelmatig bij de autoriteiten te melden, een voldoende financiële zekerheid te stellen, documenten voor te leggen of op een bepaalde plaats te verblijven, mogen worden opgelegd zolang en voor zover zij kunnen worden beschouwd als „
  nodige maatregel
  ” om de terugkeer uit te voeren. Hoewel er geen absolute maximumtermijnen zijn vastgesteld voor de toepassing van minder dwingende maatregelen, moet de evenredigheid van de reikwijdte en duur van deze maatregelen grondig worden onderzocht.

Bovendien moet, indien de aard en intensiteit van een minder dwingende maatregel vergelijkbaar zijn met of gelijkstaan aan vrijheidsbeneming (bijvoorbeeld het opleggen van een onbeperkte verplichting om in een specifieke inrichting te verblijven zonder de mogelijkheid deze te verlaten), die maatregel worden beschouwd als een de facto voortzetting van de bewaring en zijn de termijnen die in artikel 15, leden 5 en 6, van de terugkeerrichtlijn zijn vastgesteld van toepassing.

15.   OMSTANDIGHEDEN VAN BEWARING

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 16

| 1. | Voor bewaring wordt in de regel gebruikgemaakt van speciale inrichtingen voor bewaring. Indien een lidstaat de onderdanen van een derde land die in bewaring worden gehouden, niet kan onderbrengen in een gespecialiseerde inrichting voor bewaring en gebruik dient te maken van een gevangenis, worden zij gescheiden gehouden van de gewone gevangenen. |
| --- | --- |

1.

Voor bewaring wordt in de regel gebruikgemaakt van speciale inrichtingen voor bewaring. Indien een lidstaat de onderdanen van een derde land die in bewaring worden gehouden, niet kan onderbrengen in een gespecialiseerde inrichting voor bewaring en gebruik dient te maken van een gevangenis, worden zij gescheiden gehouden van de gewone gevangenen.

| 2. | De in bewaring gestelde onderdanen van derde landen wordt op verzoek toegestaan te gelegener tijd contact op te nemen met wettelijke vertegenwoordigers, familieleden en bevoegde consulaire autoriteiten. |
| --- | --- |

2.

De in bewaring gestelde onderdanen van derde landen wordt op verzoek toegestaan te gelegener tijd contact op te nemen met wettelijke vertegenwoordigers, familieleden en bevoegde consulaire autoriteiten.

| 3. | Bijzondere aandacht wordt besteed aan de situatie van kwetsbare personen. In dringende medische zorg en essentiële behandeling van ziekte wordt voorzien. |
| --- | --- |

3.

Bijzondere aandacht wordt besteed aan de situatie van kwetsbare personen. In dringende medische zorg en essentiële behandeling van ziekte wordt voorzien.

| 4. | Relevante en bevoegde nationale, internationale en niet-gouvernementele organisaties en instanties hebben de mogelijkheid de in lid 1 bedoelde inrichtingen voor bewaring te bezoeken, voor zover zij dienen voor de bewaring van onderdanen van derde landen overeenkomstig dit hoofdstuk. Het bezoek kan afhankelijk worden gesteld van toestemming. |
| --- | --- |

4.

Relevante en bevoegde nationale, internationale en niet-gouvernementele organisaties en instanties hebben de mogelijkheid de in lid 1 bedoelde inrichtingen voor bewaring te bezoeken, voor zover zij dienen voor de bewaring van onderdanen van derde landen overeenkomstig dit hoofdstuk. Het bezoek kan afhankelijk worden gesteld van toestemming.

| 5. | De in bewaring gestelde onderdanen van derde landen krijgen stelselmatig informatie over de regels die in de inrichting gelden en over hun rechten en plichten. Hiertoe behoort ook informatie over het in de nationale wetgeving vastgelegde recht om contact op te nemen met de in lid 4 bedoelde organisaties en instanties. |
| --- | --- |

5.

De in bewaring gestelde onderdanen van derde landen krijgen stelselmatig informatie over de regels die in de inrichting gelden en over hun rechten en plichten. Hiertoe behoort ook informatie over het in de nationale wetgeving vastgelegde recht om contact op te nemen met de in lid 4 bedoelde organisaties en instanties.

15.1.   Aanvankelijke politiebewaring

De aanvankelijke arrestatie („aanhouding”) door de politie met het oog op identificatie valt onder de nationale wetgeving: dit wordt uitdrukkelijk benadrukt in overweging 17 van de terugkeerrichtlijn: „
  Onverminderd de aanvankelijke aanhoudingdoor de rechtshandhavingsinstanties, die in de nationale wetgeving is geregeld, moet bewaring in de regel plaatsvinden in gespecialiseerde inrichtingen voor bewaring.
  ” Dit verduidelijkt dat het nationale recht gedurende een eerste periode van toepassing kan blijven. Hoewel dit niet wettelijk verplicht is, worden lidstaten ertoe aangespoord om er al in dit stadium voor te zorgen dat onderdanen van derde landen gescheiden worden gehouden van gewone gevangenen.

Duur van de aanvankelijke aanhoudingstermijn gedurende welke vermeende irreguliere migranten in politiebewaring mogen worden gehouden: een korte maar redelijke termijn om de aangehouden persoon te identificeren en de informatie te onderzoeken aan de hand waarvan kan worden vastgesteld of het om een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land gaat — zie het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-329/11, Achughbabian (punt 31): „
  In dit verband dienen de bevoegde autoriteiten over een — weliswaar korte doch redelijke — termijn te beschikken om de gecontroleerde persoon te identificeren en om de gegevens te onderzoeken aan de hand waarvan kan worden bepaald of deze persoon een illegaal verblijvende onderdaan van een derde land is. Wanneer de betrokkene niet meewerkt, kan het moeilijk blijken te zijn om de naam en de nationaliteit vast te stellen. Ook kan het ingewikkeld blijken te zijn om na te gaan of er sprake is van illegaal verblijf, met name wanneer de betrokkene zich op een status van asielaanvrager of vluchteling beroept. Dat neemt niet weg dat de bevoegde autoriteiten, teneinde te voorkomen dat afbreuk wordt gedaan aan het in het vorige punt in herinnering gebrachte doel van richtlijn 2008/115, gehouden zijn voortvarend te werk te gaan en onverwijld een standpunt in te nemen over de vraag of het verblijf van de betrokkene al dan niet legaal is.
  ” Hoewel er geen gedetailleerd bindend tijdschema is, moedigt de Commissie de lidstaten aan ervoor te zorgen dat een overbrenging naar een gespecialiseerde inrichting voor bewaring van irreguliere migranten normaliter binnen 48 uur na de aanhouding plaatsvindt (bij wijze van uitzondering kunnen langere termijnen worden toegestaan in het geval van afgelegen geografische locaties).

15.2.   Gebruik van gespecialiseerde inrichtingen als algemene regel

Het gebruik van gespecialiseerde inrichtingen is de algemene regel: repatrianten zijn geen criminelen en verdienen een andere behandeling dan gewone gevangenen. Om die reden voorziet de terugkeerrichtlijn in het gebruik van gespecialiseerde inrichtingen als algemene regel. De lidstaten zijn verplicht illegaal verblijvende onderdanen uit derde landen met het oog op verwijdering in bewaring te stellen in gespecialiseerde inrichtingen voor bewaring en niet in gewone gevangenissen. Dit houdt voor de lidstaten de verplichting in om ervoor te zorgen dat voldoende plaatsen in gespecialiseerde inrichtingen voor bewaring beschikbaar zijn, en dus om de bewaringscapaciteit in overeenstemming te brengen met de werkelijke behoeften en tegelijkertijd te zorgen voor adequate omstandigheden van bewaring.

Uitzonderingen op de algemene regel: de in artikel 16, lid 1, van de terugkeerrichtlijn vastgestelde afwijking die de lidstaten toestaat om in bewaring gestelde personen voorafgaand aan hun verwijdering in uitzonderlijke gevallen onder te brengen in normale gevangenissen, moet restrictief worden geïnterpreteerd. Dit werd uitdrukkelijk bevestigd in het arrest van het Europees Hof van Justitie in de gevoegde zaken C-473/13, Bero en C-514/13, Bouzalmate
   (78) (punt 25): „
  De tweede volzin van [...] artikel 16, lid 1, [...] voorziet in een afwijking van dat beginsel, die als zodanig strikt moet worden uitgelegd (zie in die zin arrest Kamberaj, C-571/10, EU:C:2012:233, punt 86).
  ” Bij gebruik van deze afwijking moeten de grondrechten ten volle worden geëerbiedigd, waarbij terdege rekening moet worden gehouden met elementen zoals overbevolking, de noodzaak om herhaalde overdrachten te vermijden en mogelijke nadelige gevolgen voor het welzijn van de repatriant, met name in het geval van kwetsbare personen.

Onvoorspelbare pieken in het aantal in bewaring gestelde personen: de in artikel 16, lid 1, van de terugkeerrichtlijn vastgestelde afwijking kan worden toegepast wanneer onvoorziene pieken in het aantal in bewaring gestelde personen als gevolg van onvoorspelbare schommelingen in aantallen die inherent zijn aan het fenomeen van irreguliere migratie (maar die nog niet het niveau hebben bereikt van een in artikel 18 van de terugkeerrichtlijn uitdrukkelijk geregelde noodsituatie) een probleem veroorzaken om in bewaring gestelde personen te plaatsen in speciale inrichtingen in een lidstaat die normaal gesproken over voldoende plaatsen in gespecialiseerde inrichtingen beschikt.

In bewaring gestelde personen met agressief gedrag: overeenkomstig de relevante rechtspraak van het EHRM zijn de lidstaten verplicht om in bewaring gestelde repatrianten te beschermen tegen agressief of ongepast gedrag van andere in bewaring gestelde personen. De lidstaten worden aangemoedigd praktische manieren te zoeken om deze uitdaging aan te pakken binnen de gespecialiseerde inrichtingen en zonder terug te vallen op gevangenisaccommodatie. Mogelijke oplossingen zouden zijn om bepaalde delen of vleugels van inrichtingen voor bewaring te reserveren voor agressieve personen of om voor deze categorie een aparte speciale inrichting voor bewaring in gebruik te nemen.

In een bepaalde regio van een lidstaat bestaan geen gespecialiseerde inrichtingen voor bewaring: het ontbreken van gespecialiseerde inrichtingen voor bewaring in een regio van een lidstaat — terwijl deze inrichtingen in een andere regio van dezelfde lidstaat wel bestaan — kan op zich geen rechtvaardiging vormen voor een verblijf in een gewone gevangenis. Dit werd uitdrukkelijk bevestigd in het arrest van het Europees Hof van Justitie in de gevoegde zaken C-473/13, Bero en C-514/13, Bouzalmate (punt 32): „... artikel 16, lid 1, van Richtlijn 2008/115/EG [moet] in die zin [...] worden uitgelegd dat een lidstaat in de regel gehouden is om illegaal verblijvende derdelanders met het oog op hun verwijdering onder te brengen in een speciale inrichting voor bewaring van deze staat, ook wanneer deze lidstaat een federale structuur heeft en er in de federale geleding die krachtens het nationale recht bevoegd is om over de inbewaringstelling te beslissen en die ten uitvoer te leggen, geen dergelijke inrichting voor bewaring is
  ”.

Korte termijnen voor bewaring: het feit dat de bewaring waarschijnlijk slechts van korte duur zal zijn (bijvoorbeeld maximaal zeven dagen), is geen legitieme reden om terug te vallen op gevangenisaccommodatie.

Bewaring in gesloten medische/psychiatrische instellingen: aan verwijdering voorafgaande bewaring in gesloten medische/psychiatrische instellingen of samen met personen die om medische redenen in bewaring zijn gesteld, valt niet onder artikel 16, lid 1, van de terugkeerrichtlijn en zou in strijd zijn met de nuttige werking ervan, tenzij, in het licht van de medische toestand en de gezondheidstoestand van de betrokkene de bewaring in of de overbrenging naar een gespecialiseerde of aangepaste inrichting noodzakelijk blijkt om hem adequaat en voortdurend gespecialiseerd medisch toezicht, hulp en zorg te bieden teneinde te vermijden dat zijn gezondheidstoestand verslechtert.

15.3.   Scheiding van gewone gevangenen

Absolute verplichting om repatrianten en gevangenen gescheiden te houden: de terugkeerrichtlijn voorziet in een onvoorwaardelijke verplichting voor de lidstaten om ervoor te zorgen dat illegaal verblijvende onderdanen van derde landen te allen tijde gescheiden worden gehouden van gewone gevangenen als een lidstaat deze onderdanen in uitzonderingsgevallen niet kan onderbrengen in gespecialiseerde inrichtingen voor bewaring.

Ex-gedetineerden die moeten terugkeren: wanneer een gevangenisstraf is geëindigd en de betrokkene normaal had moeten worden vrijgelaten, worden de regels inzake bewaring met het oog op verwijdering van toepassing, met inbegrip van de verplichting krachtens artikel 16, lid 1, van de terugkeerrichtlijn om bewaring uit te voeren in gespecialiseerde inrichtingen. Als de voorbereiding van de verwijdering, en mogelijk ook de verwijdering zelf, wordt uitgevoerd in een periode die nog onder de gevangenisstraf valt, kan het gevangenisverblijf worden gehandhaafd omdat het nog steeds onder de straf voor het eerder gepleegde misdrijf valt. De lidstaten worden aangemoedigd om ruim van tevoren, terwijl personen nog steeds hun gevangenisstraf uitzitten, alle nodige procedures voor verwijdering in te leiden om ervoor te zorgen dat de onderdaan van een derde land uiterlijk op het moment waarop hij uit de gevangenis wordt vrijgelaten, met succes kan worden teruggestuurd.

In bewaring gestelde personen met agressief gedrag: agressief of ongepast gedrag van repatrianten is geen reden om deze personen samen met gewone gevangenen in bewaring te stellen, tenzij een daad van agressie als misdrijf wordt aangemerkt en de rechter hiervoor een gevangenisstraf heeft opgelegd.

De term „gewone gevangenen” omvat zowel veroordeelde gevangenen als gevangenen in voorlopige hechtenis: dit wordt bevestigd door richtsnoer 10, lid 4, van de „20 richtsnoeren inzake gedwongen terugkeer” van het Comité van ministers van de Raad van Europa, waarin expliciet wordt benadrukt dat „
  tijdens hun verwijdering van het grondgebied in bewaring zijnde personen normaliter niet samen met gewone gevangenen, hetzij veroordeelde gevangen, hetzij gevangenen in voorlopige hechtenis, in bewaring mogen worden gesteld
  ”. In bewaring gestelde personen moeten daarom ook gescheiden worden gehouden van gevangenen in voorlopige hechtenis.

Het is niet mogelijk repatrianten met eigen instemming samen met gevangenen in bewaring te stellen: in het arrest van zaak C-474/13, Pham
   (79) (punten 21 en 22), heeft het Europees Hof van Justitie uitdrukkelijk het volgende bevestigd: „
  In dit verband is de in artikel 16, lid 1, tweede zin, van deze richtlijn vervatte verplichting om illegaal verblijvende derdelanders gescheiden te houden van de gewone gevangenen, meer dan louter een specifieke wijze van uitvoering van de bewaring van derdelanders in gevangenissen en vormt zij een inhoudelijke voorwaarde voor deze onderbrenging, zonder welke deze in beginsel niet in overeenstemming is met die richtlijn. In deze context mag een lidstaat geen rekening houden met de wil van de betrokken derdelander
  ”.

15.4.   Materiële omstandigheden van bewaring

Terugkeerrichtlijn — artikel 16; RvE-richtsnoer inzake gedwongen terugkeer 10 („omstandigheden van bewaring in afwachting van verwijdering”); CPT-standaarden en factsheet betreffende immigratiegerelateerde bewaring; Europese gevangenisregels 2006

De terugkeerrichtlijn zelf biedt een aantal concrete waarborgen. De lidstaten hebben de volgende verplichtingen:

| — | dringende gezondheidszorg en essentiële ziektebehandelingen verstrekken; |
| --- | --- |

—

dringende gezondheidszorg en essentiële ziektebehandelingen verstrekken;

| — | aandacht besteden aan de situatie van kwetsbare personen, wat ook inhoudt dat meer in het algemeen naar behoren rekening moet worden gehouden met factoren als leeftijd, handicap en gezondheid van de betrokkene (inclusief geestelijke gezondheid); |
| --- | --- |

—

aandacht besteden aan de situatie van kwetsbare personen, wat ook inhoudt dat meer in het algemeen naar behoren rekening moet worden gehouden met factoren als leeftijd, handicap en gezondheid van de betrokkene (inclusief geestelijke gezondheid);

| — | in bewaring gestelde personen informatie verstrekken over de regels die in de inrichting gelden en over hun rechten en plichten; het verdient aanbeveling deze informatie zo spoedig mogelijk te verstrekken, uiterlijk binnen 24 uur na aankomst; |
| --- | --- |

—

in bewaring gestelde personen informatie verstrekken over de regels die in de inrichting gelden en over hun rechten en plichten; het verdient aanbeveling deze informatie zo spoedig mogelijk te verstrekken, uiterlijk binnen 24 uur na aankomst;

| — | in bewaring gestelde personen in staat stellen contact op te nemen met wettelijke vertegenwoordigers, familieleden en bevoegde consulaire autoriteiten; |
| --- | --- |

—

in bewaring gestelde personen in staat stellen contact op te nemen met wettelijke vertegenwoordigers, familieleden en bevoegde consulaire autoriteiten;

| — | relevante en bevoegde nationale, internationale en niet-gouvernementele organisaties en instanties de mogelijkheid bieden om inrichtingen voor bewaring te bezoeken; dit recht moet rechtstreeks aan de betrokken instanties worden verleend, ongeacht of de in bewaring gestelde persoon daartoe een verzoek heeft ingediend. |
| --- | --- |

—

relevante en bevoegde nationale, internationale en niet-gouvernementele organisaties en instanties de mogelijkheid bieden om inrichtingen voor bewaring te bezoeken; dit recht moet rechtstreeks aan de betrokken instanties worden verleend, ongeacht of de in bewaring gestelde persoon daartoe een verzoek heeft ingediend.

Wat onderwerpen betreft die niet uitdrukkelijk in de terugkeerrichtlijn zijn geregeld, moeten de lidstaten voldoen aan de relevante standaarden van de Raad van Europa, in het bijzonder de „CPT-standaarden”: de terugkeerrichtlijn bevat geen voorschriften voor bepaalde materiële omstandigheden van bewaring, zoals de grootte van ruimten, toegang tot sanitaire voorzieningen, toegang tot de buitenlucht en voeding, tijdens de bewaring. In overweging 17 van de richtlijn wordt echter bevestigd dat in bewaring gestelde personen op een humane en waardige manier moeten worden behandeld, met eerbiediging van hun grondrechten en overeenkomstig het internationaal recht. Telkens wanneer lidstaten bewaring met het oog op verwijdering opleggen, moet dit gebeuren onder voorwaarden die in overeenstemming zijn met artikel 4 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, dat onmenselijke of vernederende behandelingen verbiedt. Het praktische effect van deze verplichting op de lidstaten wordt nader beschreven in met name:

| 1. | RvE-richtsnoer inzake gedwongen terugkeer 10 („omstandigheden van bewaring in afwachting van verwijdering”) |
| --- | --- |

1.

RvE-richtsnoer inzake gedwongen terugkeer 10 („omstandigheden van bewaring in afwachting van verwijdering”)

| 2. | de standaarden opgesteld door het Europees Comité voor de Preventie van Foltering en Onmenselijke of Vernederende Behandeling of Bestraffing (CPT-standaarden, document CPT/Inf/E (2002) 1 — Rev. 2013; CPT-factsheet on immigration detention, document CPT/Inf(2017)3), waarin specifiek de speciale behoeften en status van in bewaring gestelde irreguliere migranten worden behandeld; |
| --- | --- |

2.

de standaarden opgesteld door het Europees Comité voor de Preventie van Foltering en Onmenselijke of Vernederende Behandeling of Bestraffing (CPT-standaarden, document CPT/Inf/E (2002) 1 — Rev. 2013; CPT-factsheet on immigration detention, document CPT/Inf(2017)3), waarin specifiek de speciale behoeften en status van in bewaring gestelde irreguliere migranten worden behandeld;

| 3. | de Europese gevangenisregels 2006 (Aanbeveling Rec(2006)2 van het Comité van ministers aan de lidstaten) als minimumnormen voor alle niet door de voornoemde standaarden geregelde kwesties; |
| --- | --- |

3.

de Europese gevangenisregels 2006 (Aanbeveling Rec(2006)2 van het Comité van ministers aan de lidstaten) als minimumnormen voor alle niet door de voornoemde standaarden geregelde kwesties;

| 4. | de VN-Standaard-minimumregels voor de behandeling van gevangenen (goedgekeurd door de Economische en Sociale Raad bij zijn resoluties 663 C (XXIV) van 31 juli 1957 en 2076 (LXII) van 13 mei 1977). |
| --- | --- |

4.

de VN-Standaard-minimumregels voor de behandeling van gevangenen (goedgekeurd door de Economische en Sociale Raad bij zijn resoluties 663 C (XXIV) van 31 juli 1957 en 2076 (LXII) van 13 mei 1977).

Deze standaarden vormen een algemeen erkend kader van aan bewaring gerelateerde verplichtingen waaraan de lidstaten bij elke inbewaringstelling als absoluut minimum moeten voldoen, teneinde in overeenstemming te zijn met EVRM-verplichtingen en verplichtingen op grond van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie bij de toepassing van EU-wetgeving.

RvE-richtsnoer 10 — Voorwaarden voor bewaring in afwachting van verwijdering

| 1. | Personen die in afwachting van verwijdering in bewaring zijn gesteld, worden normaliter op zo kort mogelijke termijn ondergebracht in daarvoor speciaal bestemde inrichtingen, waar de materiële voorwaarden en een regime aanwezig zijn die passen bij hun legale status en waar gekwalificeerd personeel werkzaam is. |
| --- | --- |

1.

Personen die in afwachting van verwijdering in bewaring zijn gesteld, worden normaliter op zo kort mogelijke termijn ondergebracht in daarvoor speciaal bestemde inrichtingen, waar de materiële voorwaarden en een regime aanwezig zijn die passen bij hun legale status en waar gekwalificeerd personeel werkzaam is.

| 2. | Dergelijke inrichtingen bieden een naar behoren uitgerust, schoon en in goede staat van onderhoud verkerend onderkomen, dat voldoende leefruimte biedt aan de gehuisveste aantallen personen. Daarnaast wordt zo veel mogelijk voorkomen dat het ontwerp en de indeling van de ruimten een gevangenisgevoel geven. Georganiseerde activiteiten omvatten buitensportactiviteiten, toegang tot een dagverblijf en tot radio, televisie, dagbladen en tijdschriften en andere recreatiemogelijkheden. |
| --- | --- |

2.

Dergelijke inrichtingen bieden een naar behoren uitgerust, schoon en in goede staat van onderhoud verkerend onderkomen, dat voldoende leefruimte biedt aan de gehuisveste aantallen personen. Daarnaast wordt zo veel mogelijk voorkomen dat het ontwerp en de indeling van de ruimten een gevangenisgevoel geven. Georganiseerde activiteiten omvatten buitensportactiviteiten, toegang tot een dagverblijf en tot radio, televisie, dagbladen en tijdschriften en andere recreatiemogelijkheden.

| 3. | Het in deze inrichtingen werkzame personeel wordt zorgvuldig geselecteerd en goed opgeleid. lidstaten worden ertoe aangespoord het betreffende personeel, voor zover mogelijk, zo te scholen dat zij niet alleen over interpersoonlijke communicatievaardigheden beschikken, maar ook bekend zijn met de verschillende culturen van de in bewaring gestelde personen. Bij voorkeur beheersen een aantal medewerkers relevante talen en kunnen zij eventuele symptomen van stress bij in bewaring gestelde personen onderkennen en daarop actie ondernemen. In voorkomende gevallen moet het personeel ook weten hoe het ondersteuning van buitenaf moet inroepen, met name op medisch en sociaal gebied. |
| --- | --- |

3.

Het in deze inrichtingen werkzame personeel wordt zorgvuldig geselecteerd en goed opgeleid. lidstaten worden ertoe aangespoord het betreffende personeel, voor zover mogelijk, zo te scholen dat zij niet alleen over interpersoonlijke communicatievaardigheden beschikken, maar ook bekend zijn met de verschillende culturen van de in bewaring gestelde personen. Bij voorkeur beheersen een aantal medewerkers relevante talen en kunnen zij eventuele symptomen van stress bij in bewaring gestelde personen onderkennen en daarop actie ondernemen. In voorkomende gevallen moet het personeel ook weten hoe het ondersteuning van buitenaf moet inroepen, met name op medisch en sociaal gebied.

| 4. | Personen die in afwachting van verwijdering van het grondgebied in bewaring zijn gesteld, worden normaal gesproken niet samen met gewone gevangenen, hetzij veroordeelde gevangenen, hetzij gevangenen in voorlopige hechtenis, ondergebracht. Mannen en vrouwen worden indien zij dat wensen, gescheiden van elkaar ondergebracht. Het beginsel van de eenheid van het gezin moet echter worden geëerbiedigd en gezinnen worden dienovereenkomstig ondergebracht. |
| --- | --- |

4.

Personen die in afwachting van verwijdering van het grondgebied in bewaring zijn gesteld, worden normaal gesproken niet samen met gewone gevangenen, hetzij veroordeelde gevangenen, hetzij gevangenen in voorlopige hechtenis, ondergebracht. Mannen en vrouwen worden indien zij dat wensen, gescheiden van elkaar ondergebracht. Het beginsel van de eenheid van het gezin moet echter worden geëerbiedigd en gezinnen worden dienovereenkomstig ondergebracht.

| 5. | Nationale autoriteiten waarborgen de toegang van in bewaring gestelde personen tot advocaten, artsen, niet-gouvernementele organisaties, hun gezinsleden en de UNHCR en bieden mogelijkheden om met de buitenwereld in contact te staan, een en ander overeenkomstig nationale wet- en regelgeving hieromtrent. Bovendien wordt regelmatig, onder meer door erkende, onafhankelijke controleurs, gecontroleerd of deze inrichtingen naar behoren functioneren. |
| --- | --- |

5.

Nationale autoriteiten waarborgen de toegang van in bewaring gestelde personen tot advocaten, artsen, niet-gouvernementele organisaties, hun gezinsleden en de UNHCR en bieden mogelijkheden om met de buitenwereld in contact te staan, een en ander overeenkomstig nationale wet- en regelgeving hieromtrent. Bovendien wordt regelmatig, onder meer door erkende, onafhankelijke controleurs, gecontroleerd of deze inrichtingen naar behoren functioneren.

| 6. | In bewaring gestelde personen hebben het recht klachten in te dienen over vermeende mishandelingspraktijken of bij gebrek aan bescherming tegen geweld door andere in bewaring gestelde personen. Klagers en getuigen wordt bescherming geboden tegen mishandeling of intimidatie in verband met hun klacht of getuigenis. |
| --- | --- |

6.

In bewaring gestelde personen hebben het recht klachten in te dienen over vermeende mishandelingspraktijken of bij gebrek aan bescherming tegen geweld door andere in bewaring gestelde personen. Klagers en getuigen wordt bescherming geboden tegen mishandeling of intimidatie in verband met hun klacht of getuigenis.

| 7. | In bewaring gestelde personen krijgen stelselmatig informatie over de in de inrichting geldende regels en de voor hen geldende procedure, alsook over hun rechten en plichten. Deze informatie is beschikbaar in de door de betrokkenen meest gebruikte talen en zo nodig wordt een tolk ingezet. In bewaring gestelde personen worden op de hoogte gesteld van hun recht op contact met een advocaat naar keuze, de bevoegde diplomatieke vertegenwoordiging van hun land, internationale organisaties zoals de UNHCR en de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), en niet-gouvernementele organisaties. Zij worden daarbij ondersteund. |
| --- | --- |

7.

In bewaring gestelde personen krijgen stelselmatig informatie over de in de inrichting geldende regels en de voor hen geldende procedure, alsook over hun rechten en plichten. Deze informatie is beschikbaar in de door de betrokkenen meest gebruikte talen en zo nodig wordt een tolk ingezet. In bewaring gestelde personen worden op de hoogte gesteld van hun recht op contact met een advocaat naar keuze, de bevoegde diplomatieke vertegenwoordiging van hun land, internationale organisaties zoals de UNHCR en de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), en niet-gouvernementele organisaties. Zij worden daarbij ondersteund.

CPT-standaarden betreffende immigratiegerelateerde bewaring — fragmenten

| 29. | (inrichtingen voor bewaring). [...] Dergelijke inrichtingen bieden vanzelfsprekend een naar behoren uitgerust, schoon en in goede staat van onderhoud verkerend onderkomen, dat voldoende leefruimte biedt aan de gehuisveste aantallen personen. Daarnaast wordt zo veel mogelijk voorkomen dat het ontwerp en de indeling van de ruimten een gevangenisgevoel geven. Er vinden structurele activiteiten plaats, die buitensportactiviteiten omvatten, alsmede toegang tot een dagverblijf en tot radio, televisie, dagbladen en tijdschriften en andere recreatiemogelijkheden (bv. bordspellen, tafeltennis). Hoe langer de inbewaringstelling van personen voortduurt, hoe meer eisen gesteld moeten worden aan de activiteiten die zij krijgen aangeboden.


  Het personeel van inrichtingen voor de inbewaringstelling van migranten heeft een bijzonder zware taak. Ten eerste zullen onvermijdelijk communicatieproblemen ontstaan door taalbarrières. Ten tweede zullen veel personen het moeilijk kunnen accepteren dat hun de vrijheid is ontnomen terwijl zij niet verdacht worden van strafbare feiten. Ten derde bestaat het risico dat spanningen ontstaan tussen in bewaring gestelde personen van verschillende nationaliteiten of etnische afkomst. Bijgevolg hecht het CPT er waarde aan dat het toezichthoudend personeel in deze inrichtingen zorgvuldig wordt geselecteerd en goed wordt geschoold. Behalve over goed ontwikkelde interpersoonlijke communicatievaardigheden te beschikken, moet het personeel bekend zijn met de verschillende culturen van de in bewaring gestelde personen en moeten ten minste enkelen van hen relevante talen beheersen. Verder moeten zij worden geschoold in enerzijds het herkennen van eventuele symptomen van stress bij in bewaring gestelde personen (posttraumatisch of ten gevolge van sociaal-culturele veranderingen) en anderzijds het hierop ondernemen van actie. |
| --- | --- |

29.

(inrichtingen voor bewaring). [...] Dergelijke inrichtingen bieden vanzelfsprekend een naar behoren uitgerust, schoon en in goede staat van onderhoud verkerend onderkomen, dat voldoende leefruimte biedt aan de gehuisveste aantallen personen. Daarnaast wordt zo veel mogelijk voorkomen dat het ontwerp en de indeling van de ruimten een gevangenisgevoel geven. Er vinden structurele activiteiten plaats, die buitensportactiviteiten omvatten, alsmede toegang tot een dagverblijf en tot radio, televisie, dagbladen en tijdschriften en andere recreatiemogelijkheden (bv. bordspellen, tafeltennis). Hoe langer de inbewaringstelling van personen voortduurt, hoe meer eisen gesteld moeten worden aan de activiteiten die zij krijgen aangeboden.

Het personeel van inrichtingen voor de inbewaringstelling van migranten heeft een bijzonder zware taak. Ten eerste zullen onvermijdelijk communicatieproblemen ontstaan door taalbarrières. Ten tweede zullen veel personen het moeilijk kunnen accepteren dat hun de vrijheid is ontnomen terwijl zij niet verdacht worden van strafbare feiten. Ten derde bestaat het risico dat spanningen ontstaan tussen in bewaring gestelde personen van verschillende nationaliteiten of etnische afkomst. Bijgevolg hecht het CPT er waarde aan dat het toezichthoudend personeel in deze inrichtingen zorgvuldig wordt geselecteerd en goed wordt geschoold. Behalve over goed ontwikkelde interpersoonlijke communicatievaardigheden te beschikken, moet het personeel bekend zijn met de verschillende culturen van de in bewaring gestelde personen en moeten ten minste enkelen van hen relevante talen beheersen. Verder moeten zij worden geschoold in enerzijds het herkennen van eventuele symptomen van stress bij in bewaring gestelde personen (posttraumatisch of ten gevolge van sociaal-culturele veranderingen) en anderzijds het hierop ondernemen van actie.

| 79. | De voorwaarden voor bewaring van irreguliere migranten moeten in overeenstemming zijn met de aard van hun inbewaringstelling, waarbij beperkte restricties en een gevarieerd aanbod van activiteiten moeten gelden. Zo moeten in bewaring gestelde irreguliere migranten alle mogelijkheden hebben om zinvol contact te onderhouden met de buitenwereld (inclusief de mogelijkheid om regelmatig te telefoneren en bezoek te ontvangen) en moeten zij binnen de inrichting voor bewaring zo min mogelijk in hun bewegingsvrijheid worden beknot. Zelfs als de voorwaarden voor bewaring in gevangenissen aan deze eisen voldoen — wat zeker niet altijd het geval is — beschouwt het CPT de inbewaringstelling van irreguliere migranten in een gevangenisomgeving vanwege de voornoemde redenen fundamenteel onwenselijk. |
| --- | --- |

79.

De voorwaarden voor bewaring van irreguliere migranten moeten in overeenstemming zijn met de aard van hun inbewaringstelling, waarbij beperkte restricties en een gevarieerd aanbod van activiteiten moeten gelden. Zo moeten in bewaring gestelde irreguliere migranten alle mogelijkheden hebben om zinvol contact te onderhouden met de buitenwereld (inclusief de mogelijkheid om regelmatig te telefoneren en bezoek te ontvangen) en moeten zij binnen de inrichting voor bewaring zo min mogelijk in hun bewegingsvrijheid worden beknot. Zelfs als de voorwaarden voor bewaring in gevangenissen aan deze eisen voldoen — wat zeker niet altijd het geval is — beschouwt het CPT de inbewaringstelling van irreguliere migranten in een gevangenisomgeving vanwege de voornoemde redenen fundamenteel onwenselijk.

| 82. | Het recht op contact met een advocaat moet ook het recht inhouden om onder vier ogen met een advocaat te spreken en gebruik te kunnen maken van juridisch advies met betrekking tot verblijf, bewaring en uitwijzing. Dit houdt in dat wanneer irreguliere migranten niet bij machte zijn zelf een advocaat aan te stellen en te betalen, zij van rechtsbijstand gebruik moeten kunnen maken.


  Bovendien moeten alle nieuwe in bewaring gestelde personen snel medisch worden onderzocht door een arts of een gekwalificeerde verpleegkundige die onder de verantwoordelijkheid van een arts valt. Het recht op toegang tot een arts moet ook het recht inhouden — als een irreguliere migrant dat wenst — door een arts van zijn of haar keuze te worden onderzocht. De in bewaring gestelde persoon kan in dat geval mogelijk zelf voor de kosten van het onderzoek moeten opdraaien.


  De kennisgeving aan een familielid of derde naar keuze van de bewaringsmaatregel wordt veel gemakkelijker gemaakt als irreguliere migranten hun mobiele telefoon tijdens de bewaring mogen houden of hiertoe ten minste toegang hebben. |
| --- | --- |

82.

Het recht op contact met een advocaat moet ook het recht inhouden om onder vier ogen met een advocaat te spreken en gebruik te kunnen maken van juridisch advies met betrekking tot verblijf, bewaring en uitwijzing. Dit houdt in dat wanneer irreguliere migranten niet bij machte zijn zelf een advocaat aan te stellen en te betalen, zij van rechtsbijstand gebruik moeten kunnen maken.

Bovendien moeten alle nieuwe in bewaring gestelde personen snel medisch worden onderzocht door een arts of een gekwalificeerde verpleegkundige die onder de verantwoordelijkheid van een arts valt. Het recht op toegang tot een arts moet ook het recht inhouden — als een irreguliere migrant dat wenst — door een arts van zijn of haar keuze te worden onderzocht. De in bewaring gestelde persoon kan in dat geval mogelijk zelf voor de kosten van het onderzoek moeten opdraaien.

De kennisgeving aan een familielid of derde naar keuze van de bewaringsmaatregel wordt veel gemakkelijker gemaakt als irreguliere migranten hun mobiele telefoon tijdens de bewaring mogen houden of hiertoe ten minste toegang hebben.

| 90. | De beoordeling van de gezondheidstoestand van irreguliere migranten tijdens hun bewaring is een wezenlijke verantwoordelijkheid die ten aanzien van elke individuele in bewaring gestelde persoon en ten aanzien van een groep irreguliere migranten als geheel geldt. Vroegere traumatische ervaringen kunnen gevolgen hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid van irreguliere migranten. Bovendien kunnen het gemis van de persoonlijke en culturele omstandigheden waarin zij normaliter leven en de onzekerheid over de eigen toekomst tot geestelijke aftakeling leiden, alsook een verergering van reeds bestaande symptomen van depressie, angst en posttraumatische stress-stoornis opleveren. |
| --- | --- |

90.

De beoordeling van de gezondheidstoestand van irreguliere migranten tijdens hun bewaring is een wezenlijke verantwoordelijkheid die ten aanzien van elke individuele in bewaring gestelde persoon en ten aanzien van een groep irreguliere migranten als geheel geldt. Vroegere traumatische ervaringen kunnen gevolgen hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid van irreguliere migranten. Bovendien kunnen het gemis van de persoonlijke en culturele omstandigheden waarin zij normaliter leven en de onzekerheid over de eigen toekomst tot geestelijke aftakeling leiden, alsook een verergering van reeds bestaande symptomen van depressie, angst en posttraumatische stress-stoornis opleveren.

| 91. | In alle inrichtingen voor de inbewaringstelling van irreguliere migranten moet dagelijks ten minste één gekwalificeerde verpleegkundige aanwezig zijn. Deze verpleegkundige moet in het bijzonder het eerste medische onderzoek van nieuw gearriveerde personen uitvoeren (met name om te controleren op besmettelijke ziekten, inclusief tuberculose), verzoeken om doktersbezoek behandelen, de aanlevering en verstrekking van voorgeschreven medicijnen verzorgen, medische stukken bijhouden en toezicht op de algemene hygiëne houden. |
| --- | --- |

91.

In alle inrichtingen voor de inbewaringstelling van irreguliere migranten moet dagelijks ten minste één gekwalificeerde verpleegkundige aanwezig zijn. Deze verpleegkundige moet in het bijzonder het eerste medische onderzoek van nieuw gearriveerde personen uitvoeren (met name om te controleren op besmettelijke ziekten, inclusief tuberculose), verzoeken om doktersbezoek behandelen, de aanlevering en verstrekking van voorgeschreven medicijnen verzorgen, medische stukken bijhouden en toezicht op de algemene hygiëne houden.

Europese gevangenisregels 2006 — fragmenten

Accommodatie

| 18.1. | De accommodatie voor gevangenen en in het bijzonder alle slaapaccommodatie moet aan de eisen van menselijke waardigheid en, voor zover mogelijk, van privacy voldoen. Daarnaast moet aan de gezondheids- en hygiëne-eisen worden voldaan en rekening worden gehouden met de kwaliteit van het binnenklimaat en in het bijzonder het vloeroppervlak, de kubieke inhoud van lucht, de verlichting, de verwarming en de ventilatie. |
| --- | --- |

18.1.

| 18.2. | In alle gebouwen waar gevangenen moeten leven, werken of samenkomen:








  a. | moeten de ramen groot genoeg zijn om gevangenen onder normale omstandigheden bij daglicht te laten lezen of werken en om frisse lucht binnen te laten, tenzij een toereikend airconditioningsysteem aanwezig is; |
| --- | --- | --- |

18.2.

a.

moeten de ramen groot genoeg zijn om gevangenen onder normale omstandigheden bij daglicht te laten lezen of werken en om frisse lucht binnen te laten, tenzij een toereikend airconditioningsysteem aanwezig is;

| b. | moet kunstlicht aan erkende technische normen voldoen, en |
| --- | --- |

b.

moet kunstlicht aan erkende technische normen voldoen, en

| c. | moet een alarmsysteem geïnstalleerd zijn waardoor gevangenen het personeel direct kunnen bereiken. |
| --- | --- |

c.

moet een alarmsysteem geïnstalleerd zijn waardoor gevangenen het personeel direct kunnen bereiken.

Hygiëne

| 19.1. | Alle delen van elke gevangenis moeten altijd worden onderhouden en schoon worden gehouden. |
| --- | --- |

19.1.

| 19.2. | Wanneer gevangenen worden gevangengezet, moeten de cellen of andere accommodatie waarin zij zullen verblijven, schoon zijn. |
| --- | --- |

19.2.

| 19.3. | Gevangenen moeten vlotte toegang hebben tot sanitair dat hygiënisch is en waar privacy heerst. |
| --- | --- |

19.3.

| 19.4 | De faciliteiten moeten dusdanig zijn dat iedere gevangene een bad kan nemen of zich kan douchen bij een bij de omgeving passende temperatuur; dit moet zo mogelijk dagelijks, maar minimaal twee keer per week (of zo nodig vaker) kunnen plaatsvinden in het belang van de algemene hygiëne. |
| --- | --- |

19.4

| 19.5 | Gevangenen dragen zorg voor hun persoonlijke verzorging en moeten hun kleding en slaapaccommodatie schoon en netjes houden. |
| --- | --- |

19.5

| 19.6 | De gevangenisautoriteiten moeten de middelen ter beschikking stellen om dat mogelijk te maken, met inbegrip van toiletartikelen en algemene schoonmaakuitrusting en -materialen. |
| --- | --- |

19.6

| 19.7 | Er moeten speciale voorzieningen worden getroffen voor de sanitaire behoeften van vrouwen. |
| --- | --- |

19.7

Kleding en beddengoed

| 20.1 | Gevangenen die niet zelf over geschikte kleding beschikken, zullen voor het klimaat geschikte kleding ontvangen. |
| --- | --- |

20.1

| 20.2 | Deze kleding zal niet vernederend zijn. |
| --- | --- |

20.2

| 20.3 | Alle kleding moet in goede staat worden gehouden en wanneer nodig worden vervangen. |
| --- | --- |

20.3

| 20.4 | Van gevangenen die toestemming hebben de gevangenis te verlaten, zal niet verlangd worden kleding te dragen waaraan zij als gevangenen te herkennen zijn. |
| --- | --- |

20.4

| 21. | Iedere gevangene zal naast een eigen bed eigen, passend beddengoed ter beschikking krijgen. Deze spullen moeten netjes worden gehouden en vaak genoeg worden verschoond. |
| --- | --- |

21.

Voeding

| 22.1 | Gevangenen moeten een voedzaam dieet krijgen, waarin rekening is gehouden met hun leeftijd, gezondheid, lichamelijke gesteldheid, religie, cultuur en de aard van hun werk. |
| --- | --- |

22.1

| 22.2 | De eisen waaraan een voedzaam dieet moet voldoen, inclusief het minimum aantal calorieën en het eiwitgehalte, moeten in nationale wetgeving zijn vastgelegd. |
| --- | --- |

22.2

| 22.3 | Voedsel moet op een hygiënische wijze worden bereid en geserveerd. |
| --- | --- |

22.3

| 22.4 | Dagelijks moeten met redelijke tussenpozen drie maaltijden worden geserveerd. |
| --- | --- |

22.4

| 22.5 | Gevangenen moeten te allen tijde over vers drinkwater kunnen beschikken. |
| --- | --- |

22.5

| 22.6 | De arts of een gekwalificeerde verpleegkundige moet voor een gevangene een ander dieet gelasten als dat op medische gronden noodzakelijk is. |
| --- | --- |

22.6

Gevangenisregime

| 25.1 | Het regime voorziet voor alle gevangenen in een evenwichtig activiteitenprogramma. |
| --- | --- |

25.1

| 25.2 | Op grond van dit regime mogen gevangenen dagelijks zo veel uren buiten hun cellen doorbrengen als nodig is voor een acceptabel niveau van menselijke en sociale interactie. |
| --- | --- |

25.2

| 25.3 | Dit regime voorziet ook in de welzijnsbehoeften van gevangenen. |
| --- | --- |

25.3

| 25.4 | Er moet bijzondere aandacht worden besteed aan de behoeften van gevangenen die lichamelijk, geestelijk of seksueel misbruikt zijn. |
| --- | --- |

25.4

Lichamelijke oefening en ontspanning

| 27.1 | Iedere gevangene moet de mogelijkheid krijgen dagelijks ten minste een uur beweging te nemen in de buitenlucht als de weersomstandigheden het toestaan. |
| --- | --- |

27.1

| 27.2 | Als de weersomstandigheden het niet toestaan, moeten andere maatregelen worden getroffen om lichamelijke oefening voor gevangenen mogelijk te maken. |
| --- | --- |

27.2

| 27.3 | Goed georganiseerde activiteiten ter bevordering van de lichamelijke fitheid en om passende lichamelijke oefening en recreatieve activiteiten mogelijk te maken, zijn een vast bestanddeel van gevangenisregimes. |
| --- | --- |

27.3

| 27.4 | Gevangenisautoriteiten moeten zulke activiteiten bevorderen door voor geschikte apparatuur en uitrusting te zorgen. |
| --- | --- |

27.4

| 27.5 | Gevangenisautoriteiten moeten maatregelen treffen om speciale activiteiten te organiseren voor gevangenen die daar behoefte aan hebben. |
| --- | --- |

27.5

| 27.6 | Er moeten mogelijkheden worden geboden voor recreatieve activiteiten, waaronder sport, spellen, culturele activiteiten, hobby's en andere vrijetijdsbestedingen, en gevangenen moeten, voor zover mogelijk, de mogelijkheid krijgen deze zelf te organiseren. |
| --- | --- |

27.6

| 27.7 | Gevangenen moeten met elkaar mogen optrekken om gezamenlijk aan lichamelijke oefeningen en recreatieve activiteiten te kunnen deelnemen. |
| --- | --- |

27.7

De vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst

| 29.1 | De vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst van gevangenen moet worden geëerbiedigd. |
| --- | --- |

29.1

| 29.2 | Het gevangenisregime moet voor zover praktisch mogelijk is, zo worden georganiseerd dat gevangenen hun godsdienst kunnen beoefenen en hun overtuiging kunnen volgen, diensten of bijeenkomsten kunnen bijwonen die geleid worden door officiële vertegenwoordigers van hun godsdienst of overtuiging, privébezoeken van deze vertegenwoordigers van hun godsdienst of overtuiging kunnen krijgen en boeken of literatuur over hun godsdienst of overtuiging in bezit kunnen hebben. |
| --- | --- |

29.2

| 29.3 | Gevangenen kunnen niet verplicht worden een godsdienst of overtuiging te praktiseren, godsdienstige diensten of bijeenkomsten bij te wonen, actief aan godsdienstige activiteiten deel te nemen of in te stemmen met een bezoek van een vertegenwoordiger van een godsdienst of overtuiging. |
| --- | --- |

29.3

Etnische of taalkundige minderheden

| 38.1 | Er moeten speciale voorzieningen worden getroffen om aan de behoeften tegemoet te komen van gevangenen die tot een etnische of taalkundige minderheid behoren. |
| --- | --- |

38.1

| 38.2 | Voor zover praktisch haalbaar is, moeten verschillende groepen mensen in de gevangenis hun eigen culturele gebruiken kunnen voortzetten. |
| --- | --- |

38.2

| 38.3 | Taalkundige barrières worden ondervangen door vakbekwame tolken in te zetten en schriftelijk materiaal ter beschikking te stellen in de talen die in een bepaalde gevangenis voorkomen. |
| --- | --- |

38.3

Gezondheidszorg.

| 40.3 | Gevangenen hebben toegang tot de in het land beschikbare gezondheidszorg, zonder gediscrimineerd te worden op grond van hun wettelijke status. |
| --- | --- |

40.3

| 40.4 | Medische diensten in gevangenissen zijn bij gevangenen bedacht op lichamelijke of geestelijke ziekten of afwijkingen en behandelen deze. |
| --- | --- |

40.4

| 40.5 | Daartoe worden aan gevangenen alle noodzakelijke medische, chirurgische en psychiatrische behandelingen, inclusief in de burgermaatschappij aanwezige behandelingen, ter beschikking gesteld. |
| --- | --- |

40.5

Medisch en verzorgend personeel

| 41.1 | Elke gevangenis moet over de diensten van ten minste één gekwalificeerde arts kunnen beschikken. |
| --- | --- |

41.1

| 41.2 | In noodgevallen moet altijd per direct de hulp van een gekwalificeerde arts kunnen worden ingeroepen. |
| --- | --- |

41.2

| 41.3 | Indien gevangenissen niet fulltime een arts in dienst hebben, worden zij regelmatig door een parttimearts bezocht. |
| --- | --- |

41.3

| 41.4 | Elke gevangenis heeft goed geschoold verzorgend personeel in dienst. |
| --- | --- |

41.4

| 41.5 | Iedere gevangene heeft toegang tot een tandarts en een opticien. |
| --- | --- |

41.5

Verplichtingen van de arts

| 42.1 | De arts of een gekwalificeerde verpleegkundige die onder de verantwoordelijkheid van een arts valt, spreekt en onderzoekt elke gevangene zo spoedig mogelijk na de plaatsing, tenzij dat om duidelijke redenen overbodig is. |
| --- | --- |

42.1

| 42.2 | De arts of een gekwalificeerde verpleegkundige die onder de verantwoordelijkheid van een arts valt, onderzoekt de gevangene op verzoek bij vrijlating en onderzoekt gevangenen voorts als daartoe aanleiding is. |
| --- | --- |

42.2

| 42.3 | Tijdens het onderzoek doet de arts of een gekwalificeerde verpleegkundige die onder de verantwoordelijkheid van een arts valt, in het bijzonder het volgende:








  a. | in acht nemen van het normale medisch beroepsgeheim; |
| --- | --- | --- |

42.3

a.

in acht nemen van het normale medisch beroepsgeheim;

| b. | diagnosticeren van lichamelijke of geestelijke ziekten en alle nodige maatregelen treffen voor de behandeling ervan en om de bestaande medische behandeling voort te zetten; |
| --- | --- |

b.

diagnosticeren van lichamelijke of geestelijke ziekten en alle nodige maatregelen treffen voor de behandeling ervan en om de bestaande medische behandeling voort te zetten;

| c. | vastleggen en aan de betreffende autoriteiten verslag uitbrengen van tekenen van of aanwijzingen voor mishandeling van gevangenen; |
| --- | --- |

c.

vastleggen en aan de betreffende autoriteiten verslag uitbrengen van tekenen van of aanwijzingen voor mishandeling van gevangenen;

| d. | behandelen van ontwenningsverschijnselen van het gebruik van drugs, medicijnen of alcohol; |
| --- | --- |

d.

behandelen van ontwenningsverschijnselen van het gebruik van drugs, medicijnen of alcohol;

| e. | vaststellen van psychologische of andere stress die het gevolg is van de vrijheidsontneming; |
| --- | --- |

e.

vaststellen van psychologische of andere stress die het gevolg is van de vrijheidsontneming;

| f. | isoleren van gevangenen waarvan het vermoeden bestaat dat zij een infectie- of besmettingsgevaar vormen — voor zolang dat nodig is — en geven van de juiste behandeling aan deze personen; |
| --- | --- |

f.

isoleren van gevangenen waarvan het vermoeden bestaat dat zij een infectie- of besmettingsgevaar vormen — voor zolang dat nodig is — en geven van de juiste behandeling aan deze personen;

| g. | zorgen dat gevangenen die drager zijn van het hiv-virus, niet alleen om die reden worden geïsoleerd; |
| --- | --- |

g.

zorgen dat gevangenen die drager zijn van het hiv-virus, niet alleen om die reden worden geïsoleerd;

| h. | vaststellen van lichamelijke of geestelijke stoornissen die na vrijlating een terugkeer in de maatschappij in de weg staan; |
| --- | --- |

h.

vaststellen van lichamelijke of geestelijke stoornissen die na vrijlating een terugkeer in de maatschappij in de weg staan;

| i. | vaststellen van de fitheid van iedere gevangene om te werken en lichamelijke oefeningen te verrichten, en |
| --- | --- |

i.

vaststellen van de fitheid van iedere gevangene om te werken en lichamelijke oefeningen te verrichten, en

| j. | maken van afspraken met maatschappelijke instanties over de voortzetting van eventueel noodzakelijke medische en psychiatrische behandelingen na de vrijlating, als gevangenen daaraan willen meewerken. |
| --- | --- |

j.

maken van afspraken met maatschappelijke instanties over de voortzetting van eventueel noodzakelijke medische en psychiatrische behandelingen na de vrijlating, als gevangenen daaraan willen meewerken.

Voorzieningen voor gezondheidszorg

| 46.1 | Zieke gevangenen die een speciale behandeling nodig hebben, worden naar specialistische instellingen of reguliere ziekenhuizen overgebracht als in de gevangenis geen adequate behandeling kan plaatsvinden. |
| --- | --- |

46.1

| 46.2 | Indien een gevangenis over eigen ziekenhuisfaciliteiten beschikt, dan zijn die met goed personeel en de goede uitrusting toegerust om opgenomen gevangenen de juiste zorg en behandeling te geven. |
| --- | --- |

46.2

16.   BEWARING VAN MINDERJARIGEN EN GEZINNEN

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 17

| 1. | Niet-begeleide minderjarigen en gezinnen met minderjarigen worden slechts in laatste instantie, en voor een zo kort mogelijke periode in bewaring gesteld. |
| --- | --- |

1.

Niet-begeleide minderjarigen en gezinnen met minderjarigen worden slechts in laatste instantie, en voor een zo kort mogelijke periode in bewaring gesteld.

| 2. | In bewaring gestelde gezinnen krijgen in afwachting van verwijdering afzonderlijke accommodatie, waarbij voldoende privacy is gegarandeerd. |
| --- | --- |

2.

In bewaring gestelde gezinnen krijgen in afwachting van verwijdering afzonderlijke accommodatie, waarbij voldoende privacy is gegarandeerd.

| 3. | In bewaring gestelde minderjarigen wordt de mogelijkheid geboden tot vrijetijdsbesteding, zoals op hun leeftijd afgestemde spel- en recreatieactiviteiten en, afhankelijk van de duur van hun verblijf, tot toegang tot onderwijs. |
| --- | --- |

3.

In bewaring gestelde minderjarigen wordt de mogelijkheid geboden tot vrijetijdsbesteding, zoals op hun leeftijd afgestemde spel- en recreatieactiviteiten en, afhankelijk van de duur van hun verblijf, tot toegang tot onderwijs.

| 4. | Niet-begeleide minderjarigen worden zo veel mogelijk ondergebracht in inrichtingen met personeel en faciliteiten die zijn afgestemd op de noden van personen van hun leeftijd. |
| --- | --- |

4.

Niet-begeleide minderjarigen worden zo veel mogelijk ondergebracht in inrichtingen met personeel en faciliteiten die zijn afgestemd op de noden van personen van hun leeftijd.

| 5. | Tijdens bewaring van minderjarigen in afwachting van verwijdering dient het belang van het kind voorop te staan. |
| --- | --- |

5.

Tijdens bewaring van minderjarigen in afwachting van verwijdering dient het belang van het kind voorop te staan.

De terugkeerrichtlijn maakt het mogelijk om niet-begeleide minderjarigen en gezinnen met minderjarigen in laatste instantie en voor een zo kort mogelijke termijn in bewaring te stellen met het oog op verwijdering, mits specifieke waarborgen in acht worden genomen.

Naast de waarborgen die in artikel 17 van de terugkeerrichtlijn zijn vastgelegd, moeten de in artikel 15 van die richtlijn vastgelegde beginselen die van toepassing zijn op de algemene regels inzake bewaring in acht worden genomen, met name dat bewaring alleen in laatste instantie mag worden toegepast, dat er realistische doeltreffende alternatieven voor bewaring beschikbaar moeten zijn en dat elk geval individueel moet worden beoordeeld (zie punt 14). Het belang van het kind moet altijd voorop staan bij inbewaringstelling van minderjarigen en gezinnen. De lidstaten worden aangemoedigd om instanties voor kinderbescherming te betrekken bij alle aangelegenheden die verband houden met bewaring, en als er redenen voor bewaring zijn, moet alles in het werk worden gesteld om ervoor te zorgen dat realistische doeltreffende alternatieven voor bewaring van minderjarigen (zowel niet-begeleide minderjarigen als minderjarigen met hun gezin) beschikbaar en toegankelijk zijn.

De UNHCR (80) en FRA (81) geven enkele voorbeelden van goede praktijken met betrekking tot alternatieven voor bewaring van niet-begeleide minderjarigen en gezinnen met kinderen.

De Commissie beveelt aan de mogelijkheid om minderjarigen in bewaring te stellen indien dat strikt noodzakelijk is om de uitvoering van een definitief terugkeerbesluit te waarborgen en voor zover minder dwingende maatregelen in het individuele geval niet doeltreffend kunnen worden toegepast, niet in nationaal recht uit te sluiten.

De tekst van artikel 17 van de terugkeerrichtlijn komt sterk overeen met de tekst van RvE-richtsnoer 11 „Kinderen en gezinnen”. Verdere concrete richtsnoeren zijn te vinden in de toelichting bij dit richtsnoer:

RvE-richtsnoer 11 — Kinderen en gezinnen

Toelichting

| 1. | De leden 1, 3 en 5 van dit richtsnoer zijn gebaseerd op de relevante bepalingen van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van het kind, goedgekeurd en opengesteld voor ondertekening, ratificatie en toetreding bij Resolutie nr. 44/25 van de Algemene Vergadering van 20 november 1989 en geratificeerd door alle lidstaten van de Raad van Europa. Ten aanzien van lid 2 kan eraan worden herinnerd dat het recht op eerbiediging van het gezinsleven ingevolge artikel 8 van het EVRM ook op bewaring van toepassing is. |
| --- | --- |

1.

| 2. | Wat betreft de vrijheidsontneming van kinderen, bepaalt artikel 37 van het Verdrag inzake de rechten van het kind in het bijzonder het volgende: „De aanhouding, inhechtenisneming of gevangenneming van een kind geschiedt overeenkomstig de wet en wordt slechts gehanteerd als uiterste maatregel en voor de kortst mogelijke passende duur (artikel 37, onder b)). Artikel 20, lid 1, van dit Verdrag bepaalt: „Een kind dat tijdelijk of blijvend het verblijf in het gezin waartoe het behoort, moet missen, of dat men in zijn of haar belang niet kan toestaan in het gezin te blijven, heeft het recht op bijzondere bescherming en bijstand van staatswege”. |
| --- | --- |

2.

| 3. | Inspiratie werd ook gevonden in punt 38 van de Regels voor de bescherming van minderjarigen van wie de vrijheid is ontnomen, aangenomen bij Resolutie nr. 45/113 van 14 december 1990 van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, die van toepassing zijn op elke vrijheidsontneming in de zin van „elke vorm van inhechtenisneming of gevangenneming of plaatsing van een persoon in een openbare of private inrichting voor bewaring, waaruit deze persoon niet vrijelijk mag vertrekken, op last van een rechterlijke, administratieve of andere openbare autoriteit” (punt 11, onder b)). Punt 38: „Elke leerplichtige minderjarige heeft recht op onderwijs dat bij zijn of haar behoeften en mogelijkheden aansluit en geschikt is om hem of haar voor te bereiden op een terugkeer naar de maatschappij. Dit onderwijs wordt zo mogelijk buiten de inrichting voor bewaring in reguliere scholen gegeven en te allen tijde door gekwalificeerde onderwijzers aan de hand van onderwijsprogramma's die aansluiten bij het onderwijssysteem van het betreffende land, zodat minderjarigen na hun vrijlating het onderwijs zonder problemen kunnen voortzetten. Het bestuur van inrichtingen voor bewaring schenkt extra aandacht aan het onderwijs van minderjarigen van buitenlandse afkomst of met specifieke culturele of etnische behoeften. Minderjarigen die analfabeet zijn of cognitieve moeilijkheden of leerproblemen hebben, hebben recht op speciaal onderwijs.” |
| --- | --- |

3.

| 4. | Het laatste lid vormt een weerspiegeling van het leidende beginsel van het Verdrag inzake de rechten van het kind, dat in artikel 3, lid 1, bepaalt: „Bij alle maatregelen betreffende kinderen, ongeacht of deze worden genomen door openbare of particuliere instellingen voor maatschappelijk welzijn of door rechterlijke instanties, bestuurlijke autoriteiten of wetgevende lichamen, vormen de belangen van het kind de eerste overweging”. Uiteraard is dit ook van toepassing op besluiten betreffende de vasthouding van kinderen die in afwachting zijn van verwijdering van het grondgebied. |
| --- | --- |

4.

Wat bewaring van minderjarigen betreft, voorzien de CPT-standaarden in de volgende regels die door de lidstaten in acht moeten worden genomen wanneer zij — in uitzonderingsgevallen en als maatregel in laatste instantie — bewaring toepassen.

CPT-standaarden betreffende bewaring van minderjarigen — fragmenten

| 97. | Het CPT is van mening dat alles in het werk moet worden gesteld om te voorkomen dat minderjarige irreguliere migranten de vrijheid wordt ontnomen. Volgens het beginsel van artikel 3 van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van het kind, waarin „het belang van het kind” centraal wordt gesteld, is bewaring van kinderen, met inbegrip van niet-begeleide en alleenstaande kinderen, zelden gerechtvaardigd en kan volgens het comité het ontbreken van een verblijfsstatus beslist niet als enige beweegreden worden aangevoerd. Wanneer in uitzonderingsgevallen een kind in bewaring wordt gesteld, duurt de vrijheidsontneming zo kort mogelijk. Alles wordt in het werk gesteld om niet-begeleide en alleenstaande kinderen direct uit een inrichting voor bewaring te verwijderen en in een passender omgeving te plaatsen. Omdat een kind kwetsbaar is, zijn bovendien aanvullende waarborgen van toepassing op de bewaring van een kind, in het bijzonder in situaties waarin kinderen van hun ouders of andere verzorgers zijn gescheiden, of niet begeleid worden en zonder ouders, verzorgers of familieleden zijn. |
| --- | --- |

97.

| 98. | Zo snel mogelijk nadat de autoriteiten op de hoogte zijn van de aanwezigheid van een kind, doet een gekwalificeerde professional een eerste onderzoek in een taal die het kind begrijpt. Vervolgens wordt beoordeeld of het kind bijzondere kwetsbaarheden heeft, onder meer vanuit het oogpunt van leeftijd, gezondheid, psychosociale aspecten en andere beschermingsbehoeften, bijvoorbeeld in verband met geweld, mensenhandel of een trauma. Niet-begeleide of alleenstaande kinderen van wie de vrijheid is ontnomen, krijgen direct toegang tot kosteloze rechtsbijstand en andere passende steun, inclusief de toewijzing van een voogd of wettelijke vertegenwoordiger. Daarnaast worden toetsingsmechanismen geïntroduceerd om blijvend de kwaliteit van het voogdijschap te toetsen. |
| --- | --- |

98.

| 99. | Van belang is dat in inrichtingen waar kinderen in bewaring zijn gesteld, regelmatig een maatschappelijk werker en een psycholoog aanwezig zijn, waarmee het kind individueel contact heeft. Een gemengd personeelsbestand is een andere waarborg tegen mishandeling. Wanneer het personeel uit mannen en vrouwen bestaat, kan dat een positieve uitwerking hebben op het ethos en zorgen voor een zekere mate van normaliteit in een inrichting voor bewaring. Kinderen van wie de vrijheid is ontnomen, krijgen ook een aantal constructieve activiteiten aangeboden (met specifieke nadruk op de mogelijkheid voor het kind zijn of haar school voor te zetten). |
| --- | --- |

99.

| 100. | Teneinde het risico van uitbuiting te beperken, worden speciale, voor kinderen geschikte woonruimten gecreëerd, bijvoorbeeld door hen te scheiden van volwassenen, tenzij het in het belang van het kind is dat niet te doen. Dat is bijvoorbeeld het geval als kinderen samen met hun ouders of andere nauw verwante familieleden zijn. In dat geval moet juist alles worden gedaan om te voorkomen dat zij van elkaar worden gescheiden. |
| --- | --- |

100.

| 131. | Effectieve klachten- en inspectieprocedures zijn basiswaarborgen tegen mishandeling in alle inrichtingen voor bewaring, inclusief inrichtingen voor bewaring voor minderjarigen. Minderjarigen (en hun ouders of wettelijke vertegenwoordigers) hebben binnen het administratieve systeem van de inrichting de mogelijkheid een klacht in te dienen en kunnen klachten — vertrouwelijk — bij een onafhankelijke autoriteit indienen. Klachtenprocedures zijn eenvoudig, efficiënt en kindvriendelijk, met name in het taalgebruik. Minderjarigen (en hun ouders of wettelijke vertegenwoordigers) kunnen met betrekking tot klachten juridisch advies inwinnen en gebruikmaken van kosteloze rechtsbijstand. |
| --- | --- |

131.

| 132. | Het CPT hecht ook bijzonder belang aan regelmatige bezoeken aan inrichtingen voor bewaring voor minderjarigen door een onafhankelijke instantie, zoals een inspectiecommissie, een rechter, de kinderombudsman of het nationaal preventiemechanisme (ingesteld volgens het Facultatief Protocol bij het Verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke of onterende behandeling of bestraffıng — OPCAT), die de bevoegdheid hebben door de minderjarige of diens ouders of wettelijke vertegenwoordigers ingediende klachten aan te nemen — en zo nodig op te pakken — met het doel de accommodatie en de faciliteiten te inspecteren en te beoordelen of zij voldoen aan de nationale wetgeving en relevante internationale standaarden. Leden van deze controle-instantie gaan proactief te werk en hebben met de minderjarigen zelf contact, onder meer door onder vier ogen met hen een gesprek te voeren. |
| --- | --- |

132.

17.   NOODSITUATIES

Rechtsgrondslag: terugkeerrichtlijn — artikel 18

| 1. | In situaties waarin een uitzonderlijk groot aantal onderdanen van derde landen moet terugkeren en de inrichtingen voor bewaring van een lidstaat of zijn bestuurlijk of gerechtelijk personeel hierdoor onverwacht zwaar worden belast, kan die lidstaat besluiten, voor de duur van de uitzonderlijke situatie, de overeenkomstig artikel 15, lid 2, derde alinea, bepaalde termijnen voor rechterlijke toetsing te verlengen, en bij dringende maatregel bewaringsomstandigheden vast te stellen die afwijken van het bepaalde in artikel 16, lid 1, en artikel 17, lid 2. |
| --- | --- |

1.

In situaties waarin een uitzonderlijk groot aantal onderdanen van derde landen moet terugkeren en de inrichtingen voor bewaring van een lidstaat of zijn bestuurlijk of gerechtelijk personeel hierdoor onverwacht zwaar worden belast, kan die lidstaat besluiten, voor de duur van de uitzonderlijke situatie, de overeenkomstig artikel 15, lid 2, derde alinea, bepaalde termijnen voor rechterlijke toetsing te verlengen, en bij dringende maatregel bewaringsomstandigheden vast te stellen die afwijken van het bepaalde in artikel 16, lid 1, en artikel 17, lid 2.

| 2. | De lidstaat die deze uitzonderlijke maatregelen neemt, stelt de Commissie ervan in kennis. De Commissie wordt tevens in kennis gesteld zodra de redenen voor het toepassen van deze uitzonderlijke maatregelen niet langer bestaan. |
| --- | --- |

2.

De lidstaat die deze uitzonderlijke maatregelen neemt, stelt de Commissie ervan in kennis. De Commissie wordt tevens in kennis gesteld zodra de redenen voor het toepassen van deze uitzonderlijke maatregelen niet langer bestaan.

| 3. | Dit artikel kan niet aldus worden uitgelegd, dat het de lidstaten wordt toegestaan af te wijken van hun algemene verplichting alle, algemene dan wel bijzondere, maatregelen te treffen die nodig zijn om ervoor te zorgen dat zij aan hun verplichtingen uit hoofde van deze richtlijn voldoen. |
| --- | --- |

3.

Dit artikel kan niet aldus worden uitgelegd, dat het de lidstaten wordt toegestaan af te wijken van hun algemene verplichting alle, algemene dan wel bijzondere, maatregelen te treffen die nodig zijn om ervoor te zorgen dat zij aan hun verplichtingen uit hoofde van deze richtlijn voldoen.

Toepassingsgebied van mogelijke afwijkingen beperkt tot drie bepalingen: artikel 18 voorziet in de mogelijkheid voor lidstaten om drie met bewaring samenhangende bepalingen van de richtlijn — namelijk (i) de verplichting om een snelle eerste rechterlijke toetsing van de bewaring te bieden, (ii) de verplichting om uitsluitend gespecialiseerde inrichtingen voor bewaring te gebruiken en (iii) de verplichting om afzonderlijke accommodatie te bieden waarbij voldoende privacy voor gezinnen is gegarandeerd — niet toe te passen in noodsituaties waarbij plots grote aantallen irreguliere migranten binnenkomen. Afwijkingen van andere regels uit de terugkeerrichtlijn zijn niet mogelijk.

Omzetting in nationaal recht is een voorwaarde voor een eventuele toepassing van de noodclausule: in artikel 18 worden de toepasselijke situaties beschreven en beperkt, alsmede het toepassingsgebied van mogelijke afwijkingen en informatieverplichtingen jegens de Commissie. Indien een lidstaat de mogelijkheid wil hebben om deze vrijwaringsclausule in noodsituaties toe te passen, moet hij deze (82) — als mogelijkheid en in overeenstemming met de criteria van artikel 18 — vooraf naar behoren in zijn nationale wetgeving hebben omgezet. NB: in tegenstelling tot vrijwaringsclausules in verordeningen (bv. in de Schengengrenscode met betrekking tot de herinvoering van grenstoezicht aan de binnengrenzen), moeten vrijwaringsclausules in richtlijnen in nationaal recht worden omgezet voordat zij kunnen worden toegepast.

De lidstaten dienen de Commissie in kennis te stellen wanneer zij van deze maatregelen gebruikmaken en wanneer deze niet langer van toepassing zijn. Deze informatie moet worden doorgegeven via de gebruikelijke officiële kanalen, d.w.z. via de permanente vertegenwoordiging bij het secretariaat-generaal van de Europese Commissie.

18.   OMZETTING, INTERPRETATIE EN OVERGANGSREGELINGEN

Rechtstreekse werking van de terugkeerrichtlijn bij ontoereikende of te late omzetting: volgens de doctrine van het Europees Hof van Justitie worden bepalingen van een richtlijn die aan individuen rechten verlenen en die voldoende duidelijk en onvoorwaardelijk zijn rechtstreeks van toepassing vanaf het einde van de termijn voor de tenuitvoerlegging van de richtlijn. Veel bepalingen van de terugkeerrichtlijn voldoen aan deze vereisten en moeten door nationale administratieve en gerechtelijke autoriteiten rechtstreeks worden toegepast in gevallen waarin lidstaten sommige bepalingen van de richtlijn niet (of onvoldoende) hebben omgezet. Dat geldt met name voor de bepalingen met betrekking tot:

| — | eerbiediging van het beginsel van non-refoulement (artikelen 5 en 9 van de terugkeerrichtlijn); |
| --- | --- |

—

eerbiediging van het beginsel van non-refoulement (artikelen 5 en 9 van de terugkeerrichtlijn);

| — | de vereiste dat terug te sturen personen normaliter een passende termijn voor vrijwillig vertrek van zeven tot dertig dagen moet worden geboden (artikel 7 van de terugkeerrichtlijn); |
| --- | --- |

—

de vereiste dat terug te sturen personen normaliter een passende termijn voor vrijwillig vertrek van zeven tot dertig dagen moet worden geboden (artikel 7 van de terugkeerrichtlijn);

| — | beperking van het gebruik van dwangmaatregelen in verband met gedwongen terugkeer (artikel 8 van de terugkeerrichtlijn); |
| --- | --- |

—

beperking van het gebruik van dwangmaatregelen in verband met gedwongen terugkeer (artikel 8 van de terugkeerrichtlijn);

| — | het recht van niet-begeleide minderjarigen tegen wie een terugkeerprocedure loopt, om zich te laten bijstaan door andere bevoegde instanties dan de autoriteiten die de terugkeer uitvoeren en de verplichting van lidstaten om ervoor te zorgen dat niet-begeleide minderjarigen alleen worden teruggestuurd naar een familielid, een aangewezen voogd of adequate opvangfaciliteiten in het land van terugkeer (artikel 10 van de terugkeerrichtlijn); |
| --- | --- |

—

het recht van niet-begeleide minderjarigen tegen wie een terugkeerprocedure loopt, om zich te laten bijstaan door andere bevoegde instanties dan de autoriteiten die de terugkeer uitvoeren en de verplichting van lidstaten om ervoor te zorgen dat niet-begeleide minderjarigen alleen worden teruggestuurd naar een familielid, een aangewezen voogd of adequate opvangfaciliteiten in het land van terugkeer (artikel 10 van de terugkeerrichtlijn);

| — | beperkingen van de duur van inreisverboden en de noodzaak van een individuele beoordeling per geval (artikel 11 van de terugkeerrichtlijn) — uitdrukkelijk bevestigd in het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-297/12, Filev en Osmani (punt 55); |
| --- | --- |

—

beperkingen van de duur van inreisverboden en de noodzaak van een individuele beoordeling per geval (artikel 11 van de terugkeerrichtlijn) — uitdrukkelijk bevestigd in het arrest van het Europees Hof van Justitie in zaak C-297/12, Filev en Osmani (punt 55);

| — | procedurele waarborgen, waaronder het recht op een schriftelijk, met redenen omkleed terugkeerbesluit, alsook het recht op een doeltreffend rechtsmiddel en op juridische en taalkundige bijstand (artikelen 12 en 13 van de terugkeerrichtlijn); |
| --- | --- |

—

procedurele waarborgen, waaronder het recht op een schriftelijk, met redenen omkleed terugkeerbesluit, alsook het recht op een doeltreffend rechtsmiddel en op juridische en taalkundige bijstand (artikelen 12 en 13 van de terugkeerrichtlijn);

| — | beperkingen op het gebruik van bewaring en maximumtermijnen voor bewaring (artikel 15 van de terugkeerrichtlijn) en het recht op menselijke en waardige omstandigheden van bewaring (artikel 16 van de terugkeerrichtlijn) — uitdrukkelijk bevestigd in het arrest van het Hof van Justitie in zaak C-61/11, El Dridi (punten 46 en 47); |
| --- | --- |

—

beperkingen op het gebruik van bewaring en maximumtermijnen voor bewaring (artikel 15 van de terugkeerrichtlijn) en het recht op menselijke en waardige omstandigheden van bewaring (artikel 16 van de terugkeerrichtlijn) — uitdrukkelijk bevestigd in het arrest van het Hof van Justitie in zaak C-61/11, El Dridi (punten 46 en 47);

| — | beperkingen en bijzondere waarborgen in verband met de bewaring van minderjarigen en gezinnen (artikel 17 van de terugkeerrichtlijn). |
| --- | --- |

—

beperkingen en bijzondere waarborgen in verband met de bewaring van minderjarigen en gezinnen (artikel 17 van de terugkeerrichtlijn).

Prejudiciële verwijzingen naar het Europees Hof van Justitie: artikel 267 VWEU geeft het Europees Hof van Justitie de bevoegdheid om bij wijze van prejudiciële beslissing uitspraak te doen over de uitlegging en geldigheid van de terugkeerrichtlijn. Wanneer een dergelijke vraag wordt opgeworpen voor een rechterlijke instantie van een lidstaat, kan die instantie, indien zij een beslissing op dit punt noodzakelijk acht voor het wijzen van haar vonnis, het Europees Hof van Justitie verzoeken hierover uitspraak te doen. Wanneer een dergelijke vraag wordt opgeworpen in een zaak die aanhangig is bij een rechterlijke instantie van een lidstaat waarvan de beslissingen volgens het nationale recht niet vatbaar zijn voor hoger beroep, moet deze instantie de zaak voorleggen aan het Hof. Wanneer een dergelijke vraag wordt opgeworpen in een bij een rechterlijke instantie aanhangige zaak betreffende een in bewaring gestelde persoon, zal het Europees Hof van Justitie hierover uitspraak doen in een versnelde spoedprocedure. Prejudiciële verwijzingen hebben al een belangrijke rol gespeeld bij het waarborgen van een geharmoniseerde interpretatie van verscheidene belangrijke bepalingen van de terugkeerrichtlijn.

Leden van rechterlijke instanties in lidstaten worden aangemoedigd om gebruik te blijven maken van prejudiciële verwijzingen en het Europees Hof van Justitie om een authentieke interpretatie te vragen wanneer dat nodig blijkt.

Overgangsregelingen voor zaken/procedures betreffende perioden vóór 24.12.2010: de lidstaten moeten ervoor zorgen dat alle onder het toepassingsgebied van de richtlijn vallende personen vanaf 24.12.2010 (vanaf de datum van toetreding in het geval van nieuwe lidstaten) de materiële waarborgen en rechten genieten die door de richtlijn worden toegekend. Hoewel de voortzetting van nationale terugkeerprocedures die overeenkomstig de nationale wetgeving van vóór de omzetting zijn gestart, legitiem kan zijn, mag dit de door de richtlijn verleende rechten niet wezenlijk ondermijnen, bijvoorbeeld beperking van bewaring en gebruik van dwangmaatregelen, procedurele waarborgen waaronder het recht op een schriftelijk besluit en het recht om daartegen beroep in te stellen, en prioriteit voor vrijwillig vertrek. Voor een terugkeer die niet vóór 24.12.2010 is uitgevoerd, moet een schriftelijk terugkeerbesluit worden uitgevaardigd overeenkomstig artikel 12 van de richtlijn, en tegen dit besluit moet een doeltreffend rechtsmiddel worden toegestaan overeenkomstig artikel 13 van de richtlijn.

Oude inreisverboden die voor 24.12.2010 zijn uitgevaardigd, moeten aan de eisen van de terugkeerrichtlijn worden aangepast (zie punt 11.9). Perioden van bewaring die zijn doorgebracht voordat de regels van de terugkeerrichtlijn van toepassing werden, moeten in aanmerking worden genomen bij de berekening van de totale maximumtermijn die in de terugkeerrichtlijn is vastgesteld (zie punt 14.4.2).

Invoering van een afwijking van het toepassingsgebied in een later stadium (na 2010): de lidstaten kunnen in een later stadium gebruikmaken van de afwijking waarin artikel 2 voorziet („grensgevallen” en strafgevallen). Een wijziging van de nationale wetgeving mag geen nadelige gevolgen hebben voor personen die reeds gebruik konden maken van de terugkeerrichtlijn (zie punt 2).

19.   BRONNEN EN REFERENTIEDOCUMENTEN

Bij de totstandkoming van dit handboek zijn de volgende bronnen gebruikt:

| 1. | notulen van het Contactcomité terugkeerrichtlijn. |
| --- | --- |

1.

notulen van het Contactcomité terugkeerrichtlijn.

| 2. | fragmenten uit relevante zaken van het Europees Hof van Justitie (met trefwoorden en de betrokken lidstaat tussen haakjes):






  — | Arrest van 30 november 2009, Kadzoev (C-357/09 PPU), ECLI:EU:C:2009:741 (bewaring, redenen voor verlenging; verband met asielgerelateerde inbewaringstelling — BG) |
| --- | --- | --- |

2.

fragmenten uit relevante zaken van het Europees Hof van Justitie (met trefwoorden en de betrokken lidstaat tussen haakjes):

—

Arrest van 30 november 2009, Kadzoev (C-357/09 PPU), ECLI:EU:C:2009:741 (bewaring, redenen voor verlenging; verband met asielgerelateerde inbewaringstelling — BG)

| — | Arrest van 28 april 2011, El Dridi (C-61/11 PPU) ECLI:EU:C:2011:268 (strafbaarstelling, bestraffing van illegaal verblijf door gevangenneming — IT) |
| --- | --- |

—

Arrest van 28 april 2011, El Dridi (C-61/11 PPU) ECLI:EU:C:2011:268 (strafbaarstelling, bestraffing van illegaal verblijf door gevangenneming — IT)

| — | Arrest van 6 december 2011, Achughbabian (C-329/11) ECLI:EU:C:2011:807 (strafbaarstelling, bestraffing van illegaal verblijf door gevangenneming — FR) |
| --- | --- |

—

Arrest van 6 december 2011, Achughbabian (C-329/11) ECLI:EU:C:2011:807 (strafbaarstelling, bestraffing van illegaal verblijf door gevangenneming — FR)

| — | Arrest van 6 december 2012, Sagor (C-430/11), ECLI:EU:C:2012:777 (strafbaarstelling, bestraffing van illegaal verblijf door een boete; bevel tot verwijdering; huisarrest — IT) |
| --- | --- |

—

Arrest van 6 december 2012, Sagor (C-430/11), ECLI:EU:C:2012:777 (strafbaarstelling, bestraffing van illegaal verblijf door een boete; bevel tot verwijdering; huisarrest — IT)

| — | Beschikking van 21 maart 2013, Mbaye (C-522/11), ECLI:EU:C:2013:190 (strafbaarstelling van illegaal verblijf — IT) |
| --- | --- |

—

Beschikking van 21 maart 2013, Mbaye (C-522/11), ECLI:EU:C:2013:190 (strafbaarstelling van illegaal verblijf — IT)

| — | Arrest van 30 mei 2013, Arslan (C-534/11) ECLI:EU:C:2013:343 (terugkeer vs. asielgerelateerde inbewaringstelling — CZ) |
| --- | --- |

—

Arrest van 30 mei 2013, Arslan (C-534/11) ECLI:EU:C:2013:343 (terugkeer vs. asielgerelateerde inbewaringstelling — CZ)

| — | Arrest van 10 september 2013, G. en R. (C-383/13 PPU), ECLI:EU:C:2013:533 (recht om te worden gehoord vóór verlenging van bewaring — NL) |
| --- | --- |

—

Arrest van 10 september 2013, G. en R. (C-383/13 PPU), ECLI:EU:C:2013:533 (recht om te worden gehoord vóór verlenging van bewaring — NL)

| — | Arrest van 19 september 2013, Filev en Osmani (C-297/12), ECLI:EU:C:2013:569 (inreisverboden, noodzaak om de duur ambtshalve vast te stellen; oude inreisverboden — DE) |
| --- | --- |

—

Arrest van 19 september 2013, Filev en Osmani (C-297/12), ECLI:EU:C:2013:569 (inreisverboden, noodzaak om de duur ambtshalve vast te stellen; oude inreisverboden — DE)

| — | Arrest van 5 juni 2014, Mahdi (C-146/14 PPU), ECLI:EU:C:2014:1320 (bewaring, redenen voor verlenging en rechterlijke toetsing — BG) |
| --- | --- |

—

Arrest van 5 juni 2014, Mahdi (C-146/14 PPU), ECLI:EU:C:2014:1320 (bewaring, redenen voor verlenging en rechterlijke toetsing — BG)

| — | Arrest van 3 juli 2014, Da Silva (C-189/13) ECLI:EU:C:2014:2043 (strafbaarstelling, illegale binnenkomst — FR) |
| --- | --- |

—

Arrest van 3 juli 2014, Da Silva (C-189/13) ECLI:EU:C:2014:2043 (strafbaarstelling, illegale binnenkomst — FR)

| — | Arrest van 17 juli 2014, Bero (C-473/13) en Bouzalmate (C-514/13), ECLI:EU:C:2014:2095 (omstandigheden van de bewaring, verplichting om in gespecialiseerde inrichtingen te voorzien — DE) |
| --- | --- |

—

Arrest van 17 juli 2014, Bero (C-473/13) en Bouzalmate (C-514/13), ECLI:EU:C:2014:2095 (omstandigheden van de bewaring, verplichting om in gespecialiseerde inrichtingen te voorzien — DE)

| — | Arrest van 17 juli 2014, Pham (C-474/13) ECLI:EU:C:2014:2096 (omstandigheden van de bewaring — DE) |
| --- | --- |

—

Arrest van 17 juli 2014, Pham (C-474/13) ECLI:EU:C:2014:2096 (omstandigheden van de bewaring — DE)

| — | Arrest van 6 november 2014, Mukarubega (C-166/13), ECLI:EU:C:2014:2336 (recht om te worden gehoord vóór uitvaardiging van een terugkeerbesluit — FR) |
| --- | --- |

—

Arrest van 6 november 2014, Mukarubega (C-166/13), ECLI:EU:C:2014:2336 (recht om te worden gehoord vóór uitvaardiging van een terugkeerbesluit — FR)

| — | Arrest van 11 december 2014, Boudjlida (C-249/13) ECLI:EU:C:2014:2431 (recht om te worden gehoord vóór uitvaardiging van een terugkeerbesluit — FR) |
| --- | --- |

—

Arrest van 11 december 2014, Boudjlida (C-249/13) ECLI:EU:C:2014:2431 (recht om te worden gehoord vóór uitvaardiging van een terugkeerbesluit — FR)

| — | Arrest van 18 december 2014, Abdida (C-562/13) ECLI:EU:C:2014:2453 (rechten in afwachting van uitgestelde terugkeer — BE) |
| --- | --- |

—

Arrest van 18 december 2014, Abdida (C-562/13) ECLI:EU:C:2014:2453 (rechten in afwachting van uitgestelde terugkeer — BE)

| — | Arrest van 23 april 2015, Zaizoune (C-38/14) ECLI:EU:C:2015:260 (verplichting tot uitvaardigen van een terugkeerbesluit — ES) |
| --- | --- |

—

Arrest van 23 april 2015, Zaizoune (C-38/14) ECLI:EU:C:2015:260 (verplichting tot uitvaardigen van een terugkeerbesluit — ES)

| — | Arrest van 11 juni 2015, Zh. en O. (C-554/13), ECLI:EU:C:2015:377 (criteria voor vaststelling van de termijn voor vrijwillig vertrek — NL) |
| --- | --- |

—

Arrest van 11 juni 2015, Zh. en O. (C-554/13), ECLI:EU:C:2015:377 (criteria voor vaststelling van de termijn voor vrijwillig vertrek — NL)

| — | Arrest van 1 oktober 2015, Skerdjan Celaj (C-290/14), ECLI:EU:C:2015:640 (strafbaarstelling van niet-naleving van een inreisverbod — IT) |
| --- | --- |

—

Arrest van 1 oktober 2015, Skerdjan Celaj (C-290/14), ECLI:EU:C:2015:640 (strafbaarstelling van niet-naleving van een inreisverbod — IT)

| — | Arrest van 15 februari 2016, J.N. (C-601/15 PPU), ECLI:EU:C:2016:84 (tenuitvoerlegging van een terugkeerbesluit na afwijzing van een verzoek om internationale bescherming — NL) |
| --- | --- |

—

Arrest van 15 februari 2016, J.N. (C-601/15 PPU), ECLI:EU:C:2016:84 (tenuitvoerlegging van een terugkeerbesluit na afwijzing van een verzoek om internationale bescherming — NL)

| — | Arrest van 7 juni 2016, Affum (C-47/15), ECLI:EU:C:2016:408 (definitie van illegaal verblijf, strafbaarstelling, illegale binnenkomst — FR) |
| --- | --- |

—

Arrest van 7 juni 2016, Affum (C-47/15), ECLI:EU:C:2016:408 (definitie van illegaal verblijf, strafbaarstelling, illegale binnenkomst — FR)

| — | Arrest van 15 maart 2017, Al Chodor e.a. (C-528/15), ECLI:EU:C:2017:213 (definitie van risico op onderduiken in de Dublinprocedures — CZ) |
| --- | --- |

—

Arrest van 15 maart 2017, Al Chodor e.a. (C-528/15), ECLI:EU:C:2017:213 (definitie van risico op onderduiken in de Dublinprocedures — CZ)

| — | Arrest van 26 juli 2017, Ouhrami (C-225/16), ECLI:EU:C:2017:590 (geldigheidsdatum van inreisverbod — NL) |
| --- | --- |

—

Arrest van 26 juli 2017, Ouhrami (C-225/16), ECLI:EU:C:2017:590 (geldigheidsdatum van inreisverbod — NL)

| 3. | het EU-terugkeeracquis:






  — | Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven |
| --- | --- | --- |

3.

het EU-terugkeeracquis:

—

Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven

| — | Richtlijn 2001/40/EG van de Raad van 28 mei 2001 betreffende de onderlinge erkenning van besluiten inzake de verwijdering van onderdanen van derde landen |
| --- | --- |

—

Richtlijn 2001/40/EG van de Raad van 28 mei 2001 betreffende de onderlinge erkenning van besluiten inzake de verwijdering van onderdanen van derde landen

| — | Richtlijn 2003/110/EG van de Raad van 25 november 2003 betreffende de ondersteuning bij doorgeleiding in het kader van maatregelen tot verwijdering door de lucht |
| --- | --- |

—

Richtlijn 2003/110/EG van de Raad van 25 november 2003 betreffende de ondersteuning bij doorgeleiding in het kader van maatregelen tot verwijdering door de lucht

| — | Beschikking 2004/191/EG van de Raad tot vaststelling van de criteria en uitvoeringsvoorschriften voor de compensatie van de verstoringen van het financiële evenwicht die voortvloeien uit de toepassing van Richtlijn 2001/40/EG |
| --- | --- |

—

Beschikking 2004/191/EG van de Raad tot vaststelling van de criteria en uitvoeringsvoorschriften voor de compensatie van de verstoringen van het financiële evenwicht die voortvloeien uit de toepassing van Richtlijn 2001/40/EG

| — | Beschikking 2004/573/EG van de Raad van 29 april 2004 inzake het organiseren van gezamenlijke vluchten voor de verwijdering van onderdanen van derde landen tegen wie individuele verwijderingsmaatregelen zijn genomen van het grondgebied van twee of meer lidstaten |
| --- | --- |

—

Beschikking 2004/573/EG van de Raad van 29 april 2004 inzake het organiseren van gezamenlijke vluchten voor de verwijdering van onderdanen van derde landen tegen wie individuele verwijderingsmaatregelen zijn genomen van het grondgebied van twee of meer lidstaten

| — | Verordening (EU) 2016/1624 van het Europees Parlement en de Raad van 14 september 2016 betreffende de Europese Grens- en kustwacht, tot wijziging van Verordening (EU) 2016/399 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 863/2007 van het Europees Parlement en de Raad, Verordening (EG) nr. 2007/2004 van de Raad en Besluit 2005/267/EG van de Raad |
| --- | --- |

—

Verordening (EU) 2016/1624 van het Europees Parlement en de Raad van 14 september 2016 betreffende de Europese Grens- en kustwacht, tot wijziging van Verordening (EU) 2016/399 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 863/2007 van het Europees Parlement en de Raad, Verordening (EG) nr. 2007/2004 van de Raad en Besluit 2005/267/EG van de Raad

| — | Aanbeveling van de Commissie van 7.3.2017 over het doeltreffender maken van terugkeer bij de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad, C(2017) 1600 |
| --- | --- |

—

Aanbeveling van de Commissie van 7.3.2017 over het doeltreffender maken van terugkeer bij de tenuitvoerlegging van Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad, C(2017) 1600

| — | Mededeling van de Commissie van 12 april 2017 aan het Europees Parlement en de Raad, „De bescherming van migrerende kinderen”, COM(2017) 211 final. |
| --- | --- |

—

Mededeling van de Commissie van 12 april 2017 aan het Europees Parlement en de Raad, „De bescherming van migrerende kinderen”, COM(2017) 211 final.

| 4. | relevante documenten van de Raad van Europa:






  — | 20 richtsnoeren inzake gedwongen terugkeer” van het Comité van ministers van de Raad van Europa van 4.5.2005 en toelichtingen (september 2005, ISBN 92-871-5809-6) |
| --- | --- | --- |

4.

relevante documenten van de Raad van Europa:

—

20 richtsnoeren inzake gedwongen terugkeer” van het Comité van ministers van de Raad van Europa van 4.5.2005 en toelichtingen (september 2005, ISBN 92-871-5809-6)

| — | CPT-standaarden (document CPT/Inf/E (2002) 1 — Rev. 2013) |
| --- | --- |

—

CPT-standaarden (document CPT/Inf/E (2002) 1 — Rev. 2013)

| — | CPT factsheet on immigration detention (document CPT/Inf(2017) 3 van maart 2017) |
| --- | --- |

—

CPT factsheet on immigration detention (document CPT/Inf(2017) 3 van maart 2017)

| — | Aanbeveling Rec(2006)2 van het Comité van ministers aan de lidstaten inzake de Europese gevangenisregels (aangenomen door het Comité van ministers op 11 januari 2006 tijdens de 952e vergadering van de afgevaardigden van de ministers) |
| --- | --- |

—

Aanbeveling Rec(2006)2 van het Comité van ministers aan de lidstaten inzake de Europese gevangenisregels (aangenomen door het Comité van ministers op 11 januari 2006 tijdens de 952e vergadering van de afgevaardigden van de ministers)

| 5. | relevante documenten van het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten:






  — | Guidance document on the fundamental rights considerations of apprehending migrants in an irregular situation, oktober 2012 |
| --- | --- | --- |

5.

relevante documenten van het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten:

—

Guidance document on the fundamental rights considerations of apprehending migrants in an irregular situation, oktober 2012

| — | Handbook on European law relating to asylum, borders and immigration, gemeenschappelijke uitgave van het FRA en EHRM, 2014 |
| --- | --- |

—

Handbook on European law relating to asylum, borders and immigration, gemeenschappelijke uitgave van het FRA en EHRM, 2014

| — | Alternatives to detention for asylum seekers and people in return procedures, oktober 2015 |
| --- | --- |

—

Alternatives to detention for asylum seekers and people in return procedures, oktober 2015

| — | Note — Fundamental rights of migrants in an irregular situation who are not removed, beschikbaar op: http://fra.europa.eu/en/Non-removed-migrants-rights |
| --- | --- |

—

Note — Fundamental rights of migrants in an irregular situation who are not removed, beschikbaar op: http://fra.europa.eu/en/Non-removed-migrants-rights

| — | European legal and policy framework on immigration detention of children, juni 2017, beschikbaar op: http://fra.europa.eu/en/publication/2017/child-migrant-detention. |
| --- | --- |

—

European legal and policy framework on immigration detention of children, juni 2017, beschikbaar op: http://fra.europa.eu/en/publication/2017/child-migrant-detention.

| 6. | verslagen over de Schengenevaluaties op het gebied van terugkeer |
| --- | --- |

6.

verslagen over de Schengenevaluaties op het gebied van terugkeer

20.   AFKORTINGEN

| | CFR: Charter of Fundamental Rights of the European Union/Handvest van de grondrechten van de Europese Unie |
| --- | --- |

CFR: Charter of Fundamental Rights of the European Union/Handvest van de grondrechten van de Europese Unie

| | RvE: Raad van Europa |
| --- | --- |

RvE: Raad van Europa

| | EVRM: Europees Verdrag voor de rechten van de mens |
| --- | --- |

EVRM: Europees Verdrag voor de rechten van de mens

| | EHRM: Europees Hof voor de rechten van de mens |
| --- | --- |

EHRM: Europees Hof voor de rechten van de mens

| | HvJ: Hof van Justitie van de Europese Unie |
| --- | --- |

HvJ: Hof van Justitie van de Europese Unie

| | EER: Europese Economische Ruimte |
| --- | --- |

EER: Europese Economische Ruimte

| | FRA: Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten |
| --- | --- |

FRA: Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten

| | Lidstaten: Door de terugkeerrichtlijn gebonden lidstaten (alle EU-lidstaten uitgezonderd het VK en Ierland), plus Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein |
| --- | --- |

Lidstaten: Door de terugkeerrichtlijn gebonden lidstaten (alle EU-lidstaten uitgezonderd het VK en Ierland), plus Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein

| | SGC: Schengengrenscode |
| --- | --- |

SGC: Schengengrenscode

| | SIC: Schengen Implementing Convention/Schengenuitvoeringsovereenkomst |
| --- | --- |

SIC: Schengen Implementing Convention/Schengenuitvoeringsovereenkomst

| | SIS: Schengeninformatiesysteem |
| --- | --- |

SIS: Schengeninformatiesysteem

| | VEU Verdrag betreffende de Europese Unie |
| --- | --- |

VEU Verdrag betreffende de Europese Unie

| | VWEU: Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie |
| --- | --- |

VWEU: Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie

---

(1)  Richtlijn 2008/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2008 over gemeenschappelijke normen en procedures in de lidstaten voor de terugkeer van onderdanen van derde landen die illegaal op hun grondgebied verblijven (PB L 348 van 24.12.2008, blz. 98).

(2)  C(2015) 6250.

(3)  C(2017) 1600 final.

(4)  Verordening (EU) 2016/399 van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart 2016 betreffende een Uniecode voor de overschrijding van de grenzen door personen (Schengengrenscode) (PB L 77 van 23.3.2016, blz. 1).

(5)  Krachtens een bijzondere bepaling in het Verdrag betreffende de toetreding van het Verenigd Koninkrijk zijn alleen die Britse onderdanen die „onderdanen van het Verenigd Koninkrijk voor EU-doeleinden” zijn ook burgers van de Europese Unie.

(6)  Richtlijn 2004/38/EG van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2004 betreffende het recht van vrij verkeer en verblijf op het grondgebied van de lidstaten voor de burgers van de Unie en hun familieleden, tot wijziging van Verordening (EEG) nr. 1612/68 en tot intrekking van de Richtlijnen 64/221/EEG, 68/360/EEG, 72/194/EEG, 73/148/EEG, 75/34/EEG, 75/35/EEG, 90/364/EEG, 90/365/EEG en 93/96/EEG (PB L 158 van 30.4.2004, blz. 77).

(7)  Volgens artikel 1, lid 1, van het Verdrag van 1954 betreffende de status van staatlozen is een staatloze „een persoon die door geen enkele staat, krachtens diens wetgeving, als onderdaan wordt beschouwd”.

(8)  Arrest van het Hof van Justitie van 7 juni 2016, Affum, zaak C-47/15, ECLI:EU:C:2016:408.

(9)  Arrest van het Hof van Justitie van 6 december 2011, Achughbabian, zaak C-329/11, ECLI:EU:C:2011:807.

(10)  Arrest van het Hof van Justitie van 6 december 2012, Sagor, zaak C-430/11, ECLI:EU:C:2012:777.

(11)  Arrest van het Hof van Justitie van 15 maart 2017, Al Chodor e.a., Zaak C-528/15, ECLI:EU:C:2017:213.

(12)  Artikel 2, onder n), van Verordening (EU) nr. 604/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming dat door een onderdaan van een derde land of een staatloze bij een van de lidstaten wordt ingediend (herschikking), PB L 180 van 29.6.2013, blz. 31:
  „risico op onderduiken”: het in een individueel geval bestaan van redenen gebaseerd op objectieve, in wetgeving vastgelegde criteria, om aan te nemen dat een verzoeker of een onderdaan van een derde land of een staatloze op wie een overdrachtsprocedure van toepassing is, zou kunnen onderduiken”.

(13)  Deze informatie is te verkrijgen via het Europees Strafregisterinformatiesysteem, dat is opgericht bij Kaderbesluit 2009/315/JBZ van de Raad van 26 februari 2009 betreffende de organisatie en de inhoud van uitwisseling van gegevens uit het strafregister tussen de lidstaten (PB L 93 van 7.4.2009, blz. 23) en Besluit 2009/316/JBZ van de Raad van 6 april 2009 betreffende de oprichting van het Europees Strafregister Informatiesysteem (ECRIS) overeenkomstig artikel 11 van Kaderbesluit 2009/315/JBZ (PB L 93 van 7.4.2009, blz. 33). Op 19 januari 2016 presenteerde de Commissie het voorstel COM(2016) 7 final om de uitwisseling van strafregisters van niet-EU-burgers in de EU te vergemakkelijken.

(14)  Richtlijn 2013/33/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 tot vaststelling van normen voor de opvang van verzoekers om internationale bescherming (PB L 180 van 29.6.2013, blz. 96).

(15)  Richtlijn 2011/95/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 inzake normen voor de erkenning van onderdanen van derde landen of staatlozen als personen die internationale bescherming genieten, voor een uniforme status voor vluchtelingen of voor personen die in aanmerking komen voor subsidiaire bescherming, en voor de inhoud van de verleende bescherming (PB L 337 van 20.12.2011, blz. 9).

(16)  In tegenstelling tot de EU-lidstaten zijn Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein op grond van artikel 288 VWEU niet door EU-richtlijnen gebonden, maar pas nadat zij deze hebben aanvaard en volgens de algemene beginselen van het internationaal publiekrecht. Derhalve zijn Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein in tegenstelling tot de EU-lidstaten niet gebonden aan rechtspraak van het Europees Hof van Justitie met betrekking tot de omzetting van richtlijnen in nationaal recht en zijn zij vrij de modaliteiten van de omzetting van de in de terugkeerrichtlijn vastgestelde verplichting te kiezen (bijvoorbeeld door een directe verwijzing naar de tekst van de richtlijn) in overeenstemming met hun internationale verplichtingen.

(17)  Arrest van het Hof van Justitie van 19 september 2013, Filev en Osmani, zaak C-297/12, ECLI:EU:C:2013:569.

(18)  Sinds de codificatie van de Schengengrenscode in 2016 dient de verwijzing naar artikel 13 van de Schengengrenscode te worden gelezen als een verwijzing naar artikel 14 van Verordening (EU) 2016/399.

(19)  Raad van Europa, Europees Verdrag betreffende uitlevering, 1957.

(20)  Arrest van het Hof van Justitie van 28 april 2011, El Dridi, zaak C-61/11 PPU, ECLI:EU:C:2011:268.

(21)  Arrest van het Europees Hof van Justitie van 23 april 2015, Zaizoune, zaak C-38/14, ECLI:EU:C:2015:260.

(22)  Verenigde Naties, Verdrag betreffende de Status van Vluchtelingen, 1951.

(23)  Artikel 31, lid 1, van het Verdrag betreffende de status van vluchtelingen: „
  1. De Verdragsluitende Staten zullen geen strafsancties, op grond van onrechtmatige binnenkomst of onrechtmatig verblijf, toepassen op vluchtelingen die, rechtstreeks komend van een grondgebied waar hun leven of vrijheid in de zin van artikel 1 werd bedreigd, zonder toestemming hun grondgebied binnenkomen of zich aldaar bevinden, mits zij zich onverwijld bij de autoriteiten melden en deze overtuigen, dat zij geldige redenen hebben voor hun onrechtmatige binnenkomst of onrechtmatige aanwezigheid
  ”.

(24)  Arrest van het Hof van Justitie van 1 oktober 2015, Skerdjan Celaj, zaak C-290/14, ECLI:EU:C:2015:640.

(25)  Richtlijn 2009/52/EG van het Europees Parlement en de Raad van 18 juni 2009 tot vaststelling van minimumnormen inzake sancties en maatregelen tegen werkgevers van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen (PB L 168 van 30.6.2009, blz. 24). Denemarken, Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein zijn niet aan deze richtlijn gebonden.

(26)  Richtlijn 2004/81/EG van de Raad van 29 april 2004 betreffende de verblijfstitel die in ruil voor samenwerking met de bevoegde autoriteiten wordt afgegeven aan onderdanen van derde landen die het slachtoffer zijn van mensenhandel of hulp hebben gekregen bij illegale immigratie (PB L 261 van 6.8.2004, blz. 19).

(27)  Richtlijn 2001/40/EG van de Raad van 28 mei 2001 betreffende de onderlinge erkenning van besluiten inzake de verwijdering van onderdanen van derde landen (PB L 149 van 2.6.2001, blz. 34).

(28)  Verordening (EU) nr. 604/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 tot vaststelling van de criteria en instrumenten om te bepalen welke lidstaat verantwoordelijk is voor de behandeling van een verzoek om internationale bescherming dat door een onderdaan van een derde land of een staatloze bij een van de lidstaten wordt ingediend (PB L 180 van 29.6.2013, blz. 31).

(29)  De geschetste voorbeelden zijn voor een beter begrip vereenvoudigd. In de praktijk moet elk geval worden beoordeeld op basis van de individuele omstandigheden.

(30)  Overeenkomst ter uitvoering van het tussen de regeringen van de staten van de Benelux Economische Unie, de Bondsrepubliek Duitsland en de Franse Republiek op 14 juni 1985 te Schengen gesloten akkoord betreffende de geleidelijke afschaffing van de controles aan de gemeenschappelijke grenzen (PB L 239 van 22.9.2000, blz. 19).

(31)  Aanbeveling C(2006) 5186 van de Commissie van 6.11.2006 tot vaststelling van een gemeenschappelijk „Praktisch handboek voor grenswachters (Schengenhandboek)” dat door de bevoegde autoriteiten van de lidstaten moet worden gebruikt bij het grenstoezicht op personen, en latere wijzigingen.

(32)  Deze zinsnede is een allesomvattende bepaling die ook de gevallen omvat die uitdrukkelijk zijn uitgesloten van de definitie van „verblijfsvergunning” in artikel 2, lid 16, onder b), onder i) en ii), van de Schengengrenscode.

(33)  Besluit C(2010) 1620 van de Commissie van 19 maart 2010 tot vaststelling van een handleiding voor de behandeling van visumaanvragen en de wijziging van afgegeven visa, en latere wijzigingen.

(34)  Arrest van het Hof van Justitie van 15 februari 2016, J.N., zaak C-601/15 PPU, ECLI:EU:C:2016:84.

(35)  Richtlijn 2014/66/EU van het Europees Parlement en de Raad van 15 mei 2014 betreffende de voorwaarden voor toegang en verblijf van onderdanen van derde landen in het kader van een overplaatsing binnen een onderneming (PB L 157 van 27.5.2014, blz. 1).

(36)  Richtlijn 2003/109/EG van de Raad van 25 november 2003 betreffende de status van langdurig ingezeten onderdanen van derde landen (PB L 16 van 23.1.2004, blz. 44).

(37)  Richtlijn 2011/51/EU van het Europees Parlement en de Raad van 11 mei 2011 tot wijziging van Richtlijn 2003/109/EG van de Raad teneinde haar werkingssfeer uit te breiden tot personen die internationale bescherming genieten Voor de EER relevante tekst (PB L 132 van 19.5.2011, blz. 1).

(38)  Richtlijn 2009/50/EG van de Raad van 25 mei 2009 betreffende de voorwaarden voor toegang en verblijf van onderdanen van derde landen met het oog op een hooggekwalificeerde baan (PB L 155 van 18.6.2009, blz. 17).

(39)  Document 8829/16 van de Raad.

(40)  Document 9979/16 van de Raad.

(41)  Arrest van het Hof van Justitie van 11 juni 2015, Zh. en O., zaak C-554/13, ECLI:EU:C:2015:377.

(42)  Beschikking van de Raad van 23 februari 2004 tot vaststelling van de criteria en uitvoeringsvoorschriften voor de compensatie van de verstoringen van het financiële evenwicht die voortvloeien uit de toepassing van Richtlijn 2001/40/EG betreffende de onderlinge erkenning van besluiten inzake de verwijdering van onderdanen van derde landen (PB L 60 van 27.2.2004, blz. 55).

(43)  Richtlijn 2003/110/EG van de Raad van 25 november 2003 betreffende de ondersteuning bij doorgeleiding in het kader van maatregelen tot verwijdering door de lucht (PB L 321 van 6.12.2003, blz. 26).

(44)  Opmerking: deze interpretatie impliceert niet dat niet-begeleide verwijdering synoniem is met vrijwillig vertrek. De term „niet-begeleide verwijdering” kan ook betrekking hebben op gevallen van gedwongen terugkeer (verwijdering) zonder politiebegeleiding.

(45)

COM(2016) 881 final.

(46)  Verordening (EU) 2016/1953 van het Europees Parlement en de Raad van 26 oktober 2016 betreffende de vaststelling van een Europees reisdocument voor de terugkeer van illegaal verblijvende onderdanen van derde landen en tot intrekking van de aanbeveling van de Raad van 30 november 1994 (PB L 311 van 17.11.2016, blz. 13).

(47)  Richtlijn 2013/32/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013 betreffende gemeenschappelijke procedures voor de toekenning en intrekking van de internationale bescherming (herschikking) (PB L 180 van 29.6.2013, blz. 60).

(48)  Beschikking van de Raad van 29 april 2004 inzake het organiseren van gezamenlijke vluchten voor de verwijdering van onderdanen van derde landen tegen wie individuele verwijderingsmaatregelen zijn genomen van het grondgebied van twee of meer lidstaten (PB L 261 van 6.8.2004, blz. 28).

(49)  Verordening (EU) 2016/1624 van het Europees Parlement en de Raad van 14 september 2016 betreffende de Europese grens- en kustwacht, tot wijziging van Verordening (EU) 2016/399 van het Europees Parlement en de Raad en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 863/2007 van het Europees Parlement en de Raad, Verordening (EG) nr. 2007/2004 van de Raad en Besluit 2005/267/EG van de Raad (PB L 251 van 16.9.2016, blz. 1).

(50)  Verenigde Naties, Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van het kind, 1989.

(51)  UNHCR-Unicef, Safe and Sound, 2014, beschikbaar op: http://www.refworld.org/docid/5423da264.html.

(52)  United Nations, General comment No. 14 (2013) on the right of the child to have his or her best interests taken as a primary consideration (artikel 3, para. 1)*, 2013, beschikbaar op: http://www2.ohchr.org/English/bodies/crc/docs/GC/CRC_C_GC_14_ENG.pdf.

(53)  UNHCR, Guidelines on Determining the Best Interests of the Child, 2008, http://www.unhcr.org/4566b16b2.pdf.

(54)  UNHCR, Field Handbook for the Implementation of UNHCR BID Guidelines, 2011, beschikbaar op: http://www.refworld.org/pdfid/4e4a57d02.pdf.

(55)  Raad van Europa, Twintig richtsnoeren inzake gedwongen terugkeer, 2005.

(56)  Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken, Age assessment practice in Europe, 2014, beschikbaar op: https://www.easo.europa.eu/sites/default/files/public/EASO-Age-assessment-practice-in-Europe.pdf. Er wordt een nieuwe leidraad opgesteld.

(57)  Verenigde Naties, Richtsnoeren voor de alternatieve zorg voor kinderen, 2010, beschikbaar op: http://www.refworld.org/docid/4c3acd162.html.

(58)  Verordening (EG) nr. 1987/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 20 december 2006 betreffende de instelling, de werking en het gebruik van het Schengeninformatiesysteem van de tweede generatie (SIS II) (PB L 381 van 28.12.2006, blz. 4).

(59)  COM(2009) 313 definitief.

(60)  Arrest van het Hof van Justitie van 17 november 2011, Gaydarov, zaak C-430/10, ECLI:EU:C:2011:749.

(61)  Arrest van het Hof van Justitie van 26 juli 2017, Ouhrami, zaak C-225/16, ECLI:EU:C:2017:590.

(62)  Arrest van het Hof van Justitie van 10 september 2013, G. en R., zaak C-383/13 PPU, ECLI:EU:C:2013:533.

(63)  Arrest van het Hof van Justitie van 11 december 2014
  Boudjlida, zaak C-249/13, ECLI:EU:C:2014:2431.

(64)  Arrest van het Hof van Justitie van 6 november 2014, Mukarubega, zaak C-166/13, ECLI:EU:C:2014:2336.

(65)  Verenigde Naties, Algemeen Commentaar nr. 12 (2009): The right of the child to be heard, 2009, beschikbaar op: http://www.refworld.org/docid/4ae562c52.html.

(66)  COM(2015) 285 final.

(67)  Verordening (EG) nr. 810/2009 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 tot vaststelling van een communautaire visumcode (Visumcode) (PB L 243 van 15.9.2009, blz. 1).

(68)  Arrest van het Hof van Justitie van 18 december 2014, Abdida, zaak C-562/13, ECLI:EU:C:2014:2453.

(69)  Richtlijn 2005/85/EG van de Raad van 1 december 2005 betreffende minimumnormen voor de procedures in de lidstaten voor de toekenning of intrekking van de vluchtelingenstatus (PB L 326 van 13.12.2005, blz. 13), ingetrokken bij Richtlijn 2013/32/EU van het Europees Parlement en de Raad.

(70)  Arrest van het Europees Hof voor de rechten van de mens van 5 februari 2002, Čonka v België, verzoek nr. 51564/99.

(71)  Richtlijn 2003/9/EG van de raad van 27 januari 2003 tot vaststellingvan minimumnormen voor de opvang van asielzoekers in de lidstaten (PB L 31 van 6.2.2003, blz. 18)

(72)  Verenigde Naties, Algemeen Commentaar nr. 6 (2005): Treatment of Unaccompanied and Separated Children Outside their Country of Origin, 2005, beschikbaar op: http://www.refworld.org/docid/42dd174b4.html.

(73)  Arrest van het Hof van Justitie van 5 juni 2014, Mahdi, zaak C-146/14 PPU, ECLI:EU:C:2014:1320.

(74)  Arrest van het Hof van Justitie van 30 november 2009, Kadzoev, zaak C-357/09 PPU, ECLI:EU:C:2009:741.

(75)  UNHCR, Options paper 2: Options for governments on open reception and alternatives to detention, 2015, beschikbaar op: http://www.unhcr.org/protection/detention/5538e53d9/unhcr-options-paper-2-options-governments-open-reception-alternatives-detention.html.

(76)  Arrest van het Hof van Justitie van 30 mei 2013, Arslan, zaak C-534/11, ECLI:EU:C:2013:343.

(77)  Een overzicht van de verschillende termijnen die overeenkomstig nationale wetgeving toepasbaar zijn, is te vinden op: http://ec.europa.eu/smart-regulation/evaluation/search/download.do?documentId=10737855 (blz. 44-50). Dit overzicht geeft de situatie van december 2013 weer. Sindsdien zijn een aantal nationale regels gewijzigd.

(78)  Arrest van 17 juli 2014, Bero, zaak C-473/13, en Bouzalmate, zaak C-514/13, ECLI:EU:C:2014:2095.

(79)  Arrest van het Hof van Justitie van 17 juli 2014, Pham, zaak C-474/13, ECLI:EU:C:2014:2096.

(80)  UNHCR, Options paper 1: Options for governments on care arrangements and alternatives to detention for children and families, 2015, beschikbaar op: http://www.unhcr.org/553f58509.pdf.

(81)  Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten, European legal and policy framework on immigration detention of children, 2017, beschikbaar op: http://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/fra-2017-immigration-detention-children_en.pdf.

(82)  Wat betreft de specifieke situatie van Zwitserland, Noorwegen, IJsland en Liechtenstein: zie de betreffende voetnoot in punt 2 hierboven.

---