# Publicatieblad L 89/2015

| | ISSN 1977-0758 |
| --- | --- |
| Publicatieblad
  van de Europese Unie | L 89 |
| | |
| Uitgave in de Nederlandse taal | Wetgeving | 58e jaargang1 april 2015 |

ISSN 1977-0758

Publicatieblad

van de Europese Unie

L 89

Uitgave in de Nederlandse taal

Wetgeving

58e jaargang1 april 2015

---

| Inhoud | | II   Niet-wetgevingshandelingen | Bladzijde |
| --- | --- | --- | --- |
| | | BESLUITEN |
| | * | Besluit (EU) 2015/506 van de Commissie van 20 februari 2014 betreffende de maatregelen van Duitsland ten aanzien van de luchthaven Berlin-Schönefeld GmbH en enkele luchtvaartmaatschappijen — SA.15376 (C 27/07) (ex NN 29/07)
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 868)

   (
  1
  ) | 1 |
| | * | Besluit (EU) 2015/507 van de Commissie van 16 september 2014 betreffende steunmaatregel SA.23129 (12/C) (ex 12/NN) (ex CP 141/2007) van Duitsland
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6411)

   (
  1
  ) | 37 |
| | * | Besluit (EU) 2015/508 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de vermoedelijke infrastructuursteun van Duitsland ten gunste van Propapier PM2 GmbH — SA.36147 (C 30/10) (ex NN 45/10; ex CP 327/08)
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6847)

   (
  1
  ) | 72 |

Inhoud

II   Niet-wetgevingshandelingen

Bladzijde

BESLUITEN

*

Besluit (EU) 2015/506 van de Commissie van 20 februari 2014 betreffende de maatregelen van Duitsland ten aanzien van de luchthaven Berlin-Schönefeld GmbH en enkele luchtvaartmaatschappijen — SA.15376 (C 27/07) (ex NN 29/07)
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 868)

   (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 868)

1

1

*

Besluit (EU) 2015/507 van de Commissie van 16 september 2014 betreffende steunmaatregel SA.23129 (12/C) (ex 12/NN) (ex CP 141/2007) van Duitsland
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6411)

   (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6411)

1

37

*

Besluit (EU) 2015/508 van de Commissie van 1 oktober 2014 betreffende de vermoedelijke infrastructuursteun van Duitsland ten gunste van Propapier PM2 GmbH — SA.36147 (C 30/10) (ex NN 45/10; ex CP 327/08)
  (Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6847)

   (
  1
  )

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6847)

1

72

| | |
| --- | --- |
| | (1)   Voor de EER relevante tekst |

---

(1)   Voor de EER relevante tekst

1

| NL | Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.
  Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten. |
| --- | --- |

NL

Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.

Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten.

---

II Niet-wetgevingshandelingen

BESLUITEN

| 1.4.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 89/1 |
| --- | --- | --- | --- |

1.4.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 89/1

---

BESLUIT (EU) 2015/506 VAN DE COMMISSIE

van 20 februari 2014

betreffende de maatregelen van Duitsland ten aanzien van de luchthaven Berlin-Schönefeld GmbH en enkele luchtvaartmaatschappijen — SA.15376 (C 27/07) (ex NN 29/07)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 868)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea (1),

Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name op artikel 62, lid 1, onder a),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde bepalingen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (2) en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   DE PROCEDURE

| (1) | Tussen 2003 en 2006 heeft de Commissie van verschillende partijen klachten ontvangen, volgens welke bepaalde luchtvaartmaatschappijen en de exploitant van de luchthaven Berlin-Schönefeld (hierna „Schönefeld” genoemd) mogelijk onwettige staatssteun voor hun activiteiten op deze luchthaven hadden ontvangen. |
| --- | --- |

(1)

Tussen 2003 en 2006 heeft de Commissie van verschillende partijen klachten ontvangen, volgens welke bepaalde luchtvaartmaatschappijen en de exploitant van de luchthaven Berlin-Schönefeld (hierna „Schönefeld” genoemd) mogelijk onwettige staatssteun voor hun activiteiten op deze luchthaven hadden ontvangen.

| (2) | De Commissie heeft Duitsland bij schrijven van 17 augustus 2006 om inlichtingen ter zake verzocht. Duitsland beantwoordde dit verzoek bij schrijven van 20 december 2006. |
| --- | --- |

(2)

De Commissie heeft Duitsland bij schrijven van 17 augustus 2006 om inlichtingen ter zake verzocht. Duitsland beantwoordde dit verzoek bij schrijven van 20 december 2006.

| (3) | Bij brief van 10 juli 2007 (hierna „inleidingsbesluit” genoemd) stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om naar aanleiding van de voornoemde maatregelen de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie („VWEU”) in te leiden. Tegelijkertijd gaf de Commissie een bevel tot het verstrekken van informatie als bedoeld in artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (3) met betrekking tot alle documenten, gegevens en informatie waarover de Commissie dient te beschikken om te kunnen beoordelen of de betrokken maatregel steun inhoudt. |
| --- | --- |

(3)

Bij brief van 10 juli 2007 (hierna „inleidingsbesluit” genoemd) stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om naar aanleiding van de voornoemde maatregelen de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie („VWEU”) in te leiden. Tegelijkertijd gaf de Commissie een bevel tot het verstrekken van informatie als bedoeld in artikel 10, lid 3, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (3) met betrekking tot alle documenten, gegevens en informatie waarover de Commissie dient te beschikken om te kunnen beoordelen of de betrokken maatregel steun inhoudt.

| (4) | Duitsland deelde de Commissie op 4 oktober 2007 zijn opmerkingen mee en vulde deze op 3 maart 2008 met verdere documenten aan. |
| --- | --- |

(4)

Duitsland deelde de Commissie op 4 oktober 2007 zijn opmerkingen mee en vulde deze op 3 maart 2008 met verdere documenten aan.

| (5) | Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden is op 30 oktober 2007 bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4). De Commissie heeft de belanghebbenden opgeroepen om binnen één maand vanaf de datum van publicatie hun opmerkingen over de betrokken maatregelen kenbaar te maken. |
| --- | --- |

(5)

Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden is op 30 oktober 2007 bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4). De Commissie heeft de belanghebbenden opgeroepen om binnen één maand vanaf de datum van publicatie hun opmerkingen over de betrokken maatregelen kenbaar te maken.

| (6) | De Commissie heeft van verscheidene belanghebbenden opmerkingen ontvangen. Zij deelde deze opmerkingen op 16 januari 2008 en op 20 februari 2008 aan Duitsland mee. Duitsland reageerde bij schrijven van 15 mei 2008 op deze opmerkingen van belanghebbenden. De Commissie verzocht bij brief van 31 augustus 2009 om aanvullende informatie. Duitsland voldeed aan dit verzoek met drie brieven (van 28 september 2009, 12 oktober 2009 en 28 oktober 2009). Op 4 april 2011 verzocht de Commissie Duitsland wederom om informatie. Daarop maakte Duitsland op 19 mei 2011 opnieuw opmerkingen kenbaar en diende het verdere documenten in. Op 10 oktober 2011 zond de Commissie nadere opmerkingen van belanghebbenden aan Duitsland door. Duitsland beantwoordde deze op 7 november 2011. Naar aanleiding van een nieuw verzoek om informatie van de Commissie van 17 januari 2012 zond Duitsland op 14 februari 2012 nogmaals opmerkingen toe. |
| --- | --- |

(6)

De Commissie heeft van verscheidene belanghebbenden opmerkingen ontvangen. Zij deelde deze opmerkingen op 16 januari 2008 en op 20 februari 2008 aan Duitsland mee. Duitsland reageerde bij schrijven van 15 mei 2008 op deze opmerkingen van belanghebbenden. De Commissie verzocht bij brief van 31 augustus 2009 om aanvullende informatie. Duitsland voldeed aan dit verzoek met drie brieven (van 28 september 2009, 12 oktober 2009 en 28 oktober 2009). Op 4 april 2011 verzocht de Commissie Duitsland wederom om informatie. Daarop maakte Duitsland op 19 mei 2011 opnieuw opmerkingen kenbaar en diende het verdere documenten in. Op 10 oktober 2011 zond de Commissie nadere opmerkingen van belanghebbenden aan Duitsland door. Duitsland beantwoordde deze op 7 november 2011. Naar aanleiding van een nieuw verzoek om informatie van de Commissie van 17 januari 2012 zond Duitsland op 14 februari 2012 nogmaals opmerkingen toe.

2.   ALGEMENE CONTEXT

| (7) | Na de hereniging van Duitsland in 1990 bevond Berlijn zich, wat het luchtverkeer betreft, in een zeer bijzondere situatie als gevolg van het feit dat de stad gedurende tientallen jaren in een oostelijk en een westelijk deel was opgesplitst. De stedelijke luchthavens Berlin-Tegel (hierna „Tegel” genoemd) en Berlin-Tempelhof (hierna „Tempelhof” genoemd) liggen op het grondgebied van het vroegere West-Berlijn. De luchthaven Schönefeld ligt op het grondgebied van het vroegere Oost-Berlijn, aan de grens tussen de deelstaat Berlijn en de deelstaat Brandenburg. |
| --- | --- |

(7)

Na de hereniging van Duitsland in 1990 bevond Berlijn zich, wat het luchtverkeer betreft, in een zeer bijzondere situatie als gevolg van het feit dat de stad gedurende tientallen jaren in een oostelijk en een westelijk deel was opgesplitst. De stedelijke luchthavens Berlin-Tegel (hierna „Tegel” genoemd) en Berlin-Tempelhof (hierna „Tempelhof” genoemd) liggen op het grondgebied van het vroegere West-Berlijn. De luchthaven Schönefeld ligt op het grondgebied van het vroegere Oost-Berlijn, aan de grens tussen de deelstaat Berlijn en de deelstaat Brandenburg.

| (8) | Tempelhof werd in 1923 in bedrijf genomen en kon door zijn korte start- en landingsbanen alleen door kleine vliegtuigen worden gebruikt. Een eenvoudige modernisering van deze luchthaven was door zijn ligging niet mogelijk; de nabijheid van een historische stad en de woongebieden in de omgeving stonden een uitbreiding in de weg. De activiteiten op luchthaven Tempelhof werden op 30 oktober 2008 gestaakt. |
| --- | --- |

(8)

Tempelhof werd in 1923 in bedrijf genomen en kon door zijn korte start- en landingsbanen alleen door kleine vliegtuigen worden gebruikt. Een eenvoudige modernisering van deze luchthaven was door zijn ligging niet mogelijk; de nabijheid van een historische stad en de woongebieden in de omgeving stonden een uitbreiding in de weg. De activiteiten op luchthaven Tempelhof werden op 30 oktober 2008 gestaakt.

| (9) | Tegel werd in 1948 geopend om een luchtbrug tot stand te brengen waarmee de stad gedurende de Sovjetblokkade van West-Berlijn kon worden bevoorraad. Vanaf 1968 verlegden veel luchtvaartmaatschappijen hun activiteiten van Tempelhof naar Tegel omdat eerstgenoemde luchthaven niet geschikt was voor straalvliegtuigen. Sinds 1975 is Tegel de belangrijkste luchthaven van Berlijn. In het begin van de jaren negentig bereikte Tegel in perioden van piekbelasting zijn maximale capaciteit. De enige mogelijkheid om op lange termijn grote capaciteitsproblemen te voorkomen, was een uitbreiding van de start- en landingsbanen evenals de bouw van een grotere terminal. Dit was echter niet mogelijk omdat Tegel, net als Tempelhof, in een stedelijk gebied ligt en omgeven is door woongebieden en toegangswegen. Een verdere toename van het luchtverkeer in Tegel zou bovendien tot meer geluidshinder voor omwonenden hebben geleid. |
| --- | --- |

(9)

Tegel werd in 1948 geopend om een luchtbrug tot stand te brengen waarmee de stad gedurende de Sovjetblokkade van West-Berlijn kon worden bevoorraad. Vanaf 1968 verlegden veel luchtvaartmaatschappijen hun activiteiten van Tempelhof naar Tegel omdat eerstgenoemde luchthaven niet geschikt was voor straalvliegtuigen. Sinds 1975 is Tegel de belangrijkste luchthaven van Berlijn. In het begin van de jaren negentig bereikte Tegel in perioden van piekbelasting zijn maximale capaciteit. De enige mogelijkheid om op lange termijn grote capaciteitsproblemen te voorkomen, was een uitbreiding van de start- en landingsbanen evenals de bouw van een grotere terminal. Dit was echter niet mogelijk omdat Tegel, net als Tempelhof, in een stedelijk gebied ligt en omgeven is door woongebieden en toegangswegen. Een verdere toename van het luchtverkeer in Tegel zou bovendien tot meer geluidshinder voor omwonenden hebben geleid.

| (10) | In 1946 werd Schönefeld in gebruik genomen op bevel van het Sovjet-Russische militaire bestuur in Duitsland. De luchthaven diende in eerste instantie als militair vliegveld, dat ook door commerciële luchtvaartmaatschappijen zoals Aeroflot en later de Oost-Duitse maatschappij Interflug werd gebruikt. Tot de politieke omwenteling in Duitsland in 1990 werd de luchthaven Schönefeld meermalen uitgebreid. Ontworpen als militair vliegveld voldeed de luchthaven echter niet aan de eisen van het moderne commerciële luchtverkeer. Bovendien was de luchthaven na de verandering van de politieke situatie niet meer in goede staat. Daarom waren er in de jaren negentig uitgebreide investeringen nodig om de luchthaven aan West-Europese veiligheidsnormen aan te passen. Bovendien ligt Schönefeld verder van het stadscentrum verwijderd dan Tempelhof en Tegel. Daardoor is de luchthaven, althans voor bepaalde categorieën passagiers, minder aantrekkelijk. |
| --- | --- |

(10)

In 1946 werd Schönefeld in gebruik genomen op bevel van het Sovjet-Russische militaire bestuur in Duitsland. De luchthaven diende in eerste instantie als militair vliegveld, dat ook door commerciële luchtvaartmaatschappijen zoals Aeroflot en later de Oost-Duitse maatschappij Interflug werd gebruikt. Tot de politieke omwenteling in Duitsland in 1990 werd de luchthaven Schönefeld meermalen uitgebreid. Ontworpen als militair vliegveld voldeed de luchthaven echter niet aan de eisen van het moderne commerciële luchtverkeer. Bovendien was de luchthaven na de verandering van de politieke situatie niet meer in goede staat. Daarom waren er in de jaren negentig uitgebreide investeringen nodig om de luchthaven aan West-Europese veiligheidsnormen aan te passen. Bovendien ligt Schönefeld verder van het stadscentrum verwijderd dan Tempelhof en Tegel. Daardoor is de luchthaven, althans voor bepaalde categorieën passagiers, minder aantrekkelijk.

| (11) | De drie Berlijnse luchthavens werden oorspronkelijk om historische redenen door verschillende ondernemingen geëxploiteerd. In het kader van de hereniging werden zij in één enkele holding ondergebracht, de „Berlin Brandenburg Flughafen Holding GmbH” (hierna „BBF” genoemd) met de deelstaten Berlijn en Brandenburg (elk 37 %) en de Duitse Bondsregering (26 %) als aandeelhouders. Tot 2003 had deze holding twee dochterondernemingen: de Berliner Flughafen-Gesellschaft mbH (hierna „BFG” genoemd), de exploitant van de luchthavens Tegel en Tempelhof, en Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH (hierna „FBS” genoemd), de exploitant van de luchthaven Schönefeld. In oktober 2003 fuseerden BBF en FBS en werd BFG een dochteronderneming van FBS. Op 1 januari 2012 werd de naam FBS veranderd in „Flughafen Berlin Brandenburg GmbH” (hierna „FBB” genoemd). |
| --- | --- |

(11)

De drie Berlijnse luchthavens werden oorspronkelijk om historische redenen door verschillende ondernemingen geëxploiteerd. In het kader van de hereniging werden zij in één enkele holding ondergebracht, de „Berlin Brandenburg Flughafen Holding GmbH” (hierna „BBF” genoemd) met de deelstaten Berlijn en Brandenburg (elk 37 %) en de Duitse Bondsregering (26 %) als aandeelhouders. Tot 2003 had deze holding twee dochterondernemingen: de Berliner Flughafen-Gesellschaft mbH (hierna „BFG” genoemd), de exploitant van de luchthavens Tegel en Tempelhof, en Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH (hierna „FBS” genoemd), de exploitant van de luchthaven Schönefeld. In oktober 2003 fuseerden BBF en FBS en werd BFG een dochteronderneming van FBS. Op 1 januari 2012 werd de naam FBS veranderd in „Flughafen Berlin Brandenburg GmbH” (hierna „FBB” genoemd).

| (12) | In de jaren negentig werd al snel duidelijk dat een efficiënte benutting van de aanwezige luchthavencapaciteit — die tot dan toe over de Berlijnse agglomeratie verspreid was als gevolg van de politieke deling van de stad — absoluut noodzakelijk was. De algemene verwachting was immers dat het luchtverkeer van en naar Berlijn zou toenemen, deels omdat Berlijn opnieuw de hoofdstad van Duitsland zou worden (zie tabel 1).

  Tabel 1


  Verkeersvolume op de Berlijnse luchthavens (in miljoenen passagiers)









  Jaar | Schönefeld | Tegel | Tempelhof |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1991 | 1,1 | 6,7 | n.v.t. |
| 1992 | 1,4 | 6,6 | n.v.t. |
| 1993 | 1,6 | 7 | 1,1 |
| 1994 | 1,8 | 7,2 | n.v.t. |
| 1995 | 1,9 | 8,2 | n.v.t. |
| 1996 | 1,8 | 8,3 | n.v.t. |
| 1997 | 1,9 | 8,6 | n.v.t. |
| 1998 | 1,9 | 8,8 | 0,9 |
| 1999 | 1,9 | 9,5 | n.v.t. |
| 2000 | 2,1 | 10,3 | n.v.t. |
| 2001 | 1,9 | 9,9 | n.v.t. |
| 2002 | 1,6 | 9,1 | n.v.t. |
| 2003 | 1,7 | 11,1 | 0,5 |
| 2004 | 3,3 | 11 | 0,4 |
| 2005 | 5 | 11,5 | 0,5 |
| 2006 | 6 | 11,8 | 0,6 |
| 2007 | 6,3 | 13,5 | 0,4 |
| 2008 | 6,6 | 14,5 | 0,4 |
| 2009 | 6,8 | 14,2 | Gesloten |
| 2010 | 7,3 | 15,0 | Gesloten |
| 2011 | 7,1 | 16,9 | Gesloten |
| 2012 | 7,1 | 18,2 | Gesloten |
| Bron: | Gegevens uit het Besluit van de Commissie betreffende staatssteunmaatregel nr. NN 25/09 (ex N 167/09) — Duitsland — Finanzierung des Flughafens Berlin Brandenburg International (PB C 179 van 1.8.2009, blz. 5), geactualiseerd met informatie uit de jaarverslagen van FBB. |

(12)

In de jaren negentig werd al snel duidelijk dat een efficiënte benutting van de aanwezige luchthavencapaciteit — die tot dan toe over de Berlijnse agglomeratie verspreid was als gevolg van de politieke deling van de stad — absoluut noodzakelijk was. De algemene verwachting was immers dat het luchtverkeer van en naar Berlijn zou toenemen, deels omdat Berlijn opnieuw de hoofdstad van Duitsland zou worden (zie tabel 1).

Tabel 1

Verkeersvolume op de Berlijnse luchthavens (in miljoenen passagiers)

Jaar

Schönefeld

Tegel

Tempelhof

1991

1,1

6,7

n.v.t.

1992

1,4

6,6

n.v.t.

1993

1,6

7

1,1

1994

1,8

7,2

n.v.t.

1995

1,9

8,2

n.v.t.

1996

1,8

8,3

n.v.t.

1997

1,9

8,6

n.v.t.

1998

1,9

8,8

0,9

1999

1,9

9,5

n.v.t.

2000

2,1

10,3

n.v.t.

2001

1,9

9,9

n.v.t.

2002

1,6

9,1

n.v.t.

2003

1,7

11,1

0,5

2004

3,3

11

0,4

2005

5

11,5

0,5

2006

6

11,8

0,6

2007

6,3

13,5

0,4

2008

6,6

14,5

0,4

2009

6,8

14,2

Gesloten

2010

7,3

15,0

Gesloten

2011

7,1

16,9

Gesloten

2012

7,1

18,2

Gesloten

Bron:

Gegevens uit het Besluit van de Commissie betreffende staatssteunmaatregel nr. NN 25/09 (ex N 167/09) — Duitsland — Finanzierung des Flughafens Berlin Brandenburg International (PB C 179 van 1.8.2009, blz. 5), geactualiseerd met informatie uit de jaarverslagen van FBB.

| (13) | Tegen deze achtergrond werd meteen na de Duitse eenwording de mogelijkheid van één enkele luchthaven voor de regio Berlijn-Brandenburg besproken. Op grond van de prognoses inzake de passagiersaantallen van de Berlijnse luchthavens werd aangenomen dat een toename van het luchtverkeer slechts efficiënt het hoofd kon worden geboden met één enkele luchthaven van passende omvang en voorzien van de modernste technologie. |
| --- | --- |

(13)

Tegen deze achtergrond werd meteen na de Duitse eenwording de mogelijkheid van één enkele luchthaven voor de regio Berlijn-Brandenburg besproken. Op grond van de prognoses inzake de passagiersaantallen van de Berlijnse luchthavens werd aangenomen dat een toename van het luchtverkeer slechts efficiënt het hoofd kon worden geboden met één enkele luchthaven van passende omvang en voorzien van de modernste technologie.

| (14) | In januari 1992 werd begonnen met de planning voor de aanleg van één enkele Berlijnse luchthaven. In dit verband werd op 20 juni 1993 bekendgemaakt dat het gebied ten zuiden van Schönefeld, evenals de luchtvaartterreinen Sperenberg en Jüterbog, als mogelijke locaties voor de aanleg van een nieuwe luchthaven waren aangewezen. Tegel en Tempelhof werden om twee redenen niet als potentiële kandidaten beschouwd: ten eerste wegens de negatieve effecten van deze in een stedelijk gebied gelegen luchthavens op de omwonenden (met name in de vorm van geluidshinder), en ten tweede omdat het niet mogelijk was deze luchthavens voldoende uit te breiden om de voor de nieuwe luchthaven van Berlijn vereiste omvang te bereiken. In laatste instantie berustte de keuze voor Schönefeld op de betrekkelijke nabijheid van het stadscentrum (hoewel de luchthaven buiten de stad ligt) en de goede weg- en spoorverbinding. Derhalve werd besloten de bestaande luchthaven Schönefeld uit te breiden en te moderniseren en tot hoofdluchthaven van Berlijn te maken met de naam Berlin-Brandenburg Willy Brandt („BER”), en de luchthavens Tegel en Tempelhof te sluiten. Dit besluit werd op 28 mei 1996 geformaliseerd met een overeenkomst tussen de Duitse bondsregering en de deelstaten Berlijn en Brandenburg. |
| --- | --- |

(14)

In januari 1992 werd begonnen met de planning voor de aanleg van één enkele Berlijnse luchthaven. In dit verband werd op 20 juni 1993 bekendgemaakt dat het gebied ten zuiden van Schönefeld, evenals de luchtvaartterreinen Sperenberg en Jüterbog, als mogelijke locaties voor de aanleg van een nieuwe luchthaven waren aangewezen. Tegel en Tempelhof werden om twee redenen niet als potentiële kandidaten beschouwd: ten eerste wegens de negatieve effecten van deze in een stedelijk gebied gelegen luchthavens op de omwonenden (met name in de vorm van geluidshinder), en ten tweede omdat het niet mogelijk was deze luchthavens voldoende uit te breiden om de voor de nieuwe luchthaven van Berlijn vereiste omvang te bereiken. In laatste instantie berustte de keuze voor Schönefeld op de betrekkelijke nabijheid van het stadscentrum (hoewel de luchthaven buiten de stad ligt) en de goede weg- en spoorverbinding. Derhalve werd besloten de bestaande luchthaven Schönefeld uit te breiden en te moderniseren en tot hoofdluchthaven van Berlijn te maken met de naam Berlin-Brandenburg Willy Brandt („BER”), en de luchthavens Tegel en Tempelhof te sluiten. Dit besluit werd op 28 mei 1996 geformaliseerd met een overeenkomst tussen de Duitse bondsregering en de deelstaten Berlijn en Brandenburg.

| (15) | De aandeelhouders van BBF waren voornemens om het BER-project met een particuliere eigenaar en exploitant uit te voeren. In 1997 werd besloten de luchthaven te privatiseren, wat inhield dat alle BBF-aandelen aan een particuliere investeerder verkocht moesten worden en aan de toekomstige koper een concessie voor de luchthaven moest worden verleend. |
| --- | --- |

(15)

De aandeelhouders van BBF waren voornemens om het BER-project met een particuliere eigenaar en exploitant uit te voeren. In 1997 werd besloten de luchthaven te privatiseren, wat inhield dat alle BBF-aandelen aan een particuliere investeerder verkocht moesten worden en aan de toekomstige koper een concessie voor de luchthaven moest worden verleend.

| (16) | De aandeelhouders van BBF en de aspirant-kopers konden echter niet tot overeenstemming komen. Daarom verklaarden de eigenaars in 2003 dat de privatisering mislukt was en maakten zij bekend dat de luchthaven thans onder leiding van de overheid moest worden gebouwd (5). |
| --- | --- |

(16)

De aandeelhouders van BBF en de aspirant-kopers konden echter niet tot overeenstemming komen. Daarom verklaarden de eigenaars in 2003 dat de privatisering mislukt was en maakten zij bekend dat de luchthaven thans onder leiding van de overheid moest worden gebouwd (5).

3.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN EN ACHTERGROND

3.1.   De zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst

| (17) | BBF en BGF hebben op 6 augustus 1992 een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst („Beherrschungs- und Gewinnabführungsvertrag”) gesloten. Deze overeenkomst zou oorspronkelijk vijf jaar van kracht zijn, met de mogelijkheid tot stilzwijgende verlenging met twee jaar en een opzegtermijn van één jaar. Tussen BBF en FBS werd een soortgelijke overeenkomst gesloten. Volgens het Duitse recht betreft een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen een onderneming en een dochteronderneming een overeenkomst waarmee de dochteronderneming de bedrijfsvoering aan de moederonderneming overdraagt. Bovendien is de dochteronderneming verplicht haar winst aan de moederonderneming af te dragen of de moederonderneming met de compensatie van haar verliezen te belasten. In de praktijk worden in het kader van een dergelijke overeenkomst de winsten en verliezen van de moeder- en de dochteronderneming samengeteld en dienovereenkomstig belast. Op grond van de tussen BBF en haar dochterondernemingen gesloten zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomsten werden de verschillende ondernemingen wat de vennootschapsbelasting betreft als één belastingplichtige beschouwd. |
| --- | --- |

(17)

BBF en BGF hebben op 6 augustus 1992 een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst („Beherrschungs- und Gewinnabführungsvertrag”) gesloten. Deze overeenkomst zou oorspronkelijk vijf jaar van kracht zijn, met de mogelijkheid tot stilzwijgende verlenging met twee jaar en een opzegtermijn van één jaar. Tussen BBF en FBS werd een soortgelijke overeenkomst gesloten. Volgens het Duitse recht betreft een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen een onderneming en een dochteronderneming een overeenkomst waarmee de dochteronderneming de bedrijfsvoering aan de moederonderneming overdraagt. Bovendien is de dochteronderneming verplicht haar winst aan de moederonderneming af te dragen of de moederonderneming met de compensatie van haar verliezen te belasten. In de praktijk worden in het kader van een dergelijke overeenkomst de winsten en verliezen van de moeder- en de dochteronderneming samengeteld en dienovereenkomstig belast. Op grond van de tussen BBF en haar dochterondernemingen gesloten zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomsten werden de verschillende ondernemingen wat de vennootschapsbelasting betreft als één belastingplichtige beschouwd.

| (18) | Door de fusie tussen BBF en FBS gingen de rechten en plichten van BBF die in de met BFG gesloten zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst van 6 augustus 1992 waren vastgelegd, in 2003 op FBS over. Bovendien was de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen BBF en FBS niet meer van belang voor de fusie. Daarom wordt deze overeenkomst in het onderhavige besluit verder buiten beschouwing gelaten. |
| --- | --- |

(18)

Door de fusie tussen BBF en FBS gingen de rechten en plichten van BBF die in de met BFG gesloten zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst van 6 augustus 1992 waren vastgelegd, in 2003 op FBS over. Bovendien was de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen BBF en FBS niet meer van belang voor de fusie. Daarom wordt deze overeenkomst in het onderhavige besluit verder buiten beschouwing gelaten.

| (19) | In de praktijk leidde de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen BBF en BFG van 6 augustus 1992 er — althans in sommige jaren — toe dat de bij de exploitatie van de luchthaven Schönefeld ontstane verliezen werden gecompenseerd met de winst die met de exploitatie van de luchthaven Tegel werd behaald. |
| --- | --- |

(19)

In de praktijk leidde de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen BBF en BFG van 6 augustus 1992 er — althans in sommige jaren — toe dat de bij de exploitatie van de luchthaven Schönefeld ontstane verliezen werden gecompenseerd met de winst die met de exploitatie van de luchthaven Tegel werd behaald.

| (20) | In feite kampte de luchthaven Schönefeld ten minste tot 2006 met exploitatieverliezen. Dit blijkt uit de in de onderstaande tabel weergegeven EBITDA (6) en EBIT (7) van de luchthaven voor de periode 2003 tot en met 2006, op grond van de inkomsten en uitgaven die rechtstreeks met de exploitatie van de luchthaven verband hielden.

  Tabel 2


  EBITDA en EBIT van Schönefeld van 2003 t.e.m. 2006










  EBITDA/EBIT
  (in miljoen EUR) | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| EBITDA | [...] (8) | [...] | [...] | [...] |
| EBIT | [...] | [...] | [...] | [...] |

(20)

In feite kampte de luchthaven Schönefeld ten minste tot 2006 met exploitatieverliezen. Dit blijkt uit de in de onderstaande tabel weergegeven EBITDA (6) en EBIT (7) van de luchthaven voor de periode 2003 tot en met 2006, op grond van de inkomsten en uitgaven die rechtstreeks met de exploitatie van de luchthaven verband hielden.

Tabel 2

EBITDA en EBIT van Schönefeld van 2003 t.e.m. 2006

EBITDA/EBIT

(in miljoen EUR)

2003

2004

2005

2006

EBITDA

[...] (8)

[...]

[...]

[...]

EBIT

[...]

[...]

[...]

[...]

| (21) | De slechte resultaten van de luchthaven Schönefeld tastten de winstgevendheid van de groep bestaande uit FBS, BFG en — tot 2003 — de holding BBF (hierna de „FBS-groep” genoemd) echter niet aan. De FBS-groep bleef steeds in staat voldoende eigen middelen beschikbaar te stellen dan wel de nodige financiële middelen op de markt op te nemen. Voor zover het de Commissie bekend is, heeft de FBS-groep uitsluitend overheidsmiddelen uit externe bronnen ontvangen in verband met de financiering van het BER-project, en dus met instemming van de Commissie. (9) |
| --- | --- |

(21)

De slechte resultaten van de luchthaven Schönefeld tastten de winstgevendheid van de groep bestaande uit FBS, BFG en — tot 2003 — de holding BBF (hierna de „FBS-groep” genoemd) echter niet aan. De FBS-groep bleef steeds in staat voldoende eigen middelen beschikbaar te stellen dan wel de nodige financiële middelen op de markt op te nemen. Voor zover het de Commissie bekend is, heeft de FBS-groep uitsluitend overheidsmiddelen uit externe bronnen ontvangen in verband met de financiering van het BER-project, en dus met instemming van de Commissie. (9)

| (22) | Deze situatie was vooral te danken aan de relatief goede resultaten van Tegel, waardoor de negatieve gevolgen van de exploitatieverliezen van Schönefeld voor de FBS-groep beperkt bleven. In de periode 1990-2005 was Tegel, in tegenstelling tot Schönefeld en Tempelhof, een moderne luchthaven die door alle belangrijke internationale Full Service Carriers (luchtvaartmaatschappijen met een uitgebreid aanbod van diensten) die op Berlijn vlogen, gebruikt werd. Verder werd Tegel door bepaalde categorieën passagiers en luchtvaartmaatschappijen als de meest aantrekkelijke luchthaven in de agglomeratie Berlijn beschouwd. Bovendien deed zich in het luchtvervoer van passagiers in Berlijn tussen 1990 en 2005 een algemene opwaartse trend voor, die de FBS-groep als geheel ten goede kwam. |
| --- | --- |

(22)

Deze situatie was vooral te danken aan de relatief goede resultaten van Tegel, waardoor de negatieve gevolgen van de exploitatieverliezen van Schönefeld voor de FBS-groep beperkt bleven. In de periode 1990-2005 was Tegel, in tegenstelling tot Schönefeld en Tempelhof, een moderne luchthaven die door alle belangrijke internationale Full Service Carriers (luchtvaartmaatschappijen met een uitgebreid aanbod van diensten) die op Berlijn vlogen, gebruikt werd. Verder werd Tegel door bepaalde categorieën passagiers en luchtvaartmaatschappijen als de meest aantrekkelijke luchthaven in de agglomeratie Berlijn beschouwd. Bovendien deed zich in het luchtvervoer van passagiers in Berlijn tussen 1990 en 2005 een algemene opwaartse trend voor, die de FBS-groep als geheel ten goede kwam.

| (23) | Uit tabel 1 blijkt dat het aantal passagiers per jaar in Tegel in de jaren negentig en vanaf 2004 geleidelijk is gestegen. In Schönefeld nam het aantal passagiers per jaar in de eerste helft van de jaren negentig sterk toe (van 1,1 miljoen tot 1,9 miljoen passagiers tussen 1991 en 1995), waarna het in de tweede helft van dat decennium stagneerde en in de jaren 2000 tot 2003 terugliep (van 2,1 miljoen tot 1,7 miljoen passagiers per jaar). Tussen 1991 en 2003 werd het grootste deel van de verkeerstoename in Berlijn — in absolute cijfers — door Tegel en niet door Schönefeld opgevangen. Terwijl het aantal passagiers in Schönefeld in de betrokken periode met 600 000 per jaar toenam, steeg het in Tegel met maar liefst 4,4 miljoen. Zoals uit Tabel 1 blijkt, nam het verkeersvolume op beide luchthavens tussen 2003 en 2012 voortdurend toe: met 417 % in Schönefeld (van 1,7 miljoen tot 7,1 miljoen passagiers per jaar) en met 63 % in Tegel (van 11,1 miljoen tot 18,2 passagiers per jaar). In tegenstelling tot de periode 1991-2003 was de toename van het verkeer op beide luchthavens in absolute cijfers vrijwel gelijk, wat betekent dat de toename in Schönefeld procentueel aanzienlijk groter was dan in Tegel. |
| --- | --- |

(23)

Uit tabel 1 blijkt dat het aantal passagiers per jaar in Tegel in de jaren negentig en vanaf 2004 geleidelijk is gestegen. In Schönefeld nam het aantal passagiers per jaar in de eerste helft van de jaren negentig sterk toe (van 1,1 miljoen tot 1,9 miljoen passagiers tussen 1991 en 1995), waarna het in de tweede helft van dat decennium stagneerde en in de jaren 2000 tot 2003 terugliep (van 2,1 miljoen tot 1,7 miljoen passagiers per jaar). Tussen 1991 en 2003 werd het grootste deel van de verkeerstoename in Berlijn — in absolute cijfers — door Tegel en niet door Schönefeld opgevangen. Terwijl het aantal passagiers in Schönefeld in de betrokken periode met 600 000 per jaar toenam, steeg het in Tegel met maar liefst 4,4 miljoen. Zoals uit Tabel 1 blijkt, nam het verkeersvolume op beide luchthavens tussen 2003 en 2012 voortdurend toe: met 417 % in Schönefeld (van 1,7 miljoen tot 7,1 miljoen passagiers per jaar) en met 63 % in Tegel (van 11,1 miljoen tot 18,2 passagiers per jaar). In tegenstelling tot de periode 1991-2003 was de toename van het verkeer op beide luchthavens in absolute cijfers vrijwel gelijk, wat betekent dat de toename in Schönefeld procentueel aanzienlijk groter was dan in Tegel.

3.2.   De tarieven op luchthaven Berlin-Schönefeld

| (24) | In de jaren negentig probeerde de FBS-groep luchtvaartmaatschappijen ertoe over te halen hun vluchten te verleggen van de vrijwel volledig bezette luchthaven Tegel naar Schönefeld, waarvan de capaciteit nog lang niet ten volle werd benut (10). Beoogd werd de congestie in Tegel op te lossen en tegelijkertijd de capaciteit van Schönefeld optimaal te benutten. Hiertoe werd zowel contact opgenomen met luchtvaartmaatschappijen die Tegel en Tempelhof reeds aandeden, als met ondernemingen die nog geen vluchten van of naar een van de Berlijnse luchthavens onderhielden. Verscheidene luchtvaartmaatschappijen gaven blijk van hun belangstelling, maar toch verplaatste geen van deze ondernemingen, om redenen van marketing, haar activiteiten naar Schönefeld. Dit was vooral te wijten aan het feit dat Schönefeld niet over een hoofdgebruiker (11) beschikte, alsook aan het feit dat de infrastructuur in Schönefeld niet zo modern was als in Tegel. Bovendien werd dit nadeel niet gecompenseerd door aantrekkelijke luchthaventarieven of andere financiële prikkels. Ook de pogingen om een deel van het vliegverkeer van Tegel naar Schönefeld te verplaatsen en bovendien luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld te vestigen die tot dusverre geen verbindingen van/naar Berlijn hadden aangeboden, mislukten toen grotendeels. Dit blijkt duidelijk uit het reeds vermelde feit dat het aantal passagiers in Schönefeld in de periode 1991-2003 slechts met 600 000 toenam, terwijl dit in dezelfde periode in Tegel met 4,4 miljoen steeg. |
| --- | --- |

(24)

In de jaren negentig probeerde de FBS-groep luchtvaartmaatschappijen ertoe over te halen hun vluchten te verleggen van de vrijwel volledig bezette luchthaven Tegel naar Schönefeld, waarvan de capaciteit nog lang niet ten volle werd benut (10). Beoogd werd de congestie in Tegel op te lossen en tegelijkertijd de capaciteit van Schönefeld optimaal te benutten. Hiertoe werd zowel contact opgenomen met luchtvaartmaatschappijen die Tegel en Tempelhof reeds aandeden, als met ondernemingen die nog geen vluchten van of naar een van de Berlijnse luchthavens onderhielden. Verscheidene luchtvaartmaatschappijen gaven blijk van hun belangstelling, maar toch verplaatste geen van deze ondernemingen, om redenen van marketing, haar activiteiten naar Schönefeld. Dit was vooral te wijten aan het feit dat Schönefeld niet over een hoofdgebruiker (11) beschikte, alsook aan het feit dat de infrastructuur in Schönefeld niet zo modern was als in Tegel. Bovendien werd dit nadeel niet gecompenseerd door aantrekkelijke luchthaventarieven of andere financiële prikkels. Ook de pogingen om een deel van het vliegverkeer van Tegel naar Schönefeld te verplaatsen en bovendien luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld te vestigen die tot dusverre geen verbindingen van/naar Berlijn hadden aangeboden, mislukten toen grotendeels. Dit blijkt duidelijk uit het reeds vermelde feit dat het aantal passagiers in Schönefeld in de periode 1991-2003 slechts met 600 000 toenam, terwijl dit in dezelfde periode in Tegel met 4,4 miljoen steeg.

| (25) | Daarom werd bekeken hoe de economische situatie van Schönefeld voorafgaand aan de opening van de luchthaven BER strategisch zou kunnen worden verbeterd. Volledige sluiting van de luchthaven werd niet als mogelijkheid in aanmerking genomen. Wel werd overlegd over, onder andere, de hoogte van de luchthaventarieven evenals over de vaststelling ervan met het oog op de verhoging van het verkeersvolume. |
| --- | --- |

(25)

Daarom werd bekeken hoe de economische situatie van Schönefeld voorafgaand aan de opening van de luchthaven BER strategisch zou kunnen worden verbeterd. Volledige sluiting van de luchthaven werd niet als mogelijkheid in aanmerking genomen. Wel werd overlegd over, onder andere, de hoogte van de luchthaventarieven evenals over de vaststelling ervan met het oog op de verhoging van het verkeersvolume.

| (26) | In Duitsland worden de vergoedingen die luchthavens aan luchtvaartmaatschappijen aanrekenen voor de beschikbaar gestelde luchthaveninfrastructuurdiensten op basis van de tariefverordening van die luchthaven berekend. Deze tariefverordeningen worden in het Duitse publicatieblad voor de luchtvaart, „Nachrichten für Luftfahrer”, bekendgemaakt. Elke luchthaven stelt zijn eigen tariefverordening vast en moet de bevoegde burgerluchtvaartautoriteiten van de betrokken deelstaat daarvan in kennis stellen. |
| --- | --- |

(26)

In Duitsland worden de vergoedingen die luchthavens aan luchtvaartmaatschappijen aanrekenen voor de beschikbaar gestelde luchthaveninfrastructuurdiensten op basis van de tariefverordening van die luchthaven berekend. Deze tariefverordeningen worden in het Duitse publicatieblad voor de luchtvaart, „Nachrichten für Luftfahrer”, bekendgemaakt. Elke luchthaven stelt zijn eigen tariefverordening vast en moet de bevoegde burgerluchtvaartautoriteiten van de betrokken deelstaat daarvan in kennis stellen.

| (27) | Sinds 2003 zijn in Schönefeld verschillende tariefverordeningen van toepassing geweest. Van 1 augustus 2003 tot 30 april 2004 was er een gemeenschappelijke tariefverordening voor Tegel, Tempelhof en Schönefeld (hierna „tariefverordening 2003” genoemd). Deze tariefverordening werd als onvoldoende aantrekkelijk beschouwd, omdat zij luchtvaartmaatschappijen niet stimuleerde nieuwe luchtverbindingen van en naar Berlijn tot stand te brengen of hun frequenties te verhogen. |
| --- | --- |

(27)

Sinds 2003 zijn in Schönefeld verschillende tariefverordeningen van toepassing geweest. Van 1 augustus 2003 tot 30 april 2004 was er een gemeenschappelijke tariefverordening voor Tegel, Tempelhof en Schönefeld (hierna „tariefverordening 2003” genoemd). Deze tariefverordening werd als onvoldoende aantrekkelijk beschouwd, omdat zij luchtvaartmaatschappijen niet stimuleerde nieuwe luchtverbindingen van en naar Berlijn tot stand te brengen of hun frequenties te verhogen.

| (28) | Tegen deze achtergrond gaven de aandeelhouders van FBS in 2003 een bedrijfsadviesbureau ([...] — hierna „het adviesbureau” genoemd) de opdracht een strategie uit te stippelen ter verbetering van de financiële situatie van Schönefeld, die snel ten uitvoer kon worden gelegd voordat BER zou worden geopend. |
| --- | --- |

(28)

Tegen deze achtergrond gaven de aandeelhouders van FBS in 2003 een bedrijfsadviesbureau ([...] — hierna „het adviesbureau” genoemd) de opdracht een strategie uit te stippelen ter verbetering van de financiële situatie van Schönefeld, die snel ten uitvoer kon worden gelegd voordat BER zou worden geopend.

| (29) | De analyse van het adviesbureau wees uit dat een aanzienlijke uitbreiding van het luchtverkeer in Berlijn om allerlei redenen mogelijk was. Volgens het adviesbureau omvatte het verzorgingsgebied („Catchment Area”) van Berlijn tot tien miljoen potentiële passagiers per jaar. Het adviesbureau noemde een reeks structurele factoren die gunstig waren voor een uitbreiding van het luchtverkeer. Tot de belangrijkste factoren behoorden het feit dat talrijke hoofdkantoren van multinationale ondernemingen in Berlijn gevestigd waren, dat Berlijn de grootste universiteitsstad van Duitsland alsmede een centrum van „etnisch vliegverkeer” (12) was, evenals de omstandigheid dat Berlijn in het begin van de jaren 2000 als een hoofdstad in ontwikkeling en als toeristische trekpleister (13) werd beschouwd. Het adviesbureau betoogde dat Berlijn in vergelijking met de luchthavens van andere hoofdsteden in 2003 nog aanzienlijke mogelijkheden had op het gebied van de vestiging en de verkeerstoename van lagekostenmaatschappijen (low-cost-carriers — hierna „LCC” genoemd). |
| --- | --- |

(29)

De analyse van het adviesbureau wees uit dat een aanzienlijke uitbreiding van het luchtverkeer in Berlijn om allerlei redenen mogelijk was. Volgens het adviesbureau omvatte het verzorgingsgebied („Catchment Area”) van Berlijn tot tien miljoen potentiële passagiers per jaar. Het adviesbureau noemde een reeks structurele factoren die gunstig waren voor een uitbreiding van het luchtverkeer. Tot de belangrijkste factoren behoorden het feit dat talrijke hoofdkantoren van multinationale ondernemingen in Berlijn gevestigd waren, dat Berlijn de grootste universiteitsstad van Duitsland alsmede een centrum van „etnisch vliegverkeer” (12) was, evenals de omstandigheid dat Berlijn in het begin van de jaren 2000 als een hoofdstad in ontwikkeling en als toeristische trekpleister (13) werd beschouwd. Het adviesbureau betoogde dat Berlijn in vergelijking met de luchthavens van andere hoofdsteden in 2003 nog aanzienlijke mogelijkheden had op het gebied van de vestiging en de verkeerstoename van lagekostenmaatschappijen (low-cost-carriers — hierna „LCC” genoemd).

| (30) | Op hetzelfde moment maakte het LCC-verkeer in heel Europa een aanzienlijke groei door (14). Uit verschillende onderzoeken bleek dat het LCC-verkeer overwegend toe te schrijven was aan nieuwe passagiers, zodat een dienovereenkomstig verkeersvolume kon worden verwacht boven op het gebruikelijke verkeer. Volgens de prognose van het adviesbureau zou het LCC-verkeer in Schönefeld op korte termijn, dat wil zeggen tussen 2003 en 2005, 600 000 tot 900 000 passagiers per jaar extra kunnen opleveren, en op middellange termijn, tussen 2005 en 2010, nog eens 300 000 extra passagiers per jaar. |
| --- | --- |

(30)

Op hetzelfde moment maakte het LCC-verkeer in heel Europa een aanzienlijke groei door (14). Uit verschillende onderzoeken bleek dat het LCC-verkeer overwegend toe te schrijven was aan nieuwe passagiers, zodat een dienovereenkomstig verkeersvolume kon worden verwacht boven op het gebruikelijke verkeer. Volgens de prognose van het adviesbureau zou het LCC-verkeer in Schönefeld op korte termijn, dat wil zeggen tussen 2003 en 2005, 600 000 tot 900 000 passagiers per jaar extra kunnen opleveren, en op middellange termijn, tussen 2005 en 2010, nog eens 300 000 extra passagiers per jaar.

| (31) | Bovendien stelde het adviesbureau vast dat de uitvoering van een strategie die gericht was op de vestiging van lagekostenmmaatschappijen in Schönefeld, slechts beperkte aanpassingen en geen omvangrijke investeringen in infrastructuur of wezenlijke veranderingen in de bestaande infrastructuur zou vergen. |
| --- | --- |

(31)

Bovendien stelde het adviesbureau vast dat de uitvoering van een strategie die gericht was op de vestiging van lagekostenmmaatschappijen in Schönefeld, slechts beperkte aanpassingen en geen omvangrijke investeringen in infrastructuur of wezenlijke veranderingen in de bestaande infrastructuur zou vergen.

| (32) | Het adviesbureau beval daarom aan een dergelijke strategie (hierna „LCC-strategie” genoemd) uit te voeren. In dit verband werd voorgesteld een combinatie van kwantumkortingen op luchthavengelden en financiële prikkels toe te passen (15). |
| --- | --- |

(32)

Het adviesbureau beval daarom aan een dergelijke strategie (hierna „LCC-strategie” genoemd) uit te voeren. In dit verband werd voorgesteld een combinatie van kwantumkortingen op luchthavengelden en financiële prikkels toe te passen (15).

| (33) | FBS besloot de LCC-strategie ten uitvoer te leggen en stelde daartoe een nieuwe tariefverordening vast („tariefverordening 2004”). Deze tariefverordening was — in tegenstelling tot de tariefverordening 2003 — speciaal op Schönefeld toegesneden. De nieuwe tariefverordening werd op 30 april 2004 aangenomen en trad op 1 mei 2004 in werking. Hierin waren de volgende tarieven opgenomen:






  a) | start- en landingsgelden, met name gebaseerd op het maximale startgewicht van het vliegtuig; |
| --- | --- | --- |

(33)

FBS besloot de LCC-strategie ten uitvoer te leggen en stelde daartoe een nieuwe tariefverordening vast („tariefverordening 2004”). Deze tariefverordening was — in tegenstelling tot de tariefverordening 2003 — speciaal op Schönefeld toegesneden. De nieuwe tariefverordening werd op 30 april 2004 aangenomen en trad op 1 mei 2004 in werking. Hierin waren de volgende tarieven opgenomen:

a)

start- en landingsgelden, met name gebaseerd op het maximale startgewicht van het vliegtuig;

| b) | passagiersbelasting op grond van het aantal vertrekkende passagiers en de bestemming; |
| --- | --- |

b)

passagiersbelasting op grond van het aantal vertrekkende passagiers en de bestemming;

| c) | parkeergelden voor vliegtuigen op grond van het maximale startgewicht van het vliegtuig evenals de gebruiksduur van het parkeerplatform. |
| --- | --- |

c)

parkeergelden voor vliegtuigen op grond van het maximale startgewicht van het vliegtuig evenals de gebruiksduur van het parkeerplatform.

| (34) | De tariefverordening omvatte verschillende financiële prikkels:






  a) | een „kwantumkorting” waarbij de passagiersbelasting naar rato van het aantal vervoerde passagiers werd terugbetaald, en wel als volgt:

  Tabel 3


  Kwantumkorting volgens tariefverordening 2004







  Aantal passagiers per jaar | Terugbetalingspercentage
  (%) |
| --- | --- | --- | --- |
| Meer dan 50 000 | 5 |
| Meer dan 100 000 | 10 |
| Meer dan 150 000 | 15 |
| Meer dan 250 000 | 20 |

(34)

De tariefverordening omvatte verschillende financiële prikkels:

a)

een „kwantumkorting” waarbij de passagiersbelasting naar rato van het aantal vervoerde passagiers werd terugbetaald, en wel als volgt:

Tabel 3

Kwantumkorting volgens tariefverordening 2004

Aantal passagiers per jaar

Terugbetalingspercentage

(%)

Meer dan 50 000

5

Meer dan 100 000

10

Meer dan 150 000

15

Meer dan 250 000

20

| b) | een „groeiprikkel” in de vorm van een „bestemmingsstimulans” en een „frequentiestimulans” die werd toegekend voor het tot stand brengen van nieuwe verbindingen vanaf Schönefeld en de uitbreiding van de frequenties van de bestaande verbindingen vanaf Schönefeld. De bestemmingsstimulans bedroeg in het eerste jaar 80 %, in het tweede jaar 60 %, in het derde jaar 40 % en in het vierde jaar 20 % van het basistarief van de landingsgelden (gedefinieerd als de som van de toepasselijke start- en landingsgelden en de passagiersbelasting voor de desbetreffende vliegbewegingen). De frequentiestimulans bedroeg in het eerste jaar 60 % en in het tweede jaar 40 % van het basistarief van de landingsgelden. Voor het vastleggen van de precieze voorwaarden moest telkens een bilaterale overeenkomst tussen de FBS en de luchtvaartmaatschappij worden gesloten. |
| --- | --- |

b)

een „groeiprikkel” in de vorm van een „bestemmingsstimulans” en een „frequentiestimulans” die werd toegekend voor het tot stand brengen van nieuwe verbindingen vanaf Schönefeld en de uitbreiding van de frequenties van de bestaande verbindingen vanaf Schönefeld. De bestemmingsstimulans bedroeg in het eerste jaar 80 %, in het tweede jaar 60 %, in het derde jaar 40 % en in het vierde jaar 20 % van het basistarief van de landingsgelden (gedefinieerd als de som van de toepasselijke start- en landingsgelden en de passagiersbelasting voor de desbetreffende vliegbewegingen). De frequentiestimulans bedroeg in het eerste jaar 60 % en in het tweede jaar 40 % van het basistarief van de landingsgelden. Voor het vastleggen van de precieze voorwaarden moest telkens een bilaterale overeenkomst tussen de FBS en de luchtvaartmaatschappij worden gesloten.

| (35) | De tariefverordening 2004 werd in juli 2005 opnieuw gewijzigd. Deze wijziging hield in dat luchtvaartmaatschappijen voor de bestemmingsstimulans in aanmerking bleven komen wanneer zij nieuwe verbindingen vanaf de Berlijnse luchthavens tot stand brachten, d.w.z. routes naar bestemmingen die aanvankelijk niet via rechtstreekse vluchten met Berlijn waren verbonden. Vóór de wijziging gold de bestemmingsstimulans voor nieuwe verbindingen vanaf Schönefeld, ook wanneer dezelfde route door rechtstreekse vluchten vanaf andere Berlijnse luchthavens bediend werd. |
| --- | --- |

(35)

De tariefverordening 2004 werd in juli 2005 opnieuw gewijzigd. Deze wijziging hield in dat luchtvaartmaatschappijen voor de bestemmingsstimulans in aanmerking bleven komen wanneer zij nieuwe verbindingen vanaf de Berlijnse luchthavens tot stand brachten, d.w.z. routes naar bestemmingen die aanvankelijk niet via rechtstreekse vluchten met Berlijn waren verbonden. Vóór de wijziging gold de bestemmingsstimulans voor nieuwe verbindingen vanaf Schönefeld, ook wanneer dezelfde route door rechtstreekse vluchten vanaf andere Berlijnse luchthavens bediend werd.

| (36) | Op 19 januari 2006 werd opnieuw een tariefverordening („tariefverordening 2006”) vastgesteld die met terugwerkende kracht op 1 januari 2006 in werking trad. Hierbij werd de frequentiestimulans van de tariefverordening 2004 afgeschaft. De tariefverordening 2006 omvatte in wezen drie verschillende financiële prikkels: steun ter bevordering van de groei („Wachstumsförderbetrag”) (16), d.w.z. een stimuleringsmaatregel om het tonnage of het passagiersvolume per vliegbeweging te verhogen, steun ter uitbreiding van het aantal bestemmingen („Destinationsförderbetrag”) met het oog op de totstandbrenging van nieuwe rechtstreekse verbindingen tussen Berlijn en nieuwe bestemmingsluchthavens, en een kwantumkorting („Passagiermengenrabatt”), gebaseerd op de passagiersaantallen. |
| --- | --- |

(36)

Op 19 januari 2006 werd opnieuw een tariefverordening („tariefverordening 2006”) vastgesteld die met terugwerkende kracht op 1 januari 2006 in werking trad. Hierbij werd de frequentiestimulans van de tariefverordening 2004 afgeschaft. De tariefverordening 2006 omvatte in wezen drie verschillende financiële prikkels: steun ter bevordering van de groei („Wachstumsförderbetrag”) (16), d.w.z. een stimuleringsmaatregel om het tonnage of het passagiersvolume per vliegbeweging te verhogen, steun ter uitbreiding van het aantal bestemmingen („Destinationsförderbetrag”) met het oog op de totstandbrenging van nieuwe rechtstreekse verbindingen tussen Berlijn en nieuwe bestemmingsluchthavens, en een kwantumkorting („Passagiermengenrabatt”), gebaseerd op de passagiersaantallen.

| (37) | Volgens de tariefverordening 2006 moest een luchtvaartmaatschappij bij de openstelling van een nieuwe verbinding vanaf Berlijn kiezen tussen de bestemmingssteun en de groeisteun. Deze keuze moest vóór de openstelling van de nieuwe verbinding gemaakt worden, en deze eenmalige beslissing was bindend. |
| --- | --- |

(37)

Volgens de tariefverordening 2006 moest een luchtvaartmaatschappij bij de openstelling van een nieuwe verbinding vanaf Berlijn kiezen tussen de bestemmingssteun en de groeisteun. Deze keuze moest vóór de openstelling van de nieuwe verbinding gemaakt worden, en deze eenmalige beslissing was bindend.

| (38) | De bestemmingssteun bedroeg in de eerste dienstregelingsperiode na de openstelling van de nieuwe verbinding 80 %, in de tweede dienstregelingsperiode 60 %, in de derde 40 %, in de vierde 20 % en in de vijfde 10 % van het basistarief van de landingsgelden. Bovendien werden de luchtvaartmaatschappijen verplicht de bestemmingssteun terug te betalen indien zij de nieuwe verbinding binnen een periode van vijf jaar weer opgaven: in de eerste dienstregelingsperiode 60 % van de verschuldigde landingsgelden, in de tweede dienstregelingsperiode 40 %, in de derde 20 % in de vierde 10 % en in de vijfde 0 %. |
| --- | --- |

(38)

De bestemmingssteun bedroeg in de eerste dienstregelingsperiode na de openstelling van de nieuwe verbinding 80 %, in de tweede dienstregelingsperiode 60 %, in de derde 40 %, in de vierde 20 % en in de vijfde 10 % van het basistarief van de landingsgelden. Bovendien werden de luchtvaartmaatschappijen verplicht de bestemmingssteun terug te betalen indien zij de nieuwe verbinding binnen een periode van vijf jaar weer opgaven: in de eerste dienstregelingsperiode 60 % van de verschuldigde landingsgelden, in de tweede dienstregelingsperiode 40 %, in de derde 20 % in de vierde 10 % en in de vijfde 0 %.

| (39) | Luchtvaartmaatschappijen konden een beroep doen op groeisteun indien zij ten opzichte van het vorige jaar een groter tonnage of passagiersvolume per vliegbeweging hadden bereikt. De groeisteun werd berekend op basis van de in de tariefverordening opgenomen tabel, naar gelang van het niveau van de bereikte groei; op grond hiervan werden de degressief gestaffelde kortingen op de start- en landingsgelden vastgesteld. De groeisteun werd ten hoogste vijf jaar toegekend. |
| --- | --- |

(39)

Luchtvaartmaatschappijen konden een beroep doen op groeisteun indien zij ten opzichte van het vorige jaar een groter tonnage of passagiersvolume per vliegbeweging hadden bereikt. De groeisteun werd berekend op basis van de in de tariefverordening opgenomen tabel, naar gelang van het niveau van de bereikte groei; op grond hiervan werden de degressief gestaffelde kortingen op de start- en landingsgelden vastgesteld. De groeisteun werd ten hoogste vijf jaar toegekend.

| (40) | De „kwantumkorting ten aanzien van de passagiersaantallen” werd daarentegen ten opzichte van de tariefverordening 2004 slechts in beperkte mate gewijzigd en uitgebreid. Volgens de tariefverordening 2006 bestond de kwantumkorting in verband met het passagiersvolume, thans „volumesteun” genoemd, in een proportionele terugbetaling van de start- en landingsgelden evenals van de passagiersbelasting naar gelang van het aantal vervoerde passagiers. Deze kortingen waren als volgt:

  Tabel 4


  Volumesteun: kortingen volgens tariefverordening 2006







  Aantal passagiers per jaar | Terugbetalingspercentage
  (%) |
| --- | --- | --- |
| Meer dan 50 000 | 5 |
| Meer dan 100 000 | 10 |
| Meer dan 250 000 | 15 |
| Meer dan 500 000 | 20 |
| Meer dan 1 miljoen | 30 |
| Meer dan 2 miljoen | 40 |

(40)

De „kwantumkorting ten aanzien van de passagiersaantallen” werd daarentegen ten opzichte van de tariefverordening 2004 slechts in beperkte mate gewijzigd en uitgebreid. Volgens de tariefverordening 2006 bestond de kwantumkorting in verband met het passagiersvolume, thans „volumesteun” genoemd, in een proportionele terugbetaling van de start- en landingsgelden evenals van de passagiersbelasting naar gelang van het aantal vervoerde passagiers. Deze kortingen waren als volgt:

Tabel 4

Volumesteun: kortingen volgens tariefverordening 2006

Aantal passagiers per jaar

Terugbetalingspercentage

(%)

Meer dan 50 000

5

Meer dan 100 000

10

Meer dan 250 000

15

Meer dan 500 000

20

Meer dan 1 miljoen

30

Meer dan 2 miljoen

40

3.3.   Individuele overeenkomsten tussen FBS en bepaalde luchtvaartmaatschappijen

3.3.1.   Vestiging van easyJet als hoofdgebruiker op Schönefeld

| (41) | In 2003 startte FBS, in het kader van de uitvoering van de LCC-strategie in Schönefeld, onderhandelingen met easyJet Airline Company Ltd (hierna „easyJet” genoemd) omdat deze maatschappij op zoek was naar een locatie voor een nieuwe thuishaven op het Europese vasteland. In ruil voor aantrekkelijke luchthavengelden en andere financiële prikkels bood easyJet aan in het eerste jaar van haar activiteiten (2004) vier toestellen op Schönefeld te stationeren, gevolgd door zes toestellen in het tweede jaar en vervolgens één toestel per jaar tussen 2006 en 2009. Volgens Duitsland beschouwde FBS dit als een goede gelegenheid een reeds op de markt aanwezige LCC als hoofdgebruiker op Schönefeld te vestigen. |
| --- | --- |

(41)

In 2003 startte FBS, in het kader van de uitvoering van de LCC-strategie in Schönefeld, onderhandelingen met easyJet Airline Company Ltd (hierna „easyJet” genoemd) omdat deze maatschappij op zoek was naar een locatie voor een nieuwe thuishaven op het Europese vasteland. In ruil voor aantrekkelijke luchthavengelden en andere financiële prikkels bood easyJet aan in het eerste jaar van haar activiteiten (2004) vier toestellen op Schönefeld te stationeren, gevolgd door zes toestellen in het tweede jaar en vervolgens één toestel per jaar tussen 2006 en 2009. Volgens Duitsland beschouwde FBS dit als een goede gelegenheid een reeds op de markt aanwezige LCC als hoofdgebruiker op Schönefeld te vestigen.

| (42) | Op 19 december 2003 sloten FBS en easyJet een overeenkomst (hierna de „easyJet-overeenkomst van 2003”) genoemd, waarin de genoemde voorwaarden waren opgenomen. In deze overeenkomst werd een speciale tariefstructuur voor easyJet opgenomen, die in zoverre van de toepasselijke tariefverordening afweek dat zij enkel tarieven op grond van vertrekkende passagiers bevatte. Daarnaast werd een kortingensysteem ingevoerd, gebaseerd op het aantal extra passagiers dat door easyJet in het betrokken jaar vervoerd was ten opzichte van het voorgaande jaar. Dit speciale kortingensysteem werd later onder de benaming „groeisteun” in de tariefverordening 2006 opgenomen (zie overwegingen 36 en 39). Bovendien kwamen FBS en easyJet bestemmingssteun overeen in de vorm van een eenmalige betaling van [...] EUR voor elke nieuwe dagelijkse rotatie (frequentie) die easyJet zou uitvoeren. De betalingen uit hoofde van dit systeem werden echter in 2004 gestaakt. In totaal werden in het kader van het systeem 19 nieuwe dagelijkse rotaties van easyJet gesteund. |
| --- | --- |

(42)

Op 19 december 2003 sloten FBS en easyJet een overeenkomst (hierna de „easyJet-overeenkomst van 2003”) genoemd, waarin de genoemde voorwaarden waren opgenomen. In deze overeenkomst werd een speciale tariefstructuur voor easyJet opgenomen, die in zoverre van de toepasselijke tariefverordening afweek dat zij enkel tarieven op grond van vertrekkende passagiers bevatte. Daarnaast werd een kortingensysteem ingevoerd, gebaseerd op het aantal extra passagiers dat door easyJet in het betrokken jaar vervoerd was ten opzichte van het voorgaande jaar. Dit speciale kortingensysteem werd later onder de benaming „groeisteun” in de tariefverordening 2006 opgenomen (zie overwegingen 36 en 39). Bovendien kwamen FBS en easyJet bestemmingssteun overeen in de vorm van een eenmalige betaling van [...] EUR voor elke nieuwe dagelijkse rotatie (frequentie) die easyJet zou uitvoeren. De betalingen uit hoofde van dit systeem werden echter in 2004 gestaakt. In totaal werden in het kader van het systeem 19 nieuwe dagelijkse rotaties van easyJet gesteund.

| (43) | De oorspronkelijke looptijd van de overeenkomst tussen FBS en easyJet bedroeg tien jaar, met de mogelijkheid voor easyJet om de overeenkomst met nog eens tien jaar te verlengen. Op 11 september 2007 sloten FBS en easyJet een wijzigingsovereenkomst (hierna „easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007” genoemd), waarin de looptijd en andere voorwaarden van de oorspronkelijke overeenkomst gewijzigd werden. Met deze wijzigingsovereenkomst werd de looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003 — in haar gewijzigde vorm — beperkt tot het tijdstip waarop de luchthaven BER zou worden geopend (destijds voorzien voor 2011). Wat de luchthavengelden betreft, bevatte de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007 een „dynamische verwijzing” naar de algemene tariefverordening van de luchthaven (17). Volgens die verordening gold de in Schönefeld toepasselijke tariefverordening ook voor easyJet, zelfs indien FBS de tariefverordening na de sluiting van de overeenkomst zou wijzigen. |
| --- | --- |

(43)

De oorspronkelijke looptijd van de overeenkomst tussen FBS en easyJet bedroeg tien jaar, met de mogelijkheid voor easyJet om de overeenkomst met nog eens tien jaar te verlengen. Op 11 september 2007 sloten FBS en easyJet een wijzigingsovereenkomst (hierna „easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007” genoemd), waarin de looptijd en andere voorwaarden van de oorspronkelijke overeenkomst gewijzigd werden. Met deze wijzigingsovereenkomst werd de looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003 — in haar gewijzigde vorm — beperkt tot het tijdstip waarop de luchthaven BER zou worden geopend (destijds voorzien voor 2011). Wat de luchthavengelden betreft, bevatte de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007 een „dynamische verwijzing” naar de algemene tariefverordening van de luchthaven (17). Volgens die verordening gold de in Schönefeld toepasselijke tariefverordening ook voor easyJet, zelfs indien FBS de tariefverordening na de sluiting van de overeenkomst zou wijzigen.

| (44) | In de periode 2003-2006 nam het verkeer van easyJet op Schönefeld sterk toe. De onderneming was zelfs in staat het aantal op Schönefeld gestationeerde toestellen sneller uit te breiden dan in de overeenkomst met FBS was afgesproken. Daarmee werd Schönefeld in 2006 de grootste basis van easyJet buiten het Verenigd Koninkrijk. |
| --- | --- |

(44)

In de periode 2003-2006 nam het verkeer van easyJet op Schönefeld sterk toe. De onderneming was zelfs in staat het aantal op Schönefeld gestationeerde toestellen sneller uit te breiden dan in de overeenkomst met FBS was afgesproken. Daarmee werd Schönefeld in 2006 de grootste basis van easyJet buiten het Verenigd Koninkrijk.

| (45) | Deze situatie blijkt uit tabel 5 waarin de ontwikkeling van het verkeer van easyJet in Schönefeld wordt weergegeven (zowel in absolute cijfers als als percentage van het totale aantal passagiers in Schönefeld tussen 2004 en 2010).

  Tabel 5


  Ontwikkeling van het easyJet-verkeer in Schönefeld tussen 2004 en 2010 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| easyJet | 1 003 387 | 2 355 251 | 2 811 568 | 2 921 241 | 3 218 851 | 2 887 114 | 2 971 263 |
| Percentage easyJetpassagiers ten opzichte van het totale aantal passagiers op Schönefeld | 30 % | 46 % | 46 % | 46 % | 48 % | 42 % | 41 % |

(45)

Deze situatie blijkt uit tabel 5 waarin de ontwikkeling van het verkeer van easyJet in Schönefeld wordt weergegeven (zowel in absolute cijfers als als percentage van het totale aantal passagiers in Schönefeld tussen 2004 en 2010).

Tabel 5

Ontwikkeling van het easyJet-verkeer in Schönefeld tussen 2004 en 2010

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

easyJet

1 003 387

2 355 251

2 811 568

2 921 241

3 218 851

2 887 114

2 971 263

Percentage easyJetpassagiers ten opzichte van het totale aantal passagiers op Schönefeld

30 %

46 %

46 %

46 %

48 %

42 %

41 %

3.3.2.   Vestiging van andere luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld

| (46) | Afgezien van de vestiging van easyJet als hoofdgebruiker trachtte FBS ook andere LCC aan te trekken. In dit verband werden individuele overeenkomsten gesloten met de volgende lagekostenmaatschappijen: Germanwings GmbH („Germanwings”), Ryanair Limited („Ryanair”), Volare Airlines S.p.A. („Volare”), V-Bird Airlines bv („V-Bird”), Norwegian Air Shuttle AS („Norwegian Air Shuttle”), Icelandair Reykjavik Airport („Icelandair”) evenals de luchtvaartmaatschappij Aer Lingus Limited („Aer Lingus”) die in dit besluit als LCC wordt beschouwd (18). |
| --- | --- |

(46)

Afgezien van de vestiging van easyJet als hoofdgebruiker trachtte FBS ook andere LCC aan te trekken. In dit verband werden individuele overeenkomsten gesloten met de volgende lagekostenmaatschappijen: Germanwings GmbH („Germanwings”), Ryanair Limited („Ryanair”), Volare Airlines S.p.A. („Volare”), V-Bird Airlines bv („V-Bird”), Norwegian Air Shuttle AS („Norwegian Air Shuttle”), Icelandair Reykjavik Airport („Icelandair”) evenals de luchtvaartmaatschappij Aer Lingus Limited („Aer Lingus”) die in dit besluit als LCC wordt beschouwd (18).

| (47) | In het geval van Ryanair en Germanwings werden twee vervolgovereenkomsten gesloten, een in 2003 en een in 2004. |
| --- | --- |

(47)

In het geval van Ryanair en Germanwings werden twee vervolgovereenkomsten gesloten, een in 2003 en een in 2004.

| (48) | De overeenkomsten met Ryanair, Volare en V-Bird evenals de eerste overeenkomst met Germanwings werden gesloten vóór de vaststelling en de datum van inwerkingtreding van tariefverordening 2004 (zie overweging 33). In deze overeenkomsten werden de vanaf Schönefeld geëxploiteerde verbindingen en de dienovereenkomstige frequenties beschreven. De overeenkomsten voorzagen in financiële prikkels in de vorm van betalingen aan de individuele luchtvaartmaatschappijen waartoe was besloten om deze ondernemingen ertoe over te halen activiteiten op Schönefeld te beginnen of uit te breiden, zonder eerst op een nieuwe tariefverordening met financiële stimuleringsmaatregelen te hoeven wachten. Aan deze betalingen was de voorwaarde verbonden dat de luchtvaartmaatschappij ten minste een bepaald percentage van de vluchten die in het kader van de in de overeenkomsten vastgelegde activiteiten waren gepland, moesten uitvoeren (19). In de eerste overeenkomst met Ryanair was een betaling van [...] miljoen EUR voor een jaar (looptijd van de overeenkomst) opgenomen. De overeenkomsten met V-Bird en Volare omvatten betalingen van elk [...] miljoen EUR gedurende drie jaar, in degressieve jaarlijkse tranches. In de eerste overeenkomst met Germanwings was een betaling vastgelegd in de vorm van een degressieve korting op de toepasselijke luchthavengelden gedurende drie jaar. Bovendien was bepaald dat FBS de kosten van marketingactiviteiten ten belope van [...] EUR per jaar moest dragen. |
| --- | --- |

(48)

De overeenkomsten met Ryanair, Volare en V-Bird evenals de eerste overeenkomst met Germanwings werden gesloten vóór de vaststelling en de datum van inwerkingtreding van tariefverordening 2004 (zie overweging 33). In deze overeenkomsten werden de vanaf Schönefeld geëxploiteerde verbindingen en de dienovereenkomstige frequenties beschreven. De overeenkomsten voorzagen in financiële prikkels in de vorm van betalingen aan de individuele luchtvaartmaatschappijen waartoe was besloten om deze ondernemingen ertoe over te halen activiteiten op Schönefeld te beginnen of uit te breiden, zonder eerst op een nieuwe tariefverordening met financiële stimuleringsmaatregelen te hoeven wachten. Aan deze betalingen was de voorwaarde verbonden dat de luchtvaartmaatschappij ten minste een bepaald percentage van de vluchten die in het kader van de in de overeenkomsten vastgelegde activiteiten waren gepland, moesten uitvoeren (19). In de eerste overeenkomst met Ryanair was een betaling van [...] miljoen EUR voor een jaar (looptijd van de overeenkomst) opgenomen. De overeenkomsten met V-Bird en Volare omvatten betalingen van elk [...] miljoen EUR gedurende drie jaar, in degressieve jaarlijkse tranches. In de eerste overeenkomst met Germanwings was een betaling vastgelegd in de vorm van een degressieve korting op de toepasselijke luchthavengelden gedurende drie jaar. Bovendien was bepaald dat FBS de kosten van marketingactiviteiten ten belope van [...] EUR per jaar moest dragen.

| (49) | De andere overeenkomsten die tijdens of na de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 werden gesloten, berustten in wezen op dezelfde beginselen. In deze overeenkomsten werden eveneens de vanaf Schönefeld geëxploiteerde verbindingen en de dienovereenkomstige frequenties beschreven. Aldus konden de betreffende luchtvaartmaatschappijen verschillende financiële prikkels in aanmerking nemen. Niettemin bevatten de overeenkomsten een „dynamische verwijzing” naar de algemene tariefverordening van de luchthaven. Volgens die verordening gold de in Schönefeld toepasselijke tariefverordening ook te allen tijde voor de betreffende luchtvaartmaatschappij, zelfs indien FBS de tariefverordening na de sluiting van de overeenkomst zou wijzigen (20). De overeenkomsten bevatten clausules waarin was bepaald dat sommige in de tariefverordening vervatte prikkels slechts konden worden toegekend indien de luchtvaartmaatschappij ten minste een bepaald percentage van de in het kader van de voorgenomen activiteiten geplande vluchten zou uitvoeren. Bovendien was in enkele overeenkomsten vastgelegd dat FBS een deel van de marketingkosten van de betreffende luchtvaartmaatschappijen met subsidies zou financieren. De overeenkomst met Norwegian Air Shuttle bevatte bijvoorbeeld een eenmalige subsidie van [...] EUR van FBS ter dekking van de aantoonbare marketingkosten van de luchtvaartmaatschappij. Aer Lingus en Icelandair kregen ook eenmalige betalingen ten bedrage van [...] EUR respectievelijk [...] EUR aangeboden om een deel van hun marketingkosten te financieren. |
| --- | --- |

(49)

De andere overeenkomsten die tijdens of na de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 werden gesloten, berustten in wezen op dezelfde beginselen. In deze overeenkomsten werden eveneens de vanaf Schönefeld geëxploiteerde verbindingen en de dienovereenkomstige frequenties beschreven. Aldus konden de betreffende luchtvaartmaatschappijen verschillende financiële prikkels in aanmerking nemen. Niettemin bevatten de overeenkomsten een „dynamische verwijzing” naar de algemene tariefverordening van de luchthaven. Volgens die verordening gold de in Schönefeld toepasselijke tariefverordening ook te allen tijde voor de betreffende luchtvaartmaatschappij, zelfs indien FBS de tariefverordening na de sluiting van de overeenkomst zou wijzigen (20). De overeenkomsten bevatten clausules waarin was bepaald dat sommige in de tariefverordening vervatte prikkels slechts konden worden toegekend indien de luchtvaartmaatschappij ten minste een bepaald percentage van de in het kader van de voorgenomen activiteiten geplande vluchten zou uitvoeren. Bovendien was in enkele overeenkomsten vastgelegd dat FBS een deel van de marketingkosten van de betreffende luchtvaartmaatschappijen met subsidies zou financieren. De overeenkomst met Norwegian Air Shuttle bevatte bijvoorbeeld een eenmalige subsidie van [...] EUR van FBS ter dekking van de aantoonbare marketingkosten van de luchtvaartmaatschappij. Aer Lingus en Icelandair kregen ook eenmalige betalingen ten bedrage van [...] EUR respectievelijk [...] EUR aangeboden om een deel van hun marketingkosten te financieren.

| (50) | Onderstaande tabel bevat een overzicht van de looptijden van de verschillende overeenkomsten.

  Tabel 6


  Looptijden van de overeenkomsten tussen FBS en verschillende LCC








  Luchtvaartmaatschappij/Overeenkomst | Datum van sluiting van de overeenkomst | Beoogde looptijd (21) |
| --- | --- | --- | --- |
| Ryanair (eerste overeenkomst) | 31 maart 2003 | 1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2004 |
| Ryanair (tweede overeenkomst) | 28 april 2004 | 1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2008 |
| Germanwings (eerste overeenkomst) | 14 oktober 2003 (22) | 26 oktober 2003 t.e.m. 31 oktober 2006 |
| Germanwings (tweede overeenkomst) | 23 december 2004 | 1 mei 2004 t.e.m. 30 april 2008 |
| Volare | 22 oktober 2003 (23) | 26 oktober 2003 t.e.m. 31 maart 2007 (24) |
| V-Bird | 3 november 2003 (25) | 3 november 2003 t.e.m. 3 november 2007 (26) |
| Icelandair | 6 juni 2004 | 6 juni 2004 t.e.m. 31 maart 2009 |
| Norwegian Air Shuttle | 17 mei 2004 | 29 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009 |
| Aer Lingus | 13 mei 2004 | 30 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009 |

(50)

Onderstaande tabel bevat een overzicht van de looptijden van de verschillende overeenkomsten.

Tabel 6

Looptijden van de overeenkomsten tussen FBS en verschillende LCC

Luchtvaartmaatschappij/Overeenkomst

Datum van sluiting van de overeenkomst

Beoogde looptijd (21)

Ryanair (eerste overeenkomst)

31 maart 2003

1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2004

Ryanair (tweede overeenkomst)

28 april 2004

1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2008

Germanwings (eerste overeenkomst)

14 oktober 2003 (22)

26 oktober 2003 t.e.m. 31 oktober 2006

Germanwings (tweede overeenkomst)

23 december 2004

1 mei 2004 t.e.m. 30 april 2008

Volare

22 oktober 2003 (23)

26 oktober 2003 t.e.m. 31 maart 2007 (24)

V-Bird

3 november 2003 (25)

3 november 2003 t.e.m. 3 november 2007 (26)

Icelandair

6 juni 2004

6 juni 2004 t.e.m. 31 maart 2009

Norwegian Air Shuttle

17 mei 2004

29 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009

Aer Lingus

13 mei 2004

30 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009

| (51) | Tabel 7 geeft de verkeersontwikkeling van de betrokken luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld weer tussen 2003 en 2010.

  Tabel 7


  Ontwikkeling van de passagiersaantallen van de LCC waarop het onderzoek in de periode 2003 tot en met 2010 betrekking had














  Ontwikkeling van de passagiersaantallen van luchtvaartmaatschappijen met individuele overeenkomsten in de periode 2003 tot 2010 |
| --- | --- |
| | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| Germanwings | 71 925 | 341 980 | 826 842 | 1 249 903 | 1 393 362 | 1 284 424 | 1 255 248 | 1 197 054 |
| Ryanair | 190 635 | 239 025 | 227 168 | 358 340 | 444 956 | 756 731 | 1 193 959 | 1 386 332 |
| Norwegian Airshuttle | — | 35 381 | 59 035 | 102 682 | 169 376 | 191 742 | 204 508 | 221 237 |
| Aer Lingus | — | 31 992 | 96 991 | 119 750 | 133 014 | 142 728 | 133 670 | 123 269 |
| Icelandair | — | 7 000 | 12 937 | 15 395 | 20 027 | 21 582 | 9 655 | 8 609 |
| Volare | 19 240 | 138 828 | — | — | — | — | — | — |
| V-Bird | 10 978 | 95 925 | — | — | — | — | — | — |
| Totale percentage van deze luchtvaart-maatschappijen in het passagiersverkeer van Schönefeld | 17 % | 26 % | 24 % | 30 % | 34 % | 36 % | 41 % | 40 % |

(51)

Tabel 7 geeft de verkeersontwikkeling van de betrokken luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld weer tussen 2003 en 2010.

Tabel 7

Ontwikkeling van de passagiersaantallen van de LCC waarop het onderzoek in de periode 2003 tot en met 2010 betrekking had

Ontwikkeling van de passagiersaantallen van luchtvaartmaatschappijen met individuele overeenkomsten in de periode 2003 tot 2010

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Germanwings

71 925

341 980

826 842

1 249 903

1 393 362

1 284 424

1 255 248

1 197 054

Ryanair

190 635

239 025

227 168

358 340

444 956

756 731

1 193 959

1 386 332

Norwegian Airshuttle

—

35 381

59 035

102 682

169 376

191 742

204 508

221 237

Aer Lingus

—

31 992

96 991

119 750

133 014

142 728

133 670

123 269

Icelandair

—

7 000

12 937

15 395

20 027

21 582

9 655

8 609

Volare

19 240

138 828

—

—

—

—

—

—

V-Bird

10 978

95 925

—

—

—

—

—

—

Totale percentage van deze luchtvaart-maatschappijen in het passagiersverkeer van Schönefeld

17 %

26 %

24 %

30 %

34 %

36 %

41 %

40 %

| (52) | Over het geheel genomen heeft de uitvoering van de LCC-strategie tot een drastische toename van het verkeer in Schönefeld geleid. Zoals uit tabel 1 blijkt, is het aantal passagiers tussen 2003 en 2004 bijna verdubbeld (een stijging van 1,7 miljoen tot 3,3 miljoen). Ook daarna bleef het aantal passagiers duidelijk toenemen, tot 5 miljoen in 2005 en tot 6 miljoen in 2006. Van 2003 tot en met 2009 verviervoudigde het aantal passagiers. |
| --- | --- |

(52)

Over het geheel genomen heeft de uitvoering van de LCC-strategie tot een drastische toename van het verkeer in Schönefeld geleid. Zoals uit tabel 1 blijkt, is het aantal passagiers tussen 2003 en 2004 bijna verdubbeld (een stijging van 1,7 miljoen tot 3,3 miljoen). Ook daarna bleef het aantal passagiers duidelijk toenemen, tot 5 miljoen in 2005 en tot 6 miljoen in 2006. Van 2003 tot en met 2009 verviervoudigde het aantal passagiers.

3.4.   Terminal B en de verhuur van ruimten in deze terminal aan easyJet

| (53) | De terminals B en A in de luchthaven Schönefeld staan met elkaar in verbinding en vormen samen de noordterminal. Wat de capaciteit betreft is terminal B een van de kleinste terminals in Schönefeld. De meeste passagiers en luchtvaartmaatschappijen maken gebruik van terminal A die aanmerkelijk groter is. In terminal B bevinden zich slechts de incheckbalie voor passagiers en bagage evenals de veiligheidscontrole van passagiers. Alle overige onderdelen van de afhandelingsprocedure van passagiers worden in de aangrenzende terminal A verricht. Daartoe behoren het wachten voor het vertrek, de voorbereiding op het instappen in het vliegtuig alsook het instappen zelf. Verder komen alle passagiers en hun bagage aan in terminal A. |
| --- | --- |

(53)

De terminals B en A in de luchthaven Schönefeld staan met elkaar in verbinding en vormen samen de noordterminal. Wat de capaciteit betreft is terminal B een van de kleinste terminals in Schönefeld. De meeste passagiers en luchtvaartmaatschappijen maken gebruik van terminal A die aanmerkelijk groter is. In terminal B bevinden zich slechts de incheckbalie voor passagiers en bagage evenals de veiligheidscontrole van passagiers. Alle overige onderdelen van de afhandelingsprocedure van passagiers worden in de aangrenzende terminal A verricht. Daartoe behoren het wachten voor het vertrek, de voorbereiding op het instappen in het vliegtuig alsook het instappen zelf. Verder komen alle passagiers en hun bagage aan in terminal A.

| (54) | Ter voorbereiding op het aanzienlijke extra verkeersvolume dat op grond van de overeenkomst met easyJet van 2003 kon worden verwacht, sloot FBS in maart 2004 nog een overeenkomst met deze luchtvaartmaatschappij. Met deze tweede overeenkomst (de „easyJet-huurovereenkomst van 2004”) verleende FBS easyJet het exclusieve gebruiksrecht voor de incheckbalies en bemanningsruimten in terminal B van Schönefeld. De overeengekomen huur moest los van de luchthavengelden worden betaald. Bovendien werden easyJet zogenaamde „branding-rechten” toegekend, waardoor de luchtvaartmaatschappij haar logo op bepaalde plaatsen mocht aanbrengen. |
| --- | --- |

(54)

Ter voorbereiding op het aanzienlijke extra verkeersvolume dat op grond van de overeenkomst met easyJet van 2003 kon worden verwacht, sloot FBS in maart 2004 nog een overeenkomst met deze luchtvaartmaatschappij. Met deze tweede overeenkomst (de „easyJet-huurovereenkomst van 2004”) verleende FBS easyJet het exclusieve gebruiksrecht voor de incheckbalies en bemanningsruimten in terminal B van Schönefeld. De overeengekomen huur moest los van de luchthavengelden worden betaald. Bovendien werden easyJet zogenaamde „branding-rechten” toegekend, waardoor de luchtvaartmaatschappij haar logo op bepaalde plaatsen mocht aanbrengen.

| (55) | In de periode 2004-2007 huurde easyJet een oppervlakte van circa [...] m2 in de vorm van kantoorruimten en incheckbalies, wat neerkomt op [...] % van de totale oppervlakte van terminal B. In februari 2008 verhuisde easyJet naar aparte kantoorruimten, waardoor de door haar gebruikte kantoorruimte in terminal B tot [...] m2 werd beperkt. |
| --- | --- |

(55)

In de periode 2004-2007 huurde easyJet een oppervlakte van circa [...] m2 in de vorm van kantoorruimten en incheckbalies, wat neerkomt op [...] % van de totale oppervlakte van terminal B. In februari 2008 verhuisde easyJet naar aparte kantoorruimten, waardoor de door haar gebruikte kantoorruimte in terminal B tot [...] m2 werd beperkt.

| (56) | De vrije ruimten van terminal B, waaronder hallen en gangen evenals de daar aanwezige cafés, kunnen ook door de passagiers van andere luchtvaartmaatschappijen worden gebruikt omdat terminal A en terminal B niet van elkaar zijn gescheiden. |
| --- | --- |

(56)

De vrije ruimten van terminal B, waaronder hallen en gangen evenals de daar aanwezige cafés, kunnen ook door de passagiers van andere luchtvaartmaatschappijen worden gebruikt omdat terminal A en terminal B niet van elkaar zijn gescheiden.

| (57) | De passagiersafhandeling in terminal B verschilt van die in andere terminals door een technisch onderdeel van de veiligheidsapparatuur van het bagageafhandelingssysteem: het in terminal B gebruikte systeem is voorzien van een geïntegreerd röntgenapparaat voor de screening van bagage. In terminal A vindt de röntgencontrole plaats zodra de passagiers de incheckruimte betreden. Volgens Duitsland is de technische efficiëntie van de apparatuur in terminal B vergelijkbaar met die van het afhandelingssysteem in terminal A. |
| --- | --- |

(57)

De passagiersafhandeling in terminal B verschilt van die in andere terminals door een technisch onderdeel van de veiligheidsapparatuur van het bagageafhandelingssysteem: het in terminal B gebruikte systeem is voorzien van een geïntegreerd röntgenapparaat voor de screening van bagage. In terminal A vindt de röntgencontrole plaats zodra de passagiers de incheckruimte betreden. Volgens Duitsland is de technische efficiëntie van de apparatuur in terminal B vergelijkbaar met die van het afhandelingssysteem in terminal A.

3.5.   De maatregelen waarop de formele onderzoeksprocedure betrekking heeft

| (58) | De volgende maatregelen zijn voorwerp van de formele onderzoeksprocedure:






  — | de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst („maatregel 1”), waarvan FBS volgens het inleidingsbesluit de potentiële begunstigde was; |
| --- | --- | --- |

(58)

De volgende maatregelen zijn voorwerp van de formele onderzoeksprocedure:

—

de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst („maatregel 1”), waarvan FBS volgens het inleidingsbesluit de potentiële begunstigde was;

| — | de in de easyJet-overeenkomst van 2003 vastgelegde tariefregelingen („maatregel 2”), waarvan easyJet als potentiële begunstigde werd aangemerkt; |
| --- | --- |

—

de in de easyJet-overeenkomst van 2003 vastgelegde tariefregelingen („maatregel 2”), waarvan easyJet als potentiële begunstigde werd aangemerkt;

| — | de voorwaarden, zoals de kortingen op luchthavengelden en verschillende financiële prikkels die aan een aantal andere LCC werden aangeboden in het kader van de in tabel 6 genoemde overeenkomsten (hierna tezamen „maatregel 3” genoemd), en waarvan Ryanair, Volare, Germanwings, V-Bird, Norwegian Air Shuttle, Aer Lingus en Icelandair als potentiële begunstigden werden vermeld; |
| --- | --- |

—

de voorwaarden, zoals de kortingen op luchthavengelden en verschillende financiële prikkels die aan een aantal andere LCC werden aangeboden in het kader van de in tabel 6 genoemde overeenkomsten (hierna tezamen „maatregel 3” genoemd), en waarvan Ryanair, Volare, Germanwings, V-Bird, Norwegian Air Shuttle, Aer Lingus en Icelandair als potentiële begunstigden werden vermeld;

| — | de easyJet-huurovereenkomst van 2004 („maatregel 4”), waarvan easyJet als potentiële begunstigde werd genoemd. |
| --- | --- |

—

de easyJet-huurovereenkomst van 2004 („maatregel 4”), waarvan easyJet als potentiële begunstigde werd genoemd.

4.   REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

4.1.   Maatregel 1: de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst

| (59) | In het inleidingsbesluit merkte de Commissie op dat Schönefeld gedurende een bepaalde periode verlies had geleden en ook nu nog verliesgevend was. Bovendien stelde zij vast dat de compensatie van deze verliezen door de door BFG behaalde winst cruciaal was voor het voortbestaan van FBS. De Commissie kwam tot de voorlopige conclusie dat FBS door deze kruissubsidiëring, die voortvloeide uit de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst, een economisch voordeel had ontvangen dat zij onder normale marktvoorwaarden wellicht niet zou hebben gekregen. De Commissie beschouwde dit economisch voordeel als selectief, omdat het slechts aan één onderneming ten goede kwam. Voorts vervalste het de mededinging en had het een ongunstige invloed op het handelsverkeer tussen de lidstaten. |
| --- | --- |

(59)

In het inleidingsbesluit merkte de Commissie op dat Schönefeld gedurende een bepaalde periode verlies had geleden en ook nu nog verliesgevend was. Bovendien stelde zij vast dat de compensatie van deze verliezen door de door BFG behaalde winst cruciaal was voor het voortbestaan van FBS. De Commissie kwam tot de voorlopige conclusie dat FBS door deze kruissubsidiëring, die voortvloeide uit de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst, een economisch voordeel had ontvangen dat zij onder normale marktvoorwaarden wellicht niet zou hebben gekregen. De Commissie beschouwde dit economisch voordeel als selectief, omdat het slechts aan één onderneming ten goede kwam. Voorts vervalste het de mededinging en had het een ongunstige invloed op het handelsverkeer tussen de lidstaten.

| (60) | Bovendien kwam de Commissie tot de voorlopige conclusie dat dit economische voordeel met staatsmiddelen werd bekostigd en derhalve aan de staat kon worden toegerekend. Wat de staatsmiddelen betreft, benadrukte de Commissie dat FBS een overheidsonderneming is met de Duitse bondsregering en twee deelstaten als aandeelhouders. Daarnaast bekleedden acht van de twaalf leden van de raad van commissarissen een overheidspositie. Daarom was de Commissie van mening dat de middelen van FBS als staatsmiddelen moesten worden beschouwd. Ten aanzien van de vraag of maatregel 1 aan de staat kon worden toegerekend, wees de Commissie in het bijzonder op de aard van de activiteiten van FBS en betoogde dat luchthavens voor verschillende beleidsterreinen van wezenlijk belang zijn en dat de openbare autoriteiten over het algemeen „niet afwezig” zijn wanneer de exploitant van een luchthaven besluiten neemt over de ontwikkeling op lange termijn van de desbetreffende infrastructuur. |
| --- | --- |

(60)

Bovendien kwam de Commissie tot de voorlopige conclusie dat dit economische voordeel met staatsmiddelen werd bekostigd en derhalve aan de staat kon worden toegerekend. Wat de staatsmiddelen betreft, benadrukte de Commissie dat FBS een overheidsonderneming is met de Duitse bondsregering en twee deelstaten als aandeelhouders. Daarnaast bekleedden acht van de twaalf leden van de raad van commissarissen een overheidspositie. Daarom was de Commissie van mening dat de middelen van FBS als staatsmiddelen moesten worden beschouwd. Ten aanzien van de vraag of maatregel 1 aan de staat kon worden toegerekend, wees de Commissie in het bijzonder op de aard van de activiteiten van FBS en betoogde dat luchthavens voor verschillende beleidsterreinen van wezenlijk belang zijn en dat de openbare autoriteiten over het algemeen „niet afwezig” zijn wanneer de exploitant van een luchthaven besluiten neemt over de ontwikkeling op lange termijn van de desbetreffende infrastructuur.

| (61) | De Commissie oordeelde daarom dat de maatregel in kwestie mogelijk staatssteun vormde. Zij twijfelde aan de verenigbaarheid van deze potentiële steun met de interne markt, met name op grond van de uitzondering van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. In dat verband stelde de Commissie vast dat de betrokken maatregel, indien hij als staatssteun kon worden aangemerkt, exploitatiesteun zou vormen, dat hij niet noodzakelijk en evenredig leek om een doel van openbaar belang te verwezenlijken en dat hij niet gepaard ging met een herstructureringsproces. Bovendien betwijfelde de Commissie of de maatregel verenigbaar was met de bepalingen van artikel 106, lid 2, VWEU, en deelde daarover mee dat de Duitse autoriteiten niet hadden aangetoond dat FBS belast was met diensten van algemeen economisch belang. Daarenboven verwees de Commissie naar de punten 34 en 35 van de communautaire richtsnoeren voor financiering van luchthavens en aanloopsteun van de overheid voor luchtvaartmaatschappijen met een regionale luchthaven als thuishaven (hierna „de richtsnoeren luchtvaartsteun” genoemd) (27), waarin wordt bepaald dat het gehele beheer van een luchthaven slechts in uitzonderlijke gevallen als een economische dienst van algemeen belang kan worden beschouwd. |
| --- | --- |

(61)

De Commissie oordeelde daarom dat de maatregel in kwestie mogelijk staatssteun vormde. Zij twijfelde aan de verenigbaarheid van deze potentiële steun met de interne markt, met name op grond van de uitzondering van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU. In dat verband stelde de Commissie vast dat de betrokken maatregel, indien hij als staatssteun kon worden aangemerkt, exploitatiesteun zou vormen, dat hij niet noodzakelijk en evenredig leek om een doel van openbaar belang te verwezenlijken en dat hij niet gepaard ging met een herstructureringsproces. Bovendien betwijfelde de Commissie of de maatregel verenigbaar was met de bepalingen van artikel 106, lid 2, VWEU, en deelde daarover mee dat de Duitse autoriteiten niet hadden aangetoond dat FBS belast was met diensten van algemeen economisch belang. Daarenboven verwees de Commissie naar de punten 34 en 35 van de communautaire richtsnoeren voor financiering van luchthavens en aanloopsteun van de overheid voor luchtvaartmaatschappijen met een regionale luchthaven als thuishaven (hierna „de richtsnoeren luchtvaartsteun” genoemd) (27), waarin wordt bepaald dat het gehele beheer van een luchthaven slechts in uitzonderlijke gevallen als een economische dienst van algemeen belang kan worden beschouwd.

4.2.   Maatregel 2: de easyJet-overeenkomst van 2003

| (62) | De Commissie verklaarde in het inleidingsbesluit dat de door easyJet betaalde luchthavengelden aanmerkelijk lager waren dan het tarief dat in de toen geldende tariefverordening was bepaald. Voorts benadrukte zij dat de aan andere LCC op Schönefeld toegekende kortingen weliswaar op de toen geldende tariefverordening berustten, maar dat een dergelijke „dynamische verwijzing” naar de tariefverordening niet in de easyJet-overeenkomst van 2003 was opgenomen. Daarom nam de Commissie voorlopig het standpunt in dat de easyJet-overeenkomst van 2003 een bijzonder voordeel voor easyJet inhield, waardoor de mededinging waarschijnlijk werd vervalst en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig werd beïnvloed. |
| --- | --- |

(62)

De Commissie verklaarde in het inleidingsbesluit dat de door easyJet betaalde luchthavengelden aanmerkelijk lager waren dan het tarief dat in de toen geldende tariefverordening was bepaald. Voorts benadrukte zij dat de aan andere LCC op Schönefeld toegekende kortingen weliswaar op de toen geldende tariefverordening berustten, maar dat een dergelijke „dynamische verwijzing” naar de tariefverordening niet in de easyJet-overeenkomst van 2003 was opgenomen. Daarom nam de Commissie voorlopig het standpunt in dat de easyJet-overeenkomst van 2003 een bijzonder voordeel voor easyJet inhield, waardoor de mededinging waarschijnlijk werd vervalst en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig werd beïnvloed.

| (63) | Bovendien kwam de Commissie tot de voorlopige conclusie dat deze maatregel met staatsmiddelen bekostigd werd en aan de staat moest worden toegeschreven, onder meer op grond van de met betrekking tot maatregel 1 aangevoerde argumenten die ook op maatregel 2 van toepassing zijn. Verder betoogde de Commissie dat voor het sluiten van overeenkomsten zoals de met easyJet en met andere LCC gesloten overeenkomsten, hoogstwaarschijnlijk de goedkeuring van de raad van commissarissen nodig was geweest, waarvan de leden merendeels uit vertegenwoordigers van overheidsinstanties bestonden. Ook merkte de Commissie op dat de door FBS gepubliceerde tariefverordening door het ministerie voor Stadsontwikkeling, Wonen en Verkeer van de deelstaat Brandenburg moest zijn goedgekeurd. Deze elementen werden als verdere aanwijzingen beschouwd dat maatregel 2 (en maatregel 3) eveneens aan de staat moesten worden toegerekend. Voorts wees de Commissie erop dat de minister-president van de deelstaat Brandenburg deel uitmaakte van de raad van commissarissen van FBS en dat het ministerie voor Stadsontwikkeling, Wonen en Verkeer onder zijn toezicht viel. |
| --- | --- |

(63)

Bovendien kwam de Commissie tot de voorlopige conclusie dat deze maatregel met staatsmiddelen bekostigd werd en aan de staat moest worden toegeschreven, onder meer op grond van de met betrekking tot maatregel 1 aangevoerde argumenten die ook op maatregel 2 van toepassing zijn. Verder betoogde de Commissie dat voor het sluiten van overeenkomsten zoals de met easyJet en met andere LCC gesloten overeenkomsten, hoogstwaarschijnlijk de goedkeuring van de raad van commissarissen nodig was geweest, waarvan de leden merendeels uit vertegenwoordigers van overheidsinstanties bestonden. Ook merkte de Commissie op dat de door FBS gepubliceerde tariefverordening door het ministerie voor Stadsontwikkeling, Wonen en Verkeer van de deelstaat Brandenburg moest zijn goedgekeurd. Deze elementen werden als verdere aanwijzingen beschouwd dat maatregel 2 (en maatregel 3) eveneens aan de staat moesten worden toegerekend. Voorts wees de Commissie erop dat de minister-president van de deelstaat Brandenburg deel uitmaakte van de raad van commissarissen van FBS en dat het ministerie voor Stadsontwikkeling, Wonen en Verkeer onder zijn toezicht viel.

| (64) | Afgezien daarvan betwijfelde de Commissie of de maatregel, indien hij als staatssteun kon worden aangemerkt, verenigbaar was met de interne markt, met name in het licht van de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun. |
| --- | --- |

(64)

Afgezien daarvan betwijfelde de Commissie of de maatregel, indien hij als staatssteun kon worden aangemerkt, verenigbaar was met de interne markt, met name in het licht van de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun.

4.3.   Maatregel 3: overeenkomsten met diverse andere LCC

| (65) | In het inleidingsbesluit verklaarde de Commissie dat de in Schönefeld ingevoerde kortingsregeling om het verkeersvolume op te voeren slechts aan bepaalde luchtvaartmaatschappijen ten goede kwam, en benadrukte het gebrek aan transparantie van dit kortingensysteem. De Commissie wees erop dat enkele van de onderzochte tariefregelingen waren ingevoerd op een moment waarop de geldende tariefverordening geen bepalingen inzake kortingen bevatte, en dat de tariefverordening 2004 speciaal was ontwikkeld om met terugwerkende kracht een rechtsgrondslag voor deze regelingen te scheppen. Volgens de Commissie kon de in de tariefverordening 2004 vervatte kortingsregeling niet rechtmatig in werking treden omdat deze tariefverordening door de bevoegde autoriteiten slechts was goedgekeurd op voorwaarde dat de desbetreffende kortingsregelingen bij de Europese Commissie zouden worden aangemeld; deze aanmelding bleef evenwel achterwege (28). In het licht van deze bevindingen kwam de Commissie tot de voorlopige conclusie dat de betrokken regelingen de desbetreffende luchtvaartmaatschappijen een bijzonder voordeel toekenden. Bovendien was zij van oordeel dat dit economische voordeel waarschijnlijk de mededinging vervalste en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedde. |
| --- | --- |

(65)

In het inleidingsbesluit verklaarde de Commissie dat de in Schönefeld ingevoerde kortingsregeling om het verkeersvolume op te voeren slechts aan bepaalde luchtvaartmaatschappijen ten goede kwam, en benadrukte het gebrek aan transparantie van dit kortingensysteem. De Commissie wees erop dat enkele van de onderzochte tariefregelingen waren ingevoerd op een moment waarop de geldende tariefverordening geen bepalingen inzake kortingen bevatte, en dat de tariefverordening 2004 speciaal was ontwikkeld om met terugwerkende kracht een rechtsgrondslag voor deze regelingen te scheppen. Volgens de Commissie kon de in de tariefverordening 2004 vervatte kortingsregeling niet rechtmatig in werking treden omdat deze tariefverordening door de bevoegde autoriteiten slechts was goedgekeurd op voorwaarde dat de desbetreffende kortingsregelingen bij de Europese Commissie zouden worden aangemeld; deze aanmelding bleef evenwel achterwege (28). In het licht van deze bevindingen kwam de Commissie tot de voorlopige conclusie dat de betrokken regelingen de desbetreffende luchtvaartmaatschappijen een bijzonder voordeel toekenden. Bovendien was zij van oordeel dat dit economische voordeel waarschijnlijk de mededinging vervalste en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedde.

| (66) | Ten aanzien van de toekenning van staatsmiddelen in het kader van maatregel 3 en de toerekenbaarheid van deze maatregel aan de staat, bracht de Commissie dezelfde argumenten naar voren als met betrekking tot de easyJet-overeenkomst van 2003. |
| --- | --- |

(66)

Ten aanzien van de toekenning van staatsmiddelen in het kader van maatregel 3 en de toerekenbaarheid van deze maatregel aan de staat, bracht de Commissie dezelfde argumenten naar voren als met betrekking tot de easyJet-overeenkomst van 2003.

| (67) | Ten slotte betwijfelde de Commissie of de regelingen in kwestie, indien zij als staatssteun konden worden aangemerkt, verenigbaar waren met de interne markt, met name in het licht van de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun. |
| --- | --- |

(67)

Ten slotte betwijfelde de Commissie of de regelingen in kwestie, indien zij als staatssteun konden worden aangemerkt, verenigbaar waren met de interne markt, met name in het licht van de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun.

4.4.   Maatregel 4: de easyJet-huurovereenkomst van 2004

| (68) | Wat de overeenkomst tussen FBS en easyJet inzake het gebruik van terminal B van de luchthaven Schönefeld betreft, verwees de Commissie in het inleidingsbesluit naar de uitspraak van de rechtbank Potsdam (29). De rechtbank had vastgesteld dat easyJet het exclusieve gebruik van een volledige terminal van de luchthaven (terminal B) was toegekend en dat alle andere luchtvaartmaatschappijen die aanvankelijk van deze terminal gebruik maakten, het veld moesten ruimen. Deze terminal bood een aantal voordelen waarover de overige terminals van de luchthaven Berlijn-Schönefeld niet beschikken. Zo is de terminal uitgerust met een meerlagige bagagetransportinstallatie, waardoor bagage aanmerkelijk sneller kan worden afgehandeld dan met de eenlagige transportsystemen in de overige terminals. |
| --- | --- |

(68)

Wat de overeenkomst tussen FBS en easyJet inzake het gebruik van terminal B van de luchthaven Schönefeld betreft, verwees de Commissie in het inleidingsbesluit naar de uitspraak van de rechtbank Potsdam (29). De rechtbank had vastgesteld dat easyJet het exclusieve gebruik van een volledige terminal van de luchthaven (terminal B) was toegekend en dat alle andere luchtvaartmaatschappijen die aanvankelijk van deze terminal gebruik maakten, het veld moesten ruimen. Deze terminal bood een aantal voordelen waarover de overige terminals van de luchthaven Berlijn-Schönefeld niet beschikken. Zo is de terminal uitgerust met een meerlagige bagagetransportinstallatie, waardoor bagage aanmerkelijk sneller kan worden afgehandeld dan met de eenlagige transportsystemen in de overige terminals.

| (69) | Volgens de Commissie had de rechtbank vastgesteld dat er geen reden was om easyJet een exclusief recht te verlenen voor het gebruik van terminal B. Andere luchtvaartmaatschappijen die de luchthaven Berlijn-Schönefeld eveneens bedienden, hadden evenveel passagiers afgehandeld en evenveel verbindingen aangeboden als easyJet. Afgezien daarvan was de Commissie van mening dat de huur die easyJet aan FBS betaalde, [...] EUR per maand, lager was dan de marktconforme huur. |
| --- | --- |

(69)

Volgens de Commissie had de rechtbank vastgesteld dat er geen reden was om easyJet een exclusief recht te verlenen voor het gebruik van terminal B. Andere luchtvaartmaatschappijen die de luchthaven Berlijn-Schönefeld eveneens bedienden, hadden evenveel passagiers afgehandeld en evenveel verbindingen aangeboden als easyJet. Afgezien daarvan was de Commissie van mening dat de huur die easyJet aan FBS betaalde, [...] EUR per maand, lager was dan de marktconforme huur.

| (70) | Zij stelde zich daarom voorlopig op het standpunt dat de easyJet-huurovereenkomst van 2004 een bijzonder voordeel voor easyJet inhield. Bovendien meende de Commissie dat dit economisch voordeel waarschijnlijk de mededinging vervalste en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedde. |
| --- | --- |

(70)

Zij stelde zich daarom voorlopig op het standpunt dat de easyJet-huurovereenkomst van 2004 een bijzonder voordeel voor easyJet inhield. Bovendien meende de Commissie dat dit economisch voordeel waarschijnlijk de mededinging vervalste en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedde.

| (71) | Ten aanzien van de toekenning van staatsmiddelen in het kader van maatregel 4 en de toerekenbaarheid van deze maatregel aan de staat, bracht de Commissie dezelfde argumenten naar voren als met betrekking tot de easyJet-overeenkomst van 2003. |
| --- | --- |

(71)

Ten aanzien van de toekenning van staatsmiddelen in het kader van maatregel 4 en de toerekenbaarheid van deze maatregel aan de staat, bracht de Commissie dezelfde argumenten naar voren als met betrekking tot de easyJet-overeenkomst van 2003.

| (72) | Ten slotte betwijfelde de Commissie of de maatregel, indien hij als staatssteun kon worden aangemerkt, verenigbaar was met de interne markt, met name in het licht van de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun. |
| --- | --- |

(72)

Ten slotte betwijfelde de Commissie of de maatregel, indien hij als staatssteun kon worden aangemerkt, verenigbaar was met de interne markt, met name in het licht van de bepalingen van de richtsnoeren luchtvaartsteun.

5.   OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

5.1.   Air France

| (73) | Volgens Air France vormden de verlaagde tarieven die FBS in Schönefeld aanrekende, geen algemene maatregel, omdat de daartoe vereiste officiële bekendmaking in dit geval niet had plaatsgevonden. Bovendien was de looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003 (20 jaar) in strijd met de besluitvormingspraktijk van de Commissie. Een dergelijke langdurige ondersteuning viel niet objectief te rechtvaardigen, en een stimulerend effect kon niet worden aangetoond. |
| --- | --- |

(73)

Volgens Air France vormden de verlaagde tarieven die FBS in Schönefeld aanrekende, geen algemene maatregel, omdat de daartoe vereiste officiële bekendmaking in dit geval niet had plaatsgevonden. Bovendien was de looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003 (20 jaar) in strijd met de besluitvormingspraktijk van de Commissie. Een dergelijke langdurige ondersteuning viel niet objectief te rechtvaardigen, en een stimulerend effect kon niet worden aangetoond.

| (74) | Wat het gebruik van terminal B door easyJet betreft, was Air France van mening dat dit de enige terminal was die slechts voor één luchtvaartmaatschappij bestemd was. De easyJet-huurovereenkomst van 2004 was niet via een aanbestedingsprocedure tot stand gekomen. EasyJet was de enige luchtvaartmaatschappij die in Schönefeld een vlotte en betrouwbare bagageafhandelingsdienst kon aanbieden. |
| --- | --- |

(74)

Wat het gebruik van terminal B door easyJet betreft, was Air France van mening dat dit de enige terminal was die slechts voor één luchtvaartmaatschappij bestemd was. De easyJet-huurovereenkomst van 2004 was niet via een aanbestedingsprocedure tot stand gekomen. EasyJet was de enige luchtvaartmaatschappij die in Schönefeld een vlotte en betrouwbare bagageafhandelingsdienst kon aanbieden.

5.2.   Lufthansa

| (75) | Deutsche Lufthansa AG (hierna „Lufthansa” genoemd) wees er in haar opmerkingen op dat de bedrijfsontwikkeling op de drie Berlijnse luchthavens (Tegel, Schönefeld en Tempelhof) zeer gunstig verliep en dat de brutowinst in de afgelopen drie jaar ongeveer [...] % bedroeg. Volgens Lufthansa werd Schönefeld door de vanuit Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen gesubsidieerd. |
| --- | --- |

(75)

Deutsche Lufthansa AG (hierna „Lufthansa” genoemd) wees er in haar opmerkingen op dat de bedrijfsontwikkeling op de drie Berlijnse luchthavens (Tegel, Schönefeld en Tempelhof) zeer gunstig verliep en dat de brutowinst in de afgelopen drie jaar ongeveer [...] % bedroeg. Volgens Lufthansa werd Schönefeld door de vanuit Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen gesubsidieerd.

5.3.   Germania

| (76) | Germania Fluggesellschaft mbH (hierna „Germania” genoemd) was van oordeel dat de in Schönefeld geboden voordelen die voortvloeiden uit de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen FBS en BFG, door de passagiers van luchthaven Tegel werden gefinancierd. Volgens Germania leidden de wijze waarop de tarieven berekend werden en de betrekkingen tussen de exploitanten van de luchthavens Schönefeld en Tegel, die volgens Germania als collusie moesten worden aangemerkt, tot kruissubsidiëring. Germania meende dat FBS, wat de compensatie van verliezen betreft, niet handelde als een particuliere investeerder in een markteconomie. De onderneming achtte het onwaarschijnlijk dat de kosten van FBS in Schönefeld door de exploitatie gedekt konden worden. |
| --- | --- |

(76)

Germania Fluggesellschaft mbH (hierna „Germania” genoemd) was van oordeel dat de in Schönefeld geboden voordelen die voortvloeiden uit de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst tussen FBS en BFG, door de passagiers van luchthaven Tegel werden gefinancierd. Volgens Germania leidden de wijze waarop de tarieven berekend werden en de betrekkingen tussen de exploitanten van de luchthavens Schönefeld en Tegel, die volgens Germania als collusie moesten worden aangemerkt, tot kruissubsidiëring. Germania meende dat FBS, wat de compensatie van verliezen betreft, niet handelde als een particuliere investeerder in een markteconomie. De onderneming achtte het onwaarschijnlijk dat de kosten van FBS in Schönefeld door de exploitatie gedekt konden worden.

| (77) | Verder betoogde Germania dat de luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld exploitatiesteun ontvingen op basis van hun individuele overeenkomsten inzake luchthavengelden. Daarenboven was de tariefverordening 2004 niet goedgekeurd, en ook niet bekendgemaakt. |
| --- | --- |

(77)

Verder betoogde Germania dat de luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld exploitatiesteun ontvingen op basis van hun individuele overeenkomsten inzake luchthavengelden. Daarenboven was de tariefverordening 2004 niet goedgekeurd, en ook niet bekendgemaakt.

| (78) | Volgens Germania was de huurprijs die easyJet voor het gebruik van terminal B betaalde, niet marktconform. Dit kwam neer op een voorkeursbehandeling en staatssteun. Dankzij het exclusieve gebruik van de volledige terminal kon easyJet een efficiëntere service bieden, terwijl andere luchtvaartmaatschappijen deze mogelijkheid niet hadden. |
| --- | --- |

(78)

Volgens Germania was de huurprijs die easyJet voor het gebruik van terminal B betaalde, niet marktconform. Dit kwam neer op een voorkeursbehandeling en staatssteun. Dankzij het exclusieve gebruik van de volledige terminal kon easyJet een efficiëntere service bieden, terwijl andere luchtvaartmaatschappijen deze mogelijkheid niet hadden.

5.4.   DBA

| (79) | Volgens DBA Luftfahrtgesellschaft (hierna „DBA” genoemd), een lagekostenmaatschappij en dochteronderneming van Air Berlin die sinds 2008 actief is, was de prijsconcurrentie op de luchtvaartmarkt van Berlijn bijzonder intensief. De concurrentievoorwaarden waren met de uitvoering van de LCC-strategie in Schönefeld, en met name met de komst van Germanwings en easyJet, nog verder aangescherpt. Daardoor waren de vanuit Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen onder druk komen te staan, vooral andere LCC zoals Air Berlin/DBA. |
| --- | --- |

(79)

Volgens DBA Luftfahrtgesellschaft (hierna „DBA” genoemd), een lagekostenmaatschappij en dochteronderneming van Air Berlin die sinds 2008 actief is, was de prijsconcurrentie op de luchtvaartmarkt van Berlijn bijzonder intensief. De concurrentievoorwaarden waren met de uitvoering van de LCC-strategie in Schönefeld, en met name met de komst van Germanwings en easyJet, nog verder aangescherpt. Daardoor waren de vanuit Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen onder druk komen te staan, vooral andere LCC zoals Air Berlin/DBA.

| (80) | Volgens DBA was de huurprijs die easyJet voor het gebruik van terminal B betaalde, niet marktconform. Bovendien kwam het exclusieve gebruik van de bagagetransportinstallatie in terminal B neer op een voorkeursbehandeling die relevant was in het licht van het mededingingsrecht. |
| --- | --- |

(80)

Volgens DBA was de huurprijs die easyJet voor het gebruik van terminal B betaalde, niet marktconform. Bovendien kwam het exclusieve gebruik van de bagagetransportinstallatie in terminal B neer op een voorkeursbehandeling die relevant was in het licht van het mededingingsrecht.

5.5.   Association of European Airlines

| (81) | De Association of European Airlines (Vereniging van Europese luchtvaartmaatschappijen, hierna „AEA” genoemd), die de belangen van Europese luchtvaartmaatschappijen behartigt, is van oordeel dat kruissubsidiëring tussen Tegel en Schönefeld, evenals tussen leden van de AEA die voornamelijk vanuit Tegel opereerden enerzijds en de concurrerende, gesubsidieerde luchtvaartmaatschappijen die in Schönefeld gevestigd waren anderzijds, discriminerend was. Zonder deze mededingingsverstorende kruissubsidiëring zouden de vanuit Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen volgens de AEA niet levensvatbaar zijn geweest en zouden de tarieven in Tegel aanmerkelijk lager zijn geweest. Gezien de geografische nabijheid van Tegel en Schönefeld was deze subsidiëring, vanuit het oogpunt van de overheid, niet nodig geweest. |
| --- | --- |

(81)

De Association of European Airlines (Vereniging van Europese luchtvaartmaatschappijen, hierna „AEA” genoemd), die de belangen van Europese luchtvaartmaatschappijen behartigt, is van oordeel dat kruissubsidiëring tussen Tegel en Schönefeld, evenals tussen leden van de AEA die voornamelijk vanuit Tegel opereerden enerzijds en de concurrerende, gesubsidieerde luchtvaartmaatschappijen die in Schönefeld gevestigd waren anderzijds, discriminerend was. Zonder deze mededingingsverstorende kruissubsidiëring zouden de vanuit Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen volgens de AEA niet levensvatbaar zijn geweest en zouden de tarieven in Tegel aanmerkelijk lager zijn geweest. Gezien de geografische nabijheid van Tegel en Schönefeld was deze subsidiëring, vanuit het oogpunt van de overheid, niet nodig geweest.

| (82) | Volgens de AEA waren bovendien de in het inleidingsbesluit genoemde maatregelen objectief niet te rechtvaardigen, en waren de kortingen en financiële prikkels willekeurig en discriminerend en daarom niet verenigbaar met de richtsnoeren luchtvaartsteun. |
| --- | --- |

(82)

Volgens de AEA waren bovendien de in het inleidingsbesluit genoemde maatregelen objectief niet te rechtvaardigen, en waren de kortingen en financiële prikkels willekeurig en discriminerend en daarom niet verenigbaar met de richtsnoeren luchtvaartsteun.

5.6.   Germanwings

| (83) | Volgens Germanwings had FBS zich tegenover haar steeds als een particuliere investeerder gedragen. Ondanks de geleidelijke vermindering van de verleende kortingen had Germanwings haar routenet vanaf Schönefeld uitgebouwd. De onderneming had erop vertrouwd dat de financiële afspraken met FBS in overeenstemming waren met de wet, vooral omdat de drie Berlijnse luchthavens tezamen één systeem vormden. |
| --- | --- |

(83)

Volgens Germanwings had FBS zich tegenover haar steeds als een particuliere investeerder gedragen. Ondanks de geleidelijke vermindering van de verleende kortingen had Germanwings haar routenet vanaf Schönefeld uitgebouwd. De onderneming had erop vertrouwd dat de financiële afspraken met FBS in overeenstemming waren met de wet, vooral omdat de drie Berlijnse luchthavens tezamen één systeem vormden.

| (84) | Germanwings verklaarde dat de luchthavens Hamburg, Dresden, Leipzig en Lübeck (30) niet als geschikte alternatieven van Schönefeld konden worden beschouwd omdat zij in de eerste plaats binnenlandse routes bediende. Gezien de korte vliegduur op de binnenlandse routes lagen de genoemde luchthavens te ver van Berlijn verwijderd om als geschikte alternatieve luchthavens te kunnen worden beschouwd. |
| --- | --- |

(84)

Germanwings verklaarde dat de luchthavens Hamburg, Dresden, Leipzig en Lübeck (30) niet als geschikte alternatieven van Schönefeld konden worden beschouwd omdat zij in de eerste plaats binnenlandse routes bediende. Gezien de korte vliegduur op de binnenlandse routes lagen de genoemde luchthavens te ver van Berlijn verwijderd om als geschikte alternatieve luchthavens te kunnen worden beschouwd.

| (85) | Verder betoogde Germanwings dat de huur van terminal B door easyJet in strijd was met de mededingingsregels en de staatssteunregels, omdat de onderneming op geen enkele wijze aan de financiering van de terminal had deelgenomen en de verhuur zonder aanbestedingsprocedure had plaatsgevonden. Bovendien zou de huurprijs te laag zijn indien in aanmerking werd genomen dat terminal B, in tegenstelling tot terminals A en C, over een moderne bagagetransportinstallatie beschikte. |
| --- | --- |

(85)

Verder betoogde Germanwings dat de huur van terminal B door easyJet in strijd was met de mededingingsregels en de staatssteunregels, omdat de onderneming op geen enkele wijze aan de financiering van de terminal had deelgenomen en de verhuur zonder aanbestedingsprocedure had plaatsgevonden. Bovendien zou de huurprijs te laag zijn indien in aanmerking werd genomen dat terminal B, in tegenstelling tot terminals A en C, over een moderne bagagetransportinstallatie beschikte.

5.7.   Luchthaven Lübeck

| (86) | Deze luchthaven verklaarde dat er geen negatieve effecten van de bedrijfsstrategie van FBS konden worden waargenomen. |
| --- | --- |

(86)

Deze luchthaven verklaarde dat er geen negatieve effecten van de bedrijfsstrategie van FBS konden worden waargenomen.

5.8.   Ryanair

| (87) | Ryanair was van mening dat er ten aanzien van korte en middellange vluchten geen concurrentie was tussen de luchthavens Dresden, Hamburg en Lübeck enerzijds en Schönefeld anderzijds. Daarvoor was de afstand tussen Schönefeld en Dresden, Hamburg en Lübeck te groot. Een overeenkomst met Schönefeld had daarom geen gevolgen voor de andere genoemde luchthavens. |
| --- | --- |

(87)

Ryanair was van mening dat er ten aanzien van korte en middellange vluchten geen concurrentie was tussen de luchthavens Dresden, Hamburg en Lübeck enerzijds en Schönefeld anderzijds. Daarvoor was de afstand tussen Schönefeld en Dresden, Hamburg en Lübeck te groot. Een overeenkomst met Schönefeld had daarom geen gevolgen voor de andere genoemde luchthavens.

| (88) | Ryanair verklaarde dat de door haar in Schönefeld betaalde tarieven overeenkwamen met de in de tariefverordening vervatte informatie, en strookten met de in de sector gebruikelijke tarieven. De overeenkomst met FBS leek op een aantal met particuliere luchthavens gesloten overeenkomsten en zou door een investeerder in een markteconomie op dezelfde manier zijn gesloten. Ryanair legde een studie van een adviesbureau [...] over, waarin de contractuele regelingen tussen Ryanair en FBS werden onderzocht. Op grond van een vergelijkende analyse van luchthaven Schönefeld met de luchthavens Liverpool en Luton, kwam het bureau tot de conclusie dat de houding van FBS ten aanzien van Ryanair strookte met wat door een particuliere investeerder in een markteconomie zou worden verwacht. |
| --- | --- |

(88)

Ryanair verklaarde dat de door haar in Schönefeld betaalde tarieven overeenkwamen met de in de tariefverordening vervatte informatie, en strookten met de in de sector gebruikelijke tarieven. De overeenkomst met FBS leek op een aantal met particuliere luchthavens gesloten overeenkomsten en zou door een investeerder in een markteconomie op dezelfde manier zijn gesloten. Ryanair legde een studie van een adviesbureau [...] over, waarin de contractuele regelingen tussen Ryanair en FBS werden onderzocht. Op grond van een vergelijkende analyse van luchthaven Schönefeld met de luchthavens Liverpool en Luton, kwam het bureau tot de conclusie dat de houding van FBS ten aanzien van Ryanair strookte met wat door een particuliere investeerder in een markteconomie zou worden verwacht.

| (89) | Volgens Ryanair is Berlijn een prominent Europees economisch en bestuurlijk centrum, zoals Londen of Milaan, en vormt het daarom een belangrijke Europese bestemming. De in Berlijn gevestigde luchtvaartmaatschappijen konden er daarom op vertrouwen dat er steeds voldoende passagiers zouden zijn die naar Berlijn wilden reizen. |
| --- | --- |

(89)

Volgens Ryanair is Berlijn een prominent Europees economisch en bestuurlijk centrum, zoals Londen of Milaan, en vormt het daarom een belangrijke Europese bestemming. De in Berlijn gevestigde luchtvaartmaatschappijen konden er daarom op vertrouwen dat er steeds voldoende passagiers zouden zijn die naar Berlijn wilden reizen.

5.9.   EasyJet

| (90) | Met betrekking tot de easyJet-overeenkomst van 2003 brengt easyJet naar voren dat een particuliere investeerder in een markteconomie in FBS’ plaats eenzelfde soort strategie zou hebben gekozen. FBS heeft immers dankzij de maatregel een aanzienlijke toename van het aantal passagiers en betere jaarresultaten geregistreerd. |
| --- | --- |

(90)

Met betrekking tot de easyJet-overeenkomst van 2003 brengt easyJet naar voren dat een particuliere investeerder in een markteconomie in FBS’ plaats eenzelfde soort strategie zou hebben gekozen. FBS heeft immers dankzij de maatregel een aanzienlijke toename van het aantal passagiers en betere jaarresultaten geregistreerd.

| (91) | Bovendien verklaarde easyJet dat het feit dat FBS en easyJet een individuele tariefovereenkomst hadden gesloten, niet noodzakelijk betekende dat discriminerende kortingen werden verleend. EasyJet betoogde dat aan andere luchtvaartmaatschappijen met vergelijkbare groeidoelstellingen precies dezelfde voorwaarden waren toegekend. Hoe dan ook waren de kortingen in het licht van de door easyJet geboden schaalvoordelen gerechtvaardigd. Een groot aantal van de passagiers op de luchthaven Schönefeld waren klanten van easyJet, zodat deze onderneming een onevenredig grote bijdrage aan de verbetering van de resultaten van FBS had geleverd. |
| --- | --- |

(91)

Bovendien verklaarde easyJet dat het feit dat FBS en easyJet een individuele tariefovereenkomst hadden gesloten, niet noodzakelijk betekende dat discriminerende kortingen werden verleend. EasyJet betoogde dat aan andere luchtvaartmaatschappijen met vergelijkbare groeidoelstellingen precies dezelfde voorwaarden waren toegekend. Hoe dan ook waren de kortingen in het licht van de door easyJet geboden schaalvoordelen gerechtvaardigd. Een groot aantal van de passagiers op de luchthaven Schönefeld waren klanten van easyJet, zodat deze onderneming een onevenredig grote bijdrage aan de verbetering van de resultaten van FBS had geleverd.

| (92) | Wat het gebruik van terminal B betreft, verklaarde easyJet dat het geen afgesloten terminal betrof. De onderneming heeft inderdaad een aparte incheckruimte en bijbehorende kantoren in de noordelijke terminal van luchthaven Schönefeld gehuurd. Deze ruimte was grotendeels toegankelijk voor het publiek en werd ook door passagiers van andere luchtvaartmaatschappijen gebruikt. Toen de overeenkomst met easyJet werd ondertekend was er in terminal B voldoende vrije capaciteit beschikbaar, dus andere luchtvaartmaatschappijen werden niet benadeeld. EasyJet benadrukte dat zij, sinds het begin van haar activiteiten op Schönefeld in 2004, de luchtvaartmaatschappij met veruit het grootste passagiersvolume was. Het exclusieve gebruik van bepaalde delen van terminal B was daarom objectief gerechtvaardigd. |
| --- | --- |

(92)

Wat het gebruik van terminal B betreft, verklaarde easyJet dat het geen afgesloten terminal betrof. De onderneming heeft inderdaad een aparte incheckruimte en bijbehorende kantoren in de noordelijke terminal van luchthaven Schönefeld gehuurd. Deze ruimte was grotendeels toegankelijk voor het publiek en werd ook door passagiers van andere luchtvaartmaatschappijen gebruikt. Toen de overeenkomst met easyJet werd ondertekend was er in terminal B voldoende vrije capaciteit beschikbaar, dus andere luchtvaartmaatschappijen werden niet benadeeld. EasyJet benadrukte dat zij, sinds het begin van haar activiteiten op Schönefeld in 2004, de luchtvaartmaatschappij met veruit het grootste passagiersvolume was. Het exclusieve gebruik van bepaalde delen van terminal B was daarom objectief gerechtvaardigd.

| (93) | Verder voldeed het bagageafhandelingssysteem in terminal B volgens easyJet slechts aan de gebruikelijke technische standaarden, en had de onderneming derhalve geen voordeel genoten ten opzichte van andere luchtvaartmaatschappijen. |
| --- | --- |

(93)

Verder voldeed het bagageafhandelingssysteem in terminal B volgens easyJet slechts aan de gebruikelijke technische standaarden, en had de onderneming derhalve geen voordeel genoten ten opzichte van andere luchtvaartmaatschappijen.

| (94) | Ten aanzien van de marktwaarde van terminal B merkte easyJet op dat de huurprijs hoger was dan de marktwaarde van terminal B omdat de terminal niet groot genoeg was om aan de capaciteitsbehoeften van easyJet te voldoen. Een vergelijking van de huurprijzen moet daarom gebaseerd zijn op een vergelijking van de prijzen van de terminal met de huurprijzen van soortgelijke ruimten op luchthaven Schönefeld of — wat de kantoren betreft — met die van kantoorruimten in de onmiddellijke omgeving van de luchthaven. |
| --- | --- |

(94)

Ten aanzien van de marktwaarde van terminal B merkte easyJet op dat de huurprijs hoger was dan de marktwaarde van terminal B omdat de terminal niet groot genoeg was om aan de capaciteitsbehoeften van easyJet te voldoen. Een vergelijking van de huurprijzen moet daarom gebaseerd zijn op een vergelijking van de prijzen van de terminal met de huurprijzen van soortgelijke ruimten op luchthaven Schönefeld of — wat de kantoren betreft — met die van kantoorruimten in de onmiddellijke omgeving van de luchthaven.

5.10.   FBS

| (95) | FBS refereerde aan de bijzondere situatie van Berlijn, namelijk het luchthavensysteem (oorspronkelijk bestaande uit drie luchthavens) en de plannen voor de bouw van een centrale luchthaven Berlin-Brandenburg (BER). In 2003 werd de verkeerscapaciteit op Schönefeld slechts voor ongeveer de helft benut en waren de activiteiten niet kostendekkend. Volgens FBS zou de sluiting van Schönefeld onder meer tot het verlies van de exploitatievergunning voor Schönefeld hebben geleid, die voor de exploitatie door BER onontbeerlijk was. |
| --- | --- |

(95)

FBS refereerde aan de bijzondere situatie van Berlijn, namelijk het luchthavensysteem (oorspronkelijk bestaande uit drie luchthavens) en de plannen voor de bouw van een centrale luchthaven Berlin-Brandenburg (BER). In 2003 werd de verkeerscapaciteit op Schönefeld slechts voor ongeveer de helft benut en waren de activiteiten niet kostendekkend. Volgens FBS zou de sluiting van Schönefeld onder meer tot het verlies van de exploitatievergunning voor Schönefeld hebben geleid, die voor de exploitatie door BER onontbeerlijk was.

| (96) | FBS wees erop dat de door de Commissie in het inleidingsbesluit als potentiële concurrenten aangeduide luchthavens, in werkelijkheid niet met de luchthavens van Berlijn concurreerden, omdat de afstand te groot was. |
| --- | --- |

(96)

FBS wees erop dat de door de Commissie in het inleidingsbesluit als potentiële concurrenten aangeduide luchthavens, in werkelijkheid niet met de luchthavens van Berlijn concurreerden, omdat de afstand te groot was.

| (97) | Met betrekking tot de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst betoogde FBS dat dergelijke overeenkomsten tussen de ondernemingen binnen een groep in het bedrijfsleven aan de orde van de dag waren. FBS was van mening dat de winstoverdracht tussen de drie luchthavens van Berlijn een louter interne aangelegenheid van de onderneming was. Volgens FBS vormde het luchthavensysteem één onderneming die gemeenschappelijke belangen behartigde en onderling verbonden was door het vennootschapsrecht. Het luchthavensysteem vormde één geografische markt en productmarkt. Het sluiten van een dergelijke overeenkomst was derhalve een normale marktpraktijk die in dit geval bovendien commercieel zinvol was. |
| --- | --- |

(97)

Met betrekking tot de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst betoogde FBS dat dergelijke overeenkomsten tussen de ondernemingen binnen een groep in het bedrijfsleven aan de orde van de dag waren. FBS was van mening dat de winstoverdracht tussen de drie luchthavens van Berlijn een louter interne aangelegenheid van de onderneming was. Volgens FBS vormde het luchthavensysteem één onderneming die gemeenschappelijke belangen behartigde en onderling verbonden was door het vennootschapsrecht. Het luchthavensysteem vormde één geografische markt en productmarkt. Het sluiten van een dergelijke overeenkomst was derhalve een normale marktpraktijk die in dit geval bovendien commercieel zinvol was.

| (98) | FBS bestreed enkele van de voorlopige conclusies van het inleidingsbesluit met betrekking tot de toekenning van staatsmiddelen. Volgens de onderneming mocht op grond van het feit dat de tariefverordening door de overheid moest worden goedgekeurd, niet worden geconcludeerd dat de middelen van FBS door de staat gecontroleerd werden. FBS verklaarde dat het stelsel van tariefverordeningen in gelijke mate voor openbare en particuliere aandeelhouders van de luchthaven gold en overeenkomstig de wettelijke voorschriften rekening hield met het openbaar belang inzake de exploitatie van het luchtverkeer. Volgens FBS had de minister-president van de deelstaat Brandenburg, die tevens lid was van de raad van commissarissen van FBS, geen gezag over het ministerie dat belast was met de goedkeuring van tariefverordeningen. Wat de vaststelling van tarieven betreft, vielen de rechtsbetrekkingen tussen luchthavens en luchtvaartmaatschappijen bovendien uitsluitend onder het privaatrecht en waren ze civielrechtelijk bindend, ongeacht de goedkeuring van het relevante orgaan. |
| --- | --- |

(98)

FBS bestreed enkele van de voorlopige conclusies van het inleidingsbesluit met betrekking tot de toekenning van staatsmiddelen. Volgens de onderneming mocht op grond van het feit dat de tariefverordening door de overheid moest worden goedgekeurd, niet worden geconcludeerd dat de middelen van FBS door de staat gecontroleerd werden. FBS verklaarde dat het stelsel van tariefverordeningen in gelijke mate voor openbare en particuliere aandeelhouders van de luchthaven gold en overeenkomstig de wettelijke voorschriften rekening hield met het openbaar belang inzake de exploitatie van het luchtverkeer. Volgens FBS had de minister-president van de deelstaat Brandenburg, die tevens lid was van de raad van commissarissen van FBS, geen gezag over het ministerie dat belast was met de goedkeuring van tariefverordeningen. Wat de vaststelling van tarieven betreft, vielen de rechtsbetrekkingen tussen luchthavens en luchtvaartmaatschappijen bovendien uitsluitend onder het privaatrecht en waren ze civielrechtelijk bindend, ongeacht de goedkeuring van het relevante orgaan.

| (99) | Voorts verklaarde FBS dat de tariefverordening dezelfde functie had als algemene bedrijfsvoorwaarden en een wezenlijk bestanddeel vormde van de overeenkomst tussen een luchthaven en een luchtvaartmaatschappij, los van de goedkeuring door de overheid. De tariefverordening, met inbegrip van alle kortingensystemen, was sinds 1 mei 2004 zonder onderscheid aan alle luchtvaartmaatschappijen aangeboden. De individuele contractuele regelingen waren slechts bedoeld om bilaterale afwikkelingsvoorwaarden en nauwkeurige doelstellingen vast te stellen. Via deze overeenkomsten zouden geen bijzondere voordelen zijn toegekend. |
| --- | --- |

(99)

Voorts verklaarde FBS dat de tariefverordening dezelfde functie had als algemene bedrijfsvoorwaarden en een wezenlijk bestanddeel vormde van de overeenkomst tussen een luchthaven en een luchtvaartmaatschappij, los van de goedkeuring door de overheid. De tariefverordening, met inbegrip van alle kortingensystemen, was sinds 1 mei 2004 zonder onderscheid aan alle luchtvaartmaatschappijen aangeboden. De individuele contractuele regelingen waren slechts bedoeld om bilaterale afwikkelingsvoorwaarden en nauwkeurige doelstellingen vast te stellen. Via deze overeenkomsten zouden geen bijzondere voordelen zijn toegekend.

| (100) | FBS voerde aan dat zij in 2003, na de mislukte privatisering die te wijten was aan het verschil in bezettingsgraad van de twee belangrijkste Berlijnse luchthavens — vrijwel volledige bezetting in Tegel zonder noemenswaardige expansiemogelijkheden versus een aanzienlijke vrije capaciteit op Schönefeld, de toekomstige vestigingsplaats van BER — maatregelen moest nemen om het luchtverkeer in de agglomeratie van Berlijn duurzaam en economisch efficiënt te organiseren. |
| --- | --- |

(100)

FBS voerde aan dat zij in 2003, na de mislukte privatisering die te wijten was aan het verschil in bezettingsgraad van de twee belangrijkste Berlijnse luchthavens — vrijwel volledige bezetting in Tegel zonder noemenswaardige expansiemogelijkheden versus een aanzienlijke vrije capaciteit op Schönefeld, de toekomstige vestigingsplaats van BER — maatregelen moest nemen om het luchtverkeer in de agglomeratie van Berlijn duurzaam en economisch efficiënt te organiseren.

| (101) | Voorts verklaarde FBS dat het in het belang van de FBS-groep nodig was geweest de activiteiten op Schönefeld in stand te houden met het oog op de toekomstige exploitatie van de luchthaven BER. Volgens FBS zou zelfs een voorlopige sluiting van Schönefeld het bereiken van de strategische doelstelling op lange termijn — de exploitatie van een centrale Berlijnse luchthaven op het terrein van Schönefeld — de facto onmogelijk hebben gemaakt. |
| --- | --- |

(101)

Voorts verklaarde FBS dat het in het belang van de FBS-groep nodig was geweest de activiteiten op Schönefeld in stand te houden met het oog op de toekomstige exploitatie van de luchthaven BER. Volgens FBS zou zelfs een voorlopige sluiting van Schönefeld het bereiken van de strategische doelstelling op lange termijn — de exploitatie van een centrale Berlijnse luchthaven op het terrein van Schönefeld — de facto onmogelijk hebben gemaakt.

| (102) | Daarom moest de exploitatie van Schönefeld van 2003 tot de opening van de luchthaven BER economisch zo efficiënt mogelijk worden voortgezet. FBS voegde hieraan toe dat, om tot een betere benutting van de in Schönefeld beschikbare capaciteit te komen, op voorstel van een gerenommeerd adviesbureau besloten werd de LCC-strategie ten uitvoer te leggen. Deze strategie werd als de economisch gunstigste oplossing voor FBS beschouwd, omdat het waarschijnlijk werd geacht dat de voorgenomen tariefverordening met het daarin vervatte systeem van gerichte en degressief gestaffelde financiële prikkels binnen korte tijd tot een toename van het verkeersvolume op Schönefeld zou leiden. |
| --- | --- |

(102)

Daarom moest de exploitatie van Schönefeld van 2003 tot de opening van de luchthaven BER economisch zo efficiënt mogelijk worden voortgezet. FBS voegde hieraan toe dat, om tot een betere benutting van de in Schönefeld beschikbare capaciteit te komen, op voorstel van een gerenommeerd adviesbureau besloten werd de LCC-strategie ten uitvoer te leggen. Deze strategie werd als de economisch gunstigste oplossing voor FBS beschouwd, omdat het waarschijnlijk werd geacht dat de voorgenomen tariefverordening met het daarin vervatte systeem van gerichte en degressief gestaffelde financiële prikkels binnen korte tijd tot een toename van het verkeersvolume op Schönefeld zou leiden.

| (103) | Volgens FBS was de LCC-strategie uiterst succesvol. Het aantal passagiers nam sprongsgewijs toe zonder dat het passagiersvolume op de overige Berlijnse luchthavens terugliep. FBS benadrukte dat het grotere verkeersvolume tot hogere inkomsten had geleid en dat de economische moeilijkheden snel overwonnen konden worden. Reeds in 2006 was het bedrijfsresultaat (EBIT) van FBS voor het eerst positief. Volgens FBS was ervan uitgegaan dat deze positieve ontwikkeling zich zou voortzetten, wat vooral van belang was voor het financieringsvermogen van de nieuwe luchthaven. |
| --- | --- |

(103)

Volgens FBS was de LCC-strategie uiterst succesvol. Het aantal passagiers nam sprongsgewijs toe zonder dat het passagiersvolume op de overige Berlijnse luchthavens terugliep. FBS benadrukte dat het grotere verkeersvolume tot hogere inkomsten had geleid en dat de economische moeilijkheden snel overwonnen konden worden. Reeds in 2006 was het bedrijfsresultaat (EBIT) van FBS voor het eerst positief. Volgens FBS was ervan uitgegaan dat deze positieve ontwikkeling zich zou voortzetten, wat vooral van belang was voor het financieringsvermogen van de nieuwe luchthaven.

| (104) | De onderneming zette uiteen dat de in 2003 aangevangen strategische omwenteling om economische redenen noodzakelijk was geweest en dat FBS zich daarom gedragen had als een voorzichtige investeerder in een markteconomie. Op basis van het businessplan dat aan de LCC-strategie ten grondslag lag, kon FBS ervan uitgaan dat de luchthavenexploitatie niet onrendabel zou blijven. FBS verwees naar de door het accountantskantoor [...] in opdracht uitgevoerde studie (hierna „de studie van de eerste accountant” genoemd). In deze studie van 2007 werd bevestigd dat het, vanuit het oogpunt van een investeerder in een markteconomie, verstandig was geweest de LCC-strategie uit te voeren en een daarmee samenhangende tariefverordening vast te stellen. |
| --- | --- |

(104)

De onderneming zette uiteen dat de in 2003 aangevangen strategische omwenteling om economische redenen noodzakelijk was geweest en dat FBS zich daarom gedragen had als een voorzichtige investeerder in een markteconomie. Op basis van het businessplan dat aan de LCC-strategie ten grondslag lag, kon FBS ervan uitgaan dat de luchthavenexploitatie niet onrendabel zou blijven. FBS verwees naar de door het accountantskantoor [...] in opdracht uitgevoerde studie (hierna „de studie van de eerste accountant” genoemd). In deze studie van 2007 werd bevestigd dat het, vanuit het oogpunt van een investeerder in een markteconomie, verstandig was geweest de LCC-strategie uit te voeren en een daarmee samenhangende tariefverordening vast te stellen.

| (105) | FBS verklaarde dat de individuele overeenkomsten die vóór de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 in het kader van de LCC-strategie met een aantal lagekostenmaatschappijen waren gesloten, noodzakelijk waren geweest om de luchtvaartmaatschappijen over te halen zich in Schönefeld te vestigen. FBS verwees hierbij naar een tweede studie die aan het accountantskantoor [...] in opdracht was gegeven, en die eveneens in 2007 werd voltooid. In het kader van deze studie werd de rentabiliteit van de verschillende overeenkomsten van maatregel 3 onderzocht en werd geconcludeerd dat FBS zich bij het sluiten van deze overeenkomsten als een voorzichtige investeerder in een markteconomie had gedragen. Alle individuele overeenkomsten met de verschillende luchtvaartmaatschappijen zouden op louter economische overwegingen berusten en gesloten zijn met het doel de financiële situatie van FBS op korte termijn te verbeteren. |
| --- | --- |

(105)

FBS verklaarde dat de individuele overeenkomsten die vóór de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 in het kader van de LCC-strategie met een aantal lagekostenmaatschappijen waren gesloten, noodzakelijk waren geweest om de luchtvaartmaatschappijen over te halen zich in Schönefeld te vestigen. FBS verwees hierbij naar een tweede studie die aan het accountantskantoor [...] in opdracht was gegeven, en die eveneens in 2007 werd voltooid. In het kader van deze studie werd de rentabiliteit van de verschillende overeenkomsten van maatregel 3 onderzocht en werd geconcludeerd dat FBS zich bij het sluiten van deze overeenkomsten als een voorzichtige investeerder in een markteconomie had gedragen. Alle individuele overeenkomsten met de verschillende luchtvaartmaatschappijen zouden op louter economische overwegingen berusten en gesloten zijn met het doel de financiële situatie van FBS op korte termijn te verbeteren.

| (106) | De easyJet-overeenkomst van 2003 vormde volgens FBS een belangrijk onderdeel van de LCC-strategie en hield daarom geen staatssteun in. De LCC-strategie zou voor easyJet, een van de grootste LCC van Europa, een stimulans zijn geweest om zich op Schönefeld te vestigen. |
| --- | --- |

(106)

De easyJet-overeenkomst van 2003 vormde volgens FBS een belangrijk onderdeel van de LCC-strategie en hield daarom geen staatssteun in. De LCC-strategie zou voor easyJet, een van de grootste LCC van Europa, een stimulans zijn geweest om zich op Schönefeld te vestigen.

| (107) | Dankzij de geslaagde sluiting van een overeenkomst met easyJet (die als „hoofdgebruiker” werd beschouwd), was FBS in staat geweest andere luchtvaartmaatschappijen over te halen zich in Schönefeld te vestigen. De contractuele betrekkingen met easyJet (waaronder de verplichting om een minimumaantal vliegtuigen op Schönefeld te stallen) hadden beide partijen een grote mate van planningszekerheid verschaft en in aanzienlijke mate bijgedragen tot de verbetering van de rentabiliteit van Schönefeld. |
| --- | --- |

(107)

Dankzij de geslaagde sluiting van een overeenkomst met easyJet (die als „hoofdgebruiker” werd beschouwd), was FBS in staat geweest andere luchtvaartmaatschappijen over te halen zich in Schönefeld te vestigen. De contractuele betrekkingen met easyJet (waaronder de verplichting om een minimumaantal vliegtuigen op Schönefeld te stallen) hadden beide partijen een grote mate van planningszekerheid verschaft en in aanzienlijke mate bijgedragen tot de verbetering van de rentabiliteit van Schönefeld.

| (108) | FBS voerde aan dat de easyJet-overeenkomst van 2003 niet wezenlijk van de tariefverordening 2004 verschilde en niet tot een ongeoorloofde toekenning van voordelen had geleid. Bovendien merkte de onderneming op dat de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007 uitdrukkelijk verwees naar de tariefverordening 2006 die toen van toepassing was. |
| --- | --- |

(108)

FBS voerde aan dat de easyJet-overeenkomst van 2003 niet wezenlijk van de tariefverordening 2004 verschilde en niet tot een ongeoorloofde toekenning van voordelen had geleid. Bovendien merkte de onderneming op dat de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007 uitdrukkelijk verwees naar de tariefverordening 2006 die toen van toepassing was.

| (109) | Voorts verklaarde FBS dat de individuele overeenkomsten met de LCC vóór de vaststelling van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 waren gesloten. Sommige overeenkomsten dateerden zelfs al van vóór de beschikking van de Commissie in de zaak-Brussels South Charleroi Airport (31). |
| --- | --- |

(109)

Voorts verklaarde FBS dat de individuele overeenkomsten met de LCC vóór de vaststelling van de richtsnoeren luchtvaartsteun van 2005 waren gesloten. Sommige overeenkomsten dateerden zelfs al van vóór de beschikking van de Commissie in de zaak-Brussels South Charleroi Airport (31).

| (110) | Daarnaast had easyJet bij de huur van bedrijfsruimten in terminal B volgens FBS geen bijzonder voordeel genoten. De toewijzing van een volledige terminal aan easyJet zou gebaseerd zijn op economische en praktische overwegingen vanwege het grote aantal passagiers van de luchtvaartmaatschappij in Schönefeld. De toewijzing van terminalruimte was een op Duitse en internationale luchthavens gangbare praktijk. Bovendien waren er geen reclamerechten verleend die easyJet bevoordeeld zouden hebben ten opzichte van andere luchtvaartmaatschappijen, omdat easyJet — net als alle andere luchtvaartmaatschappijen — enkel „branding-rechten” voor de eigen incheckruimte had verworven. |
| --- | --- |

(110)

Daarnaast had easyJet bij de huur van bedrijfsruimten in terminal B volgens FBS geen bijzonder voordeel genoten. De toewijzing van een volledige terminal aan easyJet zou gebaseerd zijn op economische en praktische overwegingen vanwege het grote aantal passagiers van de luchtvaartmaatschappij in Schönefeld. De toewijzing van terminalruimte was een op Duitse en internationale luchthavens gangbare praktijk. Bovendien waren er geen reclamerechten verleend die easyJet bevoordeeld zouden hebben ten opzichte van andere luchtvaartmaatschappijen, omdat easyJet — net als alle andere luchtvaartmaatschappijen — enkel „branding-rechten” voor de eigen incheckruimte had verworven.

6.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

6.1.   Overheidsinvloed

| (111) | Duitsland voerde aan dat de staat geen zeggenschap had over de middelen van FBS en dat de aanwending ervan niet aan de staat kon worden toegerekend. Volgens Duitsland werden de betreffende stimulansen en kortingen niet met openbare middelen gefinancierd, maar vloeiden zij voort uit de bedrijfsactiviteiten van een op grond van het privaatrecht opererende onderneming. |
| --- | --- |

(111)

Duitsland voerde aan dat de staat geen zeggenschap had over de middelen van FBS en dat de aanwending ervan niet aan de staat kon worden toegerekend. Volgens Duitsland werden de betreffende stimulansen en kortingen niet met openbare middelen gefinancierd, maar vloeiden zij voort uit de bedrijfsactiviteiten van een op grond van het privaatrecht opererende onderneming.

| (112) | In verband hiermee verklaarde Duitsland dat FBS en haar dochterondernemingen, hoewel zij deels overheidseigendom waren, niet door de overheid werden bestuurd maar bewust aan de beginselen van concurrentie en vrije markt waren onderworpen. Duitsland voegde hieraan toe dat de openbare aandeelhouders van FBS verwachtten dat er winst zou worden gemaakt. |
| --- | --- |

(112)

In verband hiermee verklaarde Duitsland dat FBS en haar dochterondernemingen, hoewel zij deels overheidseigendom waren, niet door de overheid werden bestuurd maar bewust aan de beginselen van concurrentie en vrije markt waren onderworpen. Duitsland voegde hieraan toe dat de openbare aandeelhouders van FBS verwachtten dat er winst zou worden gemaakt.

6.2.   De zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst (maatregel 1)

| (113) | Duitsland was van mening dat de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst geen kruissubsidiëring inhield waarmee staatssteun gemoeid kon zijn. |
| --- | --- |

(113)

Duitsland was van mening dat de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst geen kruissubsidiëring inhield waarmee staatssteun gemoeid kon zijn.

| (114) | Duitsland benadrukte dat de luchthavens van Berlijn zowel in publiekrechtelijke zin als volgens de rechtsvoorschriften van de Unie (32) zo sterk met elkaar waren verbonden dat ze één enkel „luchthavensysteem” vormden. Het doel van een dergelijk luchthavensysteem was om de verschillende luchthavens als één enkele luchthaven met verscheidene start- en landingsbanen te behandelen. FBS en BFG moesten daarom als één onderneming worden beschouwd. Duitsland wees erop dat de Commissie zelf een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst, een gemeenschappelijke IT-structuur, gecentraliseerde sleutelfuncties en gezamenlijke businessplannen als criteria heeft genoemd om een onderneming binnen een groep als niet-autonoom aan te merken (33). |
| --- | --- |

(114)

Duitsland benadrukte dat de luchthavens van Berlijn zowel in publiekrechtelijke zin als volgens de rechtsvoorschriften van de Unie (32) zo sterk met elkaar waren verbonden dat ze één enkel „luchthavensysteem” vormden. Het doel van een dergelijk luchthavensysteem was om de verschillende luchthavens als één enkele luchthaven met verscheidene start- en landingsbanen te behandelen. FBS en BFG moesten daarom als één onderneming worden beschouwd. Duitsland wees erop dat de Commissie zelf een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst, een gemeenschappelijke IT-structuur, gecentraliseerde sleutelfuncties en gezamenlijke businessplannen als criteria heeft genoemd om een onderneming binnen een groep als niet-autonoom aan te merken (33).

| (115) | Volgens Duitsland hield de overdracht van winst geen overdracht in van de kosten van Schönefeld naar Tegel en Tempelhof. De luchthavengelden in Tegel werden hierdoor niet beïnvloed. De tarieven die op de drie luchthavens werden aangerekend, waren gebaseerd op de kosten die door elk van die luchthavens werden gemaakt. |
| --- | --- |

(115)

Volgens Duitsland hield de overdracht van winst geen overdracht in van de kosten van Schönefeld naar Tegel en Tempelhof. De luchthavengelden in Tegel werden hierdoor niet beïnvloed. De tarieven die op de drie luchthavens werden aangerekend, waren gebaseerd op de kosten die door elk van die luchthavens werden gemaakt.

| (116) | Bovendien verklaarde Duitsland dat FBS, zoals elke andere particuliere onderneming, een strategisch plan ten uitvoer legde om op lange termijn winst te maken. Het voornaamste kenmerk van dit plan was één enkele luchthaven voor Berlijn op de locatie Schönefeld te vestigen. |
| --- | --- |

(116)

Bovendien verklaarde Duitsland dat FBS, zoals elke andere particuliere onderneming, een strategisch plan ten uitvoer legde om op lange termijn winst te maken. Het voornaamste kenmerk van dit plan was één enkele luchthaven voor Berlijn op de locatie Schönefeld te vestigen.

6.3.   Rechtsgeldigheid van de tariefverordening 2004

| (117) | Volgens Duitsland gaf de voorlopige conclusie van de Commissie in het inleidingsbesluit, dat tariefverordeningen die door de bevoegde autoriteiten van de deelstaat niet zonder voorbehoud zijn goedgekeurd, niet rechtsgeldig zouden zijn (34), de in Duitsland bestaande rechtssituatie niet correct weer. De goedkeuring door de bevoegde deelstaatautoriteiten overeenkomstig § 43 a van de Luftverkehrszulassungsordnung (Verordening betreffende de toelating van het luchtverkeer) (35) is geen voorwaarde voor de rechtsgeldigheid van de tariefverordening. Volgens vaste rechtspraak van het federale hooggerechtshof (Bundesgerichtshof) en de lagere rechtbanken in Duitsland vormden de bekendgemaakte tariefverordeningen van de luchthavens „algemene bedrijfsvoorwaarden” (allgemeine Geschäftsbedingungen) in de zin van het Duitse civielrecht (36). Dit betekende dat de tariefverordeningen — of zij nu door de bevoegde autoriteiten waren goedgekeurd of niet — als contractuele voorwaarden fungeerden die automatisch werden aangeboden aan de luchtvaartmaatschappijen die van de luchthavens gebruikmaakten (37). |
| --- | --- |

(117)

Volgens Duitsland gaf de voorlopige conclusie van de Commissie in het inleidingsbesluit, dat tariefverordeningen die door de bevoegde autoriteiten van de deelstaat niet zonder voorbehoud zijn goedgekeurd, niet rechtsgeldig zouden zijn (34), de in Duitsland bestaande rechtssituatie niet correct weer. De goedkeuring door de bevoegde deelstaatautoriteiten overeenkomstig § 43 a van de Luftverkehrszulassungsordnung (Verordening betreffende de toelating van het luchtverkeer) (35) is geen voorwaarde voor de rechtsgeldigheid van de tariefverordening. Volgens vaste rechtspraak van het federale hooggerechtshof (Bundesgerichtshof) en de lagere rechtbanken in Duitsland vormden de bekendgemaakte tariefverordeningen van de luchthavens „algemene bedrijfsvoorwaarden” (allgemeine Geschäftsbedingungen) in de zin van het Duitse civielrecht (36). Dit betekende dat de tariefverordeningen — of zij nu door de bevoegde autoriteiten waren goedgekeurd of niet — als contractuele voorwaarden fungeerden die automatisch werden aangeboden aan de luchtvaartmaatschappijen die van de luchthavens gebruikmaakten (37).

| (118) | Volgens Duitsland had de arrondissementsrechtbank Potsdam in haar vonnis van 20 oktober 2004, waarnaar de Commissie in overweging 22 van het inleidingsbesluit (38) verwees, deze situatie niet onderkend. Bovendien was tegen het vonnis beroep aangetekend. In verband daarmee had de hogere rechtbank (Oberlandesgericht) van Brandenburg een instructie gegeven dat het vonnis van de arondissementsrechtbank Potsdam niet moest worden gehandhaafd. Duitsland verklaarde dat de klacht vervolgens was ingetrokken in het kader van een schikking in het hoofdgeding tussen de aan de rechtszaak deelnemende partijen. Bijgevolg was het vonnis van de arrondissementsrechtbank Potsdam nooit rechtsgeldig geworden en had het door de intrekking van de klacht zijn werking verloren, hoewel het niet uitdrukkelijk werd vernietigd. Duitsland merkte op dat de arrondissementsrechtbank Potsdam inmiddels haar rechtsinterpretatie had gewijzigd en in een volgende, zeer identieke rechtszaak een klacht met betrekking tot de tariefverordening van Schönefeld had verworpen. |
| --- | --- |

(118)

Volgens Duitsland had de arrondissementsrechtbank Potsdam in haar vonnis van 20 oktober 2004, waarnaar de Commissie in overweging 22 van het inleidingsbesluit (38) verwees, deze situatie niet onderkend. Bovendien was tegen het vonnis beroep aangetekend. In verband daarmee had de hogere rechtbank (Oberlandesgericht) van Brandenburg een instructie gegeven dat het vonnis van de arondissementsrechtbank Potsdam niet moest worden gehandhaafd. Duitsland verklaarde dat de klacht vervolgens was ingetrokken in het kader van een schikking in het hoofdgeding tussen de aan de rechtszaak deelnemende partijen. Bijgevolg was het vonnis van de arrondissementsrechtbank Potsdam nooit rechtsgeldig geworden en had het door de intrekking van de klacht zijn werking verloren, hoewel het niet uitdrukkelijk werd vernietigd. Duitsland merkte op dat de arrondissementsrechtbank Potsdam inmiddels haar rechtsinterpretatie had gewijzigd en in een volgende, zeer identieke rechtszaak een klacht met betrekking tot de tariefverordening van Schönefeld had verworpen.

6.4.   Individuele overeenkomsten tussen FBS en bepaalde luchtvaartmaatschappijen (maatregelen 2 en 3)

| (119) | Duitsland verklaarde dat het tariefstelsel en de individuele contractuele regelingen met verschillende luchtvaartmaatschappijen in de context van de uitvoering van de LCC-strategie moesten worden geplaatst. |
| --- | --- |

(119)

Duitsland verklaarde dat het tariefstelsel en de individuele contractuele regelingen met verschillende luchtvaartmaatschappijen in de context van de uitvoering van de LCC-strategie moesten worden geplaatst.

| (120) | Duitsland voerde aan dat de Berlijnse luchthavens niet met elkaar concurreerden omdat zij deel uitmaakten van één „luchthavensysteem”. Schönefeld had een complementaire functie in zoverre het de luchthaven Tegel moest ontlasten, die de grenzen van zijn capaciteit had bereikt. De LCC-strategie was een legitieme methode om de belasting van de luchthaven indirect te controleren. Deze strategie had niet tot een vermindering van het aantal passagiers in Tegel geleid, integendeel, beide luchthavens waren erin geslaagd hun passagiersaantallen in de jaren voor de inleiding van de formele onderzoekprocedure aanmerkelijk te verhogen. Bovendien concurreerden de Berlijnse luchthavens, gezien de afstand, niet met de luchthavens Leipzig, Dresden, Hamburg of Lübeck, met name wat de prijsbewuste LCC-passagiers betreft. |
| --- | --- |

(120)

Duitsland voerde aan dat de Berlijnse luchthavens niet met elkaar concurreerden omdat zij deel uitmaakten van één „luchthavensysteem”. Schönefeld had een complementaire functie in zoverre het de luchthaven Tegel moest ontlasten, die de grenzen van zijn capaciteit had bereikt. De LCC-strategie was een legitieme methode om de belasting van de luchthaven indirect te controleren. Deze strategie had niet tot een vermindering van het aantal passagiers in Tegel geleid, integendeel, beide luchthavens waren erin geslaagd hun passagiersaantallen in de jaren voor de inleiding van de formele onderzoekprocedure aanmerkelijk te verhogen. Bovendien concurreerden de Berlijnse luchthavens, gezien de afstand, niet met de luchthavens Leipzig, Dresden, Hamburg of Lübeck, met name wat de prijsbewuste LCC-passagiers betreft.

| (121) | Volgens Duitsland was het voor de uitvoering van de LCC-strategie belangrijk een luchtvaartmaatschappij als hoofdgebruiker te vinden die Schönefeld als basis zou gebruiken. Dit was de eerste stap in de opbouw van een groot verkeersvolume op deze luchthaven, waardoor Schönefeld aantrekkelijker zou worden voor andere luchtvaartmaatschappijen. Indien voor Schönefeld dezelfde voorwaarden hadden gegolden als voor Tegel, zou het onmogelijk zijn geweest een dergelijke hoofdgebruiker te vinden, zoals blijkt uit de mislukte pogingen in de jaren negentig om luchtvaartmaatschappijen over te halen van Tegel naar Schönefeld te verhuizen. Om het verkeer te verleggen en de capaciteit van Schönefeld efficiënt te benutten, was het noodzakelijk geweest stimulansen te creëren om vliegverkeer aan te trekken. De LCC-strategie zorgde voor passende stimulansen, zoals een tariefverordening die kwantumkortingen en andere financiële prikkels omvatte. |
| --- | --- |

(121)

Volgens Duitsland was het voor de uitvoering van de LCC-strategie belangrijk een luchtvaartmaatschappij als hoofdgebruiker te vinden die Schönefeld als basis zou gebruiken. Dit was de eerste stap in de opbouw van een groot verkeersvolume op deze luchthaven, waardoor Schönefeld aantrekkelijker zou worden voor andere luchtvaartmaatschappijen. Indien voor Schönefeld dezelfde voorwaarden hadden gegolden als voor Tegel, zou het onmogelijk zijn geweest een dergelijke hoofdgebruiker te vinden, zoals blijkt uit de mislukte pogingen in de jaren negentig om luchtvaartmaatschappijen over te halen van Tegel naar Schönefeld te verhuizen. Om het verkeer te verleggen en de capaciteit van Schönefeld efficiënt te benutten, was het noodzakelijk geweest stimulansen te creëren om vliegverkeer aan te trekken. De LCC-strategie zorgde voor passende stimulansen, zoals een tariefverordening die kwantumkortingen en andere financiële prikkels omvatte.

| (122) | Het zou noodzakelijk zijn geweest de LCC-strategie vóór de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 uit te voeren door individuele overeenkomsten met verscheidene luchtvaartmaatschappijen te sluiten, om de door Schönefeld veroorzaakte verliezen zo snel mogelijk te beperken en een gunstige positie op de toen snel groeiende LCC-markt te verwerven. Duitsland wees erop dat een officiële wijziging van de tariefverordening tot aanzienlijke administratiekosten zou hebben geleid en niet snel genoeg voltooid had kunnen worden om zo spoedig mogelijk, d.w.z. tegen eind 2003, met de uitvoering van de LCC-strategie te beginnen. |
| --- | --- |

(122)

Het zou noodzakelijk zijn geweest de LCC-strategie vóór de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 uit te voeren door individuele overeenkomsten met verscheidene luchtvaartmaatschappijen te sluiten, om de door Schönefeld veroorzaakte verliezen zo snel mogelijk te beperken en een gunstige positie op de toen snel groeiende LCC-markt te verwerven. Duitsland wees erop dat een officiële wijziging van de tariefverordening tot aanzienlijke administratiekosten zou hebben geleid en niet snel genoeg voltooid had kunnen worden om zo spoedig mogelijk, d.w.z. tegen eind 2003, met de uitvoering van de LCC-strategie te beginnen.

| (123) | Duitsland verklaarde dat FBS zich, door de maatregelen in kwestie te nemen, gedragen had als een investeerder in een markteconomie omdat de zakelijke beslissingen van FBS op de LCC-strategie berustten en de individuele overeenkomsten gesloten waren op grond van een degelijk businessplan dat door een bedrijfsadviesbureau was ontwikkeld. Duitsland verwees verder naar de door twee accountantskantoren, [...] en [...], verrichte evaluaties waartoe FBS opdracht had gegeven om na te gaan of de LCC-strategie en de individuele overeenkomsten in overeenstemming waren met het criterium van de investeerder in een markteconomie, wat inderdaad het geval bleek te zijn. |
| --- | --- |

(123)

Duitsland verklaarde dat FBS zich, door de maatregelen in kwestie te nemen, gedragen had als een investeerder in een markteconomie omdat de zakelijke beslissingen van FBS op de LCC-strategie berustten en de individuele overeenkomsten gesloten waren op grond van een degelijk businessplan dat door een bedrijfsadviesbureau was ontwikkeld. Duitsland verwees verder naar de door twee accountantskantoren, [...] en [...], verrichte evaluaties waartoe FBS opdracht had gegeven om na te gaan of de LCC-strategie en de individuele overeenkomsten in overeenstemming waren met het criterium van de investeerder in een markteconomie, wat inderdaad het geval bleek te zijn.

| (124) | Duitsland gaf aan dat volgens de accountants kon worden aangetoond dat zowel wat het besluit van het management betreft inzake een strategische heroriëntatie als met betrekking tot de invoering van een plan met financiële prikkels, een investeerder in een markteconomie dezelfde beslissingen zou hebben genomen. [...] berekende de netto contante waarde (NCW) van de easyJet-overeenkomst van 2003 en de in tabel 6 genoemde individuele overeenkomsten (met uitzondering van de overeenkomst met V-Bird); deze bleken alle positief. [...] was daarom tot de conclusie gekomen dat een investeerder in een markteconomie op precies dezelfde wijze zou hebben gehandeld als FBS. Toch uitte [...] twijfels, met name over de door de partijen aanvankelijk afgesproken looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003. [...] meende dat een voorzichtige investeerder bij het sluiten van een overeenkomst met een dergelijke looptijd (tien jaar met een mogelijkheid tot verlenging met nog eens tien jaar) naar alle waarschijnlijkheid rekening zou hebben gehouden met het effect van de voorgenomen overeenkomst op de toekomstige exploitatie van de luchthaven BER, die vóór het verstrijken van de easyJet-overeenkomst van 2003 in bedrijf zou worden genomen (39). Volgens [...] had het bestaan van de easyJet-overeenkomst van 2003 mogelijk een neerwaartse druk uitgeoefend op de luchthavengelden die FBS van andere luchtvaartmaatschappijen kon vragen voor het gebruik van BER, wat de rentabiliteit van de toekomstige luchthaven zou kunnen aantasten. Duitsland verklaarde echter dat dit bezwaar met betrekking tot de aanvankelijk voorgenomen looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003 niet meer relevant was omdat deze overeenkomst was aangepast door de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007. Deze wijzigingsovereenkomst bepaalde dat de overeenkomst niet meer van toepassing was zodra de opening van BER — toen voor 2011 gepland — een feit zou zijn. |
| --- | --- |

(124)

Duitsland gaf aan dat volgens de accountants kon worden aangetoond dat zowel wat het besluit van het management betreft inzake een strategische heroriëntatie als met betrekking tot de invoering van een plan met financiële prikkels, een investeerder in een markteconomie dezelfde beslissingen zou hebben genomen. [...] berekende de netto contante waarde (NCW) van de easyJet-overeenkomst van 2003 en de in tabel 6 genoemde individuele overeenkomsten (met uitzondering van de overeenkomst met V-Bird); deze bleken alle positief. [...] was daarom tot de conclusie gekomen dat een investeerder in een markteconomie op precies dezelfde wijze zou hebben gehandeld als FBS. Toch uitte [...] twijfels, met name over de door de partijen aanvankelijk afgesproken looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003. [...] meende dat een voorzichtige investeerder bij het sluiten van een overeenkomst met een dergelijke looptijd (tien jaar met een mogelijkheid tot verlenging met nog eens tien jaar) naar alle waarschijnlijkheid rekening zou hebben gehouden met het effect van de voorgenomen overeenkomst op de toekomstige exploitatie van de luchthaven BER, die vóór het verstrijken van de easyJet-overeenkomst van 2003 in bedrijf zou worden genomen (39). Volgens [...] had het bestaan van de easyJet-overeenkomst van 2003 mogelijk een neerwaartse druk uitgeoefend op de luchthavengelden die FBS van andere luchtvaartmaatschappijen kon vragen voor het gebruik van BER, wat de rentabiliteit van de toekomstige luchthaven zou kunnen aantasten. Duitsland verklaarde echter dat dit bezwaar met betrekking tot de aanvankelijk voorgenomen looptijd van de easyJet-overeenkomst van 2003 niet meer relevant was omdat deze overeenkomst was aangepast door de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007. Deze wijzigingsovereenkomst bepaalde dat de overeenkomst niet meer van toepassing was zodra de opening van BER — toen voor 2011 gepland — een feit zou zijn.

| (125) | Verder gaf Duitsland in zijn reactie op de opmerkingen van andere belanghebbenden aan, dat de opvattingen van sommige belanghebbenden over de tariefverordening 2004 en over de individuele overeenkomsten met LCC deels onjuist en uit hun verband gerukt zijn. Duitsland onderstreepte dat de tariefverordening voor Schönefeld bedoeld was om de uitbreiding met nieuwe bestemmingen te bevorderen en dat zij niet discriminerend was, omdat iedere luchtvaartmaatschappij die erin slaagde voldoende passagiers aan te trekken, of die nieuwe verbindingen of nieuwe frequenties in Schönefeld tot stand bracht, van deze kortingen profiteerde. |
| --- | --- |

(125)

Verder gaf Duitsland in zijn reactie op de opmerkingen van andere belanghebbenden aan, dat de opvattingen van sommige belanghebbenden over de tariefverordening 2004 en over de individuele overeenkomsten met LCC deels onjuist en uit hun verband gerukt zijn. Duitsland onderstreepte dat de tariefverordening voor Schönefeld bedoeld was om de uitbreiding met nieuwe bestemmingen te bevorderen en dat zij niet discriminerend was, omdat iedere luchtvaartmaatschappij die erin slaagde voldoende passagiers aan te trekken, of die nieuwe verbindingen of nieuwe frequenties in Schönefeld tot stand bracht, van deze kortingen profiteerde.

6.5.   De easyJet-huurovereenkomst van 2004 (maatregel 4)

| (126) | Wat het gebruik van terminal B door easyJet betreft, wees Duitsland erop dat de luchtvaartmaatschappij slechts een deel (24 %) van het bruikbare oppervlak van de terminal had gehuurd. Dat een bepaalde luchtvaartmaatschappij toestemming krijgt om kantoorruimte en incheckbalies te gebruiken in een specifiek deel van een terminal, was volgens Duitsland gangbare praktijk op internationale luchthavens en hield geen voorkeursbehandeling in. |
| --- | --- |

(126)

Wat het gebruik van terminal B door easyJet betreft, wees Duitsland erop dat de luchtvaartmaatschappij slechts een deel (24 %) van het bruikbare oppervlak van de terminal had gehuurd. Dat een bepaalde luchtvaartmaatschappij toestemming krijgt om kantoorruimte en incheckbalies te gebruiken in een specifiek deel van een terminal, was volgens Duitsland gangbare praktijk op internationale luchthavens en hield geen voorkeursbehandeling in.

| (127) | Met betrekking tot het exclusieve recht dat aan easyJet was toegekend, verklaarde Duitsland dat het gebruik van terminal B door andere luchtvaartmaatschappijen, gezien het grote aantal door easyJet vervoerde passagiers, louter om praktische redenen niet mogelijk was omdat de capaciteit van de terminal door de activiteiten van easyJet reeds overschreden was. |
| --- | --- |

(127)

Met betrekking tot het exclusieve recht dat aan easyJet was toegekend, verklaarde Duitsland dat het gebruik van terminal B door andere luchtvaartmaatschappijen, gezien het grote aantal door easyJet vervoerde passagiers, louter om praktische redenen niet mogelijk was omdat de capaciteit van de terminal door de activiteiten van easyJet reeds overschreden was.

| (128) | Verder voerde Duitsland aan dat het exclusieve gebruiksrecht van bepaalde terminaldelen op luchthaven Schönefeld ook aan andere luchtvaartmaatschappijen was toegekend. Met name de Lufthansa-groep (Condor, Sunexpress en Germanwings) zou oorspronkelijk van het alleengebruik van terminal D geprofiteerd hebben toen deze terminal in 2004-2005 werd gebouwd. |
| --- | --- |

(128)

Verder voerde Duitsland aan dat het exclusieve gebruiksrecht van bepaalde terminaldelen op luchthaven Schönefeld ook aan andere luchtvaartmaatschappijen was toegekend. Met name de Lufthansa-groep (Condor, Sunexpress en Germanwings) zou oorspronkelijk van het alleengebruik van terminal D geprofiteerd hebben toen deze terminal in 2004-2005 werd gebouwd.

| (129) | Bovendien betwistte Duitsland de opmerkingen van enkele belanghebbenden over maatregel 4 en betoogde het dat de door sommige belanghebbenden genoemde huurgegevens onjuist en ongegrond waren. De door easyJet betaalde huur was op basis van de voor Schönefeld gebruikelijke huurprijzen vastgesteld. Duitsland vond dat de huren in Schönefeld, in tegenstelling tot wat sommigen beweerden, niet met die in Tegel vergeleken konden worden. |
| --- | --- |

(129)

Bovendien betwistte Duitsland de opmerkingen van enkele belanghebbenden over maatregel 4 en betoogde het dat de door sommige belanghebbenden genoemde huurgegevens onjuist en ongegrond waren. De door easyJet betaalde huur was op basis van de voor Schönefeld gebruikelijke huurprijzen vastgesteld. Duitsland vond dat de huren in Schönefeld, in tegenstelling tot wat sommigen beweerden, niet met die in Tegel vergeleken konden worden.

| (130) | Wat de mogelijke voordelen voor easyJet betreft die zouden voortvloeien uit de aanwezigheid van de speciale bagagetransportinstallatie in terminal B, verklaarde Duitsland dat deze installatie door dezelfde onderneming was geproduceerd als de installatie in terminal A en dat hij volgens dezelfde technische normen was ontworpen. Als gevolg van de geïntegreerde röntgentechnologie was de installatie in terminal B evenwel ingewikkelder, wat aanleiding gaf tot een geringere technische capaciteit, langere transporttijden van de bagage en een grotere storingsgevoeligheid. In die zin hield de bagagetransportinstallatie in terminal B voor easyJet in feite een nadeel in ten opzichte van luchtvaartmaatschappijen die het luchtverkeer via terminal A afhandelden. Bovendien kon, door de opstelling van de gebouwen, bagage vanuit terminal A in aanzienlijk kortere tijd naar het wachtende vliegtuig worden getransporteerd dan vanuit terminal B. Dat betekende voor easyJet nog een nadeel ten opzichte van de in terminal A gevestigde luchtvaartmaatschappijen. |
| --- | --- |

(130)

Wat de mogelijke voordelen voor easyJet betreft die zouden voortvloeien uit de aanwezigheid van de speciale bagagetransportinstallatie in terminal B, verklaarde Duitsland dat deze installatie door dezelfde onderneming was geproduceerd als de installatie in terminal A en dat hij volgens dezelfde technische normen was ontworpen. Als gevolg van de geïntegreerde röntgentechnologie was de installatie in terminal B evenwel ingewikkelder, wat aanleiding gaf tot een geringere technische capaciteit, langere transporttijden van de bagage en een grotere storingsgevoeligheid. In die zin hield de bagagetransportinstallatie in terminal B voor easyJet in feite een nadeel in ten opzichte van luchtvaartmaatschappijen die het luchtverkeer via terminal A afhandelden. Bovendien kon, door de opstelling van de gebouwen, bagage vanuit terminal A in aanzienlijk kortere tijd naar het wachtende vliegtuig worden getransporteerd dan vanuit terminal B. Dat betekende voor easyJet nog een nadeel ten opzichte van de in terminal A gevestigde luchtvaartmaatschappijen.

| (131) | Duitsland verklaarde dat, in tegenstelling tot wat sommige belanghebbenden beweerden, de bagagetransportinstallatie die door easyJet werd gebruikt, niet was vernieuwd. Het röntgenapparaat was in 2003 om veiligheidsredenen enkel in het bestaande bagagetransportsysteem geïntegreerd. |
| --- | --- |

(131)

Duitsland verklaarde dat, in tegenstelling tot wat sommige belanghebbenden beweerden, de bagagetransportinstallatie die door easyJet werd gebruikt, niet was vernieuwd. Het röntgenapparaat was in 2003 om veiligheidsredenen enkel in het bestaande bagagetransportsysteem geïntegreerd.

| (132) | Ten slotte betoogde Duitsland dat de toewijzing van het door easyJet verwerkte passagiersverkeer aan terminal B op niet-discriminerende en objectieve criteria was gebaseerd, zij het zonder voorafgaande aanbesteding maar dat was in dergelijke gevallen ook niet nodig, noch volgens het Duitse recht, noch volgens het recht van de Unie. Toen easyJet in 2004 besloot vanaf Schönefeld vluchten te gaan uitvoeren, was het volgens Duitsland duidelijk geweest dat deze luchtvaartmaatschappij van meet af aan een aanzienlijk aandeel in het totale verkeer op de luchthaven zou hebben. Inderdaad maakten de activiteiten van easyJet in 2004 reeds 30 % van het totale verkeersvolume van Schönefeld uit. Het was passend en zinvol geweest om de activiteiten van easyJet in één terminal samen te brengen, waarbij terminal B vanwege zijn vrije capaciteit het meest geschikt werd geacht. Volgens Duitsland was de toegang tot Schönefeld niet beperkt of ontzegd aan andere luchtvaartmaatschappijen, omdat de luchthaven voldoende capaciteit had voor alle potentieel geïnteresseerde luchtvaartmaatschappijen. |
| --- | --- |

(132)

Ten slotte betoogde Duitsland dat de toewijzing van het door easyJet verwerkte passagiersverkeer aan terminal B op niet-discriminerende en objectieve criteria was gebaseerd, zij het zonder voorafgaande aanbesteding maar dat was in dergelijke gevallen ook niet nodig, noch volgens het Duitse recht, noch volgens het recht van de Unie. Toen easyJet in 2004 besloot vanaf Schönefeld vluchten te gaan uitvoeren, was het volgens Duitsland duidelijk geweest dat deze luchtvaartmaatschappij van meet af aan een aanzienlijk aandeel in het totale verkeer op de luchthaven zou hebben. Inderdaad maakten de activiteiten van easyJet in 2004 reeds 30 % van het totale verkeersvolume van Schönefeld uit. Het was passend en zinvol geweest om de activiteiten van easyJet in één terminal samen te brengen, waarbij terminal B vanwege zijn vrije capaciteit het meest geschikt werd geacht. Volgens Duitsland was de toegang tot Schönefeld niet beperkt of ontzegd aan andere luchtvaartmaatschappijen, omdat de luchthaven voldoende capaciteit had voor alle potentieel geïnteresseerde luchtvaartmaatschappijen.

7.   BEOORDELING VAN DE MAATREGELEN

| (133) | Krachtens artikel 107, lid 1, VWEU zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt. |
| --- | --- |

(133)

Krachtens artikel 107, lid 1, VWEU zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

| (134) | Aan alle in artikel 107, lid 1, bedoelde criteria dient te zijn voldaan. Om te kunnen vaststellen of een maatregel staatssteun inhoudt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU moet derhalve aan alle vier de volgende voorwaarden zijn voldaan. De financiële steun:






  — | wordt door de staat of met staatsmiddelen bekostigd; |
| --- | --- | --- |

(134)

Aan alle in artikel 107, lid 1, bedoelde criteria dient te zijn voldaan. Om te kunnen vaststellen of een maatregel staatssteun inhoudt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU moet derhalve aan alle vier de volgende voorwaarden zijn voldaan. De financiële steun:

—

wordt door de staat of met staatsmiddelen bekostigd;

| — | begunstigt bepaalde ondernemingen of bepaalde producties; |
| --- | --- |

—

begunstigt bepaalde ondernemingen of bepaalde producties;

| — | vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en |
| --- | --- |

—

vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en

| — | beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig. |
| --- | --- |

—

beïnvloedt het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig.

| (135) | In de onderhavige zaak betoogde Duitsland dat FBS zich steeds had gedragen zoals een voorzichtige, naar rentabiliteit strevende investeerder in een markteconomie dat in een soortgelijke situatie zou doen; derhalve hadden de betrokken maatregelen geen economisch voordeel opgeleverd dat de onderneming onder normale marktvoorwaarden niet zou hebben ontvangen. Indien dit inderdaad het geval is, dan vormen de door FBS uitgevoerde maatregelen geen staatssteun. |
| --- | --- |

(135)

In de onderhavige zaak betoogde Duitsland dat FBS zich steeds had gedragen zoals een voorzichtige, naar rentabiliteit strevende investeerder in een markteconomie dat in een soortgelijke situatie zou doen; derhalve hadden de betrokken maatregelen geen economisch voordeel opgeleverd dat de onderneming onder normale marktvoorwaarden niet zou hebben ontvangen. Indien dit inderdaad het geval is, dan vormen de door FBS uitgevoerde maatregelen geen staatssteun.

7.1.   Beginsel van de investeerder in een markteconomie — algemene overwegingen

| (136) | Om te beoordelen of een bepaalde overeenkomst die door een openbare onderneming met een derde partij is gesloten voor de levering van goederen of het verrichten van diensten, aan die derde partij een economisch voordeel verschaft, gaat de Commissie na of een voorzichtige investeerder in een markteconomie, die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, in een vergelijkbare situatie dezelfde maatregelen zou hebben genomen. Het gedrag van een openbare onderneming — zoals FBS — kan met dat van een hypothetische voorzichtige investeerder worden vergeleken door na te gaan hoe deze investeerder zich bij het sluiten van de desbetreffende transactie zou hebben gedragen, rekening houdend met de op dat moment beschikbare informatie en te verwachten ontwikkelingen en ongeacht de daaropvolgende gebeurtenissen. |
| --- | --- |

(136)

Om te beoordelen of een bepaalde overeenkomst die door een openbare onderneming met een derde partij is gesloten voor de levering van goederen of het verrichten van diensten, aan die derde partij een economisch voordeel verschaft, gaat de Commissie na of een voorzichtige investeerder in een markteconomie, die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, in een vergelijkbare situatie dezelfde maatregelen zou hebben genomen. Het gedrag van een openbare onderneming — zoals FBS — kan met dat van een hypothetische voorzichtige investeerder worden vergeleken door na te gaan hoe deze investeerder zich bij het sluiten van de desbetreffende transactie zou hebben gedragen, rekening houdend met de op dat moment beschikbare informatie en te verwachten ontwikkelingen en ongeacht de daaropvolgende gebeurtenissen.

| (137) | Het criterium van de te verwachten winstgevendheid voor de betrokken openbare onderneming is derhalve van cruciaal belang. Dat houdt echter niet noodzakelijkerwijs in dat een transactie enkel geen staatssteun inhoudt wanneer hij door een investeerder wordt gesloten met als enig doel om op korte termijn winstgevendheid te bereiken. Volgens het Hof kan het gedrag van een openbare investeerder worden vergeleken met dat van een particuliere investeerder die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op lange termijn laat leiden (40). |
| --- | --- |

(137)

Het criterium van de te verwachten winstgevendheid voor de betrokken openbare onderneming is derhalve van cruciaal belang. Dat houdt echter niet noodzakelijkerwijs in dat een transactie enkel geen staatssteun inhoudt wanneer hij door een investeerder wordt gesloten met als enig doel om op korte termijn winstgevendheid te bereiken. Volgens het Hof kan het gedrag van een openbare investeerder worden vergeleken met dat van een particuliere investeerder die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op lange termijn laat leiden (40).

| (138) | In de onderhavige zaak heeft de Commissie eerst onderzocht of de door FBS sinds 2003 gevolgde LCC-strategie op middellange en lange termijn tot positieve resultaten kon leiden dan wel of het uit rentabiliteitsoverwegingen verstandig zou zijn geweest Schönefeld te sluiten. Vervolgens heeft de Commissie elke maatregel die voorwerp was van de formele onderzoekprocedure aan het criterium van de investeerder in een markteconomie getoetst. Uit dit onderzoek is gebleken dat de betreffende maatregelen geen staatssteun vormen. |
| --- | --- |

(138)

In de onderhavige zaak heeft de Commissie eerst onderzocht of de door FBS sinds 2003 gevolgde LCC-strategie op middellange en lange termijn tot positieve resultaten kon leiden dan wel of het uit rentabiliteitsoverwegingen verstandig zou zijn geweest Schönefeld te sluiten. Vervolgens heeft de Commissie elke maatregel die voorwerp was van de formele onderzoekprocedure aan het criterium van de investeerder in een markteconomie getoetst. Uit dit onderzoek is gebleken dat de betreffende maatregelen geen staatssteun vormen.

7.2.   Vooronderzoek: beoordeling van de strategische opties van FBS vanuit het oogpunt van een investeerder in een markteconomie

| (139) | In de punten 2, 3.1 en 3.2 zijn de economische omstandigheden beschreven waaronder FBS de luchthaven Schönefeld in het begin van de jaren negentig en in 2003 exploiteerde. |
| --- | --- |

(139)

In de punten 2, 3.1 en 3.2 zijn de economische omstandigheden beschreven waaronder FBS de luchthaven Schönefeld in het begin van de jaren negentig en in 2003 exploiteerde.

| (140) | Zoals in deze punten wordt uiteengezet, exploiteerde FBS eveneens de andere luchthavens van Berlijn, Tempelhof en Tegel. Tempelhof werd op grond van zijn specifieke kenmerken en zijn ligging in stedelijk gebied van meet af aan niet als voor uitbreiding geschikte infrastructuur in aanmerking genomen. Tegel was een moderne luchthaven die zowel voor luchtvaartmaatschappijen als voor passagiers over het algemeen aantrekkelijker was dan Schönefeld omdat hij over een modernere infrastructuur beschikte en dichter bij het stadscentrum lag. In de jaren negentig werd Tegel al bijna volledig benut en kon het niet substantieel worden uitgebreid om capaciteitsproblemen op lange termijn te voorkomen. Daarentegen was de capaciteit van Schönefeld nog lang niet uitgeput, en de luchthaven kon indien nodig worden uitgebreid. |
| --- | --- |

(140)

Zoals in deze punten wordt uiteengezet, exploiteerde FBS eveneens de andere luchthavens van Berlijn, Tempelhof en Tegel. Tempelhof werd op grond van zijn specifieke kenmerken en zijn ligging in stedelijk gebied van meet af aan niet als voor uitbreiding geschikte infrastructuur in aanmerking genomen. Tegel was een moderne luchthaven die zowel voor luchtvaartmaatschappijen als voor passagiers over het algemeen aantrekkelijker was dan Schönefeld omdat hij over een modernere infrastructuur beschikte en dichter bij het stadscentrum lag. In de jaren negentig werd Tegel al bijna volledig benut en kon het niet substantieel worden uitgebreid om capaciteitsproblemen op lange termijn te voorkomen. Daarentegen was de capaciteit van Schönefeld nog lang niet uitgeput, en de luchthaven kon indien nodig worden uitgebreid.

| (141) | Een tweede belangrijk punt in dit verband was het vooruitzicht dat er in Berlijn één enkele luchthaven zou komen die alle bestaande Berlijnse luchthavens moest vervangen en die in Schönefeld zou worden gevestigd. Zoals in overweging 14 is uiteengezet, werd het besluit om dit project uit te voeren in mei 1996 geformaliseerd door een overeenkomst tussen de Duitse regering en de deelstaten Berlijn en Brandenburg. |
| --- | --- |

(141)

Een tweede belangrijk punt in dit verband was het vooruitzicht dat er in Berlijn één enkele luchthaven zou komen die alle bestaande Berlijnse luchthavens moest vervangen en die in Schönefeld zou worden gevestigd. Zoals in overweging 14 is uiteengezet, werd het besluit om dit project uit te voeren in mei 1996 geformaliseerd door een overeenkomst tussen de Duitse regering en de deelstaten Berlijn en Brandenburg.

| (142) | Het derde belangrijke element was de mislukte poging in de jaren negentig om een deel van het luchtverkeer van Tegel naar Schönefeld te verleggen, en het feit dat na een stagnatie in de tweede helft van de jaren negentig het vliegverkeer in Schönefeld tussen 2000 en 2003 gestaag afnam. In 2003 moesten de overheidsinstanties erkennen dat de privatisering van de Berlijnse luchthavens mislukt was. |
| --- | --- |

(142)

Het derde belangrijke element was de mislukte poging in de jaren negentig om een deel van het luchtverkeer van Tegel naar Schönefeld te verleggen, en het feit dat na een stagnatie in de tweede helft van de jaren negentig het vliegverkeer in Schönefeld tussen 2000 en 2003 gestaag afnam. In 2003 moesten de overheidsinstanties erkennen dat de privatisering van de Berlijnse luchthavens mislukt was.

| (143) | Tegen deze achtergrond onderzochten de autoriteiten en FBS in hetzelfde jaar de verschillende strategische opties die FBS ter beschikking stonden. Zoals hierboven reeds is opgemerkt, werd in die tijd niet getwijfeld aan het beoogde doel om op de locatie van Schönefeld één enkele nieuwe luchthaven te bouwen, waarbij zou worden gebruikgemaakt van een deel van de reeds aanwezige infrastructuur (41). Daarom legden FBS en de overheidsinstanties zich erop toe, voor de periode vanaf 2003 tot de in 2011 geplande opening van BER, een optimale strategie voor Schönefeld te vinden. Daartoe werd, zoals in overweging 28 reeds is opgemerkt, een bedrijfsadviesbureau in de arm genomen dat een studie opstelde; deze studie beval aan stimulansen te creëren om lagekostenmaatschappijen (Low COST Carriers, LCC) aan te trekken. |
| --- | --- |

(143)

Tegen deze achtergrond onderzochten de autoriteiten en FBS in hetzelfde jaar de verschillende strategische opties die FBS ter beschikking stonden. Zoals hierboven reeds is opgemerkt, werd in die tijd niet getwijfeld aan het beoogde doel om op de locatie van Schönefeld één enkele nieuwe luchthaven te bouwen, waarbij zou worden gebruikgemaakt van een deel van de reeds aanwezige infrastructuur (41). Daarom legden FBS en de overheidsinstanties zich erop toe, voor de periode vanaf 2003 tot de in 2011 geplande opening van BER, een optimale strategie voor Schönefeld te vinden. Daartoe werd, zoals in overweging 28 reeds is opgemerkt, een bedrijfsadviesbureau in de arm genomen dat een studie opstelde; deze studie beval aan stimulansen te creëren om lagekostenmaatschappijen (Low COST Carriers, LCC) aan te trekken.

| (144) | Afgezien van de LCC-strategie (optie 1) beschikte FBS nog over de mogelijkheid om de tot dan in Schönefeld gevolgde strategie voort te zetten (optie 2) of om Schönefeld tot de opening van de nieuwe luchthaven BER voorlopig te sluiten (optie 3). |
| --- | --- |

(144)

Afgezien van de LCC-strategie (optie 1) beschikte FBS nog over de mogelijkheid om de tot dan in Schönefeld gevolgde strategie voort te zetten (optie 2) of om Schönefeld tot de opening van de nieuwe luchthaven BER voorlopig te sluiten (optie 3).

7.2.1.   Optie 1 versus optie 2

| (145) | Zoals hieronder wordt uiteengezet, zou het voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange en lange termijn laat leiden, verstandig zijn geweest om voor optie 1 te kiezen en niet voor optie 2, indien hij in de plaats van FBS zou moeten beslissen. |
| --- | --- |

(145)

Zoals hieronder wordt uiteengezet, zou het voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange en lange termijn laat leiden, verstandig zijn geweest om voor optie 1 te kiezen en niet voor optie 2, indien hij in de plaats van FBS zou moeten beslissen.

De studie van het adviesbureau

| (146) | Zoals in de overwegingen 29 en 30 reeds is aangegeven, toonde het bedrijfsadviesbureau aan dat er, om allerlei structurele redenen, mogelijkheden waren voor een aanzienlijke uitbreiding van het luchtverkeer in Berlijn en dat Berlijn ten opzichte van de luchthavens van andere hoofdsteden in 2003 nog over veel vestigings- en groeimogelijkheden voor LCC-verkeer beschikte. |
| --- | --- |

(146)

Zoals in de overwegingen 29 en 30 reeds is aangegeven, toonde het bedrijfsadviesbureau aan dat er, om allerlei structurele redenen, mogelijkheden waren voor een aanzienlijke uitbreiding van het luchtverkeer in Berlijn en dat Berlijn ten opzichte van de luchthavens van andere hoofdsteden in 2003 nog over veel vestigings- en groeimogelijkheden voor LCC-verkeer beschikte.

| (147) | Het bureau vergeleek het LCC-verkeer in Berlijn met dat van andere grote steden. Hieruit bleek dat de LCC-frequentie per inwoner in Berlijn aanzienlijk lager was (0,011) dan in andere grote Europese steden zoals Londen (0,029), Brussel (0,040), Keulen (0,030) en Dublin (0,051). Uit de vergelijking kwam ook naar voren dat het procentuele aandeel van de LCC-frequentie ten opzichte van de totale frequentie in Berlijn veel lager was dan in andere belangrijke Europese steden. Op basis van deze cijfers zou het procentuele aandeel van naar schatting [...] minstens tot [...] en misschien zelfs tot [...] verhoogd kunnen worden. |
| --- | --- |

(147)

Het bureau vergeleek het LCC-verkeer in Berlijn met dat van andere grote steden. Hieruit bleek dat de LCC-frequentie per inwoner in Berlijn aanzienlijk lager was (0,011) dan in andere grote Europese steden zoals Londen (0,029), Brussel (0,040), Keulen (0,030) en Dublin (0,051). Uit de vergelijking kwam ook naar voren dat het procentuele aandeel van de LCC-frequentie ten opzichte van de totale frequentie in Berlijn veel lager was dan in andere belangrijke Europese steden. Op basis van deze cijfers zou het procentuele aandeel van naar schatting [...] minstens tot [...] en misschien zelfs tot [...] verhoogd kunnen worden.

| (148) | Op grond van de ervaringen in andere belangrijke steden raamde het bedrijfsadviesbureau dat bij maatregelen om het LCC-verkeer uit te breiden, twee derde van het extra LCC-verkeer zou bestaan uit „nieuwe passagiers”, dat wil zeggen passagiers die niet vanuit Berlijn zouden vliegen indien de bedoelde maatregelen geen extra LCC-aanbod zouden scheppen (42). Volgens het bureau viel te verwachten dat een deel van deze „nieuwe passagiers” van andere vervoerwijzen, zoals trein of bus, zouden worden „weggelokt”. |
| --- | --- |

(148)

Op grond van de ervaringen in andere belangrijke steden raamde het bedrijfsadviesbureau dat bij maatregelen om het LCC-verkeer uit te breiden, twee derde van het extra LCC-verkeer zou bestaan uit „nieuwe passagiers”, dat wil zeggen passagiers die niet vanuit Berlijn zouden vliegen indien de bedoelde maatregelen geen extra LCC-aanbod zouden scheppen (42). Volgens het bureau viel te verwachten dat een deel van deze „nieuwe passagiers” van andere vervoerwijzen, zoals trein of bus, zouden worden „weggelokt”.

| (149) | Op basis van deze analyses voorzag het adviesbureau dat het LCC-verkeer in Schönefeld op korte termijn, d.w.z. tussen 2003 en 2005, zou toenemen met 600 000 tot 900 000 passagiers per jaar, en op middellange termijn, d.w.z. van 2005 tot 2010, met nog eens 300 000 passagiers per jaar. Door deze sterke toename was te verwachten dat Schönefeld tussen 3 miljoen en 4,2 miljoen meer passagiers zou verwerken dan in 2003. Dit betekende dat FBS er redelijkerwijs vanuit kon gaan dat in 2010 een totaalvolume van tussen de 4,7 miljoen en 5,9 miljoen passagiers zou worden bereikt. (43) |
| --- | --- |

(149)

Op basis van deze analyses voorzag het adviesbureau dat het LCC-verkeer in Schönefeld op korte termijn, d.w.z. tussen 2003 en 2005, zou toenemen met 600 000 tot 900 000 passagiers per jaar, en op middellange termijn, d.w.z. van 2005 tot 2010, met nog eens 300 000 passagiers per jaar. Door deze sterke toename was te verwachten dat Schönefeld tussen 3 miljoen en 4,2 miljoen meer passagiers zou verwerken dan in 2003. Dit betekende dat FBS er redelijkerwijs vanuit kon gaan dat in 2010 een totaalvolume van tussen de 4,7 miljoen en 5,9 miljoen passagiers zou worden bereikt. (43)

| (150) | Aansluitend werd in de studie de uitvoerbaarheid van een op LCC gerichte strategie in Schönefeld in detail onderzocht, waarbij mogelijke obstakels en factoren werden genoemd die het succes van een dergelijke strategie zouden kunnen ondermijnen. |
| --- | --- |

(150)

Aansluitend werd in de studie de uitvoerbaarheid van een op LCC gerichte strategie in Schönefeld in detail onderzocht, waarbij mogelijke obstakels en factoren werden genoemd die het succes van een dergelijke strategie zouden kunnen ondermijnen.

| (151) | Vervolgens werden de operationele eisen van de LCC, die in een aantal opzichten van die van traditionele luchtvaartmaatschappijen verschillen, diepgaand onderzocht. Deze analyse was gebaseerd op de situatie op een reeks Europese luchthavens die door LCC gebruikt werden, en concludeerde dat de voornaamste door LCC gestelde voorwaarden zijn:






  — | korte omlooptijd (25-30 minuten (44)) — belangrijkste eis; |
| --- | --- | --- |

(151)

Vervolgens werden de operationele eisen van de LCC, die in een aantal opzichten van die van traditionele luchtvaartmaatschappijen verschillen, diepgaand onderzocht. Deze analyse was gebaseerd op de situatie op een reeks Europese luchthavens die door LCC gebruikt werden, en concludeerde dat de voornaamste door LCC gestelde voorwaarden zijn:

—

korte omlooptijd (25-30 minuten (44)) — belangrijkste eis;

| — | tot een minimum beperkte luchthavendiensten bij de verwerking van passagiers en bagage, maar een hoge kwaliteitsnorm bij de verplichte dienstverrichtingen; |
| --- | --- |

—

tot een minimum beperkte luchthavendiensten bij de verwerking van passagiers en bagage, maar een hoge kwaliteitsnorm bij de verplichte dienstverrichtingen;

| — | „walk-boarding” (45) in plaats van het — duurdere — gebruik van vliegtuigslurven, met een kortere afstand tussen terminal en tarmac; |
| --- | --- |

—

„walk-boarding” (45) in plaats van het — duurdere — gebruik van vliegtuigslurven, met een kortere afstand tussen terminal en tarmac;

| — | eenvoudige en functionele infrastructuur zonder dure IT-systemen, en intuïtieve en eenvoudige bewegwijzering in de luchthaven; |
| --- | --- |

—

eenvoudige en functionele infrastructuur zonder dure IT-systemen, en intuïtieve en eenvoudige bewegwijzering in de luchthaven;

| — | voldoende vervoersverbindingen met de luchthaven; |
| --- | --- |

—

voldoende vervoersverbindingen met de luchthaven;

| — | exclusieve toewijzing van pieren/gates, verkoop- en incheckbalies evenals de beschikbaarstelling van voldoende kantoorruimte aan de LCC. |
| --- | --- |

—

exclusieve toewijzing van pieren/gates, verkoop- en incheckbalies evenals de beschikbaarstelling van voldoende kantoorruimte aan de LCC.

| (152) | Volgens het bedrijfsadviesbureau kon Schönefeld over het algemeen aan deze eisen voldoen. Met name korte omlooptijden waren operationeel gezien mogelijk. Bovendien wees het bureau op de aanwezigheid van optimale verbindingen met de luchthaven voor bus-, trein- en autoverkeer. Wel stelde de studie vast dat er een aantal — relatief onbelangrijke — leemten en tekortkomingen waren op het gebied van walk-boarding, de exclusieve toewijzing van terminal- en kantoorruimte, intuïtieve bewegwijzering in de luchthaven en de afstanden tussen terminals en tarmac. Het adviesbureau suggereerde een reeks, relatief beperkte, mogelijke aanpassingen om volledig tegemoet te komen aan de eisen van de LCC die overwogen vluchten van/naar Schönefeld in hun activiteiten op te nemen, waarbij het ten dele rekening hield met de oplossingen die in andere door LCC gebruikte luchthavens worden toegepast. Omvangrijke investeringen in de infrastructuur of ingrijpende veranderingen van de bestaande infrastructuur werden niet noodzakelijk geacht. Het leek met name mogelijk om, wat de walk-boarding betreft, binnen enkele maanden en voor geringe kosten de bestaande infrastructuur uit te breiden met walk-boarding gates. |
| --- | --- |

(152)

Volgens het bedrijfsadviesbureau kon Schönefeld over het algemeen aan deze eisen voldoen. Met name korte omlooptijden waren operationeel gezien mogelijk. Bovendien wees het bureau op de aanwezigheid van optimale verbindingen met de luchthaven voor bus-, trein- en autoverkeer. Wel stelde de studie vast dat er een aantal — relatief onbelangrijke — leemten en tekortkomingen waren op het gebied van walk-boarding, de exclusieve toewijzing van terminal- en kantoorruimte, intuïtieve bewegwijzering in de luchthaven en de afstanden tussen terminals en tarmac. Het adviesbureau suggereerde een reeks, relatief beperkte, mogelijke aanpassingen om volledig tegemoet te komen aan de eisen van de LCC die overwogen vluchten van/naar Schönefeld in hun activiteiten op te nemen, waarbij het ten dele rekening hield met de oplossingen die in andere door LCC gebruikte luchthavens worden toegepast. Omvangrijke investeringen in de infrastructuur of ingrijpende veranderingen van de bestaande infrastructuur werden niet noodzakelijk geacht. Het leek met name mogelijk om, wat de walk-boarding betreft, binnen enkele maanden en voor geringe kosten de bestaande infrastructuur uit te breiden met walk-boarding gates.

| (153) | Verder onderzocht het adviesbureau de concurrentiedruk waaraan de LCC-activiteiten zouden worden blootgesteld indien FBS tot uitbreiding van de luchthaven voor LCC-verkeer zou besluiten. Het kwam tot de conclusie dat de concurrentiedruk beperkt zou blijven, vooral omdat de dichtstbijzijnde internationale luchthavens die omvangrijke LCC-verkeersvolumes konden verwerken, zoals Dresden, Leipzig of Hannover, te ver weg lagen om een belangrijke potentiële bedreiging te vormen. Volgens het bureau betekende dit dat de aanzienlijke mogelijkheden voor LCC-verkeer in de regio Berlijn inderdaad in Schönefeld verwezenlijkt konden worden. |
| --- | --- |

(153)

Verder onderzocht het adviesbureau de concurrentiedruk waaraan de LCC-activiteiten zouden worden blootgesteld indien FBS tot uitbreiding van de luchthaven voor LCC-verkeer zou besluiten. Het kwam tot de conclusie dat de concurrentiedruk beperkt zou blijven, vooral omdat de dichtstbijzijnde internationale luchthavens die omvangrijke LCC-verkeersvolumes konden verwerken, zoals Dresden, Leipzig of Hannover, te ver weg lagen om een belangrijke potentiële bedreiging te vormen. Volgens het bureau betekende dit dat de aanzienlijke mogelijkheden voor LCC-verkeer in de regio Berlijn inderdaad in Schönefeld verwezenlijkt konden worden.

| (154) | Bovendien noemde en analyseerde het bureau de verschillende opties waarover FBS beschikte om de LCC aantrekkelijke luchthaventarieven aan te bieden. Dit aspect werd voor een eventuele LCC-strategie als doorslaggevend beschouwd. Het valt inderdaad niet te ontkennen dat LCC, door hun eigen prijsbeleid ten aanzien van passagiers dat voortvloeit uit een op grote volumes en aantrekkelijke prijzen gerichte strategie, van de luchthavenexploitanten verlangen dat zij lage luchthavengelden aanrekenen. Omdat LCC bovendien vaak luchtvaartmaatschappijen zijn die „punt-tot-punt”- in plaats van „hub-and-spoke”-verbindingen aanbieden, kunnen zij op zeer flexibele en dynamische wijze nieuwe vliegverbindingen tot stand brengen, bestaande verbindingen stopzetten of de frequenties opvoeren of beperken. Daardoor kunnen zij meer druk op de luchthavenexploitanten uitoefenen om de luchthavengelden zo laag mogelijk te houden. Het was daarom duidelijk dat een LCC-strategie zonder aantrekkelijker tariefstelsel in Schönefeld tot mislukken gedoemd was. |
| --- | --- |

(154)

Bovendien noemde en analyseerde het bureau de verschillende opties waarover FBS beschikte om de LCC aantrekkelijke luchthaventarieven aan te bieden. Dit aspect werd voor een eventuele LCC-strategie als doorslaggevend beschouwd. Het valt inderdaad niet te ontkennen dat LCC, door hun eigen prijsbeleid ten aanzien van passagiers dat voortvloeit uit een op grote volumes en aantrekkelijke prijzen gerichte strategie, van de luchthavenexploitanten verlangen dat zij lage luchthavengelden aanrekenen. Omdat LCC bovendien vaak luchtvaartmaatschappijen zijn die „punt-tot-punt”- in plaats van „hub-and-spoke”-verbindingen aanbieden, kunnen zij op zeer flexibele en dynamische wijze nieuwe vliegverbindingen tot stand brengen, bestaande verbindingen stopzetten of de frequenties opvoeren of beperken. Daardoor kunnen zij meer druk op de luchthavenexploitanten uitoefenen om de luchthavengelden zo laag mogelijk te houden. Het was daarom duidelijk dat een LCC-strategie zonder aantrekkelijker tariefstelsel in Schönefeld tot mislukken gedoemd was.

| (155) | De door het adviesbureau onderzochte en beoordeelde opties waren i) een algemene verlaging van de luchthavengelden, ii) kwantumkortingen, iii) een prestatiegebonden differentiëring, en iv) een combinatie van de genoemde basisopties. Op grond van een juridische beoordeling en een bedrijfseconomische evaluatie van deze opties, werd een aanpak aanbevolen die bestond uit een combinatie van een algemene verlaging van de luchthavengelden, een kwantumkorting voor passagiersbelasting en een differentiatie van de luchthavengelden naargelang van de aangeboden diensten, welke met name de vrijstelling van parkeergelden inhield bij omlooptijden van minder dan 30 minuten. Afgezien van de algemene verlaging van de luchthavengelden waren deze maatregelen er vooral op gericht alleen LCC te begunstigen die hun activiteiten naar Schönefeld zouden verleggen; zij waren niet bedoeld voor luchtvaartmaatschappijen die reeds van Schönefeld gebruikmaakten. Deze strategie moest ertoe leiden nieuwe luchtvaartmaatschappijen aan te trekken zonder de inkomsten die door reeds op Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen werden gegenereerd, negatief te beïnvloeden. |
| --- | --- |

(155)

De door het adviesbureau onderzochte en beoordeelde opties waren i) een algemene verlaging van de luchthavengelden, ii) kwantumkortingen, iii) een prestatiegebonden differentiëring, en iv) een combinatie van de genoemde basisopties. Op grond van een juridische beoordeling en een bedrijfseconomische evaluatie van deze opties, werd een aanpak aanbevolen die bestond uit een combinatie van een algemene verlaging van de luchthavengelden, een kwantumkorting voor passagiersbelasting en een differentiatie van de luchthavengelden naargelang van de aangeboden diensten, welke met name de vrijstelling van parkeergelden inhield bij omlooptijden van minder dan 30 minuten. Afgezien van de algemene verlaging van de luchthavengelden waren deze maatregelen er vooral op gericht alleen LCC te begunstigen die hun activiteiten naar Schönefeld zouden verleggen; zij waren niet bedoeld voor luchtvaartmaatschappijen die reeds van Schönefeld gebruikmaakten. Deze strategie moest ertoe leiden nieuwe luchtvaartmaatschappijen aan te trekken zonder de inkomsten die door reeds op Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen werden gegenereerd, negatief te beïnvloeden.

| (156) | Ten slotte werden door het bedrijfsadviesbureau een aantal mogelijke maatregelen genoemd en geanalyseerd waarmee de niet-luchtvaartgebonden („non-aviation”-) inkomsten konden worden verhoogd — met name de exploitatie van restaurants en levensmiddelenketens, parkeerfaciliteiten, shuttles, advertentieruimte enz. Bij deze aanbevelingen werd rekening gehouden met het volume en de aard (46) van het extra verkeer dat van de voorgenomen LCC-strategie werd verwacht. |
| --- | --- |

(156)

Ten slotte werden door het bedrijfsadviesbureau een aantal mogelijke maatregelen genoemd en geanalyseerd waarmee de niet-luchtvaartgebonden („non-aviation”-) inkomsten konden worden verhoogd — met name de exploitatie van restaurants en levensmiddelenketens, parkeerfaciliteiten, shuttles, advertentieruimte enz. Bij deze aanbevelingen werd rekening gehouden met het volume en de aard (46) van het extra verkeer dat van de voorgenomen LCC-strategie werd verwacht.

| (157) | De studie was op een degelijke methode gebaseerd en bevatte een uitvoerige beoordeling waarin met alle relevante factoren rekening werd gehouden. Vooral de kwantificering van de mogelijkheden voor extra LCC-verkeer, die gebaseerd is op de specifieke kenmerken van de regio Berlijn evenals op de ervaringen van grote „benchmark-luchthavens”, berustte op een zorgvuldige analyse. Ook het onderzoek naar de mate waarin een LCC-strategie door concurrerende luchthavens zou kunnen worden gedwarsboomd, was zinvol en leidde tot deugdelijke conclusies. De beoordeling van de eisen van de LCC die eventueel bereid waren activiteiten op Schönefeld te starten, en de opsomming van de maatregelen waarmee Schönefeld volledig aan deze eisen tegemoet zou kunnen komen, waren eveneens overtuigend. Deze analyse was inderdaad systematisch en zeer gedetailleerd uitgevoerd. Hetzelfde gold voor de analyse van de verschillende mogelijke luchthavengelden waarmee LCC moesten worden aangetrokken. |
| --- | --- |

(157)

De studie was op een degelijke methode gebaseerd en bevatte een uitvoerige beoordeling waarin met alle relevante factoren rekening werd gehouden. Vooral de kwantificering van de mogelijkheden voor extra LCC-verkeer, die gebaseerd is op de specifieke kenmerken van de regio Berlijn evenals op de ervaringen van grote „benchmark-luchthavens”, berustte op een zorgvuldige analyse. Ook het onderzoek naar de mate waarin een LCC-strategie door concurrerende luchthavens zou kunnen worden gedwarsboomd, was zinvol en leidde tot deugdelijke conclusies. De beoordeling van de eisen van de LCC die eventueel bereid waren activiteiten op Schönefeld te starten, en de opsomming van de maatregelen waarmee Schönefeld volledig aan deze eisen tegemoet zou kunnen komen, waren eveneens overtuigend. Deze analyse was inderdaad systematisch en zeer gedetailleerd uitgevoerd. Hetzelfde gold voor de analyse van de verschillende mogelijke luchthavengelden waarmee LCC moesten worden aangetrokken.

| (158) | Bovendien moet erop gewezen worden dat het bedrijfsadviesbureau in het kader van de studie een reeks documenten voor FBS opstelde, die samen met de door FBS zelf geproduceerde documenten (zoals een ex-antefinancieringsplan van 5 september 2003 met winstgevendheidsprognoses) de basis vormden voor het besluit van FBS. Tabel 8 bevat een overzicht van de financiële resultaten die in 2003 verwacht werden van de LCC-strategie enerzijds en van een strategie waarbij FBS zich zou blijven concentreren op het traditionele verkeer (in de studie van de tweede expert als „optie 1” aangemerkt) anderzijds. Met betrekking tot de LCC-strategie werden twee scenario’s in aanmerking genomen, een „pessimistisch scenario” en een „realistisch scenario”, die verschilden wat betreft het niveau van het verwachte extra verkeer.

  Tabel 8


  Financiële gevolgen van optie 1 en optie 2 in termen van verwachte winstmarge in Schönefeld in de periode 2003-2012 (in miljoen EUR) | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Winstmarge zonder LCC (optie 1) | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Winstmarge met LCC (optie 2 — „pessimistisch scenario”) | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Winstmarge met LCC (optie 3 — „realistisch scenario”) | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Bron: | Financieringsplan van FBS. |

(158)

Bovendien moet erop gewezen worden dat het bedrijfsadviesbureau in het kader van de studie een reeks documenten voor FBS opstelde, die samen met de door FBS zelf geproduceerde documenten (zoals een ex-antefinancieringsplan van 5 september 2003 met winstgevendheidsprognoses) de basis vormden voor het besluit van FBS. Tabel 8 bevat een overzicht van de financiële resultaten die in 2003 verwacht werden van de LCC-strategie enerzijds en van een strategie waarbij FBS zich zou blijven concentreren op het traditionele verkeer (in de studie van de tweede expert als „optie 1” aangemerkt) anderzijds. Met betrekking tot de LCC-strategie werden twee scenario’s in aanmerking genomen, een „pessimistisch scenario” en een „realistisch scenario”, die verschilden wat betreft het niveau van het verwachte extra verkeer.

Tabel 8

Financiële gevolgen van optie 1 en optie 2 in termen van verwachte winstmarge in Schönefeld in de periode 2003-2012 (in miljoen EUR)

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Winstmarge zonder LCC (optie 1)

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Winstmarge met LCC (optie 2 — „pessimistisch scenario”)

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Winstmarge met LCC (optie 3 — „realistisch scenario”)

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Bron:

Financieringsplan van FBS.

| (159) | Zowel wat het „realistische” als wat het „pessimistische” scenario betreft, werden de bovenstaande ramingen afgeleid van de door het bedrijfsadviesbureau opgestelde prognoses inzake het extra LCC-verkeer. Deze ramingen leken te bevestigen dat de LCC-strategie tot een gunstiger financiële situatie zou leiden dan de contrafeitelijke strategie, waarbij FBS zich bleef richten op traditionele luchtvaartmaatschappijen. Bij de keuze van optie 1 zou FBS er inderdaad vanuit moeten gaan dat zij tot 2012 aanzienlijke verliezen zou lijden, zonder in staat te zijn deze verliezen aanmerkelijk terug te dringen. Daarentegen kon bij de uitvoering van de LCC-strategie een duidelijke en gestage afname van de verliezen worden verwacht, waarbij volgens het „realistische scenario” vanaf 2009 een herstel van de winstgevendheid waarschijnlijk was. |
| --- | --- |

(159)

Zowel wat het „realistische” als wat het „pessimistische” scenario betreft, werden de bovenstaande ramingen afgeleid van de door het bedrijfsadviesbureau opgestelde prognoses inzake het extra LCC-verkeer. Deze ramingen leken te bevestigen dat de LCC-strategie tot een gunstiger financiële situatie zou leiden dan de contrafeitelijke strategie, waarbij FBS zich bleef richten op traditionele luchtvaartmaatschappijen. Bij de keuze van optie 1 zou FBS er inderdaad vanuit moeten gaan dat zij tot 2012 aanzienlijke verliezen zou lijden, zonder in staat te zijn deze verliezen aanmerkelijk terug te dringen. Daarentegen kon bij de uitvoering van de LCC-strategie een duidelijke en gestage afname van de verliezen worden verwacht, waarbij volgens het „realistische scenario” vanaf 2009 een herstel van de winstgevendheid waarschijnlijk was.

| (160) | De conclusies van de studie, in combinatie met de eigen prognoses van FBS, zouden door een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange tot lange termijn laat leiden, als degelijke basis voor een strategische beslissing worden beschouwd. Een dergelijke investeerder zou er derhalve verstandig aan hebben gedaan optie 1 te kiezen in plaats van optie 2. |
| --- | --- |

(160)

De conclusies van de studie, in combinatie met de eigen prognoses van FBS, zouden door een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange tot lange termijn laat leiden, als degelijke basis voor een strategische beslissing worden beschouwd. Een dergelijke investeerder zou er derhalve verstandig aan hebben gedaan optie 1 te kiezen in plaats van optie 2.

De studie van de eerste accountant

| (161) | Zoals reeds uiteengezet, gaf de FBS het accountantskantoor [...] („eerste accountant”) de opdracht een onderzoek uit te voeren waarbij het materiaal waarop FBS zich bij haar beslissing over de LCC-strategie gebaseerd had, aan een stresstest werd onderworpen („studie van de eerste accountant”). In deze studie, die in 2007 werd voltooid, werd de conclusie getrokken dat het vanuit het oogpunt van een investeerder in een markteconomie verstandig was geweest de LCC-strategie met de betreffende tariefverordening, d.w.z. de tariefverordening 2004, in te voeren. Als basis voor zijn analyse gebruikte de eerste accountant een reeks documenten uit 2003, met name een door FBS opgesteld financieringsplan voor de periode 2004-2012, evenals stukken die het bedrijfsadviesbureau in verband met zijn studie voor FBS had opgesteld. |
| --- | --- |

(161)

Zoals reeds uiteengezet, gaf de FBS het accountantskantoor [...] („eerste accountant”) de opdracht een onderzoek uit te voeren waarbij het materiaal waarop FBS zich bij haar beslissing over de LCC-strategie gebaseerd had, aan een stresstest werd onderworpen („studie van de eerste accountant”). In deze studie, die in 2007 werd voltooid, werd de conclusie getrokken dat het vanuit het oogpunt van een investeerder in een markteconomie verstandig was geweest de LCC-strategie met de betreffende tariefverordening, d.w.z. de tariefverordening 2004, in te voeren. Als basis voor zijn analyse gebruikte de eerste accountant een reeks documenten uit 2003, met name een door FBS opgesteld financieringsplan voor de periode 2004-2012, evenals stukken die het bedrijfsadviesbureau in verband met zijn studie voor FBS had opgesteld.

| (162) | De conclusies van de eerste accountant stemmen overeen met de conclusies die in de studie van het adviesbureau worden getrokken. Hoewel de studie van de eerste accountant niet van doorslaggevend belang is voor de beoordeling door de Commissie, vormt zij toch een bijkomend element waaruit blijkt dat een investeerder in een markteconomie er verstandig aan zou doen optie 1 te kiezen in plaats van optie 2. |
| --- | --- |

(162)

De conclusies van de eerste accountant stemmen overeen met de conclusies die in de studie van het adviesbureau worden getrokken. Hoewel de studie van de eerste accountant niet van doorslaggevend belang is voor de beoordeling door de Commissie, vormt zij toch een bijkomend element waaruit blijkt dat een investeerder in een markteconomie er verstandig aan zou doen optie 1 te kiezen in plaats van optie 2.

Conclusie

| (163) | Gezien het voorafgaande wordt geconcludeerd dat het voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange en lange termijn liet leiden, verstandig zou zijn geweest om in 2003 de voorkeur te geven aan optie 1 boven optie 2, indien hij in plaats van FBS had moeten beslissen. |
| --- | --- |

(163)

Gezien het voorafgaande wordt geconcludeerd dat het voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange en lange termijn liet leiden, verstandig zou zijn geweest om in 2003 de voorkeur te geven aan optie 1 boven optie 2, indien hij in plaats van FBS had moeten beslissen.

7.2.2.   Optie 3 in vergelijking met optie 1 en 2

| (164) | Zoals reeds is opgemerkt, was de sluiting van Schönefeld, althans tot de opening van BER, een mogelijke optie voor FBS geweest (optie 3). FBS had deze beslissing niet alleen in 2003 (het jaar waarin FBS besloot de LCC-strategie uit te voeren), maar ook eerder of later kunnen nemen. Uit de beschikbare documenten blijkt dat FBS deze optie kennelijk nooit ernstig heeft overwogen, tenminste niet na de sluiting van de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst in 1992. Bovendien zijn de voordelen van een dergelijke optie in de studie van het bedrijfsadviesbureau niet onderzocht. |
| --- | --- |

(164)

Zoals reeds is opgemerkt, was de sluiting van Schönefeld, althans tot de opening van BER, een mogelijke optie voor FBS geweest (optie 3). FBS had deze beslissing niet alleen in 2003 (het jaar waarin FBS besloot de LCC-strategie uit te voeren), maar ook eerder of later kunnen nemen. Uit de beschikbare documenten blijkt dat FBS deze optie kennelijk nooit ernstig heeft overwogen, tenminste niet na de sluiting van de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst in 1992. Bovendien zijn de voordelen van een dergelijke optie in de studie van het bedrijfsadviesbureau niet onderzocht.

| (165) | Om te beoordelen of een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange en lange termijn laat leiden, deze optie als voordeliger zou hebben aangemerkt dan optie 1 en 2, is het noodzakelijk het BER-project in aanmerking te nemen. Zoals in overweging 14 is uiteengezet, werd in januari 1992 begonnen met de planning voor de aanleg van een enkele luchthaven voor Berlijn, en werd op 20 juni 1993 bekendgemaakt dat het gebied ten zuiden van Schönefeld, naast de bestaande luchthaven, een van de mogelijke vestigingsplaatsen voor de infrastructuur van de nieuwe luchthaven BER was. Het was derhalve al in 1992/1993 meer dan een vage mogelijkheid dat de gemeenschappelijke luchthaven van Berlijn in Schönefeld gevestigd zou worden. Deze mogelijkheid werd zekerheid met de op 28 mei 1996 gesloten overeenkomst tussen de deelstaten Berlijn en Brandenburg. Die is sindsdien nooit meer ter discussie gesteld. |
| --- | --- |

(165)

Om te beoordelen of een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten op middellange en lange termijn laat leiden, deze optie als voordeliger zou hebben aangemerkt dan optie 1 en 2, is het noodzakelijk het BER-project in aanmerking te nemen. Zoals in overweging 14 is uiteengezet, werd in januari 1992 begonnen met de planning voor de aanleg van een enkele luchthaven voor Berlijn, en werd op 20 juni 1993 bekendgemaakt dat het gebied ten zuiden van Schönefeld, naast de bestaande luchthaven, een van de mogelijke vestigingsplaatsen voor de infrastructuur van de nieuwe luchthaven BER was. Het was derhalve al in 1992/1993 meer dan een vage mogelijkheid dat de gemeenschappelijke luchthaven van Berlijn in Schönefeld gevestigd zou worden. Deze mogelijkheid werd zekerheid met de op 28 mei 1996 gesloten overeenkomst tussen de deelstaten Berlijn en Brandenburg. Die is sindsdien nooit meer ter discussie gesteld.

| (166) | Tegen deze achtergrond zou de sluiting van Schönefeld voor een voorzichtige investeerder talrijke belangrijke nadelen met zich hebben meegebracht. Allereerst zij eraan herinnerd dat Tegel, toen Tempelhof geleidelijk zijn activiteiten staakte, sinds de jaren negentig meer en meer de grenzen van zijn capaciteit bereikte; bovendien was het verkeer in Tegel sinds deze periode duidelijk toegenomen, zoals blijkt uit tabel 1 (47). Tegel kon in geen geval het gehele luchtverkeer in de Berlijnse regio verwerken. Schönefeld was nodig om voor voldoende luchthavencapaciteit in Berlijn te zorgen, en de sluiting van Schönefeld zou ernstige congestie hebben veroorzaakt. Van 1991 tot 2003 werd namelijk tussen de 13 % en 20 % van het totale passagiersvervoer van Berlijn in Schönefeld afgehandeld. Schönefeld was vooral nodig in piekperioden, d.w.z. op momenten waarop in Berlijn een groot aantal chartervluchten moest worden verwerkt. Bovendien was Schönefeld onmisbaar voor vrachtverkeer, omdat Schönefeld in tegenstelling tot Tegel over een 24-uursvergunning beschikt en er daarom ook nachtvluchten mogelijk zijn. Bovendien konden Tegel en Tempelhof niet zo sterk worden uitgebreid dat de capaciteitsproblemen op lange termijn zouden worden overwonnen (48). |
| --- | --- |

(166)

Tegen deze achtergrond zou de sluiting van Schönefeld voor een voorzichtige investeerder talrijke belangrijke nadelen met zich hebben meegebracht. Allereerst zij eraan herinnerd dat Tegel, toen Tempelhof geleidelijk zijn activiteiten staakte, sinds de jaren negentig meer en meer de grenzen van zijn capaciteit bereikte; bovendien was het verkeer in Tegel sinds deze periode duidelijk toegenomen, zoals blijkt uit tabel 1 (47). Tegel kon in geen geval het gehele luchtverkeer in de Berlijnse regio verwerken. Schönefeld was nodig om voor voldoende luchthavencapaciteit in Berlijn te zorgen, en de sluiting van Schönefeld zou ernstige congestie hebben veroorzaakt. Van 1991 tot 2003 werd namelijk tussen de 13 % en 20 % van het totale passagiersvervoer van Berlijn in Schönefeld afgehandeld. Schönefeld was vooral nodig in piekperioden, d.w.z. op momenten waarop in Berlijn een groot aantal chartervluchten moest worden verwerkt. Bovendien was Schönefeld onmisbaar voor vrachtverkeer, omdat Schönefeld in tegenstelling tot Tegel over een 24-uursvergunning beschikt en er daarom ook nachtvluchten mogelijk zijn. Bovendien konden Tegel en Tempelhof niet zo sterk worden uitgebreid dat de capaciteitsproblemen op lange termijn zouden worden overwonnen (48).

| (167) | Daar komt nog bij dat Schönefeld zelf over een aanzienlijke vrije capaciteit beschikte en daarom extra verkeer had kunnen afhandelen. Zoals uit tabel 1 blijkt, was het dankzij de aanwezigheid van Schönefeld mogelijk om het vliegverkeer in Berlijn op termijn aanmerkelijk uit te breiden, met name na de invoering van de LCC-strategie in 2003. Het vliegverkeer in Berlijn nam tussen 2003 en 2006 toe van 13,3 miljoen passagiers tot 18,4 miljoen passagiers, waarbij meer dan 80 % van deze toename door Schönefeld werd opgevangen. Daarom zou Berlijn door de sluiting van Schönefeld niet alleen een aanzienlijk deel van het beschikbare verkeer hebben verloren, maar zou het ook van een belangrijke bron van potentiële groei zijn beroofd. |
| --- | --- |

(167)

Daar komt nog bij dat Schönefeld zelf over een aanzienlijke vrije capaciteit beschikte en daarom extra verkeer had kunnen afhandelen. Zoals uit tabel 1 blijkt, was het dankzij de aanwezigheid van Schönefeld mogelijk om het vliegverkeer in Berlijn op termijn aanmerkelijk uit te breiden, met name na de invoering van de LCC-strategie in 2003. Het vliegverkeer in Berlijn nam tussen 2003 en 2006 toe van 13,3 miljoen passagiers tot 18,4 miljoen passagiers, waarbij meer dan 80 % van deze toename door Schönefeld werd opgevangen. Daarom zou Berlijn door de sluiting van Schönefeld niet alleen een aanzienlijk deel van het beschikbare verkeer hebben verloren, maar zou het ook van een belangrijke bron van potentiële groei zijn beroofd.

| (168) | De verwachting dat de sluiting van een luchthaven tot capaciteitsproblemen zou kunnen leiden in de regio waar de luchthaven gevestigd is en de mogelijkheden tot uitbreiding van het luchtverkeer in deze regio zou kunnen beperken, zou op zich een voorzichtig handelende investeerder die zich veeleer door winstgevendheidsvooruitzichten dan door beleidsdoelstellingen van de overheid laat leiden, niet noodzakelijk van sluiting afhouden. In het onderhavige geval zouden de sluiting van Schönefeld en de gevolgen daarvan voor de totale capaciteit van de luchthaveninfrastructuur in de regio Berlijn, en derhalve voor het luchtverkeer in deze regio in zijn geheel, echter een grote impact hebben gehad op het verkeer op BER als toekomstige enige luchthaven van de regio Berlijn, bij de aanvang van zijn activiteiten. In geval van sluiting van Schönefeld zou de exploitatie van BER onder veel slechtere omstandigheden, d.w.z. met een aanmerkelijk lager verkeersvolume, begonnen zijn dan indien de activiteiten van Schönefeld werden voortgezet. Dit zou een voorzichtige investeerder in een markteconomie, indien hij in de positie van FBS zou verkeren, van een sluiting hebben weerhouden, omdat de winstgevendheid van de onderneming door die sluiting ongunstig zou worden beïnvloed. |
| --- | --- |

(168)

De verwachting dat de sluiting van een luchthaven tot capaciteitsproblemen zou kunnen leiden in de regio waar de luchthaven gevestigd is en de mogelijkheden tot uitbreiding van het luchtverkeer in deze regio zou kunnen beperken, zou op zich een voorzichtig handelende investeerder die zich veeleer door winstgevendheidsvooruitzichten dan door beleidsdoelstellingen van de overheid laat leiden, niet noodzakelijk van sluiting afhouden. In het onderhavige geval zouden de sluiting van Schönefeld en de gevolgen daarvan voor de totale capaciteit van de luchthaveninfrastructuur in de regio Berlijn, en derhalve voor het luchtverkeer in deze regio in zijn geheel, echter een grote impact hebben gehad op het verkeer op BER als toekomstige enige luchthaven van de regio Berlijn, bij de aanvang van zijn activiteiten. In geval van sluiting van Schönefeld zou de exploitatie van BER onder veel slechtere omstandigheden, d.w.z. met een aanmerkelijk lager verkeersvolume, begonnen zijn dan indien de activiteiten van Schönefeld werden voortgezet. Dit zou een voorzichtige investeerder in een markteconomie, indien hij in de positie van FBS zou verkeren, van een sluiting hebben weerhouden, omdat de winstgevendheid van de onderneming door die sluiting ongunstig zou worden beïnvloed.

| (169) | Indien Schönefeld vóór de opening van BER gesloten was, had FBS de activiteiten op BER van onderaf moeten opbouwen. Daartoe had zij de in Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen ertoe moeten overhalen hun activiteiten naar de nieuwe luchthaven te verplaatsen (in plaats van hun activiteiten eenvoudig stop te zetten). Voorts had FBS luchtvaartmaatschappijen die niet op Berlijn vlogen, moeten overhalen activiteiten in Berlijn te beginnen. Een dergelijke situatie was veel ongunstiger dan indien Schönefeld ten tijde van de opening van BER al in bedrijf was. In het laatstgenoemde scenario zou het initiële verkeer van de nieuwe luchthaven voor een groot deel op „natuurlijke” wijze op gang worden gebracht door reeds op Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen en door ondernemingen die uit hoofde van de LCC-strategie vanaf 2003 waren aangetrokken. |
| --- | --- |

(169)

Indien Schönefeld vóór de opening van BER gesloten was, had FBS de activiteiten op BER van onderaf moeten opbouwen. Daartoe had zij de in Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen ertoe moeten overhalen hun activiteiten naar de nieuwe luchthaven te verplaatsen (in plaats van hun activiteiten eenvoudig stop te zetten). Voorts had FBS luchtvaartmaatschappijen die niet op Berlijn vlogen, moeten overhalen activiteiten in Berlijn te beginnen. Een dergelijke situatie was veel ongunstiger dan indien Schönefeld ten tijde van de opening van BER al in bedrijf was. In het laatstgenoemde scenario zou het initiële verkeer van de nieuwe luchthaven voor een groot deel op „natuurlijke” wijze op gang worden gebracht door reeds op Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen en door ondernemingen die uit hoofde van de LCC-strategie vanaf 2003 waren aangetrokken.

| (170) | Bovendien zou de sluiting van Schönefeld vergaande gevolgen hebben gehad voor de administratie van het BER-project. De exploitatievergunning van de luchthaven zou worden ingetrokken. Daardoor zou de planningsprocedure volledig opnieuw moeten worden ingeleid en zou een nieuwe exploitatievergunning voor de in gebruik te nemen luchthaven moeten worden aangevraagd. Daarentegen behoefde bij een voortzetting van de activiteiten in Schönefeld tot de opening van BER slechts de exploitatievergunning van Schönefeld te worden uitgebreid, wat een aanzienlijk eenvoudiger administratieve procedure met zich meebracht, die duidelijk minder kostbaar en tijdrovend was en tot veel minder onzekerheid leidde over het resultaat ervan. In geval van een volkomen nieuwe planningsprocedure en nieuwe exploitatievergunningen zou vooral de onzekere uitkomst van de milieueffectbeoordeling van het project een grote onzekerheidsfactor vormen. Bovendien wordt algemeen erkend dat de aanvaarding van een volkomen nieuw luchthavenproject door het publiek aanzienlijk gevoeliger ligt dan de loutere uitbreiding van luchthaveninfrastructuur die al in gebruik is. |
| --- | --- |

(170)

Bovendien zou de sluiting van Schönefeld vergaande gevolgen hebben gehad voor de administratie van het BER-project. De exploitatievergunning van de luchthaven zou worden ingetrokken. Daardoor zou de planningsprocedure volledig opnieuw moeten worden ingeleid en zou een nieuwe exploitatievergunning voor de in gebruik te nemen luchthaven moeten worden aangevraagd. Daarentegen behoefde bij een voortzetting van de activiteiten in Schönefeld tot de opening van BER slechts de exploitatievergunning van Schönefeld te worden uitgebreid, wat een aanzienlijk eenvoudiger administratieve procedure met zich meebracht, die duidelijk minder kostbaar en tijdrovend was en tot veel minder onzekerheid leidde over het resultaat ervan. In geval van een volkomen nieuwe planningsprocedure en nieuwe exploitatievergunningen zou vooral de onzekere uitkomst van de milieueffectbeoordeling van het project een grote onzekerheidsfactor vormen. Bovendien wordt algemeen erkend dat de aanvaarding van een volkomen nieuw luchthavenproject door het publiek aanzienlijk gevoeliger ligt dan de loutere uitbreiding van luchthaveninfrastructuur die al in gebruik is.

| (171) | De stopzetting van de activiteiten in Schönefeld zou tevens ontslagkosten met zich meebrengen, en bij de opening van BER zou nieuw personeel moeten worden aangeworven, aangesteld en geschoold. Dit zou tot extra uitgaven en operationele moeilijkheden hebben geleid ten opzichte van een scenario waarbij het personeel in Schönefeld onmiddellijk beschikbaar was om bij de opening van de nieuwe luchthaven ter plaatse te worden ingezet. |
| --- | --- |

(171)

De stopzetting van de activiteiten in Schönefeld zou tevens ontslagkosten met zich meebrengen, en bij de opening van BER zou nieuw personeel moeten worden aangeworven, aangesteld en geschoold. Dit zou tot extra uitgaven en operationele moeilijkheden hebben geleid ten opzichte van een scenario waarbij het personeel in Schönefeld onmiddellijk beschikbaar was om bij de opening van de nieuwe luchthaven ter plaatse te worden ingezet.

| (172) | De bovengenoemde aspecten zijn daarom zo moeilijk te kwantificeren omdat zij betrekking hebben op de economische situatie van een toekomstige luchthaven op korte, middellange en lange termijn. Het staat echter buiten kijf dat deze aspecten van grote invloed zijn op de economische voorwaarden voor de opening en exploitatie van BER alsook op de uitvoerbaarheid van het project dat voor FBS van groot strategisch belang is. Daarom moeten deze negatieve omstandigheden, zelfs op kwalitatieve basis, als voldoende zwaarwegend worden beschouwd om op te wegen tegen de eventuele voordelen die van een sluiting van Schönefeld in de vorm van besparingen op de vaste kosten kunnen worden verwacht. Dit geldt vooral wanneer te verwachten valt dat een strategie waarmee een uitbreiding van het LCC-verkeer in Schönefeld wordt beoogd, tot positieve bedrijfsresultaten zal leiden. |
| --- | --- |

(172)

De bovengenoemde aspecten zijn daarom zo moeilijk te kwantificeren omdat zij betrekking hebben op de economische situatie van een toekomstige luchthaven op korte, middellange en lange termijn. Het staat echter buiten kijf dat deze aspecten van grote invloed zijn op de economische voorwaarden voor de opening en exploitatie van BER alsook op de uitvoerbaarheid van het project dat voor FBS van groot strategisch belang is. Daarom moeten deze negatieve omstandigheden, zelfs op kwalitatieve basis, als voldoende zwaarwegend worden beschouwd om op te wegen tegen de eventuele voordelen die van een sluiting van Schönefeld in de vorm van besparingen op de vaste kosten kunnen worden verwacht. Dit geldt vooral wanneer te verwachten valt dat een strategie waarmee een uitbreiding van het LCC-verkeer in Schönefeld wordt beoogd, tot positieve bedrijfsresultaten zal leiden.

7.2.3.   Conclusie van het vooronderzoek

| (173) | In het licht van bovenstaande overwegingen wordt geconcludeerd dat het voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie niet verstandig zou zijn geweest om Schönefeld op enig tijdstip tussen 1992 en de opening van BER te sluiten. Bovendien zou een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, van de in 2003 beschikbare drie strategische opties voor optie 1, d.w.z. de LCC-strategie, en niet voor optie 2 of 3 kiezen. In het kader van deze strategie zou hij LCC aantrekkelijke luchthavengelden (en/of financiële prikkels ter vermindering van de met de luchthavengelden verbonden kosten) hebben geboden om deze ondernemingen over te halen zich in Schönefeld te vestigen. |
| --- | --- |

(173)

In het licht van bovenstaande overwegingen wordt geconcludeerd dat het voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie niet verstandig zou zijn geweest om Schönefeld op enig tijdstip tussen 1992 en de opening van BER te sluiten. Bovendien zou een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, van de in 2003 beschikbare drie strategische opties voor optie 1, d.w.z. de LCC-strategie, en niet voor optie 2 of 3 kiezen. In het kader van deze strategie zou hij LCC aantrekkelijke luchthavengelden (en/of financiële prikkels ter vermindering van de met de luchthavengelden verbonden kosten) hebben geboden om deze ondernemingen over te halen zich in Schönefeld te vestigen.

7.3.   Beoordeling van de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst (maatregel 1)

| (174) | In het inleidingsbesluit vroeg de Commissie zich af of FBS zich, gezien de aanhoudende verliezen in Schönefeld, wel als een voorzichtige investeerder in een markteconomie had gedragen toen zij de op het niveau van de FBS-groep in Schönefeld geleden verliezen compenseerde met de exploitatiewinst van Tegel en Tempelhof (49). |
| --- | --- |

(174)

In het inleidingsbesluit vroeg de Commissie zich af of FBS zich, gezien de aanhoudende verliezen in Schönefeld, wel als een voorzichtige investeerder in een markteconomie had gedragen toen zij de op het niveau van de FBS-groep in Schönefeld geleden verliezen compenseerde met de exploitatiewinst van Tegel en Tempelhof (49).

| (175) | De zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst werd op 6 augustus 1992 ondertekend, d.w.z. geruime tijd vóór het arrest in de zaak „Aéroports de Paris” (50) van 12 december 2000. Daarom kon Duitsland met recht ervan uitgaan dat de financiering van de luchthaveninfrastructuur geen staatssteun vormde, en hoefden deze maatregelen niet bij de Commissie te worden aangemeld. Hieruit volgt dat de Commissie nu niet op grond van de staatssteunregels de rechtmatigheid van de financieringsmaatregelen ter discussie kan stellen, die vóór het arrest in de zaak „Aéroports de Paris” (51), d.w.z. vóór 12 december 2000, werden vastgesteld (52). De zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst zou derhalve alleen na de genoemde datum staatsssteun kunnen inhouden. Het tijdsbestek van het onderzoek van de Commissie naar deze maatregel is derhalve beperkt tot de periode vanaf 12 december 2000 tot de datum waarop de formele onderzoekprocedure werd ingeleid. |
| --- | --- |

(175)

De zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst werd op 6 augustus 1992 ondertekend, d.w.z. geruime tijd vóór het arrest in de zaak „Aéroports de Paris” (50) van 12 december 2000. Daarom kon Duitsland met recht ervan uitgaan dat de financiering van de luchthaveninfrastructuur geen staatssteun vormde, en hoefden deze maatregelen niet bij de Commissie te worden aangemeld. Hieruit volgt dat de Commissie nu niet op grond van de staatssteunregels de rechtmatigheid van de financieringsmaatregelen ter discussie kan stellen, die vóór het arrest in de zaak „Aéroports de Paris” (51), d.w.z. vóór 12 december 2000, werden vastgesteld (52). De zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst zou derhalve alleen na de genoemde datum staatsssteun kunnen inhouden. Het tijdsbestek van het onderzoek van de Commissie naar deze maatregel is derhalve beperkt tot de periode vanaf 12 december 2000 tot de datum waarop de formele onderzoekprocedure werd ingeleid.

| (176) | Zoals Duitsland heeft verklaard, is het sluiten van zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomsten binnen een groep ondernemingen een gangbare praktijk, met name om fiscale redenen. Bovendien is het „in evenwicht brengen” van winst en verlies in de verschillende ondernemingen van een groep eveneens gebruikelijk. Dit kan gebeuren in de vorm van een winstafdrachtovereenkomst of eenvoudig in de vorm van dividenduitkeringen van de dochter- aan de moederonderneming. Het loutere feit dat de FBS-groep in 1992 een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst gesloten heeft en deze vervolgens heeft gehandhaafd, kan derhalve niet als staatssteun worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(176)

Zoals Duitsland heeft verklaard, is het sluiten van zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomsten binnen een groep ondernemingen een gangbare praktijk, met name om fiscale redenen. Bovendien is het „in evenwicht brengen” van winst en verlies in de verschillende ondernemingen van een groep eveneens gebruikelijk. Dit kan gebeuren in de vorm van een winstafdrachtovereenkomst of eenvoudig in de vorm van dividenduitkeringen van de dochter- aan de moederonderneming. Het loutere feit dat de FBS-groep in 1992 een zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst gesloten heeft en deze vervolgens heeft gehandhaafd, kan derhalve niet als staatssteun worden aangemerkt.

| (177) | De Commissie heeft met betrekking tot het criterium van de investeerder in een markteconomie reeds het volgende verklaard: „[...] dat met betrekking tot de investeringsbeslissingen van een ondernemer een ruime beoordelingsmarge in acht moet worden genomen. De criteria [het criterium van de investeerder in een markteconomie] moeten echter wel worden toegepast wanneer er voor de verstrekking van openbare middelen redelijkerwijze geen andere plausibele verklaring is dan ze als staatssteun te beschouwen. Deze aanpak moet ook worden gevolgd bij elke interne subsidiëring van een onrendabele afdeling van een openbaar concern door een winstgevende afdeling. In particuliere ondernemingen geschieden dergelijke overdrachten ofwel wanneer de betrokken onderneming een strategisch plan heeft dat op lange termijn een reëel uitzicht op winst biedt, ofwel wanneer de onderlinge subsidiëring het concern in zijn geheel een nettowinst oplevert. Bij interne subsidiëring in openbare participatiemaatschappijen zal de Commissie rekening houden met soortgelijke strategische doelstellingen.” (53) |
| --- | --- |

(177)

De Commissie heeft met betrekking tot het criterium van de investeerder in een markteconomie reeds het volgende verklaard: „[...] dat met betrekking tot de investeringsbeslissingen van een ondernemer een ruime beoordelingsmarge in acht moet worden genomen. De criteria [het criterium van de investeerder in een markteconomie] moeten echter wel worden toegepast wanneer er voor de verstrekking van openbare middelen redelijkerwijze geen andere plausibele verklaring is dan ze als staatssteun te beschouwen. Deze aanpak moet ook worden gevolgd bij elke interne subsidiëring van een onrendabele afdeling van een openbaar concern door een winstgevende afdeling. In particuliere ondernemingen geschieden dergelijke overdrachten ofwel wanneer de betrokken onderneming een strategisch plan heeft dat op lange termijn een reëel uitzicht op winst biedt, ofwel wanneer de onderlinge subsidiëring het concern in zijn geheel een nettowinst oplevert. Bij interne subsidiëring in openbare participatiemaatschappijen zal de Commissie rekening houden met soortgelijke strategische doelstellingen.” (53)

| (178) | Bijgevolg kan in dit geval de onderlinge subsidiëring niet als een bevoordeling van Schönefeld worden aangemerkt indien deze deel uitmaakt van een strategisch plan dat op lange termijn een reëel uitzicht op winst biedt of indien deze voor de FBS-groep als geheel een voordeel inhoudt. |
| --- | --- |

(178)

Bijgevolg kan in dit geval de onderlinge subsidiëring niet als een bevoordeling van Schönefeld worden aangemerkt indien deze deel uitmaakt van een strategisch plan dat op lange termijn een reëel uitzicht op winst biedt of indien deze voor de FBS-groep als geheel een voordeel inhoudt.

| (179) | Om alle in punt 7.2.2 uiteengezette redenen was het tenminste sinds 1992, en derhalve lang voor het arrest in de zaak „Aéroports de Paris” (54) duidelijk dat het zin had de activiteiten in Schönefeld voort te zetten in plaats van de luchthaven te sluiten, ook indien deze gedurende vele jaren verlies opleverde. De sluiting van Schönefeld zou de luchthaven BER (die als enige toekomstige luchthaven van Berlijn op lange termijn tenminste winstgevend moest zijn) zelfs zware economische schade hebben toegebracht en bovendien de uitvoerbaarheid van dit belangrijke strategische project in de waagschaal hebben gesteld. Het besluit om een enkele luchthaven in Berlijn te bouwen, berustte niet alleen op overwegingen op het gebied van ruimtelijke ordening en milieu, maar hield ook rekening met de te verwachten verkeerstoename en de stijgende inkomsten. Zoals in het besluit van de Commissie tot goedkeuring van de steun voor de luchthaven BER wordt uiteengezet, hing het succes van het project af van de verwachte passagierstoename in Berlijn (55) op één enkele luchthaven (56). Om de exploitatie van Schönefeld voort te zetten en eventueel van Schönefeld een winstgevende luchthaven te maken (door luchtvaartmaatschappijen allereerst aan te moedigen hun basis naar Schönefeld te verplaatsen, en vervolgens de LCC-strategie uit te voeren), moest de winstgevendheid van de luchthaven worden gewaarborgd door een deel van de door Tegel en Tempelhof behaalde winst voor de financiering van Schönefeld te gebruiken. De interne subsidiëring maakte derhalve in dit geval deel uit van „een strategisch plan dat op lange termijn een reëel uitzicht op winst biedt” en betekende voor de FBS-groep als geheel hoe dan ook een voordeel ten opzichte van een contrafeitelijke situatie waarbij Schönefeld gesloten zou worden. FBS kon erop rekenen dat deze voordelen op lange termijn — de succesvolle opening en de rendabele exploitatie van één enkele nieuwe luchthaven voor Berlijn en wijde omtrek (evenals de verwachte winst die de exploitatie van Schönefeld na enige jaren van praktische uitvoering van de LCC-strategie zou opleveren) — zouden opwegen tegen de verliezen die Schönefeld voorafgaand aan de opening van BER zou lijden. |
| --- | --- |

(179)

Om alle in punt 7.2.2 uiteengezette redenen was het tenminste sinds 1992, en derhalve lang voor het arrest in de zaak „Aéroports de Paris” (54) duidelijk dat het zin had de activiteiten in Schönefeld voort te zetten in plaats van de luchthaven te sluiten, ook indien deze gedurende vele jaren verlies opleverde. De sluiting van Schönefeld zou de luchthaven BER (die als enige toekomstige luchthaven van Berlijn op lange termijn tenminste winstgevend moest zijn) zelfs zware economische schade hebben toegebracht en bovendien de uitvoerbaarheid van dit belangrijke strategische project in de waagschaal hebben gesteld. Het besluit om een enkele luchthaven in Berlijn te bouwen, berustte niet alleen op overwegingen op het gebied van ruimtelijke ordening en milieu, maar hield ook rekening met de te verwachten verkeerstoename en de stijgende inkomsten. Zoals in het besluit van de Commissie tot goedkeuring van de steun voor de luchthaven BER wordt uiteengezet, hing het succes van het project af van de verwachte passagierstoename in Berlijn (55) op één enkele luchthaven (56). Om de exploitatie van Schönefeld voort te zetten en eventueel van Schönefeld een winstgevende luchthaven te maken (door luchtvaartmaatschappijen allereerst aan te moedigen hun basis naar Schönefeld te verplaatsen, en vervolgens de LCC-strategie uit te voeren), moest de winstgevendheid van de luchthaven worden gewaarborgd door een deel van de door Tegel en Tempelhof behaalde winst voor de financiering van Schönefeld te gebruiken. De interne subsidiëring maakte derhalve in dit geval deel uit van „een strategisch plan dat op lange termijn een reëel uitzicht op winst biedt” en betekende voor de FBS-groep als geheel hoe dan ook een voordeel ten opzichte van een contrafeitelijke situatie waarbij Schönefeld gesloten zou worden. FBS kon erop rekenen dat deze voordelen op lange termijn — de succesvolle opening en de rendabele exploitatie van één enkele nieuwe luchthaven voor Berlijn en wijde omtrek (evenals de verwachte winst die de exploitatie van Schönefeld na enige jaren van praktische uitvoering van de LCC-strategie zou opleveren) — zouden opwegen tegen de verliezen die Schönefeld voorafgaand aan de opening van BER zou lijden.

| (180) | Bijgevolg heeft de FBS-groep de luchthaven Schönefeld noch met het sluiten en uitvoeren van de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst, noch met het voortzetten van de exploitatie van de luchthaven een economisch voordeel toegekend (57). Het sluiten van de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst en de uitvoering ervan sinds 12 december 2000 vormen derhalve geen staatssteun. |
| --- | --- |

(180)

Bijgevolg heeft de FBS-groep de luchthaven Schönefeld noch met het sluiten en uitvoeren van de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst, noch met het voortzetten van de exploitatie van de luchthaven een economisch voordeel toegekend (57). Het sluiten van de zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst en de uitvoering ervan sinds 12 december 2000 vormen derhalve geen staatssteun.

7.4.   Overeenkomsten tussen FBS en verschillende luchtvaartmaatschappijen: inleidende opmerkingen

| (181) | Alvorens over te gaan tot de beoordeling van de tussen FBS en verschillende luchtvaartmaatschappijen gesloten overeenkomsten is het zinvol enkele inleidende opmerkingen te maken, met name in het licht van het arrest van het Gerecht van eerste aanleg in de zaak-Charleroi (het „Charleroi-arrest”) (58), dat werd vastgesteld nadat de formele onderzoekprocedure in de onderhavige zaak was ingeleid. |
| --- | --- |

(181)

Alvorens over te gaan tot de beoordeling van de tussen FBS en verschillende luchtvaartmaatschappijen gesloten overeenkomsten is het zinvol enkele inleidende opmerkingen te maken, met name in het licht van het arrest van het Gerecht van eerste aanleg in de zaak-Charleroi (het „Charleroi-arrest”) (58), dat werd vastgesteld nadat de formele onderzoekprocedure in de onderhavige zaak was ingeleid.

7.4.1.   Toepassing van het criterium van de particuliere investeerder in een markteconomie op de tussen FBS en verschillende luchtvaartmaatschappijen gesloten overeenkomsten

| (182) | Enkele belanghebbenden betoogden dat de betreffende overeenkomsten de betrokken luchtvaartmaatschappijen een economisch voordeel hadden verschaft omdat de in het kader van de overeenkomsten aangeboden voorwaarden afweken van de algemene regeling die van toepassing was op luchthavengelden in Schönefeld, dan wel omdat niet aan alle ondernemingen dezelfde voorwaarden waren aangeboden. |
| --- | --- |

(182)

Enkele belanghebbenden betoogden dat de betreffende overeenkomsten de betrokken luchtvaartmaatschappijen een economisch voordeel hadden verschaft omdat de in het kader van de overeenkomsten aangeboden voorwaarden afweken van de algemene regeling die van toepassing was op luchthavengelden in Schönefeld, dan wel omdat niet aan alle ondernemingen dezelfde voorwaarden waren aangeboden.

| (183) | De kernvraag die met deze argumenten wordt opgeworpen is deze: wanneer een officieel tariefstelsel van toepassing is op een door een overheidsonderneming geëxploiteerde luchthaven, en wanneer de luchthavenexploitant kortingen op deze vergoedingen geeft of financiële prikkels met hetzelfde effect als kortingen (59) aanbiedt, verschaffen die kortingen en prikkels (60) als zodanig de betrokken luchtvaartmaatschappijen onder alle omstandigheden een economisch voordeel? |
| --- | --- |

(183)

De kernvraag die met deze argumenten wordt opgeworpen is deze: wanneer een officieel tariefstelsel van toepassing is op een door een overheidsonderneming geëxploiteerde luchthaven, en wanneer de luchthavenexploitant kortingen op deze vergoedingen geeft of financiële prikkels met hetzelfde effect als kortingen (59) aanbiedt, verschaffen die kortingen en prikkels (60) als zodanig de betrokken luchtvaartmaatschappijen onder alle omstandigheden een economisch voordeel?

| (184) | Deze vraag moet ontkennend worden beantwoord. In het Charleroi-arrest, dat met name betrekking had op het feit dat het Waals Gewest — dat bevoegd was voor het vaststellen van de luchthavengelden — een luchtvaartmaatschappij een korting had aangeboden, oordeelde het Hof: „De loutere omstandigheid dat het Waals Gewest in casu beschikt over regelgevende bevoegdheden tot vaststelling van luchthavenheffingen, sluit niet uit dat een systeem van kortingen op deze heffingen dient te worden getoetst aan het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie, aangezien een dergelijk systeem door een particuliere onderneming kan worden ingevoerd.” (61) Dit betekent dat kortingen op luchthavengelden (of financiële prikkels die de nettogeldstroom van luchtvaartmaatschappijen aan luchthavenexploitanten verminderen) niet automatisch een economisch voordeel inhouden. Om te kunnen beoordelen of er sprake is van een voordeel, moet onderzocht worden of een voorzichtige particuliere investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, de betreffende luchtvaartmaatschappij soortgelijke kortingen en prikkels had verleend (62). |
| --- | --- |

(184)

Deze vraag moet ontkennend worden beantwoord. In het Charleroi-arrest, dat met name betrekking had op het feit dat het Waals Gewest — dat bevoegd was voor het vaststellen van de luchthavengelden — een luchtvaartmaatschappij een korting had aangeboden, oordeelde het Hof: „De loutere omstandigheid dat het Waals Gewest in casu beschikt over regelgevende bevoegdheden tot vaststelling van luchthavenheffingen, sluit niet uit dat een systeem van kortingen op deze heffingen dient te worden getoetst aan het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie, aangezien een dergelijk systeem door een particuliere onderneming kan worden ingevoerd.” (61) Dit betekent dat kortingen op luchthavengelden (of financiële prikkels die de nettogeldstroom van luchtvaartmaatschappijen aan luchthavenexploitanten verminderen) niet automatisch een economisch voordeel inhouden. Om te kunnen beoordelen of er sprake is van een voordeel, moet onderzocht worden of een voorzichtige particuliere investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, de betreffende luchtvaartmaatschappij soortgelijke kortingen en prikkels had verleend (62).

| (185) | Er kunnen voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die een luchthaven exploiteert, veel redenen zijn om niet alle luchtvaartmaatschappijen dezelfde voorwaarden aan te bieden. Het kan met name verstandig zijn een luchtvaartmaatschappij die de luchthaven een groot passagiersvolume bezorgt, bepaalde financiële prikkels (ook in de vorm van marketingsubsidies) en speciale kortingen op de officiële luchthavengelden te geven. Dergelijke gunstige voorwaarden kunnen objectief gerechtvaardigd zijn op grond van het te verwachten extra verkeer en de door dit extra verkeer gegenereerde inkomsten uit niet-luchtvaartgerelateerde activiteiten (63). Een andere rechtvaardiging is dat de marge per passagier die uit de door de luchtvaartmaatschappij betaalde luchthavengelden voortvloeit, in absolute zin aanzienlijk kan zijn wegens het grote passagiersvolume, ook indien deze marge als gevolg van de kortingen en financiële prikkels lager is. |
| --- | --- |

(185)

Er kunnen voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die een luchthaven exploiteert, veel redenen zijn om niet alle luchtvaartmaatschappijen dezelfde voorwaarden aan te bieden. Het kan met name verstandig zijn een luchtvaartmaatschappij die de luchthaven een groot passagiersvolume bezorgt, bepaalde financiële prikkels (ook in de vorm van marketingsubsidies) en speciale kortingen op de officiële luchthavengelden te geven. Dergelijke gunstige voorwaarden kunnen objectief gerechtvaardigd zijn op grond van het te verwachten extra verkeer en de door dit extra verkeer gegenereerde inkomsten uit niet-luchtvaartgerelateerde activiteiten (63). Een andere rechtvaardiging is dat de marge per passagier die uit de door de luchtvaartmaatschappij betaalde luchthavengelden voortvloeit, in absolute zin aanzienlijk kan zijn wegens het grote passagiersvolume, ook indien deze marge als gevolg van de kortingen en financiële prikkels lager is.

| (186) | Een investeerder in een markteconomie die een luchthaven exploiteert, kan bij het vaststellen van de aan de luchtvaartmaatschappijen aangeboden voorwaarden met allerlei factoren rekening houden. Daartoe behoren niet alleen de verwachte toename van het verkeer, maar ook het tijdstip waarop over de overeenkomst met de luchtvaartmaatschappij wordt onderhandeld (evenals de situatie waarin de luchthaven op dat moment verkeert, vooral met het oog op de bezettingsgraad), de verbindingen die de luchtvaartmaatschappij van plan is te bedienen (64), de operationele eisen die de luchtvaartmaatschappij aan de luchthaven stelt, het soort diensten waaraan behoefte is en de kenmerken daarvan, de druk die door de luchtvaartmaatschappijen tijdens de onderhandelingen wordt uitgeoefend (65) enz. |
| --- | --- |

(186)

Een investeerder in een markteconomie die een luchthaven exploiteert, kan bij het vaststellen van de aan de luchtvaartmaatschappijen aangeboden voorwaarden met allerlei factoren rekening houden. Daartoe behoren niet alleen de verwachte toename van het verkeer, maar ook het tijdstip waarop over de overeenkomst met de luchtvaartmaatschappij wordt onderhandeld (evenals de situatie waarin de luchthaven op dat moment verkeert, vooral met het oog op de bezettingsgraad), de verbindingen die de luchtvaartmaatschappij van plan is te bedienen (64), de operationele eisen die de luchtvaartmaatschappij aan de luchthaven stelt, het soort diensten waaraan behoefte is en de kenmerken daarvan, de druk die door de luchtvaartmaatschappijen tijdens de onderhandelingen wordt uitgeoefend (65) enz.

| (187) | Voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die een luchthaven exploiteert, kan het derhalve gerechtvaardigd zijn aan verschillende luchtvaartmaatschappijen verschillende voorwaarden aan te bieden op het gebied van luchthavengelden en financiële stimuleringsmaatregelen, hetzij in de vorm van bilaterale overeenkomsten, hetzij in de vorm van besluiten voor de vaststelling van de luchthavengelden waarin kortingenregelingen of stimuleringsmaatregelen zijn opgenomen (66). Om te kunnen beoordelen of dergelijke kortingen en financiële prikkels een economisch voordeel inhouden, moet worden onderzocht of de luchthavenexploitant er, op het moment van zijn beslissing om de kortingen en prikkels aan te bieden, redelijkerwijs vanuit kon gaan dat deze beslissing rendabel zou zijn, met andere woorden of zij in vergelijking met de contrafeitelijke situatie tot meer winst (of minder verlies) zou leiden. |
| --- | --- |

(187)

Voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie die een luchthaven exploiteert, kan het derhalve gerechtvaardigd zijn aan verschillende luchtvaartmaatschappijen verschillende voorwaarden aan te bieden op het gebied van luchthavengelden en financiële stimuleringsmaatregelen, hetzij in de vorm van bilaterale overeenkomsten, hetzij in de vorm van besluiten voor de vaststelling van de luchthavengelden waarin kortingenregelingen of stimuleringsmaatregelen zijn opgenomen (66). Om te kunnen beoordelen of dergelijke kortingen en financiële prikkels een economisch voordeel inhouden, moet worden onderzocht of de luchthavenexploitant er, op het moment van zijn beslissing om de kortingen en prikkels aan te bieden, redelijkerwijs vanuit kon gaan dat deze beslissing rendabel zou zijn, met andere woorden of zij in vergelijking met de contrafeitelijke situatie tot meer winst (of minder verlies) zou leiden.

| (188) | Bovendien is er voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie — in tegenstelling tot wat sommige belanghebbenden beweren — met betrekking tot de voorwaarden die een luchthavenexploitant de luchtvaartmaatschappijen via bilaterale overeenkomsten aanbiedt (zoals bijvoorbeeld speciale subsidies voor het openstellen van nieuwe verbindingen), en die niet voortvloeien uit in een officiële tariefverordening vervatte kortingssystemen of stimuleringsmaatregelen, geen reden om te waarborgen dat deze voorwaarden op algemene en transparante critera gebaseerd zijn; dit geldt immers voor alle luchtvaartmaatschappijen. Bij de onderhandeling over een bilaterale overeenkomst met een luchtvaartmaatschappij wordt van een voorzichtige investeerder in een markteconomie verwacht dat hij zich niet laat leiden door een reeks van tevoren vastgelegde transparante criteria, die zijn onderhandelingsruimte beperken, maar dat hij veeleer alle relevante aspecten van de door de luchtvaartmaatschappij voorgestelde diensten tegen elkaar afweegt. Daarom zijn de door sommige belanghebbenden gemaakte opmerkingen met betrekking tot het gebrek aan transparantie van de door FBS aangeboden kortingen en financiële prikkels in deze zaak, voor wat de toepassing van het criterium van een investeerder in een markteconomie betreft, irrelevant. |
| --- | --- |

(188)

Bovendien is er voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie — in tegenstelling tot wat sommige belanghebbenden beweren — met betrekking tot de voorwaarden die een luchthavenexploitant de luchtvaartmaatschappijen via bilaterale overeenkomsten aanbiedt (zoals bijvoorbeeld speciale subsidies voor het openstellen van nieuwe verbindingen), en die niet voortvloeien uit in een officiële tariefverordening vervatte kortingssystemen of stimuleringsmaatregelen, geen reden om te waarborgen dat deze voorwaarden op algemene en transparante critera gebaseerd zijn; dit geldt immers voor alle luchtvaartmaatschappijen. Bij de onderhandeling over een bilaterale overeenkomst met een luchtvaartmaatschappij wordt van een voorzichtige investeerder in een markteconomie verwacht dat hij zich niet laat leiden door een reeks van tevoren vastgelegde transparante criteria, die zijn onderhandelingsruimte beperken, maar dat hij veeleer alle relevante aspecten van de door de luchtvaartmaatschappij voorgestelde diensten tegen elkaar afweegt. Daarom zijn de door sommige belanghebbenden gemaakte opmerkingen met betrekking tot het gebrek aan transparantie van de door FBS aangeboden kortingen en financiële prikkels in deze zaak, voor wat de toepassing van het criterium van een investeerder in een markteconomie betreft, irrelevant.

7.4.2.   Rechtmatigheid van de tariefverordening 2004 en van de bilaterale overeenkomsten tussen FBS en verschillende luchtvaartmaatschappijen volgens nationaal recht

| (189) | De vraag of de tariefverordening 2004 al dan niet volgens het nationale recht in werking is getreden, is weliswaar volgens het Duitse recht belangrijk, maar is in de context van de toepassing van het criterium van de investeerder in een markteconomie niet relevant. Het feit dat een korting op algemeen toepasselijke luchthavengelden of een financiële prikkel met vergelijkbare werking in de vorm van een bilaterale overeenkomst is verleend en niet op grond van een in een officiële tariefverordening vastgelegde algemene regeling, is niet van belang. Feit is dat een voorzichtige investeerder in een markteconomie kan besluiten om kortingen of prikkels via één van de twee mechanismen te verlenen en dat het welslagen van een dergelijke beslissing niet van het gekozen mechanisme afhangt. Daarom doet de vraag of de door FBS aan bepaalde luchtvaartmaatschappijen aangeboden voorwaarden gebaseerd zijn op de loutere omzetting van een rechtsgeldige, toepasselijke tariefverordening of van bilaterale regelingen, niet ter zake. |
| --- | --- |

(189)

De vraag of de tariefverordening 2004 al dan niet volgens het nationale recht in werking is getreden, is weliswaar volgens het Duitse recht belangrijk, maar is in de context van de toepassing van het criterium van de investeerder in een markteconomie niet relevant. Het feit dat een korting op algemeen toepasselijke luchthavengelden of een financiële prikkel met vergelijkbare werking in de vorm van een bilaterale overeenkomst is verleend en niet op grond van een in een officiële tariefverordening vastgelegde algemene regeling, is niet van belang. Feit is dat een voorzichtige investeerder in een markteconomie kan besluiten om kortingen of prikkels via één van de twee mechanismen te verlenen en dat het welslagen van een dergelijke beslissing niet van het gekozen mechanisme afhangt. Daarom doet de vraag of de door FBS aan bepaalde luchtvaartmaatschappijen aangeboden voorwaarden gebaseerd zijn op de loutere omzetting van een rechtsgeldige, toepasselijke tariefverordening of van bilaterale regelingen, niet ter zake.

| (190) | Bovendien is de vraag of FBS volgens nationaal recht bevoegd was om bilaterale overeenkomsten te sluiten die voorwaarden bevatten welke afwijken van de in de officiële tariefverordening neergelegde voorwaarden (67), eveneens irrelevant. Zo bepaalde het Hof in het Charleroi-arrest: „[...] is de verenigbaarheid van het gedrag van de steunverlener met het nationale recht geen element dat in aanmerking moet worden genomen om uit te maken of deze laatste het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie in acht heeft genomen dan wel een met artikel 87, lid 1, EG strijdig economisch voordeel heeft verleend.” (68) |
| --- | --- |

(190)

Bovendien is de vraag of FBS volgens nationaal recht bevoegd was om bilaterale overeenkomsten te sluiten die voorwaarden bevatten welke afwijken van de in de officiële tariefverordening neergelegde voorwaarden (67), eveneens irrelevant. Zo bepaalde het Hof in het Charleroi-arrest: „[...] is de verenigbaarheid van het gedrag van de steunverlener met het nationale recht geen element dat in aanmerking moet worden genomen om uit te maken of deze laatste het beginsel van de particuliere investeerder in een markteconomie in acht heeft genomen dan wel een met artikel 87, lid 1, EG strijdig economisch voordeel heeft verleend.” (68)

7.4.3.   Effecten van de voorwaarden die aan de op Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen zijn aangeboden

| (191) | Sommige belanghebbenden betoogden in hun opmerkingen dat de in Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen door de lage luchthavengelden en andere gunstige voorwaarden die daarop van toepassing waren, door de op Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen werden gesubsidieerd. Deze vermoedelijke kruissubsidiëring zou een gevolg zijn van het feit dat FBS de lage tarieven in Schönefeld compenseerde met hoge tarieven in Tegel. |
| --- | --- |

(191)

Sommige belanghebbenden betoogden in hun opmerkingen dat de in Schönefeld opererende luchtvaartmaatschappijen door de lage luchthavengelden en andere gunstige voorwaarden die daarop van toepassing waren, door de op Tegel opererende luchtvaartmaatschappijen werden gesubsidieerd. Deze vermoedelijke kruissubsidiëring zou een gevolg zijn van het feit dat FBS de lage tarieven in Schönefeld compenseerde met hoge tarieven in Tegel.

| (192) | In deze opmerkingen werd verondersteld dat de in Schönefeld aangeboden voorwaarden slechts vrij van steun zouden zijn indien zij overeenkwamen met de in Tegel geldende voorwaarden. |
| --- | --- |

(192)

In deze opmerkingen werd verondersteld dat de in Schönefeld aangeboden voorwaarden slechts vrij van steun zouden zijn indien zij overeenkwamen met de in Tegel geldende voorwaarden.

| (193) | Dit is echter niet het geval. Allereerst verschillen Tegel en Schönefeld niet alleen op het gebied van luchthavengelden maar ook in allerlei andere opzichten, met name wat het soort luchthaveninfrastructuur betreft en de afstand tot het stadscentrum. Daarom kunnen zij niet als volledig substitueerbaar worden beschouwd. Dit blijkt wel uit de mislukte pogingen om luchtvaartmaatschappijen over te halen hun activiteiten van Tegel naar Schönefeld te verplaatsen voordat de LCC-strategie ten uitvoer werd gelegd. |
| --- | --- |

(193)

Dit is echter niet het geval. Allereerst verschillen Tegel en Schönefeld niet alleen op het gebied van luchthavengelden maar ook in allerlei andere opzichten, met name wat het soort luchthaveninfrastructuur betreft en de afstand tot het stadscentrum. Daarom kunnen zij niet als volledig substitueerbaar worden beschouwd. Dit blijkt wel uit de mislukte pogingen om luchtvaartmaatschappijen over te halen hun activiteiten van Tegel naar Schönefeld te verplaatsen voordat de LCC-strategie ten uitvoer werd gelegd.

| (194) | Bovendien werden luchtvaartmaatschappijen niet „gedwongen” vanaf Tegel of Schönefeld te opereren. Daarnaast beschikten zij over twee andere opties, namelijk om noch vanuit Tegel, noch vanuit Schönefeld te opereren of met een geringere capaciteit van deze luchthavens gebruik te maken (en hun toestellen en bemanning op andere routes in te zetten dan die van/naar Berlijn; gebleken is immers dat LCC hun capaciteit heel snel aan nieuwe marktvoorwaarden kunnen aanpassen). Derhalve zou iedere poging van FBS om een luchtvaartmaatschappij die overweegt in Schönefeld activiteiten aan te vangen, dezelfde voorwaarden als in Tegel op te leggen, ertoe kunnen leiden dat de onderneming haar plannen zou laten varen en besluiten noch vanuit Tegel, noch vanuit Schönefeld te opereren dan wel minder vluchten vanuit Berlijn aan te bieden. |
| --- | --- |

(194)

Bovendien werden luchtvaartmaatschappijen niet „gedwongen” vanaf Tegel of Schönefeld te opereren. Daarnaast beschikten zij over twee andere opties, namelijk om noch vanuit Tegel, noch vanuit Schönefeld te opereren of met een geringere capaciteit van deze luchthavens gebruik te maken (en hun toestellen en bemanning op andere routes in te zetten dan die van/naar Berlijn; gebleken is immers dat LCC hun capaciteit heel snel aan nieuwe marktvoorwaarden kunnen aanpassen). Derhalve zou iedere poging van FBS om een luchtvaartmaatschappij die overweegt in Schönefeld activiteiten aan te vangen, dezelfde voorwaarden als in Tegel op te leggen, ertoe kunnen leiden dat de onderneming haar plannen zou laten varen en besluiten noch vanuit Tegel, noch vanuit Schönefeld te opereren dan wel minder vluchten vanuit Berlijn aan te bieden.

| (195) | Er was dus voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie geen reden om bij het vaststellen van de luchthavengelden voor Schönefeld rekening te houden met de in Tegel geldende voorwaarden. Ook de beperking dan wel de staking van de activiteiten op Tempelhof zou, op grond van dezelfde overwegingen en in het licht van het beperkte economische belang van deze luchthaven, voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie geen reden zijn om bij het vaststellen van de luchthavengelden voor Schönefeld rekening te houden met de in Tempelhof geldende voorwaarden. |
| --- | --- |

(195)

Er was dus voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie geen reden om bij het vaststellen van de luchthavengelden voor Schönefeld rekening te houden met de in Tegel geldende voorwaarden. Ook de beperking dan wel de staking van de activiteiten op Tempelhof zou, op grond van dezelfde overwegingen en in het licht van het beperkte economische belang van deze luchthaven, voor een voorzichtige investeerder in een markteconomie geen reden zijn om bij het vaststellen van de luchthavengelden voor Schönefeld rekening te houden met de in Tempelhof geldende voorwaarden.

7.4.4.   Toepassing van het criterium van de investeerder in een markteconomie op de overeenkomsten tussen de luchthaven en de luchtvaartmaatschappijen

| (196) | De Commissie merkt op dat de betreffende overeenkomsten als onderdeel van de tenuitvoerlegging van de LCC-strategie moeten worden beschouwd, die op middellange en lange termijn tot positieve bedrijfsresultaten voor Schönefeld moeten leiden. |
| --- | --- |

(196)

De Commissie merkt op dat de betreffende overeenkomsten als onderdeel van de tenuitvoerlegging van de LCC-strategie moeten worden beschouwd, die op middellange en lange termijn tot positieve bedrijfsresultaten voor Schönefeld moeten leiden.

| (197) | Om te beoordelen of een van de betrokken overeenkomsten een economisch voordeel toekent, moet worden onderzocht of een voorzichtige investeerder in een markteconomie op het moment waarop de overeenkomst werd gesloten, zou hebben aangenomen dat dankzij de overeenkomst meer winst kon worden behaald dan anders mogelijk zou zijn geweest. Deze hogere winst wordt berekend aan de hand van het verschil tussen de incrementele inkomsten die van de uitvoering van de overeenkomst kunnen worden verwacht (d.w.z. het verschil tussen de inkomsten die gegenereerd zouden worden wanneer er een overeenkomst wordt gesloten en de inkomsten zonder overeenkomst) en de incrementele kosten die de overeenkomst vermoedelijk met zich zal meebrengen (d.w.z. het verschil tussen de kosten die ontstaan wanneer er een overeenkomst wordt gesloten en de kosten die zich zonder overeenkomst zouden voordoen); de aldus berekende kasstroom moet met een passend disconteringspercentage worden verminderd. |
| --- | --- |

(197)

Om te beoordelen of een van de betrokken overeenkomsten een economisch voordeel toekent, moet worden onderzocht of een voorzichtige investeerder in een markteconomie op het moment waarop de overeenkomst werd gesloten, zou hebben aangenomen dat dankzij de overeenkomst meer winst kon worden behaald dan anders mogelijk zou zijn geweest. Deze hogere winst wordt berekend aan de hand van het verschil tussen de incrementele inkomsten die van de uitvoering van de overeenkomst kunnen worden verwacht (d.w.z. het verschil tussen de inkomsten die gegenereerd zouden worden wanneer er een overeenkomst wordt gesloten en de inkomsten zonder overeenkomst) en de incrementele kosten die de overeenkomst vermoedelijk met zich zal meebrengen (d.w.z. het verschil tussen de kosten die ontstaan wanneer er een overeenkomst wordt gesloten en de kosten die zich zonder overeenkomst zouden voordoen); de aldus berekende kasstroom moet met een passend disconteringspercentage worden verminderd.

| (198) | Daarnaast moeten bij dit onderzoek alle relevante incrementele inkomsten en kosten in verband met de transactie in aanmerking worden genomen. De verschillende elementen (kortingen op luchthavengelden, marketingsubsidies, andere financiële prikkels) mogen niet afzonderlijk worden gewaardeerd. Immers, de volgende passage van het Charleroi-arrest luidt: „In het kader van de toepassing van het criterium van de particuliere investeerder dient de handelstransactie [...] evenwel in haar geheel te worden beschouwd om uit te maken of de overheid en de door haar gecontroleerde entiteit zich, samen beschouwd, als rationele ondernemers in een markteconomie hebben gedragen. De Commissie moet immers bij de evaluatie van de litigieuze maatregelen rekening houden met alle relevante elementen en hun context [...].” (69) |
| --- | --- |

(198)

Daarnaast moeten bij dit onderzoek alle relevante incrementele inkomsten en kosten in verband met de transactie in aanmerking worden genomen. De verschillende elementen (kortingen op luchthavengelden, marketingsubsidies, andere financiële prikkels) mogen niet afzonderlijk worden gewaardeerd. Immers, de volgende passage van het Charleroi-arrest luidt: „In het kader van de toepassing van het criterium van de particuliere investeerder dient de handelstransactie [...] evenwel in haar geheel te worden beschouwd om uit te maken of de overheid en de door haar gecontroleerde entiteit zich, samen beschouwd, als rationele ondernemers in een markteconomie hebben gedragen. De Commissie moet immers bij de evaluatie van de litigieuze maatregelen rekening houden met alle relevante elementen en hun context [...].” (69)

| (199) | De voorziene incrementele inkomsten dienen met name de inkomsten uit de luchthavengelden te bevatten, rekening houdend met de kortingen en de door de overeenkomst te verwachten verkeerstoename evenals de vermoedelijke niet-luchtvaartgerelateerde inkomsten die door het extra verkeer worden gegenereerd. De voorziene incrementele kosten moeten in het bijzonder alle incrementele bedrijfs- en investeringskosten omvatten die niet zouden zijn ontstaan als de overeenkomst niet gesloten was; bovendien moeten de kosten voor marketingsubsidies en voor andere financiële prikkels tot de incrementele kosten worden gerekend. |
| --- | --- |

(199)

De voorziene incrementele inkomsten dienen met name de inkomsten uit de luchthavengelden te bevatten, rekening houdend met de kortingen en de door de overeenkomst te verwachten verkeerstoename evenals de vermoedelijke niet-luchtvaartgerelateerde inkomsten die door het extra verkeer worden gegenereerd. De voorziene incrementele kosten moeten in het bijzonder alle incrementele bedrijfs- en investeringskosten omvatten die niet zouden zijn ontstaan als de overeenkomst niet gesloten was; bovendien moeten de kosten voor marketingsubsidies en voor andere financiële prikkels tot de incrementele kosten worden gerekend.

7.5.   Beoordeling van de easyJet-overeenkomst van 2003 (maatregel 2)

| (200) | De easyJet-overeenkomst van 2003 werd vóór de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 voor een periode van tien jaar gesloten met de optie deze periode met nog eens tien jaar te verlengen. |
| --- | --- |

(200)

De easyJet-overeenkomst van 2003 werd vóór de inwerkingtreding van de tariefverordening 2004 voor een periode van tien jaar gesloten met de optie deze periode met nog eens tien jaar te verlengen.

| (201) | Duitsland heeft documenten voorgelegd met de vooraf opgestelde financiële vooruitzichten voor het project, die met name gebaseerd zijn op de prognoses van FBS van 17 december 2003, d.w.z. die vóór de sluiting van de overeenkomst tussen FBS en easyJet op 19 december 2003 waren opgesteld (zie overweging 42). FBS veronderstelde dat de overeenkomst in de periode van 2004 tot 2012 een jaarlijkse verbetering van haar bedrijfsresultaat zou opleveren en dat in 2010 het operationele break-evenpunt zou zijn bereikt.

  Tabel 9


  Het door FBS verwachte extra bedrijfsresultaat als gevolg van de easyJet-overeenkomst van 2003 (in miljoen EUR) | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Bedrijfsresultaat zonder easyJet | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Extra bedrijfsresultaat met easyJet | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| Totaal bedrijfsresultaat | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |

(201)

Duitsland heeft documenten voorgelegd met de vooraf opgestelde financiële vooruitzichten voor het project, die met name gebaseerd zijn op de prognoses van FBS van 17 december 2003, d.w.z. die vóór de sluiting van de overeenkomst tussen FBS en easyJet op 19 december 2003 waren opgesteld (zie overweging 42). FBS veronderstelde dat de overeenkomst in de periode van 2004 tot 2012 een jaarlijkse verbetering van haar bedrijfsresultaat zou opleveren en dat in 2010 het operationele break-evenpunt zou zijn bereikt.

Tabel 9

Het door FBS verwachte extra bedrijfsresultaat als gevolg van de easyJet-overeenkomst van 2003 (in miljoen EUR)

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Bedrijfsresultaat zonder easyJet

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Extra bedrijfsresultaat met easyJet

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

Totaal bedrijfsresultaat

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

| (202) | De Commissie beschouwt deze prognoses en de aannames die daaraan ten grondslag liggen, als een solide basis om de easyJet-overeenkomst van 2003 te ondertekenen. |
| --- | --- |

(202)

De Commissie beschouwt deze prognoses en de aannames die daaraan ten grondslag liggen, als een solide basis om de easyJet-overeenkomst van 2003 te ondertekenen.

| (203) | De verkeersprognoses die op grond van de easyJet-overeenkomst van 2003 werden opgesteld, berustten op het aantal vliegtuigen die easyJet volgens de overeenkomst in de loop der tijd op Schönefeld moest stallen, evenals op een bezettingsgraad van [...], een cijfer dat gezien de gebruikelijke bezettingsgraad van LCC aannemelijk lijkt. |
| --- | --- |

(203)

De verkeersprognoses die op grond van de easyJet-overeenkomst van 2003 werden opgesteld, berustten op het aantal vliegtuigen die easyJet volgens de overeenkomst in de loop der tijd op Schönefeld moest stallen, evenals op een bezettingsgraad van [...], een cijfer dat gezien de gebruikelijke bezettingsgraad van LCC aannemelijk lijkt.

| (204) | In het businessplan was rekening gehouden met alle relevante incrementele kosten en inkomsten, waaronder de luchtvaartgerelateerde en niet-luchtvaartgerelateerde inkomstencategorieën, en de kosten van de financiële prikkels voor easyJet. In de prognoses was met name rekening gehouden met het extra verkeer en de bijkomende vliegbewegingen die op grond van de overeenkomst en de daarin opgenomen voorwaarden werden verwacht. |
| --- | --- |

(204)

In het businessplan was rekening gehouden met alle relevante incrementele kosten en inkomsten, waaronder de luchtvaartgerelateerde en niet-luchtvaartgerelateerde inkomstencategorieën, en de kosten van de financiële prikkels voor easyJet. In de prognoses was met name rekening gehouden met het extra verkeer en de bijkomende vliegbewegingen die op grond van de overeenkomst en de daarin opgenomen voorwaarden werden verwacht.

| (205) | Om deze strategische beslissing aan een stresstest te onderwerpen, droeg FBS ten slotte het accountantskantoor [...] (hierna „tweede accountant” genoemd) op te onderzoeken of een voorzichtige investeerder in een markteconomie die naar winstgevendheid streeft, deze overeenkomst in 2003 zou hebben ondertekend. In dit verslag („studie van de tweede accountant”), dat in 2007 werd voltooid, werden ook overeenkomsten met andere luchtvaartmaatschappijen onderzocht. |
| --- | --- |

(205)

Om deze strategische beslissing aan een stresstest te onderwerpen, droeg FBS ten slotte het accountantskantoor [...] (hierna „tweede accountant” genoemd) op te onderzoeken of een voorzichtige investeerder in een markteconomie die naar winstgevendheid streeft, deze overeenkomst in 2003 zou hebben ondertekend. In dit verslag („studie van de tweede accountant”), dat in 2007 werd voltooid, werden ook overeenkomsten met andere luchtvaartmaatschappijen onderzocht.

| (206) | De tweede accountant baseerde zijn analyse van de easyJet-overeenkomst van 2003 op de reeds in overweging 158 genoemde prognoses van FBS. |
| --- | --- |

(206)

De tweede accountant baseerde zijn analyse van de easyJet-overeenkomst van 2003 op de reeds in overweging 158 genoemde prognoses van FBS.

| (207) | Hij onderzocht de deugdelijkheid van de door FBS opgestelde kosten- en inkomstenprognoses uitvoerig en paste, op basis van de informatie die op het moment waarop de overeenkomst werd gesloten beschikbaar was, de hypothesen van FBS aan wanneer hij van mening was dat deze niet juist waren. |
| --- | --- |

(207)

Hij onderzocht de deugdelijkheid van de door FBS opgestelde kosten- en inkomstenprognoses uitvoerig en paste, op basis van de informatie die op het moment waarop de overeenkomst werd gesloten beschikbaar was, de hypothesen van FBS aan wanneer hij van mening was dat deze niet juist waren.

| (208) | Zo verrichtte de tweede accountant bijvoorbeeld een aanpassing in het businessplan waarbij hij investeringskosten van [...] miljoen EUR voor de aanleg van een extra pier voor easyJet in terminal B toevoegde. Verder werden aanpassingen doorgevoerd om er rekening mee te houden dat de prognoses van FBS berustten op een ontwerpovereenkomst met easyJet die niet volledig overeenstemde met de uiteindelijk ondertekende overeenkomst. De tweede accountant bracht derhalve wijzigingen in het businessplan aan om ervoor te zorgen dat dit plan en de voorwaarden van de overeenkomst volledig overeenstemden. |
| --- | --- |

(208)

Zo verrichtte de tweede accountant bijvoorbeeld een aanpassing in het businessplan waarbij hij investeringskosten van [...] miljoen EUR voor de aanleg van een extra pier voor easyJet in terminal B toevoegde. Verder werden aanpassingen doorgevoerd om er rekening mee te houden dat de prognoses van FBS berustten op een ontwerpovereenkomst met easyJet die niet volledig overeenstemde met de uiteindelijk ondertekende overeenkomst. De tweede accountant bracht derhalve wijzigingen in het businessplan aan om ervoor te zorgen dat dit plan en de voorwaarden van de overeenkomst volledig overeenstemden.

| (209) | Bovendien berekende hij op basis van de prognoses van FBS (met de genoemde aanpassingen) de netto contante waarde (NCW) van de easyJet-overeenkomst van 2003 voor de periode 2004-2007 per 30 december 2003. Onder de NCW van een tijdreeks verwachte kasstromen (inkomsten en uitgaven) wordt verstaan de gedisconteerde som van de afzonderlijke gedurende de relevante periode verwachte kasstromen. De NCW is een bedrijfseconomisch kengetal dat door ondernemingen wordt gebruikt om de rentabiliteit van een project te beoordelen. De tweede accountant berekende de geaggregeerde NCW van de easyJet-overeenkomst van 2003 aan het eind van elk jaar tot het verstrijken van de overeenkomst. Hiertoe berekende hij het voor de discontering van de kasstromen toe te passen disconteringspercentage volgens de klassieke methode van het Capital Asset Pricing Model (CAPM) (70), zodat dit disconteringspercentage een werkelijke weergave vormde van de kapitaalkosten van FBS in 2003. |
| --- | --- |

(209)

Bovendien berekende hij op basis van de prognoses van FBS (met de genoemde aanpassingen) de netto contante waarde (NCW) van de easyJet-overeenkomst van 2003 voor de periode 2004-2007 per 30 december 2003. Onder de NCW van een tijdreeks verwachte kasstromen (inkomsten en uitgaven) wordt verstaan de gedisconteerde som van de afzonderlijke gedurende de relevante periode verwachte kasstromen. De NCW is een bedrijfseconomisch kengetal dat door ondernemingen wordt gebruikt om de rentabiliteit van een project te beoordelen. De tweede accountant berekende de geaggregeerde NCW van de easyJet-overeenkomst van 2003 aan het eind van elk jaar tot het verstrijken van de overeenkomst. Hiertoe berekende hij het voor de discontering van de kasstromen toe te passen disconteringspercentage volgens de klassieke methode van het Capital Asset Pricing Model (CAPM) (70), zodat dit disconteringspercentage een werkelijke weergave vormde van de kapitaalkosten van FBS in 2003.

| (210) | De resulterende netto contante waarden worden in tabel 10 weergegeven:

  Tabel 10


  NCW van de kasstromen die van de easyJet-overeenkomst van 2003 worden verwacht



























  Geaggregeerd NCW per jaarultimo (waarde op 30 december 2003): | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Netto contante waarde | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] | [...] |
| (in miljoen EUR) | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| Bron: | Studie van de tweede accountant. |

(210)

De resulterende netto contante waarden worden in tabel 10 weergegeven:

Tabel 10

NCW van de kasstromen die van de easyJet-overeenkomst van 2003 worden verwacht

Geaggregeerd NCW per jaarultimo (waarde op 30 december 2003):

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Netto contante waarde

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

[...]

(in miljoen EUR)

Bron:

Studie van de tweede accountant.

| (211) | Deze waarden zijn allemaal positief en bevestigen dat het een verstandige beslissing was om in 2003 de overeenkomst met easyJet te sluiten. |
| --- | --- |

(211)

Deze waarden zijn allemaal positief en bevestigen dat het een verstandige beslissing was om in 2003 de overeenkomst met easyJet te sluiten.

| (212) | De tweede accountant wees er in zijn verslag op dat de impact op de luchthaven BER van de overeenkomst in de oorspronkelijke versie, d.w.z. met een geldigheidsduur van tien jaar met de mogelijkheid om deze met nog eens tien jaar te verlengen, door FBS in 2003, toen zij overwoog de overeenkomst te sluiten, niet in aanmerking was genomen. Volgens deze deskundige zou de easyJet-overeenkomst van 2003 met haar oorspronkelijke voorwaarden nog verscheidene jaren na de openstelling van BER, die voor 2011 was gepland, van kracht blijven. Bovendien bevatte deze overeenkomst voorwaarden die ogenschijnlijk gunstiger waren dan de voorwaarden van de geplande algemene tariefverordening die bij de opening van BER van kracht zou worden. Er bestond derhalve volgens de tweede accountant een risico dat de bestaande easyJet-overeenkomst van 2003 ertoe zou leiden dat andere luchtvaartmaatschappijen FBS onder flinke druk zouden zetten om het verschil tussen de op BER toepasselijke algemene tarieven en de met easyJet overeengekomen tarieven te verkleinen. In 2003 was dit risico evenwel uiterst gering, in het licht van de snel veranderende LCC-markt nauwelijks te voorzien en al helemaal niet te kwantificeren. In feite heeft dit risico zich nooit voorgedaan. Immers, de easyJet-overeenkomst van 2003 werd vervangen door de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007 die met de opening van de luchthaven BER zou vervallen. |
| --- | --- |

(212)

De tweede accountant wees er in zijn verslag op dat de impact op de luchthaven BER van de overeenkomst in de oorspronkelijke versie, d.w.z. met een geldigheidsduur van tien jaar met de mogelijkheid om deze met nog eens tien jaar te verlengen, door FBS in 2003, toen zij overwoog de overeenkomst te sluiten, niet in aanmerking was genomen. Volgens deze deskundige zou de easyJet-overeenkomst van 2003 met haar oorspronkelijke voorwaarden nog verscheidene jaren na de openstelling van BER, die voor 2011 was gepland, van kracht blijven. Bovendien bevatte deze overeenkomst voorwaarden die ogenschijnlijk gunstiger waren dan de voorwaarden van de geplande algemene tariefverordening die bij de opening van BER van kracht zou worden. Er bestond derhalve volgens de tweede accountant een risico dat de bestaande easyJet-overeenkomst van 2003 ertoe zou leiden dat andere luchtvaartmaatschappijen FBS onder flinke druk zouden zetten om het verschil tussen de op BER toepasselijke algemene tarieven en de met easyJet overeengekomen tarieven te verkleinen. In 2003 was dit risico evenwel uiterst gering, in het licht van de snel veranderende LCC-markt nauwelijks te voorzien en al helemaal niet te kwantificeren. In feite heeft dit risico zich nooit voorgedaan. Immers, de easyJet-overeenkomst van 2003 werd vervangen door de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007 die met de opening van de luchthaven BER zou vervallen.

| (213) | De tweede studie bevestigt derhalve dat een voorzichtige investeerder in een markteconomie de easyJet-overeenkomst van 2003 gesloten zou hebben. |
| --- | --- |

(213)

De tweede studie bevestigt derhalve dat een voorzichtige investeerder in een markteconomie de easyJet-overeenkomst van 2003 gesloten zou hebben.

| (214) | Geconcludeerd kan worden dat de easyJet-overeenkomst van 2003 geen staatssteun inhoudt. |
| --- | --- |

(214)

Geconcludeerd kan worden dat de easyJet-overeenkomst van 2003 geen staatssteun inhoudt.

7.6.   Beoordeling van de overeenkomsten met andere luchtvaartmaatschappijen (maatregel 3)

| (215) | De beslissing van FBS om overeenkomsten aan te gaan met Ryanair, Germanwings, Volare, Icelandair, Norwegian Air Shuttle en Aer Lingus was eveneens gebaseerd op ex-anteprognoses betreffende het incrementele verkeer alsook de incrementele inkomsten en kosten, waaruit bleek dat het sluiten van deze overeenkomsten rendabel zou zijn. |
| --- | --- |

(215)

De beslissing van FBS om overeenkomsten aan te gaan met Ryanair, Germanwings, Volare, Icelandair, Norwegian Air Shuttle en Aer Lingus was eveneens gebaseerd op ex-anteprognoses betreffende het incrementele verkeer alsook de incrementele inkomsten en kosten, waaruit bleek dat het sluiten van deze overeenkomsten rendabel zou zijn.

| (216) | Voor elk van deze overeenkomsten werden de prognoses inzake het verwachte verkeersvolume berekend op grond van het aantal vliegbewegingen dat in het kader van de geplande activiteiten van de luchtvaartmaatschappijen te verwachten viel en op grond van representatieve hypothesen ten aanzien van hun bezettingsgraad. In deze prognoses werd rekening gehouden met de vooruitzichten betreffende alle relevante incrementele kosten en inkomsten, waaronder de luchtvaartgerelateerde en niet-luchtvaartgerelateerde inkomstencategorieën, en met de kosten van de door FBS geboden financiële prikkels voor de luchtvaartmaatschappijen. |
| --- | --- |

(216)

Voor elk van deze overeenkomsten werden de prognoses inzake het verwachte verkeersvolume berekend op grond van het aantal vliegbewegingen dat in het kader van de geplande activiteiten van de luchtvaartmaatschappijen te verwachten viel en op grond van representatieve hypothesen ten aanzien van hun bezettingsgraad. In deze prognoses werd rekening gehouden met de vooruitzichten betreffende alle relevante incrementele kosten en inkomsten, waaronder de luchtvaartgerelateerde en niet-luchtvaartgerelateerde inkomstencategorieën, en met de kosten van de door FBS geboden financiële prikkels voor de luchtvaartmaatschappijen.

| (217) | Evenals in het geval van de easyJet-overeenkomst van 2003 werden de ex-anteprognoses van FBS door de tweede accountant aan een stresstest onderworpen. Deze test wees uit dat overeenkomsten die met deze luchtvaartmaatschappijen in alle gevallen in elk jaar van de volledige looptijd incrementele inkomsten zouden opleveren die hoger waren dan de incrementele kosten (ondanks andere, voorzichtigere conclusies). Deze conclusie is gebaseerd op de analyse die de tweede accountant voor elke overeenkomst heeft uitgevoerd op grond van deze aangepaste prognoses die volledig overeenstemmen met de in de punten 7.4.4. en 7.5 beschreven methode. De tweede accountant baseerde zijn onderzoek en aanpassingen uitsluitend op de gegevens en prognoses waarover FBS beschikte toen deze de mogelijkheid onderzocht om een overeenkomst te sluiten. |
| --- | --- |

(217)

Evenals in het geval van de easyJet-overeenkomst van 2003 werden de ex-anteprognoses van FBS door de tweede accountant aan een stresstest onderworpen. Deze test wees uit dat overeenkomsten die met deze luchtvaartmaatschappijen in alle gevallen in elk jaar van de volledige looptijd incrementele inkomsten zouden opleveren die hoger waren dan de incrementele kosten (ondanks andere, voorzichtigere conclusies). Deze conclusie is gebaseerd op de analyse die de tweede accountant voor elke overeenkomst heeft uitgevoerd op grond van deze aangepaste prognoses die volledig overeenstemmen met de in de punten 7.4.4. en 7.5 beschreven methode. De tweede accountant baseerde zijn onderzoek en aanpassingen uitsluitend op de gegevens en prognoses waarover FBS beschikte toen deze de mogelijkheid onderzocht om een overeenkomst te sluiten.

| (218) | De ex-ante-NCW’s voor acht van de betrokken overeenkomsten gedurende de periode van de voorgenomen looptijd, als berekend door de tweede accountant, zijn in tabel 11 weergegeven.

  Tabel 11


  NCW’s van de overeenkomsten tussen FBS en verschillende LCC








  Luchtvaartmaatschappij/Overeenkomst | Beoogde looptijd | NCW gedurende de gehele looptijd
  (in EUR) |
| --- | --- | --- | --- |
| Ryanair (eerste overeenkomst) | 1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2004 | [...] |
| Ryanair (tweede overeenkomst) | 1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2008 | [...] |
| Germanwings (eerste overeenkomst) | 26 oktober 2003 t.e.m. 31 oktober 2006 | [...] |
| Germanwings (tweede overeenkomst) | 1 mei 2004 t.e.m. 30 april 2008 | [...] |
| Volare | 26 oktober 2003 t.e.m. 31 maart 2007 | [...] |
| Icelandair | 6 juni 2004 t.e.m. 31 maart 2009 | [...] |
| Norwegian Air Shuttle | 29 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009 | [...] |
| Aer Lingus | 30 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009 | [...] |
| Bron: | Studie van de tweede accountant |

(218)

De ex-ante-NCW’s voor acht van de betrokken overeenkomsten gedurende de periode van de voorgenomen looptijd, als berekend door de tweede accountant, zijn in tabel 11 weergegeven.

Tabel 11

NCW’s van de overeenkomsten tussen FBS en verschillende LCC

Luchtvaartmaatschappij/Overeenkomst

Beoogde looptijd

NCW gedurende de gehele looptijd

(in EUR)

Ryanair (eerste overeenkomst)

1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2004

[...]

Ryanair (tweede overeenkomst)

1 mei 2003 t.e.m. 30 april 2008

[...]

Germanwings (eerste overeenkomst)

26 oktober 2003 t.e.m. 31 oktober 2006

[...]

Germanwings (tweede overeenkomst)

1 mei 2004 t.e.m. 30 april 2008

[...]

Volare

26 oktober 2003 t.e.m. 31 maart 2007

[...]

Icelandair

6 juni 2004 t.e.m. 31 maart 2009

[...]

Norwegian Air Shuttle

29 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009

[...]

Aer Lingus

30 maart 2004 t.e.m. 31 maart 2009

[...]

Bron:

Studie van de tweede accountant

| (219) | Zoals uit deze studie blijkt, zijn alle NCW’s positief. Daarom zou een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, er verstandig aan hebben gedaan de voorwaarden van deze overeenkomsten op het moment van de ondertekening ervan, te aanvaarden. |
| --- | --- |

(219)

Zoals uit deze studie blijkt, zijn alle NCW’s positief. Daarom zou een voorzichtige investeerder in een markteconomie die zich door winstgevendheidsvooruitzichten laat leiden, er verstandig aan hebben gedaan de voorwaarden van deze overeenkomsten op het moment van de ondertekening ervan, te aanvaarden.

| (220) | Voor de overeenkomst met V-Bird (71) werd geen NCW berekend. Volgens de tweede accountant was er geen vooraf opgesteld businessplan voor deze overeenkomst beschikbaar. Toch lijken de voorwaarden van deze overeenkomst sterk op die van de overeenkomst met Volare. Beide overeenkomsten zijn bijna tegelijkertijd gesloten en hadden vrijwel dezelfde looptijd (drieënhalf resp. vier jaar). De overeenkomsten voorzagen de toepassing van de tariefverordening 2003 voor het bepalen van de luchthavengelden evenals de toekenning van dezelfde financiële prikkel in de vorm van een subsidie van [...] EUR voor Volare en V-Bird. De in beide overeenkomsten vastgestelde bedrijfsvoorwaarden betroffen een vrijwel gelijk aantal vliegbewegingen en hetzelfde type vliegtuigen. Bovendien was het op het moment dat de overeenkomsten werden gesloten, aannemelijk dat deze luchtvaartmaatschappijen ongeveer dezelfde bezettingsgraad zouden hebben. Derhalve was het uit deze overeenkomsten voortvloeiende incrementele verkeer vergelijkbaar. En ten slotte kon wat beide overeenkomsten betreft, worden aangenomen dat zij vergelijkbare incrementele bedrijfskosten voor FBS zouden opleveren. Gezien de gelijkenissen tussen de twee overeenkomsten ligt het voor de hand te concluderen dat de overeenkomst met V-Bird de test van de particuliere investeerder in een markteconomie doorstaat. |
| --- | --- |

(220)

Voor de overeenkomst met V-Bird (71) werd geen NCW berekend. Volgens de tweede accountant was er geen vooraf opgesteld businessplan voor deze overeenkomst beschikbaar. Toch lijken de voorwaarden van deze overeenkomst sterk op die van de overeenkomst met Volare. Beide overeenkomsten zijn bijna tegelijkertijd gesloten en hadden vrijwel dezelfde looptijd (drieënhalf resp. vier jaar). De overeenkomsten voorzagen de toepassing van de tariefverordening 2003 voor het bepalen van de luchthavengelden evenals de toekenning van dezelfde financiële prikkel in de vorm van een subsidie van [...] EUR voor Volare en V-Bird. De in beide overeenkomsten vastgestelde bedrijfsvoorwaarden betroffen een vrijwel gelijk aantal vliegbewegingen en hetzelfde type vliegtuigen. Bovendien was het op het moment dat de overeenkomsten werden gesloten, aannemelijk dat deze luchtvaartmaatschappijen ongeveer dezelfde bezettingsgraad zouden hebben. Derhalve was het uit deze overeenkomsten voortvloeiende incrementele verkeer vergelijkbaar. En ten slotte kon wat beide overeenkomsten betreft, worden aangenomen dat zij vergelijkbare incrementele bedrijfskosten voor FBS zouden opleveren. Gezien de gelijkenissen tussen de twee overeenkomsten ligt het voor de hand te concluderen dat de overeenkomst met V-Bird de test van de particuliere investeerder in een markteconomie doorstaat.

| (221) | V-Bird beëindigde zijn activiteiten op 8 oktober 2004 en vroeg het faillissement aan; dit verzoek werd op 18 oktober 2004 ingewilligd. V-Bird werd begin januari 2005 geliquideerd. Er is derhalve geen onderneming meer die direct of indirect van mogelijke staatssteun in verband met de V-Bird-overeenkomst heeft geprofiteerd. |
| --- | --- |

(221)

V-Bird beëindigde zijn activiteiten op 8 oktober 2004 en vroeg het faillissement aan; dit verzoek werd op 18 oktober 2004 ingewilligd. V-Bird werd begin januari 2005 geliquideerd. Er is derhalve geen onderneming meer die direct of indirect van mogelijke staatssteun in verband met de V-Bird-overeenkomst heeft geprofiteerd.

| (222) | Gezien het voorafgaande kan worden geconcludeerd dat geen van de in tabel 6 genoemde overeenkomsten staatssteun bevat. |
| --- | --- |

(222)

Gezien het voorafgaande kan worden geconcludeerd dat geen van de in tabel 6 genoemde overeenkomsten staatssteun bevat.

7.7.   Beoordeling van de easyJet-huurovereenkomst van 2004 (maatregel 4)

| (223) | Enkele partijen waren van mening dat de easyJet-huurovereenkomst van 2004 het exclusieve gebruik van terminal B op Schönefeld aan easyJet toekende en andere luchtvaartmaatschappijen de toegang tot terminal B ontzegde. |
| --- | --- |

(223)

Enkele partijen waren van mening dat de easyJet-huurovereenkomst van 2004 het exclusieve gebruik van terminal B op Schönefeld aan easyJet toekende en andere luchtvaartmaatschappijen de toegang tot terminal B ontzegde.

| (224) | Zoals in overweging 55 is aangegeven, huurde easyJet van 2004 tot 2007 een oppervlakte van ongeveer [...] m2 in de vorm van kantoorruimte en incheckbalies, wat neerkomt op 24 % van de totale oppervlakte van terminal B. De openbare ruimten in terminal B (gangen, hal en café) zijn ook voor de passagiers van andere luchtvaartmaatschappijen toegankelijk, omdat terminal B en terminal A niet van elkaar gescheiden zijn. |
| --- | --- |

(224)

Zoals in overweging 55 is aangegeven, huurde easyJet van 2004 tot 2007 een oppervlakte van ongeveer [...] m2 in de vorm van kantoorruimte en incheckbalies, wat neerkomt op 24 % van de totale oppervlakte van terminal B. De openbare ruimten in terminal B (gangen, hal en café) zijn ook voor de passagiers van andere luchtvaartmaatschappijen toegankelijk, omdat terminal B en terminal A niet van elkaar gescheiden zijn.

| (225) | De toewijzing van incheckbalies aan bepaalde luchtvaartmaatschappijen en de toekenning van branding- en reclamerechten voor deze ondernemingen in de onmiddellijke omgeving zijn gebruikelijke praktijken op Europese en internationale luchthavens, en regelingen op dit gebied zijn schering en inslag. |
| --- | --- |

(225)

De toewijzing van incheckbalies aan bepaalde luchtvaartmaatschappijen en de toekenning van branding- en reclamerechten voor deze ondernemingen in de onmiddellijke omgeving zijn gebruikelijke praktijken op Europese en internationale luchthavens, en regelingen op dit gebied zijn schering en inslag.

| (226) | Met name wanneer een luchtvaartmaatschappij of een alliantie van luchtvaartmaatschappijen een aanzienlijk aantal passagiers van of naar een bepaalde luchthaven vervoert, is het vanuit operationeel (en dus ook zakelijk) oogpunt logisch hun activiteiten in één enkele terminal onder te brengen. Hierdoor worden de operationele procedures van zowel de luchthaven als de luchtvaartmaatschappij geoptimaliseerd. |
| --- | --- |

(226)

Met name wanneer een luchtvaartmaatschappij of een alliantie van luchtvaartmaatschappijen een aanzienlijk aantal passagiers van of naar een bepaalde luchthaven vervoert, is het vanuit operationeel (en dus ook zakelijk) oogpunt logisch hun activiteiten in één enkele terminal onder te brengen. Hierdoor worden de operationele procedures van zowel de luchthaven als de luchtvaartmaatschappij geoptimaliseerd.

| (227) | Daarom verschaft een exploitant van een luchthaven een luchtvaartmaatschappij niet noodzakelijk een economisch voordeel wanneer hij haar het exclusieve gebruik van alle incheckbalies en kantoorruimten in een terminal toekent. Dit zou uitsluitend het geval zijn indien de luchthavenexploitant de luchtvaartmaatschappij bepaalde ruimten voor exclusief gebruik zou aanbieden die de behoefte van de onderneming overtreffen (waarbij andere luchtvaartmaatschappijen ervan worden weerhouden beschikbare capaciteit te gebruiken), of indien de voor de ruimte verschuldigde huur overdreven laag zou zijn. Zoals in het onderstaande wordt uiteengezet, zijn geen van de genoemde voorwaarden op de easyJet-huurovereenkomst van 2004 van toepassing. |
| --- | --- |

(227)

Daarom verschaft een exploitant van een luchthaven een luchtvaartmaatschappij niet noodzakelijk een economisch voordeel wanneer hij haar het exclusieve gebruik van alle incheckbalies en kantoorruimten in een terminal toekent. Dit zou uitsluitend het geval zijn indien de luchthavenexploitant de luchtvaartmaatschappij bepaalde ruimten voor exclusief gebruik zou aanbieden die de behoefte van de onderneming overtreffen (waarbij andere luchtvaartmaatschappijen ervan worden weerhouden beschikbare capaciteit te gebruiken), of indien de voor de ruimte verschuldigde huur overdreven laag zou zijn. Zoals in het onderstaande wordt uiteengezet, zijn geen van de genoemde voorwaarden op de easyJet-huurovereenkomst van 2004 van toepassing.

| (228) | Sinds het begin van haar activiteiten in Schönefeld was easyJet verreweg de grootste luchtvaartmaatschappij. Zij vervoerde tussen 2004 en 2007 tussen [...] % en [...] % van alle passagiers in Schönefeld. Reeds in 2003 werd voorspeld dat easyJet wat verkeersvolume betreft, veruit de grootste luchtvaartmaatschappij zou zijn. Dankzij de contractuele verplichting van easyJet om in Schönefeld een bepaald aantal vliegtuigen te stationeren, kon FBS overeenkomstig grote aantallen passagiers verwachten zodra easyJet met haar activiteiten zou beginnen. |
| --- | --- |

(228)

Sinds het begin van haar activiteiten in Schönefeld was easyJet verreweg de grootste luchtvaartmaatschappij. Zij vervoerde tussen 2004 en 2007 tussen [...] % en [...] % van alle passagiers in Schönefeld. Reeds in 2003 werd voorspeld dat easyJet wat verkeersvolume betreft, veruit de grootste luchtvaartmaatschappij zou zijn. Dankzij de contractuele verplichting van easyJet om in Schönefeld een bepaald aantal vliegtuigen te stationeren, kon FBS overeenkomstig grote aantallen passagiers verwachten zodra easyJet met haar activiteiten zou beginnen.

| (229) | Volgens de internationale burgerluchtvaartorganisatie bedroeg de capaciteit van terminal B rond de 600 000 passagiers per jaar, een aantal dat aanmerkelijk kleiner is dan het aantal passagiers dat easyJet volgens de verwachting vanaf 2004 van en naar Schönefeld zou vervoeren ([...] miljoen (72)). Daaruit blijkt dat FBS met het easyJet-huurverdrag van 2004 volstrekt niet beoogde capaciteit „op te potten”, met het doel andere luchtvaartmaatschappijen van concurrentie met easyJet in Schönefeld uit te sluiten. In 2006 werden in terminal B [...] miljoen passagiers afgehandeld, zonder grote technische aanpassingen — meer dan het dubbele van de theoretische capaciteit. Dat een zo groot aantal passagiers kon worden verwerkt, was voornamelijk te danken aan het feit dat de terminalfaciliteiten slechts door één luchtvaartronderneming werden gebruikt, waardoor een optimale passagiersdoorstroming kon worden bereikt. |
| --- | --- |

(229)

Volgens de internationale burgerluchtvaartorganisatie bedroeg de capaciteit van terminal B rond de 600 000 passagiers per jaar, een aantal dat aanmerkelijk kleiner is dan het aantal passagiers dat easyJet volgens de verwachting vanaf 2004 van en naar Schönefeld zou vervoeren ([...] miljoen (72)). Daaruit blijkt dat FBS met het easyJet-huurverdrag van 2004 volstrekt niet beoogde capaciteit „op te potten”, met het doel andere luchtvaartmaatschappijen van concurrentie met easyJet in Schönefeld uit te sluiten. In 2006 werden in terminal B [...] miljoen passagiers afgehandeld, zonder grote technische aanpassingen — meer dan het dubbele van de theoretische capaciteit. Dat een zo groot aantal passagiers kon worden verwerkt, was voornamelijk te danken aan het feit dat de terminalfaciliteiten slechts door één luchtvaartronderneming werden gebruikt, waardoor een optimale passagiersdoorstroming kon worden bereikt.

| (230) | Wat de huurprijs betreft, heeft een vergelijking van de huurprijzen op verschillende luchthavens geen zin, omdat zij qua capaciteit, marktvoorwaarden en kwaliteit van de faciliteiten uiteenlopen. De door easyJet betaalde huurprijzen kwamen in feite overeen met het huurprijsschema van FBS, zonder kortingen. |
| --- | --- |

(230)

Wat de huurprijs betreft, heeft een vergelijking van de huurprijzen op verschillende luchthavens geen zin, omdat zij qua capaciteit, marktvoorwaarden en kwaliteit van de faciliteiten uiteenlopen. De door easyJet betaalde huurprijzen kwamen in feite overeen met het huurprijsschema van FBS, zonder kortingen.

| (231) | In terminal B betaalde easyJet [...] EUR per m2 voor de incheckruimte en [...] EUR per m2 voor kantoorruimte. Met andere luchtvaartmaatschappijen in andere terminals werden soortgelijke bedragen voor vergelijkbare faciliteiten overeengekomen. Zo betaalde Germanwings eveneens [...] EUR per m2 voor incheckbalies in terminal A. Aeroflot betaalde [...] EUR per m2 voor een kantoorruimte in terminal A. Voor easyJet huurde Condor kantoorruimte in terminal B; zij betaalde een lage huur voor hetzelfde soort faciliteiten. Terwijl easyJet [...] EUR per m2 voor kantoorruimte betaalde, bedroeg de huurprijs voor Condor slechts [...] EUR per m2. |
| --- | --- |

(231)

In terminal B betaalde easyJet [...] EUR per m2 voor de incheckruimte en [...] EUR per m2 voor kantoorruimte. Met andere luchtvaartmaatschappijen in andere terminals werden soortgelijke bedragen voor vergelijkbare faciliteiten overeengekomen. Zo betaalde Germanwings eveneens [...] EUR per m2 voor incheckbalies in terminal A. Aeroflot betaalde [...] EUR per m2 voor een kantoorruimte in terminal A. Voor easyJet huurde Condor kantoorruimte in terminal B; zij betaalde een lage huur voor hetzelfde soort faciliteiten. Terwijl easyJet [...] EUR per m2 voor kantoorruimte betaalde, bedroeg de huurprijs voor Condor slechts [...] EUR per m2.

| (232) | Dit soort vergelijking is zinvol om te beoordelen of de easyJet-huurovereenkomst van 2004 een economisch voordeel inhield. In tegenstelling tot een overeenkomst die alle activiteiten van een luchtvaartmaatschappij op een luchthaven alsook de voornaamste financiële betrekkingen tussen de luchtvaartmaatschappij en de luchthaven regelt (73), heeft een huurovereenkomst voor incheckruimten en kantoorruimten betrekking op de toegang tot faciliteiten die, althans binnen een bepaalde luchthaven, over het algemeen als standaardfaciliteiten kunnen worden beschouwd. Bovendien zijn de in dergelijke overeenkomsten bepaalde huurbedragen lager dan de luchthavengelden, marketingsubsidies en andere financiële prikkels. Tegen deze achtergrond bestaat er voor de luchthavenexploitant geen sterke prikkel om op maat gesneden huren vast te leggen of bij de luchtvaartmaatschappijen zo hoog mogelijke huren te bedingen. De luchthavenexploitant heeft er economisch gezien veel meer belang bij de activiteiten van een bepaalde luchtvaartmaatschappij aan een plaats te binden, ten einde operationele efficiëntie ten behoeve van zijn klant te waarborgen. Dit geldt met name wanneer de luchthavenexploitant, zoals in het geval van FBS, probeert luchtvaartmaatschappijen aan te trekken en hen over te halen hun verkeer uit te breiden. |
| --- | --- |

(232)

Dit soort vergelijking is zinvol om te beoordelen of de easyJet-huurovereenkomst van 2004 een economisch voordeel inhield. In tegenstelling tot een overeenkomst die alle activiteiten van een luchtvaartmaatschappij op een luchthaven alsook de voornaamste financiële betrekkingen tussen de luchtvaartmaatschappij en de luchthaven regelt (73), heeft een huurovereenkomst voor incheckruimten en kantoorruimten betrekking op de toegang tot faciliteiten die, althans binnen een bepaalde luchthaven, over het algemeen als standaardfaciliteiten kunnen worden beschouwd. Bovendien zijn de in dergelijke overeenkomsten bepaalde huurbedragen lager dan de luchthavengelden, marketingsubsidies en andere financiële prikkels. Tegen deze achtergrond bestaat er voor de luchthavenexploitant geen sterke prikkel om op maat gesneden huren vast te leggen of bij de luchtvaartmaatschappijen zo hoog mogelijke huren te bedingen. De luchthavenexploitant heeft er economisch gezien veel meer belang bij de activiteiten van een bepaalde luchtvaartmaatschappij aan een plaats te binden, ten einde operationele efficiëntie ten behoeve van zijn klant te waarborgen. Dit geldt met name wanneer de luchthavenexploitant, zoals in het geval van FBS, probeert luchtvaartmaatschappijen aan te trekken en hen over te halen hun verkeer uit te breiden.

| (233) | In tegenstelling tot wat de belanghebbenden beweren, zou het derhalve niet zonder meer nuttig zijn om luchtvaartmaatschappijen ruimte toe te wijzen op basis van aanbestedingen. Dit schijnt op Europese luchthavens een zeer ongebruikelijke praktijk te zijn. Van een voorzichtige, naar rentabiliteit strevende luchthavenexploitant kan worden verwacht dat hij voor elke op de luchthaven opererende belangrijke luchtvaartmaatschappij geschikte ruimten vindt qua capaciteit en andere kenmerken, en een passende huur aanrekent die overeenstemt met de in de luchthaven gebruikelijke praktijk. |
| --- | --- |

(233)

In tegenstelling tot wat de belanghebbenden beweren, zou het derhalve niet zonder meer nuttig zijn om luchtvaartmaatschappijen ruimte toe te wijzen op basis van aanbestedingen. Dit schijnt op Europese luchthavens een zeer ongebruikelijke praktijk te zijn. Van een voorzichtige, naar rentabiliteit strevende luchthavenexploitant kan worden verwacht dat hij voor elke op de luchthaven opererende belangrijke luchtvaartmaatschappij geschikte ruimten vindt qua capaciteit en andere kenmerken, en een passende huur aanrekent die overeenstemt met de in de luchthaven gebruikelijke praktijk.

| (234) | Om deze redenen houdt de hoogte van de huur geen economisch voordeel in wanneer deze sterk overeenkomt met de huur die andere luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken, wordt aangerekend, zoals voor de easyJet-huurovereenkomst van 2004 geldt. |
| --- | --- |

(234)

Om deze redenen houdt de hoogte van de huur geen economisch voordeel in wanneer deze sterk overeenkomt met de huur die andere luchtvaartmaatschappijen die van de luchthaven gebruikmaken, wordt aangerekend, zoals voor de easyJet-huurovereenkomst van 2004 geldt.

| (235) | Bovendien is het voor een luchthavenexploitant van belang dergelijke overeenkomsten af te sluiten voor een duur die overeenstemt met de looptijd van de „hoofd”-overeenkomst waarin de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij zijn geregeld, zoals voor de easyJet-huurovereenkomst van 2004 geldt. |
| --- | --- |

(235)

Bovendien is het voor een luchthavenexploitant van belang dergelijke overeenkomsten af te sluiten voor een duur die overeenstemt met de looptijd van de „hoofd”-overeenkomst waarin de activiteiten van de luchtvaartmaatschappij zijn geregeld, zoals voor de easyJet-huurovereenkomst van 2004 geldt.

| (236) | Wat de bagagetransportinstallatie betreft zijn de in terminal A en in terminal B beschikbare systemen in technisch opzicht identiek, op één aspect na: de bagagetransportinstallatie in terminal B is uitgerust met een vast röntgenapparaat. Dit is op verzoek van de politie geïnstalleerd. Anders zou de exploitatievergunning van terminal B worden ingetrokken. De technische apparatuur van de bagagetransportinstallatie in terminal B verschaft easyJet geen operationeel voordeel zoals een snellere of soepelere afhandeling van bagage. Zij biedt slechts een geïntegreerde methode om röntgencontroles uit te voeren, maar dit heeft geen invloed op de incheckprocedure van de luchtvaartmaatschappij. |
| --- | --- |

(236)

Wat de bagagetransportinstallatie betreft zijn de in terminal A en in terminal B beschikbare systemen in technisch opzicht identiek, op één aspect na: de bagagetransportinstallatie in terminal B is uitgerust met een vast röntgenapparaat. Dit is op verzoek van de politie geïnstalleerd. Anders zou de exploitatievergunning van terminal B worden ingetrokken. De technische apparatuur van de bagagetransportinstallatie in terminal B verschaft easyJet geen operationeel voordeel zoals een snellere of soepelere afhandeling van bagage. Zij biedt slechts een geïntegreerde methode om röntgencontroles uit te voeren, maar dit heeft geen invloed op de incheckprocedure van de luchtvaartmaatschappij.

| (237) | In feite bezorgt het geïntegreerde veiligheidssysteem easyJet veeleer operationele moeilijkheden. Wanneer een stuk bagage niet conform is en manuele controle nodig is, moet de passagier opnieuw naar de controleruimte in terminal B worden geroepen. De passagier bevindt zich op dat moment echter reeds in de vertrekhal en moet op de hoogte gesteld en teruggevoerd worden. Dit is een omslachtige procedure die tot gevolg heeft dat passagiers die via terminal B reizen, uiterlijk ten minste 30 minuten voor vertrek moeten inchecken. EasyJet hanteert momenteel een tijdslimiet van 40 minuten, omdat er anders geen garantie is dat de procedure tijdig wordt afgerond. In terminal A bestaan dergelijke beperkingen niet. Daar is een tijdslimiet van 20 minuten voor vertrek gebruikelijk, wat geen technische problemen oplevert. |
| --- | --- |

(237)

In feite bezorgt het geïntegreerde veiligheidssysteem easyJet veeleer operationele moeilijkheden. Wanneer een stuk bagage niet conform is en manuele controle nodig is, moet de passagier opnieuw naar de controleruimte in terminal B worden geroepen. De passagier bevindt zich op dat moment echter reeds in de vertrekhal en moet op de hoogte gesteld en teruggevoerd worden. Dit is een omslachtige procedure die tot gevolg heeft dat passagiers die via terminal B reizen, uiterlijk ten minste 30 minuten voor vertrek moeten inchecken. EasyJet hanteert momenteel een tijdslimiet van 40 minuten, omdat er anders geen garantie is dat de procedure tijdig wordt afgerond. In terminal A bestaan dergelijke beperkingen niet. Daar is een tijdslimiet van 20 minuten voor vertrek gebruikelijk, wat geen technische problemen oplevert.

| (238) | Een ander probleem heeft te maken met het feit dat de bagagetransportinstallaties in terminal B en terminal A verschillen wat hun storingsgevoeligheid betreft. Door de geïntegreerde veiligheidstechnologie en daardoor grotere complexiteit was de bagagetransportinstallatie in terminal B in de periode van mei tot december 2004 [...] % van de bedrijfstijd beschikbaar, terwijl de bagagetransportinstallatie in terminal A [...] % van de tijd gebruiksklaar was. |
| --- | --- |

(238)

Een ander probleem heeft te maken met het feit dat de bagagetransportinstallaties in terminal B en terminal A verschillen wat hun storingsgevoeligheid betreft. Door de geïntegreerde veiligheidstechnologie en daardoor grotere complexiteit was de bagagetransportinstallatie in terminal B in de periode van mei tot december 2004 [...] % van de bedrijfstijd beschikbaar, terwijl de bagagetransportinstallatie in terminal A [...] % van de tijd gebruiksklaar was.

| (239) | Op grond van al deze overwegingen kan worden geconcludeerd dat geen van de bepalingen van de easyJet-huurovereenkomst van 2004 een economisch voordeel verschafte. Derhalve bevat deze overeenkomst geen staatssteun, |
| --- | --- |

(239)

Op grond van al deze overwegingen kan worden geconcludeerd dat geen van de bepalingen van de easyJet-huurovereenkomst van 2004 een economisch voordeel verschafte. Derhalve bevat deze overeenkomst geen staatssteun,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De volgende maatregelen die Duitsland ten aanzien van de onder a) tot en met l) genoemde ondernemingen heeft vastgesteld, vormen geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie:

| a) | de op 6 augustus 1992 tussen Berlin Brandenburg Flughafen Holding GmbH en Berliner Flughafen-Gesellschaft mbH gesloten zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst; |
| --- | --- |

a)

de op 6 augustus 1992 tussen Berlin Brandenburg Flughafen Holding GmbH en Berliner Flughafen-Gesellschaft mbH gesloten zeggenschaps- en winstafdrachtovereenkomst;

| b) | de op 19 december 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en easyJet Airline Company Ltd gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

b)

de op 19 december 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en easyJet Airline Company Ltd gesloten overeenkomst;

| c) | de op 31 maart 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Ryanair Limited gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

c)

de op 31 maart 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Ryanair Limited gesloten overeenkomst;

| d) | de op 28 april 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Ryanair Limited gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

d)

de op 28 april 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Ryanair Limited gesloten overeenkomst;

| e) | de op 14 oktober 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Germanwings GmbH gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

e)

de op 14 oktober 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Germanwings GmbH gesloten overeenkomst;

| f) | de op 23 december 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Germanwings GmbH gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

f)

de op 23 december 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Germanwings GmbH gesloten overeenkomst;

| g) | de op 22 oktober 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Volare Airlines S.p.A. gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

g)

de op 22 oktober 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Volare Airlines S.p.A. gesloten overeenkomst;

| h) | de op 3 november 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en V-Bird Airlines bv gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

h)

de op 3 november 2003 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en V-Bird Airlines bv gesloten overeenkomst;

| i) | de op 6 juni 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Icelandair Reykjavik Airport gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

i)

de op 6 juni 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Icelandair Reykjavik Airport gesloten overeenkomst;

| j) | de op 17 mei 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Norwegian Air Shuttle AS gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

j)

de op 17 mei 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Norwegian Air Shuttle AS gesloten overeenkomst;

| k) | de op 13 mei 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Aer Lingus Limited gesloten overeenkomst; |
| --- | --- |

k)

de op 13 mei 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en Aer Lingus Limited gesloten overeenkomst;

| l) | de in maart 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en easyJet Airline Company Ltd gesloten huurovereenkomst inzake het gebruik van bepaalde ruimten en faciliteiten in terminal B van de luchthaven Schönefeld. |
| --- | --- |

l)

de in maart 2004 tussen Flughafen Berlin-Schönefeld GmbH en easyJet Airline Company Ltd gesloten huurovereenkomst inzake het gebruik van bepaalde ruimten en faciliteiten in terminal B van de luchthaven Schönefeld.

Artikel 2

Dit besluit is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 20 februari 2014.

Voor de Commissie

Joaquín ALMUNIA

Vicevoorzitter

---

(1)  Met ingang van 1 december 2009 zijn de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag respectievelijk de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de EU („VWEU”) geworden. De respectieve bepalingen zijn in wezen identiek. In het kader van dit besluit moeten verwijzingen naar de artikelen 107 en 108 VWEU waar nodig worden begrepen als verwijzingen naar, respectievelijk, de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag. Bij het VWEU zijn ook enkele wijzigingen in de terminologie aangebracht, zoals de vervanging van „Gemeenschap” door „Unie” en de vervanging van „gemeenschappelijke markt” door „interne markt”. In dit besluit wordt de terminologie van het VWEU gehanteerd.

1

(2)  PB C 257 van 30.10.2007, blz. 16.

2

(3)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1).

3

(4)  Zie voetnoot 2.

4

(5)  Zie Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) van 23 mei 2003, nr. 119, blz. 16 (http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/luftfahrt-privatisierung-der-berliner-flughaefen-endgueltig-gescheitert-1101944.html).

5

(6)  Earnings before interest, taxes, depreciation and amortization (winst voor intrest, belastingen en afschrijvingen inclusief afschrijvingen op immateriële vaste activa).

6

(7)  Earnings before interest and taxes (winst voor intrest en belastingen).

7

(8)  Aanduiding van bedrijfsgeheimen in de zin van de mededeling van de Commissie C(2003) 4582 van 1 december 2003 over geheimhouding bij beschikkingen inzake staatssteun (PB C 297 van 9.12.2003, blz. 6).

8

| Bron: | Bijlage 19 bij de opmerkingen van Duitsland van 4 oktober 2007 naar aanleiding van de inleiding van de onderzoeksprocedure. |
| --- | --- |

Bron:

Bron:

Bijlage 19 bij de opmerkingen van Duitsland van 4 oktober 2007 naar aanleiding van de inleiding van de onderzoeksprocedure.

(9)  Deze beschikbaarstelling van overheidsmiddelen beschouwt de Commissie als verenigbaar met de interne markt. Zie Besluiten van de Commissie betreffende staatssteun NN 25/09 (ex N 167/09) en SA.35378 (12/N) (PB C 36 van 8.2.2013, blz. 10) — Duitsland — Finanzierung des Flughafens Berlin Brandenburg International.

9

(10)  Duitsland verstrekte de volgende gegevens: i) de capaciteit van Schönefeld bedroeg in de periode 2003-2004 4,5 miljoen passagiers per jaar en bereikte in 2005 een volume van 7 miljoen passagiers per jaar (ten opzichte van een verkeersvolume van 1,7 miljoen, 3,3 miljoen en 5 miljoen passagiers in de jaren 2003, 2004 en 2005 respectievelijk); ii) de capaciteit van Tegel bedroeg in de periode 2003-2004 9,5 miljoen passagiers per jaar en bereikte in 2005 een volume van 11,5 miljoen passagiers per jaar (ten opzichte van een verkeersvolume van 11,1 miljoen, 11 miljoen en 11,5 miljoen passagiers in de jaren 2003, 2004 en 2005 respectievelijk). De capaciteit van een luchthaven is echter moeilijk te meten omdat deze afhangt van de maximale capaciteit van de verschillende infrastructuurelementen. Om deze capaciteit te meten is het maximale aantal passagiers niet altijd de meest geschikte maatstaf, maar dikwijls bijvoorbeeld het maximale aantal vliegbewegingen. Bovendien komt in gevallen waarin het aantal passagiers de relevante referentie-indicator is, de maximale capaciteit overeen met het hoogste passagiersvolume per uur, en niet met het hoogste aantal passagiers per jaar. Dat komt doordat het passagiersvolume tussen piek- en dalperiodes (uren en dagen) vaak sterk uiteenloopt en tevens onderhevig kan zijn aan seizoensschommelingen. Daarom kunnen de verstrekte gegevens de capaciteitsbezetting in Schönefeld en Tegel niet volledig weergeven. Voorts is het mogelijk dat een luchthaven in bepaalde gevallen zijn theoretische capaciteit in de praktijk overschrijdt (bijvoorbeeld wanneer meer passagiers worden afgehandeld dan door het hoogste passagiersvolume per uur wordt gesuggereerd). Dit kan echter aanleiding geven tot problemen (lange wachttijden, vertragingen enz.). Het staat echter buiten kijf dat de capaciteit van Tegel in de betrokken periode vrijwel volledig werd benut, terwijl dit bij lange na niet gold voor Schönefeld.

10

(11)  Onder „hoofdgebruiker” wordt een grote (in de zin van verkeersvolume) luchtvaartmaatschappij op een luchthaven verstaan die door haar reputatie en imago andere luchtvaartmaatschappijen aantrekt, waardoor het verkeersvolume op de betrokken luchthaven toeneemt.

11

(12)  Met „etnisch verkeer” wordt het verkeer van inwoners bedoeld die uit verre landen afkomstig zijn en die regelmatig naar hun land van herkomst vliegen of bezoek krijgen van vrienden of familieleden die eveneens per vliegtuig reizen. In Berlijn wonen grote groepen immigranten van de eerste en tweede generatie.

12

(13)  Tot dan was Berlijn het op twee na grootste reisdoel van toeristen in Europa, met het hoogste aantal overnachtingen van Duitsland en een groot aandeel van het dagtoerisme.

13

(14)  Het LCC-verkeer in Europa nam in het begin van de jaren 2000 jaarlijks toe, een ontwikkeling die kan worden toegeschreven aan de winstgevende expansie van marktleiders Ryanair en easyJet evenals aan een reeks nieuwe luchtvaartmaatschappijen.

14

(15)  In punt 7.2.1wordt dieper ingegaan op de evaluatie door het adviesbureau.

15

(16)  De tariefverordening 2004 maakt een onderscheid tussen „steun ter bevordering van de groei” en „groeiprikkel”.

16

(17)  Deze verwijzing heeft betrekking op de hoogte van de luchthavengelden evenals op het kortingensysteem en andere in de tariefverordening vervatte financiële stimuleringsmechanismen.

17

(18)  Een overzicht van de individuele overeenkomsten is in tabel 6 weergegeven.

18

(19)  De betaling van de overeengekomen subsidie aan Germanwings was bijvoorbeeld gekoppeld aan de voorwaarde dat Germanwings ten minste [...] % van de in het kader van de voorgenomen activiteiten geplande vluchten zou uitvoeren.

19

(20)  In de easyJet-wijzigingsovereenkomst van 2007 werd dezelfde benadering gevolgd (zie overweging 43).

20

(21)  Enkele overeenkomsten traden met terugwerkende kracht in werking, waardoor de looptijd eerder begon dan de datum waarop de overeenkomst gesloten werd. Dit geldt bijvoorbeeld voor de tweede overeenkomst met Germanwings die met terugwerkende kracht in werking trad op de datum waarop de tariefverordening 2004 van toepassing werd. Hetzelfde geldt voor de tweede overeenkomst met Ryanair die de eerste Ryanair-overeenkomst verving en met terugwerkende kracht vanaf 1 mei 2003 van toepassing was, de datum waarop de eerste Ryanair-overeenkomst in werking trad.

21

(22)  Kort daarvoor (op 29 september 2003) was een overeenkomst gesloten tussen FBS en Germanwings die op 26 oktober 2003 in werking zou treden. Deze overeenkomst werd echter, voordat zij van kracht werd, vervangen door de overeenkomst van 14 oktober 2003. De overeenkomst van 29 september 2003 is dus nooit toegepast.

22

(23)  Op 22 oktober 2003 sloten FBS en Volare twee overeenkomsten, de „hoofdovereenkomst” en de „nevenovereenkomst”. In dit besluit worden beide overeenkomsten als één overeenkomst beschouwd.

23

(24)  Volare staakte haar activiteiten in Schönefeld echter in 2004.

24

(25)  Op 3 november 2003 sloten FBS en V-Bird twee overeenkomsten, de „hoofdovereenkomst” en de „nevenovereenkomst”. In dit besluit worden beide overeenkomsten als één overeenkomst beschouwd.

25

(26)  V-Bird staakte haar activiteiten op Schönefeld echter in 2004.

26

| Bron: | Bijlages 16 en 20 bij de opmerkingen van Duitsland van 4 oktober 2007 naar aanleiding van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure. |
| --- | --- |

Bron:

Bron:

Bijlages 16 en 20 bij de opmerkingen van Duitsland van 4 oktober 2007 naar aanleiding van de inleiding van de formele onderzoeksprocedure.

(27)  PB C 312 van 9.12.2005, blz. 1.

27

(28)  Ter staving van deze voorlopige conclusie verwees de Commissie naar een vonnis van de arrondissementsrechtbank Potsdam (Landgericht Potsdam) van 20 oktober 2004 (Az. 2 O 70/04, blz. 5).

28

(29)  Vonnis van de arrondissementsrechtbank Potsdam van 20 oktober 2004 (Az 2 O 70/04).

29

(30)  Deze luchthavens werden in het inleidingsbesluit genoemd als voorbeelden van luchthavens waarvoor de onderzochte maatregelen negatieve gevolgen zouden kunnen hebben (zie overweging 151 van het inleidingsbesluit).

30

(31)  Besluit 2004/393/EG van de Commissie van 12 februari 2004 betreffende de voordelen die het Waals Gewest en Brussels South Charleroi Airport hebben verleend aan de luchtvaartmaatschappij Ryanair bij haar vestiging in Charleroi (PB L 137 van 30.4.2004, blz. 1).

31

(32)  Zie artikel 2, onder h), van Verordening (EEG) nr. 95/93 van de Raad van 18 januari 1993 betreffende gemeenschappelijke regels voor de toewijzing van „slots” op communautaire luchthavens (PB L 14 van 22.1.1993, blz. 1).

32

(33)  Beschikking 2002/346/EG van de Commissie van 17 oktober 2001 betreffende staatssteun van Duitsland ten gunste van Deckel Maho Seebach GmbH, overweging 16 (C 27/2000) (PB L 126 van 13.5.2002, blz. 14); Beschikking 2002/468/EG van de Commissie van 15 januari 2002 betreffende de staatssteun die Duitsland heeft verleend ten gunste van Klausner Nordic Timber GmbH & Co. KG, Wismar, Mecklenburg-Voor-Pommeren, overweging 67 (C 41/2001) (PB L 165 van 24.6.2002, blz. 15).

33

(34)  Zie overweging 65.

34

(35)  § 43 van de oude versie van de Verordening betreffende de toelating van het luchtverkeer.

35

(36)  Zie Bundesgerichtshof, arrest van 24 november 1977, zaak III ZR 27/76, Zeitschrift für Luft- und Weltraumrecht (ZLW) 1979, 140 (143); arrondissementsrechtbank Berlijn, arrest van 25 augustus 2000, zaak 96 O 197/99, Zeitschrift für Luft- und Weltraumrecht 2001, 475 (479); Bundesgerichtshof, arrest van 23 januari 1997, zaak III ZR 27/96, Zeitschrift für Luft- und Weltraumrecht 1997, 510.

36

(37)  Zie Bundesgerichtshof, arrest van 24 november 1977, zaak ZR III 27/76, Zeitschrift für Luft- und Weltraumrecht 1979, 140 (148); hoogste administratieve rechtbank (Bundesverwaltungsgericht), arrest van 8 juli 1977, zaak VII C 72/74, Zeitschrift für Luft- und Weltraumrecht 1977, (49); Giemulla, in: Giemulla/Schmid (Hrsg.), Frankfurter Kommentar zum Luftverkehrsrecht, Keulen 2007, § 43 Verordening betreffende de toelating van het luchtverkeer, overweging 16.

37

(38)  Zie voetnoot 20.

38

(39)  Dit effect, dat wat de easyJet-overeenkomst van 2003 betreft gedurende de oorspronkelijk voorgenomen looptijd (tien jaar of twintig jaar, afhankelijk van de vraag of easyJet na de eerste tien jaar zou gebruikmaken van de mogelijkheid van een verlenging met nog eens tien jaar) een positieve netto contante waarde opleverde, was bij de berekening niet in aanmerking genomen.

39

(40)  Arrest van het Hof van 21 maart 1991, Italië/Commissie (Alfa Romeo), C-305/89, Jurispr. 1991, blz. I-1603, punt 20; zie ook het arrest van het Hof van 6 maart 2003, Westdeutsche Landesbank Girozentrale/Commissie, T-228/99, Jurispr. 2003, blz. II-435, punten 250-270.

40

(41)  Zie voetnoot 8.

41

(42)  Het bureau betoogde dat uit bestaande onderzoeken van Europese en Amerikaanse markten naar voren kwam dat 50 % tot 80 % van de passagiers die na de markttoetreding van een LCC door deze maatschappij worden vervoerd, „nieuwe passagiers” zijn; de exacte verhouding hangt af van het betreffende traject.

42

(43)  In de praktijk bereikte FBS een nog hoger volume (7,3 miljoen passagiers).

43

(44)  In 2003, dus vóór de invoering van de LCC-strategie, hadden 26 van de 32 luchtvaartmaatschappijen in Schönefeld een omlooptijd van tussen de 45 en de 90 minuten.

44

(45)  Bij walk-boarding moeten de passagiers, om aan boord te gaan, de terminal verlaten en over het tarmac lopen.

45

(46)  Zo raadde het bureau bijvoorbeeld aan een fastfoodketen in de luchthaven te vestigen om te voorzien in de behoeften van een aanzienlijk aantal passagiers die met lagekostenmaatschappijen reizen.

46

(47)  Destijds was het luchtverkeer op Tempelhof zeer beperkt in vergelijking met het verkeer op de andere twee luchthavens.

47

(48)  Zie overwegingen 9 en 14.

48

(49)  Zie de overwegingen 69 tot 71 van het inleidingsbesluit.

49

(50)  Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 12 december 2000 in zaak T-128/98, Aéroports de Paris/Commissie, Jurispr. 2000, blz. II-3929, bevestigd door het arrest van het Hof van 24 oktober 2002, C-82/01, Jurispr. 2002, blz. I-9297, punten 75-79.

50

(51)  Besluit van de Commissie van 3 oktober 2012 betreffende steunmaatregel C 38/2008 — Finanzierung des Flughafens München, Terminal 2, nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad, overwegingen 74 t.e.m. 81.

51

(52)  Het doorslaggevende criterium om de datum te bepalen waarop staatssteun als toegekend wordt beschouwd, is de datum van het juridisch bindende besluit dat aan de steunverlening ten grondslag ligt en dat de autoriteiten ertoe verplicht de begunstigde de desbetreffende steun te verlenen. Zie het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 12 december 1996, Compagnie Nationale Air France/Commissie, T-358/94, Jurispr. 1996, blz. II-2109, punt 79; Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 14 januari 2004, Fleuren Compost BV/Commissie, T-109/01, Jurispr. 2004, blz. II-127, punt 74, en gevoegde zaken T-362/05 en T-363/05, Nuova Agricast/Commissie, Jurispr. 2008, blz. II-297, punt 80, en gevoegde zaken T-427/04 en T-17/05, Franse Republiek en France Télécom/Commissie, Jurispr. 2009, blz. II-4315, punt 321.

52

(53)  Mededeling van de Commissie aan de lidstaten (PB C 307 van 13.11.1993, blz. 3) — Toepassing van de artikelen 92 en 93 van het EEG-Verdrag en van artikel 5 van Richtlijn 80/723/EEG van de Commissie (PB L 195 van 29.7.1980, blz. 35) op openbare bedrijven in de industriesector, overweging 29.

53

(54)  Zie voetnoot 42.

54

(55)  Zie met name overweging 82 van het besluit in steunzaak NN 25/09 (ex N 167/09).

55

(56)  Zie met name overweging 78 van het besluit in steunzaak NN 25/29 (ex N 167/09).

56

(57)  Aangenomen dat de luchthaven Schönefeld als een onderneming van de FBS-groep kan worden beschouwd, ook al gaat het in dit geval niet om een afzonderlijke rechtspersoon, en dat hij staatssteun „van” FBS kan ontvangen.

57

(58)  Arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 17 december 2008, Ryanair Ltd/Commissie, T-196/04, Jurispr. 2008, blz. II-3643.

58

(59)  Zoals betalingen of de verlaging van luchthavengelden bij het starten van een nieuwe luchtverbinding of frequentie, of marketingsubsidies om de marketingkosten van de luchtvaartmaatschappij ten dele te dekken, bijvoorbeeld wanneer deze een nieuwe luchtverbinding opent.

59

(60)  Deze stimuleringsmaatregelen berusten op bilaterale overeenkomsten of op een stelsel van financiële prikkels dat gebaseerd is op verschillende parameters zoals het aantal passagiers, en dat in een officieel besluit, bijvoorbeeld een tariefverordening, is vastgelegd.

60

(61)  Charleroi-arrest, punt 101.

61

(62)  De Commissie heeft een vergelijkbare benadering gevolgd in haar besluit C(2011) 3497 final van 24 mei 2011 tot inleiding van de formele onderzoekprocedure in steunzaak SA.31662 — C/2011 (ex NN/2011) — Roemenië — Timișoara International Airport — Wizz Air (PB C 270 van 13.11.2011, blz. 11). Zie ook overweging 129, waarin de Commissie opmerkte: „Overeenkomstig vaste rechtspraak moet onderzocht worden of een particuliere luchthavenexploitant, onder vergelijkbare omstandigheden, dezelfde of soortgelijke bedrijfsvoorwaarden zou hebben geaccepteerd als de luchthaven Timișoara; daarbij moet met name rekening worden gehouden met de beschikbare informatie en de te verwachten ontwikkelingen op het moment van deze bijdragen.”

62

(63)  Bedoeld worden de inkomsten uit bijkomende zakelijke activiteiten op het gebied van parkeerfaciliteiten, winkels, restaurants enz. die door het extra passagiersvolume worden gegenereerd.

63

(64)  Verschillende luchtverbindingen kunnen passagiers met een uiteenlopend profiel, met name qua koopgedrag, naar de luchthaven aantrekken en de luchthaven aldus mogelijkheden bieden om niet-luchtvaartgerelateerde inkomsten te genereren. Derhalve kunnen twee uiteenlopende categorieën verbindingen de inkomsten van de luchthavenexploitant verschillend beïnvloeden.

64

(65)  Daar LCC hun klanten zo laag mogelijke prijzen willen bieden, oefenen zij in de regel een grotere druk op luchthavenexploitanten uit om de luchthavengelden te verlagen dan traditionele luchtvaartmaatschappijen.

65

(66)  Zoals de kortingen op basis van het passagiersvolume en de stimulerende maatregelen op het gebied van frequentie en bestemmingen als vervat in de tariefverordening 2004.

66

(67)  Deze vraag wordt met name gesteld in verband met de easyJet-overeenkomst van 2003, die gesloten werd toen de tariefverordening 2003 van kracht was en die duidelijk van de voorwaarden van deze tariefverordening afweek (zie overweging 42). Ook de eerste overeenkomst met Ryanair, de eerste overeenkomst met Germanwings en de overeenkomsten met Volare en V-Bird werden gesloten toen de tariefverordening 2003 van toepassing was. Deze overeenkomsten voorzagen in de betaling van subsidies die niet in de tariefverordening waren opgenomen (zie overweging 48). De overeenkomsten met Aer Lingus, Icelandair en Norwegian Air Shuttle werden gesloten toen de tariefverordening 2004 van kracht was. Hierin was bepaald dat FBS subsidies zou verlenen met het oog op de gedeeltelijke financiering van de marketingkosten van de betreffende luchtvaartmaatschappijen, een bepaling die niet in de tariefverordening stond (zie overweging 49).

67

(68)  Charleroi-arrest, punt 98.

68

(69)  Charleroi-arrest, punt 59.

69

(70)  Volgens dit model wordt voor de berekening van het disconteringspercentage „ra” de volgende formule toegepast:

70

Formula

Waarbij:

| rrf | = | rendement op risicovrij waardepapier |
| --- | --- | --- |
| rm | = | verwacht rendement op de marktportefeuille |
| Ba | = | Bèta van het vermogensbestanddeel |

rrf

=

rendement op risicovrij waardepapier

rm

=

verwacht rendement op de marktportefeuille

Ba

=

Bèta van het vermogensbestanddeel

(71)  Dit is de enige overeenkomst met een LCC waarop de formele onderzoeksprocedure betrekking had, maar die niet in tabel 11 is opgenomen.

71

(72)  Studie van de tweede accountant, tabel 2 op blz. 22.

72

(73)  Zoals de easyJet-overeenkomst van 2003.

73

---

| 1.4.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 89/37 |
| --- | --- | --- | --- |

1.4.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 89/37

---

BESLUIT (EU) 2015/507 VAN DE COMMISSIE

van 16 september 2014

betreffende steunmaatregel SA.23129 (12/C) (ex 12/NN) (ex CP 141/2007) van Duitsland

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6411)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Na de belanghebbenden overeenkomstig het genoemde artikel te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (1), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   DE PROCEDURE

| (1) | Op 30 maart 2007 diende Neubrandenburger Wohnungsgesellschaft mbH (hierna „Neuwoges” genoemd), op grond van artikel 20, lid 2, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (2) bij de Commissie klacht in omdat aan Bavaria Immobilien Trading GmbH & Co, Immobilien Leasing Objekt Neubrandenburg KG (hierna „Bavaria 1” genoemd) en Bavaria Immobilien Beteiligungsgesellschaft mbH & Co Objekte Neubrandenburg KG (hierna „Bavaria 2” genoemd) (hierna tezamen „Bavaria” genoemd) door middel van een erfpachtovereenkomst (Erbbaurechtsvertrag) en een algemene beheerovereenkomst (Generalverwaltervertrag) onrechtmatige staatssteun zou zijn verleend. Neuwoges verzocht de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. |
| --- | --- |

(1)

Op 30 maart 2007 diende Neubrandenburger Wohnungsgesellschaft mbH (hierna „Neuwoges” genoemd), op grond van artikel 20, lid 2, van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad (2) bij de Commissie klacht in omdat aan Bavaria Immobilien Trading GmbH & Co, Immobilien Leasing Objekt Neubrandenburg KG (hierna „Bavaria 1” genoemd) en Bavaria Immobilien Beteiligungsgesellschaft mbH & Co Objekte Neubrandenburg KG (hierna „Bavaria 2” genoemd) (hierna tezamen „Bavaria” genoemd) door middel van een erfpachtovereenkomst (Erbbaurechtsvertrag) en een algemene beheerovereenkomst (Generalverwaltervertrag) onrechtmatige staatssteun zou zijn verleend. Neuwoges verzocht de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden.

| (2) | Op 6 augustus 2007, 14 mei 2008, 6 april 2009 en 3 februari 2012 verzocht de Commissie Duitsland om verdere informatie. Duitsland antwoordde op 4 september 2007, 12 oktober 2007, 17 oktober 2007, 11 juli 2008, 14 juli 2008, 12 december 2008, 30 juni 2009 en 28 februari 2012. Neuwoges deelde haar opmerkingen mee op 30 mei 2007, 5 november 2007, 26 februari 2008, 15 juli 2008, 30 september 2008, 18 december 2008, 6 maart 2009, 4 juni 2009, 15 juli 2009, 26 augustus 2009, 22 september 2009 en 19 januari 2012. Bavaria deelde haar standpunt op 13 mei 2008 mee. |
| --- | --- |

(2)

Op 6 augustus 2007, 14 mei 2008, 6 april 2009 en 3 februari 2012 verzocht de Commissie Duitsland om verdere informatie. Duitsland antwoordde op 4 september 2007, 12 oktober 2007, 17 oktober 2007, 11 juli 2008, 14 juli 2008, 12 december 2008, 30 juni 2009 en 28 februari 2012. Neuwoges deelde haar opmerkingen mee op 30 mei 2007, 5 november 2007, 26 februari 2008, 15 juli 2008, 30 september 2008, 18 december 2008, 6 maart 2009, 4 juni 2009, 15 juli 2009, 26 augustus 2009, 22 september 2009 en 19 januari 2012. Bavaria deelde haar standpunt op 13 mei 2008 mee.

| (3) | Op 28 november 2008 wees het Landgericht Rostock (rechtbank Rostock) zijn arrest in de zaak-Bavaria/Neuwoges. Bavaria had Neuwoges voor de rechter gedaagd wegens niet-nakoming van de tussen de beide partijen gesloten overeenkomst. Daarop had Neuwoges aangevoerd dat de overeenkomst onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare staatssteun behelsde en bijgevolg nietig was. Het Landgericht Rostock concludeerde dat er geen sprake was van een voordeel ten gunste van Bavaria — en dus ook niet van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Neuwoges stelde tegen dit vonnis beroep in. De procedure voor het Oberlandesgericht Rostock (gerechtshof Rostock) is nog hangende. Daarnaast leidde Bavaria een procedure in bij het Verwaltungsgericht Greifswald (bestuursrechter Greifswald), om langs gerechtelijke weg inzage te krijgen in alle documenten van Neuwoges of de gemeente Neubrandenburg met betrekking tot deze overeenkomsten. Deze zaak is nog hangende. |
| --- | --- |

(3)

Op 28 november 2008 wees het Landgericht Rostock (rechtbank Rostock) zijn arrest in de zaak-Bavaria/Neuwoges. Bavaria had Neuwoges voor de rechter gedaagd wegens niet-nakoming van de tussen de beide partijen gesloten overeenkomst. Daarop had Neuwoges aangevoerd dat de overeenkomst onrechtmatige en met de interne markt onverenigbare staatssteun behelsde en bijgevolg nietig was. Het Landgericht Rostock concludeerde dat er geen sprake was van een voordeel ten gunste van Bavaria — en dus ook niet van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. Neuwoges stelde tegen dit vonnis beroep in. De procedure voor het Oberlandesgericht Rostock (gerechtshof Rostock) is nog hangende. Daarnaast leidde Bavaria een procedure in bij het Verwaltungsgericht Greifswald (bestuursrechter Greifswald), om langs gerechtelijke weg inzage te krijgen in alle documenten van Neuwoges of de gemeente Neubrandenburg met betrekking tot deze overeenkomsten. Deze zaak is nog hangende.

| (4) | Bij brief van 4 juni 2009 verzocht Neuwoges de Commissie om, overeenkomstig artikel 265, lid 2, VWEU, binnen twee maanden een formele onderzoeksprocedure in te leiden. |
| --- | --- |

(4)

Bij brief van 4 juni 2009 verzocht Neuwoges de Commissie om, overeenkomstig artikel 265, lid 2, VWEU, binnen twee maanden een formele onderzoeksprocedure in te leiden.

| (5) | Bij brief van 29 juli 2009 deelde de Commissie Neuwoges haar voorlopige beoordeling mee dat noch met de erfpachtovereenkomst noch met de algemene beheerovereenkomst staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU was gemoeid. |
| --- | --- |

(5)

Bij brief van 29 juli 2009 deelde de Commissie Neuwoges haar voorlopige beoordeling mee dat noch met de erfpachtovereenkomst noch met de algemene beheerovereenkomst staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU was gemoeid.

| (6) | Bij brief van 26 augustus 2009 vocht klager deze voorlopige beoordeling aan en riep deze de Commissie op om de formele onderzoeksprocedure binnen twee weken in te leiden. |
| --- | --- |

(6)

Bij brief van 26 augustus 2009 vocht klager deze voorlopige beoordeling aan en riep deze de Commissie op om de formele onderzoeksprocedure binnen twee weken in te leiden.

| (7) | De diensten van de Commissie deelden Neuwoges bij brief van 15 september 2009 mee dat zij haar een nieuwe brief met een beoordeling van de jongste opmerkingen van Neuwoges zouden zenden. Bij brief van 22 september 2009 deelde Neuwoges de Commissie mee dat zij het niet eens was met het voorstel van de Commissie. |
| --- | --- |

(7)

De diensten van de Commissie deelden Neuwoges bij brief van 15 september 2009 mee dat zij haar een nieuwe brief met een beoordeling van de jongste opmerkingen van Neuwoges zouden zenden. Bij brief van 22 september 2009 deelde Neuwoges de Commissie mee dat zij het niet eens was met het voorstel van de Commissie.

| (8) | Op 9 oktober 2009 diende Neuwoges klacht in bij het Gerecht en verzocht zij het beweerde besluit van de Commissie in haar brief van 29 juli 2009 nietig te verklaren of, subsidiair, vast te stellen dat de Commissie had verzuimd te handelen, omdat zij had geweigerd de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. Op 9 januari 2012 heeft het Gerecht het verzoek tot nietigverklaring onontvankelijk verklaard en verklaarde het beroep wegens nalaten ongegrond (3). |
| --- | --- |

(8)

Op 9 oktober 2009 diende Neuwoges klacht in bij het Gerecht en verzocht zij het beweerde besluit van de Commissie in haar brief van 29 juli 2009 nietig te verklaren of, subsidiair, vast te stellen dat de Commissie had verzuimd te handelen, omdat zij had geweigerd de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. Op 9 januari 2012 heeft het Gerecht het verzoek tot nietigverklaring onontvankelijk verklaard en verklaarde het beroep wegens nalaten ongegrond (3).

| (9) | Bij brief van 19 januari 2012 verzocht Neuwoges de Commissie andermaal om de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden. |
| --- | --- |

(9)

Bij brief van 19 januari 2012 verzocht Neuwoges de Commissie andermaal om de formele onderzoeksprocedure van artikel 108, lid 2, VWEU in te leiden.

| (10) | Bij brief van 21 maart 2012 stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om de formele onderzoeksprocedure in te leiden. Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure (hierna het „besluit tot inleiding van de procedure” genoemd) is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4). De Commissie verzocht belanghebbenden daarin hun opmerkingen over de maatregel te maken. Op 22 maart 2012 stelde Neuwoges beroep in tegen de beschikking van het Gerecht van 9 januari 2012. Het Gerecht wees dit beroep op 15 november 2012 af als zijnde zonder voorwerp (5). |
| --- | --- |

(10)

Bij brief van 21 maart 2012 stelde de Commissie Duitsland in kennis van haar besluit om de formele onderzoeksprocedure in te leiden. Het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure (hierna het „besluit tot inleiding van de procedure” genoemd) is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (4). De Commissie verzocht belanghebbenden daarin hun opmerkingen over de maatregel te maken. Op 22 maart 2012 stelde Neuwoges beroep in tegen de beschikking van het Gerecht van 9 januari 2012. Het Gerecht wees dit beroep op 15 november 2012 af als zijnde zonder voorwerp (5).

| (11) | De Commissie ontving op 17 juli 2012, 2 oktober 2012, 4 april 2013 en 15 april 2014 opmerkingen van Neuwoges en op 18 juni 2012 en 22 april 2013 opmerkingen van Bavaria. Deze opmerkingen zijn op 7 augustus 2012 en 16 september 2013 voor een reactie aan Duitsland doorgezonden. In opdracht van de Bondsregering nam de gemeente Neubrandenburg op 23 juli 2012 en op 28 september 2012 een standpunt in; de deelstaat (Land) Berlijn deelde zijn standpunten mee op 16 mei 2012, 28 september 2012 en 30 september 2013. |
| --- | --- |

(11)

De Commissie ontving op 17 juli 2012, 2 oktober 2012, 4 april 2013 en 15 april 2014 opmerkingen van Neuwoges en op 18 juni 2012 en 22 april 2013 opmerkingen van Bavaria. Deze opmerkingen zijn op 7 augustus 2012 en 16 september 2013 voor een reactie aan Duitsland doorgezonden. In opdracht van de Bondsregering nam de gemeente Neubrandenburg op 23 juli 2012 en op 28 september 2012 een standpunt in; de deelstaat (Land) Berlijn deelde zijn standpunten mee op 16 mei 2012, 28 september 2012 en 30 september 2013.

2.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

| (12) | Neuwoges is een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid naar Duits recht (Gesellschaft mit beschränkter Haftung — GmbH). De gemeente Neubrandenburg houdt 100 % van de aandelen. Het maatschappelijke doel van Neuwoges is om grote delen van de bevolking van de gemeente Neubrandenburg en het omliggende gebied te voorzien van betaalbare woningen. Momenteel bezit de onderneming 33 % van alle woningen in de gemeente Neubrandenburg. Bavaria 1 en Bavaria 2 zijn Special Purpose Vehicles (SPV’s) (Objektgesellschaften), die speciaal voor de transactie met Neuwoges werden opgericht en grotendeels door gesloten Immobilienfonds worden gehouden. Bavaria 1 wordt gehouden door Bavaria Immobilien-Beteiligungsgesellschaft mbH & Co Erste Leasing Fonds KG (94 %) en door Bavaria Immobilien-Management GmbH i.I (6 %), terwijl Bavaria 2 voor 100 % door Perseus Immobilien-Verwaltungs GmbH & Co KG — LBB Fonds Dreizehn wordt gehouden. De aandelen in Bavaria Immobilien Beteiligungsgesellschaft mbH & Co Erste Leasing Fonds KG en die in Perseus Immobilien Verwaltungs GmbH & Co KG — LBB Fonds Dreizehn worden door particuliere investeerders gehouden. Beide fondsen werden opgezet en beheerd door Berliner Immobilien-Holding GmbH, die tot 1 januari 2006 onderdeel was van Bankgesellschaft Berlin en sindsdien voor 100 % rechtstreeks eigendom van de deelstaat Berlijn. |
| --- | --- |

(12)

Neuwoges is een vennootschap met beperkte aansprakelijkheid naar Duits recht (Gesellschaft mit beschränkter Haftung — GmbH). De gemeente Neubrandenburg houdt 100 % van de aandelen. Het maatschappelijke doel van Neuwoges is om grote delen van de bevolking van de gemeente Neubrandenburg en het omliggende gebied te voorzien van betaalbare woningen. Momenteel bezit de onderneming 33 % van alle woningen in de gemeente Neubrandenburg. Bavaria 1 en Bavaria 2 zijn Special Purpose Vehicles (SPV’s) (Objektgesellschaften), die speciaal voor de transactie met Neuwoges werden opgericht en grotendeels door gesloten Immobilienfonds worden gehouden. Bavaria 1 wordt gehouden door Bavaria Immobilien-Beteiligungsgesellschaft mbH & Co Erste Leasing Fonds KG (94 %) en door Bavaria Immobilien-Management GmbH i.I (6 %), terwijl Bavaria 2 voor 100 % door Perseus Immobilien-Verwaltungs GmbH & Co KG — LBB Fonds Dreizehn wordt gehouden. De aandelen in Bavaria Immobilien Beteiligungsgesellschaft mbH & Co Erste Leasing Fonds KG en die in Perseus Immobilien Verwaltungs GmbH & Co KG — LBB Fonds Dreizehn worden door particuliere investeerders gehouden. Beide fondsen werden opgezet en beheerd door Berliner Immobilien-Holding GmbH, die tot 1 januari 2006 onderdeel was van Bankgesellschaft Berlin en sindsdien voor 100 % rechtstreeks eigendom van de deelstaat Berlijn.

| (13) | Neuwoges is onder meer eigenaar van een reeks gronden in Neubrandenburg, waarop zich 12 woongebouwen met in totaal 557 wooneenheden en diverse commerciële ruimten bevinden. Op 21 januari 1998 sloten Neuwoges en Bavaria de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst (hierna „de betrokken overeenkomsten” of tezamen „de sale-and-lease-backtransactie” genoemd). |
| --- | --- |

(13)

Neuwoges is onder meer eigenaar van een reeks gronden in Neubrandenburg, waarop zich 12 woongebouwen met in totaal 557 wooneenheden en diverse commerciële ruimten bevinden. Op 21 januari 1998 sloten Neuwoges en Bavaria de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst (hierna „de betrokken overeenkomsten” of tezamen „de sale-and-lease-backtransactie” genoemd).

2.1.   DE ERFPACHTOVEREENKOMST

| (14) | Op 21 januari 1998 sloten Neuwoges en Bavaria voor 12 gebouwen met in totaal 557 wooneenheden een overeenkomst af voor leasing van gronden en de koop van gebouwen. In het kader van deze overeenkomst kreeg Bavaria de erfpacht voor de gronden voor een periode van 75 jaar en verwierf zij de gebouwen. |
| --- | --- |

(14)

Op 21 januari 1998 sloten Neuwoges en Bavaria voor 12 gebouwen met in totaal 557 wooneenheden een overeenkomst af voor leasing van gronden en de koop van gebouwen. In het kader van deze overeenkomst kreeg Bavaria de erfpacht voor de gronden voor een periode van 75 jaar en verwierf zij de gebouwen.

| (15) | De erfpachtovereenkomst valt uiteen in twee hoofdbestanddelen:






  a) | Bavaria verbindt zich tot betaling van in totaal [...] (6) EUR (7) aan Neuwoges: [...] EUR als gekapitaliseerde erfpachtcanon op de gronden voor de periode tot 31 december 2028 en [...] EUR als koopprijs voor de gebouwen; |
| --- | --- | --- |

(15)

De erfpachtovereenkomst valt uiteen in twee hoofdbestanddelen:

a)

Bavaria verbindt zich tot betaling van in totaal [...] (6) EUR (7) aan Neuwoges: [...] EUR als gekapitaliseerde erfpachtcanon op de gronden voor de periode tot 31 december 2028 en [...] EUR als koopprijs voor de gebouwen;

| b) | daarnaast moet Bavaria vanaf 1 januari 2009 voor een periode van tien jaar jaarlijks een erfpachtcanon ten belope van [...] % van de actuele waarde van het perceel betalen, d.w.z. [...] EUR/m2 of [...] EUR per jaar. Voor de nadien resterende looptijd van de erfpachtovereenkomst is voorzien in een aanpassing van de erfpachtcanon aan de prijsindex van de totale kosten van het levensonderhoud, voor zover die met meer dan [...] % verandert. |
| --- | --- |

b)

daarnaast moet Bavaria vanaf 1 januari 2009 voor een periode van tien jaar jaarlijks een erfpachtcanon ten belope van [...] % van de actuele waarde van het perceel betalen, d.w.z. [...] EUR/m2 of [...] EUR per jaar. Voor de nadien resterende looptijd van de erfpachtovereenkomst is voorzien in een aanpassing van de erfpachtcanon aan de prijsindex van de totale kosten van het levensonderhoud, voor zover die met meer dan [...] % verandert.

| (16) | In 1997 heeft Neuwoges, vóór het afsluiten van de erfpachtovereenkomst met Bavaria, de waarde van de vastgoedobjecten (gebouwen en gronden) door een interne deskundige laten taxeren. Volgens dit taxatierapport bedroeg de waarde van de objecten [...] EUR. In 2007 gaf Neuwoges daarnaast opdracht aan een externe deskundige om (retroactief) nog een rapport over de marktwaarde van de objecten in 1997 op te stellen. Volgens dit taxatierapport van 2007 werd de waarde van de objecten voor 1997 getaxeerd op [...] EUR. |
| --- | --- |

(16)

In 1997 heeft Neuwoges, vóór het afsluiten van de erfpachtovereenkomst met Bavaria, de waarde van de vastgoedobjecten (gebouwen en gronden) door een interne deskundige laten taxeren. Volgens dit taxatierapport bedroeg de waarde van de objecten [...] EUR. In 2007 gaf Neuwoges daarnaast opdracht aan een externe deskundige om (retroactief) nog een rapport over de marktwaarde van de objecten in 1997 op te stellen. Volgens dit taxatierapport van 2007 werd de waarde van de objecten voor 1997 getaxeerd op [...] EUR.

Het Altschuldenhilfegesetz

| (17) | De erfpachtovereenkomst werd afgesloten tegen de achtergrond van het Altschuldenhilfegesetz (8). Na de Duitse hereniging in 1990 werden de vroegere Oost-Duitse woningcorporaties (volkseigene Wohnungswirtschaftsbetriebe) juridisch verzelfstandigd tot gemeentelijke woningcorporaties. De activa en passiva van hun voorgangers werden aan deze nieuwe ondernemingen overgedragen, hetgeen voor hen een zware last was. Om de woningcorporaties in staat te stellen op lange termijn levensvatbaar te zijn, keurde de federale wetgever het Altschuldenhilfegesetz (AltSchG) goed, dat per 27 juni 1993 van kracht werd. |
| --- | --- |

(17)

De erfpachtovereenkomst werd afgesloten tegen de achtergrond van het Altschuldenhilfegesetz (8). Na de Duitse hereniging in 1990 werden de vroegere Oost-Duitse woningcorporaties (volkseigene Wohnungswirtschaftsbetriebe) juridisch verzelfstandigd tot gemeentelijke woningcorporaties. De activa en passiva van hun voorgangers werden aan deze nieuwe ondernemingen overgedragen, hetgeen voor hen een zware last was. Om de woningcorporaties in staat te stellen op lange termijn levensvatbaar te zijn, keurde de federale wetgever het Altschuldenhilfegesetz (AltSchG) goed, dat per 27 juni 1993 van kracht werd.

| (18) | Volgens dit Altschuldenhilfegesetz konden gemeentelijke woningcorporaties in het vroegere Oost-Duitsland die daarom verzochten, van hun schulden uit het verleden worden bevrijd. Volgens artikel 4, leden 1 en 2, van de wet kon voor schulden uit het verleden die een bedrag van 76,69 EUR/m2 overschreden, gedeeltelijke schuldverlichting worden toegestaan, waarbij evenwel slechts maximaal 434,60 EUR/m2 in aanmerking mocht worden genomen. In ruil daarvoor moest de woningcorporatie bepaalde verplichtingen accepteren. Zo moest zij zich bijvoorbeeld intensief inzetten voor de privatisering van 15 % van het woningbestand (artikel 4, lid 5, punt 1, juncto artikel 5), beschikken over een bedrijfsplan voor snelle privatisering, modernisering en onderhoud van het woningbestand (artikel 4, lid 5, punt 2), en verslag doen over de stand van uitvoering van een investeringsprogramma en de uitkomsten van de privatisering (artikel 4, leden 5, 6 en 7). Volgens de wet zoals die in de relevante periode (1997/1998) van kracht was, hadden woningcorporaties tot en met 31 december 2003 de tijd om hun privatiseringsverplichtingen na te komen. Wanneer een woningcorporatie haar privatiseringsverplichtingen niet nakwam (d.w.z. dat zij zich niet intensief inspande voor de privatisering), moest de reeds toegekende schuldverlichting worden terugbetaald. |
| --- | --- |

(18)

Volgens dit Altschuldenhilfegesetz konden gemeentelijke woningcorporaties in het vroegere Oost-Duitsland die daarom verzochten, van hun schulden uit het verleden worden bevrijd. Volgens artikel 4, leden 1 en 2, van de wet kon voor schulden uit het verleden die een bedrag van 76,69 EUR/m2 overschreden, gedeeltelijke schuldverlichting worden toegestaan, waarbij evenwel slechts maximaal 434,60 EUR/m2 in aanmerking mocht worden genomen. In ruil daarvoor moest de woningcorporatie bepaalde verplichtingen accepteren. Zo moest zij zich bijvoorbeeld intensief inzetten voor de privatisering van 15 % van het woningbestand (artikel 4, lid 5, punt 1, juncto artikel 5), beschikken over een bedrijfsplan voor snelle privatisering, modernisering en onderhoud van het woningbestand (artikel 4, lid 5, punt 2), en verslag doen over de stand van uitvoering van een investeringsprogramma en de uitkomsten van de privatisering (artikel 4, leden 5, 6 en 7). Volgens de wet zoals die in de relevante periode (1997/1998) van kracht was, hadden woningcorporaties tot en met 31 december 2003 de tijd om hun privatiseringsverplichtingen na te komen. Wanneer een woningcorporatie haar privatiseringsverplichtingen niet nakwam (d.w.z. dat zij zich niet intensief inspande voor de privatisering), moest de reeds toegekende schuldverlichting worden terugbetaald.

| (19) | De woningcorporaties moesten een bepaald percentage van de privatiseringsopbrengsten die boven 76,69 EUR/m2 uitkomen, afdragen aan het Erblastentilgungsfonds. Toentertijd (1997/1998) was in artikel 5, lid 2, van het Altschuldenhilfegesetz bepaald dat voor alle privatiseringen in de periode tot en met 31 december 1998 van de vervreemdingsopbrengsten 45 % moest worden afgedragen. Voor privatiseringen in de periode tot en met 31 december 2000 werden de af te dragen opbrengsten vastgesteld op 50 % en voor die in de periode tot en met 31 december 2003 op 55 %. Wanneer de privatisering plaatsvond in de vorm van een uitgifte in erfpacht (d.w.z. in plaats van de rechtstreekse verkoop van gebouwen en percelen werden alleen de gebouwen verkocht en werden de percelen in erfpacht uitgegeven), werd de voor de berekening van de afdrachten gehanteerde vervreemdingsopbrengst gevormd door de prijs van de gebouwen en door de contante waarde van de overeengekomen erfpachtcanon (artikel 5, lid 2). |
| --- | --- |

(19)

De woningcorporaties moesten een bepaald percentage van de privatiseringsopbrengsten die boven 76,69 EUR/m2 uitkomen, afdragen aan het Erblastentilgungsfonds. Toentertijd (1997/1998) was in artikel 5, lid 2, van het Altschuldenhilfegesetz bepaald dat voor alle privatiseringen in de periode tot en met 31 december 1998 van de vervreemdingsopbrengsten 45 % moest worden afgedragen. Voor privatiseringen in de periode tot en met 31 december 2000 werden de af te dragen opbrengsten vastgesteld op 50 % en voor die in de periode tot en met 31 december 2003 op 55 %. Wanneer de privatisering plaatsvond in de vorm van een uitgifte in erfpacht (d.w.z. in plaats van de rechtstreekse verkoop van gebouwen en percelen werden alleen de gebouwen verkocht en werden de percelen in erfpacht uitgegeven), werd de voor de berekening van de afdrachten gehanteerde vervreemdingsopbrengst gevormd door de prijs van de gebouwen en door de contante waarde van de overeengekomen erfpachtcanon (artikel 5, lid 2).

| (20) | In 1995 bleek dat de oorspronkelijk geplande vorm van privatisering — de verkoop aan de huurders — waarschijnlijk niet het vereiste privatiseringsaandeel van 15 % zou opleveren. Daarom begon de Kreditanstalt für Wiederaufbau, die met het beheer van de Altschuldenhilfe belast was, ook de zogenaamde Privatisierung an Zwischenerwerber (middellijke privatisering) te accepteren (9). In dit model dat alleen mocht worden gehanteerd wanneer het percentage van 15 % directe privatisering naar verwachting niet kon worden bereikt, kon een woningcorporatie gebouwen en bloc aan een commerciële partij verkopen. Om te kunnen meetellen voor het door de woningcorporatie te halen privatiseringspercentage van 15 %, moest de commerciële partij zich ertoe verbinden de gebouwen te saneren en zoveel mogelijk woningen (maar ten minste één derde) aan de huurders te verkopen (10). Wanneer na het indienen van de concrete verkoopsaanbiedingen duidelijk minder dan één derde van de huurders geïnteresseerd was in een koop, kon de commerciële partij 60 % van de woningen uitsluiten van de privatiseringsverplichtingen en zodoende de privatisering beperken tot één derde van de resterende 40 % van de woningen (11). |
| --- | --- |

(20)

In 1995 bleek dat de oorspronkelijk geplande vorm van privatisering — de verkoop aan de huurders — waarschijnlijk niet het vereiste privatiseringsaandeel van 15 % zou opleveren. Daarom begon de Kreditanstalt für Wiederaufbau, die met het beheer van de Altschuldenhilfe belast was, ook de zogenaamde Privatisierung an Zwischenerwerber (middellijke privatisering) te accepteren (9). In dit model dat alleen mocht worden gehanteerd wanneer het percentage van 15 % directe privatisering naar verwachting niet kon worden bereikt, kon een woningcorporatie gebouwen en bloc aan een commerciële partij verkopen. Om te kunnen meetellen voor het door de woningcorporatie te halen privatiseringspercentage van 15 %, moest de commerciële partij zich ertoe verbinden de gebouwen te saneren en zoveel mogelijk woningen (maar ten minste één derde) aan de huurders te verkopen (10). Wanneer na het indienen van de concrete verkoopsaanbiedingen duidelijk minder dan één derde van de huurders geïnteresseerd was in een koop, kon de commerciële partij 60 % van de woningen uitsluiten van de privatiseringsverplichtingen en zodoende de privatisering beperken tot één derde van de resterende 40 % van de woningen (11).

Neuwoges en het Altschuldenhilfegesetz

| (21) | De erfpachtovereenkomst werd uiteindelijk door de Kreditanstalt für Wiederaufbau erkend als een middellijke vervreemding (Zwischenerwerbsveräußerung) in de zin van het Altschuldenhilfegesetz. Door het aangaan van de sale-and-lease-backtransactie kon Neuwoges gemakkelijker haar privatiseringsverplichtingen uit hoofde van het Altschuldenhilfegesetz nakomen. Onduidelijk en omstreden blijft echter in hoeverre het Altschuldenhilfegesetz invloed had op de zakelijke overwegingen die ten gronde lagen aan het besluit van Neuwoges om de overeenkomsten aan te gaan, en of bij de beoordeling van de vraag of de sale-and-lease-backtransactie steun voor Bavaria vormt, rekening moet worden gehouden met de schuldverlichting die Neuwoges op grond van het Altschuldenhilfegesetz heeft gekregen. |
| --- | --- |

(21)

De erfpachtovereenkomst werd uiteindelijk door de Kreditanstalt für Wiederaufbau erkend als een middellijke vervreemding (Zwischenerwerbsveräußerung) in de zin van het Altschuldenhilfegesetz. Door het aangaan van de sale-and-lease-backtransactie kon Neuwoges gemakkelijker haar privatiseringsverplichtingen uit hoofde van het Altschuldenhilfegesetz nakomen. Onduidelijk en omstreden blijft echter in hoeverre het Altschuldenhilfegesetz invloed had op de zakelijke overwegingen die ten gronde lagen aan het besluit van Neuwoges om de overeenkomsten aan te gaan, en of bij de beoordeling van de vraag of de sale-and-lease-backtransactie steun voor Bavaria vormt, rekening moet worden gehouden met de schuldverlichting die Neuwoges op grond van het Altschuldenhilfegesetz heeft gekregen.

| (22) | Neuwoges kreeg, naar eigen zeggen, een schuldverlichting van in totaal [...] EUR (12). Neuwoges betoogde dat het moeilijk is om een deel van de totale ontvangen schuldverlichting evenredig aan de sale-and-lease-backtransactie toe te rekenen, omdat volgens het Altschuldenhilfegesetz een schuldverlichting alleen mogelijk is wanneer een woningcorporatie haar privatiseringsverplichtingen volledig is nagekomen. Indien echter een deel van het totale aan schuldverlichting ontvangen bedrag aan een bepaalde privatiseringsmaatregel zou moeten worden toegerekend op grond van het aandeel van deze privatiseringen in de totale privatiseringsverplichtingen van Neuwoges, dan zou een totaal brutobedrag aan schuldverlichting van [...] EUR mathematisch aan de sale-and-lease-backtransactie kunnen worden toegerekend. Van de opbrengsten van de transactie met Bavaria zou [...] EUR aan het Erblastentilgungsfonds moeten worden afgedragen, zodat Neuwoges mathematisch op een nettoschuldverlichting van [...] EUR zou uitkomen (13). |
| --- | --- |

(22)

Neuwoges kreeg, naar eigen zeggen, een schuldverlichting van in totaal [...] EUR (12). Neuwoges betoogde dat het moeilijk is om een deel van de totale ontvangen schuldverlichting evenredig aan de sale-and-lease-backtransactie toe te rekenen, omdat volgens het Altschuldenhilfegesetz een schuldverlichting alleen mogelijk is wanneer een woningcorporatie haar privatiseringsverplichtingen volledig is nagekomen. Indien echter een deel van het totale aan schuldverlichting ontvangen bedrag aan een bepaalde privatiseringsmaatregel zou moeten worden toegerekend op grond van het aandeel van deze privatiseringen in de totale privatiseringsverplichtingen van Neuwoges, dan zou een totaal brutobedrag aan schuldverlichting van [...] EUR mathematisch aan de sale-and-lease-backtransactie kunnen worden toegerekend. Van de opbrengsten van de transactie met Bavaria zou [...] EUR aan het Erblastentilgungsfonds moeten worden afgedragen, zodat Neuwoges mathematisch op een nettoschuldverlichting van [...] EUR zou uitkomen (13).

2.2.   DE ALGEMENE BEHEEROVEREENKOMST

| (23) | Ook op 21 januari 1998 ondertekenden Bavaria en Neuwoges de algemene beheerovereenkomst (Generalverwaltervertrag), waardoor de gebouwen werden teruggeleased aan Neuwoges. Volgens deze overeenkomst blijft Neuwoges voor het management en het commerciële gebruik van de betrokken gebouwen verantwoordelijk voor een periode van 30 jaar. Alle huuropbrengsten van de gebouwen gaan naar Neuwoges. In ruil voor deze gebruiksrechten verbindt Neuwoges zich tot de betaling van een vaste maandelijkse leasetermijn van [...] EUR ([...] EUR per jaar) totdat de saneringswerkzaamheden zijn voltooid, en van [...] EUR ([...] EUR per jaar) voor de periode nadien. Per 1 januari 2000 werd deze leasetermijn met [...] % per jaar verhoogd. |
| --- | --- |

(23)

Ook op 21 januari 1998 ondertekenden Bavaria en Neuwoges de algemene beheerovereenkomst (Generalverwaltervertrag), waardoor de gebouwen werden teruggeleased aan Neuwoges. Volgens deze overeenkomst blijft Neuwoges voor het management en het commerciële gebruik van de betrokken gebouwen verantwoordelijk voor een periode van 30 jaar. Alle huuropbrengsten van de gebouwen gaan naar Neuwoges. In ruil voor deze gebruiksrechten verbindt Neuwoges zich tot de betaling van een vaste maandelijkse leasetermijn van [...] EUR ([...] EUR per jaar) totdat de saneringswerkzaamheden zijn voltooid, en van [...] EUR ([...] EUR per jaar) voor de periode nadien. Per 1 januari 2000 werd deze leasetermijn met [...] % per jaar verhoogd.

2.3.   HET GLOBALPAUSCHALVERTRAG

| (24) | Bavaria verbond zich tot de sanering van de betrokken gebouwen en sloot daartoe met BRG Bau-Regie GmbH (hierna „BRG” genoemd), een 100 %-dochter van Neuwoges, een Globalpauschalvertrag. Volgens deze overeenkomst betaalde Bavaria aan BRG een vast bedrag (Pauschalbetrag) van [...] EUR voor de overeengekomen saneringswerkzaamheden. |
| --- | --- |

(24)

Bavaria verbond zich tot de sanering van de betrokken gebouwen en sloot daartoe met BRG Bau-Regie GmbH (hierna „BRG” genoemd), een 100 %-dochter van Neuwoges, een Globalpauschalvertrag. Volgens deze overeenkomst betaalde Bavaria aan BRG een vast bedrag (Pauschalbetrag) van [...] EUR voor de overeengekomen saneringswerkzaamheden.

3.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND

| (25) | Duitsland beperkt zich in zijn antwoord op het besluit tot inleiding van de procedure tot de opmerking dat het in dit geval geen standpunt inneemt ten aanzien van het besluit en dat het dit overlaat aan de betrokken decentrale overheden, de gemeente Neubrandenburg en de deelstaat Berlijn. |
| --- | --- |

(25)

Duitsland beperkt zich in zijn antwoord op het besluit tot inleiding van de procedure tot de opmerking dat het in dit geval geen standpunt inneemt ten aanzien van het besluit en dat het dit overlaat aan de betrokken decentrale overheden, de gemeente Neubrandenburg en de deelstaat Berlijn.

4.   OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

4.1.   NEUWOGES

| (26) | Neuwoges voert aan dat zij bij het afsluiten van de betrokken overeenkomsten niet als een marktdeelnemer in markteconomie heeft gehandeld — en daarmee Bavaria een economisch heeft verschaft, dat staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt. Volgens ramingen van Neuwoges resulteren de betrokken overeenkomsten in verliezen van [...] EUR (nominaal) of [...] EUR (gedisconteerd). Deze verliezen worden door Neuwoges als met de interne markt onverenigbare staatssteun voor Bavaria gezien. |
| --- | --- |

(26)

Neuwoges voert aan dat zij bij het afsluiten van de betrokken overeenkomsten niet als een marktdeelnemer in markteconomie heeft gehandeld — en daarmee Bavaria een economisch heeft verschaft, dat staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt. Volgens ramingen van Neuwoges resulteren de betrokken overeenkomsten in verliezen van [...] EUR (nominaal) of [...] EUR (gedisconteerd). Deze verliezen worden door Neuwoges als met de interne markt onverenigbare staatssteun voor Bavaria gezien.

| (27) | Ten aanzien van de beoordeling van de betrokken overeenkomsten op hun marktconformiteit voert Neuwoges aan dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst los van elkaar moeten worden beoordeeld (onderdeel 4.1.1). Wat betreft de afzonderlijke overeenkomsten merkt Neuwoges op dat de erfpachtovereenkomst (onderdeel 4.1.2) noch de algemene beheerovereenkomst (onderdeel 4.1.3) door een marktdeelnemer in een markteconomie zouden zijn gesloten. Voorts betoogt Neuwoges dat een marktdeelnemer in een markteconomie voor een alternatieve aanpak had gekozen (onderdeel 4.1.4). Ten slotte voert Neuwoges aan dat met het aan Bavaria verleende voordeel staatsmiddelen werden overgedragen, hetgeen de gemeente Neubrandenburg valt toe te rekenen (onderdeel 4.1.5). |
| --- | --- |

(27)

Ten aanzien van de beoordeling van de betrokken overeenkomsten op hun marktconformiteit voert Neuwoges aan dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst los van elkaar moeten worden beoordeeld (onderdeel 4.1.1). Wat betreft de afzonderlijke overeenkomsten merkt Neuwoges op dat de erfpachtovereenkomst (onderdeel 4.1.2) noch de algemene beheerovereenkomst (onderdeel 4.1.3) door een marktdeelnemer in een markteconomie zouden zijn gesloten. Voorts betoogt Neuwoges dat een marktdeelnemer in een markteconomie voor een alternatieve aanpak had gekozen (onderdeel 4.1.4). Ten slotte voert Neuwoges aan dat met het aan Bavaria verleende voordeel staatsmiddelen werden overgedragen, hetgeen de gemeente Neubrandenburg valt toe te rekenen (onderdeel 4.1.5).

4.1.1.   Gezamenlijke of afzonderlijke beoordeling van de betrokken overeenkomsten?

| (28) | Neuwoges voert aan dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst, waar het erom gaat na te gaan of deze overeenkomsten op marktvoorwaarden werden gesloten, strikt van elkaar gescheiden dienen te worden onderzocht. Volgens Neuwoges zijn de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst juridisch zelfstandige overeenkomsten, die afzonderlijk moesten functioneren. Indien de beide overeenkomsten daadwerkelijk als eenheid waren opgevat, hadden zij volgens Neuwoges notarieel moeten worden vastgelegd; alleen de erfpachtovereenkomst is echter notarieel vastgelegd. |
| --- | --- |

(28)

Neuwoges voert aan dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst, waar het erom gaat na te gaan of deze overeenkomsten op marktvoorwaarden werden gesloten, strikt van elkaar gescheiden dienen te worden onderzocht. Volgens Neuwoges zijn de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst juridisch zelfstandige overeenkomsten, die afzonderlijk moesten functioneren. Indien de beide overeenkomsten daadwerkelijk als eenheid waren opgevat, hadden zij volgens Neuwoges notarieel moeten worden vastgelegd; alleen de erfpachtovereenkomst is echter notarieel vastgelegd.

| (29) | Daarom behandelt Neuwoges iedere overeenkomst apart, om deze op haar marktconformiteit te toetsen. |
| --- | --- |

(29)

Daarom behandelt Neuwoges iedere overeenkomst apart, om deze op haar marktconformiteit te toetsen.

4.1.2.   De erfpachtovereenkomst

| (30) | Volgens Neuwoges had een marktdeelnemer in een markteconomie, gelet op de taxaties die in 1997 en 2007 werden uitgevoerd, voor de betrokken vastgoedobjecten (gebouwen en percelen) geen erfpachtovereenkomst met Bavaria aangegaan tegen de overeengekomen prijs. Noch de betaling van de erfpachtcanon, noch de op grond van de erfpachtovereenkomst in het kader van het Altschuldenhilfegesetz verleende schuldverlichting, de saneringsplicht en de beperkte biedprocedure kunnen aan die conclusie iets afdoen. |
| --- | --- |

(30)

Volgens Neuwoges had een marktdeelnemer in een markteconomie, gelet op de taxaties die in 1997 en 2007 werden uitgevoerd, voor de betrokken vastgoedobjecten (gebouwen en percelen) geen erfpachtovereenkomst met Bavaria aangegaan tegen de overeengekomen prijs. Noch de betaling van de erfpachtcanon, noch de op grond van de erfpachtovereenkomst in het kader van het Altschuldenhilfegesetz verleende schuldverlichting, de saneringsplicht en de beperkte biedprocedure kunnen aan die conclusie iets afdoen.

4.1.2.1.   De koopprijs

| (31) | Neuwoges herinnert eraan dat Bavaria voor de gebouwen een bedrag van [...] EUR in contanten betaalde, samen met [...] EUR als gekapitaliseerde erfpachtcanon voor de gronden en percelen. In de beide taxatierapporten van 1997 en 2007 werd de waarde van de vastgoedobjecten (waarde gronden én gebouwen) geraamd op in totaal [...] EUR en [...] EUR. Voorts worden in de beide taxatierapporten niet alleen de totale waarde van de vastgoedobjecten, maar ook de waarde van de gronden (taxatierapport 1997: [...] EUR, taxatierapport 2007: [...] EUR) en de gebouwen (taxatierapport 1997: [...] EUR, taxatierapport 2007: [...] EUR) afzonderlijk bepaald. |
| --- | --- |

(31)

Neuwoges herinnert eraan dat Bavaria voor de gebouwen een bedrag van [...] EUR in contanten betaalde, samen met [...] EUR als gekapitaliseerde erfpachtcanon voor de gronden en percelen. In de beide taxatierapporten van 1997 en 2007 werd de waarde van de vastgoedobjecten (waarde gronden én gebouwen) geraamd op in totaal [...] EUR en [...] EUR. Voorts worden in de beide taxatierapporten niet alleen de totale waarde van de vastgoedobjecten, maar ook de waarde van de gronden (taxatierapport 1997: [...] EUR, taxatierapport 2007: [...] EUR) en de gebouwen (taxatierapport 1997: [...] EUR, taxatierapport 2007: [...] EUR) afzonderlijk bepaald.

| (32) | Neuwoges voert aan dat het taxatierapport van 2007 een realistische taxatie geeft van de waarde van de vastgoedobjecten in die periode (1997/1998) en dat alleen de daadwerkelijk door Bavaria voor de gebouwen betaalde prijs (en niét de prijs voor de gebouwen en de gekapitaliseerde erfpachtcanon voor gronden en percelen) in aanmerking moet worden genomen bij het maken van vergelijkingen. Op basis daarvan meent Neuwoges een bedrag te hebben ontvangen dat de marktprijs in de relevante periode (1997/1998) met [...] EUR onderschrijdt. Zelfs indien rekening wordt gehouden met de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz, zou de door Bavaria betaalde prijs nog steeds 16 % lager uitkomen dan de lagere waarde uit het taxatierapport van 2007. De prijs die Bavaria betaalde, lag volgens Neuwoges ver onder de marktprijs, zodat geen marktdeelnemer in een markteconomie met een verkoop tegen deze prijs had ingestemd. |
| --- | --- |

(32)

Neuwoges voert aan dat het taxatierapport van 2007 een realistische taxatie geeft van de waarde van de vastgoedobjecten in die periode (1997/1998) en dat alleen de daadwerkelijk door Bavaria voor de gebouwen betaalde prijs (en niét de prijs voor de gebouwen en de gekapitaliseerde erfpachtcanon voor gronden en percelen) in aanmerking moet worden genomen bij het maken van vergelijkingen. Op basis daarvan meent Neuwoges een bedrag te hebben ontvangen dat de marktprijs in de relevante periode (1997/1998) met [...] EUR onderschrijdt. Zelfs indien rekening wordt gehouden met de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz, zou de door Bavaria betaalde prijs nog steeds 16 % lager uitkomen dan de lagere waarde uit het taxatierapport van 2007. De prijs die Bavaria betaalde, lag volgens Neuwoges ver onder de marktprijs, zodat geen marktdeelnemer in een markteconomie met een verkoop tegen deze prijs had ingestemd.

| (33) | In dat verband herinnert Neuwoges eraan dat volgens de mededeling van de Commissie betreffende staatssteunelementen bij de verkoop van gronden en gebouwen door openbare instanties (14), in bepaalde omstandigheden, een koopprijs die tot 5 % onder de via een onafhankelijk taxatie verkregen marktwaarde ligt, als marktprijs kan worden geaccepteerd. Daaruit kan a contrario worden geconcludeerd dat een prijs die ook in de gunstigste aannames ten minste 16 % onder de laagste taxatie ligt, niet als marktprijs kan worden geaccepteerd. |
| --- | --- |

(33)

In dat verband herinnert Neuwoges eraan dat volgens de mededeling van de Commissie betreffende staatssteunelementen bij de verkoop van gronden en gebouwen door openbare instanties (14), in bepaalde omstandigheden, een koopprijs die tot 5 % onder de via een onafhankelijk taxatie verkregen marktwaarde ligt, als marktprijs kan worden geaccepteerd. Daaruit kan a contrario worden geconcludeerd dat een prijs die ook in de gunstigste aannames ten minste 16 % onder de laagste taxatie ligt, niet als marktprijs kan worden geaccepteerd.

4.1.2.2.   De gekapitaliseerde erfpachtcanon voor de gronden en percelen

| (34) | Neuwoges betoogt dat bij het vergelijken van de door Bavaria betaalde prijs met de prijzen die werden bepaald in de twee taxatierapporten van 1997 en 2007 (waarin de waarde van de volle eigendom van de gebouwen en percelen werd bepaald), de gekapitaliseerde erfpachtcanon voor de eerste 30 jaar niet in aanmerking mag worden genomen. Omdat de erfpachtcanon voor de uitgifte en overdracht van de erfpachtrechten over een periode van 75 jaar — en niet voor de overdracht van de eigendom van de percelen — wordt voldaan, kan deze niet worden gebruikt om de door Bavaria voor de gebouwen betaalde prijs te vergelijken met de prijs waarop een van die beide taxatierapporten uitkomt. |
| --- | --- |

(34)

Neuwoges betoogt dat bij het vergelijken van de door Bavaria betaalde prijs met de prijzen die werden bepaald in de twee taxatierapporten van 1997 en 2007 (waarin de waarde van de volle eigendom van de gebouwen en percelen werd bepaald), de gekapitaliseerde erfpachtcanon voor de eerste 30 jaar niet in aanmerking mag worden genomen. Omdat de erfpachtcanon voor de uitgifte en overdracht van de erfpachtrechten over een periode van 75 jaar — en niet voor de overdracht van de eigendom van de percelen — wordt voldaan, kan deze niet worden gebruikt om de door Bavaria voor de gebouwen betaalde prijs te vergelijken met de prijs waarop een van die beide taxatierapporten uitkomt.

4.1.2.3.   De schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz

| (35) | Neuwoges verklaart voorts dat de [...] EUR schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz die de betrokken overeenkomsten opleveren, niet in aanmerking mag worden genomen bij het vergelijken van de door Bavaria betaalde prijs met de in de beide taxatierapporten verkregen prijs. Daarvoor worden de volgende redenen aangevoerd:






  — | de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz is een voordeel dat Neuwoges werd toegekend door een derde (Kreditanstalt für Wiederaufbau), die geen banden met de koper heeft. Er zijn geen redenen waarom een verkoper zou instemmen met een prijs die onder de marktprijs ligt, alleen omdat hij door de transactie enkele bijkomende voordelen van derden ontvangt; |
| --- | --- | --- |

(35)

Neuwoges verklaart voorts dat de [...] EUR schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz die de betrokken overeenkomsten opleveren, niet in aanmerking mag worden genomen bij het vergelijken van de door Bavaria betaalde prijs met de in de beide taxatierapporten verkregen prijs. Daarvoor worden de volgende redenen aangevoerd:

—

de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz is een voordeel dat Neuwoges werd toegekend door een derde (Kreditanstalt für Wiederaufbau), die geen banden met de koper heeft. Er zijn geen redenen waarom een verkoper zou instemmen met een prijs die onder de marktprijs ligt, alleen omdat hij door de transactie enkele bijkomende voordelen van derden ontvangt;

| — | Bavaria heeft geen verplichtingen uit hoofde van het Altschuldenhilfegesetz op zich genomen die voordien voor Neuwoges golden en die een vergoeding in de vorm van een korting op de verkoopprijs zouden verantwoorden. Bavaria heeft zich weliswaar „op papier” ertoe verbonden om te proberen een aantal woningen aan de huurders te verkopen, maar heeft Neuwoges belast met de concrete uitvoering van de privatisering voor eigen rekening van Neuwoges. Zodoende heeft Bavaria geen reële verantwoordelijkheid op zich genomen en droeg zij ook niet het aansprakelijkheidsrisico ingeval de privatiseringsinspanningen op niets zouden uitlopen; |
| --- | --- |

—

Bavaria heeft geen verplichtingen uit hoofde van het Altschuldenhilfegesetz op zich genomen die voordien voor Neuwoges golden en die een vergoeding in de vorm van een korting op de verkoopprijs zouden verantwoorden. Bavaria heeft zich weliswaar „op papier” ertoe verbonden om te proberen een aantal woningen aan de huurders te verkopen, maar heeft Neuwoges belast met de concrete uitvoering van de privatisering voor eigen rekening van Neuwoges. Zodoende heeft Bavaria geen reële verantwoordelijkheid op zich genomen en droeg zij ook niet het aansprakelijkheidsrisico ingeval de privatiseringsinspanningen op niets zouden uitlopen;

| — | omdat de schuldverlichting gekoppeld was aan het nakomen van de toezegging van Neuwoges om 15 % van haar woningen te privatiseren, en de transactie met Bavaria slechts 20 % van de totale privatiseringsverplichtingen dekte, is een evenredige toerekening van de door de transactie met Bavaria op grond van het Altschuldenhilfegesetz mogelijk gemaakte schuldverlichting realistisch gesproken niet mogelijk (maar mathematisch wel). Met andere woorden, wanneer Neuwoges haar privatiseringsverplichtingen niet volledig had vervuld, had de onderneming overeenkomstig het Altschuldenhilfegesetz geen enkel voordeel gehaald uit de transactie met Bavaria; |
| --- | --- |

—

omdat de schuldverlichting gekoppeld was aan het nakomen van de toezegging van Neuwoges om 15 % van haar woningen te privatiseren, en de transactie met Bavaria slechts 20 % van de totale privatiseringsverplichtingen dekte, is een evenredige toerekening van de door de transactie met Bavaria op grond van het Altschuldenhilfegesetz mogelijk gemaakte schuldverlichting realistisch gesproken niet mogelijk (maar mathematisch wel). Met andere woorden, wanneer Neuwoges haar privatiseringsverplichtingen niet volledig had vervuld, had de onderneming overeenkomstig het Altschuldenhilfegesetz geen enkel voordeel gehaald uit de transactie met Bavaria;

| — | de sale-and-lease-backtransactie had hoe dan ook ertoe geleid dat Neuwoges slechts een verhoudingsgewijs gering percentage (45 % in plaats van 50 % of 55 %) van de opbrengsten aan het Erblastentilgungsfonds had moeten afdragen, terwijl het niet-afsluiten van de overeenkomst en de zoektocht naar een andere koper het risico inhielden dat een groter deel van de vervreemdingsopbrengsten aan het fonds zouden moeten worden afgedragen; |
| --- | --- |

—

de sale-and-lease-backtransactie had hoe dan ook ertoe geleid dat Neuwoges slechts een verhoudingsgewijs gering percentage (45 % in plaats van 50 % of 55 %) van de opbrengsten aan het Erblastentilgungsfonds had moeten afdragen, terwijl het niet-afsluiten van de overeenkomst en de zoektocht naar een andere koper het risico inhielden dat een groter deel van de vervreemdingsopbrengsten aan het fonds zouden moeten worden afgedragen;

| — | Neuwoges beweert hoe dan ook haar privatiseringsverplichtingen uiteindelijk voor 165 % te zijn nagekomen, zodat de reeds toegekende schuldverlichting ook zonder de transactie met Bavaria zou zijn bevestigd. |
| --- | --- |

—

Neuwoges beweert hoe dan ook haar privatiseringsverplichtingen uiteindelijk voor 165 % te zijn nagekomen, zodat de reeds toegekende schuldverlichting ook zonder de transactie met Bavaria zou zijn bevestigd.

4.1.2.4.   De sanering

| (36) | Daarnaast voert Neuwoges aan dat zij niet van de sanering door Bavaria heeft geprofiteerd, omdat Bavaria eigenaar van de gebouwen was en zodoende de enige begunstigde van de sanering was. |
| --- | --- |

(36)

Daarnaast voert Neuwoges aan dat zij niet van de sanering door Bavaria heeft geprofiteerd, omdat Bavaria eigenaar van de gebouwen was en zodoende de enige begunstigde van de sanering was.

4.1.2.5.   De biedprocedure

| (37) | Neuwoges bevestigt dat de beperkte biedprocedure in 1997 niet als aanwijzing mag worden gebruikt dat de door Bavaria betaalde prijs daadwerkelijk de marktprijs was. De biedprocedure verliep niet open, transparant, zonder voorwaarden en zonder discriminatie en was dus onvoldoende om de marktwaarde te bepalen. |
| --- | --- |

(37)

Neuwoges bevestigt dat de beperkte biedprocedure in 1997 niet als aanwijzing mag worden gebruikt dat de door Bavaria betaalde prijs daadwerkelijk de marktprijs was. De biedprocedure verliep niet open, transparant, zonder voorwaarden en zonder discriminatie en was dus onvoldoende om de marktwaarde te bepalen.

4.1.3.   De algemene beheerovereenkomst

| (38) | Neuwoges verklaart dat in een markteconomie een marktdeelnemer van vergelijkbare omvang en in een vergelijkbare positie geen algemene beheerovereenkomst had gesloten, omdat het bij voorbaat duidelijk was dat de overeenkomst tot aanzienlijke verliezen zou leiden. Neuwoges betoogt met name dat de verliezen van bij de aanvang te voorzien waren, omdat de berekeningen waarop de overeenkomst was gebaseerd, berustten op aannames over de toekomstige ontwikkelingen van de huurwoningmarkt in Neubrandenburg die duidelijk te optimistisch waren. Volgens Neuwoges kon uit verschillende, beweerdelijk vergelijkbare overeenkomsten die Bavaria als ijkpunt meedeelde, niet de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst blijken en had Neuwoges met deze duidelijk nadelige overeenkomsten ingestemd alleen om politieke redenen, die niet relevant zijn voor de toepassing van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie. |
| --- | --- |

(38)

Neuwoges verklaart dat in een markteconomie een marktdeelnemer van vergelijkbare omvang en in een vergelijkbare positie geen algemene beheerovereenkomst had gesloten, omdat het bij voorbaat duidelijk was dat de overeenkomst tot aanzienlijke verliezen zou leiden. Neuwoges betoogt met name dat de verliezen van bij de aanvang te voorzien waren, omdat de berekeningen waarop de overeenkomst was gebaseerd, berustten op aannames over de toekomstige ontwikkelingen van de huurwoningmarkt in Neubrandenburg die duidelijk te optimistisch waren. Volgens Neuwoges kon uit verschillende, beweerdelijk vergelijkbare overeenkomsten die Bavaria als ijkpunt meedeelde, niet de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst blijken en had Neuwoges met deze duidelijk nadelige overeenkomsten ingestemd alleen om politieke redenen, die niet relevant zijn voor de toepassing van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie.

4.1.3.1.   De algemene beheerovereenkomst in het licht van de marktverwachtingen

| (39) | Neuwoges betoogt dat de centrale bepalingen van de algemene beheerovereenkomst — een vaste maandelijks leasetermijn (jaarlijks met [...] % te verhogen), een niet-geïndexeerde aftrek van kosten van oorspronkelijk ca. [...] % (inclusief [...] % huurverliesrisico) en een looptijd van 30 jaar — niet beantwoorden aan de voorwaarden waarmee een marktdeelnemer in een markteconomie had ingestemd. Neuwoges draagt in dat verband de volgende argumenten aan:






  — | doordat het risico op huurverlies laag is vastgesteld op slechts [...] % van de nettohuuropbrengsten, draagt Neuwoges het financiële risico voor het behalen van een bezettingsgraad van ten minste [...] %; |
| --- | --- | --- |

(39)

Neuwoges betoogt dat de centrale bepalingen van de algemene beheerovereenkomst — een vaste maandelijks leasetermijn (jaarlijks met [...] % te verhogen), een niet-geïndexeerde aftrek van kosten van oorspronkelijk ca. [...] % (inclusief [...] % huurverliesrisico) en een looptijd van 30 jaar — niet beantwoorden aan de voorwaarden waarmee een marktdeelnemer in een markteconomie had ingestemd. Neuwoges draagt in dat verband de volgende argumenten aan:

—

doordat het risico op huurverlies laag is vastgesteld op slechts [...] % van de nettohuuropbrengsten, draagt Neuwoges het financiële risico voor het behalen van een bezettingsgraad van ten minste [...] %;

| — | de indexering van de vaste leasetermijn met [...] % per jaar betekent dat Neuwoges het financiële risico draagt dat zij een ten minste met dit percentage overeenstemmende jaarlijkse huurverhoging niet kan doorvoeren; |
| --- | --- |

—

de indexering van de vaste leasetermijn met [...] % per jaar betekent dat Neuwoges het financiële risico draagt dat zij een ten minste met dit percentage overeenstemmende jaarlijkse huurverhoging niet kan doorvoeren;

| — | aangezien de kosten niet worden geïndexeerd, draagt Neuwoges het financiële risico voor een stijging van de beheers- en instandhoudingskosten en kan alleen met een huurverhoging van meer dan [...] % een kostenstijging eventueel worden gecompenseerd; |
| --- | --- |

—

aangezien de kosten niet worden geïndexeerd, draagt Neuwoges het financiële risico voor een stijging van de beheers- en instandhoudingskosten en kan alleen met een huurverhoging van meer dan [...] % een kostenstijging eventueel worden gecompenseerd;

| — | gezien de lange looptijd van 30 jaar zijn deze financiële risico’s aanzienlijk. |
| --- | --- |

—

gezien de lange looptijd van 30 jaar zijn deze financiële risico’s aanzienlijk.

| (40) | Volgens Neuwoges was van bij de aanvang duidelijk dat deze risico’s zouden spelen en tot hoge verliezen zouden leiden en dat een marktdeelnemer in een markteconomie de overeenkomst dan ook niet had gesloten. Een marktdeelnemer in een markteconomie zou alleen een overeenkomst sluiten die winstgevend is of die ten minste geen verliezen doet ontstaan. Neuwoges verklaart dat de algemene beheerovereenkomst alleen dan winst had kunnen opleveren wanneer redelijkerwijs mocht worden aangenomen dat de hoge bezettingsgraad, de jaarlijkse huurverhogingen met [...] % en stabiele kosten daadwerkelijk haalbaar waren. Reeds bij het afsluiten van de overeenkomst viel te voorzien dat een gemiddelde bezettingsgraad van [...] % niet haalbaar was, een huurverhoging van ten minste [...] % onmogelijk en dat beheers- en instandhoudingskosten gedurende de looptijd van de overeenkomst onvermijdelijk zouden stijgen. Ter onderbouwing van deze verklaring verwijst Neuwoges zowel naar de verwachte bevolkingskrimp als naar de vastgoedmarkt in Neubrandenburg, en bevestigt zij dat op grond van deze gegevens met verliezen moest worden gerekend. Omdat het inwonersaantal van Neubrandenburg reeds vóór het afsluiten van de betrokken overeenkomsten terugliep, bestond ten minste sinds 1995 een aanzienlijk overaanbod aan woningen, waarbij de weinig aantrekkelijke betonnen woonkazernes (Plattenbauten), waarop de overeenkomst ziet, het sterkste met leegstand en lage huurprijzen te kampen hadden. |
| --- | --- |

(40)

Volgens Neuwoges was van bij de aanvang duidelijk dat deze risico’s zouden spelen en tot hoge verliezen zouden leiden en dat een marktdeelnemer in een markteconomie de overeenkomst dan ook niet had gesloten. Een marktdeelnemer in een markteconomie zou alleen een overeenkomst sluiten die winstgevend is of die ten minste geen verliezen doet ontstaan. Neuwoges verklaart dat de algemene beheerovereenkomst alleen dan winst had kunnen opleveren wanneer redelijkerwijs mocht worden aangenomen dat de hoge bezettingsgraad, de jaarlijkse huurverhogingen met [...] % en stabiele kosten daadwerkelijk haalbaar waren. Reeds bij het afsluiten van de overeenkomst viel te voorzien dat een gemiddelde bezettingsgraad van [...] % niet haalbaar was, een huurverhoging van ten minste [...] % onmogelijk en dat beheers- en instandhoudingskosten gedurende de looptijd van de overeenkomst onvermijdelijk zouden stijgen. Ter onderbouwing van deze verklaring verwijst Neuwoges zowel naar de verwachte bevolkingskrimp als naar de vastgoedmarkt in Neubrandenburg, en bevestigt zij dat op grond van deze gegevens met verliezen moest worden gerekend. Omdat het inwonersaantal van Neubrandenburg reeds vóór het afsluiten van de betrokken overeenkomsten terugliep, bestond ten minste sinds 1995 een aanzienlijk overaanbod aan woningen, waarbij de weinig aantrekkelijke betonnen woonkazernes (Plattenbauten), waarop de overeenkomst ziet, het sterkste met leegstand en lage huurprijzen te kampen hadden.

| (41) | Volgens Neuwoges had een marktdeelnemer in een markteconomie zijn eigen berekeningen op pessimistische verwachtingen gebaseerd, zoals bijvoorbeeld verwachte huurverhogingen van [...] tot [...] %, een risico op huurverlies van [...] % en een indexering van de kosten met [...] %. Uit een door Neuwoges achteraf verschafte kasstroomanalyse uit 2012 blijkt dat, op basis van deze aannames ten aanzien van de algemene beheerovereenkomst, met een negatieve kasstroom van [...] EUR (nominaal) en [...] EUR (gedisconteerd) moest worden gerekend (15). Neuwoges voert aan dat dit bedrag de door Bavaria ontvangen staatssteun vormt. Daarnaast wordt een reeks varianten van deze kasstroomanalyse opgevoerd, waaruit blijkt dat zelfs wanneer optimistische scenario’s gerechtvaardigd waren (zoals een gemiddelde leegstand van [...] %, jaarlijkse huurverhogingen met [...] % en een kostenstijging met [...] %), de verwachte totale kasstroom eveneens negatief zou zijn geweest. Met de algemene beheerovereenkomst had alleen in een beweerdelijk volledig onrealistisch scenario winst kunnen worden behaald ([...] % leegstand, jaarlijkse huurverhogingen met [...] % en een kostenstijging met [...] %). |
| --- | --- |

(41)

Volgens Neuwoges had een marktdeelnemer in een markteconomie zijn eigen berekeningen op pessimistische verwachtingen gebaseerd, zoals bijvoorbeeld verwachte huurverhogingen van [...] tot [...] %, een risico op huurverlies van [...] % en een indexering van de kosten met [...] %. Uit een door Neuwoges achteraf verschafte kasstroomanalyse uit 2012 blijkt dat, op basis van deze aannames ten aanzien van de algemene beheerovereenkomst, met een negatieve kasstroom van [...] EUR (nominaal) en [...] EUR (gedisconteerd) moest worden gerekend (15). Neuwoges voert aan dat dit bedrag de door Bavaria ontvangen staatssteun vormt. Daarnaast wordt een reeks varianten van deze kasstroomanalyse opgevoerd, waaruit blijkt dat zelfs wanneer optimistische scenario’s gerechtvaardigd waren (zoals een gemiddelde leegstand van [...] %, jaarlijkse huurverhogingen met [...] % en een kostenstijging met [...] %), de verwachte totale kasstroom eveneens negatief zou zijn geweest. Met de algemene beheerovereenkomst had alleen in een beweerdelijk volledig onrealistisch scenario winst kunnen worden behaald ([...] % leegstand, jaarlijkse huurverhogingen met [...] % en een kostenstijging met [...] %).

4.1.3.2.   Voorbeeldovereenkomsten

| (42) | Neuwoges bestrijdt dat bepaalde overeenkomsten voor vergelijkbare transacties ([...] (16)-, [...] (17)- en [...] (18)-overeenkomsten) de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst kunnen staven. Neuwoges deelt de opvatting niet dat de overeenkomsten vergelijkbaar zijn en betoogt dat deze op de volgende essentiële punten van de algemene beheerovereenkomst verschillen:






  — | omdat geen bewijzen worden geleverd voor voldoende overeenkomsten tussen de economische situatie en de toekomstperspectieven van gemeenten waarin de vastgoedobjecten waarop de voorbeeldovereenkomsten zien, zich bevinden en de situatie en de perspectieven van Neubrandenburg, mag er niet van worden uitgegaan dat de overeenkomsten volledig vergelijkbaar zijn; |
| --- | --- | --- |

(42)

Neuwoges bestrijdt dat bepaalde overeenkomsten voor vergelijkbare transacties ([...] (16)-, [...] (17)- en [...] (18)-overeenkomsten) de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst kunnen staven. Neuwoges deelt de opvatting niet dat de overeenkomsten vergelijkbaar zijn en betoogt dat deze op de volgende essentiële punten van de algemene beheerovereenkomst verschillen:

—

omdat geen bewijzen worden geleverd voor voldoende overeenkomsten tussen de economische situatie en de toekomstperspectieven van gemeenten waarin de vastgoedobjecten waarop de voorbeeldovereenkomsten zien, zich bevinden en de situatie en de perspectieven van Neubrandenburg, mag er niet van worden uitgegaan dat de overeenkomsten volledig vergelijkbaar zijn;

| — | de indexering van de leasetermijn in de als benchmark gehanteerde overeenkomsten wijkt sterk af van de in de algemene beheerovereenkomst vastgestelde indexering (d.w.z. 1,0 tot 1,5 %); |
| --- | --- |

—

de indexering van de leasetermijn in de als benchmark gehanteerde overeenkomsten wijkt sterk af van de in de algemene beheerovereenkomst vastgestelde indexering (d.w.z. 1,0 tot 1,5 %);

| — | geen van de gebruikte voorbeeldovereenkomsten is geschikt als vergelijkingspunt, omdat de omstandigheden telkens verschillend zijn ([...]: minder dure instandhoudingsverplichtingen; [...]: geen woningen, maar commercieel vastgoed met een leegstandspercentage van 0 % bij het afsluiten van de overeenkomst, en [...]: vastgoed in een groeiregio). |
| --- | --- |

—

geen van de gebruikte voorbeeldovereenkomsten is geschikt als vergelijkingspunt, omdat de omstandigheden telkens verschillend zijn ([...]: minder dure instandhoudingsverplichtingen; [...]: geen woningen, maar commercieel vastgoed met een leegstandspercentage van 0 % bij het afsluiten van de overeenkomst, en [...]: vastgoed in een groeiregio).

| (43) | Volgens Neuwoges kunnen de voorbeeldovereenkomsten de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst niet staven, maar leveren zij net het bewijs van het tegendeel, omdat zij minder zwaar wegende bepalingen bevatten, ook al waren de economische vooruitzichten voor de betreffende vastgoedobjecten beter. |
| --- | --- |

(43)

Volgens Neuwoges kunnen de voorbeeldovereenkomsten de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst niet staven, maar leveren zij net het bewijs van het tegendeel, omdat zij minder zwaar wegende bepalingen bevatten, ook al waren de economische vooruitzichten voor de betreffende vastgoedobjecten beter.

4.1.3.3.   Politieke gronden

| (44) | Neuwoges betoogt dat de algemene beheerovereenkomst, ondanks haar duidelijk economisch nadelige karakter, om politieke redenen werd gesloten. Neuwoges herinnert eraan dat de redenen waarom staatssteun wordt toegekend, voor de juridische beoordeling niet relevant zijn, en voert aan dat die aangedragen politieke gronden bewijzen dat de economische overwegingen geen beslissende rol speelden. Neuwoges verklaart dat de algemene beheerovereenkomst om de volgende redenen werd gesloten:






  — | er was grote politiek druk om vooruitgang te boeken bij de sanering en privatisering van het woningbestand in de nieuwe Duitse deelstaten; |
| --- | --- | --- |

(44)

Neuwoges betoogt dat de algemene beheerovereenkomst, ondanks haar duidelijk economisch nadelige karakter, om politieke redenen werd gesloten. Neuwoges herinnert eraan dat de redenen waarom staatssteun wordt toegekend, voor de juridische beoordeling niet relevant zijn, en voert aan dat die aangedragen politieke gronden bewijzen dat de economische overwegingen geen beslissende rol speelden. Neuwoges verklaart dat de algemene beheerovereenkomst om de volgende redenen werd gesloten:

—

er was grote politiek druk om vooruitgang te boeken bij de sanering en privatisering van het woningbestand in de nieuwe Duitse deelstaten;

| — | de gemeente Neubrandenburg hoopte de aanhoudende bevolkingskrimp door de sanering en privatisering van woningen tegen te gaan; |
| --- | --- |

—

de gemeente Neubrandenburg hoopte de aanhoudende bevolkingskrimp door de sanering en privatisering van woningen tegen te gaan;

| — | door de algemene beheerovereenkomst af te sluiten in combinatie met de erfpacht werd het investeringspeil in Neubrandenburg op een hoog niveau gehouden, terwijl teruglopende investeringen aanzienlijke effecten hadden gehad op het lokale werkloosheidspercentage. |
| --- | --- |

—

door de algemene beheerovereenkomst af te sluiten in combinatie met de erfpacht werd het investeringspeil in Neubrandenburg op een hoog niveau gehouden, terwijl teruglopende investeringen aanzienlijke effecten hadden gehad op het lokale werkloosheidspercentage.

4.1.4.   Alternatieven

| (45) | Tot slot voert Neuwoges aan dat een marktdeelnemer in een markteconomie de voorkeur had gegeven aan alternatieven voor de betrokken overeenkomsten. |
| --- | --- |

(45)

Tot slot voert Neuwoges aan dat een marktdeelnemer in een markteconomie de voorkeur had gegeven aan alternatieven voor de betrokken overeenkomsten.

| (46) | In de eerste plaats had volgens Neuwoges een rechtstreekse verkoop de voorkeur moeten krijgen omdat deze winst had opgeleverd, terwijl bij de algemene beheerovereenkomst van bij de aanvang met verliezen kon worden gerekend. De vastgoedobjecten (gebouwen en percelen) hadden tegen of boven de in de taxatierapporten verkregen prijs kunnen worden verkocht. Zelfs wanneer een koper alleen de gronden had gekocht en de gebouwen had gesloopt, was dit soort verkoop winstgevender geweest. Deze beoordeling geldt volgens Neuwoges ook ingeval de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz in aanmerking wordt genomen, omdat Neuwoges had kunnen proberen haar verplichtingen door de privatisering van andere gebouwen na te komen, en een verkoop was ook zonder de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz rendabeler geweest dan de sale-and-lease-backtransactie. De redenen waarom van een van deze alternatieven werd afgezien, zijn terug te voeren op de politieke verplichtingen van Neuwoges. |
| --- | --- |

(46)

In de eerste plaats had volgens Neuwoges een rechtstreekse verkoop de voorkeur moeten krijgen omdat deze winst had opgeleverd, terwijl bij de algemene beheerovereenkomst van bij de aanvang met verliezen kon worden gerekend. De vastgoedobjecten (gebouwen en percelen) hadden tegen of boven de in de taxatierapporten verkregen prijs kunnen worden verkocht. Zelfs wanneer een koper alleen de gronden had gekocht en de gebouwen had gesloopt, was dit soort verkoop winstgevender geweest. Deze beoordeling geldt volgens Neuwoges ook ingeval de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz in aanmerking wordt genomen, omdat Neuwoges had kunnen proberen haar verplichtingen door de privatisering van andere gebouwen na te komen, en een verkoop was ook zonder de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz rendabeler geweest dan de sale-and-lease-backtransactie. De redenen waarom van een van deze alternatieven werd afgezien, zijn terug te voeren op de politieke verplichtingen van Neuwoges.

| (47) | Voorts stelt Neuwoges zich op het standpunt dat een marktdeelnemer in een markteconomie er de voorkeur had aan gegeven om een minder ingrijpende sanering zelf te financieren, zonder sanering te blijven verhuren of de gebouwen te slopen. Dat van deze alternatieven werd afgezien, wordt andermaal verantwoord met de politieke verplichtingen van Neuwoges. |
| --- | --- |

(47)

Voorts stelt Neuwoges zich op het standpunt dat een marktdeelnemer in een markteconomie er de voorkeur had aan gegeven om een minder ingrijpende sanering zelf te financieren, zonder sanering te blijven verhuren of de gebouwen te slopen. Dat van deze alternatieven werd afgezien, wordt andermaal verantwoord met de politieke verplichtingen van Neuwoges.

| (48) | Ten slotte merkt Neuwoges op dat, ingeval voor een sanering werd gekozen, het voor Neuwoges hoe dan ook rendabeler was geweest om deze werkzaamheden op een andere wijze te financieren. Zo had bijvoorbeeld een krediet kunnen worden opgenomen, dat met een zekerheidsstelling door de gemeente Neubrandenburg kon worden afgedekt, zodat de kredietvoorwaarden voordeliger waren uitgevallen dan bij de transactie met Bavaria. |
| --- | --- |

(48)

Ten slotte merkt Neuwoges op dat, ingeval voor een sanering werd gekozen, het voor Neuwoges hoe dan ook rendabeler was geweest om deze werkzaamheden op een andere wijze te financieren. Zo had bijvoorbeeld een krediet kunnen worden opgenomen, dat met een zekerheidsstelling door de gemeente Neubrandenburg kon worden afgedekt, zodat de kredietvoorwaarden voordeliger waren uitgevallen dan bij de transactie met Bavaria.

4.1.5.   Staatsmiddelen en toerekenbaarheid aan de Staat

| (49) | Neuwoges is van mening dat het beweerde voordeel uit staatsmiddelen werd toegekend en aan de Staat valt toe te rekenen. |
| --- | --- |

(49)

Neuwoges is van mening dat het beweerde voordeel uit staatsmiddelen werd toegekend en aan de Staat valt toe te rekenen.

| (50) | In de eerste plaats wijst Neuwoges er op dat de gemeente Neubrandenburg als enige aandeelhouder en door haar beheersende invloed op de Aufsichtsrat (raad van commissarissen) een beheersende invloed op Neuwoges had. Gelet op deze zeggenschapsband vormden de beweerdelijk door de sale-and-lease-backtransactie ontstane verliezen gederfde staatsmiddelen. |
| --- | --- |

(50)

In de eerste plaats wijst Neuwoges er op dat de gemeente Neubrandenburg als enige aandeelhouder en door haar beheersende invloed op de Aufsichtsrat (raad van commissarissen) een beheersende invloed op Neuwoges had. Gelet op deze zeggenschapsband vormden de beweerdelijk door de sale-and-lease-backtransactie ontstane verliezen gederfde staatsmiddelen.

| (51) | Daarnaast voert Neuwoges aan dat in deze zaak nagenoeg alle aanwijzingen voor toerekenbaarheid aan de Staat voorhanden zijn. De gemeente Neubrandenburg heeft vergaande zeggenschap over Neuwoges; voor Neuwoges is het van het grootste belang om de belangen van de gemeente te dienen; de betrokken transactie was om politieke redenen aangegaan, en de gemeente Neubrandenburg blijkt het laatste woord te hebben gehad bij de sale-and-lease-backtransactie. |
| --- | --- |

(51)

Daarnaast voert Neuwoges aan dat in deze zaak nagenoeg alle aanwijzingen voor toerekenbaarheid aan de Staat voorhanden zijn. De gemeente Neubrandenburg heeft vergaande zeggenschap over Neuwoges; voor Neuwoges is het van het grootste belang om de belangen van de gemeente te dienen; de betrokken transactie was om politieke redenen aangegaan, en de gemeente Neubrandenburg blijkt het laatste woord te hebben gehad bij de sale-and-lease-backtransactie.

4.2.   BAVARIA

| (52) | Bavaria wijst de door Neuwoges aangedragen argumenten af en verklaart dat de betrokken overeenkomsten normale markttransacties waren, waarmee zij geen voordeel verleend kreeg. Bijgevolg vormen deze ook geen staatssteun. In de eerste plaats betoogt Bavaria dat de betrokken overeenkomsten als één economische eenheid moeten worden beschouwd (onderdeel 4.2.1). In de tweede plaats zijn de overeenkomsten niet zodanig dat een marktdeelnemer in een markteconomie deze niet had ondertekend (onderdeel 4.2.2). In de derde plaats waren de door Neuwoges aangedragen alternatieven voor Neuwoges niet gunstiger geweest (onderdeel 4.2.3). Ten slotte verklaart Bavaria dat geen middelen werden overgedragen die aan de Staat zijn toe te rekenen (onderdeel 4.2.4). |
| --- | --- |

(52)

Bavaria wijst de door Neuwoges aangedragen argumenten af en verklaart dat de betrokken overeenkomsten normale markttransacties waren, waarmee zij geen voordeel verleend kreeg. Bijgevolg vormen deze ook geen staatssteun. In de eerste plaats betoogt Bavaria dat de betrokken overeenkomsten als één economische eenheid moeten worden beschouwd (onderdeel 4.2.1). In de tweede plaats zijn de overeenkomsten niet zodanig dat een marktdeelnemer in een markteconomie deze niet had ondertekend (onderdeel 4.2.2). In de derde plaats waren de door Neuwoges aangedragen alternatieven voor Neuwoges niet gunstiger geweest (onderdeel 4.2.3). Ten slotte verklaart Bavaria dat geen middelen werden overgedragen die aan de Staat zijn toe te rekenen (onderdeel 4.2.4).

4.2.1.   Gezamenlijke of afzonderlijke beoordeling van de betrokken overeenkomsten?

| (53) | Bavaria voert aan dat de betrokken overeenkomsten als een eenheid moeten worden beschouwd en dus niet los van elkaar kunnen worden beoordeeld. De verkoop en daarbij aansluitend het terugleasen van de gebouwen zijn twee onderling samenhangende delen van één transactie. Bavaria beklemtoont dat de transactie als pakket werd aangeboden en door Neuwoges ook als dusdanig werd gezien, zoals blijkt uit interne notulen die de besluitvorming binnen Neuwoges documenteren. |
| --- | --- |

(53)

Bavaria voert aan dat de betrokken overeenkomsten als een eenheid moeten worden beschouwd en dus niet los van elkaar kunnen worden beoordeeld. De verkoop en daarbij aansluitend het terugleasen van de gebouwen zijn twee onderling samenhangende delen van één transactie. Bavaria beklemtoont dat de transactie als pakket werd aangeboden en door Neuwoges ook als dusdanig werd gezien, zoals blijkt uit interne notulen die de besluitvorming binnen Neuwoges documenteren.

| (54) | Bijgevolg moet, zo nog steeds Bavaria, het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie op de transactie als geheel — en niet op iedere overeenkomst afzonderlijk — worden toegepast. |
| --- | --- |

(54)

Bijgevolg moet, zo nog steeds Bavaria, het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie op de transactie als geheel — en niet op iedere overeenkomst afzonderlijk — worden toegepast.

4.2.2.   De transactie leverde Bavaria geen voordeel op

| (55) | Volgens Bavaria is het eventuele bestaan van een voordeel reeds uitgesloten door het feit dat Neuwoges een biedprocedure (zij het van beperkte omvang) organiseerde, om de markt te peilen. Er is geen redenen om eraan te twijfelen dat Neuwoges het economisch meest voordelige aanbod heeft geselecteerd. |
| --- | --- |

(55)

Volgens Bavaria is het eventuele bestaan van een voordeel reeds uitgesloten door het feit dat Neuwoges een biedprocedure (zij het van beperkte omvang) organiseerde, om de markt te peilen. Er is geen redenen om eraan te twijfelen dat Neuwoges het economisch meest voordelige aanbod heeft geselecteerd.

| (56) | Om te kunnen bepalen of een marktdeelnemer in een markteconomie, ongeacht de biedprocedure, de transactie had aangegaan, moet de bijzondere positie van Neuwoges in aanmerking worden genomen. Neuwoges heeft kapitaal moeten opnemen en de woningen moeten saneren, om deze (tegen nog steeds voordelige huurprijzen) te privatiseren en de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz te kunnen krijgen. Bijgevolg had een in dezelfde situatie verkerende marktdeelnemer in een markteconomie, zo nog steeds Bavaria, de transactie aangegaan. |
| --- | --- |

(56)

Om te kunnen bepalen of een marktdeelnemer in een markteconomie, ongeacht de biedprocedure, de transactie had aangegaan, moet de bijzondere positie van Neuwoges in aanmerking worden genomen. Neuwoges heeft kapitaal moeten opnemen en de woningen moeten saneren, om deze (tegen nog steeds voordelige huurprijzen) te privatiseren en de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz te kunnen krijgen. Bijgevolg had een in dezelfde situatie verkerende marktdeelnemer in een markteconomie, zo nog steeds Bavaria, de transactie aangegaan.

| (57) | Wat betreft de bepalingen van de algemene beheerovereenkomst en de risico’s die samenhangen met een bij de verwachtingen achterblijvende vastgoedmarkt in Neubrandenbrug (zoals een leegstandspercentage dat boven de prognoses ligt enz.) betoogt Bavaria dat het risico dat de verlangde huurprijs en de bezettingsgraad niet kon worden gehaald, niet aan Neuwoges werd opgedrongen, maar eerder bij Neuwoges achterbleef. Neuwoges had ook de gevolgen van bij de verwachtingen achterblijvende marktontwikkelingen moeten dragen wanneer de transactie met Bavaria niet tot stand was gekomen. |
| --- | --- |

(57)

Wat betreft de bepalingen van de algemene beheerovereenkomst en de risico’s die samenhangen met een bij de verwachtingen achterblijvende vastgoedmarkt in Neubrandenbrug (zoals een leegstandspercentage dat boven de prognoses ligt enz.) betoogt Bavaria dat het risico dat de verlangde huurprijs en de bezettingsgraad niet kon worden gehaald, niet aan Neuwoges werd opgedrongen, maar eerder bij Neuwoges achterbleef. Neuwoges had ook de gevolgen van bij de verwachtingen achterblijvende marktontwikkelingen moeten dragen wanneer de transactie met Bavaria niet tot stand was gekomen.

| (58) | Wat betreft de individuele bepalingen in de algemene beheerovereenkomst voert Bavaria aan dat de voor de berekening van de leasetermijnen gehanteerde gemiddelde huurprijs per vierkante meter iets onder de waarden lag die volgens de huurprijsnorm (Mietspiegel) voor Neubrandenburg te verwachten vielen. Daarnaast verklaart Bavaria dat in dezelfde huurprijsnorm voor de periode na 1 januari 2000 werd gerekend met stijgende huurprijzen, zodat een huurverhoging met [...] % per jaar niet onrealistisch was. |
| --- | --- |

(58)

Wat betreft de individuele bepalingen in de algemene beheerovereenkomst voert Bavaria aan dat de voor de berekening van de leasetermijnen gehanteerde gemiddelde huurprijs per vierkante meter iets onder de waarden lag die volgens de huurprijsnorm (Mietspiegel) voor Neubrandenburg te verwachten vielen. Daarnaast verklaart Bavaria dat in dezelfde huurprijsnorm voor de periode na 1 januari 2000 werd gerekend met stijgende huurprijzen, zodat een huurverhoging met [...] % per jaar niet onrealistisch was.

| (59) | Ten aanzien van de erfpachtovereenkomst beklemtoont Bavaria dat de in 1997 en 2007 opgestelde taxatierapporten niet direct met de erfpachtovereenkomst te vergelijken vallen, omdat de rapporten een rechtstreekse verkoop betroffen, terwijl de erfpachtovereenkomst weliswaar een verkoop van gebouwen omvat, maar alleen een uitgifte van erfpachtrechten voor de percelen inhield. Omdat Neuwoges eigenaar bleef van de gronden, kon geen rekening worden gehouden met de in de taxatierapporten verkregen waarde van de gronden. De taxatierapporten zijn volgens Bavaria hoe dan ook niet verder van betekenis, omdat daarin alleen de theoretische waarde van de vastgoedobjecten — en niet de daadwerkelijk op de markt te behalen waarde — wordt bepaald. |
| --- | --- |

(59)

Ten aanzien van de erfpachtovereenkomst beklemtoont Bavaria dat de in 1997 en 2007 opgestelde taxatierapporten niet direct met de erfpachtovereenkomst te vergelijken vallen, omdat de rapporten een rechtstreekse verkoop betroffen, terwijl de erfpachtovereenkomst weliswaar een verkoop van gebouwen omvat, maar alleen een uitgifte van erfpachtrechten voor de percelen inhield. Omdat Neuwoges eigenaar bleef van de gronden, kon geen rekening worden gehouden met de in de taxatierapporten verkregen waarde van de gronden. De taxatierapporten zijn volgens Bavaria hoe dan ook niet verder van betekenis, omdat daarin alleen de theoretische waarde van de vastgoedobjecten — en niet de daadwerkelijk op de markt te behalen waarde — wordt bepaald.

| (60) | Bavaria voert voorts aan dat de op grond van de transactie verkregen verlichting van schulden uit het verleden mee in rekening moet worden genomen. Een van de doelstellingen van Neuwoges bij het afsluiten van de betrokken transactie was het namelijk om schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz te krijgen. |
| --- | --- |

(60)

Bavaria voert voorts aan dat de op grond van de transactie verkregen verlichting van schulden uit het verleden mee in rekening moet worden genomen. Een van de doelstellingen van Neuwoges bij het afsluiten van de betrokken transactie was het namelijk om schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz te krijgen.

| (61) | Afgezien van de precieze voorwaarden van de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst moeten, volgens Bavaria, ook de volgende voordelen die Neuwoges door het Globalpauschalvertrag heeft verkregen, mee in aanmerking worden genomen. Bavaria bevestigt dat Neuwoges erop aandrong om haar dochteronderneming BRG met de sanering van de woningen te belasten, wel wetende dat alle door BRG behaalde winst naar Neuwoges zou vloeien (die echter ook aansprakelijk zou zijn voor het dekken van eventuele verliezen). Tegen deze achtergrond zijn de verliezen uit de overeenkomst met BRG ten bedrage van [...] EUR als relevant voordeel voor Neuwoges te beschouwen. |
| --- | --- |

(61)

Afgezien van de precieze voorwaarden van de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst moeten, volgens Bavaria, ook de volgende voordelen die Neuwoges door het Globalpauschalvertrag heeft verkregen, mee in aanmerking worden genomen. Bavaria bevestigt dat Neuwoges erop aandrong om haar dochteronderneming BRG met de sanering van de woningen te belasten, wel wetende dat alle door BRG behaalde winst naar Neuwoges zou vloeien (die echter ook aansprakelijk zou zijn voor het dekken van eventuele verliezen). Tegen deze achtergrond zijn de verliezen uit de overeenkomst met BRG ten bedrage van [...] EUR als relevant voordeel voor Neuwoges te beschouwen.

| (62) | Wat ten slotte de algemene logica achter het sale-and-lease-backtransactiemodel betreft, voert Bavaria aan dat Neuwoges vanzelfsprekend de oorspronkelijke investering van Bavaria vermeerderd met rente moet terugbetalen. Bavaria verwijst naar de notulen met betrekking tot de interne besluitvorming bij Neuwoges, om aan te tonen dat Neuwoges zich terdege rekenschap gaf van het feit dat de oorspronkelijke investering door Bavaria met de leasetermijnen diende te worden afgeschreven. |
| --- | --- |

(62)

Wat ten slotte de algemene logica achter het sale-and-lease-backtransactiemodel betreft, voert Bavaria aan dat Neuwoges vanzelfsprekend de oorspronkelijke investering van Bavaria vermeerderd met rente moet terugbetalen. Bavaria verwijst naar de notulen met betrekking tot de interne besluitvorming bij Neuwoges, om aan te tonen dat Neuwoges zich terdege rekenschap gaf van het feit dat de oorspronkelijke investering door Bavaria met de leasetermijnen diende te worden afgeschreven.

4.2.3.   De alternatieven

| (63) | Ten aanzien van de door Neuwoges aangedragen alternatieven die volgens haar economisch voordeliger waren geweest, betoogt Bavaria dat deze alternatieven ofwel niet voorhanden waren of niet voordeliger waren geweest. Wat ten eerste de beweerde optie van de rechtstreekse verkoop aan huurders betreft, acht Bavaria het hoogst onwaarschijnlijk dat Neuwoges niet-gesaneerde woningen had kunnen verkopen, maar tegelijk niet over de middelen beschikte om de vereiste sanering te financieren. In de tweede plaats voert Bavaria ten aanzien van de met een krediet gefinancierde sanering aan dat Neuwoges daarbij dezelfde risico’s en kosten had moeten dragen als bij de transactie met Bavaria. Bovendien was een rechtstreekse verkoop aan de huurders of aan een commerciële partij niet aantrekkelijk geweest, omdat Neuwoges een aanzienlijk percentage van de hogere prijs aan het Erblastentilgungsfonds had moeten afdragen. |
| --- | --- |

(63)

Ten aanzien van de door Neuwoges aangedragen alternatieven die volgens haar economisch voordeliger waren geweest, betoogt Bavaria dat deze alternatieven ofwel niet voorhanden waren of niet voordeliger waren geweest. Wat ten eerste de beweerde optie van de rechtstreekse verkoop aan huurders betreft, acht Bavaria het hoogst onwaarschijnlijk dat Neuwoges niet-gesaneerde woningen had kunnen verkopen, maar tegelijk niet over de middelen beschikte om de vereiste sanering te financieren. In de tweede plaats voert Bavaria ten aanzien van de met een krediet gefinancierde sanering aan dat Neuwoges daarbij dezelfde risico’s en kosten had moeten dragen als bij de transactie met Bavaria. Bovendien was een rechtstreekse verkoop aan de huurders of aan een commerciële partij niet aantrekkelijk geweest, omdat Neuwoges een aanzienlijk percentage van de hogere prijs aan het Erblastentilgungsfonds had moeten afdragen.

4.2.4.   Staatsmiddelen en toerekenbaarheid aan de Staat

| (64) | Ten slotte betoogt Bavaria dat met de transactie geen staatsmiddelen gemoeid zijn en dat deze niet aan de Staat valt toe te rekenen. Neuwoges is een normale privaatrechtelijke onderneming, die direct noch indirect staatsmiddelen ontvangt. De algemene zeggenschap door de Aufsichtsrat die in meerderheid uit vertegenwoordigers van de gemeente bestaat, is op zich niet voldoende om de transactie aan de Staat toe te rekenen. Het argument van Neuwoges als zou de gemeente Neubrandenburg Neuwoges om politieke redenen hebben gedwongen om de transactie aan te gaan, is niet plausibel. |
| --- | --- |

(64)

Ten slotte betoogt Bavaria dat met de transactie geen staatsmiddelen gemoeid zijn en dat deze niet aan de Staat valt toe te rekenen. Neuwoges is een normale privaatrechtelijke onderneming, die direct noch indirect staatsmiddelen ontvangt. De algemene zeggenschap door de Aufsichtsrat die in meerderheid uit vertegenwoordigers van de gemeente bestaat, is op zich niet voldoende om de transactie aan de Staat toe te rekenen. Het argument van Neuwoges als zou de gemeente Neubrandenburg Neuwoges om politieke redenen hebben gedwongen om de transactie aan te gaan, is niet plausibel.

4.3.   DE GEMEENTE NEUBRANDENBURG

| (65) | De gemeente Neubrandenburg, die aandeelhouder van Neuwoges is, betoogt dat de betrokken overeenkomsten staatssteun behelzen. De gemeente sluit zich aan bij de door Neuwoges aangedragen argumenten en neemt zelf stelling bij een reeks punten. |
| --- | --- |

(65)

De gemeente Neubrandenburg, die aandeelhouder van Neuwoges is, betoogt dat de betrokken overeenkomsten staatssteun behelzen. De gemeente sluit zich aan bij de door Neuwoges aangedragen argumenten en neemt zelf stelling bij een reeks punten.

4.3.1.   Voordeel

| (66) | In de eerste plaats is de gemeente Neubrandenburg van mening dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst afzonderlijk dienen te worden beoordeeld, omdat de contractspartijen deze zowel juridisch als economisch zorgvuldig gescheiden hadden gehouden. In de tweede plaats verwijst de gemeente Neubrandenburg naar de door Neuwoges aangedragen argumenten ten aanzien van de verwachte bevolkingskrimp, waarmee een marktdeelnemer in een markteconomie rekening had gehouden. De gemeente Neubrandenburg beklemtoont voorts dat hoge leegstandspercentages voor een marktdeelnemer in een markteconomie duidelijk te voorzien waren geweest. In de derde plaats is de gemeente Neubrandenburg van mening dat de sanering die Bavaria heeft laten uitvoeren, zo eenvoudig was dat geen hoge bezettingsgraad en forse huurverhogingen te verwachten vielen. |
| --- | --- |

(66)

In de eerste plaats is de gemeente Neubrandenburg van mening dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst afzonderlijk dienen te worden beoordeeld, omdat de contractspartijen deze zowel juridisch als economisch zorgvuldig gescheiden hadden gehouden. In de tweede plaats verwijst de gemeente Neubrandenburg naar de door Neuwoges aangedragen argumenten ten aanzien van de verwachte bevolkingskrimp, waarmee een marktdeelnemer in een markteconomie rekening had gehouden. De gemeente Neubrandenburg beklemtoont voorts dat hoge leegstandspercentages voor een marktdeelnemer in een markteconomie duidelijk te voorzien waren geweest. In de derde plaats is de gemeente Neubrandenburg van mening dat de sanering die Bavaria heeft laten uitvoeren, zo eenvoudig was dat geen hoge bezettingsgraad en forse huurverhogingen te verwachten vielen.

| (67) | Daarnaast wijst de gemeente Neubrandenburg verdere argumenten van Bavaria af. Met name stelt de gemeente Neubrandenburg zich op het standpunt dat de biedprocedure niet als indicatie mag worden gezien voor het feit dat het aanbod van Bavaria het op de markt meest voordelige beschikbare aanbod was. Een marktdeelnemer in een markteconomie had het aanbod van Bavaria in geen geval geaccepteerd, zelfs wanneer het daadwerkelijk het meeste voordelige bod op de markt was geweest. Wat eventuele alternatieven betreft, herhaalt de gemeente Neubrandenburg in wezen de argumenten van Neuwoges. Ten aanzien van de taxatierapporten en het argument van Bavaria dat de verkregen prijzen niet hadden kunnen worden gehaald, verklaart de gemeente Neubrandenburg dat het taxatierapport als parameter voor de marktprijs in de relevante periode moet worden gehanteerd, omdat niet meer valt vast te stellen welke prijs Neuwoges in 1998 daadwerkelijk op de markt had kunnen behalen. |
| --- | --- |

(67)

Daarnaast wijst de gemeente Neubrandenburg verdere argumenten van Bavaria af. Met name stelt de gemeente Neubrandenburg zich op het standpunt dat de biedprocedure niet als indicatie mag worden gezien voor het feit dat het aanbod van Bavaria het op de markt meest voordelige beschikbare aanbod was. Een marktdeelnemer in een markteconomie had het aanbod van Bavaria in geen geval geaccepteerd, zelfs wanneer het daadwerkelijk het meeste voordelige bod op de markt was geweest. Wat eventuele alternatieven betreft, herhaalt de gemeente Neubrandenburg in wezen de argumenten van Neuwoges. Ten aanzien van de taxatierapporten en het argument van Bavaria dat de verkregen prijzen niet hadden kunnen worden gehaald, verklaart de gemeente Neubrandenburg dat het taxatierapport als parameter voor de marktprijs in de relevante periode moet worden gehanteerd, omdat niet meer valt vast te stellen welke prijs Neuwoges in 1998 daadwerkelijk op de markt had kunnen behalen.

4.3.2.   Staatsmiddelen en toerekenbaarheid aan de Staat

| (68) | De gemeente Neubrandenburg is van mening dat de juridische transactie haar valt toe te rekenen, omdat zij een afdoende mate van zeggenschap over Neuwoges in het algemeen en over de sale-and-lease-backtransactie in het bijzonder heeft uitgeoefend. |
| --- | --- |

(68)

De gemeente Neubrandenburg is van mening dat de juridische transactie haar valt toe te rekenen, omdat zij een afdoende mate van zeggenschap over Neuwoges in het algemeen en over de sale-and-lease-backtransactie in het bijzonder heeft uitgeoefend.

| (69) | Als enige aandeelhouder had de gemeente, naar eigen zeggen, de volledige zeggenschap over Neuwoges. Het management van Neuwoges was dus gebonden door de instructies van de gemeente. Bovendien waren acht van de tien leden van de Aufsichtsrat van Neuwoges vertegenwoordigers van de gemeente, zodat deze nog over een ander zeggenschapsmechanisme beschikte. De gemeente Neubrandenburg was volgens het Kommunalrecht (gemeentewet) verplicht om te verzekeren dat zij passende invloed op Neuwoges zou kunnen uitoefenen. |
| --- | --- |

(69)

Als enige aandeelhouder had de gemeente, naar eigen zeggen, de volledige zeggenschap over Neuwoges. Het management van Neuwoges was dus gebonden door de instructies van de gemeente. Bovendien waren acht van de tien leden van de Aufsichtsrat van Neuwoges vertegenwoordigers van de gemeente, zodat deze nog over een ander zeggenschapsmechanisme beschikte. De gemeente Neubrandenburg was volgens het Kommunalrecht (gemeentewet) verplicht om te verzekeren dat zij passende invloed op Neuwoges zou kunnen uitoefenen.

| (70) | Wat de betrokken transactie betreft, verklaart de gemeente Neubrandenburg dat zij niet alleen de mogelijkheid had om zeggenschap uit te oefenen, maar dat zij bij deze transactie van die mogelijkheid ook daadwerkelijk heeft gebruikgemaakt. De gemeente Neubrandenburg is van mening dat onder meer uit de notulen van de Aufsichtsrat de enge banden van de vertegenwoordigers van de gemeente blijken en dat een besluit van de Aufsichtsrat vereist was voordat de transactie kon worden afgesloten. Wat betreft de voorwaarden van de transactie voert de gemeente Neubrandenburg aan dat de gemeente ervoor zorgde de gemeentelijke politieke belangen veilig te stellen. |
| --- | --- |

(70)

Wat de betrokken transactie betreft, verklaart de gemeente Neubrandenburg dat zij niet alleen de mogelijkheid had om zeggenschap uit te oefenen, maar dat zij bij deze transactie van die mogelijkheid ook daadwerkelijk heeft gebruikgemaakt. De gemeente Neubrandenburg is van mening dat onder meer uit de notulen van de Aufsichtsrat de enge banden van de vertegenwoordigers van de gemeente blijken en dat een besluit van de Aufsichtsrat vereist was voordat de transactie kon worden afgesloten. Wat betreft de voorwaarden van de transactie voert de gemeente Neubrandenburg aan dat de gemeente ervoor zorgde de gemeentelijke politieke belangen veilig te stellen.

| (71) | Concluderend merkt de gemeente Neubrandenburg op dat de zeggenschap van de gemeente over de sale-and-lease-backtransactie en haar aansprakelijkheid daarvoor door de feiten worden gestaafd, zodat de transactie haar valt toe te rekenen. |
| --- | --- |

(71)

Concluderend merkt de gemeente Neubrandenburg op dat de zeggenschap van de gemeente over de sale-and-lease-backtransactie en haar aansprakelijkheid daarvoor door de feiten worden gestaafd, zodat de transactie haar valt toe te rekenen.

4.4.   DE DEELSTAAT BERLIJN

| (72) | De deelstaat Berlijn, die enge banden met Bavaria heeft (19), betoogt dat de betrokken overeenkomsten geen staatssteunelementen bevatten omdat Bavaria geen voordeel werd verschaft. |
| --- | --- |

(72)

De deelstaat Berlijn, die enge banden met Bavaria heeft (19), betoogt dat de betrokken overeenkomsten geen staatssteunelementen bevatten omdat Bavaria geen voordeel werd verschaft.

4.4.1.   Voordeel

| (73) | In de eerste plaats voert de deelstaat Berlijn aan dat de betrokken overeenkomsten als één transactie moeten worden beschouwd, omdat zij elkaar aanvullende onderdelen van een sale-and-lease-backtransactie zijn. Neuwoges heeft deze overeenkomsten ook als dusdanig behandeld. |
| --- | --- |

(73)

In de eerste plaats voert de deelstaat Berlijn aan dat de betrokken overeenkomsten als één transactie moeten worden beschouwd, omdat zij elkaar aanvullende onderdelen van een sale-and-lease-backtransactie zijn. Neuwoges heeft deze overeenkomsten ook als dusdanig behandeld.

| (74) | Ten aanzien van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie wijst de deelstaat Berlijn erop dat Bavaria, gezien de economische positie van Neuwoges in de relevante periode (1997/1998) en de aard van de beoogde transactie (privatisering in overeenstemming met de voorwaarden voor schuldverlichting van het Altschuldenhilfegesetz, sanering van haar woningbestand, behoud van de beheersactiviteiten voor haar vastgoedobjecten, instandhouding van sociale huurprijzen), een evenwichtige oplossing had geboden. |
| --- | --- |

(74)

Ten aanzien van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie wijst de deelstaat Berlijn erop dat Bavaria, gezien de economische positie van Neuwoges in de relevante periode (1997/1998) en de aard van de beoogde transactie (privatisering in overeenstemming met de voorwaarden voor schuldverlichting van het Altschuldenhilfegesetz, sanering van haar woningbestand, behoud van de beheersactiviteiten voor haar vastgoedobjecten, instandhouding van sociale huurprijzen), een evenwichtige oplossing had geboden.

| (75) | Wat meer bepaald de erfpachtovereenkomst betreft, voert de deelstaat Berlijn in de eerste plaats aan dat de biedprocedure van Neuwoges aantoont dat Neuwoges het aanbod van Bavaria als het meest voordelige financieringsaanbod beschouwde dat op de betreffende tijdstip (1997/1998) op de markt beschikbaar was. In de tweede plaats betoogt de deelstaat Berlijn dat de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz mee in rekening moet worden genomen, omdat het vervullen van de uit die wet voortvloeiende privatiseringsverplichtingen een belangrijke motivatie voor Neuwoges was. In de derde plaats beklemtoont de deelstaat Berlijn dat de verkoop tegen een relatief lage prijs (door de keuze voor een verkoop waaraan saneringsverplichtingen waren gekoppeld — in plaats van een verkoop na afronding van zelf uitgevoerde saneringswerkzaamheden) in het economische belang van Neuwoges was, omdat een lagere prijs betekende dat minder geld naar het Erblastentilgungsfonds zou wegvloeien. |
| --- | --- |

(75)

Wat meer bepaald de erfpachtovereenkomst betreft, voert de deelstaat Berlijn in de eerste plaats aan dat de biedprocedure van Neuwoges aantoont dat Neuwoges het aanbod van Bavaria als het meest voordelige financieringsaanbod beschouwde dat op de betreffende tijdstip (1997/1998) op de markt beschikbaar was. In de tweede plaats betoogt de deelstaat Berlijn dat de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz mee in rekening moet worden genomen, omdat het vervullen van de uit die wet voortvloeiende privatiseringsverplichtingen een belangrijke motivatie voor Neuwoges was. In de derde plaats beklemtoont de deelstaat Berlijn dat de verkoop tegen een relatief lage prijs (door de keuze voor een verkoop waaraan saneringsverplichtingen waren gekoppeld — in plaats van een verkoop na afronding van zelf uitgevoerde saneringswerkzaamheden) in het economische belang van Neuwoges was, omdat een lagere prijs betekende dat minder geld naar het Erblastentilgungsfonds zou wegvloeien.

| (76) | Wat betreft de algemene beheerovereenkomst voert de deelstaat Berlijn in de eerste plaats aan dat de modelovereenkomsten laten zien dat de looptijd van de overeenkomst noch de indexering van de leasetermijnen met [...] % per jaar ongebruikelijk waren. In de tweede plaats was de indexering, gelet op het gemiddelde inflatiepercentage dat voor het toenmalige tijdstip (1997/1998) kon worden berekend, gerechtvaardigd. Ten derde lag de huurprijs per vierkante meter binnen de bandbreedte van de huurprijsnorm voor Neubrandenburg. |
| --- | --- |

(76)

Wat betreft de algemene beheerovereenkomst voert de deelstaat Berlijn in de eerste plaats aan dat de modelovereenkomsten laten zien dat de looptijd van de overeenkomst noch de indexering van de leasetermijnen met [...] % per jaar ongebruikelijk waren. In de tweede plaats was de indexering, gelet op het gemiddelde inflatiepercentage dat voor het toenmalige tijdstip (1997/1998) kon worden berekend, gerechtvaardigd. Ten derde lag de huurprijs per vierkante meter binnen de bandbreedte van de huurprijsnorm voor Neubrandenburg.

4.4.2.   Staatsmiddelen en toerekenbaarheid aan de Staat

| (77) | Evenals Bavaria betoogt de deelstaat Berlijn dat de gemeente Neubrandenburg geen middelen aan Neuwoges beschikbaar heeft gesteld. Het is eerder zo dat Neuwoges alleen de beschikking had over de zelf gegenereerde inkomsten, waarover de gemeentelijke overheid geen rechtstreekse zeggenschap had. |
| --- | --- |

(77)

Evenals Bavaria betoogt de deelstaat Berlijn dat de gemeente Neubrandenburg geen middelen aan Neuwoges beschikbaar heeft gesteld. Het is eerder zo dat Neuwoges alleen de beschikking had over de zelf gegenereerde inkomsten, waarover de gemeentelijke overheid geen rechtstreekse zeggenschap had.

| (78) | Wat de toerekenbaarheid betreft, acht de deelstaat Berlijn het weinig plausibel dat de gemeente Neubrandenburg had besloten om een vastgoedfonds uit Berlijn — ten koste van haar eigen lokale woningbouwonderneming — steun te verlenen. Voorts zijn er onvoldoende aanwijzingen dat de gemeente Neubrandenburg zich het afsluiten van de overeenkomsten wilde laten toerekenen. |
| --- | --- |

(78)

Wat de toerekenbaarheid betreft, acht de deelstaat Berlijn het weinig plausibel dat de gemeente Neubrandenburg had besloten om een vastgoedfonds uit Berlijn — ten koste van haar eigen lokale woningbouwonderneming — steun te verlenen. Voorts zijn er onvoldoende aanwijzingen dat de gemeente Neubrandenburg zich het afsluiten van de overeenkomsten wilde laten toerekenen.

5.   REDENEN VOOR HET INLEIDEN VAN DE FORMELE ONDERZOEKSPROCEDURE

| (79) | In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure had de Commissie een voorlopig standpunt geformuleerd ten aanzien van een reeks kwesties en had zij belanghebbenden opgeroepen om met name over drie kwesties informatie te verschaffen. |
| --- | --- |

(79)

In haar besluit tot inleiding van de formele onderzoeksprocedure had de Commissie een voorlopig standpunt geformuleerd ten aanzien van een reeks kwesties en had zij belanghebbenden opgeroepen om met name over drie kwesties informatie te verschaffen.

| (80) | In de eerste plaats was de Commissie het voorlopig ermee eens dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst als een eenheid — en niet los van elkaar — moesten worden beschouwd, omdat beide overeenkomsten onderdeel zijn van een vastgoedlease in de sale-and-lease-backvariant (20). Bijgevolg was de beoordeling van een eventueel economisch voordeel gebaseerd op de analyse van de opbrengsten die Neuwoges in 1998 uit het gezamenlijk afsluiten van de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst mocht verwachten (21). |
| --- | --- |

(80)

In de eerste plaats was de Commissie het voorlopig ermee eens dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst als een eenheid — en niet los van elkaar — moesten worden beschouwd, omdat beide overeenkomsten onderdeel zijn van een vastgoedlease in de sale-and-lease-backvariant (20). Bijgevolg was de beoordeling van een eventueel economisch voordeel gebaseerd op de analyse van de opbrengsten die Neuwoges in 1998 uit het gezamenlijk afsluiten van de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst mocht verwachten (21).

| (81) | Ten aanzien van de erfpachtovereenkomst stelde de Commissie met name twee vragen:






  — | in de eerste plaats moest er duidelijkheid komen of de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz mee in de beschouwing moest worden betrokken (22); |
| --- | --- | --- |

(81)

Ten aanzien van de erfpachtovereenkomst stelde de Commissie met name twee vragen:

—

in de eerste plaats moest er duidelijkheid komen of de schuldverlichting op grond van het Altschuldenhilfegesetz mee in de beschouwing moest worden betrokken (22);

| — | in de tweede plaats wilde de Commissie verdere informatie krijgen over de verschillen tussen de taxatierapporten van 1997 en 2007, omdat zonder verdere preciseringen niet viel vast te stellen welke van deze taxatierapporten dan wel de daadwerkelijke marktwaarde van de eigendom van de gronden in 1997/1998 weerspiegelde (23). |
| --- | --- |

—

in de tweede plaats wilde de Commissie verdere informatie krijgen over de verschillen tussen de taxatierapporten van 1997 en 2007, omdat zonder verdere preciseringen niet viel vast te stellen welke van deze taxatierapporten dan wel de daadwerkelijke marktwaarde van de eigendom van de gronden in 1997/1998 weerspiegelde (23).

| (82) | Wat de algemene beheerovereenkomst betreft, merkte de Commissie in de eerste plaats op dat uit de modelovereenkomsten bleek dat de tussen Neuwoges en Bavaria overeengekomen voorwaarden toentertijd (in 1997/1998) op de markt niet ongebruikelijk waren (24). In de tweede plaats betoogde de Commissie dat uit de door Neuwoges georganiseerde beperkte biedprocedure bleek dat Neuwoges de mogelijkheid had om zich op de markt te informeren en een economisch rationeel besluit te treffen (25). In de derde plaats tekende de Commissie aan dat de voor 2008 contractueel overeengekomen huurprijzen daadwerkelijk overeenkwamen met de gemiddelde huurprijzen in de betrokken wijk of iets daaronder lagen (26). |
| --- | --- |

(82)

Wat de algemene beheerovereenkomst betreft, merkte de Commissie in de eerste plaats op dat uit de modelovereenkomsten bleek dat de tussen Neuwoges en Bavaria overeengekomen voorwaarden toentertijd (in 1997/1998) op de markt niet ongebruikelijk waren (24). In de tweede plaats betoogde de Commissie dat uit de door Neuwoges georganiseerde beperkte biedprocedure bleek dat Neuwoges de mogelijkheid had om zich op de markt te informeren en een economisch rationeel besluit te treffen (25). In de derde plaats tekende de Commissie aan dat de voor 2008 contractueel overeengekomen huurprijzen daadwerkelijk overeenkwamen met de gemiddelde huurprijzen in de betrokken wijk of iets daaronder lagen (26).

| (83) | Ondanks dat al deze factoren op de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst wezen, verzocht de Commissie toch om meer informatie over de verwachtingen van marktpartijen op de vastgoedmarkt in 1998, om de betreffende argumenten diepgaander te kunnen onderzoeken (27). |
| --- | --- |

(83)

Ondanks dat al deze factoren op de marktconformiteit van de algemene beheerovereenkomst wezen, verzocht de Commissie toch om meer informatie over de verwachtingen van marktpartijen op de vastgoedmarkt in 1998, om de betreffende argumenten diepgaander te kunnen onderzoeken (27).

| (84) | Ten slotte onderzocht de Commissie de door Neuwoges gepresenteerde kasstroomanalyse, waarbij zij uiteindelijk tot de conclusie kwam dat deze analyse op grond van methodologische gebreken niet het bewijs leverde voor een economisch voordeel voor Bavaria (28). |
| --- | --- |

(84)

Ten slotte onderzocht de Commissie de door Neuwoges gepresenteerde kasstroomanalyse, waarbij zij uiteindelijk tot de conclusie kwam dat deze analyse op grond van methodologische gebreken niet het bewijs leverde voor een economisch voordeel voor Bavaria (28).

| (85) | De Commissie kwam dan ook tot de conclusie dat zij, op grond van de beschikbare informatie, een economisch voordeel voor Bavaria niet kon aantonen (29). Zij gaf echter aan dat zij voornemens was de argumenten van marktpartijen diepgaander te analyseren en verzocht alle belanghebbenden om bijkomende dienstige inlichtingen (30). |
| --- | --- |

(85)

De Commissie kwam dan ook tot de conclusie dat zij, op grond van de beschikbare informatie, een economisch voordeel voor Bavaria niet kon aantonen (29). Zij gaf echter aan dat zij voornemens was de argumenten van marktpartijen diepgaander te analyseren en verzocht alle belanghebbenden om bijkomende dienstige inlichtingen (30).

6.   NATIONALE JURIDISCHE PROCEDURES

| (86) | Op 28 november 2008 wees het Landgericht Rostock in eerste aanleg zijn arrest in de zaak-Bavaria/Neuwoges. Bavaria had een zaak aangespannen omdat Neuwoges vanaf oktober 2006 de betaling van de in de algemene beheerovereenkomst overeengekomen maandelijkse leasetermijnen had geweigerd met het argument dat de overeenkomst nietig was omdat deze onrechtmatige staatssteun inhield. |
| --- | --- |

(86)

Op 28 november 2008 wees het Landgericht Rostock in eerste aanleg zijn arrest in de zaak-Bavaria/Neuwoges. Bavaria had een zaak aangespannen omdat Neuwoges vanaf oktober 2006 de betaling van de in de algemene beheerovereenkomst overeengekomen maandelijkse leasetermijnen had geweigerd met het argument dat de overeenkomst nietig was omdat deze onrechtmatige staatssteun inhield.

| (87) | In zijn arrest merkte het Landgericht Rostock in de eerste plaats op dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst als eenheid — en niet afzonderlijk — moeten worden beschouwd, omdat beide overeenkomsten onderdeel zijn van dezelfde sale-and-lease-backtransactie (31). |
| --- | --- |

(87)

In zijn arrest merkte het Landgericht Rostock in de eerste plaats op dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst als eenheid — en niet afzonderlijk — moeten worden beschouwd, omdat beide overeenkomsten onderdeel zijn van dezelfde sale-and-lease-backtransactie (31).

| (88) | Wat de erfpachtovereenkomst betreft, ging het Landgericht Rostock in de eerste plaats na wat voor de eerste dertig jaar van de erfpachtovereenkomst de jaarlijkse erfpachtcanon was; deze bedroeg [...] % per jaar. Het Landgericht Rostock was van oordeel dat het daarbij niet om een ongewoon lage vergoeding ging, omdat Neuwoges de erfpachtcanon voor de eerste dertig jaar vooruit had ontvangen en deze winstgevend kon beleggen, hetgeen bij een betaling per jaar niet het geval was geweest (32). |
| --- | --- |

(88)

Wat de erfpachtovereenkomst betreft, ging het Landgericht Rostock in de eerste plaats na wat voor de eerste dertig jaar van de erfpachtovereenkomst de jaarlijkse erfpachtcanon was; deze bedroeg [...] % per jaar. Het Landgericht Rostock was van oordeel dat het daarbij niet om een ongewoon lage vergoeding ging, omdat Neuwoges de erfpachtcanon voor de eerste dertig jaar vooruit had ontvangen en deze winstgevend kon beleggen, hetgeen bij een betaling per jaar niet het geval was geweest (32).

| (89) | Voorts merkte het Landgericht Rostock op dat het feit dat Neuwoges op grond van de sale-and-lease-backtransactie van verplichtingen uit het verleden was bevrijd, volledig moest worden meegewogen, omdat door deze transactie de voorwaarden waren gecreëerd waardoor de onderneming van haar verplichtingen uit het verleden werd bevrijd (33). Wanneer het bedrag van de verplichtingen uit het verleden waarvan Neuwoges werd bevrijd, wordt opgeteld bij de koopprijs van de gebouwen, dan ligt het aldus verkregen bedrag slechts 16 % onder de in het taxatierapport van 2007 vermelde waarde van de gebouwen en is deze dus niet onevenredig aan de waarde van de gebouwen (34). Ten slotte merkte het Landgericht Rostock op dat Neuwoges belang had gehad bij een lage koopprijs, omdat door de lagere koopprijs het totale investeringsvolume van Bavaria en de overeenkomstige leasetermijn was verminderd (35). Bovendien merkte het Landgericht Rostock op dat een lagere koopprijs ook gunstig was geweest omdat de betalingsverplichtingen tegenover het Erblastentilgungsfonds van de verkoopopbrengsten afhingen (36). |
| --- | --- |

(89)

Voorts merkte het Landgericht Rostock op dat het feit dat Neuwoges op grond van de sale-and-lease-backtransactie van verplichtingen uit het verleden was bevrijd, volledig moest worden meegewogen, omdat door deze transactie de voorwaarden waren gecreëerd waardoor de onderneming van haar verplichtingen uit het verleden werd bevrijd (33). Wanneer het bedrag van de verplichtingen uit het verleden waarvan Neuwoges werd bevrijd, wordt opgeteld bij de koopprijs van de gebouwen, dan ligt het aldus verkregen bedrag slechts 16 % onder de in het taxatierapport van 2007 vermelde waarde van de gebouwen en is deze dus niet onevenredig aan de waarde van de gebouwen (34). Ten slotte merkte het Landgericht Rostock op dat Neuwoges belang had gehad bij een lage koopprijs, omdat door de lagere koopprijs het totale investeringsvolume van Bavaria en de overeenkomstige leasetermijn was verminderd (35). Bovendien merkte het Landgericht Rostock op dat een lagere koopprijs ook gunstig was geweest omdat de betalingsverplichtingen tegenover het Erblastentilgungsfonds van de verkoopopbrengsten afhingen (36).

| (90) | Wat de algemene beheerovereenkomst betreft, was het Landgericht Rostock in de eerste plaats van mening dat bij vastgoedleasingtransacties een looptijd van 30 jaar niet ongebruikelijk is (37). In de tweede plaats stelde de rechtbank zich op het standpunt dat de contractueel overeengekomen leasetermijn van aanvankelijk [...] EUR/m2 niet in wanverhouding stond tot de gemiddelde huurprijzen voor vergelijkbare gebouwen in de betrokken periode (1997/1998) (38). Voorts kwam de rechtbank tot de conclusie dat de jaarlijkse verhoging van de leasetermijnen met [...] %, gelet op de inflatie in de periode 1970-1998 (d.w.z. gemiddeld 3,52 % per jaar), gerechtvaardigd was (39). Voorts wees het Landgericht Rostock erop dat de reële huurprijsontwikkeling in de betrokken wijken in de eerste tien jaar van de looptijd van de overeenkomsten ongeveer met de contractueel overeengekomen huurverhoging overeenstemde. In de derde plaats voerde het Landgericht Rostock aan dat de beheer- en onderhoudskosten volgens de geldende rechtsvoorschriften waren berekend en geen voordeel voor Bavaria indiceerden (40). |
| --- | --- |

(90)

Wat de algemene beheerovereenkomst betreft, was het Landgericht Rostock in de eerste plaats van mening dat bij vastgoedleasingtransacties een looptijd van 30 jaar niet ongebruikelijk is (37). In de tweede plaats stelde de rechtbank zich op het standpunt dat de contractueel overeengekomen leasetermijn van aanvankelijk [...] EUR/m2 niet in wanverhouding stond tot de gemiddelde huurprijzen voor vergelijkbare gebouwen in de betrokken periode (1997/1998) (38). Voorts kwam de rechtbank tot de conclusie dat de jaarlijkse verhoging van de leasetermijnen met [...] %, gelet op de inflatie in de periode 1970-1998 (d.w.z. gemiddeld 3,52 % per jaar), gerechtvaardigd was (39). Voorts wees het Landgericht Rostock erop dat de reële huurprijsontwikkeling in de betrokken wijken in de eerste tien jaar van de looptijd van de overeenkomsten ongeveer met de contractueel overeengekomen huurverhoging overeenstemde. In de derde plaats voerde het Landgericht Rostock aan dat de beheer- en onderhoudskosten volgens de geldende rechtsvoorschriften waren berekend en geen voordeel voor Bavaria indiceerden (40).

| (91) | Ten aanzien van het risico op huurverlies van [...] % was het Landgericht Rostock van mening dat de leasingnemer bij iedere leasingtransactie het risico moet dragen, of hij de hem ter beschikking gestelde zaak wel kan gebruiken zoals voorzien was (41). Het Landgericht Rostock onderbouwde deze conclusie met het argument dat kredietinstellingen niet de verantwoordelijkheid zouden opnemen dat het gefinancierde vastgoedobject kan worden gebruikt zoals was gepland. |
| --- | --- |

(91)

Ten aanzien van het risico op huurverlies van [...] % was het Landgericht Rostock van mening dat de leasingnemer bij iedere leasingtransactie het risico moet dragen, of hij de hem ter beschikking gestelde zaak wel kan gebruiken zoals voorzien was (41). Het Landgericht Rostock onderbouwde deze conclusie met het argument dat kredietinstellingen niet de verantwoordelijkheid zouden opnemen dat het gefinancierde vastgoedobject kan worden gebruikt zoals was gepland.

| (92) | Het Landgericht Rostock vergeleek ten slotte het gemiddelde, uit de sale-and-lease-backtransactie resulterende leasetarief met de rentepercentages van standaardkredieten. Aangezien het gemiddelde jaarlijkse leasetarief [...] % per jaar bedroeg, was dit, zo nog steeds het Landgericht Rostock, niet buiten verhouding ten opzichte van de te voorziene renteontwikkeling voor hypotheken, omdat de hypotheekrente tot 10 % per jaar kon bedragen (42). |
| --- | --- |

(92)

Het Landgericht Rostock vergeleek ten slotte het gemiddelde, uit de sale-and-lease-backtransactie resulterende leasetarief met de rentepercentages van standaardkredieten. Aangezien het gemiddelde jaarlijkse leasetarief [...] % per jaar bedroeg, was dit, zo nog steeds het Landgericht Rostock, niet buiten verhouding ten opzichte van de te voorziene renteontwikkeling voor hypotheken, omdat de hypotheekrente tot 10 % per jaar kon bedragen (42).

| (93) | Concluderend merkte het Landgericht Rostock op dat Bavaria geen voordeel verleend kreeg, omdat ook een marktdeelnemer in een markteconomie de betrokken overeenkomsten had afgesloten (43). |
| --- | --- |

(93)

Concluderend merkte het Landgericht Rostock op dat Bavaria geen voordeel verleend kreeg, omdat ook een marktdeelnemer in een markteconomie de betrokken overeenkomsten had afgesloten (43).

| (94) | Neuwoges stelde tegen dit vonnis hoger beroep in. De procedure voor het Oberlandesgericht Rostock is nog hangende. |
| --- | --- |

(94)

Neuwoges stelde tegen dit vonnis hoger beroep in. De procedure voor het Oberlandesgericht Rostock is nog hangende.

| (95) | Daarnaast leidde Bavaria een procedure in bij het Verwaltungsgericht Greifswald, om langs gerechtelijke weg inzage te krijgen in alle documenten van Neuwoges of de gemeente Neubrandenburg met betrekking tot deze overeenkomsten. Bavaria verklaarde voordien geprobeerd te hebben dit soort inzage te krijgen door zich te beroepen op wet openbaarheid van bestuur (Informationsfreiheitsgesetz); dit verzoek werd echter door de gemeente Neubrandenburg afgewezen met het argument dat Bavaria in het kader van de procedure voor het Landgericht Rostock en het Oberlandesgericht Rostock en voor de Europese Commissie reeds tot alle relevante documenten toegang had gekregen (44). Ook de procedure voor het Verwaltungsgericht Greifswald is nog hangende. |
| --- | --- |

(95)

Daarnaast leidde Bavaria een procedure in bij het Verwaltungsgericht Greifswald, om langs gerechtelijke weg inzage te krijgen in alle documenten van Neuwoges of de gemeente Neubrandenburg met betrekking tot deze overeenkomsten. Bavaria verklaarde voordien geprobeerd te hebben dit soort inzage te krijgen door zich te beroepen op wet openbaarheid van bestuur (Informationsfreiheitsgesetz); dit verzoek werd echter door de gemeente Neubrandenburg afgewezen met het argument dat Bavaria in het kader van de procedure voor het Landgericht Rostock en het Oberlandesgericht Rostock en voor de Europese Commissie reeds tot alle relevante documenten toegang had gekregen (44). Ook de procedure voor het Verwaltungsgericht Greifswald is nog hangende.

7.   BEOORDELING VAN DE MAATREGEL

7.1.   DE VRAAG OF ER SPRAKE IS VAN STEUN IN DE ZIN VAN ARTIKEL 107, LID 1, VWEU

| (96) | Overeenkomstig artikel 107, lid 1, VWEU „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”. Dit betekent dat een maatregel staatssteun is wanneer elk van de vier volgende voorwaarden zijn vervuld:






  a) | met de maatregel krijgt een onderneming een selectief economisch voordeel verleend; |
| --- | --- | --- |

(96)

Overeenkomstig artikel 107, lid 1, VWEU „zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt”. Dit betekent dat een maatregel staatssteun is wanneer elk van de vier volgende voorwaarden zijn vervuld:

a)

met de maatregel krijgt een onderneming een selectief economisch voordeel verleend;

| b) | de maatregel valt de Staat toe te rekenen en wordt uit staatsmiddelen bekostigd; |
| --- | --- |

b)

de maatregel valt de Staat toe te rekenen en wordt uit staatsmiddelen bekostigd;

| c) | de maatregel vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en |
| --- | --- |

c)

de maatregel vervalst de mededinging of dreigt deze te vervalsen, en

| d) | de maatregel kan het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden. |
| --- | --- |

d)

de maatregel kan het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden.

7.1.1.   Selectief voordeel voor een onderneming: algemene beginselen

| (97) | Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie is niet voldaan aan de voorwaarden opdat een maatregel onder het begrip „steun” in de zin van artikel 107 VWEU valt, wanneer de begunstigde onderneming hetzelfde voordeel had kunnen genieten als het voordeel dat met staatsmiddelen ter beschikking is gesteld onder met normale marktvoorwaarden overeenkomende omstandigheden. Ter beoordeling van de vraag of dezelfde maatregel zou zijn genomen onder normale marktomstandigheden door een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in een situatie bevindt die zo dicht mogelijk die van de Staat benadert, dient alleen rekening te worden gehouden met de voordelen en verplichtingen die de Staat heeft in zijn hoedanigheid van aandeelhouder, en niet met die welke voortvloeien uit zijn hoedanigheid van overheid (45). |
| --- | --- |

(97)

Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie is niet voldaan aan de voorwaarden opdat een maatregel onder het begrip „steun” in de zin van artikel 107 VWEU valt, wanneer de begunstigde onderneming hetzelfde voordeel had kunnen genieten als het voordeel dat met staatsmiddelen ter beschikking is gesteld onder met normale marktvoorwaarden overeenkomende omstandigheden. Ter beoordeling van de vraag of dezelfde maatregel zou zijn genomen onder normale marktomstandigheden door een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in een situatie bevindt die zo dicht mogelijk die van de Staat benadert, dient alleen rekening te worden gehouden met de voordelen en verplichtingen die de Staat heeft in zijn hoedanigheid van aandeelhouder, en niet met die welke voortvloeien uit zijn hoedanigheid van overheid (45).

| (98) | Bijgevolg hangt de toepasselijkheid van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie uiteindelijk ervan af of de betrokken lidstaat een onderneming een economisch voordeel toekent in zijn hoedanigheid van aandeelhouder dan wel als overheid. Zo een lidstaat in de loop van de administratieve procedure op dit criterium een beroep doet, moet hij bij twijfel derhalve ondubbelzinnig en op basis van objectieve en controleerbare gegevens aantonen dat hij de maatregel in zijn hoedanigheid van marktdeelnemer ten uitvoer heeft gelegd. Uit deze gegevens moet duidelijk blijken dat de betrokken lidstaat vóór of tegelijk met toekenning van het economische voordeel heeft beslist om met de daadwerkelijk ten uitvoer gelegde maatregel economisch actief te worden in de door hem gecontroleerde onderneming. Daartoe kunnen met name noodzakelijk zijn gegevens waaruit blijkt dat deze beslissing is genomen op grond van economische ramingen die te vergelijken zijn met die welke een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in een situatie bevindt die zo dicht mogelijk die van de Staat benadert, in de concrete omstandigheden van het geval zou hebben doen uitvoeren alvorens deze investering te doen teneinde uit te maken of een dergelijke investering in de toekomst winst zal opleveren. |
| --- | --- |

(98)

Bijgevolg hangt de toepasselijkheid van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie uiteindelijk ervan af of de betrokken lidstaat een onderneming een economisch voordeel toekent in zijn hoedanigheid van aandeelhouder dan wel als overheid. Zo een lidstaat in de loop van de administratieve procedure op dit criterium een beroep doet, moet hij bij twijfel derhalve ondubbelzinnig en op basis van objectieve en controleerbare gegevens aantonen dat hij de maatregel in zijn hoedanigheid van marktdeelnemer ten uitvoer heeft gelegd. Uit deze gegevens moet duidelijk blijken dat de betrokken lidstaat vóór of tegelijk met toekenning van het economische voordeel heeft beslist om met de daadwerkelijk ten uitvoer gelegde maatregel economisch actief te worden in de door hem gecontroleerde onderneming. Daartoe kunnen met name noodzakelijk zijn gegevens waaruit blijkt dat deze beslissing is genomen op grond van economische ramingen die te vergelijken zijn met die welke een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in een situatie bevindt die zo dicht mogelijk die van de Staat benadert, in de concrete omstandigheden van het geval zou hebben doen uitvoeren alvorens deze investering te doen teneinde uit te maken of een dergelijke investering in de toekomst winst zal opleveren.

| (99) | Economische ramingen die na toekenning van dit voordeel zijn gemaakt, de vaststelling achteraf dat de door de betrokken lidstaat gedane investering daadwerkelijk winstgevend is geweest, of naderhand aangevoerde rechtvaardigingen voor de keuze van de gevolgde handelwijze kunnen daarentegen niet volstaan als bewijs dat deze lidstaat vóór of tegelijk met de toekenning van het voordeel een dergelijke beslissing in zijn hoedanigheid van marktdeelnemer in een markteconomie heeft genomen (46). |
| --- | --- |

(99)

Economische ramingen die na toekenning van dit voordeel zijn gemaakt, de vaststelling achteraf dat de door de betrokken lidstaat gedane investering daadwerkelijk winstgevend is geweest, of naderhand aangevoerde rechtvaardigingen voor de keuze van de gevolgde handelwijze kunnen daarentegen niet volstaan als bewijs dat deze lidstaat vóór of tegelijk met de toekenning van het voordeel een dergelijke beslissing in zijn hoedanigheid van marktdeelnemer in een markteconomie heeft genomen (46).

| (100) | Uit het voorgaande volgt in de eerste plaats dat de door de contractspartijen voorgelegde documenten die na de toekenning van de maatregel werden opgesteld, als dusdanig in dit geval niet in aanmerking kunnen worden genomen bij het beoordelen van de vraag of het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie in acht is genomen. |
| --- | --- |

(100)

Uit het voorgaande volgt in de eerste plaats dat de door de contractspartijen voorgelegde documenten die na de toekenning van de maatregel werden opgesteld, als dusdanig in dit geval niet in aanmerking kunnen worden genomen bij het beoordelen van de vraag of het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie in acht is genomen.

| (101) | In de tweede plaats blijkt uit het voorgaande dat de invloed van het Altschuldenhilfgesetz op de financiële situatie van Neuwoges in dit geval bij de beoordeling van de vraag of het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie in acht is genomen, evenmin in aanmerking kan worden genomen. Met het Altschuldenhilfgesetz werd inderdaad een politieke doelstelling nagestreefd, en slechts een beperkte categorie ondernemingen (artikel 2 van het Altschuldenhilfgesetz) kwam voor ondersteuning in aanmerking. De wet had niet kunnen worden toegepast op een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in een situatie bevindt welke die van Neuwoges benadert. |
| --- | --- |

(101)

In de tweede plaats blijkt uit het voorgaande dat de invloed van het Altschuldenhilfgesetz op de financiële situatie van Neuwoges in dit geval bij de beoordeling van de vraag of het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie in acht is genomen, evenmin in aanmerking kan worden genomen. Met het Altschuldenhilfgesetz werd inderdaad een politieke doelstelling nagestreefd, en slechts een beperkte categorie ondernemingen (artikel 2 van het Altschuldenhilfgesetz) kwam voor ondersteuning in aanmerking. De wet had niet kunnen worden toegepast op een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in een situatie bevindt welke die van Neuwoges benadert.

7.1.2.   Opbouw van de beoordeling in deze zaak

| (102) | Om te bepalen of Bavaria met de betrokken overeenkomsten een voordeel verleend kreeg, dient te worden nagegaan of deze overeenkomsten overeenkwamen met overeenkomsten die een marktdeelnemer in een markteconomie die zich bevindt in een situatie die vergelijkbaar is met die van Neuwoges, had gesloten |
| --- | --- |

(102)

Om te bepalen of Bavaria met de betrokken overeenkomsten een voordeel verleend kreeg, dient te worden nagegaan of deze overeenkomsten overeenkwamen met overeenkomsten die een marktdeelnemer in een markteconomie die zich bevindt in een situatie die vergelijkbaar is met die van Neuwoges, had gesloten

| (103) | Het onderzoek van de Commissie verloopt in drie stappen. In een eerste fase zullen de financiële gevolgen van de transactie voor Neuwoges worden geanalyseerd, om na te gaan met welke winst de onderneming kon rekenen (onderdeel 7.2). In een tweede stap zal de sale-and-lease-backtransactie met andere alternatieven zoals een rechtstreekse verkoop worden vergeleken, om te bepalen of eventuele alternatieven economisch aantrekkelijker waren geweest (onderdeel 7.3). In een derde stap wordt een benchmarking toegepast waarbij de betrokken transactie wordt vergeleken met vergelijkbare sale-and-lease-backtransacties die rond hetzelfde tijdstip werden afgesloten, worden de uitkomsten van een door Neuwoges georganiseerde beperkte biedprocedure geanalyseerd en worden de voorwaarden van de transactie vergeleken met gebruikelijke rentepercentages van andere financieringstransacties in de relevante periode (eind 1997/begin 1998) (onderdeel 7.4). Deze analyse in drie stappen geeft een totaalbeeld op basis waarvan een conclusie kan worden getrokken over de vraag of Neuwoges als een marktdeelnemer in een markteconomie heeft gehandeld. |
| --- | --- |

(103)

Het onderzoek van de Commissie verloopt in drie stappen. In een eerste fase zullen de financiële gevolgen van de transactie voor Neuwoges worden geanalyseerd, om na te gaan met welke winst de onderneming kon rekenen (onderdeel 7.2). In een tweede stap zal de sale-and-lease-backtransactie met andere alternatieven zoals een rechtstreekse verkoop worden vergeleken, om te bepalen of eventuele alternatieven economisch aantrekkelijker waren geweest (onderdeel 7.3). In een derde stap wordt een benchmarking toegepast waarbij de betrokken transactie wordt vergeleken met vergelijkbare sale-and-lease-backtransacties die rond hetzelfde tijdstip werden afgesloten, worden de uitkomsten van een door Neuwoges georganiseerde beperkte biedprocedure geanalyseerd en worden de voorwaarden van de transactie vergeleken met gebruikelijke rentepercentages van andere financieringstransacties in de relevante periode (eind 1997/begin 1998) (onderdeel 7.4). Deze analyse in drie stappen geeft een totaalbeeld op basis waarvan een conclusie kan worden getrokken over de vraag of Neuwoges als een marktdeelnemer in een markteconomie heeft gehandeld.

7.2.   DE FINANCIËLE GEVOLGEN VAN DE TRANSACTIE VOOR NEUWOGES

| (104) | De eerste stap in de analyse van de financiële gevolgen van de betrokken transactie bestaat erin te bepalen om welk soort transactie het gaat. In dit geval is de vraag in hoofdzaak of de beide tussen Neuwoges en Bavaria gesloten overeenkomsten twee delen van eenzelfde, geïntegreerde transactie zijn, dan wel of deze transacties als twee afzonderlijke transacties moeten worden onderzocht (onderdeel 7.2.1). Om in de tweede plaats een passende beoordeling van de financiële gevolgen van de transactie voor Neuwoges te kunnen uitvoeren, zullen de details van een sale-and-lease-backtransactie worden onderzocht (onderdeel 7.2.2). Na een diepgaande, afzonderlijke analyse van de financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst (onderdeel 7.2.3) en van de algemene beheerovereenkomst (onderdeel 7.2.4) volgt een algemene analyse van het door Neuwoges van de transactie te verwachten rendement (onderdeel 7.2.5). |
| --- | --- |

(104)

De eerste stap in de analyse van de financiële gevolgen van de betrokken transactie bestaat erin te bepalen om welk soort transactie het gaat. In dit geval is de vraag in hoofdzaak of de beide tussen Neuwoges en Bavaria gesloten overeenkomsten twee delen van eenzelfde, geïntegreerde transactie zijn, dan wel of deze transacties als twee afzonderlijke transacties moeten worden onderzocht (onderdeel 7.2.1). Om in de tweede plaats een passende beoordeling van de financiële gevolgen van de transactie voor Neuwoges te kunnen uitvoeren, zullen de details van een sale-and-lease-backtransactie worden onderzocht (onderdeel 7.2.2). Na een diepgaande, afzonderlijke analyse van de financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst (onderdeel 7.2.3) en van de algemene beheerovereenkomst (onderdeel 7.2.4) volgt een algemene analyse van het door Neuwoges van de transactie te verwachten rendement (onderdeel 7.2.5).

7.2.1.   Gezamenlijke of afzonderlijke beoordeling van de betrokken overeenkomsten?

| (105) | In de eerste plaats dient eraan te worden herinnerd dat zowel in het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure als in het arrest van het Landgericht Rostock het standpunt wordt ingenomen dat de beide betrokken overeenkomsten tezamen dienen te worden onderzocht (47). Door de formele onderzoeksprocedure werd deze vaststelling om de volgende redenen bevestigd:






  a) | De beide overeenkomsten zijn elkaar aanvullende bestanddelen van één sale-and-lease-backtransactie. In de door Bavaria gemaakte brochure, waarin voor haar specifieke sale-and-lease-backmodel promotie wordt gemaakt, wordt er op gewezen dat de transactie via twee overeenkomsten wordt doorgevoerd, waarbij met de ene de verkoop en de andere de lease-back wordt geregeld (48). Beide overeenkomsten dienen daarom steeds als één transactie te worden behandeld. |
| --- | --- | --- |

(105)

In de eerste plaats dient eraan te worden herinnerd dat zowel in het besluit van de Commissie tot inleiding van de procedure als in het arrest van het Landgericht Rostock het standpunt wordt ingenomen dat de beide betrokken overeenkomsten tezamen dienen te worden onderzocht (47). Door de formele onderzoeksprocedure werd deze vaststelling om de volgende redenen bevestigd:

a)

De beide overeenkomsten zijn elkaar aanvullende bestanddelen van één sale-and-lease-backtransactie. In de door Bavaria gemaakte brochure, waarin voor haar specifieke sale-and-lease-backmodel promotie wordt gemaakt, wordt er op gewezen dat de transactie via twee overeenkomsten wordt doorgevoerd, waarbij met de ene de verkoop en de andere de lease-back wordt geregeld (48). Beide overeenkomsten dienen daarom steeds als één transactie te worden behandeld.

| b) | De overeenkomsten werden op 21 januari 1998, d.w.z. op dezelfde dag, afgesloten en verwijzen telkens naar elkaar (49), hetgeen wijst op hun nauwe band en op het feit dat geen van de beide overeenkomsten zonder de respectieve overeenkomst zou zijn afgesloten. |
| --- | --- |

b)

De overeenkomsten werden op 21 januari 1998, d.w.z. op dezelfde dag, afgesloten en verwijzen telkens naar elkaar (49), hetgeen wijst op hun nauwe band en op het feit dat geen van de beide overeenkomsten zonder de respectieve overeenkomst zou zijn afgesloten.

| c) | Zoals uit de oorspronkelijke door Neuwoges ingediende prijscalculatie door Bavaria blijkt, zijn de voorwaarden van de overeenkomsten onlosmakelijk met elkaar verbonden (50). De hoogte van de vooruitbetaling in contanten hing af van de maandelijks door Neuwoges verschuldigde leasetermijnen van de door Bavaria bij sanering van de gebouwen uitgevoerde investeringen. Bij een sale-and-lease-backtransactie moet met de leasetermijnen de oorspronkelijke investering van de leasinggever worden afbetaald. Dit betekent dat in het geval van andere bepalingen in de algemene beheerovereenkomst de bedragen uit de erfpachtovereenkomst eveneens waren veranderd, en omgekeerd (51). |
| --- | --- |

c)

Zoals uit de oorspronkelijke door Neuwoges ingediende prijscalculatie door Bavaria blijkt, zijn de voorwaarden van de overeenkomsten onlosmakelijk met elkaar verbonden (50). De hoogte van de vooruitbetaling in contanten hing af van de maandelijks door Neuwoges verschuldigde leasetermijnen van de door Bavaria bij sanering van de gebouwen uitgevoerde investeringen. Bij een sale-and-lease-backtransactie moet met de leasetermijnen de oorspronkelijke investering van de leasinggever worden afbetaald. Dit betekent dat in het geval van andere bepalingen in de algemene beheerovereenkomst de bedragen uit de erfpachtovereenkomst eveneens waren veranderd, en omgekeerd (51).

| d) | Uit de notulen van de bijeenkomsten van de Aufsichtsrat van Neuwoges blijkt dat Neuwoges de beide overeenkomsten als bestanddeel van één transactie heeft beschouwd (52). Zo werd bijvoorbeeld in de voor de Aufsichtsrat van 30 oktober 1997 en 16 december 1997 ingediende documenten duidelijk opgemerkt dat de financiering van de koopprijs door de koper via een leasingmodel verloopt. Dit laat zien dat Neuwoges zich heel goed bewust was van de koppeling tussen de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst. Nog steeds in de bijeenkomst van 16 december 1997 maakte het management van Neuwoges aan de Aufsichtsrat duidelijk dat de via onderhandelingen met Bavaria tot stand gekomen betaling de prijs was, die voor dit „pakket” kon worden bereikt, en dat het „pakket” een aantal risico’s voor de onderneming inhield, die echter doenbaar waren. De term „pakket” en het daaraan verbonden risico maakt andermaal duidelijk dat de beide overeenkomsten als één transactie werden beschouwd. |
| --- | --- |

d)

Uit de notulen van de bijeenkomsten van de Aufsichtsrat van Neuwoges blijkt dat Neuwoges de beide overeenkomsten als bestanddeel van één transactie heeft beschouwd (52). Zo werd bijvoorbeeld in de voor de Aufsichtsrat van 30 oktober 1997 en 16 december 1997 ingediende documenten duidelijk opgemerkt dat de financiering van de koopprijs door de koper via een leasingmodel verloopt. Dit laat zien dat Neuwoges zich heel goed bewust was van de koppeling tussen de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst. Nog steeds in de bijeenkomst van 16 december 1997 maakte het management van Neuwoges aan de Aufsichtsrat duidelijk dat de via onderhandelingen met Bavaria tot stand gekomen betaling de prijs was, die voor dit „pakket” kon worden bereikt, en dat het „pakket” een aantal risico’s voor de onderneming inhield, die echter doenbaar waren. De term „pakket” en het daaraan verbonden risico maakt andermaal duidelijk dat de beide overeenkomsten als één transactie werden beschouwd.

| (106) | De argumenten die Neuwoges aandraagt met betrekking tot het feit dat een van de betrokken overeenkomsten niet werd geregistreerd, kunnen niet overtuigen. Neuwoges voert als belangrijkste argument aan dat uit het feit dat geen registratie plaatsvond, blijkt dat de contractspartijen twee afzonderlijke, van elkaar onafhankelijke overeenkomsten afsloten. De Commissie merkt op dat, aangezien maatregelen van de staten verschillende vormen kunnen aannemen en zij dus op basis van hun gevolgen moeten worden onderzocht, niet kan worden uitgesloten dat verschillende opeenvolgende maatregelen van de Staat voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU als één enkel optreden moeten worden beschouwd. Dit kan onder meer het geval zijn wanneer opeenvolgende maatregelen, met name gelet op de chronologie en de doeleinden ervan alsook op de toestand waarin de onderneming zich ten tijde van die maatregelen bevond, zo nauw met elkaar verbonden zijn dat zij onmogelijk afzonderlijk kunnen worden bezien (53). Het begrip „één transactie” is in het Uniestaatssteunrecht dus ruimer opgevat dan in het Duitse contractrecht. Uit de in overweging 105 geformuleerde overwegingen blijkt dat de betrokken overeenkomst, gelet op de chronologie en de doeleinden ervan alsook op de toestand waarin de onderneming zich ten tijde van het afsluiten van de overeenkomsten bevond, volgens het Uniestaatssteunrecht als één transactie moeten worden bezien. |
| --- | --- |

(106)

De argumenten die Neuwoges aandraagt met betrekking tot het feit dat een van de betrokken overeenkomsten niet werd geregistreerd, kunnen niet overtuigen. Neuwoges voert als belangrijkste argument aan dat uit het feit dat geen registratie plaatsvond, blijkt dat de contractspartijen twee afzonderlijke, van elkaar onafhankelijke overeenkomsten afsloten. De Commissie merkt op dat, aangezien maatregelen van de staten verschillende vormen kunnen aannemen en zij dus op basis van hun gevolgen moeten worden onderzocht, niet kan worden uitgesloten dat verschillende opeenvolgende maatregelen van de Staat voor de toepassing van artikel 107, lid 1, VWEU als één enkel optreden moeten worden beschouwd. Dit kan onder meer het geval zijn wanneer opeenvolgende maatregelen, met name gelet op de chronologie en de doeleinden ervan alsook op de toestand waarin de onderneming zich ten tijde van die maatregelen bevond, zo nauw met elkaar verbonden zijn dat zij onmogelijk afzonderlijk kunnen worden bezien (53). Het begrip „één transactie” is in het Uniestaatssteunrecht dus ruimer opgevat dan in het Duitse contractrecht. Uit de in overweging 105 geformuleerde overwegingen blijkt dat de betrokken overeenkomst, gelet op de chronologie en de doeleinden ervan alsook op de toestand waarin de onderneming zich ten tijde van het afsluiten van de overeenkomsten bevond, volgens het Uniestaatssteunrecht als één transactie moeten worden bezien.

7.2.2.   Achtergrond: vormgeving van de sale-and-lease-backtransactie

| (107) | De transactie tussen Bavaria en Neuwoges is gebaseerd op het Leasingmodell Immobilien van Bavaria. In dit model ziet de koper (Bavaria) zijn oorspronkelijke investering gefinancierd door een lease-back van de van de verkoper (Neuwoges) verworven gebouwen. Om het investeringsvolume en de daar bijbehorende leasetermijnen te bepalen, wordt in de leasingconstructie een eenvoudige formule gehanteerd, waarbij het investeringsvolume wordt berekend door de nominale jaarlijkse leasebetaling te delen door het leasetarief (in %):






  Het leasetarief wordt dan weer verkregen door de looptijd van het contract, de indexering van het leasetarief en de restwaarde van de gebouwen te combineren:

  Leasetarief (in %):

  Looptijd: 25 jaar | Restwaarde (in %) |
| --- | --- | --- |
| Indexering | | 0 | 1 | 1,5 | 2 | 2,5 | 3 | 3,5 |
| 10 | 8,385 | 7,687 | 7,35 | 7,02 | 6,701 | 6,39 | 6,068 |
| 50 | 7,80 | 7,149 | 6,836 | 6,53 | 6,232 | 5,943 | 5,661 |
| 100 | 7,066 | 6,478 | 6,194 | 5,917 | 5,647 | 5,384 | 5,129 |

(107)

De transactie tussen Bavaria en Neuwoges is gebaseerd op het Leasingmodell Immobilien van Bavaria. In dit model ziet de koper (Bavaria) zijn oorspronkelijke investering gefinancierd door een lease-back van de van de verkoper (Neuwoges) verworven gebouwen. Om het investeringsvolume en de daar bijbehorende leasetermijnen te bepalen, wordt in de leasingconstructie een eenvoudige formule gehanteerd, waarbij het investeringsvolume wordt berekend door de nominale jaarlijkse leasebetaling te delen door het leasetarief (in %):

Formula

Formula

Het leasetarief wordt dan weer verkregen door de looptijd van het contract, de indexering van het leasetarief en de restwaarde van de gebouwen te combineren:

Leasetarief (in %):

Looptijd: 25 jaar

Restwaarde (in %)

Indexering

0

1

1,5

2

2,5

3

3,5

10

8,385

7,687

7,35

7,02

6,701

6,39

6,068

50

7,80

7,149

6,836

6,53

6,232

5,943

5,661

100

7,066

6,478

6,194

5,917

5,647

5,384

5,129

Looptijd: 30 jaar

| | Restwaarde (in %) |
| --- | --- |
| Indexering | | 0 | 1 | 1,5 | 2 | 2,5 | 3 | 3,5 |
| 10 | 7,94 | 7,196 | 6,83 | 6,488 | 6,148 | 5,81 | 5,498 |
| 50 | 7,552 | 6,844 | 6,503 | 6,177 | 5,847 | 5,53 | 5,229 |
| 100 | 7,069 | 6,464 | 6,08 | 5,774 | 5,47 | 5,17 | 4,893 |

Restwaarde (in %)

Indexering

0

1

1,5

2

2,5

3

3,5

10

7,94

7,196

6,83

6,488

6,148

5,81

5,498

50

7,552

6,844

6,503

6,177

5,847

5,53

5,229

100

7,069

6,464

6,08

5,774

5,47

5,17

4,893

| (108) | Zo wordt duidelijk dat het investeringsvolume afhangt van zowel het leasetarief als ook van de maandelijkse leasetermijnen, en omgekeerd. Zodra de contractspartijen de parameters (looptijd, jaarlijkse indexering, restwaarde) en ofwel het totale beoogde investeringsvolume of de geplande maandelijkse leasetermijnen hebben vastgesteld, kunnen de ontbrekende parameters worden berekend. Volgens de formule resulteren een kortere looptijd, een lagere restwaarde, een lagere indexering of lagere nominale maandelijkse leasetermijnen in een lager totaal investeringsvolume. |
| --- | --- |

(108)

Zo wordt duidelijk dat het investeringsvolume afhangt van zowel het leasetarief als ook van de maandelijkse leasetermijnen, en omgekeerd. Zodra de contractspartijen de parameters (looptijd, jaarlijkse indexering, restwaarde) en ofwel het totale beoogde investeringsvolume of de geplande maandelijkse leasetermijnen hebben vastgesteld, kunnen de ontbrekende parameters worden berekend. Volgens de formule resulteren een kortere looptijd, een lagere restwaarde, een lagere indexering of lagere nominale maandelijkse leasetermijnen in een lager totaal investeringsvolume.

| (109) | Nadat het totale investeringsvolume is bepaald, worden de saneringskosten en de belastingen en overige kosten in mindering gebracht. Het resterende bedrag stemt overeen met de koopprijs. Bij de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria werd voor de koopprijs (vooruitbetaald in contanten) geen onderscheid gemaakt tussen de voor de eigendom van de gebouwen betaalde prijs en de erfpachtcanon.






  Berekening voor de transactie tussen Bavaria en Neuwoges |
| --- | --- |
| Totaal investeringsvolume | [...] EUR |
| Sanering | [...] EUR |
| Belastingen en vergoedingen | [...] EUR |
| Privatiseringsvergoeding | [...] EUR |
| Koopprijs | [...] EUR |

(109)

Nadat het totale investeringsvolume is bepaald, worden de saneringskosten en de belastingen en overige kosten in mindering gebracht. Het resterende bedrag stemt overeen met de koopprijs. Bij de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria werd voor de koopprijs (vooruitbetaald in contanten) geen onderscheid gemaakt tussen de voor de eigendom van de gebouwen betaalde prijs en de erfpachtcanon.

Berekening voor de transactie tussen Bavaria en Neuwoges

Totaal investeringsvolume

[...] EUR

Sanering

[...] EUR

Belastingen en vergoedingen

[...] EUR

Privatiseringsvergoeding

[...] EUR

Koopprijs

[...] EUR

| (110) | De betrokken sale-and-lease-backtransactie had twee bestanddelen: de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst; deze hielden dan weer verband met het Globalpauschalvertrag. De financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst, de algemene beheerovereenkomst en het Globalpauschalvertrag voor Neuwoges dienen tegen deze achtergrond te worden beoordeeld. |
| --- | --- |

(110)

De betrokken sale-and-lease-backtransactie had twee bestanddelen: de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst; deze hielden dan weer verband met het Globalpauschalvertrag. De financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst, de algemene beheerovereenkomst en het Globalpauschalvertrag voor Neuwoges dienen tegen deze achtergrond te worden beoordeeld.

7.2.3.   Bepaling van de voor Neuwoges van de erfpachtovereenkomst te verwachten financiële gevolgen

| (111) | De centrale onderdelen van de erfpachtovereenkomst zijn de verkoop van de gebouwen en de uitgifte van erfpachtrechten op de percelen waarop de gebouwen staan, voor een periode van 75 jaar. Bavaria verbond zich tot betaling van in totaal [...] EUR aan Neuwoges: [...] EUR als gekapitaliseerde canon op de gronden voor de periode tot 31 december 2028 en [...] EUR als koopprijs voor de gebouwen (54). Daarnaast moet Bavaria vanaf 1 januari 2009 voor een periode van tien jaar jaarlijks een erfpachtcanon ten belope van [...] % van de actuele waarde van het perceel betalen, d.w.z. [...] EUR/m2 of [...] EUR per jaar (55). Voor de resterende looptijd van de erfpachtovereenkomst — van 2039 tot eind 2073 — is voorzien in een aanpassing van de erfpachtcanon aan de index van de kosten van het levensonderhoud, voor zover deze met meer dan [...] % verandert (56). |
| --- | --- |

(111)

De centrale onderdelen van de erfpachtovereenkomst zijn de verkoop van de gebouwen en de uitgifte van erfpachtrechten op de percelen waarop de gebouwen staan, voor een periode van 75 jaar. Bavaria verbond zich tot betaling van in totaal [...] EUR aan Neuwoges: [...] EUR als gekapitaliseerde canon op de gronden voor de periode tot 31 december 2028 en [...] EUR als koopprijs voor de gebouwen (54). Daarnaast moet Bavaria vanaf 1 januari 2009 voor een periode van tien jaar jaarlijks een erfpachtcanon ten belope van [...] % van de actuele waarde van het perceel betalen, d.w.z. [...] EUR/m2 of [...] EUR per jaar (55). Voor de resterende looptijd van de erfpachtovereenkomst — van 2039 tot eind 2073 — is voorzien in een aanpassing van de erfpachtcanon aan de index van de kosten van het levensonderhoud, voor zover deze met meer dan [...] % verandert (56).

| (112) | Naast de aankoop van de gebouwen en de verwerving van de erfpachtrechten voor de betrokken percelen heeft Bavaria zich verbonden tot de sanering van de panden en heeft zij ermee ingestemd een overeenkomst aan te gaan met BRG, een dochteronderneming van Neuwoges, met het oog op de uitvoering van de bouwwerkzaamheden. |
| --- | --- |

(112)

Naast de aankoop van de gebouwen en de verwerving van de erfpachtrechten voor de betrokken percelen heeft Bavaria zich verbonden tot de sanering van de panden en heeft zij ermee ingestemd een overeenkomst aan te gaan met BRG, een dochteronderneming van Neuwoges, met het oog op de uitvoering van de bouwwerkzaamheden.

| (113) | Om de hoogte te bepalen van de koopprijs die Bavaria aan Neuwoges in het kader van de erfpachtovereenkomst moest betalen, zijn de contractspartijen uitgegaan van een maandelijkse leasetermijn van [...] EUR/m2, een indexering met [...] % per jaar, een restwaarde van de gebouwen van [...] % (die Neuwoges na afloop van de voor een periode van 75 jaar gesloten overeenkomst betreffende de uitgifte van erfpachtrechten op basis van een in de relevante periode op te stellen taxatierapport moet voldoen), alsmede een periode van 30 jaar voor de lease-back (57). Het op grond van deze aannames verkregen totale investeringsvolume bedroeg [...] miljoen EUR (58). Na aftrek van de saneringskosten van [...] EUR, de privatiseringskosten van [...] EUR en de belastingen/heffingen van [...] EUR kwam de verkoopprijs uit op [...] EUR (59). |
| --- | --- |

(113)

Om de hoogte te bepalen van de koopprijs die Bavaria aan Neuwoges in het kader van de erfpachtovereenkomst moest betalen, zijn de contractspartijen uitgegaan van een maandelijkse leasetermijn van [...] EUR/m2, een indexering met [...] % per jaar, een restwaarde van de gebouwen van [...] % (die Neuwoges na afloop van de voor een periode van 75 jaar gesloten overeenkomst betreffende de uitgifte van erfpachtrechten op basis van een in de relevante periode op te stellen taxatierapport moet voldoen), alsmede een periode van 30 jaar voor de lease-back (57). Het op grond van deze aannames verkregen totale investeringsvolume bedroeg [...] miljoen EUR (58). Na aftrek van de saneringskosten van [...] EUR, de privatiseringskosten van [...] EUR en de belastingen/heffingen van [...] EUR kwam de verkoopprijs uit op [...] EUR (59).

Formula

Formula

| (114) | Deze eindprijs werd vervolgens uitgesplitst in de prijs voor de gebouwen ([...] % = [...] EUR) en de gekapitaliseerde erfpachtcanon voor de gronden ([...] % = [...] EUR) (60). De voor de gronden en de gebouwen verkregen bedragen werden niet afzonderlijk berekend, maar telkens als percentage van de totale verkoopprijs bepaald. |
| --- | --- |

(114)

Deze eindprijs werd vervolgens uitgesplitst in de prijs voor de gebouwen ([...] % = [...] EUR) en de gekapitaliseerde erfpachtcanon voor de gronden ([...] % = [...] EUR) (60). De voor de gronden en de gebouwen verkregen bedragen werden niet afzonderlijk berekend, maar telkens als percentage van de totale verkoopprijs bepaald.

| (115) | De eerste voordelen die de transactie aan Neuwoges opleverde, waren dus de betaling in contanten van [...] EUR en de inkomsten uit de na afloop van de periode van 30 jaar verschuldigde erfpachtcanon. |
| --- | --- |

(115)

De eerste voordelen die de transactie aan Neuwoges opleverde, waren dus de betaling in contanten van [...] EUR en de inkomsten uit de na afloop van de periode van 30 jaar verschuldigde erfpachtcanon.

7.2.3.1.   Overige factoren

Privatiseringsvergoeding

| (116) | In de eerste plaats moet worden opgemerkt dat de als privatiseringsvergoeding door Bavaria aan Neuwoges gedane contante betalingen van [...] EUR in aanmerking dienen te worden genomen. |
| --- | --- |

(116)

In de eerste plaats moet worden opgemerkt dat de als privatiseringsvergoeding door Bavaria aan Neuwoges gedane contante betalingen van [...] EUR in aanmerking dienen te worden genomen.

| (117) | Als koper van de gebouwen en als houder van de erfpachtrechten op de gronden diende Bavaria volgens de betrokken overeenkomsten duidelijk omschreven inspanningen te ondernemen om een deel van de woningen aan de huurders te verkopen. Deze verplichting was contractueel vastgelegd, zodat een verkoop als middellijke privatisering (Privatisierung an Zwischenerwerber) voor de toepassing van het Altschuldenhilfegesetz kon worden erkend. Volgens deze wet diende een zakelijke koper zich in te spannen om een zo groot mogelijk deel (doch minstens één derde) van het in het kader van de transactie overgenomen woningbestand aan de huurders te verkopen (61). In het kader van deze toezegging moesten ook inspanningen worden gedaan om de huurders te informeren over de mogelijkheden die voor hen bestonden, en te peilen om naar hun interesse voor de aankoop van een woning. Deze taak om op dit punt inspanningen te leveren, werd door de erfpachtovereenkomst (deel V, artikelen 1 tot en met 3) opnieuw aan Neuwoges overgedragen. Voorts werd overeengekomen dat Neuwoges hiervoor een vergoeding van [...] EUR/m2 zou ontvangen, waardoor de totale vergoeding voor de privatiseringsinspanningen op [...] EUR uitkwam. |
| --- | --- |

(117)

Als koper van de gebouwen en als houder van de erfpachtrechten op de gronden diende Bavaria volgens de betrokken overeenkomsten duidelijk omschreven inspanningen te ondernemen om een deel van de woningen aan de huurders te verkopen. Deze verplichting was contractueel vastgelegd, zodat een verkoop als middellijke privatisering (Privatisierung an Zwischenerwerber) voor de toepassing van het Altschuldenhilfegesetz kon worden erkend. Volgens deze wet diende een zakelijke koper zich in te spannen om een zo groot mogelijk deel (doch minstens één derde) van het in het kader van de transactie overgenomen woningbestand aan de huurders te verkopen (61). In het kader van deze toezegging moesten ook inspanningen worden gedaan om de huurders te informeren over de mogelijkheden die voor hen bestonden, en te peilen om naar hun interesse voor de aankoop van een woning. Deze taak om op dit punt inspanningen te leveren, werd door de erfpachtovereenkomst (deel V, artikelen 1 tot en met 3) opnieuw aan Neuwoges overgedragen. Voorts werd overeengekomen dat Neuwoges hiervoor een vergoeding van [...] EUR/m2 zou ontvangen, waardoor de totale vergoeding voor de privatiseringsinspanningen op [...] EUR uitkwam.

| (118) | Aanvankelijk was niet gepland dat Neuwoges een vergoeding voor haar privatiseringsinspanningen zou ontvangen; het nadien als vergoeding voor de privatiseringsinspanningen betaalde bedrag was oorspronkelijk gewoon een onderdeel van de beoogde verkoopprijs (62). Inderdaad had het voor Bavaria geen zin om Neuwoges een vergoeding te betalen voor activiteiten waarbij Bavaria geen economisch belang had. De toekenning van een schuldverlichting volgens het Altschuldenhilfegesetz, waaraan de opgelegde privatiseringsinspanningen waren gekoppeld, was alleen in het economische belang van Neuwoges. |
| --- | --- |

(118)

Aanvankelijk was niet gepland dat Neuwoges een vergoeding voor haar privatiseringsinspanningen zou ontvangen; het nadien als vergoeding voor de privatiseringsinspanningen betaalde bedrag was oorspronkelijk gewoon een onderdeel van de beoogde verkoopprijs (62). Inderdaad had het voor Bavaria geen zin om Neuwoges een vergoeding te betalen voor activiteiten waarbij Bavaria geen economisch belang had. De toekenning van een schuldverlichting volgens het Altschuldenhilfegesetz, waaraan de opgelegde privatiseringsinspanningen waren gekoppeld, was alleen in het economische belang van Neuwoges.

| (119) | De vergoeding voor de privatiseringsinspanningen werden echter achteraf op de verkoopprijs in mindering gebracht en werd — in plaats daarvan — in de vorm van een afzonderlijke betaling voldaan. De reden hiervoor was wellicht dat wanneer het betrokken bedrag een onderdeel van de verkoopprijs was gebleven, dat bedrag aan het Erblastentilgungsfonds had moeten worden afgedragen. De door Bavaria aan Neuwoges betaalde verkoopprijs werd met het overeenkomstige bedrag verlaagd. Uit oogpunt van Bavaria maakte dit, economisch gesproken, geen verschil. Neuwoges ontving van Bavaria precies hetzelfde bedrag dat zij had gekregen wanneer geen afzonderlijke privatiseringsvergoeding was overeengekomen. Neuwoges rekende zelf de privatiseringsvergoedingen bij de van de sale-and-lease-backtransactie te verwachten opbrengsten (63). |
| --- | --- |

(119)

De vergoeding voor de privatiseringsinspanningen werden echter achteraf op de verkoopprijs in mindering gebracht en werd — in plaats daarvan — in de vorm van een afzonderlijke betaling voldaan. De reden hiervoor was wellicht dat wanneer het betrokken bedrag een onderdeel van de verkoopprijs was gebleven, dat bedrag aan het Erblastentilgungsfonds had moeten worden afgedragen. De door Bavaria aan Neuwoges betaalde verkoopprijs werd met het overeenkomstige bedrag verlaagd. Uit oogpunt van Bavaria maakte dit, economisch gesproken, geen verschil. Neuwoges ontving van Bavaria precies hetzelfde bedrag dat zij had gekregen wanneer geen afzonderlijke privatiseringsvergoeding was overeengekomen. Neuwoges rekende zelf de privatiseringsvergoedingen bij de van de sale-and-lease-backtransactie te verwachten opbrengsten (63).

| (120) | De afrekening van deze betalingen als aparte vergoeding — en niet als bestanddeel van de verkoopprijs — was voor Neuwoges alleen relevant tegen de achtergrond van het Altschuldenhilfgesetz. Zoals hier reeds werd uiteengezet (zie overweging 101), had een marktdeelnemer in een markteconomie het Altschuldenhilfgesetz buiten beschouwing gelaten. De omstandigheid dat Neuwoges de privatiseringsinspanningen leverde en daarvoor middelen heeft ingezet, doet in de huidige context niet ter zake. Een marktdeelnemer in een markteconomie die niet in de context van het Altschuldenhilfgesetz handelt, had geen privatiseringsinspanningen geleverd, zodat deze ook niet bij het toepassen van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie in aanmerking kunnen worden genomen. |
| --- | --- |

(120)

De afrekening van deze betalingen als aparte vergoeding — en niet als bestanddeel van de verkoopprijs — was voor Neuwoges alleen relevant tegen de achtergrond van het Altschuldenhilfgesetz. Zoals hier reeds werd uiteengezet (zie overweging 101), had een marktdeelnemer in een markteconomie het Altschuldenhilfgesetz buiten beschouwing gelaten. De omstandigheid dat Neuwoges de privatiseringsinspanningen leverde en daarvoor middelen heeft ingezet, doet in de huidige context niet ter zake. Een marktdeelnemer in een markteconomie die niet in de context van het Altschuldenhilfgesetz handelt, had geen privatiseringsinspanningen geleverd, zodat deze ook niet bij het toepassen van het criterium van de marktdeelnemer in een markteconomie in aanmerking kunnen worden genomen.

| (121) | Bijgevolg dient de door Bavaria aan Neuwoges betaalde vergoeding voor de privatiseringsinspanningen te worden beschouwd als een relevant voordeel voor Neuwoges, dat bij de verkoopprijs moet worden bijgeteld, om de volledige financiële gevolgen van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges te kunnen bepalen. |
| --- | --- |

(121)

Bijgevolg dient de door Bavaria aan Neuwoges betaalde vergoeding voor de privatiseringsinspanningen te worden beschouwd als een relevant voordeel voor Neuwoges, dat bij de verkoopprijs moet worden bijgeteld, om de volledige financiële gevolgen van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges te kunnen bepalen.

De sanering

| (122) | De sanering in het kader van de sale-and-lease-backtransactie had voor Neuwoges bijkomende financiële gevolgen. Herinnerd moet worden aan het feit dat de saneringskosten direct verband hielden met het door Bavaria op grond van de erfpachtovereenkomst aan Neuwoges betaalde bedrag, dat werd verkregen via de berekening van het totale investeringsvolume minus de kosten, doch met inbegrip van de saneringskosten (zie overweging 109). Met andere woorden: hoe hoger de saneringskosten, des te lager de koopprijs. Daarom kwam zelfs bij een alternatieve berekening van de transactie (waarbij werd uitgegaan van lagere huurgelden, een lagere indexering en dus ook duidelijk lagere leasetermijnen) de koopprijs toch nog boven de in de erfpachtovereenkomst overeengekomen prijs uit. In eerste instantie was die terug te voeren op het feit dat de saneringskosten bij deze alternatieve berekening duidelijk lager bepaald werden dan uiteindelijk tussen Bavaria en BRG werd overeengekomen (64). |
| --- | --- |

(122)

De sanering in het kader van de sale-and-lease-backtransactie had voor Neuwoges bijkomende financiële gevolgen. Herinnerd moet worden aan het feit dat de saneringskosten direct verband hielden met het door Bavaria op grond van de erfpachtovereenkomst aan Neuwoges betaalde bedrag, dat werd verkregen via de berekening van het totale investeringsvolume minus de kosten, doch met inbegrip van de saneringskosten (zie overweging 109). Met andere woorden: hoe hoger de saneringskosten, des te lager de koopprijs. Daarom kwam zelfs bij een alternatieve berekening van de transactie (waarbij werd uitgegaan van lagere huurgelden, een lagere indexering en dus ook duidelijk lagere leasetermijnen) de koopprijs toch nog boven de in de erfpachtovereenkomst overeengekomen prijs uit. In eerste instantie was die terug te voeren op het feit dat de saneringskosten bij deze alternatieve berekening duidelijk lager bepaald werden dan uiteindelijk tussen Bavaria en BRG werd overeengekomen (64).

| (123) | Tegen deze achtergrond dient te worden opgemerkt dat het door Bavaria op grond van het Globalpauschalvertrag aan BRG (een volledige dochteronderneming van BRG) ten behoeve van de saneringswerkzaamheden betaalde vaste bedrag aanzienlijk hoger lag dan de aanvankelijk door Neuwoges geraamde saneringskosten (65). Kwam Neuwoges in de oorspronkelijke raming voor deze kosten uit op in totaal [...] EUR of [...] EUR/m2, dan bedroeg het uiteindelijk tussen Bavaria en Neuwoges-dochter BRG overeengekomen vaste saneringsbedrag [...] EUR of [...] EUR/m2. Met andere woorden: de overeengekomen kosten lagen [...] EUR of [...] % hoger dan de oorspronkelijk geraamde kosten. Het duidelijk hogere vaste kostenbedrag deed vervolgens de op grond van de erfpachtovereenkomst door Bavaria aan Neuwoges betaalde koopprijs aanzienlijk dalen. |
| --- | --- |

(123)

Tegen deze achtergrond dient te worden opgemerkt dat het door Bavaria op grond van het Globalpauschalvertrag aan BRG (een volledige dochteronderneming van BRG) ten behoeve van de saneringswerkzaamheden betaalde vaste bedrag aanzienlijk hoger lag dan de aanvankelijk door Neuwoges geraamde saneringskosten (65). Kwam Neuwoges in de oorspronkelijke raming voor deze kosten uit op in totaal [...] EUR of [...] EUR/m2, dan bedroeg het uiteindelijk tussen Bavaria en Neuwoges-dochter BRG overeengekomen vaste saneringsbedrag [...] EUR of [...] EUR/m2. Met andere woorden: de overeengekomen kosten lagen [...] EUR of [...] % hoger dan de oorspronkelijk geraamde kosten. Het duidelijk hogere vaste kostenbedrag deed vervolgens de op grond van de erfpachtovereenkomst door Bavaria aan Neuwoges betaalde koopprijs aanzienlijk dalen.

| (124) | Een onderbouwing voor dit verschil tussen de oorspronkelijke kostenraming en het overeengekomen vaste bedrag werd niet gegeven. Dit wekt des te meer verbazing omdat Neuwoges de geraamde saneringskosten van gemiddeld [...] EUR/m2 aanvankelijk „algemeen gangbaar [...]” had genoemd (66). Ook in het door Neuwoges meegedeelde rapport Zwischen Sanierung und Abriss: Plattenbauten in den neuen Bundesländern [Tussen saneren en slopen: Plattenbauten in de nieuwe deelstaten] (hierna „het Pestel-rapport” genoemd) werden de kosten van een sanering, zoals die door BRG werd doorgevoerd, op [...] tot [...] EUR/m2 geraamd (67). Als eigenaar en beheerder van de gebouwen had Neuwoges precieze kennis van de saneringsbehoeften, en het valt moeilijk in te zien waarom deze kosten zo drastisch werden onderschat. |
| --- | --- |

(124)

Een onderbouwing voor dit verschil tussen de oorspronkelijke kostenraming en het overeengekomen vaste bedrag werd niet gegeven. Dit wekt des te meer verbazing omdat Neuwoges de geraamde saneringskosten van gemiddeld [...] EUR/m2 aanvankelijk „algemeen gangbaar [...]” had genoemd (66). Ook in het door Neuwoges meegedeelde rapport Zwischen Sanierung und Abriss: Plattenbauten in den neuen Bundesländern [Tussen saneren en slopen: Plattenbauten in de nieuwe deelstaten] (hierna „het Pestel-rapport” genoemd) werden de kosten van een sanering, zoals die door BRG werd doorgevoerd, op [...] tot [...] EUR/m2 geraamd (67). Als eigenaar en beheerder van de gebouwen had Neuwoges precieze kennis van de saneringsbehoeften, en het valt moeilijk in te zien waarom deze kosten zo drastisch werden onderschat.

| (125) | De saneringskosten moeten bij het bepalen van de financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst in aanmerking worden genomen. In de eerste plaats ligt het voor de hand dat het voor Bavaria niet ter zake doet hoe hoog Neuwoges-dochter BRG haar saneringskosten in rekening zou brengen, omdat alle bijkomende saneringskosten gewoonweg met de koopprijs werden verrekend. Daarentegen had Neuwoges er een duidelijk economisch belang bij dat Bavaria een overeenkomst met BRG over de uitvoering van de saneringswerkzaamheden zou sluiten en dat een deel van de verkoopprijs aan de saneringskosten werd toegerekend. Die overweging was gebaseerd op het feit dat volgens het Altschuldenhilfgesetz de door de Neuwoges-dochter met de sanering behaalde winst niet hoefde te worden afgedragen. Volgens eigen ramingen bedroeg de door BRG (en dus door Neuwoges) met de Bavaria-saneringsoperaties behaalde winst [...] EUR (68). Deze winst vormt een direct voordeel voor Neuwoges, dat in aanmerking moet worden genomen. Daadwerkelijk wees ook het Neuwoges-management ter verdediging van de verkoopprijs op de met BRG gesloten overeenkomst voor de uitvoering van de saneringswerkzaamheden (69). |
| --- | --- |

(125)

De saneringskosten moeten bij het bepalen van de financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst in aanmerking worden genomen. In de eerste plaats ligt het voor de hand dat het voor Bavaria niet ter zake doet hoe hoog Neuwoges-dochter BRG haar saneringskosten in rekening zou brengen, omdat alle bijkomende saneringskosten gewoonweg met de koopprijs werden verrekend. Daarentegen had Neuwoges er een duidelijk economisch belang bij dat Bavaria een overeenkomst met BRG over de uitvoering van de saneringswerkzaamheden zou sluiten en dat een deel van de verkoopprijs aan de saneringskosten werd toegerekend. Die overweging was gebaseerd op het feit dat volgens het Altschuldenhilfgesetz de door de Neuwoges-dochter met de sanering behaalde winst niet hoefde te worden afgedragen. Volgens eigen ramingen bedroeg de door BRG (en dus door Neuwoges) met de Bavaria-saneringsoperaties behaalde winst [...] EUR (68). Deze winst vormt een direct voordeel voor Neuwoges, dat in aanmerking moet worden genomen. Daadwerkelijk wees ook het Neuwoges-management ter verdediging van de verkoopprijs op de met BRG gesloten overeenkomst voor de uitvoering van de saneringswerkzaamheden (69).

De erfpachtcanon voor de gronden en percelen

| (126) | Wat de erfpachtcanon betreft, dient hier te worden ingegaan op het argument van Neuwoges dat Bavaria de eerste dertig jaar de facto geen betalingen dient te doen, omdat de gekapitaliseerde erfpachtcanon in de verkoopprijs vervat was. De vraag of de erfpachtcanon jaarlijks of vooraf als gekapitaliseerde erfpachtcanon wordt voldaan, is voor de hier uit te voeren beoordeling echter amper van belang. Er zijn geen aanwijzingen dat dit soort afspraak irrationeel was; het was uiteindelijk alleen de uitdrukking van een voorkeur van Neuwoges voor liquiditeit vooraf. |
| --- | --- |

(126)

Wat de erfpachtcanon betreft, dient hier te worden ingegaan op het argument van Neuwoges dat Bavaria de eerste dertig jaar de facto geen betalingen dient te doen, omdat de gekapitaliseerde erfpachtcanon in de verkoopprijs vervat was. De vraag of de erfpachtcanon jaarlijks of vooraf als gekapitaliseerde erfpachtcanon wordt voldaan, is voor de hier uit te voeren beoordeling echter amper van belang. Er zijn geen aanwijzingen dat dit soort afspraak irrationeel was; het was uiteindelijk alleen de uitdrukking van een voorkeur van Neuwoges voor liquiditeit vooraf.

| (127) | Per slot van rekening mag niet worden vergeten dat Bavaria ook na afloop van de algemene beheersovereenkomst de erfpachtcanon voor de gronden en percelen moet voldoen. Vanaf 1 januari 2029 moet Bavaria voor een periode van tien jaar jaarlijks een erfpachtcanon ten belope van [...] % van de actuele waarde van het perceel betalen, d.w.z. [...] EUR/m2. Voor de nadien resterende looptijd is voorzien in een aanpassing van de erfpachtcanon aan de prijsindex van de totale kosten van het levensonderhoud, voor zover die met meer dan [...] % verandert. Wordt er eenvoudigheidshalve van uitgegaan dat de index van de kosten van het levensonderhoud niet zal fluctueren, dan moeten deze toekomstige betalingen worden geraamd op een nominaal bedrag van [...] EUR. Bij een algemene beoordeling moet de tot 1998 contant gemaakte waarde van deze toekomstige betalingen eveneens als onderdeel van het door Neuwoges behaalde voordeel worden beschouwd. |
| --- | --- |

(127)

Per slot van rekening mag niet worden vergeten dat Bavaria ook na afloop van de algemene beheersovereenkomst de erfpachtcanon voor de gronden en percelen moet voldoen. Vanaf 1 januari 2029 moet Bavaria voor een periode van tien jaar jaarlijks een erfpachtcanon ten belope van [...] % van de actuele waarde van het perceel betalen, d.w.z. [...] EUR/m2. Voor de nadien resterende looptijd is voorzien in een aanpassing van de erfpachtcanon aan de prijsindex van de totale kosten van het levensonderhoud, voor zover die met meer dan [...] % verandert. Wordt er eenvoudigheidshalve van uitgegaan dat de index van de kosten van het levensonderhoud niet zal fluctueren, dan moeten deze toekomstige betalingen worden geraamd op een nominaal bedrag van [...] EUR. Bij een algemene beoordeling moet de tot 1998 contant gemaakte waarde van deze toekomstige betalingen eveneens als onderdeel van het door Neuwoges behaalde voordeel worden beschouwd.

7.2.3.2.   Conclusies

| (128) | Herhaald moet hier worden dat de bovenstaande analyse diende om de financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst voor Neuwoges zo nauwkeurig mogelijk te bepalen. Uit deze analyse blijkt dat het bij de betrokken voordelen die Neuwoges heeft ontvangen, gaat om:






  a) | de door Bavaria in contanten betaalde prijs ([...] EUR); |
| --- | --- | --- |

(128)

Herhaald moet hier worden dat de bovenstaande analyse diende om de financiële gevolgen van de erfpachtovereenkomst voor Neuwoges zo nauwkeurig mogelijk te bepalen. Uit deze analyse blijkt dat het bij de betrokken voordelen die Neuwoges heeft ontvangen, gaat om:

a)

de door Bavaria in contanten betaalde prijs ([...] EUR);

| b) | de voor de privatiseringsinspanningen betaalde vergoeding ([...] EUR); |
| --- | --- |

b)

de voor de privatiseringsinspanningen betaalde vergoeding ([...] EUR);

| c) | de met de sanering behaalde winst ([...] EUR), en |
| --- | --- |

c)

de met de sanering behaalde winst ([...] EUR), en

| d) | de contante waarde van de erfpachtcanon voor de periode vanaf 2029 ([...] EUR gedisconteerd). |
| --- | --- |

d)

de contante waarde van de erfpachtcanon voor de periode vanaf 2029 ([...] EUR gedisconteerd).

7.2.4.   Bepaling van de voor Neuwoges te verwachten financiële gevolgen van de algemene beheerovereenkomst

| (129) | Volgens de algemene beheerovereenkomst is Neuwoges belast met het beheer van de betreffende gebouwen. Neuwoges ontvangt alle huuropbrengsten van de woningen en commerciële ruimten. In ruil daarvoor moet zij de eigenaar (Bavaria) een vaste maandelijkse leasetermijn betalen, die is vastgesteld op [...] EUR tot de afronding van de saneringswerkzaamheden en op [...] EUR voor de periode nadien (artikel 3 van de algemene beheerovereenkomst). Deze overeenkomst heeft een looptijd van dertig jaar, te rekenen vanaf de voltooiing van de saneringswerkzaamheden (artikel 2, lid 1). De maandelijkse leasetermijn wordt met [...] % per jaar geïndexeerd (artikel 4, lid 2). De onderstaande analyse dient om de financiële gevolgen van de algemene beheerovereenkomst op voor Neuwoges te bepalen. |
| --- | --- |

(129)

Volgens de algemene beheerovereenkomst is Neuwoges belast met het beheer van de betreffende gebouwen. Neuwoges ontvangt alle huuropbrengsten van de woningen en commerciële ruimten. In ruil daarvoor moet zij de eigenaar (Bavaria) een vaste maandelijkse leasetermijn betalen, die is vastgesteld op [...] EUR tot de afronding van de saneringswerkzaamheden en op [...] EUR voor de periode nadien (artikel 3 van de algemene beheerovereenkomst). Deze overeenkomst heeft een looptijd van dertig jaar, te rekenen vanaf de voltooiing van de saneringswerkzaamheden (artikel 2, lid 1). De maandelijkse leasetermijn wordt met [...] % per jaar geïndexeerd (artikel 4, lid 2). De onderstaande analyse dient om de financiële gevolgen van de algemene beheerovereenkomst op voor Neuwoges te bepalen.

7.2.4.1.   Achtergrond (berekeningen)

| (130) | Het bedrag van de maandelijkse leasetermijn wordt verkregen door het verwachte huurbedrag per vierkante meter en per maand (minus beheerskosten, onderhoudskosten en risico op huurverlies) te vermenigvuldigen met het aantal beschikbare vierkante meter (70). De centrale aannames zijn dus de verwachte nettohuur per vierkante meter en per maand en de verwachte kosten. In de algemene beheerovereenkomst gingen de partijen uit van een nettohuur van [...] EUR/m2 na de sanering en van [...] EUR/m2 kosten; zodoende werd de maandelijkse huurtermijn op [...] EUR/m2 bepaald (71). |
| --- | --- |

(130)

Het bedrag van de maandelijkse leasetermijn wordt verkregen door het verwachte huurbedrag per vierkante meter en per maand (minus beheerskosten, onderhoudskosten en risico op huurverlies) te vermenigvuldigen met het aantal beschikbare vierkante meter (70). De centrale aannames zijn dus de verwachte nettohuur per vierkante meter en per maand en de verwachte kosten. In de algemene beheerovereenkomst gingen de partijen uit van een nettohuur van [...] EUR/m2 na de sanering en van [...] EUR/m2 kosten; zodoende werd de maandelijkse huurtermijn op [...] EUR/m2 bepaald (71).

Formula

Formula

| (131) | Bij het bepalen van de concrete parameters die uiteindelijk in de algemene beheerovereenkomst werden opgenomen, had Neuwoges de keuze (72). Zij kon de maandelijkse betalingen die zij tijdens de looptijd van de overeenkomst moest voldoen, maar ook de opbrengst van de verkoop nauwkeurig bepalen door verschillende huurbedragen of een hoger indexeringspercentage vast te stellen (73). Er bestond een directe correlatie tussen het aangaan van een hoger of lager risico door het vaststellen van een bepaalde leasetermijn (door bijvoorbeeld andere huurbedragen vast te stellen, een andere indexering en andere kosten) en de in de vorm van de verkoopprijs ontvangen liquiditeit. Zo was bijvoorbeeld volgens een alternatieve berekening van Bavaria — gebaseerd op een indexering van 2,0 %, een huurprijs van [...] EUR en dus een leasetermijn van [...] EUR — de maandelijkse leasetermijn uitgekomen op [...] EUR in plaats van [...] EUR (74). Vanzelfsprekend was ook de verkoopprijs lager uitgevallen. |
| --- | --- |

(131)

Bij het bepalen van de concrete parameters die uiteindelijk in de algemene beheerovereenkomst werden opgenomen, had Neuwoges de keuze (72). Zij kon de maandelijkse betalingen die zij tijdens de looptijd van de overeenkomst moest voldoen, maar ook de opbrengst van de verkoop nauwkeurig bepalen door verschillende huurbedragen of een hoger indexeringspercentage vast te stellen (73). Er bestond een directe correlatie tussen het aangaan van een hoger of lager risico door het vaststellen van een bepaalde leasetermijn (door bijvoorbeeld andere huurbedragen vast te stellen, een andere indexering en andere kosten) en de in de vorm van de verkoopprijs ontvangen liquiditeit. Zo was bijvoorbeeld volgens een alternatieve berekening van Bavaria — gebaseerd op een indexering van 2,0 %, een huurprijs van [...] EUR en dus een leasetermijn van [...] EUR — de maandelijkse leasetermijn uitgekomen op [...] EUR in plaats van [...] EUR (74). Vanzelfsprekend was ook de verkoopprijs lager uitgevallen.

7.2.4.2.   Analyse van de financiële gevolgen

Algemene overwegingen

| (132) | Bij het bepalen van de financiële gevolgen van de algemene beheerovereenkomst voor Neuwoges moet met twee overwegingen rekening worden gehouden. In de eerste plaats wordt de leasetermijn per vierkante meter berekend. Omdat een aantal woningen na het afsluiten van de overeenkomst door Bavaria werd verkocht, daalde het totale aantal vierkante meter van aanvankelijk [...] m2 naar [...] m2 in 1999, [...] m2 in 2000 en [...] m2 in 2001. Na 2001 bleef het betreffende aantal vierkante meter ongewijzigd op [...] m2. In haar opmerkingen hanteerde Neuwoges dit geleidelijk afnemende aantal vierkante meter voor het bepalen van de prognoses voor de financiële stromen. Aangezien alleen het ex-antestandpunt van belang is, had Neuwoges niet het totale aantal vierkante meter waarop haar berekeningen zijn gebaseerd, met het daadwerkelijk aantal verkochte vierkante meter mogen verminderen, maar met het aantal vierkante meter die zij begin 1998 hoopte te kunnen doorverkopen. Daarom is de onderstaande analyse niet gebaseerd op de door Neuwoges in haar opmerkingen gehanteerde cijfers, maar worden veeleer de cijfergegevens gehanteerd waarmee Neuwoges in haar oorspronkelijke winstprognoses rekende, namelijk een geleidelijke vermindering van [...] m2 naar [...] m2 tegen 2003. In de tweede plaats moeten, met het oog op het bepalen van de financiële gevolgen waarmee op het tijdstip van het aangaan van de transactie van de overeenkomst voor Neuwoges moest worden gerekend, de toekomstige inkomsten en kosten worden gedisconteerd; daartoe dient een disconteringsvoet te worden bepaald. In lijn met haar oorspronkelijke brief en de door Neuwoges meegedeelde kasstroomanalyses gaat de Commissie uit van een disconteringsvoet van 5 % per jaar (75). |
| --- | --- |

(132)

Bij het bepalen van de financiële gevolgen van de algemene beheerovereenkomst voor Neuwoges moet met twee overwegingen rekening worden gehouden. In de eerste plaats wordt de leasetermijn per vierkante meter berekend. Omdat een aantal woningen na het afsluiten van de overeenkomst door Bavaria werd verkocht, daalde het totale aantal vierkante meter van aanvankelijk [...] m2 naar [...] m2 in 1999, [...] m2 in 2000 en [...] m2 in 2001. Na 2001 bleef het betreffende aantal vierkante meter ongewijzigd op [...] m2. In haar opmerkingen hanteerde Neuwoges dit geleidelijk afnemende aantal vierkante meter voor het bepalen van de prognoses voor de financiële stromen. Aangezien alleen het ex-antestandpunt van belang is, had Neuwoges niet het totale aantal vierkante meter waarop haar berekeningen zijn gebaseerd, met het daadwerkelijk aantal verkochte vierkante meter mogen verminderen, maar met het aantal vierkante meter die zij begin 1998 hoopte te kunnen doorverkopen. Daarom is de onderstaande analyse niet gebaseerd op de door Neuwoges in haar opmerkingen gehanteerde cijfers, maar worden veeleer de cijfergegevens gehanteerd waarmee Neuwoges in haar oorspronkelijke winstprognoses rekende, namelijk een geleidelijke vermindering van [...] m2 naar [...] m2 tegen 2003. In de tweede plaats moeten, met het oog op het bepalen van de financiële gevolgen waarmee op het tijdstip van het aangaan van de transactie van de overeenkomst voor Neuwoges moest worden gerekend, de toekomstige inkomsten en kosten worden gedisconteerd; daartoe dient een disconteringsvoet te worden bepaald. In lijn met haar oorspronkelijke brief en de door Neuwoges meegedeelde kasstroomanalyses gaat de Commissie uit van een disconteringsvoet van 5 % per jaar (75).

Betrouwbaarheid van de kasstroomanalyses van Neuwoges

| (133) | Voordat een onafhankelijke economische analyse van de algemene beheerovereenkomst wordt gemaakt, moet eerst het volgende worden aangetekend bij de door Neuwoges ingediende ex-post-kasstroomanalyses, waaruit zou moeten blijken welke verwachtingen een voorzichtige marktdeelnemer in een markteconomie ten aanzien van de door de algemene beheerovereenkomst gegenereerde kasstroom had gehad. Neuwoges betoogt dat, wanneer realistische aannames worden gehanteerd (volgens de onderneming geldt dat voor een huurverhoging met [...] % per jaar, een indexering van de kosten met [...] % per jaar en een leegstandspercentage van [...] %), voor de algemene beheerovereenkomst met een negatieve totale kasstroom van [...] EUR (nominaal) en [...] EUR (gedisconteerd) (76) moest worden gerekend. Daarnaast voert Neuwoges aan dat de algemene beheerovereenkomst alleen in het geval van onrealistische aannames vooraf — huurprijsverhoging met [...] % per jaar, leegstandspercentage van [...] %, stabiele kosten — een positief bedrag van [...] EUR (nominaal) en [...] EUR (gedisconteerd) kon opleveren (77). Zodoende was het volgens Neuwoges van bij de aanvang duidelijk dat alleen al om de leasetermijn te kunnen opbrengen, jaarlijkse huurverhogingen met [...] % zouden moeten worden doorgevoerd, waardoor er geen marge meer was om kostenstijgingen op te vangen. |
| --- | --- |

(133)

Voordat een onafhankelijke economische analyse van de algemene beheerovereenkomst wordt gemaakt, moet eerst het volgende worden aangetekend bij de door Neuwoges ingediende ex-post-kasstroomanalyses, waaruit zou moeten blijken welke verwachtingen een voorzichtige marktdeelnemer in een markteconomie ten aanzien van de door de algemene beheerovereenkomst gegenereerde kasstroom had gehad. Neuwoges betoogt dat, wanneer realistische aannames worden gehanteerd (volgens de onderneming geldt dat voor een huurverhoging met [...] % per jaar, een indexering van de kosten met [...] % per jaar en een leegstandspercentage van [...] %), voor de algemene beheerovereenkomst met een negatieve totale kasstroom van [...] EUR (nominaal) en [...] EUR (gedisconteerd) (76) moest worden gerekend. Daarnaast voert Neuwoges aan dat de algemene beheerovereenkomst alleen in het geval van onrealistische aannames vooraf — huurprijsverhoging met [...] % per jaar, leegstandspercentage van [...] %, stabiele kosten — een positief bedrag van [...] EUR (nominaal) en [...] EUR (gedisconteerd) kon opleveren (77). Zodoende was het volgens Neuwoges van bij de aanvang duidelijk dat alleen al om de leasetermijn te kunnen opbrengen, jaarlijkse huurverhogingen met [...] % zouden moeten worden doorgevoerd, waardoor er geen marge meer was om kostenstijgingen op te vangen.

| (134) | In dat verband dient te worden opgemerkt dat Neuwoges uitgaat van aannames met betrekking tot de hoogte van kosten, die weinig overtuigen (het kostenpeil waarvan wordt uitgegaan is in alle door Neuwoges ingediende analyses identiek). De berekeningen die aan de aangegane algemene beheerovereenkomst ten grondslag liggen, gaan uit van totale kosten (beheer, onderhoud, risico op huurverlies) ten belope van ca. [...] % van de huurbedragen, terwijl in de kasstroomanalyse van Neuwoges dan weer wordt uitgegaan van een kostenpeil (nà sanering) van ten minste [...] % ([...] % risico op huurverlies, [...] % beheer en onderhoud). Zelfs wanneer de drastische toename van het huurverlies (van [...] % tot [...] %) buiten beschouwing wordt gelaten, moet voor de overige kosten nog steeds een stijging van [...] % tot [...] % van de huurbedragen worden geconstateerd. Een afdoende verklaring voor deze toename is in de opmerkingen van Neuwoges niet te vinden. Integendeel, Neuwoges merkt op dat [...] % ([...] EUR/m2) een plausibeler aandeel is voor de periode onmiddellijk na de modernisering, maar dat dit aandeel nadien jaarlijks met ongeveer [...] % per jaar moet stijgen (78). Ook in het taxatierapport dat Neuwoges vóór de verkoop liet opstellen, werd uitgegaan van een totaal kostprijsniveau (inclusief risico’s op huurverlies (79)) van tussen [...] en [...] % (taxatierapport van 1997). Omdat in dat taxatierapport niet precies wordt aangegeven hoe hoog het aandeel huurverlies werd geraamd, valt niet te bepalen in hoeverre de gehanteerde aannames, wat de overige kosten betreft, van de aannames van Neuwoges afwijken. Hoe dan ook komen de door Neuwoges thans geraamde overige kosten hoger uit, zelfs in de aanname dat het risico op huurverlies uit het taxatierapport van 1997 op [...] % werd geraamd. Tegen deze achtergrond kunnen de kasstroomanalyses van Neuwoges niet worden geaccepteerd en moeten deze worden gecorrigeerd door uit te gaan van een kostenpeil van [...] % (zonder risico op huurverlies) (80). |
| --- | --- |

(134)

In dat verband dient te worden opgemerkt dat Neuwoges uitgaat van aannames met betrekking tot de hoogte van kosten, die weinig overtuigen (het kostenpeil waarvan wordt uitgegaan is in alle door Neuwoges ingediende analyses identiek). De berekeningen die aan de aangegane algemene beheerovereenkomst ten grondslag liggen, gaan uit van totale kosten (beheer, onderhoud, risico op huurverlies) ten belope van ca. [...] % van de huurbedragen, terwijl in de kasstroomanalyse van Neuwoges dan weer wordt uitgegaan van een kostenpeil (nà sanering) van ten minste [...] % ([...] % risico op huurverlies, [...] % beheer en onderhoud). Zelfs wanneer de drastische toename van het huurverlies (van [...] % tot [...] %) buiten beschouwing wordt gelaten, moet voor de overige kosten nog steeds een stijging van [...] % tot [...] % van de huurbedragen worden geconstateerd. Een afdoende verklaring voor deze toename is in de opmerkingen van Neuwoges niet te vinden. Integendeel, Neuwoges merkt op dat [...] % ([...] EUR/m2) een plausibeler aandeel is voor de periode onmiddellijk na de modernisering, maar dat dit aandeel nadien jaarlijks met ongeveer [...] % per jaar moet stijgen (78). Ook in het taxatierapport dat Neuwoges vóór de verkoop liet opstellen, werd uitgegaan van een totaal kostprijsniveau (inclusief risico’s op huurverlies (79)) van tussen [...] en [...] % (taxatierapport van 1997). Omdat in dat taxatierapport niet precies wordt aangegeven hoe hoog het aandeel huurverlies werd geraamd, valt niet te bepalen in hoeverre de gehanteerde aannames, wat de overige kosten betreft, van de aannames van Neuwoges afwijken. Hoe dan ook komen de door Neuwoges thans geraamde overige kosten hoger uit, zelfs in de aanname dat het risico op huurverlies uit het taxatierapport van 1997 op [...] % werd geraamd. Tegen deze achtergrond kunnen de kasstroomanalyses van Neuwoges niet worden geaccepteerd en moeten deze worden gecorrigeerd door uit te gaan van een kostenpeil van [...] % (zonder risico op huurverlies) (80).

| (135) | Voorts moet in dit verband worden opgemerkt dat het argument van Neuwoges dat huurverhogingen van [...] % moesten worden doorgevoerd om alleen de stijging van het leasetarief te compenseren, niet correct is. Aangezien het leasetarief als percentage van de oorspronkelijke totale huurprijs (in dit geval [...] %) wordt berekend, zou het met een huurverhoging van [...] % mogelijk zijn om zowel de stijging van het leasetarief als ook een verhoging van de kosten met [...] % op te vangen. Bij stabiele kosten zou al een beperktere huurverhoging voldoende zijn om de verhoging van het leasetarief te compenseren. Wordt uitgegaan van een risico op huurverlies van [...] % en voorts stabiele kosten, dan zou een jaarlijkse huurverhoging van [...] % inderdaad voldoende zijn om de verhoging van het leasetarief te compenseren. Alle verdere verhogingen zou Neuwoges dan kunnen gebruiken om stijgende kosten te compenseren of om winst te maken. |
| --- | --- |

(135)

Voorts moet in dit verband worden opgemerkt dat het argument van Neuwoges dat huurverhogingen van [...] % moesten worden doorgevoerd om alleen de stijging van het leasetarief te compenseren, niet correct is. Aangezien het leasetarief als percentage van de oorspronkelijke totale huurprijs (in dit geval [...] %) wordt berekend, zou het met een huurverhoging van [...] % mogelijk zijn om zowel de stijging van het leasetarief als ook een verhoging van de kosten met [...] % op te vangen. Bij stabiele kosten zou al een beperktere huurverhoging voldoende zijn om de verhoging van het leasetarief te compenseren. Wordt uitgegaan van een risico op huurverlies van [...] % en voorts stabiele kosten, dan zou een jaarlijkse huurverhoging van [...] % inderdaad voldoende zijn om de verhoging van het leasetarief te compenseren. Alle verdere verhogingen zou Neuwoges dan kunnen gebruiken om stijgende kosten te compenseren of om winst te maken.

Analyse van de financiële gevolgen

| (136) | Op het ogenblik dat de overeenkomst werd gesloten, heeft Neuwoges zelf een analyse uitgevoerd van de nominale kasstroom (81). Bij deze analyse ging zij er van uit dat haar eigen kosten (beheer, onderhoud) jaarlijks met [...] % zouden stijgen, dat de huur om de drie jaar met [...] % kon stijgen, dat een leegstandspercentage van [...] % kon worden gehandhaafd en dat [...] % van de woningen aan de huurders kon worden verkocht. Op basis daarvan rekende Neuwoges met een door de algemene beheerovereenkomst gegenereerde nominale kasstroom van [...] EUR over de looptijd van dertig jaar. |
| --- | --- |

(136)

Op het ogenblik dat de overeenkomst werd gesloten, heeft Neuwoges zelf een analyse uitgevoerd van de nominale kasstroom (81). Bij deze analyse ging zij er van uit dat haar eigen kosten (beheer, onderhoud) jaarlijks met [...] % zouden stijgen, dat de huur om de drie jaar met [...] % kon stijgen, dat een leegstandspercentage van [...] % kon worden gehandhaafd en dat [...] % van de woningen aan de huurders kon worden verkocht. Op basis daarvan rekende Neuwoges met een door de algemene beheerovereenkomst gegenereerde nominale kasstroom van [...] EUR over de looptijd van dertig jaar.

| (137) | De formele onderzoeksprocedure leverde geen informatie op, die zou kunnen doen vermoeden dat de genoemde berekeningen bewust op de basis van optimistische verwachtingen werden uitgevoerd. Er zijn geen aanwijzingen voorhanden dat de vertegenwoordigers van Neuwoges die deze cijfers aan de Aufsichtsrat van Neuwoges hebben voorgelegd, zich daarbij bewust waren dat het om cijfers ging die niet correct waren. Neuwoges schijnt immers ook niet te verklaren dat haar management om politieke redenen een ongunstige transactie heeft aangegaan, maar dat eerder sprake is van een verkeerde inschatting bij het beoordelen van de economische effecten (hetgeen volgens Neuwoges in het geval van een marktdeelnemer in een markteconomie niet was gebeurd) (82). |
| --- | --- |

(137)

De formele onderzoeksprocedure leverde geen informatie op, die zou kunnen doen vermoeden dat de genoemde berekeningen bewust op de basis van optimistische verwachtingen werden uitgevoerd. Er zijn geen aanwijzingen voorhanden dat de vertegenwoordigers van Neuwoges die deze cijfers aan de Aufsichtsrat van Neuwoges hebben voorgelegd, zich daarbij bewust waren dat het om cijfers ging die niet correct waren. Neuwoges schijnt immers ook niet te verklaren dat haar management om politieke redenen een ongunstige transactie heeft aangegaan, maar dat eerder sprake is van een verkeerde inschatting bij het beoordelen van de economische effecten (hetgeen volgens Neuwoges in het geval van een marktdeelnemer in een markteconomie niet was gebeurd) (82).

| (138) | Niettemin dient te worden nagegaan of de verwachtingen inderdaad zodanig waren dat een marktdeelnemer in een markteconomie zijn besluit niet daarop had gebaseerd. In dit verband dient te worden opgemerkt dat volgens Neuwoges een marktdeelnemer in een markteconomie had gerekend met een huurverhoging van slechts [...] % per jaar, een risico op huurverlies van [...] % en een stijging van de beheers- en onderhoudskosten van [...] % (83). Op basis van deze aannames zou, volgens Neuwoges, de totale kasstroom – [...] EUR (nominaal) en – [...] EUR (gedisconteerd) bedragen, waarbij vooral het meer dan zevenvoudig toegenomen huurverlies in het oog springt. |
| --- | --- |

(138)

Niettemin dient te worden nagegaan of de verwachtingen inderdaad zodanig waren dat een marktdeelnemer in een markteconomie zijn besluit niet daarop had gebaseerd. In dit verband dient te worden opgemerkt dat volgens Neuwoges een marktdeelnemer in een markteconomie had gerekend met een huurverhoging van slechts [...] % per jaar, een risico op huurverlies van [...] % en een stijging van de beheers- en onderhoudskosten van [...] % (83). Op basis van deze aannames zou, volgens Neuwoges, de totale kasstroom – [...] EUR (nominaal) en – [...] EUR (gedisconteerd) bedragen, waarbij vooral het meer dan zevenvoudig toegenomen huurverlies in het oog springt.

7.2.4.3.   Marktverwachtingen

| (139) | Allereerst moet worden verwezen naar de documenten die uitsluitsel bieden over de daadwerkelijke verwachtingen van de beide bij de transactie betrokken partijen. In de eerste plaats blijkt uit de notulen van de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van 16 december 1997 dat het management van Neuwoges de aan de transactie verbonden risico’s als „te dragen” bestempelde (84). Voorts blijkt uit die notulen dat Neuwoges zich bij haar handelen baseerde op berekeningen waarin werd uitgegaan van een huurverhoging met [...] % om de drie jaar, een kostenstijging (zonder risico op huurverlies) van [...] % en een risico op huurverlies van [...] % (85). |
| --- | --- |

(139)

Allereerst moet worden verwezen naar de documenten die uitsluitsel bieden over de daadwerkelijke verwachtingen van de beide bij de transactie betrokken partijen. In de eerste plaats blijkt uit de notulen van de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van 16 december 1997 dat het management van Neuwoges de aan de transactie verbonden risico’s als „te dragen” bestempelde (84). Voorts blijkt uit die notulen dat Neuwoges zich bij haar handelen baseerde op berekeningen waarin werd uitgegaan van een huurverhoging met [...] % om de drie jaar, een kostenstijging (zonder risico op huurverlies) van [...] % en een risico op huurverlies van [...] % (85).

| (140) | Vóór de ondertekening van de overeenkomsten raadpleegde Neuwoges register-accountant Nordrevision, die oordeelde dat een huurverhoging met [...] % weliswaar beantwoordde aan het algemene inflatiepercentage, maar amper uitvoerbaar was (86). Voorts was Nordrevision van mening dat het uitgangspeil van de kosten (de berekeningen berusten op kosten geraamd op [...] % van de huurprijs) in een scenario van „nul-leegstand” realistisch was, maar dat een op de indexering van de leasetermijnen afgestemde indexering van de kosten noodzakelijk was (87). |
| --- | --- |

(140)

Vóór de ondertekening van de overeenkomsten raadpleegde Neuwoges register-accountant Nordrevision, die oordeelde dat een huurverhoging met [...] % weliswaar beantwoordde aan het algemene inflatiepercentage, maar amper uitvoerbaar was (86). Voorts was Nordrevision van mening dat het uitgangspeil van de kosten (de berekeningen berusten op kosten geraamd op [...] % van de huurprijs) in een scenario van „nul-leegstand” realistisch was, maar dat een op de indexering van de leasetermijnen afgestemde indexering van de kosten noodzakelijk was (87).

| (141) | Bavaria ging er dan weer van uit dat bij een naar verwachting gelijk blijvende bevolkingsevolutie in Neubrandenburg (op grond van de vestiging van verschillende grote dienstverrichters) (88) en de goede ligging van de gebouwen met een zeer gering leegstandspercentage moest worden gerekend (89). Daarnaast ging zij ervan uit dat huurverhogingen in lijn met de indexering van de leasetermijnen mogelijk waren (90). |
| --- | --- |

(141)

Bavaria ging er dan weer van uit dat bij een naar verwachting gelijk blijvende bevolkingsevolutie in Neubrandenburg (op grond van de vestiging van verschillende grote dienstverrichters) (88) en de goede ligging van de gebouwen met een zeer gering leegstandspercentage moest worden gerekend (89). Daarnaast ging zij ervan uit dat huurverhogingen in lijn met de indexering van de leasetermijnen mogelijk waren (90).

| (142) | Ten slotte wordt opgemerkt dat het taxatierapport van 1997 dat Neuwoges vóór de verkoop liet uitvoeren, gegevens bevat met betrekking tot de ter zake te verwachten ontwikkelingen. Het taxatierapport van 1997 ging uit van een kostenpeil van [...] tot [...] %, waarbij echter niet werd aangegeven hoe hoog het percentage huurverliesrisico werd geraamd (91). |
| --- | --- |

(142)

Ten slotte wordt opgemerkt dat het taxatierapport van 1997 dat Neuwoges vóór de verkoop liet uitvoeren, gegevens bevat met betrekking tot de ter zake te verwachten ontwikkelingen. Het taxatierapport van 1997 ging uit van een kostenpeil van [...] tot [...] %, waarbij echter niet werd aangegeven hoe hoog het percentage huurverliesrisico werd geraamd (91).

7.2.4.4.   Beoordeling

Beheerskosten

| (143) | Allereerst lijken de verwachtingen met betrekking tot de beheers- en onderhoudskosten wat betreft zowel het uitgangspeil ([...] EUR/m2 resp. [...] % van de huurgelden) als de verwachte stijging ([...] % per jaar) plausibel. Wat betreft het kostenpeil waarvan werd uitgegaan, volgt deze conclusie uit de opmerking van Neuwoges zelf dat daarmee de kosten ten minste voor de periode onmiddellijk na de sanering voldoende hoog waren geraamd. In de tweede plaats werd in het Pestel-rapport opgemerkt dat de beheers- en onderhoudskosten in 1997 gemiddeld [...] EUR/m2 zouden bedragen; dit is [...] EUR minder dan voor de kosten in het kader van de sale-and-lease-backtransactie was geraamd (92). Ten slotte lagen de kosten die in de taxatierapporten waren geraamd, in dezelfde orde van grootte. Met een stijging van deze kosten moest zeker worden gerekend; de aanname van een stijging met [...] % per jaar leek plausibel en een vrij voorzichtige raming. Nordrevision had alleen voorgesteld om dit soort indexering van de beheerskosten af te stemmen op de indexering van de leasetermijnen; dat zou dan een jaarlijkse stijging met [...] % betekenen, dus een geringere stijging dan die welke Neuwoges daadwerkelijk heeft doorgevoerd. Overigens is Neuwoges thans zelf van mening dat, realistisch gezien, met een stijging van [...] % per jaar mocht worden gerekend, hetgeen betekent dat een percentage van [...] % per jaar zeker niet onverdedigbaar laag was. |
| --- | --- |

(143)

Allereerst lijken de verwachtingen met betrekking tot de beheers- en onderhoudskosten wat betreft zowel het uitgangspeil ([...] EUR/m2 resp. [...] % van de huurgelden) als de verwachte stijging ([...] % per jaar) plausibel. Wat betreft het kostenpeil waarvan werd uitgegaan, volgt deze conclusie uit de opmerking van Neuwoges zelf dat daarmee de kosten ten minste voor de periode onmiddellijk na de sanering voldoende hoog waren geraamd. In de tweede plaats werd in het Pestel-rapport opgemerkt dat de beheers- en onderhoudskosten in 1997 gemiddeld [...] EUR/m2 zouden bedragen; dit is [...] EUR minder dan voor de kosten in het kader van de sale-and-lease-backtransactie was geraamd (92). Ten slotte lagen de kosten die in de taxatierapporten waren geraamd, in dezelfde orde van grootte. Met een stijging van deze kosten moest zeker worden gerekend; de aanname van een stijging met [...] % per jaar leek plausibel en een vrij voorzichtige raming. Nordrevision had alleen voorgesteld om dit soort indexering van de beheerskosten af te stemmen op de indexering van de leasetermijnen; dat zou dan een jaarlijkse stijging met [...] % betekenen, dus een geringere stijging dan die welke Neuwoges daadwerkelijk heeft doorgevoerd. Overigens is Neuwoges thans zelf van mening dat, realistisch gezien, met een stijging van [...] % per jaar mocht worden gerekend, hetgeen betekent dat een percentage van [...] % per jaar zeker niet onverdedigbaar laag was.

Risico op huurverlies

| (144) | Wat het risico op huurverlies betreft, was het niet onrealistisch om met een algemeen huurverlies van [...] % te rekenen. In de eerste plaats dient te worden opgemerkt dat Nordrevision deze aanname bij haar beoordeling van de overeenkomst niet ter discussie stelde, hoewel deze consultant zich voor het overige zorgelijk uitliet over de algemene economische toestand en de vastgoedmarkt in Neubrandenburg (93). In de tweede plaats lijkt in het taxatierapport van 1997, ook al werd daarin niet ander ingegaan op het aangenomen risico op huurverlies, niet van aanzienlijk hogere risico’s op huurverlies te worden uitgegaan (94). |
| --- | --- |

(144)

Wat het risico op huurverlies betreft, was het niet onrealistisch om met een algemeen huurverlies van [...] % te rekenen. In de eerste plaats dient te worden opgemerkt dat Nordrevision deze aanname bij haar beoordeling van de overeenkomst niet ter discussie stelde, hoewel deze consultant zich voor het overige zorgelijk uitliet over de algemene economische toestand en de vastgoedmarkt in Neubrandenburg (93). In de tweede plaats lijkt in het taxatierapport van 1997, ook al werd daarin niet ander ingegaan op het aangenomen risico op huurverlies, niet van aanzienlijk hogere risico’s op huurverlies te worden uitgegaan (94).

| (145) | Zoals uit documenten met betrekking tot de interne besluitvorming van Bavaria blijkt, ging Bavaria, door de vestiging van diverse grote dienstverrichters, ervan uit dat de bevolking in Neubrandenburg stabiel zou blijven en dat de betrokken woningen na sanering vrijwel alle zouden kunnen worden verhuurd. Volgens Neuwoges rekende de gemeente Neubrandenburg en de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren in de jaren 1997/1998 daadwerkelijk met stabiele bevolkingscijfers en een stabiele inkomensontwikkeling. |
| --- | --- |

(145)

Zoals uit documenten met betrekking tot de interne besluitvorming van Bavaria blijkt, ging Bavaria, door de vestiging van diverse grote dienstverrichters, ervan uit dat de bevolking in Neubrandenburg stabiel zou blijven en dat de betrokken woningen na sanering vrijwel alle zouden kunnen worden verhuurd. Volgens Neuwoges rekende de gemeente Neubrandenburg en de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren in de jaren 1997/1998 daadwerkelijk met stabiele bevolkingscijfers en een stabiele inkomensontwikkeling.

| (146) | Uiteindelijk mag ook niet buiten beschouwing blijven dat het management van Neuwoges, dat een onderneming leidde die eigenaar van meer 30 % van de woningen in Neubrandenburg was en dus over een grondige kennis van de lokale vastgoedmarkt beschikte, de aan de sale-and-lease-backtransactie verbonden risico’s als te dragen beschouwd en bij zijn eigen prognoses voor het risico op huurverlies uitging van [...] %. Het valt niet in te zien waarom bewezen deskundigen voor de lokale vastgoedmarkt hun berekeningen op deze aanname zouden baseren, wanneer die zo onrealistisch laag waren geweest als Neuwoges thans beweert. |
| --- | --- |

(146)

Uiteindelijk mag ook niet buiten beschouwing blijven dat het management van Neuwoges, dat een onderneming leidde die eigenaar van meer 30 % van de woningen in Neubrandenburg was en dus over een grondige kennis van de lokale vastgoedmarkt beschikte, de aan de sale-and-lease-backtransactie verbonden risico’s als te dragen beschouwd en bij zijn eigen prognoses voor het risico op huurverlies uitging van [...] %. Het valt niet in te zien waarom bewezen deskundigen voor de lokale vastgoedmarkt hun berekeningen op deze aanname zouden baseren, wanneer die zo onrealistisch laag waren geweest als Neuwoges thans beweert.

| (147) | Tegelijk moet ook rekening worden gehouden met de documenten die Neuwoges heeft verschaft met betrekking tot de vraag of een voorzichtige marktdeelnemer op de betrokken sector van de vastgoedmarkt (betonnen woonkazernes in het vroegere Oost-Duitsland) met hogere leegstandspercentages had gerekend, voor zover de betrokken documenten dateren uit de periode voordat de sale-and-lease-backtransactie werd aangegaan. Van de ingediende taxatierapporten werd alleen het Pestel-rapport opgesteld in de periode voordat de betrokken overeenkomsten werden gesloten. Wel dient te worden aangetekend dat het Pestel-rapport het vroegere Oost-Duitsland als geheel betreft en geen rekening houdt met de specifieke situatie ter plaatse in Neubrandenburg, waardoor de bewijskracht ervan in de context van deze zaak beperkt is. In het rapport wordt een aantal algemene problemen op de vastgoedmarkt in het vroegere Oost-Duitsland in beeld gebracht, maar het rapport op zich biedt onvoldoende aanwijzingen dat een marktdeelnemer in een markteconomie bij zijn investeringsbesluit niet met een risico op huurverlies van [...] % had gerekend. |
| --- | --- |

(147)

Tegelijk moet ook rekening worden gehouden met de documenten die Neuwoges heeft verschaft met betrekking tot de vraag of een voorzichtige marktdeelnemer op de betrokken sector van de vastgoedmarkt (betonnen woonkazernes in het vroegere Oost-Duitsland) met hogere leegstandspercentages had gerekend, voor zover de betrokken documenten dateren uit de periode voordat de sale-and-lease-backtransactie werd aangegaan. Van de ingediende taxatierapporten werd alleen het Pestel-rapport opgesteld in de periode voordat de betrokken overeenkomsten werden gesloten. Wel dient te worden aangetekend dat het Pestel-rapport het vroegere Oost-Duitsland als geheel betreft en geen rekening houdt met de specifieke situatie ter plaatse in Neubrandenburg, waardoor de bewijskracht ervan in de context van deze zaak beperkt is. In het rapport wordt een aantal algemene problemen op de vastgoedmarkt in het vroegere Oost-Duitsland in beeld gebracht, maar het rapport op zich biedt onvoldoende aanwijzingen dat een marktdeelnemer in een markteconomie bij zijn investeringsbesluit niet met een risico op huurverlies van [...] % had gerekend.

Huurbedragen

| (148) | Wat de huurbedragen betreft, moet voor ogen worden gehouden dat volgens Neuwoges de voor de periode na de sanering verwachte huurprijzen niet te hoog zijn vastgesteld. Zij merkt juist op dat de huurprijzen niet met de verwachte omvang konden worden verhoogd. In het licht van de vaststelling van het Landgericht Rostock dat de in de algemene beheerovereenkomst gehanteerde gemiddelde huurprijs van [...] EUR/m2 binnen de toepasselijke huurprijsnorm (95) lag, kan worden geconcludeerd dat de oorspronkelijke gemiddelde huurprijs realistisch was berekend. |
| --- | --- |

(148)

Wat de huurbedragen betreft, moet voor ogen worden gehouden dat volgens Neuwoges de voor de periode na de sanering verwachte huurprijzen niet te hoog zijn vastgesteld. Zij merkt juist op dat de huurprijzen niet met de verwachte omvang konden worden verhoogd. In het licht van de vaststelling van het Landgericht Rostock dat de in de algemene beheerovereenkomst gehanteerde gemiddelde huurprijs van [...] EUR/m2 binnen de toepasselijke huurprijsnorm (95) lag, kan worden geconcludeerd dat de oorspronkelijke gemiddelde huurprijs realistisch was berekend.

| (149) | Wat de indexering van de overeengekomen leasetarieven betreft, zijn er geen directe aanwijzingen met welke gemiddelde huurverhogingen voor 1998 doorgaans werd gerekend. Nordrevision merkte alleen op dat de oorspronkelijk geraamde [...] % per jaar beantwoordde aan de algemene inflatie, maar dat dit percentage in Neubrandenburg waarschijnlijk niet te behalen viel (96). Het feit dat Neuwoges uiteindelijk instemde met een indexering van „slechts” [...] % en ervan uitging dat zij om de drie jaar huurverhogingen met [...] % (of [...] % per jaar) zou kunnen doorvoeren, lijkt er op te wijzen dat zij met dit voorbehoud heeft rekening gehouden. In de taxatierapporten werden geen expliciete verwachtingen ten aanzien van toekomstige huurverhogingen geformuleerd. Niettemin dient te worden beklemtoond dat, aangezien de taxatierapporten geen expliciete aannames bevatten over de evolutie van de inflatie en de huurprijzen, in die rapporten kennelijk werd uitgegaan van een convergentie van de huurstijging en de algemene inflatie (die in de jaren voordien rond 3,5 % lag) (97). Het Landgericht Rostock was van oordeel dat de indexering in het licht van de gemiddelde jaarinflatie van 3,52 % per jaar in de 28 jaar vóór het sluiten van de overeenkomsten gerechtvaardigd was (98). Voorts merkt het Landgericht Rostock op dat de evolutie van de huurprijzen over een periode van dertig jaar natuurlijk moeilijk te voorspellen valt, maar dat het geen opvallende onbalans kon vaststellen tussen de indexering van de leasetermijnen en de te verwachten evolutie van de huurprijzen. |
| --- | --- |

(149)

Wat de indexering van de overeengekomen leasetarieven betreft, zijn er geen directe aanwijzingen met welke gemiddelde huurverhogingen voor 1998 doorgaans werd gerekend. Nordrevision merkte alleen op dat de oorspronkelijk geraamde [...] % per jaar beantwoordde aan de algemene inflatie, maar dat dit percentage in Neubrandenburg waarschijnlijk niet te behalen viel (96). Het feit dat Neuwoges uiteindelijk instemde met een indexering van „slechts” [...] % en ervan uitging dat zij om de drie jaar huurverhogingen met [...] % (of [...] % per jaar) zou kunnen doorvoeren, lijkt er op te wijzen dat zij met dit voorbehoud heeft rekening gehouden. In de taxatierapporten werden geen expliciete verwachtingen ten aanzien van toekomstige huurverhogingen geformuleerd. Niettemin dient te worden beklemtoond dat, aangezien de taxatierapporten geen expliciete aannames bevatten over de evolutie van de inflatie en de huurprijzen, in die rapporten kennelijk werd uitgegaan van een convergentie van de huurstijging en de algemene inflatie (die in de jaren voordien rond 3,5 % lag) (97). Het Landgericht Rostock was van oordeel dat de indexering in het licht van de gemiddelde jaarinflatie van 3,52 % per jaar in de 28 jaar vóór het sluiten van de overeenkomsten gerechtvaardigd was (98). Voorts merkt het Landgericht Rostock op dat de evolutie van de huurprijzen over een periode van dertig jaar natuurlijk moeilijk te voorspellen valt, maar dat het geen opvallende onbalans kon vaststellen tussen de indexering van de leasetermijnen en de te verwachten evolutie van de huurprijzen.

| (150) | Het door Neuwoges ingediende Pestel-rapport bevat geen gegevens over de daadwerkelijke verwachtingen van marktdeelnemers op de vastgoedmarkt in het vroegere Oost-Duitsland en geen specifieke gegevens voor Neubrandenburg. Niettemin bevat het aanwijzingen dat het bij de vastgoedmarkt in het vroegere Oost-Duitsland om een potentieel moeilijke markt gaat. Tegen de achtergrond van de verder aangevoerde feiten is het Pestel-rapport dan weer ontoereikend om te bewijzen dat het akkoord over een indexering van de leasebetalingen met [...] % per jaar en de verwachting om huurverhogingen van [...] % per jaar te kunnen doorvoeren, onredelijk waren geweest. |
| --- | --- |

(150)

Het door Neuwoges ingediende Pestel-rapport bevat geen gegevens over de daadwerkelijke verwachtingen van marktdeelnemers op de vastgoedmarkt in het vroegere Oost-Duitsland en geen specifieke gegevens voor Neubrandenburg. Niettemin bevat het aanwijzingen dat het bij de vastgoedmarkt in het vroegere Oost-Duitsland om een potentieel moeilijke markt gaat. Tegen de achtergrond van de verder aangevoerde feiten is het Pestel-rapport dan weer ontoereikend om te bewijzen dat het akkoord over een indexering van de leasebetalingen met [...] % per jaar en de verwachting om huurverhogingen van [...] % per jaar te kunnen doorvoeren, onredelijk waren geweest.

Looptijd

| (151) | Wat ten slotte de looptijd van de overeenkomst betreft, voerde het Landgericht Rostock aan dat bepaalde leaseovereenkomsten door lange looptijden (tot dertig jaar) worden gekenmerkt en dat een overeenkomst zoals die in de onderhavige zaak dus niet ongebruikelijk is (99). Een looptijd van dertig jaar houdt vanzelfsprekend bepaalde risico’s in, maar biedt tegelijk ook de mogelijkheid om stabiele winst te behalen en een hoge mate van zekerheid ten aanzien van de te verwachten kosten te garanderen. Bovendien betekent een lange looptijd ook dat de voor afschrijving van de investeringen van de koper vereiste maandelijkse leasetermijnen lager uitvallen of dat de verkoopprijs bij even hoge leasetermijnen hoger was dan bij een kortere looptijd het geval was geweest (100). In dat licht bezien lijkt de overeenkomst met een looptijd van 30 jaar niet onverstandig. |
| --- | --- |

(151)

Wat ten slotte de looptijd van de overeenkomst betreft, voerde het Landgericht Rostock aan dat bepaalde leaseovereenkomsten door lange looptijden (tot dertig jaar) worden gekenmerkt en dat een overeenkomst zoals die in de onderhavige zaak dus niet ongebruikelijk is (99). Een looptijd van dertig jaar houdt vanzelfsprekend bepaalde risico’s in, maar biedt tegelijk ook de mogelijkheid om stabiele winst te behalen en een hoge mate van zekerheid ten aanzien van de te verwachten kosten te garanderen. Bovendien betekent een lange looptijd ook dat de voor afschrijving van de investeringen van de koper vereiste maandelijkse leasetermijnen lager uitvallen of dat de verkoopprijs bij even hoge leasetermijnen hoger was dan bij een kortere looptijd het geval was geweest (100). In dat licht bezien lijkt de overeenkomst met een looptijd van 30 jaar niet onverstandig.

7.2.4.5.   Conclusie

| (152) | De verwachtingen die Neuwoges in haar oorspronkelijke berekeningen hanteerde, kunnen dus niet als onrealistisch worden beschouwd. In het licht van de beschikbare documenten mocht Neuwoges er dus wel mee rekenen dat zij in het kader van de algemene beheerovereenkomst winst zou behalen. Wanneer de verwachte nominale winst tot het relevante tijdstip (begin 1998) wordt gedisconteerd, dan blijkt het besluit van Neuwoges te zijn gebaseerd op de aanname dat de algemene beheerovereenkomst een contante waarde van [...] EUR had. |
| --- | --- |

(152)

De verwachtingen die Neuwoges in haar oorspronkelijke berekeningen hanteerde, kunnen dus niet als onrealistisch worden beschouwd. In het licht van de beschikbare documenten mocht Neuwoges er dus wel mee rekenen dat zij in het kader van de algemene beheerovereenkomst winst zou behalen. Wanneer de verwachte nominale winst tot het relevante tijdstip (begin 1998) wordt gedisconteerd, dan blijkt het besluit van Neuwoges te zijn gebaseerd op de aanname dat de algemene beheerovereenkomst een contante waarde van [...] EUR had.

7.2.5.   Algehele beoordeling

| (153) | De Commissie is reeds tot de conclusie gekomen dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst onderdelen van eenzelfde, geïntegreerde transactie zijn. Om de totale waarde van de transactie voor Neuwoges te berekenen, moet dus de contante waarde van de beide overeenkomsten samen worden berekend. Ter herinnering: Neuwoges mocht van de erfpachtovereenkomst de volgende voordelen verwachten:






  a) | de door Bavaria in contanten betaalde prijs ([...] EUR); |
| --- | --- | --- |

(153)

De Commissie is reeds tot de conclusie gekomen dat de erfpachtovereenkomst en de algemene beheerovereenkomst onderdelen van eenzelfde, geïntegreerde transactie zijn. Om de totale waarde van de transactie voor Neuwoges te berekenen, moet dus de contante waarde van de beide overeenkomsten samen worden berekend. Ter herinnering: Neuwoges mocht van de erfpachtovereenkomst de volgende voordelen verwachten:

a)

de door Bavaria in contanten betaalde prijs ([...] EUR);

| b) | de voor de privatiseringsinspanningen betaalde vergoeding ([...] EUR); |
| --- | --- |

b)

de voor de privatiseringsinspanningen betaalde vergoeding ([...] EUR);

| c) | de met de sanering behaalde winst ([...] EUR), en |
| --- | --- |

c)

de met de sanering behaalde winst ([...] EUR), en

| d) | de contante waarde van de erfpachtcanon voor de periode vanaf 2029 ([...] EUR gedisconteerd). |
| --- | --- |

d)

de contante waarde van de erfpachtcanon voor de periode vanaf 2029 ([...] EUR gedisconteerd).

| (154) | Voorts mocht voor de algemene beheerovereenkomst, zoals in onderdeel 7.2.4 werd geconstateerd, wanneer de realistische verwachtingen van Neuwoges worden gehanteerd, met een gedisconteerde contante waarde van [...] EUR worden gerekend. Zodoende had de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges een totale waarde van [...] EUR. |
| --- | --- |

(154)

Voorts mocht voor de algemene beheerovereenkomst, zoals in onderdeel 7.2.4 werd geconstateerd, wanneer de realistische verwachtingen van Neuwoges worden gehanteerd, met een gedisconteerde contante waarde van [...] EUR worden gerekend. Zodoende had de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges een totale waarde van [...] EUR.

7.3.   VERGELIJKING MET ANDERE ZAKELIJKE OPTIES

| (155) | Om te kunnen bepalen of de sale-and-lease-backtransactie die Neuwoges met Bavaria heeft aangegaan, beantwoordt aan overeenkomsten waarvoor een marktdeelnemer in een markteconomie had gekozen, moet nu de waarde van deze transactie worden vergeleken met andere zakelijke mogelijkheden. Indien Neuwoges een uit economisch oogpunt gunstiger alternatief had gehad, dan zou de keuze voor de sale-and-lease-backtransactie niet kunnen gelden als een handelswijze waarvoor een marktdeelnemer in een markteconomie eventueel had geopteerd. |
| --- | --- |

(155)

Om te kunnen bepalen of de sale-and-lease-backtransactie die Neuwoges met Bavaria heeft aangegaan, beantwoordt aan overeenkomsten waarvoor een marktdeelnemer in een markteconomie had gekozen, moet nu de waarde van deze transactie worden vergeleken met andere zakelijke mogelijkheden. Indien Neuwoges een uit economisch oogpunt gunstiger alternatief had gehad, dan zou de keuze voor de sale-and-lease-backtransactie niet kunnen gelden als een handelswijze waarvoor een marktdeelnemer in een markteconomie eventueel had geopteerd.

| (156) | In dit verband valt op te merken dat een verhuring van de gebouwen zonder sanering of zelfs de sloop ervan geen echt courante alternatieven waren geweest. In de eerste plaats omdat verhuring zonder sanering slechts beperkte inkomsten had gegenereerd. Bovendien was duidelijk dat niet-gesaneerde gebouwen sterker van leegstand te lijden zouden hebben dan gesaneerde gebouwen (101). Zodoende zijn geen stevige feiten voorhanden om te concluderen dat bij verhuring van niet-gesaneerde gebouwen mocht worden gerekend met een winst die hoger uitvalt dan in het kader van de sale-and-lease-backtransactie te verwachten was. Slopen had geen inkomsten opgeleverd, maar had wel de betreffende sloopkosten met zich meegebracht. Zodoende was ook dit in de relevante periode (1997/1998) geen courant alternatief geweest. |
| --- | --- |

(156)

In dit verband valt op te merken dat een verhuring van de gebouwen zonder sanering of zelfs de sloop ervan geen echt courante alternatieven waren geweest. In de eerste plaats omdat verhuring zonder sanering slechts beperkte inkomsten had gegenereerd. Bovendien was duidelijk dat niet-gesaneerde gebouwen sterker van leegstand te lijden zouden hebben dan gesaneerde gebouwen (101). Zodoende zijn geen stevige feiten voorhanden om te concluderen dat bij verhuring van niet-gesaneerde gebouwen mocht worden gerekend met een winst die hoger uitvalt dan in het kader van de sale-and-lease-backtransactie te verwachten was. Slopen had geen inkomsten opgeleverd, maar had wel de betreffende sloopkosten met zich meegebracht. Zodoende was ook dit in de relevante periode (1997/1998) geen courant alternatief geweest.

7.3.1.   Kredietfinanciering als mogelijke optie

| (157) | Als eerste mogelijke alternatief zou kredietfinanciering in beeld komen. Indien Neuwoges de sanering van de betrokken gebouwen met een krediet had gefinancierd, had zij voor een deel dezelfde winst kunnen behalen als met een sale-and-lease-backtransactie. In de eerste plaats had zij de gesaneerde gebouwen kunnen verhuren en zo goede inkomsten kunnen behalen. Bovendien was zij — anders dan bij de sale-and-lease-backtransactie — eigenaar van de gebouwen gebleven. |
| --- | --- |

(157)

Als eerste mogelijke alternatief zou kredietfinanciering in beeld komen. Indien Neuwoges de sanering van de betrokken gebouwen met een krediet had gefinancierd, had zij voor een deel dezelfde winst kunnen behalen als met een sale-and-lease-backtransactie. In de eerste plaats had zij de gesaneerde gebouwen kunnen verhuren en zo goede inkomsten kunnen behalen. Bovendien was zij — anders dan bij de sale-and-lease-backtransactie — eigenaar van de gebouwen gebleven.

| (158) | Het is echter helder dat aan een kredietfinanciering ook bepaalde nadelen verbonden waren. In de eerste plaats had Neuwoges uit haar eigen vermogen 30 % van het investeringsvolume beschikbaar moeten stellen, omdat volgens Neuwoges een aandeel eigen vermogen van 30 % diende te worden aangehouden (102). Eind 1997 werd in de Aufsichtsrat van Neuwoges de mogelijkheid geopperd om het aandeel eigen vermogen te verlagen, om hogere investeringen mogelijk te maken. Dit voorstel werd door het management als economisch niet verdedigbaar van de hand gewezen, omdat dit tot een onaanvaardbaar hoge schuldenlast zou leiden (103). Het management verklaarde in dat verband: „Een verlaging van het aandeel eigen vermogen van 30 naar 25 % is niet verdedigbaar (schuldgraad).” (104). De heer Räuber, lid van de Aufsichtsrat van Neuwoges, merkte voorts op dat „uit bedrijfseconomisch oogpunt een daling van het aandeel eigen vermogen niet denkbaar is. De verplichtingen van de onderneming moeten worden nagekomen” (105). Om de saneringsinvesteringen ten belope van [...] EUR te kunnen financieren, had Neuwoges dus [...] EUR eigen vermogen moeten bijdragen. Het valt sterk te betwijfelen of eigen vermogen in deze omvang onmiddellijk ter beschikking zou staan. Uit de notulen van de Aufsichtsrat blijkt dat het mogelijke totale investeringsvolume voor 1998 (inclusief kredieten) rond [...] EUR bedroeg en dat dit bedrag reeds voor andere projecten was gereserveerd (106). Zodoende was het duidelijk dat Neuwoges de saneringswerkzaamheden alleen via een krediet had kunnen financieren indien zij van andere projecten had afgezien. |
| --- | --- |

(158)

Het is echter helder dat aan een kredietfinanciering ook bepaalde nadelen verbonden waren. In de eerste plaats had Neuwoges uit haar eigen vermogen 30 % van het investeringsvolume beschikbaar moeten stellen, omdat volgens Neuwoges een aandeel eigen vermogen van 30 % diende te worden aangehouden (102). Eind 1997 werd in de Aufsichtsrat van Neuwoges de mogelijkheid geopperd om het aandeel eigen vermogen te verlagen, om hogere investeringen mogelijk te maken. Dit voorstel werd door het management als economisch niet verdedigbaar van de hand gewezen, omdat dit tot een onaanvaardbaar hoge schuldenlast zou leiden (103). Het management verklaarde in dat verband: „Een verlaging van het aandeel eigen vermogen van 30 naar 25 % is niet verdedigbaar (schuldgraad).” (104). De heer Räuber, lid van de Aufsichtsrat van Neuwoges, merkte voorts op dat „uit bedrijfseconomisch oogpunt een daling van het aandeel eigen vermogen niet denkbaar is. De verplichtingen van de onderneming moeten worden nagekomen” (105). Om de saneringsinvesteringen ten belope van [...] EUR te kunnen financieren, had Neuwoges dus [...] EUR eigen vermogen moeten bijdragen. Het valt sterk te betwijfelen of eigen vermogen in deze omvang onmiddellijk ter beschikking zou staan. Uit de notulen van de Aufsichtsrat blijkt dat het mogelijke totale investeringsvolume voor 1998 (inclusief kredieten) rond [...] EUR bedroeg en dat dit bedrag reeds voor andere projecten was gereserveerd (106). Zodoende was het duidelijk dat Neuwoges de saneringswerkzaamheden alleen via een krediet had kunnen financieren indien zij van andere projecten had afgezien.

| (159) | Anders dan bij een kredietfinanciering bood de sale-and-lease-backtransactie het voordeel dat Neuwoges geen eigen vermogen diende in te zetten, maar zelfs verse liquide middelen ontving en bovendien de volledige financiering van de sanering van gebouwen verzekerd was. |
| --- | --- |

(159)

Anders dan bij een kredietfinanciering bood de sale-and-lease-backtransactie het voordeel dat Neuwoges geen eigen vermogen diende in te zetten, maar zelfs verse liquide middelen ontving en bovendien de volledige financiering van de sanering van gebouwen verzekerd was.

| (160) | Rekening houdende met al deze overwegingen kan het niet bewezen worden geacht dat een sanering met kredietfinanciering mogelijk was geweest of, indien dat wel het geval was, voor Neuwoges gunstiger was geweest dan de transactie met Bavaria. Het feit dat Neuwoges amper over het voor de toekenning van een krediet vereiste eigen vermogen beschikte en de bijkomende liquiditeit voor het financieren van andere investeringen kon gebruiken, pleit juist voor de conclusie dat de keuze voor de sale-and-lease-backtransactie — en tegen kredietfinanciering — verstandig was. |
| --- | --- |

(160)

Rekening houdende met al deze overwegingen kan het niet bewezen worden geacht dat een sanering met kredietfinanciering mogelijk was geweest of, indien dat wel het geval was, voor Neuwoges gunstiger was geweest dan de transactie met Bavaria. Het feit dat Neuwoges amper over het voor de toekenning van een krediet vereiste eigen vermogen beschikte en de bijkomende liquiditeit voor het financieren van andere investeringen kon gebruiken, pleit juist voor de conclusie dat de keuze voor de sale-and-lease-backtransactie — en tegen kredietfinanciering — verstandig was.

7.3.2.   Directe verkoop als mogelijke optie

| (161) | Een tweede ernstig te overwegen optie was een directe verkoop van de gebouwen en de gronden. De beslissende vraag hierbij is of dit soort verkoop gunstiger zou zijn uitgevallen. |
| --- | --- |

(161)

Een tweede ernstig te overwegen optie was een directe verkoop van de gebouwen en de gronden. De beslissende vraag hierbij is of dit soort verkoop gunstiger zou zijn uitgevallen.

7.3.2.1.   Waardebepaling, rekening houdende met de taxatierapporten van 1997 en 2007

| (162) | Bij een vergelijking van de waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges en de voordelen die een directe verkoop zou opleveren, is de centrale vraag welke prijs Neuwoges bij een „normale” verkoop had kunnen krijgen. Hier spelen de beide taxatierapporten (uit 1997 en uit 2007) een zekere rol. |
| --- | --- |

(162)

Bij een vergelijking van de waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges en de voordelen die een directe verkoop zou opleveren, is de centrale vraag welke prijs Neuwoges bij een „normale” verkoop had kunnen krijgen. Hier spelen de beide taxatierapporten (uit 1997 en uit 2007) een zekere rol.

| (163) | De opdracht voor de beide taxatierapporten kwam van Neuwoges, dat de waarde van de betrokken vastgoedobjecten (gebouwen en gronden) in 1997 wilde laten taxeren. Een taxatierapport werd in 1997 door een interne deskundige opgesteld, terwijl het tweede rapport in 2007 retroactief door een onafhankelijke deskundige werd opgesteld. In het taxatierapport werd de waarde op [...] EUR bepaald, terwijl het rapport van 2007 uitkwam op [...] EUR (107). In beide rapporten werden gebouwen (1997: [...] EUR; 2007: [...] EUR) en gronden (1997: [...] EUR; 2007: [...] EUR) afzonderlijk getaxeerd. Beide rapporten zijn in wezen op dezelfde methode (Ertragswertverfahren) gebaseerd. |
| --- | --- |

(163)

De opdracht voor de beide taxatierapporten kwam van Neuwoges, dat de waarde van de betrokken vastgoedobjecten (gebouwen en gronden) in 1997 wilde laten taxeren. Een taxatierapport werd in 1997 door een interne deskundige opgesteld, terwijl het tweede rapport in 2007 retroactief door een onafhankelijke deskundige werd opgesteld. In het taxatierapport werd de waarde op [...] EUR bepaald, terwijl het rapport van 2007 uitkwam op [...] EUR (107). In beide rapporten werden gebouwen (1997: [...] EUR; 2007: [...] EUR) en gronden (1997: [...] EUR; 2007: [...] EUR) afzonderlijk getaxeerd. Beide rapporten zijn in wezen op dezelfde methode (Ertragswertverfahren) gebaseerd.

| (164) | Omdat het taxatierapport van 2007 pas na de totstandkoming van de sale-and-lease-backtransactie werd opgesteld, kan het volgens de Commissie niet als betrouwbare grondslag dienen om, aan de hand van de toenmalige kennis van Neuwoges, de waarde van vastgoedobjecten in 1997 te bepalen. Neuwoges kon haar besluit om de sale-and-lease-backtransactie met Bavaria aan te gaan, uiteindelijk niet op het in 2007 retroactief opgestelde taxatierapport baseren. |
| --- | --- |

(164)

Omdat het taxatierapport van 2007 pas na de totstandkoming van de sale-and-lease-backtransactie werd opgesteld, kan het volgens de Commissie niet als betrouwbare grondslag dienen om, aan de hand van de toenmalige kennis van Neuwoges, de waarde van vastgoedobjecten in 1997 te bepalen. Neuwoges kon haar besluit om de sale-and-lease-backtransactie met Bavaria aan te gaan, uiteindelijk niet op het in 2007 retroactief opgestelde taxatierapport baseren.

| (165) | Volgens de Commissie kan echter ook het taxatierapport van 1997 niet door Neuwoges worden gehanteerd als betrouwbare indicator voor de waarde van het vastgoed in 1997 volgens de toenmalige kennis van Neuwoges. Zoals tijdens de formele onderzoeksprocedure werd geconstateerd, was het management van Neuwoges zich wel degelijk bewust dat het taxatierapport van 1997 op het tijdstip dat de betrokken overeenkomsten werden gesloten, niet als betrouwbare waarderingsgrondslag kon worden gebruikt. In dat verband maken de volgende vaststellingen veel duidelijk:






  a) | Huurbedragen
  In het taxatierapport van 1997 werd uitgegaan van een huurprijs van tussen [...] en [...] EUR/m2. Tegelijk leverde de vanaf 1 januari 1998 geldende en op gegevens over 1997 gebaseerde huurprijsnorm voor de gemeente Neubrandenburg voor gesaneerde woningen een doorsnee huurprijs van tussen 3,90 en 4,38 EUR/m2 op. Als grote vastgoedonderneming die in Neubrandenburg actief was, had Neuwoges wel met de gemiddelde huurprijzen in Neubrandenburg bekend moeten zijn. Bijgevolg had Neuwoges zich voor de waardering van de vastgoedobjecten op die gegevens moeten baseren. In de overeenkomst voor de sale-and-lease-backtransactie werd voor de periode nà de sanering (dus vanaf 1997, d.w.z. twee jaar later dan het tijdstip waarop de gegevens werden verzameld die als basis dienden voor de eerste huurprijsnorm) met een huurprijs van gemiddeld [...] EUR/m2 gerekend, hetgeen met de huurprijsnorm overeenstemde. |
| --- | --- | --- |

(165)

Volgens de Commissie kan echter ook het taxatierapport van 1997 niet door Neuwoges worden gehanteerd als betrouwbare indicator voor de waarde van het vastgoed in 1997 volgens de toenmalige kennis van Neuwoges. Zoals tijdens de formele onderzoeksprocedure werd geconstateerd, was het management van Neuwoges zich wel degelijk bewust dat het taxatierapport van 1997 op het tijdstip dat de betrokken overeenkomsten werden gesloten, niet als betrouwbare waarderingsgrondslag kon worden gebruikt. In dat verband maken de volgende vaststellingen veel duidelijk:

a)

Huurbedragen

In het taxatierapport van 1997 werd uitgegaan van een huurprijs van tussen [...] en [...] EUR/m2. Tegelijk leverde de vanaf 1 januari 1998 geldende en op gegevens over 1997 gebaseerde huurprijsnorm voor de gemeente Neubrandenburg voor gesaneerde woningen een doorsnee huurprijs van tussen 3,90 en 4,38 EUR/m2 op. Als grote vastgoedonderneming die in Neubrandenburg actief was, had Neuwoges wel met de gemiddelde huurprijzen in Neubrandenburg bekend moeten zijn. Bijgevolg had Neuwoges zich voor de waardering van de vastgoedobjecten op die gegevens moeten baseren. In de overeenkomst voor de sale-and-lease-backtransactie werd voor de periode nà de sanering (dus vanaf 1997, d.w.z. twee jaar later dan het tijdstip waarop de gegevens werden verzameld die als basis dienden voor de eerste huurprijsnorm) met een huurprijs van gemiddeld [...] EUR/m2 gerekend, hetgeen met de huurprijsnorm overeenstemde.

| b) | Saneringskosten
  Werd het taxatierapport in het voorjaar 1997 opgesteld en ging het uit van in totaal [...] EUR saneringskosten, dan gaf het management van Neuwoges op hetzelfde tijdstip (maart 1997) in een brief aan Bavaria aan dat het de saneringskosten op [...] EUR raamde. Zo is duidelijk dat Neuwoges zich zeer goed bewust was dat de vereiste saneringskosten in het taxatierapport van 1997 aanzienlijk onderschat werden. Het tussen Bavaria en Neuwoges-dochteronderneming BRG voor de sanering van het vastgoed overeengekomen vaste bedrag lag zelfs nog duidelijk hoger ([...] EUR), hetgeen als aanwijzing kan dienen dat Neuwoges zich bij het afsluiten van de overeenkomst bewust was dat de saneringskosten in het taxatierapport met bijna 10 miljoen EUR te laag waren bepaald. |
| --- | --- |

b)

Saneringskosten

Werd het taxatierapport in het voorjaar 1997 opgesteld en ging het uit van in totaal [...] EUR saneringskosten, dan gaf het management van Neuwoges op hetzelfde tijdstip (maart 1997) in een brief aan Bavaria aan dat het de saneringskosten op [...] EUR raamde. Zo is duidelijk dat Neuwoges zich zeer goed bewust was dat de vereiste saneringskosten in het taxatierapport van 1997 aanzienlijk onderschat werden. Het tussen Bavaria en Neuwoges-dochteronderneming BRG voor de sanering van het vastgoed overeengekomen vaste bedrag lag zelfs nog duidelijk hoger ([...] EUR), hetgeen als aanwijzing kan dienen dat Neuwoges zich bij het afsluiten van de overeenkomst bewust was dat de saneringskosten in het taxatierapport met bijna 10 miljoen EUR te laag waren bepaald.

| c) | De resterende levensduur
  In het taxatierapport van 1997 werd met het oog op de geplande sanering doorgaans uitgegaan van een resterende levensduur van [...] tot [...] jaar. Daarbij moet worden opgemerkt dat de in het taxatierapport van 1997 geraamde lage saneringskosten niet zondermeer verenigbaar zijn met de aanname dat de sanering de levensduur van de gebouwen aanzienlijk zou verlengen. |
| --- | --- |

c)

De resterende levensduur

In het taxatierapport van 1997 werd met het oog op de geplande sanering doorgaans uitgegaan van een resterende levensduur van [...] tot [...] jaar. Daarbij moet worden opgemerkt dat de in het taxatierapport van 1997 geraamde lage saneringskosten niet zondermeer verenigbaar zijn met de aanname dat de sanering de levensduur van de gebouwen aanzienlijk zou verlengen.

| d) | De waarde van de grond
  Opgemerkt moet worden dat in het taxatierapport van 1997 waardeverminderende factoren bij de waardering van de betrokken percelen buiten beschouwing werden gelaten (in het taxatierapport van 2007 werden ze dan weer wel in aanmerking genomen). Bij deze factoren gaat het onder meer om bestaande infrastructuur, die niet verplaatst of verwijderd kan worden (afvalwatersystemen, rioleringen), of ook een onvoordelige vorm van het perceel. In de regel heeft dit een waardevermindering tot gevolg. Als eigenaar van de percelen moeten deze factoren Neuwoges bekend zijn geweest. Bijgevolg moet zij ook hebben geweten dat de waarde van de percelen in het taxatierapport van 1997 te hoog was bepaald. |
| --- | --- |

d)

De waarde van de grond

Opgemerkt moet worden dat in het taxatierapport van 1997 waardeverminderende factoren bij de waardering van de betrokken percelen buiten beschouwing werden gelaten (in het taxatierapport van 2007 werden ze dan weer wel in aanmerking genomen). Bij deze factoren gaat het onder meer om bestaande infrastructuur, die niet verplaatst of verwijderd kan worden (afvalwatersystemen, rioleringen), of ook een onvoordelige vorm van het perceel. In de regel heeft dit een waardevermindering tot gevolg. Als eigenaar van de percelen moeten deze factoren Neuwoges bekend zijn geweest. Bijgevolg moet zij ook hebben geweten dat de waarde van de percelen in het taxatierapport van 1997 te hoog was bepaald.

| (166) | Samenvattend kan worden geconstateerd dat Neuwoges zich aantoonbaar bewust was van het feit dat een aantal van de centrale aannames waarop het taxatierapport was gebaseerd, met name wat de saneringskosten betreft, niet houdbaar was. Bijgevolg komt de Commissie tot de conclusie dat het taxatierapport van 1997 geen betrouwbare informatie oplevert over de waarde van de vastgoedobjecten in 1997 zoals die Neuwoges bekend had moeten zijn. |
| --- | --- |

(166)

Samenvattend kan worden geconstateerd dat Neuwoges zich aantoonbaar bewust was van het feit dat een aantal van de centrale aannames waarop het taxatierapport was gebaseerd, met name wat de saneringskosten betreft, niet houdbaar was. Bijgevolg komt de Commissie tot de conclusie dat het taxatierapport van 1997 geen betrouwbare informatie oplevert over de waarde van de vastgoedobjecten in 1997 zoals die Neuwoges bekend had moeten zijn.

| (167) | Voorts is de Commissie van mening dat een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in de situatie van Neuwoges had bevonden, op basis van de informatie waarover Neuwoges toentertijd beschikte, bij de ex-ante-waardering van het vastgoed waarschijnlijk tot resultaten was gekomen die sterk gelijk hadden gelopen met het retroactief opgestelde taxatierapport van 2007. Zoals ook in dit retroactieve taxatierapport van 2007 is gebeurd, had een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in de situatie van Neuwoges bevond, zijn verwachtingen vooraf ten aanzien van de te behalen huurbedragen op de richtinggevende huurprijsnorm gebaseerd, de saneringskosten geraamd op een bedrag dat dichter bij het tussen Bavaria en BRG overeengekomen bedrag had gelegen, en had hij ook de waarde van de grond aangepast rekening houdende met de hem bekende waardeverminderende factoren. Bovendien had een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in de situatie van Neuwoges bevond, in het licht van de saneringsmaatregelen en de vergelijkingsgegevens (zoals ook bij de taxatie van 2007 is gebeurd) zorgvuldig de resterende levensduur in beeld gebracht, zodat redelijkerwijs mag worden geconcludeerd dat een marktdeelnemer in een markteconomie in de situatie van Neuwoges zijn waardering had gebaseerd op ramingen van de resterende levensduur die dicht bij die van de retroactieve taxatie uit 2007 hadden gelegen. |
| --- | --- |

(167)

Voorts is de Commissie van mening dat een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in de situatie van Neuwoges had bevonden, op basis van de informatie waarover Neuwoges toentertijd beschikte, bij de ex-ante-waardering van het vastgoed waarschijnlijk tot resultaten was gekomen die sterk gelijk hadden gelopen met het retroactief opgestelde taxatierapport van 2007. Zoals ook in dit retroactieve taxatierapport van 2007 is gebeurd, had een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in de situatie van Neuwoges bevond, zijn verwachtingen vooraf ten aanzien van de te behalen huurbedragen op de richtinggevende huurprijsnorm gebaseerd, de saneringskosten geraamd op een bedrag dat dichter bij het tussen Bavaria en BRG overeengekomen bedrag had gelegen, en had hij ook de waarde van de grond aangepast rekening houdende met de hem bekende waardeverminderende factoren. Bovendien had een marktdeelnemer in een markteconomie die zich in de situatie van Neuwoges bevond, in het licht van de saneringsmaatregelen en de vergelijkingsgegevens (zoals ook bij de taxatie van 2007 is gebeurd) zorgvuldig de resterende levensduur in beeld gebracht, zodat redelijkerwijs mag worden geconcludeerd dat een marktdeelnemer in een markteconomie in de situatie van Neuwoges zijn waardering had gebaseerd op ramingen van de resterende levensduur die dicht bij die van de retroactieve taxatie uit 2007 hadden gelegen.

| (168) | Daarom is de Commissie van mening dat een marktdeelnemer in een markteconomie die in de situatie van Neuwoges had verkeerd, de waarde van de objecten vóór het aangaan van de sale-and-lease-backtransactie redelijkerwijs op [...] EUR (evenals in het taxatierapport van 2007) had bepaald. |
| --- | --- |

(168)

Daarom is de Commissie van mening dat een marktdeelnemer in een markteconomie die in de situatie van Neuwoges had verkeerd, de waarde van de objecten vóór het aangaan van de sale-and-lease-backtransactie redelijkerwijs op [...] EUR (evenals in het taxatierapport van 2007) had bepaald.

7.3.2.2.   Vergelijking van de opties „directe verkoop” en „sale-and-lease-back”

| (169) | Ter herinnering: de totale waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges bedroeg [...] EUR. Uit de bovenstaande analyse is echter gebleken dat Neuwoges realistisch gesproken voor de waarde van de vastgoedobjecten had moeten uitgaan van [...] EUR, hetgeen maar [...] % boven de waarde van de sale-and-lease-backtransactie ligt. Dit geringe verschil betekent evenwel niet dat een marktdeelnemer in een markteconomie noodzakelijkerwijs voor een directe verkoop had gekozen.






  a) | In de eerste plaats mag niet worden vergeten dat het bij de betrokken optie van een directe verkoop om de verkoop van de gebouwen en de betreffende percelen ging, terwijl Bavaria slechts de gebouwen kocht en voor de gronden en percelen alleen voor 75 jaar de erfpachtrechten heeft verworven. De percelen als dusdanig bleven eigendom van Neuwoges. De waarde van de percelen alleen was door Neuwoges op [...] EUR vastgesteld (evenals in het taxatierapport van 2007). Het is weliswaar lastig om precies te becijferen welke waarde voor Neuwoges nog was overgebleven wanneer zij de percelen niet had verkocht, maar alleen de erfpachtrechten daarvoor had uitgegeven. Niettemin dient er van te worden uitgegaan dat het feit dat de percelen eigendom bleven van Neuwoges, een iets lagere transactieprijs rechtvaardigde. |
| --- | --- | --- |

(169)

Ter herinnering: de totale waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges bedroeg [...] EUR. Uit de bovenstaande analyse is echter gebleken dat Neuwoges realistisch gesproken voor de waarde van de vastgoedobjecten had moeten uitgaan van [...] EUR, hetgeen maar [...] % boven de waarde van de sale-and-lease-backtransactie ligt. Dit geringe verschil betekent evenwel niet dat een marktdeelnemer in een markteconomie noodzakelijkerwijs voor een directe verkoop had gekozen.

a)

In de eerste plaats mag niet worden vergeten dat het bij de betrokken optie van een directe verkoop om de verkoop van de gebouwen en de betreffende percelen ging, terwijl Bavaria slechts de gebouwen kocht en voor de gronden en percelen alleen voor 75 jaar de erfpachtrechten heeft verworven. De percelen als dusdanig bleven eigendom van Neuwoges. De waarde van de percelen alleen was door Neuwoges op [...] EUR vastgesteld (evenals in het taxatierapport van 2007). Het is weliswaar lastig om precies te becijferen welke waarde voor Neuwoges nog was overgebleven wanneer zij de percelen niet had verkocht, maar alleen de erfpachtrechten daarvoor had uitgegeven. Niettemin dient er van te worden uitgegaan dat het feit dat de percelen eigendom bleven van Neuwoges, een iets lagere transactieprijs rechtvaardigde.

| b) | In de tweede plaats moet worden opgemerkt dat een zekere twijfel blijft bestaan of de prijs die een in dezelfde situatie als Neuwoges verkerende marktdeelnemer in een markteconomie had geraamd, ook daadwerkelijk had kunnen worden verkregen. Het enige concrete bod waarvoor Neuwoges informatie heeft verschaft, werd door makelaardij Felske Immobilien ingediend, die kennelijk een prijs van [...] EUR/m2 had geboden, hetgeen een totale koopprijs van [...] EUR had opgeleverd (108). Dit bod lag duidelijk meer dan 1 miljoen EUR onder de prijs waarmee een in de situatie van Neuwoges verkerende marktdeelnemer in een markteconomie had gerekend. |
| --- | --- |

b)

In de tweede plaats moet worden opgemerkt dat een zekere twijfel blijft bestaan of de prijs die een in dezelfde situatie als Neuwoges verkerende marktdeelnemer in een markteconomie had geraamd, ook daadwerkelijk had kunnen worden verkregen. Het enige concrete bod waarvoor Neuwoges informatie heeft verschaft, werd door makelaardij Felske Immobilien ingediend, die kennelijk een prijs van [...] EUR/m2 had geboden, hetgeen een totale koopprijs van [...] EUR had opgeleverd (108). Dit bod lag duidelijk meer dan 1 miljoen EUR onder de prijs waarmee een in de situatie van Neuwoges verkerende marktdeelnemer in een markteconomie had gerekend.

| c) | In de derde plaats had Neuwoges bij de raming van de in het kader van de algemene beheerovereenkomst te verwachten winst ten onrechte alleen met de winst tot en met 2027 rekening gehouden. Aangezien de looptijd van de algemene beheerovereenkomst dertig jaar vanaf de voltooiing van de saneringswerkzaamheden bedroeg (d.w.z. 30 jaar vanaf begin 1999), had de winst tot en met 2028 mee in de berekening moeten worden betrokken. Met een correctie in die zin zou de waarde van de sale-and-lease-backtransactie toenemen. |
| --- | --- |

c)

In de derde plaats had Neuwoges bij de raming van de in het kader van de algemene beheerovereenkomst te verwachten winst ten onrechte alleen met de winst tot en met 2027 rekening gehouden. Aangezien de looptijd van de algemene beheerovereenkomst dertig jaar vanaf de voltooiing van de saneringswerkzaamheden bedroeg (d.w.z. 30 jaar vanaf begin 1999), had de winst tot en met 2028 mee in de berekening moeten worden betrokken. Met een correctie in die zin zou de waarde van de sale-and-lease-backtransactie toenemen.

| d) | Bij de berekening van de contante waarde van de in toekomst door Bavaria aan Neuwoges te betalen erfpachtcanon werd eenvoudigheidshalve aangenomen dat de kosten van het levensonderhoud ongewijzigd blijven en dat de betalingen dus niet hoefden te worden aangepast. Het is echter realistischer om van een algemene stijging van de kosten van het levensonderhoud uit te gaan, zodat de toekomstige betalingen waarschijnlijk hoger zouden uitvallen dan was aangenomen. Ook dit had tot toename van de waarde van de overeenkomst geleid. |
| --- | --- |

d)

Bij de berekening van de contante waarde van de in toekomst door Bavaria aan Neuwoges te betalen erfpachtcanon werd eenvoudigheidshalve aangenomen dat de kosten van het levensonderhoud ongewijzigd blijven en dat de betalingen dus niet hoefden te worden aangepast. Het is echter realistischer om van een algemene stijging van de kosten van het levensonderhoud uit te gaan, zodat de toekomstige betalingen waarschijnlijk hoger zouden uitvallen dan was aangenomen. Ook dit had tot toename van de waarde van de overeenkomst geleid.

| (170) | In het licht van deze overwegingen moet worden geconcludeerd dat het economisch gezien rationeel was om aan de sale-and-lease-backtransactie de voorkeur te geven boven een poging tot directe verkoop. |
| --- | --- |

(170)

In het licht van deze overwegingen moet worden geconcludeerd dat het economisch gezien rationeel was om aan de sale-and-lease-backtransactie de voorkeur te geven boven een poging tot directe verkoop.

7.3.3.   Conclusie

| (171) | Wanneer de waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges wordt vergeleken met de waarde van andere opties, moet de conclusie luiden dat de transactie zodanig was vormgegeven dat ook een marktdeelnemer in een markteconomie die had aangegaan. |
| --- | --- |

(171)

Wanneer de waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges wordt vergeleken met de waarde van andere opties, moet de conclusie luiden dat de transactie zodanig was vormgegeven dat ook een marktdeelnemer in een markteconomie die had aangegaan.

7.4.   BENCHMARKING

| (172) | Nu is komen vast te staan dat de keuze vóór een sale-and-lease-backtransactie en tégen alternatieve oplossingen in overeenstemming is met de handelwijze van een marktdeelnemer in een markteconomie, heeft de Commissie voorzichtigheidshalve ook onderzocht of de transactie beantwoordt aan andere overeenkomsten die in de relevante periode op de betrokken markt vielen waren te nemen, en of er andere aanwijzingen zijn die de conclusie van de Commissie onderbouwen dat de sale-and-lease-backtransactie in overeenstemming is met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie. |
| --- | --- |

(172)

Nu is komen vast te staan dat de keuze vóór een sale-and-lease-backtransactie en tégen alternatieve oplossingen in overeenstemming is met de handelwijze van een marktdeelnemer in een markteconomie, heeft de Commissie voorzichtigheidshalve ook onderzocht of de transactie beantwoordt aan andere overeenkomsten die in de relevante periode op de betrokken markt vielen waren te nemen, en of er andere aanwijzingen zijn die de conclusie van de Commissie onderbouwen dat de sale-and-lease-backtransactie in overeenstemming is met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie.

| (173) | Bij de informatie die voor vergelijkbare transacties beschikbaar is, gaat het om sale-and-lease-backovereenkomsten die Bavaria ongeveer rond hetzelfde tijdstip als de betrokken maatregelen heeft aangegaan. De betrokken overeenkomsten kunnen een aanknopingspunt bieden voor het beantwoorden van de vraag of ook andere marktdeelnemers, waaronder particuliere ondernemingen, voor dit soort sale-and-lease-backtransacties had geopteerd, hetgeen als aanwijzing kan gelden voor de marktconformiteit van de transactie (onderdeel 7.4.1). Bovendien kunnen ook de door Neuwoges georganiseerde beperkte biedprocedure en de vergelijking met andere financieringstransacties uitkomst bieden over de marktconformiteit van de betrokken transactie (onderdelen 7.4.2 en 7.4.3). |
| --- | --- |

(173)

Bij de informatie die voor vergelijkbare transacties beschikbaar is, gaat het om sale-and-lease-backovereenkomsten die Bavaria ongeveer rond hetzelfde tijdstip als de betrokken maatregelen heeft aangegaan. De betrokken overeenkomsten kunnen een aanknopingspunt bieden voor het beantwoorden van de vraag of ook andere marktdeelnemers, waaronder particuliere ondernemingen, voor dit soort sale-and-lease-backtransacties had geopteerd, hetgeen als aanwijzing kan gelden voor de marktconformiteit van de transactie (onderdeel 7.4.1). Bovendien kunnen ook de door Neuwoges georganiseerde beperkte biedprocedure en de vergelijking met andere financieringstransacties uitkomst bieden over de marktconformiteit van de betrokken transactie (onderdelen 7.4.2 en 7.4.3).

7.4.1.   Voorbeeldovereenkomsten

| (174) | Met het oog op een vergelijking werden overeenkomsten voor drie vergelijkbare transacties ([...]) gebruikt. Wel kunnen alleen de [...]- en de [...]-overeenkomst in aanmerking worden genomen, omdat alleen deze overeenkomsten werden gesloten op hetzelfde tijdstip als de sale-and-lease-backtransactie tussen Bavaria en Neuwoges. In de eerste plaats moet worden aangetekend dat de beide vergelijkingszaken, wat looptijd, indexering van de vaste leasetermijnen en sanering betreft, verschillen van de hier te onderzoeken transactie. Neuwoges wijst met name op de verschillende indexering ([...]: 1,5 % per jaar; [...]: aanpassing aan de evolutie van de kosten voor het levensonderhoud), om aan te voeren dat de algemene beheerovereenkomst bepalingen bevat die in de betreffende periode (1997/1998) niet marktconform waren. |
| --- | --- |

(174)

Met het oog op een vergelijking werden overeenkomsten voor drie vergelijkbare transacties ([...]) gebruikt. Wel kunnen alleen de [...]- en de [...]-overeenkomst in aanmerking worden genomen, omdat alleen deze overeenkomsten werden gesloten op hetzelfde tijdstip als de sale-and-lease-backtransactie tussen Bavaria en Neuwoges. In de eerste plaats moet worden aangetekend dat de beide vergelijkingszaken, wat looptijd, indexering van de vaste leasetermijnen en sanering betreft, verschillen van de hier te onderzoeken transactie. Neuwoges wijst met name op de verschillende indexering ([...]: 1,5 % per jaar; [...]: aanpassing aan de evolutie van de kosten voor het levensonderhoud), om aan te voeren dat de algemene beheerovereenkomst bepalingen bevat die in de betreffende periode (1997/1998) niet marktconform waren.

| (175) | Bavaria voert de [...]- en de [...]-transactie aan als voorbeelden van haar „Leasingmodell Immobilien” (109), hetgeen er op lijkt te wijzen dat de bepalingen van deze overeenkomsten waren gebaseerd op berekeningen die vergelijkbaar waren met die van de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria. |
| --- | --- |

(175)

Bavaria voert de [...]- en de [...]-transactie aan als voorbeelden van haar „Leasingmodell Immobilien” (109), hetgeen er op lijkt te wijzen dat de bepalingen van deze overeenkomsten waren gebaseerd op berekeningen die vergelijkbaar waren met die van de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria.

| (176) | Zoals hier reeds werd aangegeven (zie overweging 131), kon Neuwoges de contractuele parameters binnen het door Bavaria aangeboden leasingmodel vrij kiezen. Neuwoges heeft dus de mogelijkheid gehad om voor een lagere indexering te kiezen of hogere kosten in mindering te brengen. De consequentie daarvan was natuurlijk dat de vooruitbetaling minder hoog uitviel. Aangenomen mag worden dat dit ook voor [...] en [...] gold. |
| --- | --- |

(176)

Zoals hier reeds werd aangegeven (zie overweging 131), kon Neuwoges de contractuele parameters binnen het door Bavaria aangeboden leasingmodel vrij kiezen. Neuwoges heeft dus de mogelijkheid gehad om voor een lagere indexering te kiezen of hogere kosten in mindering te brengen. De consequentie daarvan was natuurlijk dat de vooruitbetaling minder hoog uitviel. Aangenomen mag worden dat dit ook voor [...] en [...] gold.

| (177) | Aangezien de contractspartners de precieze parameters van de transactie binnen het door Bavaria aangeboden model kennelijk vrij konden kiezen, lijkt het voor de beoordeling van de marktconformiteit van de sale-and-lease-backtransactie tussen Bavaria en Neuwoges niet van cruciaal belang te zijn of de door Neuwoges gekozen parameters identiek zijn met de parameters die door de partners bij de [...]- en de [...]-transactie werden gekozen. De keuze van parameters is gewoonweg de consequentie van strategische zakelijke keuzes van de betrokken partijen. Belangrijker is het feit dat al deze transacties op hetzelfde transactiemodel zijn gebaseerd. |
| --- | --- |

(177)

Aangezien de contractspartners de precieze parameters van de transactie binnen het door Bavaria aangeboden model kennelijk vrij konden kiezen, lijkt het voor de beoordeling van de marktconformiteit van de sale-and-lease-backtransactie tussen Bavaria en Neuwoges niet van cruciaal belang te zijn of de door Neuwoges gekozen parameters identiek zijn met de parameters die door de partners bij de [...]- en de [...]-transactie werden gekozen. De keuze van parameters is gewoonweg de consequentie van strategische zakelijke keuzes van de betrokken partijen. Belangrijker is het feit dat al deze transacties op hetzelfde transactiemodel zijn gebaseerd.

| (178) | Voor zover de [...]- en de [...]-overeenkomsten op hetzelfde berekeningsmodel zijn gebaseerd — waarvoor op basis van de beschikbare informatie geen reden tot twijfel bestaat — mag worden geconcludeerd dat het transactiemodel dat aan de basis lag van de Neuwoges-transactie, marktconform was. In deze context is het van belang dat het „Leasingmodell Immobilien” kennelijk zowel door overheidsbedrijven ([...]) als door particuliere ondernemingen ([...]) werd gekozen en dat dit model werd aangeboden aan zowel ondernemingen die een schuldverlichting in het kader van het Altschuldenhilfegesetz wilden genieten, als partijen die niet onder deze wet vielen. |
| --- | --- |

(178)

Voor zover de [...]- en de [...]-overeenkomsten op hetzelfde berekeningsmodel zijn gebaseerd — waarvoor op basis van de beschikbare informatie geen reden tot twijfel bestaat — mag worden geconcludeerd dat het transactiemodel dat aan de basis lag van de Neuwoges-transactie, marktconform was. In deze context is het van belang dat het „Leasingmodell Immobilien” kennelijk zowel door overheidsbedrijven ([...]) als door particuliere ondernemingen ([...]) werd gekozen en dat dit model werd aangeboden aan zowel ondernemingen die een schuldverlichting in het kader van het Altschuldenhilfegesetz wilden genieten, als partijen die niet onder deze wet vielen.

7.4.2.   De biedprocedure

7.4.2.1.   Achtergrond

| (179) | Neuwoges heeft, zoals reeds werd aangegeven, met het oog op de privatisering van de uiteindelijk aan Bavaria verkochte gebouwen geen volledige open, transparante, onvoorwaardelijke en niet-discriminatoire biedprocedure georganiseerd. Wel heeft Neuwoges aanvankelijk 72 potentiële kopers uitgenodigd een bod uit te brengen. Neuwoges betoogt dat zij deze partijen min of meer toevallig heeft gekozen en dat de keuze niet als representatief voor de hele markt kan gelden. Nadat de eerste oproepen tot het indienen van blijken van belangstelling waren uitgegaan, kwamen er nog andere contacten tot stand, onder meer met Bavaria, die oorspronkelijk niet was aangeschreven. |
| --- | --- |

(179)

Neuwoges heeft, zoals reeds werd aangegeven, met het oog op de privatisering van de uiteindelijk aan Bavaria verkochte gebouwen geen volledige open, transparante, onvoorwaardelijke en niet-discriminatoire biedprocedure georganiseerd. Wel heeft Neuwoges aanvankelijk 72 potentiële kopers uitgenodigd een bod uit te brengen. Neuwoges betoogt dat zij deze partijen min of meer toevallig heeft gekozen en dat de keuze niet als representatief voor de hele markt kan gelden. Nadat de eerste oproepen tot het indienen van blijken van belangstelling waren uitgegaan, kwamen er nog andere contacten tot stand, onder meer met Bavaria, die oorspronkelijk niet was aangeschreven.

7.4.2.2.   Uitkomst van de biedprocedure

| (180) | Van de ontvangen biedingen (waarvan het aantal niet bekend is), werden er vijf als „bruikbaar” aangemerkt (110). Twee daarvan werden toch nog afgewezen, omdat de kandidaat-kopers wegens tijdsgebrek niet in staat waren om een volledig bod in te dienen. Daarnaast werden twee biedingen om economische redenen afgewezen. Het vijfde bod (van Felske Immobilien) werd afgewezen omdat de geboden prijs als te laag werd beschouwd (Felske had een prijs van [...] EUR/m2 geboden, hetgeen een totale koopprijs van [...] EUR betekende). Naast deze vijf biedingen werden er nog drie andere biedingen ingediend (een van Bavaria en twee van andere bieders die niet om een bod was gevraagd). Ook werden onderhandelingen aangeknoopt met een van de beide andere bieders die eigener beweging een bod hadden ingediend, maar dit bod werden uiteindelijk eveneens om niet nader bepaalde economische redenen afgewezen (111). |
| --- | --- |

(180)

Van de ontvangen biedingen (waarvan het aantal niet bekend is), werden er vijf als „bruikbaar” aangemerkt (110). Twee daarvan werden toch nog afgewezen, omdat de kandidaat-kopers wegens tijdsgebrek niet in staat waren om een volledig bod in te dienen. Daarnaast werden twee biedingen om economische redenen afgewezen. Het vijfde bod (van Felske Immobilien) werd afgewezen omdat de geboden prijs als te laag werd beschouwd (Felske had een prijs van [...] EUR/m2 geboden, hetgeen een totale koopprijs van [...] EUR betekende). Naast deze vijf biedingen werden er nog drie andere biedingen ingediend (een van Bavaria en twee van andere bieders die niet om een bod was gevraagd). Ook werden onderhandelingen aangeknoopt met een van de beide andere bieders die eigener beweging een bod hadden ingediend, maar dit bod werden uiteindelijk eveneens om niet nader bepaalde economische redenen afgewezen (111).

| (181) | Na de afronding van de onderhandelingen moesten de overeenkomsten groen licht krijgen van de Aufsichtsrat van Neuwoges. Toen de overeenkomsten aan de Aufsichtsrat werden voorgelegd, voerde het management aan dat geen hogere verkoopprijs kon worden behaald, omdat de overeenkomsten alleen de uitgifte van erfpachtrechten op de percelen (en niet de directe verkoop) betroffen, omdat BRG met de uitvoering van de saneringswerkzaamheden werd belast en Neuwoges de gebouwen voor nog eens dertig jaren zou exploiteren (112). Op de vraag naar het verschil met het taxatierapport van 1997 verklaarde het management andermaal dat voor de transactie geen hogere prijs te behalen viel (113). |
| --- | --- |

(181)

Na de afronding van de onderhandelingen moesten de overeenkomsten groen licht krijgen van de Aufsichtsrat van Neuwoges. Toen de overeenkomsten aan de Aufsichtsrat werden voorgelegd, voerde het management aan dat geen hogere verkoopprijs kon worden behaald, omdat de overeenkomsten alleen de uitgifte van erfpachtrechten op de percelen (en niet de directe verkoop) betroffen, omdat BRG met de uitvoering van de saneringswerkzaamheden werd belast en Neuwoges de gebouwen voor nog eens dertig jaren zou exploiteren (112). Op de vraag naar het verschil met het taxatierapport van 1997 verklaarde het management andermaal dat voor de transactie geen hogere prijs te behalen viel (113).

7.4.2.3.   Beoordeling

| (182) | De biedprocedure kan weliswaar niet als open, transparant, onvoorwaardelijk en niet-discriminerend worden aangemerkt, maar maakt het toch mogelijk bepaalde conclusies te trekken ten aanzien van de aanbodsituatie op de markt. Veelzeggend in dit verband is het feit dat kennelijk ongevraagd een reeks biedingen inkwamen. Een en ander laat zien dat ook potentiële kopers die niet tot de 72 ondernemingen behoorden waarmee oorspronkelijk contact werd opgenomen, van de procedure kennis had gekregen en daaraan konden deelnemen. |
| --- | --- |

(182)

De biedprocedure kan weliswaar niet als open, transparant, onvoorwaardelijk en niet-discriminerend worden aangemerkt, maar maakt het toch mogelijk bepaalde conclusies te trekken ten aanzien van de aanbodsituatie op de markt. Veelzeggend in dit verband is het feit dat kennelijk ongevraagd een reeks biedingen inkwamen. Een en ander laat zien dat ook potentiële kopers die niet tot de 72 ondernemingen behoorden waarmee oorspronkelijk contact werd opgenomen, van de procedure kennis had gekregen en daaraan konden deelnemen.

| (183) | De evaluatie van de biedingen door Neuwoges laat zien dat het bod van Bavaria in de relevante periode (1997/1998) door Neuwoges als het op de markt best beschikbare bod werd beschouwd. Het argument van Neuwoges dat ten minste het bod van Felske Immobielen gunstiger was, is niet houdbaar. De prijs die Felske had geboden ([...] EUR), lag weliswaar boven de uiteindelijk door Bavaria vooraf voldane betaling ([...] EUR), maar hier moet eraan worden herinnerd dat de sale-and-lease-backtransactie als geheel dient te worden beoordeeld en dat de totale waarde van die transactie ([...] EUR) boven de door Felske geboden prijs lag. |
| --- | --- |

(183)

De evaluatie van de biedingen door Neuwoges laat zien dat het bod van Bavaria in de relevante periode (1997/1998) door Neuwoges als het op de markt best beschikbare bod werd beschouwd. Het argument van Neuwoges dat ten minste het bod van Felske Immobielen gunstiger was, is niet houdbaar. De prijs die Felske had geboden ([...] EUR), lag weliswaar boven de uiteindelijk door Bavaria vooraf voldane betaling ([...] EUR), maar hier moet eraan worden herinnerd dat de sale-and-lease-backtransactie als geheel dient te worden beoordeeld en dat de totale waarde van die transactie ([...] EUR) boven de door Felske geboden prijs lag.

| (184) | In het licht van deze overwegingen moet worden opgemerkt dat de biedprocedure weliswaar op zich niet voldoende was om het bod van Bavaria als het best beschikbare bod op de markt aan te merken, maar daarvan ten minste een duidelijke aanwijzing is. Hoe dan ook levert de beperkte biedprocedure geen onderbouwde aanwijzingen op dat Neuwoges in de relevante periode (1997/1998) in het bezit was van een beter bod. |
| --- | --- |

(184)

In het licht van deze overwegingen moet worden opgemerkt dat de biedprocedure weliswaar op zich niet voldoende was om het bod van Bavaria als het best beschikbare bod op de markt aan te merken, maar daarvan ten minste een duidelijke aanwijzing is. Hoe dan ook levert de beperkte biedprocedure geen onderbouwde aanwijzingen op dat Neuwoges in de relevante periode (1997/1998) in het bezit was van een beter bod.

7.4.3.   Andere soorten transacties in de relevante periode

7.4.3.1.   Beoordelingskader

| (185) | Het is dienstig de betrokken transactie te beoordelen tegen de achtergrond van andere gelijksoortige transacties die op het bewuste tijdstip (1997/1998) op de markt werden aangeboden. |
| --- | --- |

(185)

Het is dienstig de betrokken transactie te beoordelen tegen de achtergrond van andere gelijksoortige transacties die op het bewuste tijdstip (1997/1998) op de markt werden aangeboden.

| (186) | Bij de betrokken transactie gaat om een typische sale-and-lease-backtransactie. Sale-and-lease-backovereenkomsten zijn naar hun aard financieringstransacties. Door een vastgoedobject van de leasingnemer te kopen, verschaft de leasinggever de leasingnemer liquide middelen of financiert hij grotere investeringen zoals de sanering van oude panden. Om het vastgoed (voor zakelijke of andere doeleinden) verder te kunnen gebruiken, leaset de leasingnemer het vastgoed terug, waardoor de investering van de leasinggever over de looptijd van de leaseovereenkomst (geheel of gedeeltelijk) wordt afgeschreven. |
| --- | --- |

(186)

Bij de betrokken transactie gaat om een typische sale-and-lease-backtransactie. Sale-and-lease-backovereenkomsten zijn naar hun aard financieringstransacties. Door een vastgoedobject van de leasingnemer te kopen, verschaft de leasinggever de leasingnemer liquide middelen of financiert hij grotere investeringen zoals de sanering van oude panden. Om het vastgoed (voor zakelijke of andere doeleinden) verder te kunnen gebruiken, leaset de leasingnemer het vastgoed terug, waardoor de investering van de leasinggever over de looptijd van de leaseovereenkomst (geheel of gedeeltelijk) wordt afgeschreven.

| (187) | Als financieringstransactie vertoont een sale-and-lease-backovereenkomst een zekere mate van gelijkenis met bankkredieten en hypotheken. Wel is er een aantal belangrijke verschillen die niet uit het oog mogen worden verloren. Dankzij een sale-and-lease-backtransactie kan de verkoper/leasingnemer grotere investeringen financieren en krijgt hij onmiddellijk liquide middelen ter beschikking, zonder op eigen vermogen een beroep te hoeven doen. Een en ander betekent dat het eigen vermogen en de ontvangen bijkomende liquide middelen voor andere investeringen beschikbaar zijn of dat de leasingnemer investeringen kan verrichten waarvoor, door een gebrek aan eigen vermogen of een hogere schuldgraad, geen normaal krediet kan worden toegekend. Omdat de koper/leasinggever zijn eerste investering moet herfinancieren en winst moet behalen, ligt het leasetarief in de regel iets hoger dan de rente voor een vergelijkbaar bankkrediet (zoals in het volgende onderdeel nader zal worden toegelicht). Na afloop van de leaseovereenkomst moet de leasingnemer het vastgoed ofwel terugkopen of blijft de eigendom ervan bij de leasinggever en heeft deze daarover verder de beschikking. Een en ander betekent dat het leasetarief afhankelijk is van de restwaarde van het vastgoedobject nadat de leaseovereenkomst tussen de beide partijen is afgelopen. Omdat de restwaarde met name in het geval van langlopende leaseovereenkomsten vaak moeilijk vooraf te bepalen is, vormt deze voor de leasinggever een risicofactor die in het leasetarief tot uiting komt. Dit soort risico bestaat bij traditionele bankkredieten niet en bij hypotheken slechts in beperkte mate. |
| --- | --- |

(187)

Als financieringstransactie vertoont een sale-and-lease-backovereenkomst een zekere mate van gelijkenis met bankkredieten en hypotheken. Wel is er een aantal belangrijke verschillen die niet uit het oog mogen worden verloren. Dankzij een sale-and-lease-backtransactie kan de verkoper/leasingnemer grotere investeringen financieren en krijgt hij onmiddellijk liquide middelen ter beschikking, zonder op eigen vermogen een beroep te hoeven doen. Een en ander betekent dat het eigen vermogen en de ontvangen bijkomende liquide middelen voor andere investeringen beschikbaar zijn of dat de leasingnemer investeringen kan verrichten waarvoor, door een gebrek aan eigen vermogen of een hogere schuldgraad, geen normaal krediet kan worden toegekend. Omdat de koper/leasinggever zijn eerste investering moet herfinancieren en winst moet behalen, ligt het leasetarief in de regel iets hoger dan de rente voor een vergelijkbaar bankkrediet (zoals in het volgende onderdeel nader zal worden toegelicht). Na afloop van de leaseovereenkomst moet de leasingnemer het vastgoed ofwel terugkopen of blijft de eigendom ervan bij de leasinggever en heeft deze daarover verder de beschikking. Een en ander betekent dat het leasetarief afhankelijk is van de restwaarde van het vastgoedobject nadat de leaseovereenkomst tussen de beide partijen is afgelopen. Omdat de restwaarde met name in het geval van langlopende leaseovereenkomsten vaak moeilijk vooraf te bepalen is, vormt deze voor de leasinggever een risicofactor die in het leasetarief tot uiting komt. Dit soort risico bestaat bij traditionele bankkredieten niet en bij hypotheken slechts in beperkte mate.

| (188) | Bijgevolg zijn de leasetarieven en de rentetarieven voor kredieten/hypotheken niet volledig vergelijkbaar. Bij een vergelijking van het leasetarief van de betrokken transactie met de gemiddelde rentetarieven voor kredieten/hypotheken in de relevante periode (1997/1998) valt niet duidelijk uit te maken of het verlangde leasetarief op het betreffende tijdstip (1997/1998) marktconform was. Wel kan worden beoordeeld of het leasetarief zo hoog was dat mocht worden verwacht dat een marktdeelnemer in een markteconomie de transactie niet had aangegaan. |
| --- | --- |

(188)

Bijgevolg zijn de leasetarieven en de rentetarieven voor kredieten/hypotheken niet volledig vergelijkbaar. Bij een vergelijking van het leasetarief van de betrokken transactie met de gemiddelde rentetarieven voor kredieten/hypotheken in de relevante periode (1997/1998) valt niet duidelijk uit te maken of het verlangde leasetarief op het betreffende tijdstip (1997/1998) marktconform was. Wel kan worden beoordeeld of het leasetarief zo hoog was dat mocht worden verwacht dat een marktdeelnemer in een markteconomie de transactie niet had aangegaan.

7.4.3.2.   Beoordeling

| (189) | Bij de betrokken transactie werd het leasetarief aanvankelijk bepaald op [...] % per jaar van het totale investeringsvolume. Door het verschuldigde bedrag met [...] % per jaar te indexeren, zal het leasetarief aan het eind van de looptijd van de overeenkomst [...] % bedragen, hetgeen overeenstemt met een gemiddeld leasetarief van [...] % per jaar. Ter vergelijking: had Neuwoges ervoor geopteerd om de leasetermijnen niet te indexeren, dan was dit over de volledige looptijd van dertig jaar op [...] % per jaar bepaald. De „opslag” is dan de prijs voor de keuze om aanvankelijk lagere en tegen het einde van de looptijd van de overeenkomst hogere leasetarieven te betalen in plaats van stabiele tarieven over de hele looptijd van de overeenkomst. |
| --- | --- |

(189)

Bij de betrokken transactie werd het leasetarief aanvankelijk bepaald op [...] % per jaar van het totale investeringsvolume. Door het verschuldigde bedrag met [...] % per jaar te indexeren, zal het leasetarief aan het eind van de looptijd van de overeenkomst [...] % bedragen, hetgeen overeenstemt met een gemiddeld leasetarief van [...] % per jaar. Ter vergelijking: had Neuwoges ervoor geopteerd om de leasetermijnen niet te indexeren, dan was dit over de volledige looptijd van dertig jaar op [...] % per jaar bepaald. De „opslag” is dan de prijs voor de keuze om aanvankelijk lagere en tegen het einde van de looptijd van de overeenkomst hogere leasetarieven te betalen in plaats van stabiele tarieven over de hele looptijd van de overeenkomst.

| (190) | In de eerste plaats dient hier te worden herhaald dat het Landgericht Rostock het leasetarief heeft vergeleken met de rentetarieven voor andere transacties. Het constateerde dat de evolutie van de rentetarieven voor hypotheken over een periode van dertig jaar weliswaar moeilijk valt in te schatten, maar dat bij hoge rentestanden toch met een rente van meer dan 10 % moet worden gerekend. Het gemiddelde van Neuwoges verlangde leasetarief was dus wel degelijk marktconform. |
| --- | --- |

(190)

In de eerste plaats dient hier te worden herhaald dat het Landgericht Rostock het leasetarief heeft vergeleken met de rentetarieven voor andere transacties. Het constateerde dat de evolutie van de rentetarieven voor hypotheken over een periode van dertig jaar weliswaar moeilijk valt in te schatten, maar dat bij hoge rentestanden toch met een rente van meer dan 10 % moet worden gerekend. Het gemiddelde van Neuwoges verlangde leasetarief was dus wel degelijk marktconform.

| (191) | Voor het maken van een vergelijking zijn alleen zeer algemene gegevens beschikbaar. Van alle door de Deutsche Bundesbank voor januari 1998 verzamelde gegevens (het tijdstip waarop de betrokken transactie plaatsvond) kunnen twee soorten rentetarieven als relevant gelden. In de eerste plaats zijn de rentetarieven voor „hypotheken voor woningbouwgronden tienjaar rentevast” daarbij van belang, omdat ook Neuwoges de eigendom van woningen als zekerheid zou gebruiken voor een krediet (ongeacht of dit soort krediet aan alle formele voorwaarden voor een hypotheek zou voldoen). In de tweede plaats kunnen ook de rentetarieven „langlopende vastrentende kredieten van 500 000 tot en met 5 miljoen EUR voor ondernemingen en zelfstandigen” als vergelijkingsmateriaal worden gebruikt, omdat Neuwoges als onderneming kan worden beschouwd (hypotheken worden in de regel meer door particulieren gesloten, die zelf het vastgoedobject bewonen en het niet doorverhuren). |
| --- | --- |

(191)

Voor het maken van een vergelijking zijn alleen zeer algemene gegevens beschikbaar. Van alle door de Deutsche Bundesbank voor januari 1998 verzamelde gegevens (het tijdstip waarop de betrokken transactie plaatsvond) kunnen twee soorten rentetarieven als relevant gelden. In de eerste plaats zijn de rentetarieven voor „hypotheken voor woningbouwgronden tienjaar rentevast” daarbij van belang, omdat ook Neuwoges de eigendom van woningen als zekerheid zou gebruiken voor een krediet (ongeacht of dit soort krediet aan alle formele voorwaarden voor een hypotheek zou voldoen). In de tweede plaats kunnen ook de rentetarieven „langlopende vastrentende kredieten van 500 000 tot en met 5 miljoen EUR voor ondernemingen en zelfstandigen” als vergelijkingsmateriaal worden gebruikt, omdat Neuwoges als onderneming kan worden beschouwd (hypotheken worden in de regel meer door particulieren gesloten, die zelf het vastgoedobject bewonen en het niet doorverhuren).

| (192) | Volgens de Bundesbank lag de gemiddelde Duitse hypotheekrente tienjaar rentevast in januari 1998 bij 6,40 % per jaar. Toentertijd fluctueerden de rentetarieven voor dit soort kredieten doorgaans binnen een bandbreedte van 6,17 % per jaar (ondergrens) en 6,97 % per jaar (bovengrens). Voor langlopende vastrentende kredieten lag de gemiddelde rente in januari 1998 bij 6,35 % per jaar en fluctueerde deze binnen een bandbreedte van 5,5 % (ondergrens) en 7,73 % per jaar (bovengrens). De Bundesbank spreekt zich echter niet uit over de gemiddelde looptijd van een „langlopend” krediet. Toch mag er van worden uitgegaan dat de gemiddelde looptijd maximaal tien jaar bedraagt en waarschijnlijk nog minder (114). |
| --- | --- |

(192)

Volgens de Bundesbank lag de gemiddelde Duitse hypotheekrente tienjaar rentevast in januari 1998 bij 6,40 % per jaar. Toentertijd fluctueerden de rentetarieven voor dit soort kredieten doorgaans binnen een bandbreedte van 6,17 % per jaar (ondergrens) en 6,97 % per jaar (bovengrens). Voor langlopende vastrentende kredieten lag de gemiddelde rente in januari 1998 bij 6,35 % per jaar en fluctueerde deze binnen een bandbreedte van 5,5 % (ondergrens) en 7,73 % per jaar (bovengrens). De Bundesbank spreekt zich echter niet uit over de gemiddelde looptijd van een „langlopend” krediet. Toch mag er van worden uitgegaan dat de gemiddelde looptijd maximaal tien jaar bedraagt en waarschijnlijk nog minder (114).

| (193) | Worden de door Neuwoges betaalde leasetarieven vergeleken met de door de Bundesbank aangegeven rentetarieven voor kredieten die in dezelfde periode (d.w.z. in januari 1998) werden toegekend, dan dient met de volgende aspecten rekening te worden gehouden:






  — | Het gemiddelde jaarlijkse leasetarief voor overeenkomsten met een looptijd van dertig jaar ligt bij [...] %. Neuwoges heeft, zoals gezegd, er echter vrij voor gekozen om bij het begin van de looptijd van de overeenkomst een lager leasetarief te betalen, dat door een hoger leasetarief op een later tijdstip wordt gecompenseerd. Dit besluit heeft zo zijn prijs: had Neuwoges namelijk van bij de aanvang voor een vast leasetarief geopteerd, dan had zij een tarief van slechts [...] % per jaar hoeven te betalen (115). De cijfergegevens van de Bundesbank voor vastrentende kredieten (d.w.z. het rentetarief) zijn voor ieder jaar even hoog. Wordt ervan uitgegaan dat Neuwoges via onderhandelingen een krediet met vergelijkbare betalingsvoorwaarden (d.w.z. lagere rentebetalingen bij het begin en hogere rentebetalingen naar het einde) had kunnen krijgen, dan had ook dit zo zijn prijs gehad (om dezelfde redenen als in het geval van Bavaria) (116). Daarom moeten de rentepercentages van de Bundesbank worden vergeleken met het gelijk blijvende leasetarief van [...] %. |
| --- | --- | --- |

(193)

Worden de door Neuwoges betaalde leasetarieven vergeleken met de door de Bundesbank aangegeven rentetarieven voor kredieten die in dezelfde periode (d.w.z. in januari 1998) werden toegekend, dan dient met de volgende aspecten rekening te worden gehouden:

—

Het gemiddelde jaarlijkse leasetarief voor overeenkomsten met een looptijd van dertig jaar ligt bij [...] %. Neuwoges heeft, zoals gezegd, er echter vrij voor gekozen om bij het begin van de looptijd van de overeenkomst een lager leasetarief te betalen, dat door een hoger leasetarief op een later tijdstip wordt gecompenseerd. Dit besluit heeft zo zijn prijs: had Neuwoges namelijk van bij de aanvang voor een vast leasetarief geopteerd, dan had zij een tarief van slechts [...] % per jaar hoeven te betalen (115). De cijfergegevens van de Bundesbank voor vastrentende kredieten (d.w.z. het rentetarief) zijn voor ieder jaar even hoog. Wordt ervan uitgegaan dat Neuwoges via onderhandelingen een krediet met vergelijkbare betalingsvoorwaarden (d.w.z. lagere rentebetalingen bij het begin en hogere rentebetalingen naar het einde) had kunnen krijgen, dan had ook dit zo zijn prijs gehad (om dezelfde redenen als in het geval van Bavaria) (116). Daarom moeten de rentepercentages van de Bundesbank worden vergeleken met het gelijk blijvende leasetarief van [...] %.

| — | Het leasetarief is voor een periode van dertig jaar vastgelegd. Ondanks de jaarlijkse indexering was het toch mogelijk om reeds bij de aanvang van de looptijd van de overeenkomst het gemiddelde leasetarief voor de volledige looptijd van de overeenkomst te berekenen. De door de Bundesbank opgegeven rentetarieven voor hypotheken staan slechts voor tien jaar vast (zoals reeds aangegeven, is niet bekend voor welke periode de rente voor ondernemingen werd vastgesteld; toch mag er van worden uitgegaan dat deze looptijd niet meer dan tien jaar bedraagt). De meest geschikte benchmark zouden voor dertig jaar vastliggende rentetarieven zijn. Dit soort gegevens wordt echter niet door de Bundesbank bekendgemaakt. Over het algemeen worden vastrentende kredieten duurder naarmate de looptijd toeneemt. Zo blijkt uit de cijfergegevens van de Bundesbank voor januari 1998 dat het gemiddelde rentetarief voor vastrentende hypotheken 5,85 % bedroeg voor een vaste looptijd van 5 jaar, terwijl het rentetarief voor vastrentende kredieten met een looptijd van 10 jaar 6,40 % bedroeg. Bijgevolg mag redelijkerwijs ervan worden uitgegaan dat de rentetarieven voor een vastrentend krediet met een looptijd van 30 jaar aanzienlijk hoger was geweest dan de door de Bundesbank meegedeelde gemiddelde rentetarieven van 6,35 % of 6,40 %. |
| --- | --- |

—

Het leasetarief is voor een periode van dertig jaar vastgelegd. Ondanks de jaarlijkse indexering was het toch mogelijk om reeds bij de aanvang van de looptijd van de overeenkomst het gemiddelde leasetarief voor de volledige looptijd van de overeenkomst te berekenen. De door de Bundesbank opgegeven rentetarieven voor hypotheken staan slechts voor tien jaar vast (zoals reeds aangegeven, is niet bekend voor welke periode de rente voor ondernemingen werd vastgesteld; toch mag er van worden uitgegaan dat deze looptijd niet meer dan tien jaar bedraagt). De meest geschikte benchmark zouden voor dertig jaar vastliggende rentetarieven zijn. Dit soort gegevens wordt echter niet door de Bundesbank bekendgemaakt. Over het algemeen worden vastrentende kredieten duurder naarmate de looptijd toeneemt. Zo blijkt uit de cijfergegevens van de Bundesbank voor januari 1998 dat het gemiddelde rentetarief voor vastrentende hypotheken 5,85 % bedroeg voor een vaste looptijd van 5 jaar, terwijl het rentetarief voor vastrentende kredieten met een looptijd van 10 jaar 6,40 % bedroeg. Bijgevolg mag redelijkerwijs ervan worden uitgegaan dat de rentetarieven voor een vastrentend krediet met een looptijd van 30 jaar aanzienlijk hoger was geweest dan de door de Bundesbank meegedeelde gemiddelde rentetarieven van 6,35 % of 6,40 %.

| — | De Bundesbank geeft zowel een gemiddeld tarief als een bandbreedte, gegevens die zijn gebaseerd op een groot aantal in januari 1998 in Duitsland afgesloten kredietovereenkomsten. Het voor Neuwoges vastgestelde leasetarief weerspiegelt dus impliciet het voor Bavaria aan de transactie verbonden risico. Bavaria was het sterkste blootgesteld aan het kredietrisico, d.w.z. het risico dat Neuwoges insolvent zou worden of om een andere redenen haar verplichting tot betaling van de vereiste leasetarieven niet meer kon nakomen. Evenzo had een bank vóór de toekenning van een krediet de kredietwaardigheid van Neuwoges beoordeeld. Cliënten met een slechte kredietwaardigheid (of een hoger kredietrisico voor de bank) moeten in de regel, ter compensatie van het hogere risico, een hogere rente betalen (117). Zoals in onderdeel 7.3.1 werd uiteengezet, had Neuwoges, gelet op haar hoge schuldenlast en het feit dat haar eigen vermogen in andere investeringsprojecten vastzat, slechts beperkte mogelijkheden om nieuwe kredietovereenkomsten af te sluiten. Was een bank echter bereid geweest om Neuwoges een krediet toe te kennen, dan had zij deze aspecten bij het vaststellen van het rentetarief laten meespelen. De rentetarieven van kredieten aan ondernemingen met een betrekkelijk hoge schuldgraad, die slechts weinig eigen vermogen in hun investering kunnen inbrengen, liggen hoger. Op grond daarvan moet bij het vergelijken van de door Neuwoges betaalde leasetarieven met de op de markt beschikbare rentetarieven de aandacht vooral gaan naar de rentetarieven aan de bovengrens van de bandbreedte van de Bundesbank (118). |
| --- | --- |

—

De Bundesbank geeft zowel een gemiddeld tarief als een bandbreedte, gegevens die zijn gebaseerd op een groot aantal in januari 1998 in Duitsland afgesloten kredietovereenkomsten. Het voor Neuwoges vastgestelde leasetarief weerspiegelt dus impliciet het voor Bavaria aan de transactie verbonden risico. Bavaria was het sterkste blootgesteld aan het kredietrisico, d.w.z. het risico dat Neuwoges insolvent zou worden of om een andere redenen haar verplichting tot betaling van de vereiste leasetarieven niet meer kon nakomen. Evenzo had een bank vóór de toekenning van een krediet de kredietwaardigheid van Neuwoges beoordeeld. Cliënten met een slechte kredietwaardigheid (of een hoger kredietrisico voor de bank) moeten in de regel, ter compensatie van het hogere risico, een hogere rente betalen (117). Zoals in onderdeel 7.3.1 werd uiteengezet, had Neuwoges, gelet op haar hoge schuldenlast en het feit dat haar eigen vermogen in andere investeringsprojecten vastzat, slechts beperkte mogelijkheden om nieuwe kredietovereenkomsten af te sluiten. Was een bank echter bereid geweest om Neuwoges een krediet toe te kennen, dan had zij deze aspecten bij het vaststellen van het rentetarief laten meespelen. De rentetarieven van kredieten aan ondernemingen met een betrekkelijk hoge schuldgraad, die slechts weinig eigen vermogen in hun investering kunnen inbrengen, liggen hoger. Op grond daarvan moet bij het vergelijken van de door Neuwoges betaalde leasetarieven met de op de markt beschikbare rentetarieven de aandacht vooral gaan naar de rentetarieven aan de bovengrens van de bandbreedte van de Bundesbank (118).

| — | Een leasemaatschappij moet, zoals gezegd, haar eerste investering (in dit geval vooral de koopprijs voor de gebouwen en de saneringskosten) herfinancieren. Het rentetarief dat zij voor haar eigen herfinanciering moet betalen, hangt af van verschillende aspecten zoals bijvoorbeeld hoe groot de maatschappij zelf is, haar schuldgraad en het vastgoed in haar portfolio. Dit rentetarief is echter maar een uitgangspunt, omdat de leasemaatschappij (Bavaria) ook moet worden gecompenseerd voor de door haar gedragen risico’s. Daarbij gaat het om het renterisico (het risico dat verbonden is aan het feit dat zij haar investering tegen een variabele rente moet herfinancieren, terwijl de leasetermijnen een vast tarief hebben), het kredietrisico (het reeds vermelde risico dat Neuwoges insolvent wordt en Bavaria haar nog uitstaande leasetermijnen niet ontvangt) en het restwaarderisico (de onzekerheid over de waarde van het vastgoed na afloop van de leaseovereenkomst). De leasemaatschappij moet waarschijnlijk ook bepaalde algemene kosten dragen, die eveneens in de leasetermijnen tot uiting komen (119). Bovendien wil de leasemaatschappij ook winst maken en houdt zij hiermee rekening bij het bepalen van het leasetarief (120). Zelfs wanneer Bavaria in staat was geweest haar investeringen te herfinancieren tegen een rente die lager lag dan de rente die Neuwoges voor een bankkrediet had betaald, had het herfinancieringstarief wegens deze verschillende factoren (risicopremie, kosten en winst) toch moeten worden verhoogd, om uit te komen op het verlangde leasetarief dat uiteindelijk hoger kon liggen dan het rentetarief voor een traditioneel krediet. |
| --- | --- |

—

Een leasemaatschappij moet, zoals gezegd, haar eerste investering (in dit geval vooral de koopprijs voor de gebouwen en de saneringskosten) herfinancieren. Het rentetarief dat zij voor haar eigen herfinanciering moet betalen, hangt af van verschillende aspecten zoals bijvoorbeeld hoe groot de maatschappij zelf is, haar schuldgraad en het vastgoed in haar portfolio. Dit rentetarief is echter maar een uitgangspunt, omdat de leasemaatschappij (Bavaria) ook moet worden gecompenseerd voor de door haar gedragen risico’s. Daarbij gaat het om het renterisico (het risico dat verbonden is aan het feit dat zij haar investering tegen een variabele rente moet herfinancieren, terwijl de leasetermijnen een vast tarief hebben), het kredietrisico (het reeds vermelde risico dat Neuwoges insolvent wordt en Bavaria haar nog uitstaande leasetermijnen niet ontvangt) en het restwaarderisico (de onzekerheid over de waarde van het vastgoed na afloop van de leaseovereenkomst). De leasemaatschappij moet waarschijnlijk ook bepaalde algemene kosten dragen, die eveneens in de leasetermijnen tot uiting komen (119). Bovendien wil de leasemaatschappij ook winst maken en houdt zij hiermee rekening bij het bepalen van het leasetarief (120). Zelfs wanneer Bavaria in staat was geweest haar investeringen te herfinancieren tegen een rente die lager lag dan de rente die Neuwoges voor een bankkrediet had betaald, had het herfinancieringstarief wegens deze verschillende factoren (risicopremie, kosten en winst) toch moeten worden verhoogd, om uit te komen op het verlangde leasetarief dat uiteindelijk hoger kon liggen dan het rentetarief voor een traditioneel krediet.

| (194) | Rekening houdende met alle hierboven genoemde factoren lijkt een leasetarief van [...] % per jaar bij een vast leasetarief (of zelfs van [...] % bij leasetermijnen met een indexering van [...] %, dat voor een vergelijking echter minder geschikt lijkt) vrij redelijk vergeleken met de door Bundesbank voor kredieten meegedeelde rentetarieven. Herhaald moet hier worden dat de cijfergegevens van de Bundesbank bijvoorbeeld naar dertig jaar rentevast moeten worden geëxtrapoleerd. Hoewel niet precies valt te kwantificeren welke correctie nodig is om tot een geschikte benchmark te komen, lijkt het verschil tussen de gemiddelde rentetarieven voor kredieten/hypotheken en het leasetarief voldoende te onderbouwen, om te concluderen dat er geen aanwijzingen voorhanden zijn dat Bavaria een te hoog leasetarief heeft verlangd. Bijgevolg komt de Commissie tot de conclusie dat het leasetarief van Bavaria in de relevante periode (eind 1997/begin 1998) marktconform was. |
| --- | --- |

(194)

Rekening houdende met alle hierboven genoemde factoren lijkt een leasetarief van [...] % per jaar bij een vast leasetarief (of zelfs van [...] % bij leasetermijnen met een indexering van [...] %, dat voor een vergelijking echter minder geschikt lijkt) vrij redelijk vergeleken met de door Bundesbank voor kredieten meegedeelde rentetarieven. Herhaald moet hier worden dat de cijfergegevens van de Bundesbank bijvoorbeeld naar dertig jaar rentevast moeten worden geëxtrapoleerd. Hoewel niet precies valt te kwantificeren welke correctie nodig is om tot een geschikte benchmark te komen, lijkt het verschil tussen de gemiddelde rentetarieven voor kredieten/hypotheken en het leasetarief voldoende te onderbouwen, om te concluderen dat er geen aanwijzingen voorhanden zijn dat Bavaria een te hoog leasetarief heeft verlangd. Bijgevolg komt de Commissie tot de conclusie dat het leasetarief van Bavaria in de relevante periode (eind 1997/begin 1998) marktconform was.

7.4.4.   Conclusie

| (195) | De beschikbare informatie wijst erop dat de transactie tussen Neuwoges en Bavaria door een marktdeelnemer in een markteconomie zou zijn aangegaan. De modelovereenkomsten, de biedprocedure en de vergelijking met andere financieringsinstrumenten wijzen er alle op dat de transactie tegen de toentertijd geldende marktvoorwaarden plaatsvond en dat het Bavaria-model niet te duur was. |
| --- | --- |

(195)

De beschikbare informatie wijst erop dat de transactie tussen Neuwoges en Bavaria door een marktdeelnemer in een markteconomie zou zijn aangegaan. De modelovereenkomsten, de biedprocedure en de vergelijking met andere financieringsinstrumenten wijzen er alle op dat de transactie tegen de toentertijd geldende marktvoorwaarden plaatsvond en dat het Bavaria-model niet te duur was.

7.5.   AANVULLENDE BEOORDELING: RESTERENDE STEUNELEMENTEN EN VERENIGBAARHEID MET DE INTERNE MARKT

| (196) | Uit het primaire onderzoek door de Commissie blijkt dat het besluit van Neuwoges om de sale-and-lease-backtransactie aan te gaan, in overeenstemming was met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie, d.w.z. dat de transactie Bavaria geen voordeel heeft verschaft en dat haar dus geen steun werd verleend. Niettemin is de Commissie ook nagegaan of een andere uitkomst — dat Bavaria door Neuwoges daadwerkelijk een voordeel werd verleend — tot de conclusie had moeten leiden dat de transactie met de interne markt onverenigbare steun vormde. In de hypothetische aanname dat Neuwoges het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie niet had nageleefd en Bavaria zodoende een voordeel werd verleend, heeft de Commissie daarom onderzocht of bij de maatregelen sprake was van staatssteun ten faveure van Bavaria en of die steun dan met de interne markt verenigbaar had kunnen worden verklaard. |
| --- | --- |

(196)

Uit het primaire onderzoek door de Commissie blijkt dat het besluit van Neuwoges om de sale-and-lease-backtransactie aan te gaan, in overeenstemming was met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie, d.w.z. dat de transactie Bavaria geen voordeel heeft verschaft en dat haar dus geen steun werd verleend. Niettemin is de Commissie ook nagegaan of een andere uitkomst — dat Bavaria door Neuwoges daadwerkelijk een voordeel werd verleend — tot de conclusie had moeten leiden dat de transactie met de interne markt onverenigbare steun vormde. In de hypothetische aanname dat Neuwoges het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie niet had nageleefd en Bavaria zodoende een voordeel werd verleend, heeft de Commissie daarom onderzocht of bij de maatregelen sprake was van staatssteun ten faveure van Bavaria en of die steun dan met de interne markt verenigbaar had kunnen worden verklaard.

7.5.1.   Resterende steunelementen

7.5.1.1.   Onderneming

| (197) | De toekenning van publieke middelen kan alleen als staatssteun worden aangemerkt wanneer de begunstigde ervan een onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU is. Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie omvat het begrip „onderneming” elke entiteit die een economische activiteit uitoefent (121). Onder economische activiteit wordt verstaan iedere activiteit bestaande in het aanbieden van goederen of diensten op de markt (122). |
| --- | --- |

(197)

De toekenning van publieke middelen kan alleen als staatssteun worden aangemerkt wanneer de begunstigde ervan een onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU is. Volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie omvat het begrip „onderneming” elke entiteit die een economische activiteit uitoefent (121). Onder economische activiteit wordt verstaan iedere activiteit bestaande in het aanbieden van goederen of diensten op de markt (122).

| (198) | Bavaria oefent een reeks economische activiteiten uit, zoals zakelijke investeringen in vastgoed en de verhuur van dit vastgoed aan zakelijke en particuliere cliënten. Zodoende is Bavaria een onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. |
| --- | --- |

(198)

Bavaria oefent een reeks economische activiteiten uit, zoals zakelijke investeringen in vastgoed en de verhuur van dit vastgoed aan zakelijke en particuliere cliënten. Zodoende is Bavaria een onderneming in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

7.5.1.2.   Gebruik van staatsmiddelen en toerekenbaarheid aan de Staat

| (199) | De maatregel moet de Staat zijn toe te rekenen en uit staatsmiddelen worden bekostigd. Volgens het arrest van het Hof van Justitie in de zaak-Stardust Marine (123) kan ook staatssteun die niet rechtstreeks uit de staatsbegroting wordt gefinancierd, aan dit criterium voldoen, voor zover de middelen onder controle van de Staat staan en het besluit over de overdracht van die middelen aan de Staat valt toe te rekenen. |
| --- | --- |

(199)

De maatregel moet de Staat zijn toe te rekenen en uit staatsmiddelen worden bekostigd. Volgens het arrest van het Hof van Justitie in de zaak-Stardust Marine (123) kan ook staatssteun die niet rechtstreeks uit de staatsbegroting wordt gefinancierd, aan dit criterium voldoen, voor zover de middelen onder controle van de Staat staan en het besluit over de overdracht van die middelen aan de Staat valt toe te rekenen.

| (200) | Neuwoges is voor 100 % eigendom van de gemeente Neubrandenburg en is dus een overheidsbedrijf in de zin van artikel 2, onder b), van de door het Hof in zijn arrest-Stardust Marine aangehaalde Richtlijn 2006/111/EG van de Commissie (124). De gemeente Neubrandenburg houdt alle aandelen van Neuwoges en kan als enige aandeelhouder via de Aufsichtsrat en de algemene vergadering een aanzienlijke controle over Neuwoges uitoefenen. Daarom concludeert de Commissie dat de gemeente de mogelijkheid had om de inzet van de middelen van Neuwoges aan te sturen. Bijgevolg zijn met de sale-and-lease-backtransactie staatsmiddelen gemoeid. |
| --- | --- |

(200)

Neuwoges is voor 100 % eigendom van de gemeente Neubrandenburg en is dus een overheidsbedrijf in de zin van artikel 2, onder b), van de door het Hof in zijn arrest-Stardust Marine aangehaalde Richtlijn 2006/111/EG van de Commissie (124). De gemeente Neubrandenburg houdt alle aandelen van Neuwoges en kan als enige aandeelhouder via de Aufsichtsrat en de algemene vergadering een aanzienlijke controle over Neuwoges uitoefenen. Daarom concludeert de Commissie dat de gemeente de mogelijkheid had om de inzet van de middelen van Neuwoges aan te sturen. Bijgevolg zijn met de sale-and-lease-backtransactie staatsmiddelen gemoeid.

| (201) | Wat de toerekenbaarheid aan de Staat betreft, merkt de Commissie op dat de gemeente Neubrandenburg, volgens de beschikbare gegevens, nauw betrokken was bij de totstandkoming van de sale-and-lease-backtransactie. De transactie diende te worden goedgekeurd door de Aufsichtsrat van Neuwoges, waarvan de leden in opdracht van de gemeente handelden. Uit de documenten blijkt ook dat de Aufsichtsrat actief bij de onderhandelingen over de overeenkomsten betrokken was. Daarom is de Commissie van mening dat het afsluiten van de sale-and-lease-backtransactie aan de Staat valt toe te rekenen. |
| --- | --- |

(201)

Wat de toerekenbaarheid aan de Staat betreft, merkt de Commissie op dat de gemeente Neubrandenburg, volgens de beschikbare gegevens, nauw betrokken was bij de totstandkoming van de sale-and-lease-backtransactie. De transactie diende te worden goedgekeurd door de Aufsichtsrat van Neuwoges, waarvan de leden in opdracht van de gemeente handelden. Uit de documenten blijkt ook dat de Aufsichtsrat actief bij de onderhandelingen over de overeenkomsten betrokken was. Daarom is de Commissie van mening dat het afsluiten van de sale-and-lease-backtransactie aan de Staat valt toe te rekenen.

7.5.1.3.   Selectiviteit

| (202) | Overeenkomstig artikel 107, lid 1, VWEU geldt een maatregel als staatssteun wanneer bepaalde ondernemingen of bepaalde producties worden begunstigd. Bijgevolg vallen alleen maatregelen ten faveure van ondernemingen onder het begrip staatssteun, wanneer daarmee aan die onderneming een selectief voordeel wordt verleend. |
| --- | --- |

(202)

Overeenkomstig artikel 107, lid 1, VWEU geldt een maatregel als staatssteun wanneer bepaalde ondernemingen of bepaalde producties worden begunstigd. Bijgevolg vallen alleen maatregelen ten faveure van ondernemingen onder het begrip staatssteun, wanneer daarmee aan die onderneming een selectief voordeel wordt verleend.

| (203) | Omdat het bij de betrokken maatregelen om een bilaterale transactie tussen Neuwoges en Bavaria ging, was ieder voordeel dat Neuwoges aan Bavaria had verleend, selectief, omdat dat voor geen andere onderneming open stond. |
| --- | --- |

(203)

Omdat het bij de betrokken maatregelen om een bilaterale transactie tussen Neuwoges en Bavaria ging, was ieder voordeel dat Neuwoges aan Bavaria had verleend, selectief, omdat dat voor geen andere onderneming open stond.

7.5.1.4.   Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

| (204) | Bij staatsmiddelen ten behoeve van ondernemingen is er alleen sprake van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU wanneer deze de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden. Een door de Staat toegekende maatregel wordt geacht de mededinging te vervalsen (of het risico daartoe in te houden) wanneer daarmee de concurrentiepositie van de begunstigde onderneming ten opzichte van haar concurrenten wordt versterkt (125). Daarom wordt een vervalsing van de mededinging dus aangenomen zodra de Staat een financieel voordeel verleent aan een onderneming in een geliberaliseerde sector waar er concurrentie is of zou kunnen zijn. |
| --- | --- |

(204)

Bij staatsmiddelen ten behoeve van ondernemingen is er alleen sprake van staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU wanneer deze de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden. Een door de Staat toegekende maatregel wordt geacht de mededinging te vervalsen (of het risico daartoe in te houden) wanneer daarmee de concurrentiepositie van de begunstigde onderneming ten opzichte van haar concurrenten wordt versterkt (125). Daarom wordt een vervalsing van de mededinging dus aangenomen zodra de Staat een financieel voordeel verleent aan een onderneming in een geliberaliseerde sector waar er concurrentie is of zou kunnen zijn.

| (205) | Volgens vaste rechtspraak van de Unierechter kan steun ten faveure van op de interne markt werkzame ondernemingen het interstatelijke handelsverkeer ongunstig beïnvloeden (126). |
| --- | --- |

(205)

Volgens vaste rechtspraak van de Unierechter kan steun ten faveure van op de interne markt werkzame ondernemingen het interstatelijke handelsverkeer ongunstig beïnvloeden (126).

| (206) | Bavaria concurreert met andere vastgoedfondsen en investeringsondernemingen uit Duitsland en uit andere lidstaten van de Unie om investeerders en beleggingskansen. Een financieel voordeel voor Bavaria zou de concurrentiepositie van deze ondernemingen versterken en zou dus de mededinging kunnen vervalsen. Omdat het bij de markt voor vastgoedinvesteringen om een Uniebrede markt gaat, zou ieder financieel voordeel voor Bavaria de marktpositie van de ondernemingen ten opzichte van haar concurrenten uit andere lidstaten versterken en zodoende het interstatelijke handelsverkeer beïnvloeden. |
| --- | --- |

(206)

Bavaria concurreert met andere vastgoedfondsen en investeringsondernemingen uit Duitsland en uit andere lidstaten van de Unie om investeerders en beleggingskansen. Een financieel voordeel voor Bavaria zou de concurrentiepositie van deze ondernemingen versterken en zou dus de mededinging kunnen vervalsen. Omdat het bij de markt voor vastgoedinvesteringen om een Uniebrede markt gaat, zou ieder financieel voordeel voor Bavaria de marktpositie van de ondernemingen ten opzichte van haar concurrenten uit andere lidstaten versterken en zodoende het interstatelijke handelsverkeer beïnvloeden.

7.5.1.5.   Conclusie

| (207) | In de aanname dat de sale-and-lease-backtransactie — in tegenstelling tot de bovenstaande primaire conclusie van de Commissie — niet met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie in overeenstemming was — en Bavaria zodoende een voordeel was verleend — diende te worden geconcludeerd dat bij de sale-and-lease-backtransactie sprake was van staatssteun. Daarom zou in deze hypothese ook moeten worden nagegaan of deze eventuele staatssteun als met de interne markt verenigbaar kan worden beschouwd. |
| --- | --- |

(207)

In de aanname dat de sale-and-lease-backtransactie — in tegenstelling tot de bovenstaande primaire conclusie van de Commissie — niet met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie in overeenstemming was — en Bavaria zodoende een voordeel was verleend — diende te worden geconcludeerd dat bij de sale-and-lease-backtransactie sprake was van staatssteun. Daarom zou in deze hypothese ook moeten worden nagegaan of deze eventuele staatssteun als met de interne markt verenigbaar kan worden beschouwd.

7.5.2.   Verenigbaarheid met de interne markt overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder c), VWEU

| (208) | Volgens artikel 107, lid 3 onder c), VWEU kunnen „steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken” als met de interne markt verenigbaar worden beschouwd „mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad”. Bij de toepassing van artikel 107, lid 3, onder c), dient de Commissie de positieve en gewenste effecten van een steunmaatregel af te wegen tegen de negatieve effecten bij de tenuitvoerlegging ervan op de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt. |
| --- | --- |

(208)

Volgens artikel 107, lid 3 onder c), VWEU kunnen „steunmaatregelen om de ontwikkeling van bepaalde vormen van economische bedrijvigheid of van bepaalde regionale economieën te vergemakkelijken” als met de interne markt verenigbaar worden beschouwd „mits de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt daardoor niet zodanig worden veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad”. Bij de toepassing van artikel 107, lid 3, onder c), dient de Commissie de positieve en gewenste effecten van een steunmaatregel af te wegen tegen de negatieve effecten bij de tenuitvoerlegging ervan op de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt.

| (209) | Wil een steunmaatregel deze afwegingstoets doorstaan, dan dient deze vijf voorwaarden te vervullen. In de eerste plaats moet de steunmaatregel gericht zijn op een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang. In de tweede plaats moet de steunmaatregel een geschikt instrument zijn voor het bereiken van deze doelstelling. In de derde plaats moet de steunmaatregel noodzakelijk zijn en een stimulerend effect hebben. In de vierde plaats moet de steunmaatregel evenredig zijn. In de vijfde plaats mag de steun de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, niet zodanig veranderen dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad. |
| --- | --- |

(209)

Wil een steunmaatregel deze afwegingstoets doorstaan, dan dient deze vijf voorwaarden te vervullen. In de eerste plaats moet de steunmaatregel gericht zijn op een duidelijk omschreven doelstelling van gemeenschappelijk belang. In de tweede plaats moet de steunmaatregel een geschikt instrument zijn voor het bereiken van deze doelstelling. In de derde plaats moet de steunmaatregel noodzakelijk zijn en een stimulerend effect hebben. In de vierde plaats moet de steunmaatregel evenredig zijn. In de vijfde plaats mag de steun de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, niet zodanig veranderen dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad.

7.5.2.1.   Doelstelling van gemeenschappelijk belang

| (210) | Overeenkomstig artikel 3 VEU en artikel 174 VWEU is economische en sociale cohesie een Uniedoelstelling. De versterking van de economische en sociale cohesie impliceert een verbetering van de stedelijke omgeving en de levenskwaliteit van stadsbewoners. Het cohesiebeleid kan duurzame gemeenschappen helpen te creëren, doordat het ervoor zorgt dat economische, sociale en ecologische problemen worden aangepakt via geïntegreerde strategieën voor de vernieuwing, renovatie en ontwikkeling van zowel stedelijke als landelijke gebieden. Dit kan op verschillende manieren worden bereikt (127). |
| --- | --- |

(210)

Overeenkomstig artikel 3 VEU en artikel 174 VWEU is economische en sociale cohesie een Uniedoelstelling. De versterking van de economische en sociale cohesie impliceert een verbetering van de stedelijke omgeving en de levenskwaliteit van stadsbewoners. Het cohesiebeleid kan duurzame gemeenschappen helpen te creëren, doordat het ervoor zorgt dat economische, sociale en ecologische problemen worden aangepakt via geïntegreerde strategieën voor de vernieuwing, renovatie en ontwikkeling van zowel stedelijke als landelijke gebieden. Dit kan op verschillende manieren worden bereikt (127).

| (211) | De Commissie merkt op dat het maatschappelijke doel van Neuwoges erin bestaat om voor een voldoende woningaanbod in de regio te zorgen. De Commissie merkt voorts op dat Neuwoges bij het aangaan van de sale-and-lease-backtransactie bepaalde (gemeentelijke) beleidsdoelstellingen nastreefde. Neuwoges voert aan dat:






  — | het in de jaren 1990 na de hereniging een belangrijk politiek project was om de woonomstandigheden in het vroegere Oost-Duitsland aan te passen aan die in West-Duitsland. Dit had ertoe geleid dat het woningbestand in het vroegere Oost-Duitsland werd geprivatiseerd en gesaneerd, ongeacht of dit economisch zinvol was of niet; |
| --- | --- | --- |

(211)

De Commissie merkt op dat het maatschappelijke doel van Neuwoges erin bestaat om voor een voldoende woningaanbod in de regio te zorgen. De Commissie merkt voorts op dat Neuwoges bij het aangaan van de sale-and-lease-backtransactie bepaalde (gemeentelijke) beleidsdoelstellingen nastreefde. Neuwoges voert aan dat:

—

het in de jaren 1990 na de hereniging een belangrijk politiek project was om de woonomstandigheden in het vroegere Oost-Duitsland aan te passen aan die in West-Duitsland. Dit had ertoe geleid dat het woningbestand in het vroegere Oost-Duitsland werd geprivatiseerd en gesaneerd, ongeacht of dit economisch zinvol was of niet;

| — | de privatisering en sanering van gebouwen (waarop de sale-and-lease-backovereenkomst zag), dienden om de toekomstperspectieven van de gemeente Neubrandenburg veilig te stellen: door het beschikbaar stellen van betaalbare woningen met een hoge woonkwaliteit en door deze te privatiseren (waartoe Bavaria verplicht was) had Neuwoges gehoopt om Neubrandenburg aantrekkelijker te maken voor zijn burgers. |
| --- | --- |

—

de privatisering en sanering van gebouwen (waarop de sale-and-lease-backovereenkomst zag), dienden om de toekomstperspectieven van de gemeente Neubrandenburg veilig te stellen: door het beschikbaar stellen van betaalbare woningen met een hoge woonkwaliteit en door deze te privatiseren (waartoe Bavaria verplicht was) had Neuwoges gehoopt om Neubrandenburg aantrekkelijker te maken voor zijn burgers.

| (212) | Voorts merkt de Commissie op dat Bavaria de verplichting heeft aangegaan om te trachten een bepaald aantal woningen aan de toenmalige huurders te verkopen. Daarbij mocht Bavaria geen vrij door de markt bepaalde prijs vragen, maar moest zij bepaalde maxima in acht nemen (128). De overeenkomst die deze verplichtingen bevatte, bood de toenmalige huurders van de betrokken panden zodoende een bepaald voordeel. |
| --- | --- |

(212)

Voorts merkt de Commissie op dat Bavaria de verplichting heeft aangegaan om te trachten een bepaald aantal woningen aan de toenmalige huurders te verkopen. Daarbij mocht Bavaria geen vrij door de markt bepaalde prijs vragen, maar moest zij bepaalde maxima in acht nemen (128). De overeenkomst die deze verplichtingen bevatte, bood de toenmalige huurders van de betrokken panden zodoende een bepaald voordeel.

| (213) | Indien de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria daadwerkelijk als staatssteun wordt aangemerkt (quod non), dan zou deze steun zijn toegekend voor het verwezenlijken van bovengenoemde politieke doelstellingen. Een regio voorzien van voldoende woonruimte, de bijdrage aan de verwezenlijking van een nationale politieke doelstelling (de woonomstandigheden in het vroegere Oost-Duitsland en in West-Duitsland na de hereniging gelijkschakelen) en het veilig stellen van de toekomstperspectieven van de gemeente Neubrandenburg door het beschikbaar stellen van betaalbare woningen met hoge woonkwaliteit voor de bevolking (en de begunstiging van de toenmalige huurders van de betrokken gebouwen), kunnen alle als nauwkeurig omschreven doelstellingen van gemeenschappelijk belang worden aangemerkt. Volgens de Commissie is de transactie dus als een maatregel ter verwezenlijking van een doelstelling van gemeenschappelijk belang aan te merken. |
| --- | --- |

(213)

Indien de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria daadwerkelijk als staatssteun wordt aangemerkt (quod non), dan zou deze steun zijn toegekend voor het verwezenlijken van bovengenoemde politieke doelstellingen. Een regio voorzien van voldoende woonruimte, de bijdrage aan de verwezenlijking van een nationale politieke doelstelling (de woonomstandigheden in het vroegere Oost-Duitsland en in West-Duitsland na de hereniging gelijkschakelen) en het veilig stellen van de toekomstperspectieven van de gemeente Neubrandenburg door het beschikbaar stellen van betaalbare woningen met hoge woonkwaliteit voor de bevolking (en de begunstiging van de toenmalige huurders van de betrokken gebouwen), kunnen alle als nauwkeurig omschreven doelstellingen van gemeenschappelijk belang worden aangemerkt. Volgens de Commissie is de transactie dus als een maatregel ter verwezenlijking van een doelstelling van gemeenschappelijk belang aan te merken.

7.5.2.2.   Geschiktheid van de maatregelen

| (214) | Het staat buiten kijf dat met de sale-and-lease-backovereenkomst tussen Neuwoges en Bavaria de nagestreefde doelstellingen werden bereikt. Zo heeft de transactie ertoe geleid dat de door Bavaria gekochte gebouwen ingrijpend werden gesaneerd, werden geprivatiseerd en aan de toenmalige huurders tegen een lagere koopprijs werden aangeboden en dat het aanbod aan hoogwaardige woonruimte in de regio werd uitgebreid en zodoende de toekomstperspectieven van de gemeente Neubrandenburg werden verbeterd. |
| --- | --- |

(214)

Het staat buiten kijf dat met de sale-and-lease-backovereenkomst tussen Neuwoges en Bavaria de nagestreefde doelstellingen werden bereikt. Zo heeft de transactie ertoe geleid dat de door Bavaria gekochte gebouwen ingrijpend werden gesaneerd, werden geprivatiseerd en aan de toenmalige huurders tegen een lagere koopprijs werden aangeboden en dat het aanbod aan hoogwaardige woonruimte in de regio werd uitgebreid en zodoende de toekomstperspectieven van de gemeente Neubrandenburg werden verbeterd.

| (215) | Bij de zoektocht naar een koper voor de gebouwen en bij de beoordeling van hun opties zette Neuwoges een reeks stappen die inderdaad borgden dat, mocht de sale-and-lease-backtransactie steun behelzen, deze beperkt bleef tot het voor het bereiken van de nagestreefde doelstellingen noodzakelijke minimum. Met name organiseerde Neuwoges een beperkte biedprocedure, legde zij bij haar onderhandelingen met Bavaria die meerdere maanden in beslag namen, de voorwaarden van de transactie vast en was zij er uiteindelijk van overtuigd dat het bij de transactie om het beste aanbod op de markt ging. Zodoende zijn er geen bewijzen voorhanden dat, zelfs wanneer de sale-and-lease-backtransactie steun behelsde, deze steun het noodzakelijke minimum overschreed. Uit de analyse in onderdeel 7.3, waarbij de sale-and-lease-backtransactie met verschillende andere opties werd vergeleken (zoals een met kredieten gefinancierde sanering van de gebouwen of een directe verkoop), is gebleken dat er geen alternatief was waarbij — zonder steun of met een geringer steunbedrag — dezelfde doelstelling hadden kunnen worden bereikt. De sale-and-lease-backtransactie en alle steun die deze eventueel behelsde, waren dus een geschikt instrument voor het bereiken van de doelstellingen van gemeenschappelijk belang. |
| --- | --- |

(215)

Bij de zoektocht naar een koper voor de gebouwen en bij de beoordeling van hun opties zette Neuwoges een reeks stappen die inderdaad borgden dat, mocht de sale-and-lease-backtransactie steun behelzen, deze beperkt bleef tot het voor het bereiken van de nagestreefde doelstellingen noodzakelijke minimum. Met name organiseerde Neuwoges een beperkte biedprocedure, legde zij bij haar onderhandelingen met Bavaria die meerdere maanden in beslag namen, de voorwaarden van de transactie vast en was zij er uiteindelijk van overtuigd dat het bij de transactie om het beste aanbod op de markt ging. Zodoende zijn er geen bewijzen voorhanden dat, zelfs wanneer de sale-and-lease-backtransactie steun behelsde, deze steun het noodzakelijke minimum overschreed. Uit de analyse in onderdeel 7.3, waarbij de sale-and-lease-backtransactie met verschillende andere opties werd vergeleken (zoals een met kredieten gefinancierde sanering van de gebouwen of een directe verkoop), is gebleken dat er geen alternatief was waarbij — zonder steun of met een geringer steunbedrag — dezelfde doelstelling hadden kunnen worden bereikt. De sale-and-lease-backtransactie en alle steun die deze eventueel behelsde, waren dus een geschikt instrument voor het bereiken van de doelstellingen van gemeenschappelijk belang.

7.5.2.3.   Noodzaak en stimulerend effect

| (216) | In de aanname dat de sale-and-lease-backtransactie daadwerkelijk staatssteun behelsde, zou verder moeten worden nagegaan of deze steun een stimulerend effect had. Neuwoges en Bavaria hebben via maandenlange onderhandelingen de voorwaarden van de transactie vastgelegd. Bavaria had kennelijk geen transactie aangegaan die niet binnen haar Leasingmodell Immobilien paste. Wanneer de uiteindelijk doorgevoerde transactie, die op dit Leasingmodell Immobilien van Bavaria beruste, staatssteun had behelsd, dan staat het buiten kijf dat Bavaria zonder deze steun de transactie niet had aangegaan. |
| --- | --- |

(216)

In de aanname dat de sale-and-lease-backtransactie daadwerkelijk staatssteun behelsde, zou verder moeten worden nagegaan of deze steun een stimulerend effect had. Neuwoges en Bavaria hebben via maandenlange onderhandelingen de voorwaarden van de transactie vastgelegd. Bavaria had kennelijk geen transactie aangegaan die niet binnen haar Leasingmodell Immobilien paste. Wanneer de uiteindelijk doorgevoerde transactie, die op dit Leasingmodell Immobilien van Bavaria beruste, staatssteun had behelsd, dan staat het buiten kijf dat Bavaria zonder deze steun de transactie niet had aangegaan.

7.5.2.4.   Evenredigheid

| (217) | De Commissie heeft reeds aangestipt dat de door Neuwoges bij het aangaan van deze transactie nagestreefde doelstellingen als belangrijk moeten worden aangezien. De sanering en privatisering van de gebouwen, evenals de verkoop ervan tegen een lagere prijs aan de huurders, hebben een belangrijke bijdrage geleverd tot het verbeteren van de sociaaleconomische cohesie binnen de Unie. Tegelijk bleef het in de sale-and-lease-backtransactie vervatte steunbedrag ten faveure van Bavaria hoe dan ook beperkt, waardoor eventuele concurrentieverstorende effecten van de maatregelen eveneens werden beperkt. Tegen deze achtergrond was iedere eventueel in de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria vervatte steun evenredig ten opzichte van de daarmee nagestreefde doelstelling. |
| --- | --- |

(217)

De Commissie heeft reeds aangestipt dat de door Neuwoges bij het aangaan van deze transactie nagestreefde doelstellingen als belangrijk moeten worden aangezien. De sanering en privatisering van de gebouwen, evenals de verkoop ervan tegen een lagere prijs aan de huurders, hebben een belangrijke bijdrage geleverd tot het verbeteren van de sociaaleconomische cohesie binnen de Unie. Tegelijk bleef het in de sale-and-lease-backtransactie vervatte steunbedrag ten faveure van Bavaria hoe dan ook beperkt, waardoor eventuele concurrentieverstorende effecten van de maatregelen eveneens werden beperkt. Tegen deze achtergrond was iedere eventueel in de sale-and-lease-backtransactie tussen Neuwoges en Bavaria vervatte steun evenredig ten opzichte van de daarmee nagestreefde doelstelling.

7.5.2.5.   De voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, niet zodanig veranderd dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad

| (218) | Herhaald moet worden dat het in de sale-and-lease-backtransactie vervatte steunbedrag ten gunste van Bavaria hoe dan ook gering was. Zodoende was ook de invloed van de maatregel op de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, beperkt. Had iedere in de sale-and-lease-backtransactie vervatte steun de concurrentiepositie verbeterd van Bavaria die ten minste potentieel met andere ondernemingen (ook uit andere lidstaten) concurreerde, dan is de omvang van deze effecten afhankelijk van het bedrag van de ontvangen steun. Aangezien de concurrentiepositie van Bavaria dus slechts in geringe mate werd verbeterd, mag worden geconcludeerd dat de sale-and-lease-backtransactie, zelfs wanneer deze steun behelsde, de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, niet zodanig had veranderd dat het gemeenschappelijk belang werd geschaad. |
| --- | --- |

(218)

Herhaald moet worden dat het in de sale-and-lease-backtransactie vervatte steunbedrag ten gunste van Bavaria hoe dan ook gering was. Zodoende was ook de invloed van de maatregel op de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, beperkt. Had iedere in de sale-and-lease-backtransactie vervatte steun de concurrentiepositie verbeterd van Bavaria die ten minste potentieel met andere ondernemingen (ook uit andere lidstaten) concurreerde, dan is de omvang van deze effecten afhankelijk van het bedrag van de ontvangen steun. Aangezien de concurrentiepositie van Bavaria dus slechts in geringe mate werd verbeterd, mag worden geconcludeerd dat de sale-and-lease-backtransactie, zelfs wanneer deze steun behelsde, de voorwaarden waaronder het handelsverkeer plaatsvindt, niet zodanig had veranderd dat het gemeenschappelijk belang werd geschaad.

7.5.3.   Conclusie ten aanzien van de resterende steunelementen en de verenigbaarheid met de interne markt

| (219) | Mocht met de sale-and-lease-backtransactie aan Bavaria een voordeel zijn verschaft, dan is de Commissie om de in onderdeel 7.5.2 genoemde redenen tot de conclusie gekomen dat het om staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU zou gaan. De Commissie merkt evenwel op dat alle in de sale-and-lease-backtransactie vervatte staatssteun op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU met de interne markt verenigbaar was geweest. |
| --- | --- |

(219)

Mocht met de sale-and-lease-backtransactie aan Bavaria een voordeel zijn verschaft, dan is de Commissie om de in onderdeel 7.5.2 genoemde redenen tot de conclusie gekomen dat het om staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU zou gaan. De Commissie merkt evenwel op dat alle in de sale-and-lease-backtransactie vervatte staatssteun op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU met de interne markt verenigbaar was geweest.

7.6.   CONCLUSIE TEN AANZIEN VAN DE VRAAG OF ER SPRAKE IS VAN STEUN EN TEN AANZIEN VAN DE VERENIGBAARHEID MET DE INTERNE MARKT

| (220) | Uit de analyse van de waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges, de vergelijking met eventuele andere transacties en het onderzoek naar het marktconforme karakter van de transactie mag worden geconcludeerd dat de transactie in overeenstemming is met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie. Door de sale-and-lease-backtransactie aan te gaan, heeft Neuwoges voor een handelwijze gekozen waarvoor ook een marktdeelnemer in een markteconomie had gekozen. In dat verband moet in het bijzonder worden beklemtoond dat geen economisch aantrekkelijker alternatief voorhanden was, noch dat de voorwaarden van de sale-and-lease-backtransactie in de relevante periode (1997/1998), in het licht van de beschikbare ijkpunten en van de via de biedprocedure ontvangen biedingen, als niet-marktconform moeten worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(220)

Uit de analyse van de waarde van de sale-and-lease-backtransactie voor Neuwoges, de vergelijking met eventuele andere transacties en het onderzoek naar het marktconforme karakter van de transactie mag worden geconcludeerd dat de transactie in overeenstemming is met het beginsel van de marktdeelnemer in een markteconomie. Door de sale-and-lease-backtransactie aan te gaan, heeft Neuwoges voor een handelwijze gekozen waarvoor ook een marktdeelnemer in een markteconomie had gekozen. In dat verband moet in het bijzonder worden beklemtoond dat geen economisch aantrekkelijker alternatief voorhanden was, noch dat de voorwaarden van de sale-and-lease-backtransactie in de relevante periode (1997/1998), in het licht van de beschikbare ijkpunten en van de via de biedprocedure ontvangen biedingen, als niet-marktconform moeten worden aangemerkt.

| (221) | Derhalve dient te worden geconcludeerd dat de transactie met Neuwoges aan Bavaria geen voordeel heeft opgeleverd, omdat de handelwijze van Neuwoges beantwoordde aan die van een marktdeelnemer in een markteconomie. Aangezien in het kader van de betrokken maatregelen geen voordeel is verleend, is een van de voorwaarden om maatregelen als staatssteun aan te merken, niet vervuld; zodoende vormt de maatregel geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU. |
| --- | --- |

(221)

Derhalve dient te worden geconcludeerd dat de transactie met Neuwoges aan Bavaria geen voordeel heeft opgeleverd, omdat de handelwijze van Neuwoges beantwoordde aan die van een marktdeelnemer in een markteconomie. Aangezien in het kader van de betrokken maatregelen geen voordeel is verleend, is een van de voorwaarden om maatregelen als staatssteun aan te merken, niet vervuld; zodoende vormt de maatregel geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

| (222) | Naast de primaire vaststelling dat de sale-and-lease-backtransactie Bavaria geen voordeel heeft opgeleverd — en dus geen staatssteun behelst —, komt de Commissie tot de bijkomende conclusie dat, mocht met de sale-and-lease-backtransactie aan Bavaria toch een voordeel zijn verleend, dit inderdaad staatssteun zou vormen. Deze staatssteun zou echter met de interne markt verenigbaar zijn op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU, |
| --- | --- |

(222)

Naast de primaire vaststelling dat de sale-and-lease-backtransactie Bavaria geen voordeel heeft opgeleverd — en dus geen staatssteun behelst —, komt de Commissie tot de bijkomende conclusie dat, mocht met de sale-and-lease-backtransactie aan Bavaria toch een voordeel zijn verleend, dit inderdaad staatssteun zou vormen. Deze staatssteun zou echter met de interne markt verenigbaar zijn op grond van artikel 107, lid 3, onder c), VWEU,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

De op 21 januari 1998 tussen Neubrandenburger Wohnungsgesellschaft mbH, Bavaria Immobilien Trading GmbH & Co, Immobilien Leasing Objekt Neubrandenburg KG en Bavaria Immobilien Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. Objekte Neubrandenburg KG in de vorm van een erfpachtovereenkomst en een algemene beheerovereenkomst aangegane transactie vormt geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

Artikel 2

Ingeval de op 21 januari 1998 tussen Neubrandenburger Wohnungsgesellschaft mbH, Bavaria Immobilien Trading GmbH & Co, Immobilien Leasing Objekt Neubrandenburg KG en Bavaria Immobilien Beteiligungsgesellschaft mbH & Co. Objekte Neubrandenburg KG in de vorm van een erfpachtovereenkomst en een algemene beheerovereenkomst aangegane transactie toch staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU zou vormen, is deze verenigbaar met de interne markt overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder c), VWEU.

Artikel 3

Dit besluit is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 16 september 2014.

Voor de Commissie

Joaquín ALMUNIA

Vicevoorzitter

---

(1)  PB C 141 van 17.5.2012, blz. 28.

1

(2)  Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het EG-Verdrag (PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

2

(3)  Beschikking van 9 januari 2012, zaak T-407/09, Neubrandenburger Wohnungsgesellschaft/Commissie, ECLI:EU:T:2012:1.

3

(4)  Zie voetnoot 1.

4

(5)  Beschikking van 15 november 2012, zaak C-145/12 P, Neubrandenburger Wohnungsgesellschaft mbH/Commissie e.a., ECLI:EU:C:2012:724.

5

(6)  (In deze openbare versie van het besluit zijn delen van de tekst vervangen of weggelaten om redenen van vertrouwelijkheid. Vervangen of weggelaten delen zijn met vierkante haken aangegeven.

6

(7)  De Commissie heeft in dit besluit alle bedragen die oorspronkelijk in DM luidden, naar euro omgerekend tegen de officiële wisselkoers van 1 EUR = 1,95583 DM. Daarbij kunnen kleine afrondingsfouten voorkomen. Met cijfers na de komma wordt in dit besluit geen rekening gehouden.

7

(8)  Altschuldenhilfegesetz van 23 juni 1993 (BGBl. I, blz. 944, 986), laatstelijk gewijzigd op 31 oktober 2006 (BGBl. I, blz. 2407).

8

(9)  Zie de brief van het Bondsministerie voor ruimtelijke ordening, Anerkennung mieternaher Privatisierungsformen van 18 mei 1995 en de factsheet van de Kreditanstalt für Wiederaufbau, Merkblatt zu Mieterprivatisierung, mieternahen Privatisierungsformen und subsidiärem Drittverkauf van 22 december 1995.

9

(10)  Brief van het Bondsministerie voor ruimtelijke ordening, Anerkennung mieternaher Privatisierungsformen, van 18 mei 1995, blz. 183.

10

(11)  Kreditanstalt für Wiederaufbau, Merkblatt zu Mieterprivatisierung, mieternahen Privatisierungsformen und subsidiärem Drittverkauf, van 22 december 1995, blz. 5-6.

11

(12)  Neuwoges verklaarde eerst dat het totale bedrag van de schuldverlichting [...] EUR beliep en het toerekenbare aandeel daarin [...] EUR. Nadien corrigeerde Neuwoges het toerekenbare deel tot [...] EUR. In de aanname dat deze correctie het resultaat is van een correctie van het totale bedrag van de schuldverlichting, werd dit bedrag overeenkomstig gecorrigeerd.

12

(13)  Zie arrest van het Landgericht Rostock van 28 november 2008, blz. 24.

13

(14)  PB C 209 van 10.7.1997, blz. 3.

14

(15)  Neuwoges baseert haar berekening op een disconteringsvoet van 5 %.

15

(16)  Algemene beheerovereenkomst met [...] van 19 december 1997.

16

(17)  Algemene beheerovereenkomst en huurgarantieovereenkomst met [...] van 13 augustus 1998.

17

(18)  Algemene beheerovereenkomst en huurgarantieovereenkomst met projectontwikkelaar [...] van 1 december 1999.

18

(19)  Zie overweging 12.

19

(20)  Overweging 46 van het besluit tot inleiding van de procedure.

20

(21)  Overweging 47 van het besluit tot inleiding van de procedure.

21

(22)  Overweging 55 van het besluit tot inleiding van de procedure.

22

(23)  Overweging 56 van het besluit tot inleiding van de procedure.

23

(24)  Overweging 60 e.v. van het besluit tot inleiding van de procedure.

24

(25)  Overweging 62 van het besluit tot inleiding van de procedure.

25

(26)  Overweging 64 van het besluit tot inleiding van de procedure.

26

(27)  Overweging 66 van het besluit tot inleiding van de procedure.

27

(28)  Overweging 68 van het besluit tot inleiding van de procedure.

28

(29)  Overweging 69 van het besluit tot inleiding van de procedure.

29

(30)  Overweging 70 van het besluit tot inleiding van de procedure.

30

(31)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 18.

31

(32)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 23-24.

32

(33)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 24-25.

33

(34)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 26.

34

(35)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 26.

35

(36)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 26.

36

(37)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 19.

37

(38)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 19-20.

38

(39)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 20.

39

(40)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 20-21.

40

(41)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 21.

41

(42)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 22-23.

42

(43)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 26.

43

(44)  Opmerkingen van Bavaria van 18 juni 2012, blz. 4-5.

44

(45)  Arrest van 5 juni 2012, zaak C-124/10 P, Commissie/EdF, ECLI:EU:C:2012:318, punten 78 en 79.

45

(46)  Zaak C-124/10 P, Commissie/EdF, reeds aangehaald, punten 81 t/m 85.

46

(47)  Zie de overwegingen 80 en 87 van dit besluit.

47

(48)  Bavaria-brochure Leasingmodell Immobilien, blz. 4.

48

(49)  Zie bijvoorbeeld deel I, 3), van de erfpachtovereenkomst en de aanhef van de algemene beheerovereenkomst.

49

(50)  Opmerkingen van Neuwoges van 17 juli 2012, bijlage 1.

50

(51)  Zie ook Bavaria-brochure Leasingmodell Immobilien, blz. 8 en 10.

51

(52)  Document 110/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 30 oktober 1997; notulen van de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 30 oktober 1997; document 114/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 12 december 1997, en notulen van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 16 december 1997.

52

(53)  Arrest van 19 maart 2013, gevoegde zaken C-399/10 P en C-401/10 P, Bouygues SA en Bouygues Télécom SA/Commissie e.a., ECLI:EU:C:2013:175, punten 103 en 104.

53

(54)  Deel IV, artikel 1, van de erfpachtovereenkomst.

54

(55)  Deel III, artikel 10, lid 2, van de erfpachtovereenkomst.

55

(56)  Deel III, artikel 10, lid 3, van de erfpachtovereenkomst.

56

(57)  Artikelen 2 t/m 4 van de algemene beheerovereenkomst.

57

(58)  Opmerkingen van Neuwoges van 17 juli 2012, bijlage 1.

58

(59)  Opmerkingen van Neuwoges van 17 juli 2012, bijlage 1.

59

(60)  Zie brief Neuwoges aan Bavaria van 24 november 1997, blz. 2.

60

(61)  Zie deel IV, artikel 3, van de erfpachtovereenkomst, juncto deel V, artikelen 3 en 4, van de erfpachtovereenkomst.

61

(62)  Zie opmerkingen Bavaria van 22 april 2013, bijlage 12.

62

(63)  Zie document 114/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 12 december 1997.

63

(64)  Opmerkingen Bavaria van 18 juni 2012, bijlage 11.

64

(65)  Zie brief Neuwoges aan Bavaria van 7 maart 1997 en het daarop volgende eerste bod van Bavaria (opmerkingen Bavaria van 18 juni 2012, bijlagen 9 en 10).

65

(66)  Zie brief Neuwoges aan Bavaria van 7 maart 1997 (opmerkingen Bavaria van 18 juni 2012, bijlage 9).

66

(67)  Pestel-rapport (document Neuwoges van 17 juli 2012, bijlage 2), blz. 68 („Sanierungsstufe 2” [saneringsfase 2])).

67

(68)  Opmerkingen Neuwoges van 27 september 2012, bijlage.

68

(69)  Document 114/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 12 december 1997, blz. 3.

69

(70)  Vgl. opmerkingen Neuwoges van 17 juli 2012, bijlage 1.

70

(71)  T.a.p.

71

(72)  Bavaria voert aan dat Neuwoges de betreffende parameters vrij heeft gekozen. Zie opmerkingen Bavaria van 22 april 2013, punt 23. Zie ook de brief van Neuwoges aan Bavaria van 6 mei 1997 (opmerkingen Bavaria van 18 juni 2012, bijlage 1a), waarin Neuwoges aan Bavaria vraagt om bij het opstellen van de overeenkomst te voorzien in een looptijd van 30 jaar, een indexering van de leasetermijnen met [...] % en een restwaarde van [...] %.

72

(73)  Belangrijk in dat verband is dat de maandelijkse leasetermijn samen met de jaarlijkse indexering (in dit geval [...] % per jaar), de looptijd van de overeenkomst (in dit geval 30 jaar) en de restwaarde van de gebouwen (in dit geval [...] %) het totale investeringsvolume opleveren. Dit betekent dat het totale investeringsvolume daalt wanneer lagere huurbedragen, hogere kosten of een lagere indexering worden gehanteerd. Aangezien de verkoopprijs dan weer rechtstreeks wordt bepaald door het totale investeringsvolume minus saneringskosten, privatiseringskosten en belastingen/heffingen, hangt de verkoopprijs direct samen met de hoogte van de huurprijs, de kosten, de indexering enz.

73

(74)  Opmerkingen Bavaria van 18 juni 2012, bijlage 11.

74

(75)  Het referentiepercentage van de Commissie voor de betrokken periode bedraagt 5,94 % (zie http://ec.europa.eu/competition/state_aid/legislation/reference_rates_eu15_en.pdf). Omdat in het besluit tot inleiding van de procedure echter een disconteringsvoet van 5 % werd gehanteerd en deze dan door Neuwoges bij haar eigen berekeningen werd overgenomen, heeft de Commissie besloten om verder ook een disconteringsvoet van 5 % te hanteren.

75

(76)  Opmerkingen Neuwoges van 17 juli 2012, bijlage 7.

76

(77)  Opmerkingen Neuwoges van 17 julil 2012, bijlage 8 e).

77

(78)  Opmerkingen Neuwoges van 17 juli 2012, blz. 60.

78

(79)  Zie artikel 18 van de Wertermittlungsverordnung (besluit vastgoedtaxatie) van 6 december 1988, BGBl. I, blz. 2209.

79

(80)  De Commissie merkt op dat Neuwoges in haar kasstroomanalyses reeds de kosten voor 1999 heeft geïndexeerd. De Commissie past de indexering van de kosten pas vanaf 2000 toe. De reden daarvoor is dat de berekening van de kosten plaatsvond met het oog op de fase nà de sanering, die in 1999 aanving. Ook Neuwoges geeft in haar opmerkingen toe dat het kostenpeil direct na de sanering (dus in 1999) adequaat was. Daarom lijkt het passender om pas vanaf 2000 met een stijging van de kosten te rekenen.

80

(81)  Zie document 114/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 12 december 1997, bijlage 6.

81

(82)  Zie bijvoorbeeld opmerkingen Neuwoges van 5 november 2007, blz. 4.

82

(83)  Opmerkingen Neuwoges van 17 juli 2012, blz. 61.

83

(84)  Notulen bijeenkomst Aufsichtsrat van Neuwoges van 16 december 1997, blz. 5.

84

(85)  Zie document 114/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 12 december 1997, bijlage 6.

85

(86)  Brief Nordrevision aan Neuwoges van 20 november 1997 (verklaring Neuwoges van 25 april 2007, bijlage 13), blz. 3.

86

(87)  T.a.p.

87

(88)  Aangestipt moet worden dat de gemeente Neubrandenburg en de deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren in de jaren 1997/1998 uitgingen van stabiel blijvende bevolkingsaantallen; zie opmerkingen van Duitsland van 4 september 2007, blz. 6.

88

(89)  Voorstel van besluit voor de bijeenkomst van de Produktausschuss (bedrijfsonderdeel productie) van Bavaria van 13 september 1997 (verklaring van Bavaria van 22 april 2013, bijlage 15), blz. 2.

89

(90)  O.c., blz. 3.

90

(91)  Zie opmerkingen Neuwoges van 5 november 2007, bijlagen 1 en 5.

91

(92)  Pestel-rapport, blz. 62.

92

(93)  Brief Nordrevision aan Neuwoges van 20 november 1997 (verklaring Neuwoges van 25 april 2007, bijlage 13), blz. 3.

93

(94)  Daarbij dient het volgende te worden opgemerkt: was in het taxatierapport van 1997 van een hoger risico op huurverlies uitgegaan, dan had dat betekend dat tegelijk overeenkomstig lagere beheers- en onderhoudskosten werden gehanteerd.

94

(95)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 19-20.

95

(96)  Brief Nordrevision aan Neuwoges van 20 november 1997 (verklaring Neuwoges van 25 april 2007, bijlage 13), blz. 3.

96

(97)  Wordt echter rekening gehouden met het feit dat de huurprijzen (op grond van niet geïndexeerde huurcontracten of op grond van de marktontwikkeling) langzamer stijgen dan de algemene inflatie, dan is het gangbare praktijk om de Liegenschaftszins te verhogen met een marge die beantwoordt aan het verwachte verschil tussen huurprijsstijging en inflatie.

97

(98)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 20.

98

(99)  Arrest Landgericht Rostock, blz. 19.

99

(100)  Zo zou het oorspronkelijke leasetarief niet [...] %, maar [...] % hebben bedragen wanneer de looptijd op twintig in plaats van op dertig jaar was bepaald.

100

(101)  Zie bijvoorbeeld taxatierapport GA 22b/07 (verklaring Neuwoges van 5 november 2007, bijlage 5), blz. 19: „Om [het gebouw] voor lange tijd te kunnen verhuren, is een sanering gekoppeld aan onderhoud dringend noodzakelijk. [...] Leegstand valt met name te merken in niet-gesaneerde gebouwen.”

101

(102)  Notulen bijeenkomst Aufsichtsrat van Neuwoges van 16 december 1997, blz. 3.

102

(103)  Notulen bijeenkomst Aufsichtsrat van Neuwoges van 16 december 1997, blz. 3.

103

(104)  Notulen bijeenkomst Aufsichtsrat van Neuwoges van 16 december 1997, blz. 3.

104

(105)  Notulen bijeenkomst Aufsichtsrat van Neuwoges van 16 december 1997, blz. 2.

105

(106)  Notulen bijeenkomst Aufsichtsrat van Neuwoges van 30 oktober 1997, blz. 3.

106

(107)  Opmerkingen Neuwoges van 5 november 2007, bijlagen 2 en 6.

107

(108)  Document 97/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 17 april 1997, blz. 3.

108

(109)  Opmerkingen van Duitsland van 11 juli 2008, blz. 10-11.

109

(110)  Document 97/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 17 april 1997, blz. 2.

110

(111)  Zie document 110/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 30 oktober 1997, bijlage 3.

111

(112)  Document 114/97 voor de bijeenkomst van de Aufsichtsrat van Neuwoges van 12 december 1997, blz. 3.

112

(113)  Notulen bijeenkomst Aufsichtsrat van Neuwoges van 16 december 1997, blz. 5.

113

(114)  In de regel geven banken de voorkeur aan kredieten met variabele rente, omdat daardoor hun renterisico afneemt. Wanneer zij vastrentende kredieten toekennen, is het in hun belang om de looptijd van de overeenkomst te verkorten, om dit risico te beperken. Bij kredieten aan ondernemingen is het gebruikelijk om doorlopende overeenkomsten te sluiten, waarbij na afloop van de oorspronkelijke kredietovereenkomst automatisch een nieuwe overeenkomst met een aangepast rentetarief (dat de marktvoorwaarden in de relevante periode tot uiting brengt) wordt gesloten (voor zover de kredietwaardigheid van de onderneming niet is verslechterd). Naast het renterisico dragen banken ook een kredietrisico. Dit is een andere reden om de looptijd van kredietovereenkomsten met ondernemingen te beperken (omdat de betrokken bedragen aanzienlijk hoger zijn dan bij hypotheken, die in de regel een looptijd van twintig tot dertig jaar hebben).

114

(115)  De reden voor deze opslag (d.w.z. het hogere gemiddelde leasetarief ten opzichte van een vast leasetarief van bij het begin) is dat Bavaria erin heeft toegestemd dat een deel van de leasetermijnen naar de latere jaren van de looptijd van de overeenkomst werd verschoven. Had zij deze betalingen zonder dit „uitstel” gekregen, dan had zij het geld kunnen investeren en daarmee een rendement kunnen behalen of haar eigen krediet kunnen aflossen en zodoende rente kunnen besparen. Aan het uitstel van een deel van de betalingen zijn dus voor Bavaria kosten verbonden, die via een hoger gemiddelde leasetarief aan Neuwoges kunnen worden doorberekend.

115

(116)  Dit zou geen „echt” vastrentend krediet meer zijn (d.w.z. een krediet met jaarlijks even hoge rentebetalingen), maar een krediet waarbij de verschillende jaarlijkse rentetarieven vooraf werden vastgelegd (d.w.z. dat het dus geen krediet met een variabele rente betreft).

116

(117)  Wordt het risico als te hoog gezien, dan zal de kredietaanvraag van de cliënt in de regel worden afgewezen. Wordt het risico als acceptabel gezien, dan zal een hoger rentetarief worden verlangd en kunnen bijkomende maatregelen worden getroffen. Zo kunnen bijkomende zekerheden worden geëist of kan het kredietbedrag worden verlaagd; de kredietovereenkomst kan ook bijkomende verplichtingen bevatten, waarmee de bank de financiële situatie van de kredietnemer kan bewaken.

117

(118)  Zie ook het reeds aangehaalde Pestel-rapport dat in juni 1996 werd gepubliceerd; volgens dat rapport konden woningbouwondernemingen in het vroegere Oost-Duitsland op de open kapitaalmarkt kredieten opnemen tegen een rentetarief van 7,5 %.

118

(119)  Die kosten komen bovenop de kosten die een bank bij de toekenning van een krediet berekent. Dit komt doordat de leasemaatschappij bij de herfinanciering van haar investering ook voor de kosten van de bank moet betalen (en dit in het leasetarief tot uiting zou brengen); daarbovenop moet zij haar eigen algemene kosten dragen.

119

(120)  Bij een krediet draagt de cliënt via de rente bij aan de winst van de bank. Bij een leaseovereenkomst draagt de cliënt in wezen bij aan zowel de winst van de bank (omdat de leasemaatschappij haar investering bij de bank herfinanciert en de betreffende kosten dan aan de leasingnemer doorgeeft) alsmede de winst van de leasemaatschappij zelf. Het feit dat ondernemingen bereid zijn om deze bijkomende kosten te betalen, laat zien dat de door leasemaatschappijen aangeboden diensten meerwaarde bieden voor de leasingnemer.

120

(121)  Arrest van 12 september 2000, gevoegde zaken C-180/98 tot C-184/98, Pavel Pavlov e.a./Stichting Pensioenfonds Medische Specialisten, Jurispr. 2000, blz. I-6451, punt 74.

121

(122)  Arrest van 16 juni 1987, zaak 118/85, Commissie/Italië, Jurisprudentie 1987, blz. 2599, rechtsoverweging 7.

122

(123)  Arrest van 16 mei 2002, zaak C-482/99, Frankrijk/Commissie („Stardust Marine”), Jurispr. 2002, blz. I-4397.

123

(124)  Richtlijn 2006/111/EG van de Commissie van 16 november 2006 betreffende de doorzichtigheid in de financiële betrekkingen tussen lidstaten en openbare bedrijven en de financiële doorzichtigheid binnen bepaalde ondernemingen (PB L 318 van 17.11.2006, blz. 17).

124

(125)  Arrest van 17 september 1980, zaak 730/79, Philip Morris Holland BV/Commissie, Jurisprudentie 1980, blz. 2671, rechtsoverweging 11; arrest van 15 juni 2000, gevoegde zaken T-298/97 enz., Alzetta Mauro e.a./Commissie, Jurispr. 2000, blz. II-2325, punt 80.

125

(126)  Zaak 730/79, Philip Morris Holland BV/Commissie, reeds aangehaald, punten 11 en 12; arrest van 30 april 1998, zaak T-214/95, Vlaams Gewest/Commissie, Jurispr. 1998, blz. II-717, punten 48-50.

126

(127)  Besluit van de Commissie C(2011) 4940 final van 5 oktober 2011 betreffende steunmaatregel SA.31877 — Nederland — Grondverkoop en woningbouw Apeldoorn (PB C 343 van 23.11.2011, blz. 11), overwegingen 47 en 48.

127

(128)  Zie hoofdstuk V, artikel 3, punt 2, van de erfpachtovereenkomst.

128

---

| 1.4.2015 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 89/72 |
| --- | --- | --- | --- |

1.4.2015

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 89/72

---

BESLUIT (EU) 2015/508 VAN DE COMMISSIE

van 1 oktober 2014

betreffende de vermoedelijke infrastructuursteun van Duitsland ten gunste van Propapier PM2 GmbH — SA.36147 (C 30/10) (ex NN 45/10; ex CP 327/08)

(Kennisgeving geschied onder nummer C(2014) 6847)

(Slechts de tekst in de Duitse taal is authentiek)

(Voor de EER relevante tekst)

DE EUROPESE COMMISSIE,

Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,

Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, met name artikel 62, lid 1, onder a),

Gelet op Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (1),

Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (2), en gezien deze opmerkingen,

Overwegende hetgeen volgt:

1.   PROCEDURE

| (1) | Bij schrijven van 29 oktober 2008 heeft de Smurfit Kappa Group (hierna: „Smurfit Kappa” of „klager”) een klacht bij de Commissie ingediend volgens welke Propapier PM2 GmbH infrastructuursteun zou hebben ontvangen. De klacht is onder dossiernummer CP 327/08 geregistreerd en (met dossiernummer NN 45/10) naar het register van onrechtmatige steunmaatregelen overgeheveld. |
| --- | --- |

(1)

Bij schrijven van 29 oktober 2008 heeft de Smurfit Kappa Group (hierna: „Smurfit Kappa” of „klager”) een klacht bij de Commissie ingediend volgens welke Propapier PM2 GmbH infrastructuursteun zou hebben ontvangen. De klacht is onder dossiernummer CP 327/08 geregistreerd en (met dossiernummer NN 45/10) naar het register van onrechtmatige steunmaatregelen overgeheveld.

| (2) | Bij schrijven van 27 oktober 2010 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden ten aanzien van de mogelijke steun. |
| --- | --- |

(2)

Bij schrijven van 27 oktober 2010 heeft de Commissie Duitsland in kennis gesteld van haar besluit de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie in te leiden ten aanzien van de mogelijke steun.

| (3) | Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (3). De Commissie heeft alle belanghebbenden aangemaand hun opmerkingen over de vermoedelijke steun te maken. |
| --- | --- |

(3)

Het besluit van de Commissie om de procedure in te leiden is bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie
   (3). De Commissie heeft alle belanghebbenden aangemaand hun opmerkingen over de vermoedelijke steun te maken.

| (4) | Bij schrijven van 28 januari 2011 heeft Duitsland opmerkingen ingediend (de niet-vertrouwelijke versie van die opmerkingen is op 31 januari 2011 toegekomen). Bovendien heeft de Commissie opmerkingen van de volgende belanghebbenden ontvangen: op 11 februari 2011 gemeenschappelijke opmerkingen van Deutsche Städtetag, Deutsche Landkreistag en Deutsche Städte- und Gemeindebund alsook van Verband kommunaler Unternehmen (VKU), en op 14 februari 2011 opmerkingen van de klager (de niet-vertrouwelijke versie van die opmerkingen is op 1 maart 2011 toegekomen). De Commissie heeft die opmerkingen aan de Duitse autoriteiten meegedeeld om hen in de gelegenheid te stellen hun opmerkingen te maken; de desbetreffende opmerkingen van Duitsland zijn op 13 april 2011 bij de Commissie toegekomen (de niet-vertrouwelijke versie op 26 april 2011). |
| --- | --- |

(4)

Bij schrijven van 28 januari 2011 heeft Duitsland opmerkingen ingediend (de niet-vertrouwelijke versie van die opmerkingen is op 31 januari 2011 toegekomen). Bovendien heeft de Commissie opmerkingen van de volgende belanghebbenden ontvangen: op 11 februari 2011 gemeenschappelijke opmerkingen van Deutsche Städtetag, Deutsche Landkreistag en Deutsche Städte- und Gemeindebund alsook van Verband kommunaler Unternehmen (VKU), en op 14 februari 2011 opmerkingen van de klager (de niet-vertrouwelijke versie van die opmerkingen is op 1 maart 2011 toegekomen). De Commissie heeft die opmerkingen aan de Duitse autoriteiten meegedeeld om hen in de gelegenheid te stellen hun opmerkingen te maken; de desbetreffende opmerkingen van Duitsland zijn op 13 april 2011 bij de Commissie toegekomen (de niet-vertrouwelijke versie op 26 april 2011).

| (5) | Op 17 januari 2013 heeft een bijeenkomst tussen vertegenwoordigers van de diensten van Commissie en Duitsland plaatsgevonden. Bij schrijven van 25 februari 2013 heeft Duitsland aanvullende inlichtingen meegedeeld. Bij schrijven van 26 april 2013, waarop Duitsland bij schrijven van 14 mei 2013 heeft geantwoord, hebben de diensten van de Commissie om nadere inlichtingen gevraagd. |
| --- | --- |

(5)

Op 17 januari 2013 heeft een bijeenkomst tussen vertegenwoordigers van de diensten van Commissie en Duitsland plaatsgevonden. Bij schrijven van 25 februari 2013 heeft Duitsland aanvullende inlichtingen meegedeeld. Bij schrijven van 26 april 2013, waarop Duitsland bij schrijven van 14 mei 2013 heeft geantwoord, hebben de diensten van de Commissie om nadere inlichtingen gevraagd.

| (6) | Bij e-mail van 23 mei 2013 heeft de Commissie om nadere informatie gevraagd, die Duitsland bij e-mails van 24 mei 2013, 27 mei 2013 en 28 mei 2013 heeft meegedeeld. |
| --- | --- |

(6)

Bij e-mail van 23 mei 2013 heeft de Commissie om nadere informatie gevraagd, die Duitsland bij e-mails van 24 mei 2013, 27 mei 2013 en 28 mei 2013 heeft meegedeeld.

| (7) | Ingevolge een bijeenkomst van 6 juni 2013 tussen vertegenwoordigers van de diensten van de Commissie en de begunstigde onderneming alsook deskundigen, heeft Duitsland mogelijke aanvullende conclusies aangekondigd. Ingevolge een verder verzoek om inlichtingen van 15 oktober 2013 heeft Duitsland bij e-mails van 4 november 2013, 13 december 2013, 18 december 2013, 6 januari 2014 en 24 april 2014 uitgebreide verdere opmerkingen doen toekomen. |
| --- | --- |

(7)

Ingevolge een bijeenkomst van 6 juni 2013 tussen vertegenwoordigers van de diensten van de Commissie en de begunstigde onderneming alsook deskundigen, heeft Duitsland mogelijke aanvullende conclusies aangekondigd. Ingevolge een verder verzoek om inlichtingen van 15 oktober 2013 heeft Duitsland bij e-mails van 4 november 2013, 13 december 2013, 18 december 2013, 6 januari 2014 en 24 april 2014 uitgebreide verdere opmerkingen doen toekomen.

2.   BESCHRIJVING VAN DE MAATREGELEN

| (8) | Propapier PM2 GmbH (hierna „Propapier”) behoort tot Progroup AG (hierna: „Progroup”). Progroup produceert en verhandelt via haar dochterondernemingen gegolfde verpakkingsproducten en golfkarton. De klager, Smurfit Kappa, is een van de grootste papierproducenten van de Europese Unie. |
| --- | --- |

(8)

Propapier PM2 GmbH (hierna „Propapier”) behoort tot Progroup AG (hierna: „Progroup”). Progroup produceert en verhandelt via haar dochterondernemingen gegolfde verpakkingsproducten en golfkarton. De klager, Smurfit Kappa, is een van de grootste papierproducenten van de Europese Unie.

| (9) | Op 2 april 2008 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht (4) aan regionale steun voor de oprichting van een papierfabriek voor gegolfde verpakkingsproducten en een bijbehorende elektriciteitscentrale door Propapier in een pas ontsloten uitbreidingszone van het betrokken industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal in Eisenhüttenstadt in de deelstaat Brandenburg — dit gebied kwam toen voor regionale steun overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a), VWEU in aanmerking. |
| --- | --- |

(9)

Op 2 april 2008 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht (4) aan regionale steun voor de oprichting van een papierfabriek voor gegolfde verpakkingsproducten en een bijbehorende elektriciteitscentrale door Propapier in een pas ontsloten uitbreidingszone van het betrokken industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal in Eisenhüttenstadt in de deelstaat Brandenburg — dit gebied kwam toen voor regionale steun overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a), VWEU in aanmerking.

| (10) | De klager was van mening dat bepaalde uit staatsmiddelen gefinancierde infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied, waarin de nieuwe fabriek van Propapier ligt, uitsluitend voor de papierfabriek bestemd waren, en dan ook als bestemmingsinfrastructuur en staatssteun ten gunste van Propapier moesten worden aangemerkt. |
| --- | --- |

(10)

De klager was van mening dat bepaalde uit staatsmiddelen gefinancierde infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied, waarin de nieuwe fabriek van Propapier ligt, uitsluitend voor de papierfabriek bestemd waren, en dan ook als bestemmingsinfrastructuur en staatssteun ten gunste van Propapier moesten worden aangemerkt.

| (11) | De klager noemde in dat verband de volgende infrastructuurprojecten (zie punt 2.1 hieronder): oprichting van een afvalwaterbehandelingsinstallatie, bouw van een parkeerterrein en een nieuwe verbindingsweg alsook uitbreiding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal. |
| --- | --- |

(11)

De klager noemde in dat verband de volgende infrastructuurprojecten (zie punt 2.1 hieronder): oprichting van een afvalwaterbehandelingsinstallatie, bouw van een parkeerterrein en een nieuwe verbindingsweg alsook uitbreiding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal.

| (12) | Bovendien stelde de klager dat de voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie vastgestelde vergoedingen te laag zijn (zie punt 2.2 hieronder). |
| --- | --- |

(12)

Bovendien stelde de klager dat de voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie vastgestelde vergoedingen te laag zijn (zie punt 2.2 hieronder).

2.1.   STEUN VOOR DE OPRICHTING VAN EEN AFVALWATERBEHANDELINGSINSTALLATIE EN ANDERE INFRASTRUCTUUR

| (13) | In juli 2008 verleende de deelstaat Brandenburg uit middelen van het programma voor de ontwikkeling van gemeentelijke economische infrastructuur in het kader van de gemeenschappelijke taak „Verbetering van de regionale economische structuur” (hierna „GA-regeling”) (5) een directe subsidie van 33 808 200 EUR (6) voor de oprichting van een nieuwe afvalwaterbehandelingsinstallatie in een uitbreidingszone van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal in Eisenhüttenstadt. In dit verband moet worden opgemerkt dat de GA-regeling voor de financiering van de oprichting c.q. de ontwikkeling van afvalwaterbehandelingsinstallaties het voorwerp was van staatssteunzaak N 644e/02 (7), waarin de Commissie in 2003 voor de programmeringsperiode 2004-2006 vastgesteld heeft dat de in het kader van deze regeling verleende steun geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU ten gunste van de eigenaar en exploitant van de afvalwaterbehandelingsinstallatie vormt. |
| --- | --- |

(13)

In juli 2008 verleende de deelstaat Brandenburg uit middelen van het programma voor de ontwikkeling van gemeentelijke economische infrastructuur in het kader van de gemeenschappelijke taak „Verbetering van de regionale economische structuur” (hierna „GA-regeling”) (5) een directe subsidie van 33 808 200 EUR (6) voor de oprichting van een nieuwe afvalwaterbehandelingsinstallatie in een uitbreidingszone van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal in Eisenhüttenstadt. In dit verband moet worden opgemerkt dat de GA-regeling voor de financiering van de oprichting c.q. de ontwikkeling van afvalwaterbehandelingsinstallaties het voorwerp was van staatssteunzaak N 644e/02 (7), waarin de Commissie in 2003 voor de programmeringsperiode 2004-2006 vastgesteld heeft dat de in het kader van deze regeling verleende steun geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU ten gunste van de eigenaar en exploitant van de afvalwaterbehandelingsinstallatie vormt.

| (14) | In dit besluit van 2003 is de Commissie van mening dat subsidies op basis van de van 2004 tot 2006 geldende versie van de regeling als interne overdracht van staatsmiddelen moeten worden beschouwd en geen staatssteun ten gunste van de eigenaars en exploitanten vormen, omdat de begunstigden geen marktdeelnemers zijn en het bij de dienstverlening om een klassieke openbaredienstverleningstaak gaat waarmee de verantwoordelijke gemeentelijke instellingen belast zijn. Volgens de voorschriften van de regeling moet de begunstigde altijd een territoriaal publiekrechtelijk lichaam of een intercommunale vereniging met een bepaald doel zijn. Steunverlening is slechts dan mogelijk wanneer geen juridische, persoonlijke of economische banden tussen de begunstigde van de maatregel, d.w.z. de afvalwaterbehandelingsinstallatie, en de gebruiker van de installatie bestaan. |
| --- | --- |

(14)

In dit besluit van 2003 is de Commissie van mening dat subsidies op basis van de van 2004 tot 2006 geldende versie van de regeling als interne overdracht van staatsmiddelen moeten worden beschouwd en geen staatssteun ten gunste van de eigenaars en exploitanten vormen, omdat de begunstigden geen marktdeelnemers zijn en het bij de dienstverlening om een klassieke openbaredienstverleningstaak gaat waarmee de verantwoordelijke gemeentelijke instellingen belast zijn. Volgens de voorschriften van de regeling moet de begunstigde altijd een territoriaal publiekrechtelijk lichaam of een intercommunale vereniging met een bepaald doel zijn. Steunverlening is slechts dan mogelijk wanneer geen juridische, persoonlijke of economische banden tussen de begunstigde van de maatregel, d.w.z. de afvalwaterbehandelingsinstallatie, en de gebruiker van de installatie bestaan.

| (15) | De subsidie bedroeg 80 % van de totale subsidiabele kosten van 42 260 340 EUR. Begunstigde van de subsidie is het „Trinkwasser- und Abwasserzweckverband Oderaue Eisenhüttenstadt” (hierna „TAZV”), een publiekrechtelijke intercommunale die met de drinkwatervoorziening en afvalwaterbehandeling belast is. TAZV is zowel eigenaar als exploitant van de afvalwaterbehandelingsinstallatie. Zij droeg de overige 20 % van de totale publieke investeringskosten. |
| --- | --- |

(15)

De subsidie bedroeg 80 % van de totale subsidiabele kosten van 42 260 340 EUR. Begunstigde van de subsidie is het „Trinkwasser- und Abwasserzweckverband Oderaue Eisenhüttenstadt” (hierna „TAZV”), een publiekrechtelijke intercommunale die met de drinkwatervoorziening en afvalwaterbehandeling belast is. TAZV is zowel eigenaar als exploitant van de afvalwaterbehandelingsinstallatie. Zij droeg de overige 20 % van de totale publieke investeringskosten.

| (16) | De steunverlening was aan de verplichting gekoppeld dat tot 15 augustus 2008 de juridische en financiële voorwaarden voor de vestiging van een hoofdinvesteerder (in dit geval Propapier) aantoonbaar vervuld zijn. Met de oprichting van de installatie werd in oktober 2008 begonnen en zij werd in maart 2010 in bedrijf gesteld. |
| --- | --- |

(16)

De steunverlening was aan de verplichting gekoppeld dat tot 15 augustus 2008 de juridische en financiële voorwaarden voor de vestiging van een hoofdinvesteerder (in dit geval Propapier) aantoonbaar vervuld zijn. Met de oprichting van de installatie werd in oktober 2008 begonnen en zij werd in maart 2010 in bedrijf gesteld.

| (17) | De klager verdedigt de mening dat de TAZV-installatie bestemmingsinfrastructuur vormt, omdat Propapier nagenoeg de hele afvalwaterbehandelingscapaciteit van de installatie gebruikt. Hij stelt dat de installatie vanaf het begin als afvalwaterbehandelingsinstallatie voor Propapier opgezet werd en een basisvoorwaarde vormde voor de vestiging van een papierfabriek in de regio (omdat voor de papierproductie grote hoeveelheden water nodig zijn). |
| --- | --- |

(17)

De klager verdedigt de mening dat de TAZV-installatie bestemmingsinfrastructuur vormt, omdat Propapier nagenoeg de hele afvalwaterbehandelingscapaciteit van de installatie gebruikt. Hij stelt dat de installatie vanaf het begin als afvalwaterbehandelingsinstallatie voor Propapier opgezet werd en een basisvoorwaarde vormde voor de vestiging van een papierfabriek in de regio (omdat voor de papierproductie grote hoeveelheden water nodig zijn).

| (18) | Volgens de klager gaat het ook bij de andere infrastructuurprojecten — de bouw van een parkeerterrein naast het fabrieksterrein van Propapier en een nieuwe weg die het industriegebied met Bundesstraße 112 verbindt, alsook de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal — om infrastructuurmaatregelen die voor Propapier bestemd zijn. In het besluit tot inleiding van de procedure is de Commissie tot de voorlopig conclusie gekomen dat deze geen selectief voordeel voor Propapier vormen en dan ook niet als bestemmingsinfrastructuur moeten worden beschouwd. Desondanks heeft zij derden uitgenodigd hun opmerkingen over deze maatregelen te maken. |
| --- | --- |

(18)

Volgens de klager gaat het ook bij de andere infrastructuurprojecten — de bouw van een parkeerterrein naast het fabrieksterrein van Propapier en een nieuwe weg die het industriegebied met Bundesstraße 112 verbindt, alsook de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal — om infrastructuurmaatregelen die voor Propapier bestemd zijn. In het besluit tot inleiding van de procedure is de Commissie tot de voorlopig conclusie gekomen dat deze geen selectief voordeel voor Propapier vormen en dan ook niet als bestemmingsinfrastructuur moeten worden beschouwd. Desondanks heeft zij derden uitgenodigd hun opmerkingen over deze maatregelen te maken.

2.2.   VERLAAGDE VERGOEDINGEN VOOR HET GEBRUIK VAN DE AFVALWATERBEHANDELINGSINSTALLATIE

| (19) | Een verder punt van bezwaar met betrekking tot de afvalwaterbehandelingsinstallatie is dat de door Propapier voor het gebruik ervan te betalen vergoeding van 0,95 EUR per kubieke meter, lager is dan de vergoeding die een private investeerder voor een dergelijke dienstverlening zou vragen. |
| --- | --- |

(19)

Een verder punt van bezwaar met betrekking tot de afvalwaterbehandelingsinstallatie is dat de door Propapier voor het gebruik ervan te betalen vergoeding van 0,95 EUR per kubieke meter, lager is dan de vergoeding die een private investeerder voor een dergelijke dienstverlening zou vragen.

| (20) | De hoogte van de gebruiksvergoeding vloeit voort uit de betrokken wet, de gemeentebelastingwet voor de deelstaat Brandenburg (8) (hierna „KAG Brandenburg”). Volgens § 6 KAG Brandenburg moet de berekening van de vergoeding zo gebeuren dat alle opneembare kosten van de betrokken afvalwaterbehandelingsinstallatie (oprichtings-, onderhouds-, bedrijfs-, personeels- en belastingadministratiekosten), toegerekende rente en toegerekende afschrijvingen gedekt, maar niet overschreden worden. Steun die de gemeente uit andere staatsbronnen ontvangt (in onderhavig geval een subsidie van 33,8 miljoen EUR op basis van de GA-regeling), moet bij de vaststelling van de toegerekende rente over het geïnvesteerd eigen vermogen echter niet (9) in aanmerking worden genomen. De klager is van mening dat de steun die TAZV uit de GA-regeling heeft ontvangen door de begunstigde TAZV, in de vorm van verlaagde afvalwatervergoedingen aan de gebruikers van de afvalwaterbehandelingsinstallatie is doorberekend. |
| --- | --- |

(20)

De hoogte van de gebruiksvergoeding vloeit voort uit de betrokken wet, de gemeentebelastingwet voor de deelstaat Brandenburg (8) (hierna „KAG Brandenburg”). Volgens § 6 KAG Brandenburg moet de berekening van de vergoeding zo gebeuren dat alle opneembare kosten van de betrokken afvalwaterbehandelingsinstallatie (oprichtings-, onderhouds-, bedrijfs-, personeels- en belastingadministratiekosten), toegerekende rente en toegerekende afschrijvingen gedekt, maar niet overschreden worden. Steun die de gemeente uit andere staatsbronnen ontvangt (in onderhavig geval een subsidie van 33,8 miljoen EUR op basis van de GA-regeling), moet bij de vaststelling van de toegerekende rente over het geïnvesteerd eigen vermogen echter niet (9) in aanmerking worden genomen. De klager is van mening dat de steun die TAZV uit de GA-regeling heeft ontvangen door de begunstigde TAZV, in de vorm van verlaagde afvalwatervergoedingen aan de gebruikers van de afvalwaterbehandelingsinstallatie is doorberekend.

3.   REDENEN OM DE PROCEDURE IN TE LEIDEN
   (10)

| (21) | De onderhavige maatregelen zijn als staatssteun te kwalificeren wanneer de volgende voorwaarden vervuld zijn: i) het moet om steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd gaan, ii) voor de onderneming moet daaruit een economisch voordeel ontstaan, iii) het voordeel moet selectief zijn, en iv) de maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. Staatssteun is aanwezig wanneer de voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU cumulatief vervuld zijn. |
| --- | --- |

(21)

De onderhavige maatregelen zijn als staatssteun te kwalificeren wanneer de volgende voorwaarden vervuld zijn: i) het moet om steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd gaan, ii) voor de onderneming moet daaruit een economisch voordeel ontstaan, iii) het voordeel moet selectief zijn, en iv) de maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. Staatssteun is aanwezig wanneer de voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU cumulatief vervuld zijn.

| (22) | In het besluit tot inleiding van de procedure wordt niet in twijfel getrokken dat alle maatregelen het gebruik van staatsmiddelen omvatten en dat zij mogelijkerwijs de concurrentie op de interne markt zouden kunnen vervalsen. |
| --- | --- |

(22)

In het besluit tot inleiding van de procedure wordt niet in twijfel getrokken dat alle maatregelen het gebruik van staatsmiddelen omvatten en dat zij mogelijkerwijs de concurrentie op de interne markt zouden kunnen vervalsen.

| (23) | De Commissie heeft met betrekking tot de punten van bezwaar vastgesteld dat tussen 1) vermoedelijke staatssteun ten gunste van TAZV voor de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie en 2) vermoedelijke steun voor Propapier in de vorm van verlaagde afvalwaterbehandelingsvergoedingen een onderscheid moet worden gemaakt. |
| --- | --- |

(23)

De Commissie heeft met betrekking tot de punten van bezwaar vastgesteld dat tussen 1) vermoedelijke staatssteun ten gunste van TAZV voor de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie en 2) vermoedelijke steun voor Propapier in de vorm van verlaagde afvalwaterbehandelingsvergoedingen een onderscheid moet worden gemaakt.

| (24) | Bovendien is in het besluit tot inleiding van de procedure onderzocht of voor de onderneming Propapier door






  i. | de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie,
  alsook door de andere infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied waarin de nieuwe fabriek van Propapier ligt, met name |
| --- | --- | --- |

(24)

Bovendien is in het besluit tot inleiding van de procedure onderzocht of voor de onderneming Propapier door

i.

de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie,

alsook door de andere infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied waarin de nieuwe fabriek van Propapier ligt, met name

| ii. | het nieuwe parkeerterrein, |
| --- | --- |

ii.

het nieuwe parkeerterrein,

| iii. | de nieuwe weg, en |
| --- | --- |

iii.

de nieuwe weg, en

| iv. | de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal,
  een selectief voordeel ontstaat dan wel of het daarbij om voor Propapier bestemde infrastructuur gaat (11). Omdat een maatregel overeenkomstig artikel 107, lid 1, slechts als staatssteun kan worden gekwalificeerd wanneer zij selectief is (d.w.z. wanneer zij ondernemingen die zich ten aanzien van het met de maatregel beoogde doel in een vergelijkbare juridische en feitelijke situatie bevinden, verschillend behandelt), moet de Commissie onderzoeken of voor Propapier door de maatregelen een selectief voordeel is ontstaan. |
| --- | --- |

iv.

de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal,

een selectief voordeel ontstaat dan wel of het daarbij om voor Propapier bestemde infrastructuur gaat (11). Omdat een maatregel overeenkomstig artikel 107, lid 1, slechts als staatssteun kan worden gekwalificeerd wanneer zij selectief is (d.w.z. wanneer zij ondernemingen die zich ten aanzien van het met de maatregel beoogde doel in een vergelijkbare juridische en feitelijke situatie bevinden, verschillend behandelt), moet de Commissie onderzoeken of voor Propapier door de maatregelen een selectief voordeel is ontstaan.

| (25) | De Commissie heeft reeds regionale investeringssteun voor Propapier goedgekeurd. Daar de maatregelen voor de andere infrastructuurprojecten in een steunregio uitgevoerd worden die voor regionale steun overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a) VWEU in aanmerking komt, en deze maatregelen nauw verbonden met c.q. bestemd voor een investeringsproject zouden zijn dat regionale steun ontvangt, heeft de Commissie de voorlopige opvatting verdedigd dat die maatregelen, wanneer zij „selectief” ten gunste van Propapier zouden blijken genomen te zijn, een deel van een investeringsproject van Propapier zouden vormen, zodat zij de vereisten van de Richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen 2007-2013 (12) (hierna „richtsnoeren regionale steun”) zouden moeten vervullen. De Commissie heeft twijfel geuit met betrekking tot de verenigbaarheid van investeringssteun in de vorm van bestemmingsinfrastructuur, met name gezien de maximale steunintensiteit en het stimulerend effect. |
| --- | --- |

(25)

De Commissie heeft reeds regionale investeringssteun voor Propapier goedgekeurd. Daar de maatregelen voor de andere infrastructuurprojecten in een steunregio uitgevoerd worden die voor regionale steun overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a) VWEU in aanmerking komt, en deze maatregelen nauw verbonden met c.q. bestemd voor een investeringsproject zouden zijn dat regionale steun ontvangt, heeft de Commissie de voorlopige opvatting verdedigd dat die maatregelen, wanneer zij „selectief” ten gunste van Propapier zouden blijken genomen te zijn, een deel van een investeringsproject van Propapier zouden vormen, zodat zij de vereisten van de Richtsnoeren inzake regionale steunmaatregelen 2007-2013 (12) (hierna „richtsnoeren regionale steun”) zouden moeten vervullen. De Commissie heeft twijfel geuit met betrekking tot de verenigbaarheid van investeringssteun in de vorm van bestemmingsinfrastructuur, met name gezien de maximale steunintensiteit en het stimulerend effect.

| (26) | Overeenkomstig de richtsnoeren regionale steun mogen ondernemingen waaraan investeringssteun verleend werd, bovendien ook bedrijfssteun ontvangen. De verenigbaarheid van de bedrijfssteun met de interne markt moet dan echter onafhankelijk van de verenigbaarheid van de investeringssteun onderzocht worden, en wel in het licht van de criteria van punt 5 van de richtsnoeren regionale steun. De Commissie is in haar besluit tot inleiding van de procedure tot de slotsom gekomen dat ingeval bedrijfssteun voor Propapier in de vorm van verlaagde afvalwaterbehandelingsvergoedingen aanwezig zou zijn, die niet verenigbaar zou zijn met het principe van de investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt, deze bedrijfssteun als onverenigbaar met de richtsnoeren regionale steun en de betrokken goedkeuringspraktijk van de Commissie met betrekking tot bedrijfssteun zou moeten worden gekwalificeerd. De locatie van de steunbegunstigde ligt weliswaar in een regio die voor bedrijfssteun in aanmerking komt (steunregio overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a), VWEU), maar andere belangrijke voorwaarden voor de verenigbaarheid van de bedrijfssteun met de interne markt zijn niet vervuld. Zo zouden er geen aanknopingspunten voor zijn dat de bedrijfssteun of naar de aard ervan of ten aanzien van de ondersteuning van de regionale ontwikkeling gerechtvaardigd zou zijn, of dat de hoogte ervan op passende wijze in verhouding zou zijn met de op te heffen nadelen. Bovendien zou de bedrijfssteun noch in de tijd beperkt zijn noch mettertijd verminderen. De Commissie heeft dan ook twijfel geuit met betrekking tot de principiële verenigbaarheid met de interne markt van bedrijfssteun in de vorm van verlaagde vergoedingen. |
| --- | --- |

(26)

Overeenkomstig de richtsnoeren regionale steun mogen ondernemingen waaraan investeringssteun verleend werd, bovendien ook bedrijfssteun ontvangen. De verenigbaarheid van de bedrijfssteun met de interne markt moet dan echter onafhankelijk van de verenigbaarheid van de investeringssteun onderzocht worden, en wel in het licht van de criteria van punt 5 van de richtsnoeren regionale steun. De Commissie is in haar besluit tot inleiding van de procedure tot de slotsom gekomen dat ingeval bedrijfssteun voor Propapier in de vorm van verlaagde afvalwaterbehandelingsvergoedingen aanwezig zou zijn, die niet verenigbaar zou zijn met het principe van de investeerder die tegen marktvoorwaarden handelt, deze bedrijfssteun als onverenigbaar met de richtsnoeren regionale steun en de betrokken goedkeuringspraktijk van de Commissie met betrekking tot bedrijfssteun zou moeten worden gekwalificeerd. De locatie van de steunbegunstigde ligt weliswaar in een regio die voor bedrijfssteun in aanmerking komt (steunregio overeenkomstig artikel 107, lid 3, onder a), VWEU), maar andere belangrijke voorwaarden voor de verenigbaarheid van de bedrijfssteun met de interne markt zijn niet vervuld. Zo zouden er geen aanknopingspunten voor zijn dat de bedrijfssteun of naar de aard ervan of ten aanzien van de ondersteuning van de regionale ontwikkeling gerechtvaardigd zou zijn, of dat de hoogte ervan op passende wijze in verhouding zou zijn met de op te heffen nadelen. Bovendien zou de bedrijfssteun noch in de tijd beperkt zijn noch mettertijd verminderen. De Commissie heeft dan ook twijfel geuit met betrekking tot de principiële verenigbaarheid met de interne markt van bedrijfssteun in de vorm van verlaagde vergoedingen.

3.1.   SUBSIDIES VOOR PUBLIEK ONDERSTEUNDE INFRASTRUCTUURPROJECTEN INCLUSIEF DE AFVALWATERBEHANDELINGSINSTALLATIE

3.1.1.   Parkeerterrein, verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal, nieuwe weg

| (27) | In het kader van het voorlopig onderzoek is vastgesteld dat de capaciteit van de parking niet overeenstemt met de stelling van de klager en dat de parking zich niet in de onmiddellijke omgeving van het fabrieksterrein van Propapier bevindt. Bovendien is vastgesteld dat de parkeerplaatsen algemeen toegankelijk zijn en niet alleen voor de het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal, maar ook voor de andere bedrijventerreinen in de binnenstad bruikbaar zijn en dat gezien het aantal parkeerplaatsen de gemeente parkeerplaatsen voor vrachtwagens in de binnenstad zou kunnen sluiten. Bovendien bouwt Propapier dus eigen parkeerplaatsen die ook voor vrachtwagens toegankelijk zijn. De Commissie is dan ook van mening dat voor Propapier door de bouw van de parking waarschijnlijk geen selectief voordeel ontstaat. |
| --- | --- |

(27)

In het kader van het voorlopig onderzoek is vastgesteld dat de capaciteit van de parking niet overeenstemt met de stelling van de klager en dat de parking zich niet in de onmiddellijke omgeving van het fabrieksterrein van Propapier bevindt. Bovendien is vastgesteld dat de parkeerplaatsen algemeen toegankelijk zijn en niet alleen voor de het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal, maar ook voor de andere bedrijventerreinen in de binnenstad bruikbaar zijn en dat gezien het aantal parkeerplaatsen de gemeente parkeerplaatsen voor vrachtwagens in de binnenstad zou kunnen sluiten. Bovendien bouwt Propapier dus eigen parkeerplaatsen die ook voor vrachtwagens toegankelijk zijn. De Commissie is dan ook van mening dat voor Propapier door de bouw van de parking waarschijnlijk geen selectief voordeel ontstaat.

| (28) | Ten aanzien van de nieuwe verbindingsweg tussen het industriegebied en Bundesstraße 112 heeft de Commissie vastgesteld dat door de aanleg van de straat de verkeersdichtheid en de luchtvervuiling in het centrum van Eisenhüttenstadt verminderd zijn, dat vrachtwagens zo op hun weg naar het industriegebied de binnenstad kunnen vermijden en dat de rijtijd naar het dichtstbij gelegen regionale centrum korter is geworden. De Commissie is dan ook van mening dat voor Propapier door de bouw van de nieuwe weg waarschijnlijk geen selectief voordeel ontstaat. |
| --- | --- |

(28)

Ten aanzien van de nieuwe verbindingsweg tussen het industriegebied en Bundesstraße 112 heeft de Commissie vastgesteld dat door de aanleg van de straat de verkeersdichtheid en de luchtvervuiling in het centrum van Eisenhüttenstadt verminderd zijn, dat vrachtwagens zo op hun weg naar het industriegebied de binnenstad kunnen vermijden en dat de rijtijd naar het dichtstbij gelegen regionale centrum korter is geworden. De Commissie is dan ook van mening dat voor Propapier door de bouw van de nieuwe weg waarschijnlijk geen selectief voordeel ontstaat.

| (29) | Wat de verbredings- en uitdiepingswerkzaamheden aan het Oder-Spree-kanaal betreft, heeft de Commissie vastgesteld dat deze niet uitgevoerd zijn om Propapier een selectief voordeel te verschaffen, maar dat zij deel uitmaken van het noodzakelijke regelmatige onderhoud van de waterwegen. De Commissie is dan ook van mening dat voor Propapier door de verbreding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal waarschijnlijk geen selectief voordeel ontstaat. |
| --- | --- |

(29)

Wat de verbredings- en uitdiepingswerkzaamheden aan het Oder-Spree-kanaal betreft, heeft de Commissie vastgesteld dat deze niet uitgevoerd zijn om Propapier een selectief voordeel te verschaffen, maar dat zij deel uitmaken van het noodzakelijke regelmatige onderhoud van de waterwegen. De Commissie is dan ook van mening dat voor Propapier door de verbreding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal waarschijnlijk geen selectief voordeel ontstaat.

| (30) | Op dat tijdstip kon de Commissie echter niet volledig uitsluiten dat deze infrastructuurmaatregelen Propapier in hogere mate ten goede komen dan andere ondernemingen. |
| --- | --- |

(30)

Op dat tijdstip kon de Commissie echter niet volledig uitsluiten dat deze infrastructuurmaatregelen Propapier in hogere mate ten goede komen dan andere ondernemingen.

| (31) | De Commissie heeft dan ook derden verzocht hun opmerkingen te maken voordat zij zich een definitieve mening over de aanwezigheid van staatssteun ten aanzien van deze maatregelen vormt. Tegelijk heeft zij Duitsland toen verzocht tijdens de formele onderzoeksprocedure verdere inlichtingen over de bouw van de parking en de nieuwe straat, alsook over de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal mee te delen. |
| --- | --- |

(31)

De Commissie heeft dan ook derden verzocht hun opmerkingen te maken voordat zij zich een definitieve mening over de aanwezigheid van staatssteun ten aanzien van deze maatregelen vormt. Tegelijk heeft zij Duitsland toen verzocht tijdens de formele onderzoeksprocedure verdere inlichtingen over de bouw van de parking en de nieuwe straat, alsook over de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal mee te delen.

3.1.2.   Subsidie voor de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie

| (32) | In haar besluit tot inleiding van de procedure kwam de Commissie tot de conclusie dat, als steunregeling N 644e/02 naar aanleiding van de ontwikkeling van de interne markt ondertussen als steun zou moeten worden beschouwd, deze als bestaande steun voor TAZV zou moeten worden beschouwd. |
| --- | --- |

(32)

In haar besluit tot inleiding van de procedure kwam de Commissie tot de conclusie dat, als steunregeling N 644e/02 naar aanleiding van de ontwikkeling van de interne markt ondertussen als steun zou moeten worden beschouwd, deze als bestaande steun voor TAZV zou moeten worden beschouwd.

| (33) | De Commissie heeft echter twijfel geuit dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie bestemmingsinfrastructuur vormt. In dit verband is vastgesteld dat er naast Propapier nog twee verdere gebruikers van de installatie zijn: de Canadese toeleverancier van de zonnepanelenindustrie 5N PV en het energiebedrijf EnBW. Bovendien was niet bekend welk aandeel in de capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinstallatie deze klanten werkelijk toekomt. Op basis van de op dit tijdstip van het onderzoek voorhanden zijnde inlichtingen kon de Commissie niet beoordelen of de bouw van een nieuwe afvalwaterbehandelingsinstallatie voor deze beide ondernemingen alleen noodzakelijk was. Bovendien was een van deze beide andere gebruikers, namelijk de door EnBW geëxploiteerde elektriciteitscentrale, direct bij het Propapier-project betrokken, aangezien het energiebedrijf de stroom voor het productieproces van de papierfabriek levert (13). |
| --- | --- |

(33)

De Commissie heeft echter twijfel geuit dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie bestemmingsinfrastructuur vormt. In dit verband is vastgesteld dat er naast Propapier nog twee verdere gebruikers van de installatie zijn: de Canadese toeleverancier van de zonnepanelenindustrie 5N PV en het energiebedrijf EnBW. Bovendien was niet bekend welk aandeel in de capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinstallatie deze klanten werkelijk toekomt. Op basis van de op dit tijdstip van het onderzoek voorhanden zijnde inlichtingen kon de Commissie niet beoordelen of de bouw van een nieuwe afvalwaterbehandelingsinstallatie voor deze beide ondernemingen alleen noodzakelijk was. Bovendien was een van deze beide andere gebruikers, namelijk de door EnBW geëxploiteerde elektriciteitscentrale, direct bij het Propapier-project betrokken, aangezien het energiebedrijf de stroom voor het productieproces van de papierfabriek levert (13).

| (34) | Wanneer Propapier daadwerkelijk 90 % van de afvalwaterbehandelingscapaciteit gebruikt, zoals de klager stelt, dan rijst volgens de Commissie de vraag of dit feit op zich niet reeds een voldoende bewijs vormt dat de installatie uitsluitend of ten minste prioritair voor het gebruik door Propapier bestemd (en dan ook voor Propapier bestemd) is. Het argument van Duitsland dat in de toekomst verdere gebruikers op de afvalwaterbehandelingsinstallatie een beroep zouden doen, moest dan ook grondiger worden onderzocht. |
| --- | --- |

(34)

Wanneer Propapier daadwerkelijk 90 % van de afvalwaterbehandelingscapaciteit gebruikt, zoals de klager stelt, dan rijst volgens de Commissie de vraag of dit feit op zich niet reeds een voldoende bewijs vormt dat de installatie uitsluitend of ten minste prioritair voor het gebruik door Propapier bestemd (en dan ook voor Propapier bestemd) is. Het argument van Duitsland dat in de toekomst verdere gebruikers op de afvalwaterbehandelingsinstallatie een beroep zouden doen, moest dan ook grondiger worden onderzocht.

| (35) | Bovendien is vastgesteld dat in aanmerking moet worden genomen hoeveel investeerders zich maximaal in het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal kunnen vestigen en welke capaciteit van de installatie zij gemiddeld zouden gebruiken. In dat verband is Duitsland verzocht gedetailleerde inlichtingen over het totaalconcept van de ontsluiting van het industriegebied en over de resterende capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinstallatie die aan potentiële gebruikers kan worden toegewezen, ter beschikking te stellen. Duitsland zou bovendien verdere informatie over de technische haalbaarheid van de modulaire aanpak bij de bouw van de afvalwaterbehandelingsinstallatie moeten voorleggen. (14) |
| --- | --- |

(35)

Bovendien is vastgesteld dat in aanmerking moet worden genomen hoeveel investeerders zich maximaal in het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal kunnen vestigen en welke capaciteit van de installatie zij gemiddeld zouden gebruiken. In dat verband is Duitsland verzocht gedetailleerde inlichtingen over het totaalconcept van de ontsluiting van het industriegebied en over de resterende capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinstallatie die aan potentiële gebruikers kan worden toegewezen, ter beschikking te stellen. Duitsland zou bovendien verdere informatie over de technische haalbaarheid van de modulaire aanpak bij de bouw van de afvalwaterbehandelingsinstallatie moeten voorleggen. (14)

| (36) | Zoals reeds uiteengezet, was de Commissie voorlopig van mening dat de maatregelen voor het infrastructuurproject, voor zover zij „selectief” zouden blijken te zijn, een deel van het investeringsproject van Propapier zouden vormen, zodat zij de vereisten van de richtsnoeren regionale steun en met name de bepalingen met betrekking tot de maximale steunintensiteit en het stimulerend effect zouden moeten vervullen. |
| --- | --- |

(36)

Zoals reeds uiteengezet, was de Commissie voorlopig van mening dat de maatregelen voor het infrastructuurproject, voor zover zij „selectief” zouden blijken te zijn, een deel van het investeringsproject van Propapier zouden vormen, zodat zij de vereisten van de richtsnoeren regionale steun en met name de bepalingen met betrekking tot de maximale steunintensiteit en het stimulerend effect zouden moeten vervullen.

3.2.   VERLAAGDE VERGOEDINGEN VOOR HET GEBRUIK VAN DE AFVALWATERBEHANDELINGSINSTALLATIE

| (37) | Duitsland verdedigde net als bij de maatregel voor de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie het standpunt dat, voor zover de door Propapier te betalen vergoeding steunelementen inhield, het daarbij om bestaande steun zou gaan. Volgens Duitsland strekt het besluit van de Commissie in zaak N 644e/02, waarbij de GA-regeling goedgekeurd werd, ook tot indirecte werkingen van de regeling uit. |
| --- | --- |

(37)

Duitsland verdedigde net als bij de maatregel voor de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie het standpunt dat, voor zover de door Propapier te betalen vergoeding steunelementen inhield, het daarbij om bestaande steun zou gaan. Volgens Duitsland strekt het besluit van de Commissie in zaak N 644e/02, waarbij de GA-regeling goedgekeurd werd, ook tot indirecte werkingen van de regeling uit.

| (38) | De Commissie kwam echter in haar besluit tot inleiding van de procedure tot de conclusie dat besluit N 644e/02 niet geldt voor mogelijke steun in de vorm van verlaagde afvalwatervergoedingen en dat het daarbij, voor zover de vergoeding als steun zou moeten worden gekwalificeerd, om nieuwe steun zou handelen. |
| --- | --- |

(38)

De Commissie kwam echter in haar besluit tot inleiding van de procedure tot de conclusie dat besluit N 644e/02 niet geldt voor mogelijke steun in de vorm van verlaagde afvalwatervergoedingen en dat het daarbij, voor zover de vergoeding als steun zou moeten worden gekwalificeerd, om nieuwe steun zou handelen.

| (39) | Bij de beoordeling van de vraag of voor Propapier door de vergoedingen een economische voordeel ontstaat, heeft de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure twijfel geuit of de door TAZV geheven vergoedingen de volledige kosten weergeven en of, als een private investeerder de vergoedingen zou hebben vastgesteld, deze even hoog zouden zijn geweest. |
| --- | --- |

(39)

Bij de beoordeling van de vraag of voor Propapier door de vergoedingen een economische voordeel ontstaat, heeft de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure twijfel geuit of de door TAZV geheven vergoedingen de volledige kosten weergeven en of, als een private investeerder de vergoedingen zou hebben vastgesteld, deze even hoog zouden zijn geweest.

| (40) | De Commissie verdedigde de mening dat de door Propapier te betalen vergoeding de kosten van de afvalwaterbehandeling niet volledig dekt, omdat Duitsland zelf toegegeven heeft dat deze vergoedingen slechts 20 % van de toegerekende rente voor het geïnvesteerd eigen vermogen dekken, omdat de subsidie van 80 % die de gemeente uit andere staatsbronnen voor de oprichting van de installatie ontvangen zou hebben bij de berekening van de toegerekende rente niet in aanmerking zou hoeven te worden genomen. In dat verband heeft de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure allereerst vastgesteld dat noch Richtlijn 2000/60/EG (hierna „EU-waterkaderrichtlijn”) (15) noch de KAG Brandenburg voorschrijven dat de vergoedingen voor het gebruik van een afvalwaterbehandelingsinstallatie alle kosten moeten dekken (16). In het besluit tot inleiding van de procedure is bovendien aan de zaken InfraLeuna (17) en Kimberly-Clark/Scott (18) gerefereerd waarin de Commissie de opvatting verdedigt dat vergoedingen ten bedrage van de volledige kosten met de kosten overeenstemmen die een onderneming normaal te dragen heeft. |
| --- | --- |

(40)

De Commissie verdedigde de mening dat de door Propapier te betalen vergoeding de kosten van de afvalwaterbehandeling niet volledig dekt, omdat Duitsland zelf toegegeven heeft dat deze vergoedingen slechts 20 % van de toegerekende rente voor het geïnvesteerd eigen vermogen dekken, omdat de subsidie van 80 % die de gemeente uit andere staatsbronnen voor de oprichting van de installatie ontvangen zou hebben bij de berekening van de toegerekende rente niet in aanmerking zou hoeven te worden genomen. In dat verband heeft de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure allereerst vastgesteld dat noch Richtlijn 2000/60/EG (hierna „EU-waterkaderrichtlijn”) (15) noch de KAG Brandenburg voorschrijven dat de vergoedingen voor het gebruik van een afvalwaterbehandelingsinstallatie alle kosten moeten dekken (16). In het besluit tot inleiding van de procedure is bovendien aan de zaken InfraLeuna (17) en Kimberly-Clark/Scott (18) gerefereerd waarin de Commissie de opvatting verdedigt dat vergoedingen ten bedrage van de volledige kosten met de kosten overeenstemmen die een onderneming normaal te dragen heeft.

| (41) | De klager heeft aangevoerd dat wat betreft de vaststelling van het voordeel, de hoogte van de door Propapier daadwerkelijk betaalde vergoedingen vergeleken moet worden met de hoogte van de vergoedingen die een private investeerder in plaats van TAZV zou heffen. |
| --- | --- |

(41)

De klager heeft aangevoerd dat wat betreft de vaststelling van het voordeel, de hoogte van de door Propapier daadwerkelijk betaalde vergoedingen vergeleken moet worden met de hoogte van de vergoedingen die een private investeerder in plaats van TAZV zou heffen.

| (42) | Duitsland heeft voorgesteld de door Propapier betaalde vergoedingen met de in de sector opgetekende gemiddelde tarieven te vergelijken en noemde een studie volgens dewelke de gemiddelde vergoeding tussen de 0,24 EUR en 1 EUR per kubieke meter ligt (19). |
| --- | --- |

(42)

Duitsland heeft voorgesteld de door Propapier betaalde vergoedingen met de in de sector opgetekende gemiddelde tarieven te vergelijken en noemde een studie volgens dewelke de gemiddelde vergoeding tussen de 0,24 EUR en 1 EUR per kubieke meter ligt (19).

| (43) | De Commissie heeft in het besluit tot inleiding van de procedure vastgesteld dat het principe van de private investeerder op het voorliggende geval van toepassing lijkt te zijn. Zij heeft echter twijfel geuit of door de toepassing van een dergelijk principe de aanwezigheid van staatssteun kan worden uitgesloten, te meer daar de gegevens duidelijk vervormd zijn. Ook al geven de genoemde vergoedingen van andere gemeenten de volledige kosten weer, toch komen de verschillende tarieven kennelijk uit verschillende plaatselijke omstandigheden voort die voor een private investeerder verschillende vergoedingshoogten zouden rechtvaardigen. De Commissie heeft in het besluit tot inleiding van de procedure dan ook twijfels geuit dat de aanwezigheid van een voordeel voor Propapier op grond van deze gegevens kan worden uitgesloten. |
| --- | --- |

(43)

De Commissie heeft in het besluit tot inleiding van de procedure vastgesteld dat het principe van de private investeerder op het voorliggende geval van toepassing lijkt te zijn. Zij heeft echter twijfel geuit of door de toepassing van een dergelijk principe de aanwezigheid van staatssteun kan worden uitgesloten, te meer daar de gegevens duidelijk vervormd zijn. Ook al geven de genoemde vergoedingen van andere gemeenten de volledige kosten weer, toch komen de verschillende tarieven kennelijk uit verschillende plaatselijke omstandigheden voort die voor een private investeerder verschillende vergoedingshoogten zouden rechtvaardigen. De Commissie heeft in het besluit tot inleiding van de procedure dan ook twijfels geuit dat de aanwezigheid van een voordeel voor Propapier op grond van deze gegevens kan worden uitgesloten.

| (44) | Zoals in overweging 26 behandeld, heeft de Commissie, voor zover de maatregel daadwerkelijk nieuwe steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt, twijfels aan de verenigbaarheid ervan met de interne markt overeenkomstig artikel 107, lid 3, VWEU. Mocht blijken dat de vergoeding regionale bedrijfssteun vormt, dan zouden twijfels bestaan aan de verenigbaarheid ervan met de interne markt, omdat deze steun noch in de tijd beperkt is, noch met de tijd verlaagd wordt, noch op de compensatie van bepaalde (niet aangetoonde) nadelen van de regio gericht is. |
| --- | --- |

(44)

Zoals in overweging 26 behandeld, heeft de Commissie, voor zover de maatregel daadwerkelijk nieuwe steun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt, twijfels aan de verenigbaarheid ervan met de interne markt overeenkomstig artikel 107, lid 3, VWEU. Mocht blijken dat de vergoeding regionale bedrijfssteun vormt, dan zouden twijfels bestaan aan de verenigbaarheid ervan met de interne markt, omdat deze steun noch in de tijd beperkt is, noch met de tijd verlaagd wordt, noch op de compensatie van bepaalde (niet aangetoonde) nadelen van de regio gericht is.

4.   OPMERKINGEN VAN DUITSLAND EN OPMERKINGEN VAN DERDEN MET BETREKKING TOT HET BESLUIT TOT INLEIDING VAN DE PROCEDURE

4.1.   GAAT HET BIJ DE UIT PUBLIEKE MIDDELEN GEFINANCIERDE INFRASTRUCTUURPROJECTEN OM VOOR PROPAPIER BESTEMDE INFRASTRUCTUUR?

4.1.1.   Parking

Opmerkingen van de klager

| (45) | In haar besluit tot inleiding van de procedure heeft de Commissie het door de klager vermelde aantal parkeerplaatsen niet aanvaard. Volgens de klager zijn de vermelde gegevens (parkeerplaatsen voor 186 personenwagens en 71 vrachtwagens) uit het door Eisenhüttenstadt bestelde voorlopige ontsluitingsplan afkomstig. |
| --- | --- |

(45)

In haar besluit tot inleiding van de procedure heeft de Commissie het door de klager vermelde aantal parkeerplaatsen niet aanvaard. Volgens de klager zijn de vermelde gegevens (parkeerplaatsen voor 186 personenwagens en 71 vrachtwagens) uit het door Eisenhüttenstadt bestelde voorlopige ontsluitingsplan afkomstig.

| (46) | Volgens de klager voorzien de oorspronkelijke bouwplannen van Propapier niet in de bouw van een private parking, en ook al zou Propapier zijn eigen parking bouwen, dan nog zou de zogenaamde publieke parking prioritair Propapier ten goede komen; een verkeersbord vermeldt parkeerplaatsen voor vrachtwagens voor de elektriciteitscentrale en voor de papierfabriek. Bovendien zou de parking zich in de onmiddellijke omgeving van het fabrieksterrein van Propapier bevinden (hij zou tot aan de grenzen van de papierfabriek reiken en aan de elektriciteitscentrale grenzen, die eerst deel van het project van Propapier zou hebben uitgemaakt). De parking zou niet de rustvoorzieningen bieden die in de regel van een dergelijke publieke parking te verwachten zijn. |
| --- | --- |

(46)

Volgens de klager voorzien de oorspronkelijke bouwplannen van Propapier niet in de bouw van een private parking, en ook al zou Propapier zijn eigen parking bouwen, dan nog zou de zogenaamde publieke parking prioritair Propapier ten goede komen; een verkeersbord vermeldt parkeerplaatsen voor vrachtwagens voor de elektriciteitscentrale en voor de papierfabriek. Bovendien zou de parking zich in de onmiddellijke omgeving van het fabrieksterrein van Propapier bevinden (hij zou tot aan de grenzen van de papierfabriek reiken en aan de elektriciteitscentrale grenzen, die eerst deel van het project van Propapier zou hebben uitgemaakt). De parking zou niet de rustvoorzieningen bieden die in de regel van een dergelijke publieke parking te verwachten zijn.

| (47) | De klager stelt dat de locatie van de parking ongunstig en te afgelegen is om door andere bedrijven in de binnenstad te kunnen worden gebruikt en ertoe te leiden dat de stad parkeerplaatsen voor vrachtwagens in de binnenstad kan sluiten. |
| --- | --- |

(47)

De klager stelt dat de locatie van de parking ongunstig en te afgelegen is om door andere bedrijven in de binnenstad te kunnen worden gebruikt en ertoe te leiden dat de stad parkeerplaatsen voor vrachtwagens in de binnenstad kan sluiten.

Opmerkingen van Duitsland

| (48) | Volgens Duitsland verschaft de parking Propapier geen selectief voordeel. Hij zou algemeen toegankelijk zijn en niet alleen het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal bedienen. Verder zou Propapier over eigen parkeerplaatsen (213 voor personenwagens en 27 voor vrachtwagens) beschikken en zou er reeds een bouwvergunning voor bijkomende parkeerplaatsen voor 120 personenwagens zijn afgegeven. |
| --- | --- |

(48)

Volgens Duitsland verschaft de parking Propapier geen selectief voordeel. Hij zou algemeen toegankelijk zijn en niet alleen het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal bedienen. Verder zou Propapier over eigen parkeerplaatsen (213 voor personenwagens en 27 voor vrachtwagens) beschikken en zou er reeds een bouwvergunning voor bijkomende parkeerplaatsen voor 120 personenwagens zijn afgegeven.

| (49) | Duitsland spreekt de door de klager te kennen gegeven mening tegen dat de parking prioritair Propapier ten goede komt en dat de locatie van de parking ongunstig en te afgelegen is om andere bedrijfsvestigingen in de binnenstad van Eisenhüttenstadt te kunnen bedienen. |
| --- | --- |

(49)

Duitsland spreekt de door de klager te kennen gegeven mening tegen dat de parking prioritair Propapier ten goede komt en dat de locatie van de parking ongunstig en te afgelegen is om andere bedrijfsvestigingen in de binnenstad van Eisenhüttenstadt te kunnen bedienen.

| (50) | Volgens Duitsland was het door de klager aangevoerde verkeersbord dat parkeerplaatsen voor vrachtwagens voor de elektriciteitscentrale vermeldde, van voorbijgaande aard en op bouwwerkzaamheden in de elektriciteitscentrale terug te voeren. Deze werkzaamheden zouden eind maart 2011 beëindigd zijn. De toegang tot de parking zou langs de nieuwe weg op een verkeersbord zijn aangegeven, dat niet alleen op een bepaalde onderneming of een bepaalde installatie betrekking zou hebben. |
| --- | --- |

(50)

Volgens Duitsland was het door de klager aangevoerde verkeersbord dat parkeerplaatsen voor vrachtwagens voor de elektriciteitscentrale vermeldde, van voorbijgaande aard en op bouwwerkzaamheden in de elektriciteitscentrale terug te voeren. Deze werkzaamheden zouden eind maart 2011 beëindigd zijn. De toegang tot de parking zou langs de nieuwe weg op een verkeersbord zijn aangegeven, dat niet alleen op een bepaalde onderneming of een bepaalde installatie betrekking zou hebben.

4.1.2.   Straat

Opmerkingen van de klager

| (51) | De klager spreekt de verklaringen van Duitsland tegen dat de nieuwe weg het industriegebied met Bundesstraße B 112 verbindt; volgens de klager eindigt de weg enkele meters achter de papierfabriek, zonder dat het voornemen duidelijk zichtbaar is deze door te trekken; mocht hij toch doorgetrokken worden, dan zou hij niet voor andere ondernemingen kunnen dienen, omdat binnen het bereik ervan geen onderneming gevestigd is. |
| --- | --- |

(51)

De klager spreekt de verklaringen van Duitsland tegen dat de nieuwe weg het industriegebied met Bundesstraße B 112 verbindt; volgens de klager eindigt de weg enkele meters achter de papierfabriek, zonder dat het voornemen duidelijk zichtbaar is deze door te trekken; mocht hij toch doorgetrokken worden, dan zou hij niet voor andere ondernemingen kunnen dienen, omdat binnen het bereik ervan geen onderneming gevestigd is.

| (52) | De klager is dan ook van mening dat de parking en de weg Propapier een selectief voordeel bieden en voor het gebruik door Propapier bestemd zijn. |
| --- | --- |

(52)

De klager is dan ook van mening dat de parking en de weg Propapier een selectief voordeel bieden en voor het gebruik door Propapier bestemd zijn.

Opmerkingen van Duitsland

| (53) | Volgens Duitsland zal de nieuwe weg het huidige industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal en de noordelijke uitbreidingsgebieden ervan met Bundesstraße B 112 verbinden. Hij zou de verkeersdichtheid en de luchtverontreiniging in het centrum van Eisenhüttenstadt verminderern, zou vrachtwagens in staat stellen het stadscentrum te mijden en zou voor industrieel en commercieel verkeer naar Frankfurt (Oder) de rijtijd met ten minste een derde verkorten. Hij zou deel uitmaken van de algemene ontsluiting van het reeds in 1993 geplande industriegebied en ondernemingen in Frankfurt een betere toegang tot de binnenhaven van Eisenhüttenstadt bieden. Duitsland stelt dat de weg reeds in het Oder-programma van de deelstaatregering gepland was. |
| --- | --- |

(53)

Volgens Duitsland zal de nieuwe weg het huidige industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal en de noordelijke uitbreidingsgebieden ervan met Bundesstraße B 112 verbinden. Hij zou de verkeersdichtheid en de luchtverontreiniging in het centrum van Eisenhüttenstadt verminderern, zou vrachtwagens in staat stellen het stadscentrum te mijden en zou voor industrieel en commercieel verkeer naar Frankfurt (Oder) de rijtijd met ten minste een derde verkorten. Hij zou deel uitmaken van de algemene ontsluiting van het reeds in 1993 geplande industriegebied en ondernemingen in Frankfurt een betere toegang tot de binnenhaven van Eisenhüttenstadt bieden. Duitsland stelt dat de weg reeds in het Oder-programma van de deelstaatregering gepland was.

| (54) | Hij zou voor het ArcelorMittal-industriegebied en andere industriegebieden verdere ontwikkelingsmogelijkheden bieden. De weg zou in twee fasen gebouwd zijn; na enige vertraging vanwege technische moeilijkheden zou het laatste deel in 2013 voltooid worden. |
| --- | --- |

(54)

Hij zou voor het ArcelorMittal-industriegebied en andere industriegebieden verdere ontwikkelingsmogelijkheden bieden. De weg zou in twee fasen gebouwd zijn; na enige vertraging vanwege technische moeilijkheden zou het laatste deel in 2013 voltooid worden.

4.1.3.   Verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal

| (55) | In 2008 heeft Eisenhüttenstadt het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal uitgebreid om ondernemingen aan te trekken. Volgens Duitsland vonden de werkzaamheden voor de verbreding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal plaats in het kader van het noodzakelijke regelmatige onderhoud van de waterweg, die deel uitmaakt van de trans-Europese netwerken (TEN). Sedert 2003 zouden over de hele lengte van het kanaal sluizen zijn gebouwd (op dit moment de sluis Kersdorf, het opnieuw bouwen van de sluis Fürstenwalde zou uitgesteld zijn). Duitsland voert aan dat er geen verband met de vestiging van Propapier bestaat en aan Propapier geen selectief voordeel verschaft wordt. |
| --- | --- |

(55)

In 2008 heeft Eisenhüttenstadt het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal uitgebreid om ondernemingen aan te trekken. Volgens Duitsland vonden de werkzaamheden voor de verbreding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal plaats in het kader van het noodzakelijke regelmatige onderhoud van de waterweg, die deel uitmaakt van de trans-Europese netwerken (TEN). Sedert 2003 zouden over de hele lengte van het kanaal sluizen zijn gebouwd (op dit moment de sluis Kersdorf, het opnieuw bouwen van de sluis Fürstenwalde zou uitgesteld zijn). Duitsland voert aan dat er geen verband met de vestiging van Propapier bestaat en aan Propapier geen selectief voordeel verschaft wordt.

4.1.4.   Gaat het bij de afvalwaterbehandelingsinstallatie om voor Propapier bestemde infrastructuur?

Opmerkingen van de klager

| (56) | De klager voert aan dat de steun niet onder de regeling kan vallen die volgens het besluit in de zaak N 644e/02 geen steun vormt, omdat de geldigheidsduur van de regeling eind 2006 zou zijn afgelopen en de regeling daardoor op het moment van de verlening van de investeringssteun voor de bouw van de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie niet van kracht zou zijn geweest. |
| --- | --- |

(56)

De klager voert aan dat de steun niet onder de regeling kan vallen die volgens het besluit in de zaak N 644e/02 geen steun vormt, omdat de geldigheidsduur van de regeling eind 2006 zou zijn afgelopen en de regeling daardoor op het moment van de verlening van de investeringssteun voor de bouw van de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie niet van kracht zou zijn geweest.

| (57) | De klager stelt verder dat de regeling ook daarom niet toepasselijk is omdat de afvalwaterbehandelingsinstallatie niet voor openbare dienstverlening bedoeld is, maar alleen voor prioritair gebruik door Propapier is opgericht. |
| --- | --- |

(57)

De klager stelt verder dat de regeling ook daarom niet toepasselijk is omdat de afvalwaterbehandelingsinstallatie niet voor openbare dienstverlening bedoeld is, maar alleen voor prioritair gebruik door Propapier is opgericht.

| (58) | Volgens de klager heeft de papierindustrie – ook in Duitsland – in de regel eigen afvalwaterbehandelingsinstallaties voor kringlooppapierfabrieken, zodat Duitslands argument dat ondernemingen verplicht zijn zich op het openbare afvalwatersysteem aan te sluiten, niet steekhoudend is. |
| --- | --- |

(58)

Volgens de klager heeft de papierindustrie – ook in Duitsland – in de regel eigen afvalwaterbehandelingsinstallaties voor kringlooppapierfabrieken, zodat Duitslands argument dat ondernemingen verplicht zijn zich op het openbare afvalwatersysteem aan te sluiten, niet steekhoudend is.

| (59) | Volgens de klager maakt de afvalwaterbehandelingsinstallatie geen deel uit van een economisch gepland totaalconcept voor het industriegebied dat zich tot alle potentiële investeerders uitstrekt, maar werd deze reeds in 2007 tegelijk met de papierfabriek van Propapier en de elektriciteitscentrale ontwikkeld en voorgesteld. Het ontwerpbesluit van Eisenhüttenstadt over de ontsluiting van het industriegebied van 7 november 2007 zou slechts op twee of drie investeerders betrekking hebben. De klager stelt dat Eisenhüttenstadt pas sedert 2010 het industriegebied promoot en suggereert dat de stad pas ingevolge de klacht van Smurfit Kappa naar andere investeerders op zoek is gegaan. |
| --- | --- |

(59)

Volgens de klager maakt de afvalwaterbehandelingsinstallatie geen deel uit van een economisch gepland totaalconcept voor het industriegebied dat zich tot alle potentiële investeerders uitstrekt, maar werd deze reeds in 2007 tegelijk met de papierfabriek van Propapier en de elektriciteitscentrale ontwikkeld en voorgesteld. Het ontwerpbesluit van Eisenhüttenstadt over de ontsluiting van het industriegebied van 7 november 2007 zou slechts op twee of drie investeerders betrekking hebben. De klager stelt dat Eisenhüttenstadt pas sedert 2010 het industriegebied promoot en suggereert dat de stad pas ingevolge de klacht van Smurfit Kappa naar andere investeerders op zoek is gegaan.

| (60) | Volgens de klager blijkt uit structurele bijzonderheden van de TAZV-installatie duidelijk dat zij speciaal op de behoeften van Propapier toegesneden is. De technische kenmerken van afvalwaterbehandelingsinstallaties zouden uitgesproken sectorspecifiek zijn. Bij waterbehandelingsinstallaties voor kringlooppapierfabrieken zou in de regel een anaerobe en aerobe zuivering worden toegepast, terwijl bij klassieke gemeentelijke afvalwatersystemen vaak slechts aerobe zuivering wordt toegepast. De omstandigheid dat bij de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie beide zuiveringsprocessen worden toegepast, vormt een extra argument dat deze niet het publiek belang dient, maar voor Propapier bestemde infrastructuur vormt. |
| --- | --- |

(60)

Volgens de klager blijkt uit structurele bijzonderheden van de TAZV-installatie duidelijk dat zij speciaal op de behoeften van Propapier toegesneden is. De technische kenmerken van afvalwaterbehandelingsinstallaties zouden uitgesproken sectorspecifiek zijn. Bij waterbehandelingsinstallaties voor kringlooppapierfabrieken zou in de regel een anaerobe en aerobe zuivering worden toegepast, terwijl bij klassieke gemeentelijke afvalwatersystemen vaak slechts aerobe zuivering wordt toegepast. De omstandigheid dat bij de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie beide zuiveringsprocessen worden toegepast, vormt een extra argument dat deze niet het publiek belang dient, maar voor Propapier bestemde infrastructuur vormt.

| (61) | Volgens de klager is het zeer onwaarschijnlijk dat bij de planning van de installatie met een andere capaciteitsbehoefte dan die van de Propapier-papierfabriek (en de aanvullende elektriciteitscentrale ervan, die nu eigendom is van EnBW) rekening is gehouden. De klager argumenteert dat EnBW geen onafhankelijke gebruiker is, omdat de investering in de elektriciteitscentrale nauw met het papierfabriekproject verband houdt en zonder de papierfabriek niet zou zijn gedaan. |
| --- | --- |

(61)

Volgens de klager is het zeer onwaarschijnlijk dat bij de planning van de installatie met een andere capaciteitsbehoefte dan die van de Propapier-papierfabriek (en de aanvullende elektriciteitscentrale ervan, die nu eigendom is van EnBW) rekening is gehouden. De klager argumenteert dat EnBW geen onafhankelijke gebruiker is, omdat de investering in de elektriciteitscentrale nauw met het papierfabriekproject verband houdt en zonder de papierfabriek niet zou zijn gedaan.

| (62) | De klager stelt dat de andere in het industriegebied gevestigde investeerder, 5N PV, slechts een zeer gering percentage van de beschikbare afvalwaterbehandelingscapaciteit van TAZV gebruikt en dat zijn behoefte op het gebied van afvalwaterbehandeling door de reeds voorhanden afvalwaterbehandelingsinstallatie had kunnen worden gedekt. Aangezien 5N PV reeds in mei 2008, dat wil zeggen twee jaar voor de inbedrijfname van de nieuwe TAZV-installatie, met zijn activiteiten begonnen is, heeft het eerst de bestaande afvalwaterbehandelingsinstallatie gebruikt. |
| --- | --- |

(62)

De klager stelt dat de andere in het industriegebied gevestigde investeerder, 5N PV, slechts een zeer gering percentage van de beschikbare afvalwaterbehandelingscapaciteit van TAZV gebruikt en dat zijn behoefte op het gebied van afvalwaterbehandeling door de reeds voorhanden afvalwaterbehandelingsinstallatie had kunnen worden gedekt. Aangezien 5N PV reeds in mei 2008, dat wil zeggen twee jaar voor de inbedrijfname van de nieuwe TAZV-installatie, met zijn activiteiten begonnen is, heeft het eerst de bestaande afvalwaterbehandelingsinstallatie gebruikt.

| (63) | De klager voert aan dat er geen prognoses voor de te verwachten afvalwaterbehandelingsbehoefte van potentiële andere investeerders zijn en dat geen informatie voorhanden is over het feit of en wanneer deze extra capaciteit beschikbaar zal zijn. Momenteel zou in ieder geval nauwelijks vrije capaciteit voorhanden zijn. Verder verwijst de klager naar een persartikel (Märkische Oderzeitung van 3 februari 2011) waarin over een technisch defect in een actief-slibbekken bericht werd en vastgesteld werd dat de huidige industriële gebruikers alle beschikbare bekkens nodig hebben. |
| --- | --- |

(63)

De klager voert aan dat er geen prognoses voor de te verwachten afvalwaterbehandelingsbehoefte van potentiële andere investeerders zijn en dat geen informatie voorhanden is over het feit of en wanneer deze extra capaciteit beschikbaar zal zijn. Momenteel zou in ieder geval nauwelijks vrije capaciteit voorhanden zijn. Verder verwijst de klager naar een persartikel (Märkische Oderzeitung van 3 februari 2011) waarin over een technisch defect in een actief-slibbekken bericht werd en vastgesteld werd dat de huidige industriële gebruikers alle beschikbare bekkens nodig hebben.

| (64) | Volgens de klager heeft Duitsland impliciet bevestigd dat geen andere onderneming de waterbehandelingsinstallatie zal gebruiken toen het vaststelde dat de vergoedingen voor de nieuwe TAZV-installatie lager zijn dan die voor de bestaande installatie, omdat bij de nieuwe installatie geen duur kanaalsysteem tussen individuele gebruikers vereist is (en daarmee bevestigde dat er geen andere gebruikers bijkomen). |
| --- | --- |

(64)

Volgens de klager heeft Duitsland impliciet bevestigd dat geen andere onderneming de waterbehandelingsinstallatie zal gebruiken toen het vaststelde dat de vergoedingen voor de nieuwe TAZV-installatie lager zijn dan die voor de bestaande installatie, omdat bij de nieuwe installatie geen duur kanaalsysteem tussen individuele gebruikers vereist is (en daarmee bevestigde dat er geen andere gebruikers bijkomen).

| (65) | Volgens de klager blijkt uit de TAZV-gegevens dat Propapier ten minste 90 % van de dagcapaciteit van de installatie gebruikt. |
| --- | --- |

(65)

Volgens de klager blijkt uit de TAZV-gegevens dat Propapier ten minste 90 % van de dagcapaciteit van de installatie gebruikt.

| (66) | De klager voert aan dat de door Duitsland gestelde modulaire bouwwijze van de afvalwaterbehandelingsinstallatie een louter theoretisch karakter heeft en niet tot grote voordelen leidt aangezien de tweede module 80 à 90 % van de eerste kost. De vergelijkenderwijs hoge kosten voor het toevoegen van modulen zouden erop wijzen dat de eerste investering van 42 miljoen EUR in de eerste plaats Propapier als selectieve maatregel ten goede komt. |
| --- | --- |

(66)

De klager voert aan dat de door Duitsland gestelde modulaire bouwwijze van de afvalwaterbehandelingsinstallatie een louter theoretisch karakter heeft en niet tot grote voordelen leidt aangezien de tweede module 80 à 90 % van de eerste kost. De vergelijkenderwijs hoge kosten voor het toevoegen van modulen zouden erop wijzen dat de eerste investering van 42 miljoen EUR in de eerste plaats Propapier als selectieve maatregel ten goede komt.

| (67) | Volgens de klager kan Propapier op grond van de omstandigheid dat de nieuwe TAZV-installatie zich in de onmiddellijke omgeving van de Propapier-installatie naast de elektriciteitscentrale en de papierfabriek bevindt, het bij de anaerobe behandeling van het afvalwater ervan ontstaand biogas hergebruiken. |
| --- | --- |

(67)

Volgens de klager kan Propapier op grond van de omstandigheid dat de nieuwe TAZV-installatie zich in de onmiddellijke omgeving van de Propapier-installatie naast de elektriciteitscentrale en de papierfabriek bevindt, het bij de anaerobe behandeling van het afvalwater ervan ontstaand biogas hergebruiken.

| (68) | Op grond van het vorenstaande komt de klager tot de conclusie dat de TAZV-installatie voor Propapier bestemde infrastructuur vormt en dat de publieke financiering van de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie investeringssteun voor Propapier vormt. Volgens de klager zou de Commissie dan ook moeten onderzoeken of deze maatregel in samenhang met de voor de Propapier-papierfabriek verleende regionale investeringssteun (steunzaak SA.23827) alle voorwaarden van de richtsnoeren regionale steun vervult. |
| --- | --- |

(68)

Op grond van het vorenstaande komt de klager tot de conclusie dat de TAZV-installatie voor Propapier bestemde infrastructuur vormt en dat de publieke financiering van de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie investeringssteun voor Propapier vormt. Volgens de klager zou de Commissie dan ook moeten onderzoeken of deze maatregel in samenhang met de voor de Propapier-papierfabriek verleende regionale investeringssteun (steunzaak SA.23827) alle voorwaarden van de richtsnoeren regionale steun vervult.

Opmerkingen van Duitsland

| (69) | In het kader van de steunvrije regeling N 644e/02 verleende maatregelen zouden geen steun zijn. |
| --- | --- |

(69)

In het kader van de steunvrije regeling N 644e/02 verleende maatregelen zouden geen steun zijn.

De publieke infrastructuur staat voor allen op gelijke voorwaarden ter beschikking

| (70) | Duitsland stelt dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie niet voor Propapier bestemd is; het zou om publieke infrastructuur op beveiligingsgebied gaan, die gericht is op de bescherming van het milieu en de bescherming van de bevolking tegen ziekten. Alle ondernemingen die nu in het industriegebied aan het Oder-Spree-Kanal gevestigd zijn, zouden het recht hebben zich bij de publieke afvalwaterbehandelingsinstallatie aan te sluiten en deze op gelijke voorwaarden te gebruiken. De vergoedingen zouden volgens dezelfde wettelijk vastgestelde beginselen worden berekend. De afvalwaterbehandeling zou in Duitsland tot de bevoegdheid van de gemeenten behoren; aansluiting erbij en gebruik ervan zouden verplicht zijn. De gebruikers zouden niet de mogelijkheid hebben voor een andere dienstenaanbieder dan de gemeente te kiezen. |
| --- | --- |

(70)

Duitsland stelt dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie niet voor Propapier bestemd is; het zou om publieke infrastructuur op beveiligingsgebied gaan, die gericht is op de bescherming van het milieu en de bescherming van de bevolking tegen ziekten. Alle ondernemingen die nu in het industriegebied aan het Oder-Spree-Kanal gevestigd zijn, zouden het recht hebben zich bij de publieke afvalwaterbehandelingsinstallatie aan te sluiten en deze op gelijke voorwaarden te gebruiken. De vergoedingen zouden volgens dezelfde wettelijk vastgestelde beginselen worden berekend. De afvalwaterbehandeling zou in Duitsland tot de bevoegdheid van de gemeenten behoren; aansluiting erbij en gebruik ervan zouden verplicht zijn. De gebruikers zouden niet de mogelijkheid hebben voor een andere dienstenaanbieder dan de gemeente te kiezen.

| (71) | Duitsland verwerpt de verklaring van de klager dat papierfabrieken in de regel hun eigen afvalwaterbehandelingssystemen hebben en niet verplicht zijn zich bij de gemeentelijke afvalwatersystemen aan te sluiten, en stelt vast dat Propapier wettelijk verplicht is (20) zich bij de TAZV-installatie aan te sluiten en deze te gebruiken. Uitzonderingen op deze aansluitingsverplichting zouden zeer beperkt zijn (alleen als de aansluiting niet mogelijk of niet realistisch is). Er zouden alleen in beperkte gevallen algemeen toegankelijke gegevens over de behandeling van het afvalwater van papierfabrikanten beschikbaar zijn, maar deze gegevens zouden aantonen dat talrijke papierfabrieken bij gemeentelijke afvalwaterbehandelingsinstallaties zijn aangesloten. |
| --- | --- |

(71)

Duitsland verwerpt de verklaring van de klager dat papierfabrieken in de regel hun eigen afvalwaterbehandelingssystemen hebben en niet verplicht zijn zich bij de gemeentelijke afvalwatersystemen aan te sluiten, en stelt vast dat Propapier wettelijk verplicht is (20) zich bij de TAZV-installatie aan te sluiten en deze te gebruiken. Uitzonderingen op deze aansluitingsverplichting zouden zeer beperkt zijn (alleen als de aansluiting niet mogelijk of niet realistisch is). Er zouden alleen in beperkte gevallen algemeen toegankelijke gegevens over de behandeling van het afvalwater van papierfabrikanten beschikbaar zijn, maar deze gegevens zouden aantonen dat talrijke papierfabrieken bij gemeentelijke afvalwaterbehandelingsinstallaties zijn aangesloten.

De infrastructuur zou niet speciaal voor Propapier opgericht zijn

| (72) | Duitsland is het niet eens met de verklaring van de klager dat de TAZV-installatie op de technische behoeften van Propapier is toegesneden; de tweefasige afvalwaterbehandeling zou niet kenmerkend zijn voor de papierindustrie, maar zou in veel verschillende branches gewoon zijn, en verschillende gemeentelijke afvalwaterbehandelingsinstallaties zouden een tweefasige afvalwaterbehandeling toepassen. De technische kenmerken van de TAZV-installatie (tweefasig biologisch proces) zouden op de huidige technische norm gebaseerd zijn, waarbij er rekening mee is gehouden dat een aanzienlijk deel van het afvalwater sterk verontreinigd zou zijn. Duitsland geeft toe dat gemeentelijke afvalwaterbehandelingsinstallaties die uitsluitend afvalwater uit sanitaire installaties of licht verontreinigd water zuiveren, in de regel geen afzonderlijke voorzuiveringsfase hebben, maar benadrukt dat de tweefasige zuivering bij installaties die industrieel afvalwater moeten behandelen, gewoon is. Duitsland heeft een lijst voorgelegd met 18 papierfabrieken in Duitsland die kringlooppapier produceren en op gemeentelijke afvalwaterinstallaties zijn aangesloten, en stelt vast dat beide soorten gemeentelijke afvalwaterinstallaties (eenfasige en tweefasige) in de papiersector in gebruik zijn. |
| --- | --- |

(72)

Duitsland is het niet eens met de verklaring van de klager dat de TAZV-installatie op de technische behoeften van Propapier is toegesneden; de tweefasige afvalwaterbehandeling zou niet kenmerkend zijn voor de papierindustrie, maar zou in veel verschillende branches gewoon zijn, en verschillende gemeentelijke afvalwaterbehandelingsinstallaties zouden een tweefasige afvalwaterbehandeling toepassen. De technische kenmerken van de TAZV-installatie (tweefasig biologisch proces) zouden op de huidige technische norm gebaseerd zijn, waarbij er rekening mee is gehouden dat een aanzienlijk deel van het afvalwater sterk verontreinigd zou zijn. Duitsland geeft toe dat gemeentelijke afvalwaterbehandelingsinstallaties die uitsluitend afvalwater uit sanitaire installaties of licht verontreinigd water zuiveren, in de regel geen afzonderlijke voorzuiveringsfase hebben, maar benadrukt dat de tweefasige zuivering bij installaties die industrieel afvalwater moeten behandelen, gewoon is. Duitsland heeft een lijst voorgelegd met 18 papierfabrieken in Duitsland die kringlooppapier produceren en op gemeentelijke afvalwaterinstallaties zijn aangesloten, en stelt vast dat beide soorten gemeentelijke afvalwaterinstallaties (eenfasige en tweefasige) in de papiersector in gebruik zijn.

| (73) | Volgens Duitsland maakt de afvalwaterbehandelingsinstallatie deel uit van een pakket algemene infrastructuurmaatregelen die voor de ontsluiting van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal getroffen zijn. Geen van deze maatregelen zou voor één enkele onderneming bestemd zijn. Propapier of potentiële gebruikers zouden geen beslissingsvrijheid hebben voor wat betreft de bouw van de installatie, de aansluiting op de installatie en het gebruik van de installatie. |
| --- | --- |

(73)

Volgens Duitsland maakt de afvalwaterbehandelingsinstallatie deel uit van een pakket algemene infrastructuurmaatregelen die voor de ontsluiting van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal getroffen zijn. Geen van deze maatregelen zou voor één enkele onderneming bestemd zijn. Propapier of potentiële gebruikers zouden geen beslissingsvrijheid hebben voor wat betreft de bouw van de installatie, de aansluiting op de installatie en het gebruik van de installatie.

| (74) | Duitsland verwerpt de stelling dat de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie speciaal voor Propapier gebouwd zou zijn. De autoriteiten verklaren dat de bouw reeds in het kader van andere potentiële investeringen in de jaren 2004-2006, lang voor de vestiging van Propapier, gepland is. |
| --- | --- |

(74)

Duitsland verwerpt de stelling dat de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie speciaal voor Propapier gebouwd zou zijn. De autoriteiten verklaren dat de bouw reeds in het kader van andere potentiële investeringen in de jaren 2004-2006, lang voor de vestiging van Propapier, gepland is.

| (75) | Duitsland voert aan dat de voorhanden zijnde capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinfrastructuur buiten het industriegebied beperkt is en de beschikbare restcapaciteit louter volstaat om de behoefte van één extra (kleinere) investeerder te dekken; Duitsland bevestigt dat 5N PV inderdaad eerst op de voorhanden zijnde installatie aangesloten was. |
| --- | --- |

(75)

Duitsland voert aan dat de voorhanden zijnde capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinfrastructuur buiten het industriegebied beperkt is en de beschikbare restcapaciteit louter volstaat om de behoefte van één extra (kleinere) investeerder te dekken; Duitsland bevestigt dat 5N PV inderdaad eerst op de voorhanden zijnde installatie aangesloten was.

| (76) | De omstandigheid dat de vestiging van Propapier de aanzet heeft gegeven tot het begin van de bouw van de sinds lang geplande afvalwaterbehandelingsinstallatie, kan volgens Duitsland niet als selectief voordeel voor Propapier uitgelegd worden. Duitsland refereert aan de conclusie van advocaat-generaal Van Gerven die in de zaak C-255/91 (Matra/Commissie) (21) heeft bevestigd dat het onvermijdelijk is dat de infrastructuur in de aanlooptijd hoofdzakelijk gebruikt wordt door de eerste onderneming die zich in het pas geopende industriegebied gevestigd heeft. Dat zou echter veranderen als de ontwikkeling van de regio het gehoopte verloop kent. |
| --- | --- |

(76)

De omstandigheid dat de vestiging van Propapier de aanzet heeft gegeven tot het begin van de bouw van de sinds lang geplande afvalwaterbehandelingsinstallatie, kan volgens Duitsland niet als selectief voordeel voor Propapier uitgelegd worden. Duitsland refereert aan de conclusie van advocaat-generaal Van Gerven die in de zaak C-255/91 (Matra/Commissie) (21) heeft bevestigd dat het onvermijdelijk is dat de infrastructuur in de aanlooptijd hoofdzakelijk gebruikt wordt door de eerste onderneming die zich in het pas geopende industriegebied gevestigd heeft. Dat zou echter veranderen als de ontwikkeling van de regio het gehoopte verloop kent.

| (77) | Duitsland deelt mee dat alle drie de ondernemingen die thans in het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal gevestigd zijn, d.w.z. Propapier, 5N PV en de EnBW-elektriciteitscentrale, op de afvalwaterbehandelingsinstallatie aangesloten zijn en deze gebruiken. Duitsland zet verder uiteen dat op verschillende momenten verschillende andere vestigingen in overweging zijn genomen (één of twee biobrandstofwaterzuiveringsinstallaties, één fabriek van zonnepanelenglas, investeringsvoorstellen die aan verschillende investeerders in verschillende sectoren gedaan zijn, en bezichtiging van de vestiging door verschillende potentiële investeerders), dat de verdere ontwikkeling van het industriegebied, met name met het oog op de crisis die de benadeelde gebieden bijzonder sterk getroffen zou hebben, echter tijd zal kosten. |
| --- | --- |

(77)

Duitsland deelt mee dat alle drie de ondernemingen die thans in het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal gevestigd zijn, d.w.z. Propapier, 5N PV en de EnBW-elektriciteitscentrale, op de afvalwaterbehandelingsinstallatie aangesloten zijn en deze gebruiken. Duitsland zet verder uiteen dat op verschillende momenten verschillende andere vestigingen in overweging zijn genomen (één of twee biobrandstofwaterzuiveringsinstallaties, één fabriek van zonnepanelenglas, investeringsvoorstellen die aan verschillende investeerders in verschillende sectoren gedaan zijn, en bezichtiging van de vestiging door verschillende potentiële investeerders), dat de verdere ontwikkeling van het industriegebied, met name met het oog op de crisis die de benadeelde gebieden bijzonder sterk getroffen zou hebben, echter tijd zal kosten.

Huidige capaciteit

| (78) | Duitsland verwerpt de verklaringen van de klager volgens dewelke Duitsland de afvalwatercapaciteit voor de gebruikers van de TAZV-installatie niet vermeld heeft, Propapier de beschikbare capaciteit voor ten minste 90 % benut en er geen vrije capaciteit is. |
| --- | --- |

(78)

Duitsland verwerpt de verklaringen van de klager volgens dewelke Duitsland de afvalwatercapaciteit voor de gebruikers van de TAZV-installatie niet vermeld heeft, Propapier de beschikbare capaciteit voor ten minste 90 % benut en er geen vrije capaciteit is.

| (79) | Volgens Duitsland heeft de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie in haar huidige vorm vrije capaciteit voor potentiële nieuwe investeerders. De drie huidige gebruikers zouden samen een capaciteit van [< 500] (22) m3/h opnemen, terwijl de maximumcapaciteit van de TAZV-installatie 638 m3/h zou bedragen. De totale capaciteitsbelasting zou hiermee ongeveer [60-80] % bedragen en er zou vrije capaciteit van rond de [150-250] m3/h voorhanden zijn. De door Propapier gebruikte gemiddelde capaciteit zou [300-500] m3/h bedragen en de maximumwaarde zou [400-500] m3/h bedragen. Propapier zou hiermee gemiddeld [< 70] % en ten hoogste [< 70] % van de totale capaciteit van de TAZV-installatie gebruiken. |
| --- | --- |

(79)

Volgens Duitsland heeft de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie in haar huidige vorm vrije capaciteit voor potentiële nieuwe investeerders. De drie huidige gebruikers zouden samen een capaciteit van [< 500] (22) m3/h opnemen, terwijl de maximumcapaciteit van de TAZV-installatie 638 m3/h zou bedragen. De totale capaciteitsbelasting zou hiermee ongeveer [60-80] % bedragen en er zou vrije capaciteit van rond de [150-250] m3/h voorhanden zijn. De door Propapier gebruikte gemiddelde capaciteit zou [300-500] m3/h bedragen en de maximumwaarde zou [400-500] m3/h bedragen. Propapier zou hiermee gemiddeld [< 70] % en ten hoogste [< 70] % van de totale capaciteit van de TAZV-installatie gebruiken.

Modulaire bouwwijze van de TAZV-installatie

| (80) | Duitsland stelt dat de TAZV-installatie van begin af aan op een modulaire uitbreiding in het kader van de stapsgewijze ontsluiting van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal berekend was. De modulaire planning van de installatie zou uit de TAZV-Kurzbeschreibung 2007 blijken, waarin van potentieel sterk verontreinigd water uit de papierindustrie, de bio-ethanolproductie en andere industrietakken sprake is. |
| --- | --- |

(80)

Duitsland stelt dat de TAZV-installatie van begin af aan op een modulaire uitbreiding in het kader van de stapsgewijze ontsluiting van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal berekend was. De modulaire planning van de installatie zou uit de TAZV-Kurzbeschreibung 2007 blijken, waarin van potentieel sterk verontreinigd water uit de papierindustrie, de bio-ethanolproductie en andere industrietakken sprake is.

| (81) | Duitsland voert aan dat centrale componenten van de installatie reeds in de huidige ontwikkelingsfase op de maximumcapaciteit na een uitbreiding berekend zijn. Zo zou de nominale diameter van de 5 km lange afvoerleiding van de afvalwaterbehandelingsleiding naar de Oder bijvoorbeeld meer dan driemaal zo groot zijn als in de huidige ontwikkelingsfase vereist is (zij zou een volume van 1 945 m3/h aankunnen, terwijl de huidige maximumafvoer slechts 638 m3/h zou bedragen), en zou TAZV de optie hebben het terrein van de afvalwaterbehandelingsinstallatie met een 3,3 ha groot naburig perceel uit te breiden. Potentiële gebruikers zouden na een dergelijke modulaire uitbreiding ook een gelijkwaardige toegang tot de afvalwaterbehandelingsinstallatie hebben. |
| --- | --- |

(81)

Duitsland voert aan dat centrale componenten van de installatie reeds in de huidige ontwikkelingsfase op de maximumcapaciteit na een uitbreiding berekend zijn. Zo zou de nominale diameter van de 5 km lange afvoerleiding van de afvalwaterbehandelingsleiding naar de Oder bijvoorbeeld meer dan driemaal zo groot zijn als in de huidige ontwikkelingsfase vereist is (zij zou een volume van 1 945 m3/h aankunnen, terwijl de huidige maximumafvoer slechts 638 m3/h zou bedragen), en zou TAZV de optie hebben het terrein van de afvalwaterbehandelingsinstallatie met een 3,3 ha groot naburig perceel uit te breiden. Potentiële gebruikers zouden na een dergelijke modulaire uitbreiding ook een gelijkwaardige toegang tot de afvalwaterbehandelingsinstallatie hebben.

| (82) | Duitsland stelt dan ook dat het toenmalige hoge aandeel van Propapier in de totale capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinstallatie geen selectief voordeel rechtvaardigde, maar slechts een momentopname vormde omdat de infrastructuur erop berekend was – door modulaire uitbreiding – andere gebruikers op gelijke voorwaarden toe te laten. Dit zou tijd kosten want de afvalwaterbehandelingsinstallatie zou deel uitmaken van een economisch gepland totaalconcept voor dit gebied dat verschillende uitbreidingsgebieden in verschillende fasen zou omvatten. De toenmalige situatie met slechts drie daar gevestigde investeerders zou een tijdelijke fase zijn van de sedert 1994 aan de gang zijnde ontsluiting van het industriegebied in deze streek. Ongeveer de helft van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal (35 ha) zou nog voor andere investeerders beschikbaar zijn. Duitsland schatte in 2011 dat deze oppervlakte binnen 5 jaar bezet zou zijn en voegt eraan toe dat dan nog een bijkomende uitbreiding in de andere gebieden ten noordoosten (40 ha) en ten noorden (160 ha) mogelijk zou zijn. |
| --- | --- |

(82)

Duitsland stelt dan ook dat het toenmalige hoge aandeel van Propapier in de totale capaciteit van de afvalwaterbehandelingsinstallatie geen selectief voordeel rechtvaardigde, maar slechts een momentopname vormde omdat de infrastructuur erop berekend was – door modulaire uitbreiding – andere gebruikers op gelijke voorwaarden toe te laten. Dit zou tijd kosten want de afvalwaterbehandelingsinstallatie zou deel uitmaken van een economisch gepland totaalconcept voor dit gebied dat verschillende uitbreidingsgebieden in verschillende fasen zou omvatten. De toenmalige situatie met slechts drie daar gevestigde investeerders zou een tijdelijke fase zijn van de sedert 1994 aan de gang zijnde ontsluiting van het industriegebied in deze streek. Ongeveer de helft van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal (35 ha) zou nog voor andere investeerders beschikbaar zijn. Duitsland schatte in 2011 dat deze oppervlakte binnen 5 jaar bezet zou zijn en voegt eraan toe dat dan nog een bijkomende uitbreiding in de andere gebieden ten noordoosten (40 ha) en ten noorden (160 ha) mogelijk zou zijn.

| (83) | Duitsland verwerpt de opvatting van de klager dat de modulaire bouwwijze van de TAZV-installatie niet tot grote voordelen zou leiden. De Duitse autoriteiten verklaren dat de modulaire uitbreiding van de TAZV-installatie in drie fasen realiseerbaar is, en wel tegen aanzienlijk geringere kosten per toegevoegde m3 capaciteit dan bij de eerste investering:






  — | fase 1 (capaciteitsverhoging met 33 %, bijkomend afvalwatervolume van 213 m3) zou binnen enkele maanden realiseerbaar zijn en zou 1,2 à 1,5 miljoen EUR bij een extra industriegebied van rond de 19 ha kosten; |
| --- | --- | --- |

(83)

Duitsland verwerpt de opvatting van de klager dat de modulaire bouwwijze van de TAZV-installatie niet tot grote voordelen zou leiden. De Duitse autoriteiten verklaren dat de modulaire uitbreiding van de TAZV-installatie in drie fasen realiseerbaar is, en wel tegen aanzienlijk geringere kosten per toegevoegde m3 capaciteit dan bij de eerste investering:

—

fase 1 (capaciteitsverhoging met 33 %, bijkomend afvalwatervolume van 213 m3) zou binnen enkele maanden realiseerbaar zijn en zou 1,2 à 1,5 miljoen EUR bij een extra industriegebied van rond de 19 ha kosten;

| — | fase 2 (capaciteitsverhoging met 69 %, bijkomend afvalwatervolume van 426 m3) zou binnen enkele maanden realiseerbaar zijn en zou 5,3 à 5,6 miljoen EUR bij een extra industriegebied van rond de 38 ha kosten; |
| --- | --- |

—

fase 2 (capaciteitsverhoging met 69 %, bijkomend afvalwatervolume van 426 m3) zou binnen enkele maanden realiseerbaar zijn en zou 5,3 à 5,6 miljoen EUR bij een extra industriegebied van rond de 38 ha kosten;

| — | fase 3 (uitbreiding tot aangrenzend perceel; capaciteitsverhoging met 100 %, bijkomend afvalwatervolume van 638 m3) zou 17 à 18 miljoen EUR bij een extra industriegebied van rond de 57 ha kosten. Een capaciteitsverhoging met 100 % zou de uitoefening van de optie op het naburig perceel vereisen en tot 18 miljoen EUR kosten. |
| --- | --- |

—

fase 3 (uitbreiding tot aangrenzend perceel; capaciteitsverhoging met 100 %, bijkomend afvalwatervolume van 638 m3) zou 17 à 18 miljoen EUR bij een extra industriegebied van rond de 57 ha kosten. Een capaciteitsverhoging met 100 % zou de uitoefening van de optie op het naburig perceel vereisen en tot 18 miljoen EUR kosten.

| (84) | Duitsland argumenteert dat de modulaire bouwwijze van de afvalwaterbehandelingsinstallatie met het vereiste economische en spaarzame gebruik van de middelen in overeenstemming is, en in het kader van de vroegere overdimensionering van de afvalwaterbehandelingsinstallaties in de nieuwe federale deelstaten te zien is. Het sanctioneren van een dergelijke modulaire dimensionering als selectief voordeel zou inderdaad ertoe leiden infrastructuren van meet af aan oneconomisch te overdimensioneren. Daarenboven zouden de vergoedingen de kosten voor een dergelijke overdimensionering niet dekken. |
| --- | --- |

(84)

Duitsland argumenteert dat de modulaire bouwwijze van de afvalwaterbehandelingsinstallatie met het vereiste economische en spaarzame gebruik van de middelen in overeenstemming is, en in het kader van de vroegere overdimensionering van de afvalwaterbehandelingsinstallaties in de nieuwe federale deelstaten te zien is. Het sanctioneren van een dergelijke modulaire dimensionering als selectief voordeel zou inderdaad ertoe leiden infrastructuren van meet af aan oneconomisch te overdimensioneren. Daarenboven zouden de vergoedingen de kosten voor een dergelijke overdimensionering niet dekken.

| (85) | De beoordeling van de huidige beperking van de installatie als selectief voordeel zou leiden tot het stimuleren van een oneconomische overdimensionering van de infrastructuur. |
| --- | --- |

(85)

De beoordeling van de huidige beperking van de installatie als selectief voordeel zou leiden tot het stimuleren van een oneconomische overdimensionering van de infrastructuur.

| (86) | Volgens Duitsland is het door de klager aangevoerde persartikel (cf. overweging 63) niet relevant. Volgens de autoriteiten is de bouw van een extra ongebruikt bekken enkel en alleen voor technische incidenten in strijd met de in het kader van de Gemeinschaftsaufgabe opgelegde voorschriften van een spaarzame en economische planning. |
| --- | --- |

(86)

Volgens Duitsland is het door de klager aangevoerde persartikel (cf. overweging 63) niet relevant. Volgens de autoriteiten is de bouw van een extra ongebruikt bekken enkel en alleen voor technische incidenten in strijd met de in het kader van de Gemeinschaftsaufgabe opgelegde voorschriften van een spaarzame en economische planning.

| (87) | Volgens de klager betalen de gebruikers van de nieuwe TAZV-installatie lagere vergoedingen dan die van de bestaande gemeentelijke installatie, terwijl bij de nieuwe installatie geen omvangrijk leidingensysteem vereist zou zijn om alle gebruikers met elkaar te verbinden. Duitsland verwerpt de conclusie van de klager dat aan de nieuwe installatie dan ook geen andere gebruikers kunnen worden toegevoegd. Volgens Duitsland kunnen andere bedrijfsgebruikers probleemloos aangesloten worden, waarbij de beperking in de eerste plaats bepaald wordt door de grootte van de leiding waardoor het behandelde water naar de Oder stroomt. |
| --- | --- |

(87)

Volgens de klager betalen de gebruikers van de nieuwe TAZV-installatie lagere vergoedingen dan die van de bestaande gemeentelijke installatie, terwijl bij de nieuwe installatie geen omvangrijk leidingensysteem vereist zou zijn om alle gebruikers met elkaar te verbinden. Duitsland verwerpt de conclusie van de klager dat aan de nieuwe installatie dan ook geen andere gebruikers kunnen worden toegevoegd. Volgens Duitsland kunnen andere bedrijfsgebruikers probleemloos aangesloten worden, waarbij de beperking in de eerste plaats bepaald wordt door de grootte van de leiding waardoor het behandelde water naar de Oder stroomt.

| (88) | Duitsland verwerpt de stelling van de klager dat Propapier het door de TAZV-installatie geproduceerde biogas zou kunnen gebruiken. De gebruikers van de afvalwaterbehandelingsinstallatie zouden niet de mogelijkheid hebben het biogas te gebruiken. TAZV zou het biogas in haar eigen elektriciteitscentrale van 3 MW gebruiken. |
| --- | --- |

(88)

Duitsland verwerpt de stelling van de klager dat Propapier het door de TAZV-installatie geproduceerde biogas zou kunnen gebruiken. De gebruikers van de afvalwaterbehandelingsinstallatie zouden niet de mogelijkheid hebben het biogas te gebruiken. TAZV zou het biogas in haar eigen elektriciteitscentrale van 3 MW gebruiken.

| (89) | Duitsland verwerpt de stelling dat het pas na de klacht van Smurfit Kappa begonnen is andere potentiële investeerders voor het industriegebied aan te trekken; reeds in 1998 zou Eisenhüttenstadt het Investor Center Ostbrandenburg met de verkoop van industrie- en bedrijfsterreinen, onder andere in het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal, hebben belast. Sedert 1995 zouden planningsdocumenten voor het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal bestaan. |
| --- | --- |

(89)

Duitsland verwerpt de stelling dat het pas na de klacht van Smurfit Kappa begonnen is andere potentiële investeerders voor het industriegebied aan te trekken; reeds in 1998 zou Eisenhüttenstadt het Investor Center Ostbrandenburg met de verkoop van industrie- en bedrijfsterreinen, onder andere in het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal, hebben belast. Sedert 1995 zouden planningsdocumenten voor het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal bestaan.

| (90) | Duitsland concludeert dat de TAZV-installatie geen voor Propapier bestemde infrastructuur vormt. |
| --- | --- |

(90)

Duitsland concludeert dat de TAZV-installatie geen voor Propapier bestemde infrastructuur vormt.

| (91) | Duitsland concludeert verder dat de infrastructuurmaatregelen in het uitgebreide industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal (bouw en beschikbaarstelling van de afvalwaterbehandelingsinstallatie en de andere bouwkundige maatregelen – parking, weg, uitdieping/verbreding van het kanaal) algemene ontsluitingsmaatregelen zijn die geen selectief voordeel voor Propapier vormen en niet voor het gebruik door Propapier gereserveerd zijn. Volgens Duitsland is de omstandigheid dat de infrastructuur momenteel alleen door een paar bedrijven die zich daar het eerst gevestigd hebben, gebruikt wordt immanent aan het feit dat het om een tijdelijke fase in de ontwikkeling gaat. |
| --- | --- |

(91)

Duitsland concludeert verder dat de infrastructuurmaatregelen in het uitgebreide industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal (bouw en beschikbaarstelling van de afvalwaterbehandelingsinstallatie en de andere bouwkundige maatregelen – parking, weg, uitdieping/verbreding van het kanaal) algemene ontsluitingsmaatregelen zijn die geen selectief voordeel voor Propapier vormen en niet voor het gebruik door Propapier gereserveerd zijn. Volgens Duitsland is de omstandigheid dat de infrastructuur momenteel alleen door een paar bedrijven die zich daar het eerst gevestigd hebben, gebruikt wordt immanent aan het feit dat het om een tijdelijke fase in de ontwikkeling gaat.

4.2.   ONTSTAAT ER VOOR PROPAPIER DOOR VERLAAGDE VERGOEDINGEN VOOR HET GEBRUIK VAN DE AFVALWATERBEHANDELINGSINSTALLATIE EEN VOORDEEL?

Opmerkingen van de klager

| (92) | De klager gaat akkoord met de door de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure tot uitdrukking gebrachte standpunt (cf. overweging 63 van het besluit tot inleiding van de procedure en overweging 38 van voorliggend besluit) dat het besluit in de zaak N 644e/02 niet geldt voor de vergoedingen voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie. Bijgevolg zouden in de vergoedingen de totale kosten van het gebruik tot uiting moeten komen. De omstandigheid dat de berekening van de vergoedingen op de Kommunalabgabengesetz berust, zou lagere vergoedingen en het daaruit voor Propapier voortkomende voordeel niet rechtvaardigen. |
| --- | --- |

(92)

De klager gaat akkoord met de door de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure tot uitdrukking gebrachte standpunt (cf. overweging 63 van het besluit tot inleiding van de procedure en overweging 38 van voorliggend besluit) dat het besluit in de zaak N 644e/02 niet geldt voor de vergoedingen voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie. Bijgevolg zouden in de vergoedingen de totale kosten van het gebruik tot uiting moeten komen. De omstandigheid dat de berekening van de vergoedingen op de Kommunalabgabengesetz berust, zou lagere vergoedingen en het daaruit voor Propapier voortkomende voordeel niet rechtvaardigen.

| (93) | De klager argumenteert dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie geen openbare dienst levert, maar alleen voor prioritair gebruik door Propapier is opgericht. |
| --- | --- |

(93)

De klager argumenteert dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie geen openbare dienst levert, maar alleen voor prioritair gebruik door Propapier is opgericht.

| (94) | Volgens de klager blijkt uit alle drie de door de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure voorgestelde methoden (volledigekostenmethode, prijs van een private aanbieder, referentieprijs) dat door de geheven vergoedingen voor Propapier een voordeel ontstaat. |
| --- | --- |

(94)

Volgens de klager blijkt uit alle drie de door de Commissie in haar besluit tot inleiding van de procedure voorgestelde methoden (volledigekostenmethode, prijs van een private aanbieder, referentieprijs) dat door de geheven vergoedingen voor Propapier een voordeel ontstaat.

Volledigekostenmethode

| (95) | De klager argumenteert verder dat niet alleen artikel 9 van de EU-waterkaderrichtlijn, maar ook het feit dat de meeste kringlooppapierfabrieken over hun eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie beschikken, voor de berekening van de volledige kosten pleit. De door Propapier betaalde vergoeding zou slechts 20 % van de toegerekende rente voor het aangewende eigen vermogen dekken en zou geen rekening houden met het deel van het eigen vermogen dat van de publieke bijdrage van 80 % in de bouwkosten van de afvalwaterbehandelingsinstallatie afkomstig is. |
| --- | --- |

(95)

De klager argumenteert verder dat niet alleen artikel 9 van de EU-waterkaderrichtlijn, maar ook het feit dat de meeste kringlooppapierfabrieken over hun eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie beschikken, voor de berekening van de volledige kosten pleit. De door Propapier betaalde vergoeding zou slechts 20 % van de toegerekende rente voor het aangewende eigen vermogen dekken en zou geen rekening houden met het deel van het eigen vermogen dat van de publieke bijdrage van 80 % in de bouwkosten van de afvalwaterbehandelingsinstallatie afkomstig is.

Prijs van een private aanbieder (criterium van de private investeerder)

| (96) | Volgens de klager wil een private marktdeelnemer of een eigenaar van een papierfabriek ten minste alle kosten dekken, zodat deze methode met de voornoemde volledigekostenmethode overeenstemt. |
| --- | --- |

(96)

Volgens de klager wil een private marktdeelnemer of een eigenaar van een papierfabriek ten minste alle kosten dekken, zodat deze methode met de voornoemde volledigekostenmethode overeenstemt.

Referentieprijs

| (97) | De klager gaat akkoord met de door de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure tot uitdrukking gebrachte standpunt dat door het gebruik van referentieprijzen de aanwezigheid van steun waarschijnlijk niet kan worden uitgesloten. Het zou niet representatief zijn alleen papierfabrieken die gemeentelijke afvalwatersystemen gebruiken, te vergelijken omdat de meeste papierfabrieken hun eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie zouden hebben. |
| --- | --- |

(97)

De klager gaat akkoord met de door de Commissie in het besluit tot inleiding van de procedure tot uitdrukking gebrachte standpunt dat door het gebruik van referentieprijzen de aanwezigheid van steun waarschijnlijk niet kan worden uitgesloten. Het zou niet representatief zijn alleen papierfabrieken die gemeentelijke afvalwatersystemen gebruiken, te vergelijken omdat de meeste papierfabrieken hun eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie zouden hebben.

| (98) | De klager voert aan dat Duitsland slechts zeer selectieve informatie over de door andere papierfabrieken betaalde afvalwatervergoedingen voorgelegd heeft (een studie, vergelijking met de tarieven in het industriegebied Spreetal/Schwarze Pumpe en een oud besluit uit 1990), en dat deze voorbeelden onder meer hierom geen basis voor de berekening van een referentieprijs kunnen vormen omdat de vergoedingen van subsidies en investeringskosten afhingen en de wetgeving per streek kan verschillen. De klager vergelijkt met zijn eigen installatie die het gemeentelijke afvalwatersysteem in (vertrouwelijke informatie) gebruikt, en berekent dat Propapier, rekening houdend met een bouwinvestering van 42 miljoen EUR (zoals in Eisenhüttenstadt) 4 EUR/m3 zou moeten betalen, wat veel meer is dan de thans door Propapier betaalde vergoeding. |
| --- | --- |

(98)

De klager voert aan dat Duitsland slechts zeer selectieve informatie over de door andere papierfabrieken betaalde afvalwatervergoedingen voorgelegd heeft (een studie, vergelijking met de tarieven in het industriegebied Spreetal/Schwarze Pumpe en een oud besluit uit 1990), en dat deze voorbeelden onder meer hierom geen basis voor de berekening van een referentieprijs kunnen vormen omdat de vergoedingen van subsidies en investeringskosten afhingen en de wetgeving per streek kan verschillen. De klager vergelijkt met zijn eigen installatie die het gemeentelijke afvalwatersysteem in (vertrouwelijke informatie) gebruikt, en berekent dat Propapier, rekening houdend met een bouwinvestering van 42 miljoen EUR (zoals in Eisenhüttenstadt) 4 EUR/m3 zou moeten betalen, wat veel meer is dan de thans door Propapier betaalde vergoeding.

| (99) | De klager voert aan dat het door Duitsland aangevoerd artikel in 2004 is verschenen en gebaseerd is op een in 2002 verschenen studie die op gegevens van 2000/2001 steunt. Hij verwijst hier naar bijlage 6 van Duitslands conclusie van 30 januari 2009, die een artikel uit de onlinenieuwsbron „Das Papier 2004-T174” (23) bevatte. Volgens de klager heeft de studie op slechts zeven anonieme papierfabrieken betrekking en wordt het niet duidelijk of deze een eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie exploiteren of op het gemeentelijke systeem aangesloten zijn, en of de in aanmerking genomen kosten enkel de bedrijfskosten (zonder vermogens- c.q. andere niet-bedrijfskosten) omvatten. Als de studie slechts papierfabrieken met een eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie vergelijkt, zouden de vermogenskosten in aanmerking genomen moeten worden. |
| --- | --- |

(99)

De klager voert aan dat het door Duitsland aangevoerd artikel in 2004 is verschenen en gebaseerd is op een in 2002 verschenen studie die op gegevens van 2000/2001 steunt. Hij verwijst hier naar bijlage 6 van Duitslands conclusie van 30 januari 2009, die een artikel uit de onlinenieuwsbron „Das Papier 2004-T174” (23) bevatte. Volgens de klager heeft de studie op slechts zeven anonieme papierfabrieken betrekking en wordt het niet duidelijk of deze een eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie exploiteren of op het gemeentelijke systeem aangesloten zijn, en of de in aanmerking genomen kosten enkel de bedrijfskosten (zonder vermogens- c.q. andere niet-bedrijfskosten) omvatten. Als de studie slechts papierfabrieken met een eigen afvalwaterbehandelingsinstallatie vergelijkt, zouden de vermogenskosten in aanmerking genomen moeten worden.

Opmerkingen van Duitsland

| (100) | Duitsland blijft bij zijn standpunt dat een eventueel voordeel dat uit de voor het gebruik van de TAZV-installatie geheven vergoedingen voortvloeit, geen staatssteun vormt omdat het besluit van de Commissie in de zaak N 644e/02 volgens Duitsland ook voor de indirecte gevolgen van de GA-regeling, d.w.z. de vergoedingen, geldt. Duitsland argumenteert verder dat de maatregel die in de zaak N 644e/02 vrij van steun verklaard werd, geen staatssteun op het niveau van de gebruiker kan vormen. Volgens Duitsland heeft de Commissie haar standpunt met betrekking tot de vraag of steun voor een infrastructuurexploitant aan de gebruiker van een infrastructuur doorberekend kan worden, pas na het arrest van het Gerecht in de zaak-Flughafen Leipzig-Halle GmbH (24) gewijzigd. |
| --- | --- |

(100)

Duitsland blijft bij zijn standpunt dat een eventueel voordeel dat uit de voor het gebruik van de TAZV-installatie geheven vergoedingen voortvloeit, geen staatssteun vormt omdat het besluit van de Commissie in de zaak N 644e/02 volgens Duitsland ook voor de indirecte gevolgen van de GA-regeling, d.w.z. de vergoedingen, geldt. Duitsland argumenteert verder dat de maatregel die in de zaak N 644e/02 vrij van steun verklaard werd, geen staatssteun op het niveau van de gebruiker kan vormen. Volgens Duitsland heeft de Commissie haar standpunt met betrekking tot de vraag of steun voor een infrastructuurexploitant aan de gebruiker van een infrastructuur doorberekend kan worden, pas na het arrest van het Gerecht in de zaak-Flughafen Leipzig-Halle GmbH (24) gewijzigd.

| (101) | Duitsland erkent dat het besluit in de zaak N 644e/02 bij de verlening van de investeringssteun voor TAZV verstreken was. De Duitse autoriteiten benadrukken echter dat het betrokken rechtsvoorschrift dat aan het besluit in de zaak N 644e/02 ten grondslag lag, overeenstemt met dit op grond waarvan de maatregel voor TAZV verleend werd. De rechtsgrondslag zou alleen geactualiseerd zijn maar inhoudelijk onveranderd gebleven zijn. Duitsland argumenteert dan ook dat de actualisering van een rechtsgrondslag op zich niet automatisch tot een kwalificering als staatssteun leidt. |
| --- | --- |

(101)

Duitsland erkent dat het besluit in de zaak N 644e/02 bij de verlening van de investeringssteun voor TAZV verstreken was. De Duitse autoriteiten benadrukken echter dat het betrokken rechtsvoorschrift dat aan het besluit in de zaak N 644e/02 ten grondslag lag, overeenstemt met dit op grond waarvan de maatregel voor TAZV verleend werd. De rechtsgrondslag zou alleen geactualiseerd zijn maar inhoudelijk onveranderd gebleven zijn. Duitsland argumenteert dan ook dat de actualisering van een rechtsgrondslag op zich niet automatisch tot een kwalificering als staatssteun leidt.

| (102) | Duitsland beklemtoont dat de kostenberekening transparant en wettelijk vastgesteld is. |
| --- | --- |

(102)

Duitsland beklemtoont dat de kostenberekening transparant en wettelijk vastgesteld is.

Geen economisch voordeel voor Propapier

| (103) | Duitsland maakt opmerkingen over de drie mogelijkheden om de vergoeding voor een onderneming te berekenen die afvalwaterbehandelingsdiensten gebruikt (overweging 68 van het besluit tot inleiding van de procedure): volledigekostenmethode, prijs van een private aanbieder, referentieprijs. |
| --- | --- |

(103)

Duitsland maakt opmerkingen over de drie mogelijkheden om de vergoeding voor een onderneming te berekenen die afvalwaterbehandelingsdiensten gebruikt (overweging 68 van het besluit tot inleiding van de procedure): volledigekostenmethode, prijs van een private aanbieder, referentieprijs.

Bij toepassing van de volledigekostenmethode zou geen voordeel blijken

| (104) | Duitsland spreekt de opvatting tegen dat de door Propapier betaalde vergoeding niet de volledige kosten dekt. De kostenberekening is wettelijk vastgesteld (en moet principieel de kosten dekken, met uitzondering van het feit dat subsidies van derden bij de berekening van de toegerekende rente niet in aanmerking worden genomen (25)). Volgens de wettelijke voorschriften moeten de kosten gedekt, maar mogen deze niet overschreden worden. Alle voor TAZV ontstane kosten zouden gedekt zijn, inclusief de rente over het aandeel van TAZV in het geïnvesteerde vermogen. De berekening van fictieve rente over subsidies van de deelstaat zou niet gerechtvaardigd zijn omdat deze kosten voor TAZV niet ontstaan zouden zijn. |
| --- | --- |

(104)

Duitsland spreekt de opvatting tegen dat de door Propapier betaalde vergoeding niet de volledige kosten dekt. De kostenberekening is wettelijk vastgesteld (en moet principieel de kosten dekken, met uitzondering van het feit dat subsidies van derden bij de berekening van de toegerekende rente niet in aanmerking worden genomen (25)). Volgens de wettelijke voorschriften moeten de kosten gedekt, maar mogen deze niet overschreden worden. Alle voor TAZV ontstane kosten zouden gedekt zijn, inclusief de rente over het aandeel van TAZV in het geïnvesteerde vermogen. De berekening van fictieve rente over subsidies van de deelstaat zou niet gerechtvaardigd zijn omdat deze kosten voor TAZV niet ontstaan zouden zijn.

| (105) | Voor Propapier zou geen selectief voordeel ontstaan omdat de vergoedingen voor alle gebruikers van de pas opgerichte installatie gelijk zouden zijn. |
| --- | --- |

(105)

Voor Propapier zou geen selectief voordeel ontstaan omdat de vergoedingen voor alle gebruikers van de pas opgerichte installatie gelijk zouden zijn.

| (106) | Of de vergoeding zonder de in het kader van de GA-regeling verleende subsidies voor de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie hoger geweest zou zijn, zou van veel factoren afhangen, bv. van de beschikbaarheid van andere financiële middelen. |
| --- | --- |

(106)

Of de vergoeding zonder de in het kader van de GA-regeling verleende subsidies voor de oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie hoger geweest zou zijn, zou van veel factoren afhangen, bv. van de beschikbaarheid van andere financiële middelen.

| (107) | De autoriteiten zouden noch op grond van het beginsel dat de vervuiler betaalt, noch op grond van de EU-waterkaderrichtlijn verplicht zijn in de berekening van de rente voor het aangewende vermogen subsidies te betrekken. De EU-waterkaderrichtlijn zou voorschrijven dat de kosten van de waterdiensten gedekt moeten zijn, maar zou de lidstaten speelruimte laten bij de omzetting. In het voorliggende geval zouden alle kosten van TAZV (van de waterdienst) gedekt zijn. Het beginsel dat de vervuiler betaalt, zou niet absoluut gelden, maar zou „in aanmerking genomen” moeten worden. In het voorliggende geval zou ermee rekening worden gehouden door alle kosten van TAZV in de berekening te betrekken. |
| --- | --- |

(107)

De autoriteiten zouden noch op grond van het beginsel dat de vervuiler betaalt, noch op grond van de EU-waterkaderrichtlijn verplicht zijn in de berekening van de rente voor het aangewende vermogen subsidies te betrekken. De EU-waterkaderrichtlijn zou voorschrijven dat de kosten van de waterdiensten gedekt moeten zijn, maar zou de lidstaten speelruimte laten bij de omzetting. In het voorliggende geval zouden alle kosten van TAZV (van de waterdienst) gedekt zijn. Het beginsel dat de vervuiler betaalt, zou niet absoluut gelden, maar zou „in aanmerking genomen” moeten worden. In het voorliggende geval zou ermee rekening worden gehouden door alle kosten van TAZV in de berekening te betrekken.

| (108) | In de EU-waterkaderrichtlijn is sprake van een „redelijke” bijdrage. Duitsland stelt dat de door Propapier betaalde vergoedingen in vergelijking met andere gebieden in Duitsland of de Europese Unie relatief hoog zijn. De Duitse autoriteiten stellen verder vast dat de lidstaten volgens de EU-waterkaderrichtlijn met de sociale, ecologische en economische gevolgen van de kostendekking alsook de geografische en klimatologische omstandigheden van de betrokken regio’s rekening kunnen houden. |
| --- | --- |

(108)

In de EU-waterkaderrichtlijn is sprake van een „redelijke” bijdrage. Duitsland stelt dat de door Propapier betaalde vergoedingen in vergelijking met andere gebieden in Duitsland of de Europese Unie relatief hoog zijn. De Duitse autoriteiten stellen verder vast dat de lidstaten volgens de EU-waterkaderrichtlijn met de sociale, ecologische en economische gevolgen van de kostendekking alsook de geografische en klimatologische omstandigheden van de betrokken regio’s rekening kunnen houden.

| (109) | Duitsland voert aan dat een vergelijking met de zaken Kimberly-Clark of InfraLeuna (zie ook overweging 70 van het besluit tot inleiding van de procedure) niet steekhoudend is. Voorwerp van de zaak-Kimberly-Clark is een voorkeurstarief voor een onderneming op grond waarvan het vermoeden bestond dat mogelijk niet alle kosten gedekt zijn. In het voorliggende geval zouden alle kosten gedekt zijn en zouden de tariefvoorwaarden voor alle gebruikers gelijk zijn. In de zaak-Kimberly-Clark zou een industriegebied volgens de bijzondere behoeften van één enkele onderneming ontsloten zijn, terwijl het industriegebied in het voorliggende geval voor meerdere vestigingen ontsloten zou zijn. |
| --- | --- |

(109)

Duitsland voert aan dat een vergelijking met de zaken Kimberly-Clark of InfraLeuna (zie ook overweging 70 van het besluit tot inleiding van de procedure) niet steekhoudend is. Voorwerp van de zaak-Kimberly-Clark is een voorkeurstarief voor een onderneming op grond waarvan het vermoeden bestond dat mogelijk niet alle kosten gedekt zijn. In het voorliggende geval zouden alle kosten gedekt zijn en zouden de tariefvoorwaarden voor alle gebruikers gelijk zijn. In de zaak-Kimberly-Clark zou een industriegebied volgens de bijzondere behoeften van één enkele onderneming ontsloten zijn, terwijl het industriegebied in het voorliggende geval voor meerdere vestigingen ontsloten zou zijn.

| (110) | Voorwerp van het besluit in de zaak-InfraLeuna zou de prijsvorming van private ondernemingen voor het gebruik van private infrastructuren zijn, terwijl de voorliggende zaak op het gebruik van gemeentelijke infrastructuur en wettelijk vastgestelde, niet-marktgerelateerde vergoedingen betrekking zou hebben. In het voorliggende geval zouden de gebruikers alle kosten gedragen hebben die een afvalwatermaatschappij normaal te dragen heeft. Op een niet geliberaliseerde afvalwatermarkt zouden de kostenfactoren waarmee rekening moet worden gehouden, wettelijk vastgesteld zijn en voor alle ondernemingen gelijk zijn (KAG Brandenburg). |
| --- | --- |

(110)

Voorwerp van het besluit in de zaak-InfraLeuna zou de prijsvorming van private ondernemingen voor het gebruik van private infrastructuren zijn, terwijl de voorliggende zaak op het gebruik van gemeentelijke infrastructuur en wettelijk vastgestelde, niet-marktgerelateerde vergoedingen betrekking zou hebben. In het voorliggende geval zouden de gebruikers alle kosten gedragen hebben die een afvalwatermaatschappij normaal te dragen heeft. Op een niet geliberaliseerde afvalwatermarkt zouden de kostenfactoren waarmee rekening moet worden gehouden, wettelijk vastgesteld zijn en voor alle ondernemingen gelijk zijn (KAG Brandenburg).

| (111) | De in het besluit tot inleiding van de procedure genoemde besluiten in de zaken Wagner en Weida Leder (overweging 71 en voetnoot 19) zouden subsidies voor de oprichting van private afvalwaterbehandelingsinstallaties betreffen. In het voorliggende geval zou Propapier echter geen subsidies betreffende vrijwillige private investeringen ontvangen, maar zou zij bij wet aan haar opgelegde gebruiksvergoedingen betalen. |
| --- | --- |

(111)

De in het besluit tot inleiding van de procedure genoemde besluiten in de zaken Wagner en Weida Leder (overweging 71 en voetnoot 19) zouden subsidies voor de oprichting van private afvalwaterbehandelingsinstallaties betreffen. In het voorliggende geval zou Propapier echter geen subsidies betreffende vrijwillige private investeringen ontvangen, maar zou zij bij wet aan haar opgelegde gebruiksvergoedingen betalen.

Het criterium van de private investeerder is niet van toepassing

| (112) | Volgens Duitsland is water geen gewone handelswaar. De afvalwaterbehandelingssector in Duitsland zou in regionale monopolies van de publieke gemeentelijke instanties die verantwoordelijk zijn voor afvalwaterverwijdering, zijn opgedeeld. Afvalwaterbehandeling in Duitsland zou dan ook geen economische activiteit, maar een verplichte overheidstaak van de gemeenten zijn. TAZV zou als publieke overheid en niet als onderneming handelen, waarvan de handelwijze volgens het criterium van de marktinvesteerder kan worden onderzocht. In Duitsland zou een aansluit- en gebruiksverplichting bestaan. De gebruikers zouden niet de mogelijk hebben voor een andere dienstenaanbieder dan de gemeente te kiezen. De vergoedingen zouden wettelijk vastgesteld zijn, door de autoriteiten aangenomen worden en zouden de kosten niet mogen overschrijden. |
| --- | --- |

(112)

Volgens Duitsland is water geen gewone handelswaar. De afvalwaterbehandelingssector in Duitsland zou in regionale monopolies van de publieke gemeentelijke instanties die verantwoordelijk zijn voor afvalwaterverwijdering, zijn opgedeeld. Afvalwaterbehandeling in Duitsland zou dan ook geen economische activiteit, maar een verplichte overheidstaak van de gemeenten zijn. TAZV zou als publieke overheid en niet als onderneming handelen, waarvan de handelwijze volgens het criterium van de marktinvesteerder kan worden onderzocht. In Duitsland zou een aansluit- en gebruiksverplichting bestaan. De gebruikers zouden niet de mogelijk hebben voor een andere dienstenaanbieder dan de gemeente te kiezen. De vergoedingen zouden wettelijk vastgesteld zijn, door de autoriteiten aangenomen worden en zouden de kosten niet mogen overschrijden.

| (113) | De afvalwaterbehandelingssector in Duitsland zou slechts in beperkte mate voor private ondernemingen toegankelijk zijn. Zij zouden alleen op basis van bedrijfsvoerings- of exploitatiecontracten bij de technische vervulling van de wettelijke afvalwaterverwijderingsverplichtingen kunnen meewerken. De verantwoordelijkheid voor de opdracht zou echter bij de gemeente blijven die juridisch niet verplicht zou zijn het contract aan te besteden. Verder zouden private ondernemingen technische opdrachten kunnen uitvoeren (of in uitzonderingsgevallen de vergoedingen kunnen heffen), maar ook in dit geval zouden de vergoedingen hun kosten niet mogen overschrijden. TAZV zou geen technische opdrachten aan derden hebben overgedragen. |
| --- | --- |

(113)

De afvalwaterbehandelingssector in Duitsland zou slechts in beperkte mate voor private ondernemingen toegankelijk zijn. Zij zouden alleen op basis van bedrijfsvoerings- of exploitatiecontracten bij de technische vervulling van de wettelijke afvalwaterverwijderingsverplichtingen kunnen meewerken. De verantwoordelijkheid voor de opdracht zou echter bij de gemeente blijven die juridisch niet verplicht zou zijn het contract aan te besteden. Verder zouden private ondernemingen technische opdrachten kunnen uitvoeren (of in uitzonderingsgevallen de vergoedingen kunnen heffen), maar ook in dit geval zouden de vergoedingen hun kosten niet mogen overschrijden. TAZV zou geen technische opdrachten aan derden hebben overgedragen.

| (114) | Omdat de vergoedingen juridisch zouden zijn vastgelegd en de kosten van de infrastructuur niet zouden mogen worden overschreden, zou er geen markt bestaan waarop private ondernemingen met winstoogmerk afvalwatervergoedingen zouden kunnen vaststellen. Er vindt geen concurrentie tussen private ondernemingen of tussen private en publiekrechtelijke ondernemingen om eindverbruikers plaats. |
| --- | --- |

(114)

Omdat de vergoedingen juridisch zouden zijn vastgelegd en de kosten van de infrastructuur niet zouden mogen worden overschreden, zou er geen markt bestaan waarop private ondernemingen met winstoogmerk afvalwatervergoedingen zouden kunnen vaststellen. Er vindt geen concurrentie tussen private ondernemingen of tussen private en publiekrechtelijke ondernemingen om eindverbruikers plaats.

| (115) | Volgens Duitsland is het in dergelijk geval niet mogelijk de handelwijze van de exploitant met de handelwijze van een private investeerder te vergelijken. Het criterium van de private investeerder is dan ook niet van toepassing. |
| --- | --- |

(115)

Volgens Duitsland is het in dergelijk geval niet mogelijk de handelwijze van de exploitant met de handelwijze van een private investeerder te vergelijken. Het criterium van de private investeerder is dan ook niet van toepassing.

Referentieprijzen

| (116) | Gezien de verplichting tot aansluiting bij de afvalwaterbehandelingsinstallatie zou er geen concurrentie en dus ook geen marktprijs zijn die als benchmark voor het staatssteunrechtelijk onderzoek van het voordeel zou kunnen worden gebruikt. |
| --- | --- |

(116)

Gezien de verplichting tot aansluiting bij de afvalwaterbehandelingsinstallatie zou er geen concurrentie en dus ook geen marktprijs zijn die als benchmark voor het staatssteunrechtelijk onderzoek van het voordeel zou kunnen worden gebruikt.

| (117) | Duitsland verwerpt de stelling van de klager dat slechts weinig papierfabrieken gemeentelijke afvalwatersystemen gebruiken en gegevens van deze papierfabrieken dan ook geen representatieve basis van een benchmark voor de sector vormen. |
| --- | --- |

(117)

Duitsland verwerpt de stelling van de klager dat slechts weinig papierfabrieken gemeentelijke afvalwatersystemen gebruiken en gegevens van deze papierfabrieken dan ook geen representatieve basis van een benchmark voor de sector vormen.

| (118) | In zijn opmerkingen heeft Duitsland terecht gesteld dat Propapier geen vergoeding van 0,95 EUR/m3 (zoals de overwegingen 72 en 80 van het besluit tot inleiding van de procedure aangegeven), maar sedert 2010 een vergoeding van 1,18 EUR/m3 betaalt. Deze vergoeding zou in vergelijking met andere vestigingen in de Europese Unie relatief hoog c.q. in ieder geval niet ongewoon zijn. Volgens een rondvraag van het Verband Deutscher Papierfabriken onder 77 ondernemingen van de Duitse papierindustrie, die 68 % van de sector vertegenwoordigen, zouden de vergoedingen in 2007 gemiddeld rond de 1,12 EUR/m3 (bandbreedte van 0,31 EUR/m3 tot 2,20 EUR/m3) gelegen hebben. De door Propapier betaalde vergoeding zou binnen deze bandbreedte en boven het gemiddelde van deze steekproef liggen. |
| --- | --- |

(118)

In zijn opmerkingen heeft Duitsland terecht gesteld dat Propapier geen vergoeding van 0,95 EUR/m3 (zoals de overwegingen 72 en 80 van het besluit tot inleiding van de procedure aangegeven), maar sedert 2010 een vergoeding van 1,18 EUR/m3 betaalt. Deze vergoeding zou in vergelijking met andere vestigingen in de Europese Unie relatief hoog c.q. in ieder geval niet ongewoon zijn. Volgens een rondvraag van het Verband Deutscher Papierfabriken onder 77 ondernemingen van de Duitse papierindustrie, die 68 % van de sector vertegenwoordigen, zouden de vergoedingen in 2007 gemiddeld rond de 1,12 EUR/m3 (bandbreedte van 0,31 EUR/m3 tot 2,20 EUR/m3) gelegen hebben. De door Propapier betaalde vergoeding zou binnen deze bandbreedte en boven het gemiddelde van deze steekproef liggen.

| (119) | In latere opmerkingen zou Duitsland de Commissie ervan in kennis hebben gesteld dat de vergoeding in 2012 tot 1,41 EUR/m3 verhoogd zou zijn om de verliezen in de aanloopfase van de afvalwaterbehandelingsinstallatie te dekken. Om op de energiekosten te bezuinigen zou de vergoeding begin 2013 in overeenstemming met de juridische verplichting dat de vergoedingen de kosten moeten dekken maar deze niet mogen overschrijden, op 1,39 EUR/m3 zijn vastgesteld. Daarenboven zou Propapier het afvalwater moeten voorbehandelen voordat het in de TAZV-installatie geloosd wordt. De kosten voor de voorbehandeling zouden rond de [...] EUR/m3 liggen, wat de totale kosten voor de afvalwaterbehandeling voor Propapier op [...] EUR/m3 zou brengen; in vergelijking daarmee lagen de gemiddelde kosten in de sector (2010) rond de 1,27 EUR/m3. |
| --- | --- |

(119)

In latere opmerkingen zou Duitsland de Commissie ervan in kennis hebben gesteld dat de vergoeding in 2012 tot 1,41 EUR/m3 verhoogd zou zijn om de verliezen in de aanloopfase van de afvalwaterbehandelingsinstallatie te dekken. Om op de energiekosten te bezuinigen zou de vergoeding begin 2013 in overeenstemming met de juridische verplichting dat de vergoedingen de kosten moeten dekken maar deze niet mogen overschrijden, op 1,39 EUR/m3 zijn vastgesteld. Daarenboven zou Propapier het afvalwater moeten voorbehandelen voordat het in de TAZV-installatie geloosd wordt. De kosten voor de voorbehandeling zouden rond de [...] EUR/m3 liggen, wat de totale kosten voor de afvalwaterbehandeling voor Propapier op [...] EUR/m3 zou brengen; in vergelijking daarmee lagen de gemiddelde kosten in de sector (2010) rond de 1,27 EUR/m3.

| (120) | Duitsland voert aan dat de vergelijking met door andere papierfabrikanten in de Europese Unie betaalde vergoedingen de juiste benchmark voor het onderzoek is, dat er geen sprake is van een economisch voordeel, en dat de bezwaren van de Commissie betreffende een dergelijke vergelijking niet steekhoudend zijn. |
| --- | --- |

(120)

Duitsland voert aan dat de vergelijking met door andere papierfabrikanten in de Europese Unie betaalde vergoedingen de juiste benchmark voor het onderzoek is, dat er geen sprake is van een economisch voordeel, en dat de bezwaren van de Commissie betreffende een dergelijke vergelijking niet steekhoudend zijn.

| (121) | Volgens Duitsland gaat het bij de aan de Commissie meegedeelde voorbeelden om gemiddelde prijzen op volledigekostenbasis. Duitsland heeft geen aanknopingspunten dat de vergoedingen staatssteun inhouden. |
| --- | --- |

(121)

Volgens Duitsland gaat het bij de aan de Commissie meegedeelde voorbeelden om gemiddelde prijzen op volledigekostenbasis. Duitsland heeft geen aanknopingspunten dat de vergoedingen staatssteun inhouden.

| (122) | Duitsland voert aan dat het voorbeeld Lenzing Lyocell (26) steekhoudend is, ook al dateren de feiten van tien jaar geleden (Propapier zou meer dan het dubbele van de vergoeding betalen, maar de afvalwatervergoedingen zouden de laatste 10 jaar niet meer dan 100 % gestegen zijn). |
| --- | --- |

(122)

Duitsland voert aan dat het voorbeeld Lenzing Lyocell (26) steekhoudend is, ook al dateren de feiten van tien jaar geleden (Propapier zou meer dan het dubbele van de vergoeding betalen, maar de afvalwatervergoedingen zouden de laatste 10 jaar niet meer dan 100 % gestegen zijn).

Bestaande steun

| (123) | Duitsland voert twee argumenten aan waarom de vergoedingen, voor zover zij steun vormen, als bestaande steun in de zin van artikel 1, onder b), punt v), van Verordening (EG) nr. 659/1999 te beschouwen zijn. |
| --- | --- |

(123)

Duitsland voert twee argumenten aan waarom de vergoedingen, voor zover zij steun vormen, als bestaande steun in de zin van artikel 1, onder b), punt v), van Verordening (EG) nr. 659/1999 te beschouwen zijn.

| (124) | Duitsland verklaart dat de Commissie in 2003 in haar besluit in de zaak N 644e/02 geconcludeerd heeft dat de GA-regeling geen staatssteun voor de exploitanten van afvalwaterbehandelingsinstallaties vormt voor zover het bij de verantwoordelijke instantie – net als bij TAZV – om een doelcorporatie zou gaan. De Commissie heeft deze vaststelling gebaseerd op het feit dat een doelcorporatie onder gemeentelijk toezicht staat en met een dienst van algemeen economische belang belast is. Zoals de Commissie echter zelf in overweging 57 van het besluit tot inleiding van de procedure vastgesteld heeft, zou de regeling, ook al zou ze intussen vanwege de ontwikkeling van de interne markt staatssteun moeten vormen, volgens artikel 1, onder b), punt v), van Verordening (EG) nr. 659/1999 als bestaande steun te kwalificeren zijn. |
| --- | --- |

(124)

Duitsland verklaart dat de Commissie in 2003 in haar besluit in de zaak N 644e/02 geconcludeerd heeft dat de GA-regeling geen staatssteun voor de exploitanten van afvalwaterbehandelingsinstallaties vormt voor zover het bij de verantwoordelijke instantie – net als bij TAZV – om een doelcorporatie zou gaan. De Commissie heeft deze vaststelling gebaseerd op het feit dat een doelcorporatie onder gemeentelijk toezicht staat en met een dienst van algemeen economische belang belast is. Zoals de Commissie echter zelf in overweging 57 van het besluit tot inleiding van de procedure vastgesteld heeft, zou de regeling, ook al zou ze intussen vanwege de ontwikkeling van de interne markt staatssteun moeten vormen, volgens artikel 1, onder b), punt v), van Verordening (EG) nr. 659/1999 als bestaande steun te kwalificeren zijn.

| (125) | Zoals in overweging 100 van dit besluit uiteengezet, omvat het besluit in de zaak N 644e/02 volgens Duitsland ook de rechtstreekse gevolgen van de Gemeinschaftsaufgabe, d.w.z. de vergoedingen. De vergoedingen zouden geen afzonderlijke aanmelding vereisen, omdat de methode voor de berekening van de vergoedingen deel uitmaakt van de uitvoering van de regeling. |
| --- | --- |

(125)

Zoals in overweging 100 van dit besluit uiteengezet, omvat het besluit in de zaak N 644e/02 volgens Duitsland ook de rechtstreekse gevolgen van de Gemeinschaftsaufgabe, d.w.z. de vergoedingen. De vergoedingen zouden geen afzonderlijke aanmelding vereisen, omdat de methode voor de berekening van de vergoedingen deel uitmaakt van de uitvoering van de regeling.

| (126) | Gezien de argumentatie dat het bij de vergoedingen om bestaande steun zou gaan, voert Duitsland aan dat deze in de vergoedingen vervatte steun reeds voor de inwerkingtreding van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap op 1 januari 1958 van kracht was. Vóór de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag bestaande steun zou ook bij latere wijzigingen bestaande steun blijven zolang de „kern” van de oorspronkelijke regeling behouden zou blijven. (27) De precisering van een reeds vóór 1 januari 1958 geldend algemeen voorschrift zou geen aanmeldingsplichtige nieuwe steun vormen. (28) |
| --- | --- |

(126)

Gezien de argumentatie dat het bij de vergoedingen om bestaande steun zou gaan, voert Duitsland aan dat deze in de vergoedingen vervatte steun reeds voor de inwerkingtreding van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap op 1 januari 1958 van kracht was. Vóór de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag bestaande steun zou ook bij latere wijzigingen bestaande steun blijven zolang de „kern” van de oorspronkelijke regeling behouden zou blijven. (27) De precisering van een reeds vóór 1 januari 1958 geldend algemeen voorschrift zou geen aanmeldingsplichtige nieuwe steun vormen. (28)

| (127) | Duitsland verklaart dat de gemeentebelastingwetten reeds voor de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag in 1958 bestonden en ook daarna nog van toepassing waren. § 6, lid 2, van de geldende KAG Brandenburg zou vanwege het feit dat Brandenburg gedeeltelijk op het grondgebied van het voormalige Koninkrijk Pruisen ligt, op de gemeentebelastingwet voor het Koninkrijk Pruisen van 14 juli 1893 (PrKAG) en de gemeentebelastingwet Beieren (BayGAG) teruggaan. Duitsland baseert dit argument op de volgende onderargumenten:






  a) | Deze wetten zijn ook in de periode 1919-1933 en 1933-1945 blijven gelden. |
| --- | --- | --- |

(127)

Duitsland verklaart dat de gemeentebelastingwetten reeds voor de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag in 1958 bestonden en ook daarna nog van toepassing waren. § 6, lid 2, van de geldende KAG Brandenburg zou vanwege het feit dat Brandenburg gedeeltelijk op het grondgebied van het voormalige Koninkrijk Pruisen ligt, op de gemeentebelastingwet voor het Koninkrijk Pruisen van 14 juli 1893 (PrKAG) en de gemeentebelastingwet Beieren (BayGAG) teruggaan. Duitsland baseert dit argument op de volgende onderargumenten:

a)

Deze wetten zijn ook in de periode 1919-1933 en 1933-1945 blijven gelden.

| b) | De huidige gemeentebelastingwetten van de vroegere federale deelstaten zouden op de PrKAG teruggaan. |
| --- | --- |

b)

De huidige gemeentebelastingwetten van de vroegere federale deelstaten zouden op de PrKAG teruggaan.

| c) | De KAG Brandenburg staat – ongeacht de bijzondere positie van de nieuwe federale deelstaten vanwege de deling van Duitsland – in historische continuïteit met de PrKAG. |
| --- | --- |

c)

De KAG Brandenburg staat – ongeacht de bijzondere positie van de nieuwe federale deelstaten vanwege de deling van Duitsland – in historische continuïteit met de PrKAG.

Onderargument a):

| (128) | De PrKAG zou reeds de mogelijkheid van heffing van vergoedingen door de gemeenten voor het gebruik van publieke infrastructuren ingehouden hebben. De vergoedingenbelastingwet, die sinds 1938 in Beieren in werking is (en de basis vormt voor een reeks gelijkaardige wetten in andere Zuid-Duitse federale deelstaten), zou eveneens die mogelijkheid bieden. (29) Volgens de PrKAG zouden de tarieven van de vergoedingen in de regel zo moeten zijn vastgesteld, dat de beheer- en onderhoudskosten van de organisatie, inclusief de uitgaven voor de rente over en de delging van het aangewende vermogen, gedekt worden. Hoewel de vergoedingen volgens de PrKAG alleen de uitgaven voor de rente over het (voor de infrastructuur) aangewende vermogen zouden moeten dekken, impliceren vonnissen uit de naoorlogse periode betreffende de PrKAG dat de PrKAG niet in rente over subsidies van derden voorziet. |
| --- | --- |

(128)

De PrKAG zou reeds de mogelijkheid van heffing van vergoedingen door de gemeenten voor het gebruik van publieke infrastructuren ingehouden hebben. De vergoedingenbelastingwet, die sinds 1938 in Beieren in werking is (en de basis vormt voor een reeks gelijkaardige wetten in andere Zuid-Duitse federale deelstaten), zou eveneens die mogelijkheid bieden. (29) Volgens de PrKAG zouden de tarieven van de vergoedingen in de regel zo moeten zijn vastgesteld, dat de beheer- en onderhoudskosten van de organisatie, inclusief de uitgaven voor de rente over en de delging van het aangewende vermogen, gedekt worden. Hoewel de vergoedingen volgens de PrKAG alleen de uitgaven voor de rente over het (voor de infrastructuur) aangewende vermogen zouden moeten dekken, impliceren vonnissen uit de naoorlogse periode betreffende de PrKAG dat de PrKAG niet in rente over subsidies van derden voorziet.

| (129) | De PrKAG c.q. vergelijkbare bestaande wetten van de deelstaten zouden noch in de Weimarrepubliek noch na de machtsgreep van de nationaalsocialisten buiten werking zijn gesteld. Bijgevolg zouden zij ook na 1918 in werking zijn gebleven. |
| --- | --- |

(129)

De PrKAG c.q. vergelijkbare bestaande wetten van de deelstaten zouden noch in de Weimarrepubliek noch na de machtsgreep van de nationaalsocialisten buiten werking zijn gesteld. Bijgevolg zouden zij ook na 1918 in werking zijn gebleven.

Onderargument b):

| (130) | Na de tweede wereldoorlog zou de PrKAG als deelstaatrecht onder de grondwet van 1949, overeenkomstig de wetten die er niet mee in strijd zijn, zijn blijven gelden (artikel 123 grondwet van 1949) en door bepalingen die de federale deelstaten in de mogelijkheid zouden hebben gesteld op bepaalde gebieden wetten uit te vaardigen, in werking zijn gebleven. Dientengevolge zou duidelijk zijn dat de PrKAG reeds vóór de inwerkingtreding van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap in de Duitse federale deelstaten gegolden zou hebben. |
| --- | --- |

(130)

Na de tweede wereldoorlog zou de PrKAG als deelstaatrecht onder de grondwet van 1949, overeenkomstig de wetten die er niet mee in strijd zijn, zijn blijven gelden (artikel 123 grondwet van 1949) en door bepalingen die de federale deelstaten in de mogelijkheid zouden hebben gesteld op bepaalde gebieden wetten uit te vaardigen, in werking zijn gebleven. Dientengevolge zou duidelijk zijn dat de PrKAG reeds vóór de inwerkingtreding van het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap in de Duitse federale deelstaten gegolden zou hebben.

| (131) | Na de oprichting van de Bondsrepubliek Duitsland in 1949 zou de PrKAG in enkele West-Duitse federale deelstaten geleidelijk aan door de betrokken gemeentebelastingwetten opgevolgd zijn. Met de opvolging van de PrKAG door deze federale wetten in de jaren 1960 en 1970 zou de regeling gepreciseerd en terminologisch aangepast zijn, waarbij de kern van de wet echter behouden zou zijn. Met name zou onveranderd zijn gebleven dat over subsidies van derden geen toegerekende rente wordt vastgesteld. (30) Onder de PrKAG zou alleen voor het vreemd vermogen rente zijn bepaald. Onder de wetten van de deelstaten zou de rente ook voor het eigen vermogen zijn bepaald; noch de PrKAG noch deze deelstaatwetten zouden echter in toegerekende rente over subsidies hebben voorzien. |
| --- | --- |

(131)

Na de oprichting van de Bondsrepubliek Duitsland in 1949 zou de PrKAG in enkele West-Duitse federale deelstaten geleidelijk aan door de betrokken gemeentebelastingwetten opgevolgd zijn. Met de opvolging van de PrKAG door deze federale wetten in de jaren 1960 en 1970 zou de regeling gepreciseerd en terminologisch aangepast zijn, waarbij de kern van de wet echter behouden zou zijn. Met name zou onveranderd zijn gebleven dat over subsidies van derden geen toegerekende rente wordt vastgesteld. (30) Onder de PrKAG zou alleen voor het vreemd vermogen rente zijn bepaald. Onder de wetten van de deelstaten zou de rente ook voor het eigen vermogen zijn bepaald; noch de PrKAG noch deze deelstaatwetten zouden echter in toegerekende rente over subsidies hebben voorzien.

| (132) | Duitsland is dan ook van mening dat de huidige gemeentebelastingwetten van de oude federale deelstaten op de PrKAG teruggaan. Volgens Duitsland zou het in voorliggend geval bijzonder belangrijk zijn de KAG Noordrijn-Westfalen uit 1969 (31) in aanmerking te nemen, die als model voor de KAG Brandenburg gediend zou hebben en de PrKAG uit 1906 zou hebben opgevolgd; ondanks de vereiste begripsmatige aanpassingen zou de KAG Noordrijn-Westfalen inhoudelijk aan de PrKAG beantwoorden (zie overweging 128 van dit besluit). Ook de gemeentebelastingwetten van andere federale deelstaten (bv. Rijnland-Palts, Sleeswijk-Holstein en Hessen zouden de PrKAG als basis gehad hebben en deze hebben opgeheven. |
| --- | --- |

(132)

Duitsland is dan ook van mening dat de huidige gemeentebelastingwetten van de oude federale deelstaten op de PrKAG teruggaan. Volgens Duitsland zou het in voorliggend geval bijzonder belangrijk zijn de KAG Noordrijn-Westfalen uit 1969 (31) in aanmerking te nemen, die als model voor de KAG Brandenburg gediend zou hebben en de PrKAG uit 1906 zou hebben opgevolgd; ondanks de vereiste begripsmatige aanpassingen zou de KAG Noordrijn-Westfalen inhoudelijk aan de PrKAG beantwoorden (zie overweging 128 van dit besluit). Ook de gemeentebelastingwetten van andere federale deelstaten (bv. Rijnland-Palts, Sleeswijk-Holstein en Hessen zouden de PrKAG als basis gehad hebben en deze hebben opgeheven.

Onderargument c):

| (133) | Duitsland voert aan dat de KAG Brandenburg door de deling van Duitsland na de tweede wereldoorlog een bijzondere positie inneemt. In de jaren na de oprichting van de DDR zou het gemeentelijke zelfbestuur met zijn eigen werkingssfeer in Brandenburg en de andere Oost-Duitse federale deelstaten afgeschaft zijn. De regelingen zouden in de zin van het centralistische staatsbestuur getroffen zijn. Met de Kommunalverfassung van 17 mei 1990 (32) (die door de Volkskammer van de DDR vóór de hereniging op 3 oktober 1990 uitgevaardigd werd) zou het gemeentelijk zelfbestuur hersteld zijn en vastgesteld zijn dat de gemeenten hun financieel beheer op eigen verantwoording regelen. Met het oog daarop zijn zij gerechtigd geworden vergoedingen voor gemeentelijke prestaties te heffen. |
| --- | --- |

(133)

Duitsland voert aan dat de KAG Brandenburg door de deling van Duitsland na de tweede wereldoorlog een bijzondere positie inneemt. In de jaren na de oprichting van de DDR zou het gemeentelijke zelfbestuur met zijn eigen werkingssfeer in Brandenburg en de andere Oost-Duitse federale deelstaten afgeschaft zijn. De regelingen zouden in de zin van het centralistische staatsbestuur getroffen zijn. Met de Kommunalverfassung van 17 mei 1990 (32) (die door de Volkskammer van de DDR vóór de hereniging op 3 oktober 1990 uitgevaardigd werd) zou het gemeentelijk zelfbestuur hersteld zijn en vastgesteld zijn dat de gemeenten hun financieel beheer op eigen verantwoording regelen. Met het oog daarop zijn zij gerechtigd geworden vergoedingen voor gemeentelijke prestaties te heffen.

| (134) | De KAG Brandenburg van 27 juni 1991 berust op de KAG Noordrijn-Westfalen en stemt er nagenoeg mee overeen. |
| --- | --- |

(134)

De KAG Brandenburg van 27 juni 1991 berust op de KAG Noordrijn-Westfalen en stemt er nagenoeg mee overeen.

| (135) | Ondanks het feit dat het recht zich in de DDR tijdelijk anders ontwikkelde, zou een verschillende behandeling van de gemeentebelastingwetten van de Oost- en West-Duitse federale deelstaten niet aangewezen zijn. De KAG Brandenburg zou de rechtstraditie van de PrKAG voortzetten en niet in de rechtstraditie van de voormalige DDR staan. Er zou ook geen institutionele continuïteit bestaan tussen het (afval)waterbehandelingssysteem van de DDR en het huidige afvalwaterbehandelingssysteem van de deelstaat Brandenburg. De Kommunalverfassung van 17 mei 1990 zou de grondslag voor de uitvaardiging van de gemeentebelastingwetten in de nieuwe federale deelstaten hebben gelegd. De gemeentebelastingwetten van de nieuwe federale deelstaten zouden inhoudelijk bij de gemeentebelastingwetten van de oude federale deelstaten aanknopen, die zelf op de PrKAG teruggingen. Dit zou een onvermijdelijk gevolg zijn van het feit dat de nieuwe federale deelstaten van de Bondsrepubliek Duitsland overeenkomstig de grondwet toegetreden zijn. (33) Dat zou vooral uit de ontstaansgeschiedenis van de KAG Brandenburg duidelijk worden. De KAG Brandenburg zou in de rechtstraditie van de KAG Noordrijn-Westfalen en de PrKAG staan. De deling van Duitsland en de daardoor onderbroken rechtstraditie in de Oost-Duitse federale deelstaten zou gezien de interpretatie van de KAG Brandenburg niet tot een nadeel mogen leiden. |
| --- | --- |

(135)

Ondanks het feit dat het recht zich in de DDR tijdelijk anders ontwikkelde, zou een verschillende behandeling van de gemeentebelastingwetten van de Oost- en West-Duitse federale deelstaten niet aangewezen zijn. De KAG Brandenburg zou de rechtstraditie van de PrKAG voortzetten en niet in de rechtstraditie van de voormalige DDR staan. Er zou ook geen institutionele continuïteit bestaan tussen het (afval)waterbehandelingssysteem van de DDR en het huidige afvalwaterbehandelingssysteem van de deelstaat Brandenburg. De Kommunalverfassung van 17 mei 1990 zou de grondslag voor de uitvaardiging van de gemeentebelastingwetten in de nieuwe federale deelstaten hebben gelegd. De gemeentebelastingwetten van de nieuwe federale deelstaten zouden inhoudelijk bij de gemeentebelastingwetten van de oude federale deelstaten aanknopen, die zelf op de PrKAG teruggingen. Dit zou een onvermijdelijk gevolg zijn van het feit dat de nieuwe federale deelstaten van de Bondsrepubliek Duitsland overeenkomstig de grondwet toegetreden zijn. (33) Dat zou vooral uit de ontstaansgeschiedenis van de KAG Brandenburg duidelijk worden. De KAG Brandenburg zou in de rechtstraditie van de KAG Noordrijn-Westfalen en de PrKAG staan. De deling van Duitsland en de daardoor onderbroken rechtstraditie in de Oost-Duitse federale deelstaten zou gezien de interpretatie van de KAG Brandenburg niet tot een nadeel mogen leiden.

| (136) | De KAG Brandenburg zou in historische continuïteit met de PrKAG staan. |
| --- | --- |

(136)

De KAG Brandenburg zou in historische continuïteit met de PrKAG staan.

| (137) | Duitsland argumenteert verder dat ook het gelijkwaardigheids- en het kostendekkingsbeginsel reeds vóór de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag in 1958 gegolden zouden hebben. Het gelijkwaardigheidsbeginsel zou vereisen dat een vergoeding niet in hoge mate onevenredig is met de waarde van de daarmee vereffende prestatie van de overheid. Dit maakt deel uit van het in de grondwet verankerde beginsel van de rechtsstaat. Het kostendekkingsbeginsel zou rechtstreeks uit de PrKAG volgen. Ook al zou dit beginsel niet bij alle berekeningen van vergoedingen strikt toegepast worden, toch mogen de inkomsten uit vergoedingen van een gemeente de betrokken uitgaven niet aanzienlijk overschrijden. |
| --- | --- |

(137)

Duitsland argumenteert verder dat ook het gelijkwaardigheids- en het kostendekkingsbeginsel reeds vóór de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag in 1958 gegolden zouden hebben. Het gelijkwaardigheidsbeginsel zou vereisen dat een vergoeding niet in hoge mate onevenredig is met de waarde van de daarmee vereffende prestatie van de overheid. Dit maakt deel uit van het in de grondwet verankerde beginsel van de rechtsstaat. Het kostendekkingsbeginsel zou rechtstreeks uit de PrKAG volgen. Ook al zou dit beginsel niet bij alle berekeningen van vergoedingen strikt toegepast worden, toch mogen de inkomsten uit vergoedingen van een gemeente de betrokken uitgaven niet aanzienlijk overschrijden.

Inachtneming van het beginsel van gewettigd vertrouwen en het algemene beginsel van gelijke behandeling

| (138) | Verder voert Duitsland aan dat een terugvordering van de steunelementen voor het geval dat de Commissie de aan Propapier aangerekende vergoedingen als bedrijfssteun zou beschouwen, indruist tegen het beginsel van gewettigd vertrouwen en het algemene beginsel van gelijke behandeling. |
| --- | --- |

(138)

Verder voert Duitsland aan dat een terugvordering van de steunelementen voor het geval dat de Commissie de aan Propapier aangerekende vergoedingen als bedrijfssteun zou beschouwen, indruist tegen het beginsel van gewettigd vertrouwen en het algemene beginsel van gelijke behandeling.

| (139) | Het beginsel van gewettigd vertrouwen houdt in dat 1) een orgaan van de Unie gegronde verwachtingen bij de betrokkene moet hebben gewekt en 2) een voorzichtige en bezonnen marktdeelnemer de vaststelling van een voor zijn belangen nadelige maatregel niet heeft kunnen voorzien. |
| --- | --- |

(139)

Het beginsel van gewettigd vertrouwen houdt in dat 1) een orgaan van de Unie gegronde verwachtingen bij de betrokkene moet hebben gewekt en 2) een voorzichtige en bezonnen marktdeelnemer de vaststelling van een voor zijn belangen nadelige maatregel niet heeft kunnen voorzien.

| (140) | Omdat de GA-regeling (goedgekeurd bij het besluit in de zaak N 644e/02) niet als staatssteun werd gezien, zou bij Propapier de gegronde verwachting kunnen hebben bestaan dat er geen steun ten gunste van haar aanwezig was. Aan de verenigbaarheid van deze regeling met het Unierecht zou voordien geen twijfel hebben bestaan, omdat dergelijke regelingen tot nu toe nog niet door de Europese Commissie onderzocht zouden zijn. |
| --- | --- |

(140)

Omdat de GA-regeling (goedgekeurd bij het besluit in de zaak N 644e/02) niet als staatssteun werd gezien, zou bij Propapier de gegronde verwachting kunnen hebben bestaan dat er geen steun ten gunste van haar aanwezig was. Aan de verenigbaarheid van deze regeling met het Unierecht zou voordien geen twijfel hebben bestaan, omdat dergelijke regelingen tot nu toe nog niet door de Europese Commissie onderzocht zouden zijn.

| (141) | Een terugvordering van het niet in de vergoedingen vervatte steunelement in geval van een kwalificatie als bedrijfssteun door de Commissie zou ook indruisen tegen het beginsel van gelijke behandeling, volgens hetwelk gelijke feiten gelijk behandeld moeten worden. Een terugvordering zou de concurrenten van Propapier een voordeel verschaffen. |
| --- | --- |

(141)

Een terugvordering van het niet in de vergoedingen vervatte steunelement in geval van een kwalificatie als bedrijfssteun door de Commissie zou ook indruisen tegen het beginsel van gelijke behandeling, volgens hetwelk gelijke feiten gelijk behandeld moeten worden. Een terugvordering zou de concurrenten van Propapier een voordeel verschaffen.

4.3.   OPMERKINGEN VAN DE DEUTSCHE GEMEINDEVERBÄNDE EN VKU

| (142) | De deutsche Gemeindeverbände en VKU begroeten de opmerkingen van Duitsland van 28 januari 2011, waaraan zij meegewerkt hebben. Zij refereren met name aan het argument dat afvalwaterbehandeling in Duitsland een niet-economische overheidstaak van de gemeenten is. De gemeenten belasten zich met de organisatie en financiering van deze activiteit in het kader van hun gemeentelijke verplichte opdracht tot zelfbestuur in het belang van de burger. |
| --- | --- |

(142)

De deutsche Gemeindeverbände en VKU begroeten de opmerkingen van Duitsland van 28 januari 2011, waaraan zij meegewerkt hebben. Zij refereren met name aan het argument dat afvalwaterbehandeling in Duitsland een niet-economische overheidstaak van de gemeenten is. De gemeenten belasten zich met de organisatie en financiering van deze activiteit in het kader van hun gemeentelijke verplichte opdracht tot zelfbestuur in het belang van de burger.

| (143) | De deutsche Gemeindeverbände en VKU verklaren dat § 6, lid 2, zin 5, van de KAG Brandenburg, volgens hetwelk de vergoedingen voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie de kosten, de toegerekende rente en de toegerekende afschrijvingen moeten dekken, terwijl subsidies bij de vaststelling van de toegerekende rente voor het aangewende eigen vermogen niet in aanmerking moeten worden genomen, in het belang van de verbruiker is. Omdat subsidies van derden geen door de gemeenten geïnvesteerd eigen vermogen zouden vormen, zouden de verbruikers ook geen rente over deze subsidies aan de gemeenten moeten betalen. |
| --- | --- |

(143)

De deutsche Gemeindeverbände en VKU verklaren dat § 6, lid 2, zin 5, van de KAG Brandenburg, volgens hetwelk de vergoedingen voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie de kosten, de toegerekende rente en de toegerekende afschrijvingen moeten dekken, terwijl subsidies bij de vaststelling van de toegerekende rente voor het aangewende eigen vermogen niet in aanmerking moeten worden genomen, in het belang van de verbruiker is. Omdat subsidies van derden geen door de gemeenten geïnvesteerd eigen vermogen zouden vormen, zouden de verbruikers ook geen rente over deze subsidies aan de gemeenten moeten betalen.

5.   STAATSSTEUNRECHTELIJKE BEOORDELING VAN DE MAATREGEL

| (144) | De onderhavige maatregelen zijn als staatssteun te kwalificeren als de volgende voorwaarden vervuld zijn: i) het moet om steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, gaan, ii) voor de onderneming moet daaruit een economisch voordeel ontstaan, iii) het voordeel moet selectief zijn, en iv) de maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. Staatssteun is aanwezig wanneer de voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU cumulatief vervuld zijn. |
| --- | --- |

(144)

De onderhavige maatregelen zijn als staatssteun te kwalificeren als de volgende voorwaarden vervuld zijn: i) het moet om steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, gaan, ii) voor de onderneming moet daaruit een economisch voordeel ontstaan, iii) het voordeel moet selectief zijn, en iv) de maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden. Staatssteun is aanwezig wanneer de voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU cumulatief vervuld zijn.

| (145) | Reeds in het besluit tot inleiding van de procedure is niet betwist dat alle onderhavige maatregelen de inzet van staatsmiddelen omvatten en dat zij de concurrentie en de handel op de interne markt zouden kunnen vervalsen. |
| --- | --- |

(145)

Reeds in het besluit tot inleiding van de procedure is niet betwist dat alle onderhavige maatregelen de inzet van staatsmiddelen omvatten en dat zij de concurrentie en de handel op de interne markt zouden kunnen vervalsen.

| (146) | De Commissie stelt met betrekking tot de punten van bezwaar vast dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen 1) vermoedelijke staatssteun ten gunste van Propapier door bestemmingsinfrastructuurmaatregelen (oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie en bepaalde andere infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied waar zich de nieuwe fabriek van Propapier bevindt), alsook 2) vermoedelijke steun voor Propapier in de vorm van verlaagde afvalwaterbehandelingsvergoedingen. |
| --- | --- |

(146)

De Commissie stelt met betrekking tot de punten van bezwaar vast dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen 1) vermoedelijke staatssteun ten gunste van Propapier door bestemmingsinfrastructuurmaatregelen (oprichting van de afvalwaterbehandelingsinstallatie en bepaalde andere infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied waar zich de nieuwe fabriek van Propapier bevindt), alsook 2) vermoedelijke steun voor Propapier in de vorm van verlaagde afvalwaterbehandelingsvergoedingen.

5.1.   GAAT HET BIJ DE UIT PUBLIEKE MIDDELEN GEFINANCIERDE INFRASTRUCTUURPROJECTEN OM GEMEENSCHAPPELIJKE OF OM UITSLUITEND VOOR PROPAPIER BESTEMDE INFRASTRUCTUUR?

| (147) | In het verleden heeft de Commissie de opvatting verdedigd dat het publiek bestuur op zijn gebied ruimtelijkeordeningswerkzaamheden mag uitvoeren. In die zin mag het infrastructuren financieren die de totale bevolking ten goede komen. Bovendien verdedigt de Commissie de mening dat het geen rol speelt om welke reden deze infrastructuren tot stand gebracht zijn zolang dit ten voordele van de gemeenschap gebeurt. Wanneer daarentegen dergelijke infrastructuren alleen voor een private onderneming nuttig zijn, moet deze zich met de financiering belasten. Dit volgt uit het feit dat de Commissie bij staatssteun de concrete gevolgen van de maatregel en niet de nagestreefde doelstellingen moet onderzoeken. Daarom is de Commissie in het voorliggende geval van mening dat onderzocht moet worden welke infrastructuren de gemeenschap (Propapier inbegrepen) dienen en welke alleen voor Propapier nuttig zijn. Alleen de laatste zouden immers door Propapier gefinancierd moeten worden. (34) |
| --- | --- |

(147)

In het verleden heeft de Commissie de opvatting verdedigd dat het publiek bestuur op zijn gebied ruimtelijkeordeningswerkzaamheden mag uitvoeren. In die zin mag het infrastructuren financieren die de totale bevolking ten goede komen. Bovendien verdedigt de Commissie de mening dat het geen rol speelt om welke reden deze infrastructuren tot stand gebracht zijn zolang dit ten voordele van de gemeenschap gebeurt. Wanneer daarentegen dergelijke infrastructuren alleen voor een private onderneming nuttig zijn, moet deze zich met de financiering belasten. Dit volgt uit het feit dat de Commissie bij staatssteun de concrete gevolgen van de maatregel en niet de nagestreefde doelstellingen moet onderzoeken. Daarom is de Commissie in het voorliggende geval van mening dat onderzocht moet worden welke infrastructuren de gemeenschap (Propapier inbegrepen) dienen en welke alleen voor Propapier nuttig zijn. Alleen de laatste zouden immers door Propapier gefinancierd moeten worden. (34)

| (148) | De Commissie stelt vast dat de parking, de weg en het Oder-Spree-kanaal niet door ondernemingen in de zin van het concurrentierecht van de Europese Unie geëxploiteerd worden, omdat gebruik ervan kosteloos is. Daarom is in het voorliggende geval niet de vraag aan de orde van staatssteun ten gunste van de eigenaren en exploitanten van deze infrastructuren. |
| --- | --- |

(148)

De Commissie stelt vast dat de parking, de weg en het Oder-Spree-kanaal niet door ondernemingen in de zin van het concurrentierecht van de Europese Unie geëxploiteerd worden, omdat gebruik ervan kosteloos is. Daarom is in het voorliggende geval niet de vraag aan de orde van staatssteun ten gunste van de eigenaren en exploitanten van deze infrastructuren.

5.1.1.   Parking

| (149) | De klager stelt dat de locatie van de parking ongunstig en te afgelegen is om door andere bedrijven in de binnenstad te kunnen worden gebruikt, en ertoe te leiden dat de stad parkeerplaatsen voor vrachtwagens in de binnenstad kan sluiten. Duitsland heeft inderdaad niet het tegendeel bewezen; toch betekent het feit alleen dat zich in de onmiddellijke omgeving van een onderneming een parking bevindt niet automatisch dat de parking voor deze onderneming bestemd is of daaraan prioritair ten goede komt. Het door de klager aangevoerde feit dat een verkeersbord parkeerplaatsen voor vrachtwagens voor de elektriciteitscentrale aanwees (zie overweging 46), was slechts van voorbijgaande aard en op bouwwerkzaamheden in de elektriciteitscentrale terug te voeren, die eind maart 2011 werden voltooid; de Commissie stelt vast dat de parking vrij toegankelijk is en vanop de openbare weg bewegwijzerd is, zonder een bepaalde onderneming te vermelden. Of de parking rustvoorzieningen biedt, is voor de kwalificatie ervan als gemeenschappelijke infrastructuur niet relevant. |
| --- | --- |

(149)

De klager stelt dat de locatie van de parking ongunstig en te afgelegen is om door andere bedrijven in de binnenstad te kunnen worden gebruikt, en ertoe te leiden dat de stad parkeerplaatsen voor vrachtwagens in de binnenstad kan sluiten. Duitsland heeft inderdaad niet het tegendeel bewezen; toch betekent het feit alleen dat zich in de onmiddellijke omgeving van een onderneming een parking bevindt niet automatisch dat de parking voor deze onderneming bestemd is of daaraan prioritair ten goede komt. Het door de klager aangevoerde feit dat een verkeersbord parkeerplaatsen voor vrachtwagens voor de elektriciteitscentrale aanwees (zie overweging 46), was slechts van voorbijgaande aard en op bouwwerkzaamheden in de elektriciteitscentrale terug te voeren, die eind maart 2011 werden voltooid; de Commissie stelt vast dat de parking vrij toegankelijk is en vanop de openbare weg bewegwijzerd is, zonder een bepaalde onderneming te vermelden. Of de parking rustvoorzieningen biedt, is voor de kwalificatie ervan als gemeenschappelijke infrastructuur niet relevant.

| (150) | Duitsland heeft voldoende bewijzen ingediend dat de parking niet speciaal voor Propapier gebouwd werd, maar deel uitmaakte van een economisch gepland totaalconcept voor het industriegebied. Bovendien beschikt Propapier over eigen parkeerplaatsen voor 27 vrachtwagens en 213 personenwagens. Er zijn extra parkeerplaatsen voor 120 personenwagens gepland (de bouwvergunning is reeds afgegeven). Duitsland heeft reeds bij de uitvaardiging van het besluit tot inleiding van de procedure bevestigd dat de eigen parkeerplaatsen van Propapier voor het parkeren van de auto’s van de medewerkers, toeleveranciers en bezoekers ervan volstonden. |
| --- | --- |

(150)

Duitsland heeft voldoende bewijzen ingediend dat de parking niet speciaal voor Propapier gebouwd werd, maar deel uitmaakte van een economisch gepland totaalconcept voor het industriegebied. Bovendien beschikt Propapier over eigen parkeerplaatsen voor 27 vrachtwagens en 213 personenwagens. Er zijn extra parkeerplaatsen voor 120 personenwagens gepland (de bouwvergunning is reeds afgegeven). Duitsland heeft reeds bij de uitvaardiging van het besluit tot inleiding van de procedure bevestigd dat de eigen parkeerplaatsen van Propapier voor het parkeren van de auto’s van de medewerkers, toeleveranciers en bezoekers ervan volstonden.

| (151) | Op grond van de vorenstaande overwegingen bevestigt de Commissie haar voorlopige opvatting uit het besluit tot inleiding van de procedure dat de parking niet uitsluitend voor Propapier bestemd is en geen staatssteun inhoudt. |
| --- | --- |

(151)

Op grond van de vorenstaande overwegingen bevestigt de Commissie haar voorlopige opvatting uit het besluit tot inleiding van de procedure dat de parking niet uitsluitend voor Propapier bestemd is en geen staatssteun inhoudt.

5.1.2.   Weg

| (152) | Bij de weg gaat het om een openbare weg. Hij maakt deel uit van het totale ontsluitingsplan voor het bedrijfsgebied, dat reeds in 1993 opgesteld werd, ruim voordat Propapier besloot zich daar te vestigen. Anders dan de klager stelt, eindigt de weg niet op enkele meters achter de papierfabriek van Propapier, maar verbindt hij het huidige industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal en de noordelijke uitbreidingsgebieden ervan met Bundesstraße B 112. Het laatste stuk weg is in 2013 voltooid. De nieuwe weg kan ook andere ondernemingen ten goede komen omdat hij voor het ArcelorMittal-industriegebied en andere industriegebieden verdere ontwikkelingsmogelijkheden biedt. De weg kan de rijtijd voor het industrieel en commercieel verkeer naar Frankfurt (Oder) verkorten en biedt ondernemingen in Frankfurt een betere toegang tot de binnenhaven van Eisenhüttenstadt. |
| --- | --- |

(152)

Bij de weg gaat het om een openbare weg. Hij maakt deel uit van het totale ontsluitingsplan voor het bedrijfsgebied, dat reeds in 1993 opgesteld werd, ruim voordat Propapier besloot zich daar te vestigen. Anders dan de klager stelt, eindigt de weg niet op enkele meters achter de papierfabriek van Propapier, maar verbindt hij het huidige industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal en de noordelijke uitbreidingsgebieden ervan met Bundesstraße B 112. Het laatste stuk weg is in 2013 voltooid. De nieuwe weg kan ook andere ondernemingen ten goede komen omdat hij voor het ArcelorMittal-industriegebied en andere industriegebieden verdere ontwikkelingsmogelijkheden biedt. De weg kan de rijtijd voor het industrieel en commercieel verkeer naar Frankfurt (Oder) verkorten en biedt ondernemingen in Frankfurt een betere toegang tot de binnenhaven van Eisenhüttenstadt.

| (153) | De Commissie bevestigt bijgevolg haar voorlopige opvatting uit het besluit tot inleiding van de procedure dat de weg niet uitsluitend voor Propapier bestemd is en geen staatssteun inhoudt. |
| --- | --- |

(153)

De Commissie bevestigt bijgevolg haar voorlopige opvatting uit het besluit tot inleiding van de procedure dat de weg niet uitsluitend voor Propapier bestemd is en geen staatssteun inhoudt.

5.1.3.   Verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal

| (154) | De klager voerde in zijn klacht aan dat de infrastructuurmaatregelen in het kader van de verbreding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal uitsluitend voor Propapier bestemd waren en staatssteun ten gunste van Propapier inhielden. In 2008 heeft Eisenhüttenstadt het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal uitgebreid om ondernemingen aan te trekken. Sedert 2003 worden over de hele lengte van het kanaal (dat deel uitmaakt van de trans-Europese netwerken (TEN)) sluizen gebouwd. Niets wijst echter op een causaal verband tussen deze infrastructuurmaatregelen en de vestiging van Propapier of op de verlening van een selectief voordeel ten gunste van Propapier in het kader van deze maatregelen; verder is de Commissie het met Duitsland eens dat de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal deel uitmaakt van het vereiste regelmatige onderhoud van het kanaal. |
| --- | --- |

(154)

De klager voerde in zijn klacht aan dat de infrastructuurmaatregelen in het kader van de verbreding en uitdieping van het Oder-Spree-kanaal uitsluitend voor Propapier bestemd waren en staatssteun ten gunste van Propapier inhielden. In 2008 heeft Eisenhüttenstadt het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal uitgebreid om ondernemingen aan te trekken. Sedert 2003 worden over de hele lengte van het kanaal (dat deel uitmaakt van de trans-Europese netwerken (TEN)) sluizen gebouwd. Niets wijst echter op een causaal verband tussen deze infrastructuurmaatregelen en de vestiging van Propapier of op de verlening van een selectief voordeel ten gunste van Propapier in het kader van deze maatregelen; verder is de Commissie het met Duitsland eens dat de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal deel uitmaakt van het vereiste regelmatige onderhoud van het kanaal.

| (155) | De Commissie bevestigt bijgevolg haar voorlopige opvatting uit het besluit tot inleiding van de procedure dat de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal geen selectief voordeel ten gunste van Propapier vormt en geen staatssteun inhoudt. |
| --- | --- |

(155)

De Commissie bevestigt bijgevolg haar voorlopige opvatting uit het besluit tot inleiding van de procedure dat de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal geen selectief voordeel ten gunste van Propapier vormt en geen staatssteun inhoudt.

5.1.4.   Afvalwaterbehandelingsinstallatie

| (156) | De Commissie stelt vast dat de capaciteit van de bestaande afvalwaterbehandelingsinfrastructuur buiten het uitgebreide industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal slechts beperkt is. De restcapaciteit van de bestaande afvalwaterbehandelingsinstallatie in Eisenhüttenstadt zou enkel nog de behoefte van een kleine extra investeerder hebben kunnen dekken, maar zou in het geval van de vestiging van een grotere of meerdere kleine investeerders in het nieuwe industriegebied echter niet meer voldoende geweest zijn. |
| --- | --- |

(156)

De Commissie stelt vast dat de capaciteit van de bestaande afvalwaterbehandelingsinfrastructuur buiten het uitgebreide industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal slechts beperkt is. De restcapaciteit van de bestaande afvalwaterbehandelingsinstallatie in Eisenhüttenstadt zou enkel nog de behoefte van een kleine extra investeerder hebben kunnen dekken, maar zou in het geval van de vestiging van een grotere of meerdere kleine investeerders in het nieuwe industriegebied echter niet meer voldoende geweest zijn.

| (157) | De Commissie stelt verder vast dat de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie niet speciaal voor Propapier opgericht is. De bouw was reeds in het kader van andere potentiële investeringen in de jaren 2004-2006, lang voor de vestiging van Propapier, gepland. Duitsland heeft bewijzen ingediend dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie reeds in het kader van de economische ontsluiting van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal gepland was. Duitsland heeft verder bewijzen voor meerdere promotiecampagnes ingediend om investeerders voor de uitbreidingszone van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal te winnen, die tot nu toe echter geen succes hadden omdat de regionale autoriteiten er tot nu toe niet in geslaagd zijn extra investeerders (naast Propapier, EnBW en 5N PV) aan te trekken. |
| --- | --- |

(157)

De Commissie stelt verder vast dat de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie niet speciaal voor Propapier opgericht is. De bouw was reeds in het kader van andere potentiële investeringen in de jaren 2004-2006, lang voor de vestiging van Propapier, gepland. Duitsland heeft bewijzen ingediend dat de afvalwaterbehandelingsinstallatie reeds in het kader van de economische ontsluiting van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal gepland was. Duitsland heeft verder bewijzen voor meerdere promotiecampagnes ingediend om investeerders voor de uitbreidingszone van het industriegebied aan het Oder-Spree-kanaal te winnen, die tot nu toe echter geen succes hadden omdat de regionale autoriteiten er tot nu toe niet in geslaagd zijn extra investeerders (naast Propapier, EnBW en 5N PV) aan te trekken.

| (158) | Hoewel de afvalwaterbehandelingsinstallatie technisch – door de anaerobe eerste zuivering – zo is ingericht dat zij sterk verontreinigd industrieel afvalwater zoals dat van fabrikanten van gegolfde verpakkingsproducten uit oud papier kan behandelen, zou een anaerobe eerste zuivering ook voor andere gebruikers interessant zijn, die met organische ingrediënten sterk verontreinigd industrieel afvalwater produceren, zoals ondernemingen uit de dranken- en levensmiddelenindustrie. Daarenboven bieden waterbehandelingsinstallaties met een anaerobe eerste zuivering voor industrieel afvalwater dat sterk met organische ingrediënten verontreinigd is, talrijke economische en ecologische voordelen. |
| --- | --- |

(158)

Hoewel de afvalwaterbehandelingsinstallatie technisch – door de anaerobe eerste zuivering – zo is ingericht dat zij sterk verontreinigd industrieel afvalwater zoals dat van fabrikanten van gegolfde verpakkingsproducten uit oud papier kan behandelen, zou een anaerobe eerste zuivering ook voor andere gebruikers interessant zijn, die met organische ingrediënten sterk verontreinigd industrieel afvalwater produceren, zoals ondernemingen uit de dranken- en levensmiddelenindustrie. Daarenboven bieden waterbehandelingsinstallaties met een anaerobe eerste zuivering voor industrieel afvalwater dat sterk met organische ingrediënten verontreinigd is, talrijke economische en ecologische voordelen.

| (159) | Ook al dekt de TAZV-installatie in haar huidige grootte hoofdzakelijk de behoefte van Propapier, toch wordt zij ook – onder dezelfde voorwaarden – door de beide andere in het gebied gevestigde ondernemingen gebruikt. Door haar modulaire bouwwijze kan de installatie voor de behandeling van het afvalwater van andere gebruikers worden uitgebreid. Ook zonder modulaire uitbreiding bestaan momenteel capaciteitsreserves van ongeveer [20-40] % die voor afvalwater van andere ondernemingen kunnen worden gebruikt, waarbij de huidige totale capaciteit tot het dubbele zou kunnen worden verhoogd (zie overwegingen 80 tot 84). De waterbehandelingsinstallatie staat niet-discriminerend voor alle gebruikers open (voor nieuwe investeerders die zich in het industriegebied vestigen bestaat een aansluitings- en gebruiksverplichting), en de installatie kan ook afvalwater van niet in de papierindustrie werkzame ondernemingen behandelen. |
| --- | --- |

(159)

Ook al dekt de TAZV-installatie in haar huidige grootte hoofdzakelijk de behoefte van Propapier, toch wordt zij ook – onder dezelfde voorwaarden – door de beide andere in het gebied gevestigde ondernemingen gebruikt. Door haar modulaire bouwwijze kan de installatie voor de behandeling van het afvalwater van andere gebruikers worden uitgebreid. Ook zonder modulaire uitbreiding bestaan momenteel capaciteitsreserves van ongeveer [20-40] % die voor afvalwater van andere ondernemingen kunnen worden gebruikt, waarbij de huidige totale capaciteit tot het dubbele zou kunnen worden verhoogd (zie overwegingen 80 tot 84). De waterbehandelingsinstallatie staat niet-discriminerend voor alle gebruikers open (voor nieuwe investeerders die zich in het industriegebied vestigen bestaat een aansluitings- en gebruiksverplichting), en de installatie kan ook afvalwater van niet in de papierindustrie werkzame ondernemingen behandelen.

| (160) | Volgens de Commissie betekent het feit dat de TAZV-installatie momenteel overwegend (gemiddeld voor [< 70] % en ten hoogste voor [< 70] %) door Propapier gebruikt wordt, niet noodzakelijk dat het bij de installatie om bestemmingsinfrastructuur gaat, omdat haar modulaire bouwwijze uit economisch oogpunt in tijden van beperkte publieke begrotingsmiddelen zinvol is. In tegenstelling tot de stelling van de klager blijkt uit de voor de verdubbeling van de capaciteit van de TAZV-installatie nodige kosten, die door Duitsland op minder dan 50 % van de eerste investeringskosten geschat worden, dat door de modulaire bouwwijze van de installatie schaalvoordelen mogelijk zijn. |
| --- | --- |

(160)

Volgens de Commissie betekent het feit dat de TAZV-installatie momenteel overwegend (gemiddeld voor [< 70] % en ten hoogste voor [< 70] %) door Propapier gebruikt wordt, niet noodzakelijk dat het bij de installatie om bestemmingsinfrastructuur gaat, omdat haar modulaire bouwwijze uit economisch oogpunt in tijden van beperkte publieke begrotingsmiddelen zinvol is. In tegenstelling tot de stelling van de klager blijkt uit de voor de verdubbeling van de capaciteit van de TAZV-installatie nodige kosten, die door Duitsland op minder dan 50 % van de eerste investeringskosten geschat worden, dat door de modulaire bouwwijze van de installatie schaalvoordelen mogelijk zijn.

| (161) | Het feit dat de regionale steun voor de oprichting van de installatie verleend is onder de voorwaarde dat een hoofdinvesteerder (in dit geval Propapier) zich in de uitbreidingszone van het industriegebied vestigt, wordt door de Commissie als goed publiek beheer van krappe hulpbronnen gezien, omdat het niet zinvol is met de oprichting van een grote publieke infrastructuur te beginnen alvorens het gebruik ervan gewaarborgd is of om deze te overdimensioneren. |
| --- | --- |

(161)

Het feit dat de regionale steun voor de oprichting van de installatie verleend is onder de voorwaarde dat een hoofdinvesteerder (in dit geval Propapier) zich in de uitbreidingszone van het industriegebied vestigt, wordt door de Commissie als goed publiek beheer van krappe hulpbronnen gezien, omdat het niet zinvol is met de oprichting van een grote publieke infrastructuur te beginnen alvorens het gebruik ervan gewaarborgd is of om deze te overdimensioneren.

| (162) | Het argument dat papierfabrieken in de regel over eigen afvalwaterbehandelingsinstallaties beschikken, kan door de door Duitsland ingediende cijfers afgewezen worden. Ook wanneer enkele ondernemingen van de papierindustrie, zoals ook in andere industrietakken, over eigen afvalwater(voor)behandelingsinstallaties beschikken, wijst deze omstandigheid alleen er nog niet op dat in gevallen waarin industriële gebruikers de publieke afvalwaterbehandelingsinstallatie gebruiken, de staat de gebruikers een voordeel verleent, want de gebruikers dekken de kosten in de loop der tijd door de door hen betaalde vergoedingen. |
| --- | --- |

(162)

Het argument dat papierfabrieken in de regel over eigen afvalwaterbehandelingsinstallaties beschikken, kan door de door Duitsland ingediende cijfers afgewezen worden. Ook wanneer enkele ondernemingen van de papierindustrie, zoals ook in andere industrietakken, over eigen afvalwater(voor)behandelingsinstallaties beschikken, wijst deze omstandigheid alleen er nog niet op dat in gevallen waarin industriële gebruikers de publieke afvalwaterbehandelingsinstallatie gebruiken, de staat de gebruikers een voordeel verleent, want de gebruikers dekken de kosten in de loop der tijd door de door hen betaalde vergoedingen.

| (163) | De Commissie komt dan ook tot de slotsom dat het bij de afvalwaterbehandelingsinstallatie om gemeenschappelijke infrastructuur gaat en de subsidie voor de TAZV-installatie dus geen investeringssteun voor Propapier vormt. Anders dan de parking, de weg en het Oder-Spree-kanaal vormt de exploitatie van de afvalwaterbehandelingsinstallatie een economische activiteit, omdat de exploitanten ervan een dienst (afvalwaterbehandeling) tegen een vergoeding op de markt aanbieden. De Commissie heeft echter vastgesteld dat eventuele aan TAZV verleende steun in ieder geval bestaande steun zou vormen (overwegingen 51 tot 57 van het besluit tot inleiding van de procedure). Daarom hoeft eventuele steun ten gunste van TAZV in het voorliggende besluit niet verder onderzocht worden. |
| --- | --- |

(163)

De Commissie komt dan ook tot de slotsom dat het bij de afvalwaterbehandelingsinstallatie om gemeenschappelijke infrastructuur gaat en de subsidie voor de TAZV-installatie dus geen investeringssteun voor Propapier vormt. Anders dan de parking, de weg en het Oder-Spree-kanaal vormt de exploitatie van de afvalwaterbehandelingsinstallatie een economische activiteit, omdat de exploitanten ervan een dienst (afvalwaterbehandeling) tegen een vergoeding op de markt aanbieden. De Commissie heeft echter vastgesteld dat eventuele aan TAZV verleende steun in ieder geval bestaande steun zou vormen (overwegingen 51 tot 57 van het besluit tot inleiding van de procedure). Daarom hoeft eventuele steun ten gunste van TAZV in het voorliggende besluit niet verder onderzocht worden.

| (164) | Samenvattend komt de Commissie tot de slotsom dat de uit staatsmiddelen gefinancierde infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied waarin de fabriek van Propapier ligt, niet uitsluitend voor de papierfabriek bestemd waren en dan ook niet als bestemmingsinfrastructuur en niet als staatssteun ten gunste van Propapier te kwalificeren zijn. Dat betekent dat deze ondersteunde investeringen niet één investeringsproject, in de zin van punt 60 van de richtsnoeren regionale steun met de regionale investeringssteun voor de papierfabriek van Propapier, vormen die in het eindbesluit in de zaak SA.23827 (2013/C) (zie voetnoot 4) is goedgekeurd. Dientengevolge wordt de beoordeling van de investeringssteun voor Propapier, die het voorwerp van het genoemde besluit was, door het voorliggende besluit niet aangetast. |
| --- | --- |

(164)

Samenvattend komt de Commissie tot de slotsom dat de uit staatsmiddelen gefinancierde infrastructuurprojecten in de uitbreidingszone van het industriegebied waarin de fabriek van Propapier ligt, niet uitsluitend voor de papierfabriek bestemd waren en dan ook niet als bestemmingsinfrastructuur en niet als staatssteun ten gunste van Propapier te kwalificeren zijn. Dat betekent dat deze ondersteunde investeringen niet één investeringsproject, in de zin van punt 60 van de richtsnoeren regionale steun met de regionale investeringssteun voor de papierfabriek van Propapier, vormen die in het eindbesluit in de zaak SA.23827 (2013/C) (zie voetnoot 4) is goedgekeurd. Dientengevolge wordt de beoordeling van de investeringssteun voor Propapier, die het voorwerp van het genoemde besluit was, door het voorliggende besluit niet aangetast.

5.2.   ZIJN DE VERLAAGDE VERGOEDINGEN VOOR HET GEBRUIK VAN DE AFVALWATERBEHANDELINGSINSTALLATIE ALS STAATSSTEUN TE BESCHOUWEN?

| (165) | Gezien het argument van Duitsland dat bij een maatregel die aan de exploitant in het kader van een door de Commissie niet als steun gekwalificeerde regeling verleend is, geen „steun” aan de gebruiker van de betrokken infrastructuur doorberekend kan worden, zou de Commissie er nog eens op willen wijzen dat er in het besluit over de steunregeling N 644e/02 geen uitspraak over gedaan is of de voor het gebruik van de infrastructuur geheven vergoedingen in bepaalde omstandigheden steun ten gunste van de gebruiker van de infrastructuur vormen. De Commissie blijft bij haar vaststelling uit het besluit tot inleiding van de procedure dat zij niet in kennis is gesteld van een vergoedingenregeling die voor de in het kader van de aangemelde regeling verleende subsidies zou gelden; daarom kan het besluit tot goedkeuring van de regeling niet als goedkeuring voor impliciet toegestane steun waarvan de rechtsgrondslag de gemeentebelastingwet is, beschouwd worden. |
| --- | --- |

(165)

Gezien het argument van Duitsland dat bij een maatregel die aan de exploitant in het kader van een door de Commissie niet als steun gekwalificeerde regeling verleend is, geen „steun” aan de gebruiker van de betrokken infrastructuur doorberekend kan worden, zou de Commissie er nog eens op willen wijzen dat er in het besluit over de steunregeling N 644e/02 geen uitspraak over gedaan is of de voor het gebruik van de infrastructuur geheven vergoedingen in bepaalde omstandigheden steun ten gunste van de gebruiker van de infrastructuur vormen. De Commissie blijft bij haar vaststelling uit het besluit tot inleiding van de procedure dat zij niet in kennis is gesteld van een vergoedingenregeling die voor de in het kader van de aangemelde regeling verleende subsidies zou gelden; daarom kan het besluit tot goedkeuring van de regeling niet als goedkeuring voor impliciet toegestane steun waarvan de rechtsgrondslag de gemeentebelastingwet is, beschouwd worden.

| (166) | Volgens artikel 107, lid 1, VWEU zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt. |
| --- | --- |

(166)

Volgens artikel 107, lid 1, VWEU zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of bepaalde producties vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.

| (167) | De aanwezigheid van staatssteun moet onafhankelijk van het feit vastgesteld worden 1) of de EU-waterkaderrichtlijn en de Duitse rechtsvoorschriften ter omzetting van deze richtlijn een volledige dekking van de kosten voor de beschikbaarstelling van de afvalwaterbehandelingsdiensten vereisen, en 2) of de vergoedingen met de bepalingen van deze rechtsvoorschriften in overeenstemming zijn. Met andere woorden, maatregelen die zowel met de EU-waterkaderrichtlijn als met de geldende Duitse rechtsvoorschriften in overeenstemming zijn, kunnen toch staatssteun vormen wanneer alle voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU (zie overweging 144) vervuld zijn. |
| --- | --- |

(167)

De aanwezigheid van staatssteun moet onafhankelijk van het feit vastgesteld worden 1) of de EU-waterkaderrichtlijn en de Duitse rechtsvoorschriften ter omzetting van deze richtlijn een volledige dekking van de kosten voor de beschikbaarstelling van de afvalwaterbehandelingsdiensten vereisen, en 2) of de vergoedingen met de bepalingen van deze rechtsvoorschriften in overeenstemming zijn. Met andere woorden, maatregelen die zowel met de EU-waterkaderrichtlijn als met de geldende Duitse rechtsvoorschriften in overeenstemming zijn, kunnen toch staatssteun vormen wanneer alle voorwaarden van artikel 107, lid 1, VWEU (zie overweging 144) vervuld zijn.

Staatsmiddelen en toerekenbaarheid

| (168) | De voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie te betalen vergoedingen worden in overeenstemming met § 6 van de gemeentebelastingwet van de deelstaat Brandenburg door de gemeente vastgesteld en geheven. Worden de vergoedingen zo vastgesteld dat zij onder de vergoedingen liggen die een private investeerder geheven zou hebben, dan betekent dit een verlies aan inkomsten voor de gemeente. |
| --- | --- |

(168)

De voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie te betalen vergoedingen worden in overeenstemming met § 6 van de gemeentebelastingwet van de deelstaat Brandenburg door de gemeente vastgesteld en geheven. Worden de vergoedingen zo vastgesteld dat zij onder de vergoedingen liggen die een private investeerder geheven zou hebben, dan betekent dit een verlies aan inkomsten voor de gemeente.

| (169) | De maatregel zou daardoor in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU door de staat of uit staatsmiddelen worden verleend omdat de inkomsten van de gemeente door het aan Propapier verleende voordeel zouden dalen. |
| --- | --- |

(169)

De maatregel zou daardoor in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU door de staat of uit staatsmiddelen worden verleend omdat de inkomsten van de gemeente door het aan Propapier verleende voordeel zouden dalen.

| (170) | Wordt de hoogte van de vergoedingen zo vastgesteld dat voor een onderneming daaruit een voordeel ontstaat, dan zou dit ook aan de staat moeten worden toegerekend omdat deze vaststelling van de vergoedingen op een publieke instelling – de stad Eisenhüttenstadt – terug te voeren is. |
| --- | --- |

(170)

Wordt de hoogte van de vergoedingen zo vastgesteld dat voor een onderneming daaruit een voordeel ontstaat, dan zou dit ook aan de staat moeten worden toegerekend omdat deze vaststelling van de vergoedingen op een publieke instelling – de stad Eisenhüttenstadt – terug te voeren is.

Economisch voordeel

| (171) | Zoals in het besluit tot inleiding van de procedure (35) gesteld, moest de Commissie onderzoeken of de door Propapier te betalen afvalwaterbehandelingsvergoedingen zo vastgesteld zijn dat zij voor Propapier een (selectief) economisch voordeel opleveren. |
| --- | --- |

(171)

Zoals in het besluit tot inleiding van de procedure (35) gesteld, moest de Commissie onderzoeken of de door Propapier te betalen afvalwaterbehandelingsvergoedingen zo vastgesteld zijn dat zij voor Propapier een (selectief) economisch voordeel opleveren.

| (172) | Immers, volgens vaste rechtspraak van het Hof omvat het begrip voordeel niet enkel positieve prestaties, zoals subsidies, maar eveneens maatregelen die, in verschillende vormen, de lasten verlichten die normaliter op het budget van een onderneming drukken en daardoor – zonder nog subsidies in de strikte zin van het woord te zijn – van gelijke aard zijn en tot identieke gevolgen leiden. (36) |
| --- | --- |

(172)

Immers, volgens vaste rechtspraak van het Hof omvat het begrip voordeel niet enkel positieve prestaties, zoals subsidies, maar eveneens maatregelen die, in verschillende vormen, de lasten verlichten die normaliter op het budget van een onderneming drukken en daardoor – zonder nog subsidies in de strikte zin van het woord te zijn – van gelijke aard zijn en tot identieke gevolgen leiden. (36)

| (173) | Past men dit op het voorliggende geval toe, dan rijst de vraag of de door Propapier te betalen afvalwaterbehandelingsvergoedingen lager zijn dan de kosten die een vergelijkbare onderneming onder normale marktvoorwaarden te dragen zou hebben, d.w.z. of de hoogte van de vergoedingen in overeenstemming is met het beginsel van de marktdeelnemer die markteconomisch handelt. Om dit te onderzoeken, zijn er volgens de Commissie twee mogelijkheden:






  — | een vergelijking van de door Propapier betaalde prijs met een referentieprijs die in de betrokken lidstaat voor de afvalwaterbehandeling gewoonlijk geheven wordt; |
| --- | --- | --- |

(173)

Past men dit op het voorliggende geval toe, dan rijst de vraag of de door Propapier te betalen afvalwaterbehandelingsvergoedingen lager zijn dan de kosten die een vergelijkbare onderneming onder normale marktvoorwaarden te dragen zou hebben, d.w.z. of de hoogte van de vergoedingen in overeenstemming is met het beginsel van de marktdeelnemer die markteconomisch handelt. Om dit te onderzoeken, zijn er volgens de Commissie twee mogelijkheden:

—

een vergelijking van de door Propapier betaalde prijs met een referentieprijs die in de betrokken lidstaat voor de afvalwaterbehandeling gewoonlijk geheven wordt;

| — | een rendabiliteitsanalyse vooraf die aantoont dat een private aanbieder even hoge vergoedingen zou hebben geheven. |
| --- | --- |

—

een rendabiliteitsanalyse vooraf die aantoont dat een private aanbieder even hoge vergoedingen zou hebben geheven.

Referentieprijzen

| (174) | Gezien de door Duitsland beschreven organisatie van de markt (zie overwegingen 112-113) en met het oog op het feit dat (zelfs private) exploitanten de prijzen voor hun diensten niet vrij kunnen vaststellen, omdat de prijzen wettelijk (door de KAG Brandenburg) voorgeschreven zijn, is de Commissie van mening dat het niet mogelijk is referentieprijzen vast te stellen die een private exploitant onder normale marktvoorwaarden gevraagd zou hebben. |
| --- | --- |

(174)

Gezien de door Duitsland beschreven organisatie van de markt (zie overwegingen 112-113) en met het oog op het feit dat (zelfs private) exploitanten de prijzen voor hun diensten niet vrij kunnen vaststellen, omdat de prijzen wettelijk (door de KAG Brandenburg) voorgeschreven zijn, is de Commissie van mening dat het niet mogelijk is referentieprijzen vast te stellen die een private exploitant onder normale marktvoorwaarden gevraagd zou hebben.

| (175) | De Commissie stelt verder vast dat Duitsland gegevens heeft ingediend over de prijzen die andere ondernemingen uit de branche waarin Propapier actief is, betalen. Hoewel Duitsland aanvoert dat de ingediende referentieprijzen gemiddelde prijzen zijn waarin de volledige kosten tot uiting komen, is er geen aanwijzing of deze vergoedingen staatssteun inhouden. De twijfels van de Commissie aan de bruikbaarheid van deze gegevens als basis voor een vergelijking konden niet worden weggenomen. Dit is vooral daarop terug te voeren dat deze prijzen volgens de Commissie onder bepaalde omstandigheden verschillende kostenrealiteiten weergeven en het niet zeker is of zij staatssteun inhouden. |
| --- | --- |

(175)

De Commissie stelt verder vast dat Duitsland gegevens heeft ingediend over de prijzen die andere ondernemingen uit de branche waarin Propapier actief is, betalen. Hoewel Duitsland aanvoert dat de ingediende referentieprijzen gemiddelde prijzen zijn waarin de volledige kosten tot uiting komen, is er geen aanwijzing of deze vergoedingen staatssteun inhouden. De twijfels van de Commissie aan de bruikbaarheid van deze gegevens als basis voor een vergelijking konden niet worden weggenomen. Dit is vooral daarop terug te voeren dat deze prijzen volgens de Commissie onder bepaalde omstandigheden verschillende kostenrealiteiten weergeven en het niet zeker is of zij staatssteun inhouden.

Rendabiliteitsanalyse vooraf

| (176) | Aangezien betrouwbare marktreferentiewaarden ontbreken, verdedigt de Commissie de opvatting dat aan de hand van een andere, algemeen erkende standaardwaarderingsmethode kan worden vastgesteld of een rechtshandeling onder op de markt gebruikelijke voorwaarden heeft plaatsgevonden. Volgens de Commissie kan bij infrastructuren die voor alle gebruikers openstaan en niet voor een bepaalde gebruiker bestemd zijn, het beginsel van de markteconomisch handelende vermogensverschaffer/marktdeelnemer als vervuld worden beschouwd wanneer de gebruikers van de infrastructuur vooraf beschouwd incrementeel aan de rendabiliteit van de exploitant bijdragen. (37) |
| --- | --- |

(176)

Aangezien betrouwbare marktreferentiewaarden ontbreken, verdedigt de Commissie de opvatting dat aan de hand van een andere, algemeen erkende standaardwaarderingsmethode kan worden vastgesteld of een rechtshandeling onder op de markt gebruikelijke voorwaarden heeft plaatsgevonden. Volgens de Commissie kan bij infrastructuren die voor alle gebruikers openstaan en niet voor een bepaalde gebruiker bestemd zijn, het beginsel van de markteconomisch handelende vermogensverschaffer/marktdeelnemer als vervuld worden beschouwd wanneer de gebruikers van de infrastructuur vooraf beschouwd incrementeel aan de rendabiliteit van de exploitant bijdragen. (37)

| (177) | Dit is het geval wanneer de overeenkomst van de exploitant met de afzonderlijke gebruiker de exploitant in de mogelijkheid stelt de kosten uit de overeenkomst te dekken met een redelijke winstmarge op basis van stevige vooruitzichten op middellange termijn. (38) |
| --- | --- |

(177)

Dit is het geval wanneer de overeenkomst van de exploitant met de afzonderlijke gebruiker de exploitant in de mogelijkheid stelt de kosten uit de overeenkomst te dekken met een redelijke winstmarge op basis van stevige vooruitzichten op middellange termijn. (38)

| (178) | Daarenboven moeten bij deze analyse alle inkomsten en alle verwachte incrementele kosten die voor de exploitant in verband met de activiteiten van de betrokken gebruiker ontstaan, in aanmerking worden genomen. (39) |
| --- | --- |

(178)

Daarenboven moeten bij deze analyse alle inkomsten en alle verwachte incrementele kosten die voor de exploitant in verband met de activiteiten van de betrokken gebruiker ontstaan, in aanmerking worden genomen. (39)

| (179) | Dit soort incrementele kosten kan alle uitgaven- of investeringscategorieën omvatten, zoals incrementele kosten voor personeel, uitrusting en investeringen die ontstaan door de aanwezigheid van de gebruiker. (40) Daarentegen hoeven kosten die de exploitant ongeacht de met de gebruiker aangegane regeling hoe dan ook had moeten maken, niet in aanmerking te worden genomen. |
| --- | --- |

(179)

Dit soort incrementele kosten kan alle uitgaven- of investeringscategorieën omvatten, zoals incrementele kosten voor personeel, uitrusting en investeringen die ontstaan door de aanwezigheid van de gebruiker. (40) Daarentegen hoeven kosten die de exploitant ongeacht de met de gebruiker aangegane regeling hoe dan ook had moeten maken, niet in aanmerking te worden genomen.

| (180) | Gezien deze factoren is de Commissie van mening dat het beginsel van de markteconomisch handelende vermogensverschaffer/marktdeelnemer vervuld is, d.w.z. dat de verlaagde vergoeding voor Propapier om de volgende redenen geen voordeel inhoudt:






  a) | De waterbehandelingsinstallatie staat voor alle gebruikers open en is niet voor Propapier bestemd. |
| --- | --- | --- |

(180)

Gezien deze factoren is de Commissie van mening dat het beginsel van de markteconomisch handelende vermogensverschaffer/marktdeelnemer vervuld is, d.w.z. dat de verlaagde vergoeding voor Propapier om de volgende redenen geen voordeel inhoudt:

a)

De waterbehandelingsinstallatie staat voor alle gebruikers open en is niet voor Propapier bestemd.

| b) | De door Propapier betaalde vergoeding omvat bedrijfs-, onderhouds-, personeels- en belastingadministratiekosten, toegerekende afschrijvingen en toegerekende rente over 20 % van het in de afvalwaterbehandelingsinstallatie geïnvesteerde eigen vermogen. De vergoeding dekt dus alle incrementele kosten die voor de exploitant van de afvalwaterbehandelingsinstallatie in verband met de activiteiten van Propapier ontstaan. |
| --- | --- |

b)

De door Propapier betaalde vergoeding omvat bedrijfs-, onderhouds-, personeels- en belastingadministratiekosten, toegerekende afschrijvingen en toegerekende rente over 20 % van het in de afvalwaterbehandelingsinstallatie geïnvesteerde eigen vermogen. De vergoeding dekt dus alle incrementele kosten die voor de exploitant van de afvalwaterbehandelingsinstallatie in verband met de activiteiten van Propapier ontstaan.

| (181) | Gezien de passende winstmarge die naast de incrementele kosten door de vergoedingen gedekt moet worden, moet worden vastgesteld dat de vergoedingen in het voorliggend geval niet alleen de incrementele kosten, maar ook de toegerekende rente over 20 % van het geïnvesteerd eigen vermogen dekken. Ook als dit overeenkomstig de hierboven omschreven aanpak voor de berekening van de incrementele kosten niet uitdrukkelijk als passende winst is vastgelegd, vormt dit voor de exploitant toch extra inkomsten, zoals het ook bij een passende winst het geval zou zijn. |
| --- | --- |

(181)

Gezien de passende winstmarge die naast de incrementele kosten door de vergoedingen gedekt moet worden, moet worden vastgesteld dat de vergoedingen in het voorliggend geval niet alleen de incrementele kosten, maar ook de toegerekende rente over 20 % van het geïnvesteerd eigen vermogen dekken. Ook als dit overeenkomstig de hierboven omschreven aanpak voor de berekening van de incrementele kosten niet uitdrukkelijk als passende winst is vastgelegd, vormt dit voor de exploitant toch extra inkomsten, zoals het ook bij een passende winst het geval zou zijn.

| (182) | Aangezien de vergoedingen Propapier geen voordeel opleveren en dus geen staatssteun vormen, diende de Commissie niet te onderzoeken of zij bestaande steun (zie overwegingen 123 tot 137) of bedrijfssteun (zie overweging 26) vormen dan wel of dergelijke bedrijfssteun met de interne markt verenigbaar zou zijn. Gezien deze vaststelling kan de Commissie ook de vraag openlaten of een terugvordering van de vergoedingen (in geval van een kwalificatie als bedrijfssteun) tegen het gelijkheids- of het vertrouwensbeginsel zou indruisen. |
| --- | --- |

(182)

Aangezien de vergoedingen Propapier geen voordeel opleveren en dus geen staatssteun vormen, diende de Commissie niet te onderzoeken of zij bestaande steun (zie overwegingen 123 tot 137) of bedrijfssteun (zie overweging 26) vormen dan wel of dergelijke bedrijfssteun met de interne markt verenigbaar zou zijn. Gezien deze vaststelling kan de Commissie ook de vraag openlaten of een terugvordering van de vergoedingen (in geval van een kwalificatie als bedrijfssteun) tegen het gelijkheids- of het vertrouwensbeginsel zou indruisen.

6.   SLOTSOM

| (183) | De Commissie komt bijgevolg tot de slotsom dat noch de oprichting van de TAZV-waterbehandelingsinstallatie, de bouw van de parking en de nieuwe weg noch de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal bestemmingsinfrastructuurmaatregelen vormen. |
| --- | --- |

(183)

De Commissie komt bijgevolg tot de slotsom dat noch de oprichting van de TAZV-waterbehandelingsinstallatie, de bouw van de parking en de nieuwe weg noch de verbreding/uitdieping van het Oder-Spree-kanaal bestemmingsinfrastructuurmaatregelen vormen.

| (184) | Verder komt de Commissie tot de slotsom dat de voor de afvalwaterbehandeling geheven vergoedingen geen staatssteun vormen. Het beginsel van de markteconomisch handelende vermogensverschaffer/marktdeelnemer is vervuld, en dus wordt aan Propapier PM2 GmbH geen economisch voordeel verschaft, |
| --- | --- |

(184)

Verder komt de Commissie tot de slotsom dat de voor de afvalwaterbehandeling geheven vergoedingen geen staatssteun vormen. Het beginsel van de markteconomisch handelende vermogensverschaffer/marktdeelnemer is vervuld, en dus wordt aan Propapier PM2 GmbH geen economisch voordeel verschaft,

HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:

Artikel 1

Bij de door Duitsland uitgevoerde infrastructuurmaatregelen gaat het niet om voor Propapier PM2 GmbH bestemde infrastructuur. De door TAZV voor het gebruik van de afvalwaterbehandelingsinstallatie van Propapier geheven vergoedingen houden geen staatssteun in. Om die reden vormen de infrastructuurmaatregelen en de regels betreffende de vaststelling van vergoedingen geen staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

Artikel 2

Dit besluit is gericht tot de Bondsrepubliek Duitsland.

Gedaan te Brussel, 1 oktober 2014.

Voor de Commissie

Joaquín ALMUNIA

Vicevoorzitter

---

(1)  PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.

1

(2)  PB C 7 van 12.1.2011, blz. 10.

2

(3)  Cf. voetnoot 2.

3

(4)  Besluit van de Commissie in de staatssteunzaak N 582/07 (PB C 131 van 29.5.2008, blz. 6). Ingevolge beroep door de concurrent Smurfit Kappa heeft het Gerecht van de Europese Unie bij zijn arrest van 10 juli 2012 in de zaak T-304/08, Smurfit Kappa Group plc/Commissie, het besluit van de Commissie nietig verklaard. Op 15 mei 2013 heeft de Commissie de formele onderzoeksprocedure inzake de aangemelde regionale steun voor Propapier ingeleid (staatssteunzaak SA.23827(2013/C), (PB C 230 van 8.8.2013, blz. 39)). Het besluit tot inleiding van de procedure in staatssteunzaak SA.23827 (2013/C) bepaalt: „Mocht de Commissie na de formele onderzoeksprocedure in staatssteunzaak SA.36147 (C 30/10) tot het besluit komen dat andere ondersteunde investeringen samen met de investering in de papierfabriek door Propapier één enkele investering vormen, of dat Propapier verdere steun in de vorm van infrastructuurmaatregelen ontvangen heeft, dan moet het hele steunpakket op de verenigbaarheid ervan met punt 67 van de richtsnoeren regionale steun worden onderzocht.”

4

(5)  In zijn conclusies van 15 mei 2013 heeft Duitsland meegedeeld dat voor subsidiabele kosten van 38 561 588 EUR een bedrag van 30 849 271 EUR is uitbetaald.

5

(6)  Ontwikkeling van de gemeentelijke economische infrastructuur in het kader van de gemeenschappelijke taak „Verbetering van de regionale economische structuur” overeenkomstig deel II, punt 7 van het kaderplan, e) Aanleg of uitbreiding van installaties voor de verwijdering c.q. zuivering van afvalwater en afvalstoffen.

6

(7)  Besluit C(2003)1999 van de Commissie van 9 juli 2003 in staatssteunzaak N 644e/02 (PB C 197 van 21.8.2003, blz. 12).

7

(8)  Kommunalabgabengesetz für das Land Brandenburg (KAG). Op het tijdstip van het besluit tot inleiding van de procedure was de KAG-versie van 31 maart 2004 van kracht (GVBl. I/04, nr. 08, blz. 174), laatstelijk gewijzigd bij artikel 1 van de wet van 27 mei 2009 (GVBl. I/09, nr. 07, blz. 160).

8

(9)  § 6 van de op het tijdstip van het besluit tot inleiding van de procedure geldende KAG luidde als volgt: „Bij de vaststelling van de rente en de afschrijvingen blijft het uit bijdragen en bij de vaststelling van de rente bovendien ook het uit subsidies van derden ingebrachte deel van het eigen vermogen buiten beschouwing.”

9

De KAG in de gewijzigde versie van 5 december 2013 (GVBI. I/13, [40]) bepaalt: „Bij de vaststelling van de rente en de afschrijvingen blijft het uit bijdragen ingebrachte deel van het eigen vermogen buiten beschouwing (werkkapitaal). De gemeenten en intercommunales kunnen geheel of gedeeltelijk 1) subsidies van derden als werkkapitaal behandelen, en 2) van een uitsluiting van het werkkapitaal voor de vaststelling van de rente afzien, voor zover daardoor de houdbare schuldendienst niet in gevaar komt.”

(10)  In het besluit tot inleiding van de procedure is de desbetreffende wetgeving van de EU en Duitsland inzake afvalwaterbehandeling uitvoerig behandeld. Richtlijn 91/271/EEG van de Raad van 21 mei 1991 inzake de behandeling van stedelijk afvalwater (PB L 135 van 30.5.1991, blz. 40), Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid (PB L 327 van 22.12.2000, blz. 1), de Duitse Wasserhaushaltsgesetz, de Brandenburgse Wassergesetz en de KAG Brandenburg. Nadere bijzonderheden zijn opgenomen in overweging 40 van het voorliggende besluit.

10

(11)  De drie laatstgenoemde aspecten zijn in het besluit tot inleiding van de procedure uitdrukkelijk als redenen voor de inleiding van de formele onderzoeksprocedure aangevoerd. Hoewel de vraag of het bij de afvalwaterbehandelingsinstallatie om bestemmingsinfrastructuur gaat alleen in het kader van het onderzoek of de verlaagde vergoedingen steun vormen (zie de overwegingen 86 tot 89 van het besluit tot inleiding van de procedure) behandeld is, heeft de klager dit onderdeel van zijn oorspronkelijke klacht in het kader van de formele onderzoeksprocedure opnieuw aangevoerd. Dit aspect is (samen met alle andere argumenten van de klager) aan de Duitse autoriteiten meegedeeld, die in hun antwoorden ook daarop zijn ingegaan. Gezien het feit dat Duitsland voldoende mogelijkheden had om over de argumenten met betrekking tot de bestemming van de afvalwaterbehandelingsinstallatie zijn opmerkingen te maken, zou het onderzoek van dit aspect volgens de Commissie in het kader van het voorliggende besluit moeten plaatsvinden.

11

(12)  PB C 54 van 4.3.2006, blz. 13.

12

(13)  De klacht heeft ook betrekking op de elektriciteitscentrale die oorspronkelijk deel uitmaakte van het aangemelde investeringsproject van Propapier. Duitsland heeft de Commissie echter meegedeeld dat het project later gewijzigd werd, dat de elektriciteitscentrale geen onderdeel meer was van de aanmelding, en dienovereenkomstig het bedrag van de oorspronkelijk goedgekeurde steun was verlaagd. De Commissie ziet dan ook geen reden om de klacht ten aanzien van dit aspect te vervolgen.

13

(14)  Zie de overwegingen 87 en 88 van het besluit tot inleiding van de procedure.

14

(15)  Voor wat betreft de dekking van de kosten van de waterdiensten bepaalt artikel 9 van de EU-waterkaderrichtlijn: „De lidstaten houden rekening met het beginsel van terugwinning van de kosten van waterdiensten, inclusief milieukosten en kosten van de hulpbronnen, met inachtneming van de economische analyse volgens bijlage III en overeenkomstig met name het beginsel dat de vervuiler betaalt.”

15

(16)  Zie overweging 69 van het besluit tot inleiding van de procedure.

16

(17)  PB L 260 van 6.10.1999, blz. 1, met name de punten II.4.4 en IV.3.3.1.

17

(18)  PB L 12 van 15.1.2002, blz. 1, met name de overwegingen 196 en 201.

18

(19)  Verder heeft Duitsland reeds vóór de vaststelling van het besluit tot inleiding van de procedure aangevoerd dat de Commissie in de zaak-Lenzing Lyocell (PB L 38 van 8.2.2001, blz. 33, overweging 41) door Oostenrijk meegedeelde bewijzen heeft aanvaard dat de prijs van 0,50 EUR per kubieke meter in de tweede helft van de jaren 1990 de normale marktprijs voor afvalwaterbehandeling was. In dat verband heeft de Commissie echter in het besluit tot inleiding van de procedure vastgesteld dat de beslissing in de zaak-Lenzing Lyocell feiten betreft die zich meer dan tien jaar voor het voorliggende geval hebben voorgedaan en een andere lidstaat betroffen.

19

(20)  Cf. § 12, lid 2, van het gemeentelijk reglement van de deelstaat Brandenburg (BbgKVerf) juncto § 7, leden 1 en 8, onder f, van het reglement van de TAZV-afvalwaterbehandelingsinstallatie in het industriegebied Eisenhüttenstadt.

20

(21)  Conclusie van advocaat-generaal Van Gerven van 28 april 1993, zaak C-225/91 (Matra/Commissie), Jurispr. 1993, blz. I-3203, I-3222 (I-3235, punt 28).

21

(22)  Vertrouwelijke informatie.

22

(23)  Te vinden op www.ipwonline.de.

23

(24)  Arrest van het Gerecht van 24 maart 2011 in de gevoegde zaken Flughafen Leipzig-Halle GmbH en Mitteldeutsche Flughafen AG/Commissie, T-455/08, en Freistaat Sachsen en Land Sachsen-Anhalt/Commissie, T-443/08, later bevestigd door het arrest van het Hof van 19 december 2012, Mitteldeutsche Flughafen AG en Flughafen Leipzig-Halle GmbH/Commissie, C-288/11 P.

24

(25)  Duitsland heeft een samenvatting meegedeeld van de Duitse wetgeving en de rechtsteksten die op de berekening van de vergoedingen in alle 16 de federale deelstaten betrekking hebben. Geen van deze wetten staat toe rekening te houden met toegerekende rente over subsidies. Cf. bijlage 10 bij de conclusie van Duitsland van 1 november 2013.

25

(26)  Cf. voetnoot 19 betreffende een verklaring van de relevantie van deze zaak.

26

(27)  Zie het arrest van het Gerecht van eerste aanleg van 30 april 2002, Gibraltar/Commissie, gevoegde zaken T-195/01 en T-207/01, Jurispr. 2002, blz. II-2309, punt 111.

27

(28)  Arrest van het Hof van 9 augustus 1994, Namur-Les assurances du crédit SA/Office national du ducroire e.a., C-44/93, Jurispr. 1994, blz. I-3829, punt 29.

28

(29)  Terwijl de Beierse wet de gemeenten slechts zeer in het algemeen tot de heffing van vergoedingen machtigt, verwijst een rechterlijke beslissing over de toepassing ervan voor de vaststelling van vergoedingen naar de betrokken artikelen van de PrKAG.

29

(30)  Zie S. 36 Nordrhein-Westfalen, Gesetzesbegründung der Landesregierung, LT-Drs. 5/810.

30

(31)  § 6, lid 1, KAG NW en § 6 KAG Brandenburg: „De geraamde inkomsten uit vergoedingen mogen de vermoedelijke kosten van de inrichting of installatie niet overschrijden”. § 6, lid 2, KAG NW en § 6, lid 2, KAG Brandenburg: Tot de opneembare kosten „behoren ook vergoedingen voor ingeschakelde prestaties van derden, afschrijvingen die overeenkomstig de vermoedelijke gebruiksduur of prestatieomvang gelijkelijk vast te stellen zijn, alsook een passende rente over het aangewende vermogen. Bij de rente blijft het uit bijdragen en subsidies van derden aangewende deel van het eigen vermogen buiten beschouwing.”

31

(32)  Wet over het zelfbestuur van de gemeenten en intercommunales in de DDR van 17 mei 1990.

32

(33)  Overeenkomstig artikel 23, zin 2 GG, in de versie van 23 mei 1949.

33

(34)  Besluit 2003/227/EG van de Commissie van 2 augustus 2002 over verschillende maatregelen en de staatssteun van Spanje ten gunste van het recreatiepark „Terra Mítica SA”, Benidorm (Alicante) (PB L 91 van 8.4.2003, blz. 23), overweging 64.

34

(35)  Zie de overwegingen 66 en 68 van het besluit tot inleiding van de procedure.

35

(36)  Arrest van het Hof van 23 februari 1961, De Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg/Hoge Autoriteit van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, zaak 30-59, Jurispr. 1961, blz. 1; arrest van het Hof van 1 december 1998, Ecotrade/AFS, C-200/97, Jurispr. 1998, blz. I-7907, punt 34; arrest van het Hof van 19 mei 1999, Italië/Commissie, C-6/97, Jurispr. 1999, blz. I-2981, punt 15.

36

(37)  Zie punt 63 van de richtsnoeren voor staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen (PB C 99 van 4.4.2014, blz. 3).

37

(38)  T.a.p.

38

(39)  Wanneer de exploitant bijvoorbeeld de infrastructuur met name op grond van de behoeften van een bepaalde gebruiker moet uitbouwen of aanpassen, moeten de betreffende kosten bij de berekening van de incrementele kosten in aanmerking worden genomen. Zie punt 64, zin 4, van de richtsnoeren voor staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen.

39

(40)  Zie punt 64 van de richtsnoeren voor staatssteun aan luchthavens en luchtvaartmaatschappijen en overweging 94 van het besluit van de Commissie in de zaak SA.1885 – C 5/08 (ex NN 58/07) – Denemarken – Onwettige subsidies verleend door Aarhus Lufthavn A/S aan Ryanair.

40

---