# Publicatieblad L 229/2010

| | ISSN 1725-2598
  doi:10.3000/17252598.L_2010.229.dut |
| --- | --- |
| Publicatieblad
  van de Europese Unie | L 229 |
| | |
| Uitgave in de Nederlandse taal | Wetgeving | 53e jaargang31 augustus 2010 |

ISSN 1725-2598

doi:10.3000/17252598.L_2010.229.dut

Publicatieblad

van de Europese Unie

L 229

Uitgave in de Nederlandse taal

Wetgeving

53e jaargang31 augustus 2010

---

| Inhoud | | II   Niet-wetgevingshandelingen | Bladzijde |
| --- | --- | --- | --- |
| | | HANDELINGEN VAN BIJ INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN INGESTELDE ORGANEN |
| | * | Reglement nr. 49 van de Economische Commissie voor Europa van de Verenigde Naties (VN/ECE) — Uniforme voorschriften met betrekking tot de maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking | 1 |

Inhoud

II   Niet-wetgevingshandelingen

Bladzijde

HANDELINGEN VAN BIJ INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN INGESTELDE ORGANEN

*

Reglement nr. 49 van de Economische Commissie voor Europa van de Verenigde Naties (VN/ECE) — Uniforme voorschriften met betrekking tot de maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking

1

| NL | Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.
  Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten. |
| --- | --- |

NL

Besluiten waarvan de titels mager zijn gedrukt, zijn besluiten van dagelijks beheer die in het kader van het landbouwbeleid zijn genomen en die in het algemeen een beperkte geldigheidsduur hebben.

Besluiten waarvan de titels vet zijn gedrukt en die worden voorafgegaan door een sterretje, zijn alle andere besluiten.

---

II Niet-wetgevingshandelingen

HANDELINGEN VAN BIJ INTERNATIONALE OVEREENKOMSTEN INGESTELDE ORGANEN

| 31.8.2010 | NL | Publicatieblad van de Europese Unie | L 229/1 |
| --- | --- | --- | --- |

31.8.2010

NL

Publicatieblad van de Europese Unie

L 229/1

---

Voor het internationaal publiekrecht hebben alleen de originele VN/ECE-teksten rechtsgevolgen. Zie voor de status en de datum van inwerkingtreding van dit reglement de recentste versie van VN/ECE-statusdocument TRANS/WP.29/343 op: http://www.unece.org/trans/main/wp29/wp29wgs/wp29gen/wp29fdocstts.html

Reglement nr. 49 van de Economische Commissie voor Europa van de Verenigde Naties (VN/ECE) — Uniforme voorschriften met betrekking tot de maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking

Wijziging van Reglement nr. 49, zoals gepubliceerd in PB L 103 van 12.4.2008, blz. 1.

Bevat:

Supplement 1 op wijzigingenreeks 05 — Datum van inwerkingtreding: 17 maart 2010

Supplement 2 op wijzigingenreeks 05 — Datum van inwerkingtreding: 19 augustus 2010

Corrigendum 1 op supplement 2 — Datum van inwerkingtreding: 19 augustus 2010

Wijzigingen in de inhoudsopgave

De titel van bijlage 4B komt als volgt te luiden:

„Testprocedure voor compressieontstekingsmotoren en op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende elektrische-ontstekingsmotoren op basis van de wereldwijd geharmoniseerde certificering van zware motoren (WHDC, mondiaal technisch reglement nr. 4)”.

De titel van bijlage 9B komt als volgt te luiden:

„Technische voorschriften voor boorddiagnosesystemen (OBD-systemen)”.

Er wordt een nieuwe bijlage 9C ingevoegd:

| „Bijlage 9C — | Technische voorschriften voor de beoordeling van de prestaties tijdens het gebruik van boorddiagnosesystemen (OBD-systemen)
  Aanhangsel 1 — Groepen bewakingsfuncties”. |
| --- | --- |

„Bijlage 9C —

Technische voorschriften voor de beoordeling van de prestaties tijdens het gebruik van boorddiagnosesystemen (OBD-systemen)

Aanhangsel 1 — Groepen bewakingsfuncties”.

Er wordt een nieuwe bijlage 10 ingevoegd:

„Bijlage 10 — Technische voorschriften betreffende emissies buiten de cyclus (OCE)”

Wijzigingen in de bijlagen

De bestaande bijlage 4B wordt vervangen door een nieuwe bijlage 4B:

BIJLAGE 4B

Testprocedure voor compressieontstekingsmotoren en op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende elektrische-ontstekingsmotoren op basis van de wereldwijd geharmoniseerde certificering van zware motoren (WHDC, mondiaal technisch reglement nr. 4)

1.   TOEPASSELIJKHEID

Deze bijlage is voorlopig niet van toepassing voor het verkrijgen van typegoedkeuring krachtens dit reglement. In de toekomst zal zij wel van toepassing worden.

2.   Gereserveerd (1)

3.   DEFINITIES, SYMBOLEN EN AFKORTINGEN

3.1.   Definities

Voor de toepassing van dit reglement wordt verstaan onder:

3.1.1.   „continue regeneratie”: het regeneratieproces van een uitlaatgasnabehandelingssysteem dat hetzij permanent, hetzij ten minste één keer per WHTC-warmestarttest plaatsvindt. Voor een dergelijk regeneratieproces is geen speciale testprocedure vereist;

3.1.2.   „reactietijd”: het tijdverschil tussen de verandering van het te meten bestanddeel aan het referentiepunt en een systeemrespons van 10 % van de eindwaarde (t
  10) waarbij de bemonsteringssonde het referentiepunt is. Voor de gasvormige bestanddelen is dit de overbrengingstijd van het gemeten bestanddeel van de bemonsteringssonde naar de detector;

3.1.3.   „NOx-verwijderingssysteem”: een uitlaatgasnabehandelingssysteem dat ontworpen is om de emissie van stikstofoxiden (NOx) te verminderen (bijvoorbeeld passieve en actieve katalysatoren om het NOx-gehalte te verminderen, systemen voor NOx-absorptie en systemen voor selectieve katalytische reductie (SCR));

3.1.4.   „dieselmotor”: een motor die werkt volgens het principe van compressieontsteking;

3.1.5.   „verloop”: het verschil tussen de nul- of ijkgasrespons van het meetinstrument na en voor een emissietest;

3.1.6.   „motorfamilie”: een door de fabrikant aangegeven groep motoren die op grond van hun ontwerp overeenkomstig punt 5.2 van deze bijlage vergelijkbare uitlaatemissie-eigenschappen bezitten; alle leden van de familie moeten voldoen aan de van toepassing zijnde emissiegrenswaarden;

3.1.7.   „motorsysteem”: de motor, het emissiebeperkingssysteem en de communicatie-interface (apparatuur en berichten) tussen de elektronische regeleenheid of -eenheden van de motor (ECU) en elke andere regeleenheid van de aandrijflijn of van het voertuig;

3.1.8.   „motortype”: een categorie motoren die onderling niet verschillen op essentiële punten;

3.1.9.   „uitlaatgasnabehandelingssysteem”: een oxidatie- of driewegkatalysator, een deeltjesfilter, een NOx-verwijderingssysteem, een combinatie van NOx-verwijderingssysteem en deeltjesfilter of elke andere emissiebeperkende voorziening die voorbij de motor is geïnstalleerd. Uitlaatgasrecirculatie (EGR) wordt als een integraal deel van de motor beschouwd en valt daarom niet binnen deze definitie;

3.1.10.   „volledige-stroomverdunningsmethode”: het proces van het mengen van de totale uitlaatgasstroom met verdunningsmiddel voordat een klein deel van de verdunde uitlaatgasstroom wordt afgenomen voor analyse;

3.1.11.   „verontreinigende gassen”: koolmonoxide, koolwaterstoffen en/of andere koolwaterstoffen dan methaan (uitgaande van een verhouding van CH1,85 voor diesel, CH2,525 voor lpg en CH2,93 voor aardgas en een hypothetisch molecuul CH3O0,5 voor ethanol gebruikt in dieselmotoren), methaan (uitgaande van een verhouding van CH4 voor aardgas) en stikstofoxiden (uitgedrukt in stikstofdioxide(NO2)-equivalent);

3.1.12.   „hoog toerental (n
  hi)”: het hoogste motortoerental waarbij 70 % van het opgegeven maximumvermogen wordt ontwikkeld;

3.1.13.   „laag toerental (n
  lo)”: het laagste motortoerental waarbij 55 % van het opgegeven maximumvermogen wordt ontwikkeld;

3.1.14.   „maximumvermogen (Pmax)”: het maximumvermogen in kW als opgegeven door de fabrikant;

3.1.15.   „toerental waarbij het maximumkoppel wordt bereikt”: het motortoerental waarbij het door de fabrikant opgegeven maximumkoppel wordt bereikt door de motor;

3.1.16.   „genormaliseerd koppel”: in een percentage uitgedrukt motorkoppel, genormaliseerd naar het maximaal beschikbare koppel bij een toerental;

3.1.17.   „vraag van de operator”: de input waarmee een motoroperator de output van de motor aanstuurt. De operator kan een persoon zijn (handmatige aansturing) of een regulateur (automatische aansturing), die op mechanische of elektronische wijze input doorgeeft om output van de motor te verkrijgen. De input kan afkomstig zijn van een gaspedaal, een gashendel, een brandstofhendel, een toerentalhendel of een afstelpunt van een regulateur, danwel van een signaal van een van deze onderdelen;

3.1.18.   „basismotor”: een motor die op zodanige wijze uit een motorfamilie is gekozen dat de emissie-eigenschappen representatief zijn voor die motorfamilie;

3.1.19.   „deeltjesnabehandelingsvoorziening”: een uitlaatgasnabehandelingssysteem ontworpen om de emissie van verontreinigende deeltjes te verminderen door mechanische scheiding, aerodynamische scheiding, scheiding door diffusie of scheiding door traagheid;

3.1.20.   „partiële-stroomverdunningsmethode”: het proces waarbij een deel van de totale uitlaatgasstroom wordt gescheiden en dan gemengd met een passende hoeveelheid verdunningsmiddel vóór het deeltjesbemonsteringsfilter;

3.1.21.   „deeltjesmateriaal (PM)”: materiaal dat verzameld wordt op een gespecificeerd filtermedium na verdunning van het uitlaatgas met een schoon, gefilterd verdunningsmiddel bij een temperatuur tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C); dit bestaat voornamelijk uit koolstof, gecondenseerde koolwaterstoffen en sulfaten met geassocieerd water;

3.1.22.   „periodieke regeneratie”: het regeneratieproces van een uitlaatgasnabehandelingssysteem, dat periodiek plaatsvindt nadat de motor doorgaans ten hoogste 100 uur normaal heeft gewerkt. Tijdens cycli waarin regeneratie plaatsvindt, kunnen de emissienormen worden overschreden;

3.1.23.   „testcyclus van statische toestanden met overgangen”: een testcyclus bestaande uit een opeenvolging van teststanden van de motor in statische toestand met een bepaald toerental en koppel voor iedere teststand en bepaalde overgangen tussen deze teststanden (WHSC);

3.1.24.   „nominaal toerental”: het door de regulateur toegestane maximumtoerental bij volle belasting, of, bij afwezigheid van een regulateur, het toerental waarbij de motor het maximumvermogen levert, volgens opgave van de fabrikant in zijn verkoop- en servicedocumentatie;

3.1.25.   „responstijd”: het tijdverschil tussen een snelle verandering van het te meten bestanddeel op het referentiepunt en een systeemrespons van 90 % van de eindwaarde (t
  90) met de bemonsteringssonde als referentiepunt, waarbij de verandering van het gemeten bestanddeel ten minste 60 % van het volledige schaalbereik (FS) bedraagt en in minder dan 0,1 s plaatsvindt. De responstijd van het systeem bestaat uit de reactietijd en de stijgtijd van het systeem;

3.1.26.   „stijgtijd”: het tijdverschil tussen de 10 %- en de 90 %-respons van de eindwaarde (t
  90 – t
  10);

3.1.27.   „ijkgasrespons”: de gemiddelde respons op een ijkgas gedurende een periode van 30 s;

3.1.28.   „specifieke emissies”: de massa-emissie uitgedrukt in g/kWh;

3.1.29.   „testcyclus”: een opeenvolging van testpunten, elk bij een bepaald toerental en koppel van de motor in statische toestand (WHSC) of veranderende werkingsomstandigheden (WHTC);

3.1.30.   „omzettingstijd”: het tijdverschil tussen de verandering van het te meten bestanddeel op het referentiepunt en een systeemrespons van 50 % van de eindwaarde (t
  50) waarbij de bemonsteringssonde het referentiepunt is. De omzettingstijd wordt gebruikt voor de afregeling van de signalen van verschillende meetinstrumenten;

3.1.31.   „transiënte testcyclus”: een testcyclus met een opeenvolging van genormaliseerde toerental- en koppelwaarden die binnen een tijdspanne relatief snel variëren (WHTC);

3.1.32.   „nuttige levensduur”: de relevante afstand en/of tijd waarvoor aan de relevante emissiegrenswaarden voor gassen en deeltjes moet worden voldaan;

3.1.33.   „nulgasrespons”: de gemiddelde respons op een nulgas gedurende een periode van 30 s.

Image

3.2.   Algemene symbolen

| Symbool | Eenheid | Term |
| --- | --- | --- |
| a
  1 | — | Helling van de regressie |
| a
  0 | — | y-Afsnijpunt van de regressie |
| A/F
  st | — | Stoichiometrische lucht-brandstofverhouding |
| c | ppm/vol.-% | Concentratie |
| c
  d | ppm/vol.-% | Concentratie op droge basis |
| c
  w | ppm/vol.-% | Concentratie op natte basis |
| c
  b | ppm/vol.-% | Achtergrondconcentratie |
| C
  d | — | Afvoercoëfficiënt van SSV |
| c
  gas | ppm/vol.-% | Concentratie van de gasvormige bestanddelen |
| d | m | Diameter |
| d
  V | m | Diameter van de venturihals |
| D
  0 | m3/s | Afsnijpunt van de PDP-kalibratie |
| D | — | Verdunningsfactor |
| Δt | s | Tijdsinterval |
| e
  gas | g/kWh | Specifieke emissie van gasvormige bestanddelen |
| e
  PM | g/kWh | Specifieke emissie van deeltjes |
| e
  r | g/kWh | Specifieke emissie tijdens een regeneratie |
| e
  w | g/kWh | Gewogen specifieke emissie |
| E
  CO2 | % | CO2-demping van de NOx-analysator |
| E
  E | % | Doelmatigheid van de ethaanconversie |
| E
  H2O | % | Waterdemping van de NOx-analysator |
| E
  M | % | Doelmatigheid van de methaanconversie |
| E
  NOx | % | Doelmatigheid van de NOx-omzetter |
| f | Hz | Bemonsteringsfrequentie |
| f
  a | — | Atmosferische factor van het laboratorium |
| F
  s | — | Stoichiometrische factor |
| H
  a | g/kg | Absolute vochtigheid van de inlaatlucht |
| H
  d | g/kg | Absolute vochtigheid van het verdunningsmiddel |
| i | — | Index die een momentane meting aangeeft (bijv. 1 Hz) |
| k
  c | — | Koolstofspecifieke factor |
| k
  f,d | m3/kg brandstof | Aanvullend volume droog uitlaatgas van verbranding |
| k
  f,w | m3/kg brandstof | Aanvullend volume nat uitlaatgas van verbranding |
| k
  h,D | — | Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx bij compressieontstekingsmotoren |
| k
  h,G | — | Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx bij elektrische-ontstekingsmotoren |
| k
  r,u | — | Regeneratieaanpassingsfactor (naar boven) |
| k
  r,d | — | Regeneratieaanpassingsfactor (naar beneden) |
| k
  w,a | — | Droog/natcorrectiefactor voor de inlaatlucht |
| k
  w,d | — | Droog/natcorrectiefactor voor het verdunningsmiddel |
| k
  w,e | — | Droog/natcorrectiefactor voor het verdunde uitlaatgas |
| k
  w,r | — | Droog/natcorrectiefactor voor het ruwe uitlaatgas |
| K
  V | — | CFV-kalibratiefunctie |
| λ | — | Luchtovermaatgetal |
| m
  b | mg | Massa van het verzamelde deeltjesmonster van het verdunningsmiddel |
| m
  d | kg | Massa van het verdunningsmiddelmonster dat door de deeltjesbemonsteringsfilters wordt gevoerd |
| m
  ed | kg | Totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de testcyclus |
| m
  edf | kg | Massa van equivalent verdund uitlaatgas gedurende de testcyclus |
| m
  ew | kg | Totale massa van het uitlaatgas gedurende de testcyclus |
| m
  gas | g | Massa van de gasvormige emissies gedurende de testcyclus |
| m
  f | mg | Massa van de deeltjesbemonsteringsfilters |
| m
  p | mg | Massa van het verzamelde deeltjesmonster |
| m
  PM | g | Massa van de deeltjesemissies gedurende de testcyclus |
| m
  se | kg | Massa van het uitlaatgasmonster gedurende de testcyclus |
| m
  sed | kg | Massa van het verdunde uitlaatgas dat door de verdunningstunnel stroomt |
| m
  sep | kg | Massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt |
| m
  ssd | kg | Massa van het secundaire verdunningsmiddel |
| M | Nm | Koppel |
| M
  a | g/mol | Molaire massa van de inlaatlucht |
| M
  d | g/mol | Molaire massa van het verdunningsmiddel |
| M
  e | g/mol | Molaire massa van het uitlaatgas |
| M
  f | Nm | Door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel |
| M
  gas | g/mol | Molaire massa van de gasvormige bestanddelen |
| M
  r | Nm | Door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel |
| n | — | Aantal metingen |
| nr | — | Aantal metingen met regeneratie |
| n | min–1 | Toerental van de motor |
| n
  hi | min–1 | Hoog motortoerental |
| n
  lo | min–1 | Laag motortoerental |
| n
  pref | min–1 | Aanbevolen motortoerental |
| n
  p | omw./s | PDP-pompsnelheid |
| p
  a | kPa | Verzadigde dampdruk van de motorinlaatlucht |
| p
  b | kPa | Totale luchtdruk |
| p
  d | kPa | Verzadigde dampdruk van het verdunningsmiddel |
| P
  f | kW | Door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen |
| p
  p | kPa | Absolute druk |
| p
  r | kW | Waterdampdruk na koelbad |
| p
  s | kPa | Droge luchtdruk |
| P | kW | Vermogen |
| P
  r | kW | Door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen |
| q

  mad | kg/s | Massastroom inlaatlucht op droge basis |
| q

  maw | kg/s | Massastroom inlaatlucht op natte basis |
| q

  mCe | kg/s | Koolstofmassadebiet in het ruwe uitlaatgas |
| q

  mCf | kg/s | Koolstofmassadebiet naar de motor |
| q

  mCp | kg/s | Koolstofmassadebiet naar het partiële-stroomverdunningssysteem |
| q

  mdew | kg/s | Massastroom verdund uitlaatgas op natte basis |
| q

  mdw | kg/s | Massastroom verdunningsmiddel op natte basis |
| q

  medf | kg/s | Massastroom equivalent verdund uitlaatgas op natte basis |
| q

  mew | kg/s | Uitlaatgasmassastroom op natte basis |
| q

  mex | kg/s | Monstermassadebiet onttrokken aan de verdunningstunnel |
| q

  mf | kg/s | Brandstofmassastroom |
| q

  mp | kg/s | Bemonsteringsstroom van uitlaatgas naar het partiële-stroomverdunningssysteem |
| q

  vCVS | m3/s | CVS-volumedebiet |
| q

  vs | dm3/min | Systeemstroom van het uitlaatgasanalysesysteem |
| q

  vt | cm3/min | Indicatorgasdebiet |
| r2 | — | Determinatiecoëfficiënt |
| r
  d | — | Verdunningsverhouding |
| r
  D | — | Diameterverhouding van SSV |
| r
  h | — | Koolwaterstofresponsfactor van de vlamionisatiedetector (FID) |
| r
  m | — | Methanolresponsfactor van de vlamionisatiedetector (FID) |
| r
  p | — | Drukverhouding van SSV |
| r
  s | — | Gemiddelde bemonsteringsverhouding |
| ρ | kg/m3 | Dichtheid |
| ρ
  e | kg/m3 | Uitlaatgasdichtheid |
| σ | — | Standaardafwijking |
| s | | Standaardafwijking |
| T | K | Absolute temperatuur |
| T
  a | K | Absolute temperatuur van de inlaatlucht |
| t | s | Tijd |
| t
  10 | s | Tijd tussen stapvormig ingangssignaal en 10 % van de eindwaarde |
| t
  50 | s | Tijd tussen stapvormig ingangssignaal en 50 % van de eindwaarde |
| t
  90 | s | Tijd tussen stapvormig ingangssignaal en 90 % van de eindwaarde |
| u | — | Verhouding tussen de dichtheden (of molaire massa's) van de gasbestanddelen en het uitlaatgas gedeeld door 1 000 |
| V
  0 | m3/omw. | PDP-gasvolume dat per omwenteling wordt gepompt |
| V
  s | dm3 | Systeemvolume van uitlaatgasanalyseopstelling |
| W
  act | kWh | Werkelijke cyclusarbeid van de testcyclus |
| W
  ref | kWh | Referentiecyclusarbeid van de testcyclus |
| X
  0 | m3/omw. | PDP-kalibratiefunctie |

Symbool

Eenheid

Term

a
  1

—

Helling van de regressie

a
  0

—

y-Afsnijpunt van de regressie

A/F
  st

—

Stoichiometrische lucht-brandstofverhouding

c

ppm/vol.-%

Concentratie

c
  d

ppm/vol.-%

Concentratie op droge basis

c
  w

ppm/vol.-%

Concentratie op natte basis

c
  b

ppm/vol.-%

Achtergrondconcentratie

C
  d

—

Afvoercoëfficiënt van SSV

c
  gas

ppm/vol.-%

Concentratie van de gasvormige bestanddelen

d

m

Diameter

d
  V

m

Diameter van de venturihals

D
  0

m3/s

Afsnijpunt van de PDP-kalibratie

D

—

Verdunningsfactor

Δt

s

Tijdsinterval

e
  gas

g/kWh

Specifieke emissie van gasvormige bestanddelen

e
  PM

g/kWh

Specifieke emissie van deeltjes

e
  r

g/kWh

Specifieke emissie tijdens een regeneratie

e
  w

g/kWh

Gewogen specifieke emissie

E
  CO2

%

CO2-demping van de NOx-analysator

E
  E

%

Doelmatigheid van de ethaanconversie

E
  H2O

%

Waterdemping van de NOx-analysator

E
  M

%

Doelmatigheid van de methaanconversie

E
  NOx

%

Doelmatigheid van de NOx-omzetter

f

Hz

Bemonsteringsfrequentie

f
  a

—

Atmosferische factor van het laboratorium

F
  s

—

Stoichiometrische factor

H
  a

g/kg

Absolute vochtigheid van de inlaatlucht

H
  d

g/kg

Absolute vochtigheid van het verdunningsmiddel

i

—

Index die een momentane meting aangeeft (bijv. 1 Hz)

k
  c

—

Koolstofspecifieke factor

k
  f,d

m3/kg brandstof

Aanvullend volume droog uitlaatgas van verbranding

k
  f,w

m3/kg brandstof

Aanvullend volume nat uitlaatgas van verbranding

k
  h,D

—

Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx bij compressieontstekingsmotoren

k
  h,G

—

Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx bij elektrische-ontstekingsmotoren

k
  r,u

—

Regeneratieaanpassingsfactor (naar boven)

k
  r,d

—

Regeneratieaanpassingsfactor (naar beneden)

k
  w,a

—

Droog/natcorrectiefactor voor de inlaatlucht

k
  w,d

—

Droog/natcorrectiefactor voor het verdunningsmiddel

k
  w,e

—

Droog/natcorrectiefactor voor het verdunde uitlaatgas

k
  w,r

—

Droog/natcorrectiefactor voor het ruwe uitlaatgas

K
  V

—

CFV-kalibratiefunctie

λ

—

Luchtovermaatgetal

m
  b

mg

Massa van het verzamelde deeltjesmonster van het verdunningsmiddel

m
  d

kg

Massa van het verdunningsmiddelmonster dat door de deeltjesbemonsteringsfilters wordt gevoerd

m
  ed

kg

Totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de testcyclus

m
  edf

kg

Massa van equivalent verdund uitlaatgas gedurende de testcyclus

m
  ew

kg

Totale massa van het uitlaatgas gedurende de testcyclus

m
  gas

g

Massa van de gasvormige emissies gedurende de testcyclus

m
  f

mg

Massa van de deeltjesbemonsteringsfilters

m
  p

mg

Massa van het verzamelde deeltjesmonster

m
  PM

g

Massa van de deeltjesemissies gedurende de testcyclus

m
  se

kg

Massa van het uitlaatgasmonster gedurende de testcyclus

m
  sed

kg

Massa van het verdunde uitlaatgas dat door de verdunningstunnel stroomt

m
  sep

kg

Massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt

m
  ssd

kg

Massa van het secundaire verdunningsmiddel

M

Nm

Koppel

M
  a

g/mol

Molaire massa van de inlaatlucht

M
  d

g/mol

Molaire massa van het verdunningsmiddel

M
  e

g/mol

Molaire massa van het uitlaatgas

M
  f

Nm

Door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel

M
  gas

g/mol

Molaire massa van de gasvormige bestanddelen

M
  r

Nm

Door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel

n

—

Aantal metingen

nr

—

Aantal metingen met regeneratie

n

min–1

Toerental van de motor

n
  hi

min–1

Hoog motortoerental

n
  lo

min–1

Laag motortoerental

n
  pref

min–1

Aanbevolen motortoerental

n
  p

omw./s

PDP-pompsnelheid

p
  a

kPa

Verzadigde dampdruk van de motorinlaatlucht

p
  b

kPa

Totale luchtdruk

p
  d

kPa

Verzadigde dampdruk van het verdunningsmiddel

P
  f

kW

Door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen

p
  p

kPa

Absolute druk

p
  r

kW

Waterdampdruk na koelbad

p
  s

kPa

Droge luchtdruk

P

kW

Vermogen

P
  r

kW

Door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen

q

  mad

kg/s

Massastroom inlaatlucht op droge basis

q

  maw

kg/s

Massastroom inlaatlucht op natte basis

q

  mCe

kg/s

Koolstofmassadebiet in het ruwe uitlaatgas

q

  mCf

kg/s

Koolstofmassadebiet naar de motor

q

  mCp

kg/s

Koolstofmassadebiet naar het partiële-stroomverdunningssysteem

q

  mdew

kg/s

Massastroom verdund uitlaatgas op natte basis

q

  mdw

kg/s

Massastroom verdunningsmiddel op natte basis

q

  medf

kg/s

Massastroom equivalent verdund uitlaatgas op natte basis

q

  mew

kg/s

Uitlaatgasmassastroom op natte basis

q

  mex

kg/s

Monstermassadebiet onttrokken aan de verdunningstunnel

q

  mf

kg/s

Brandstofmassastroom

q

  mp

kg/s

Bemonsteringsstroom van uitlaatgas naar het partiële-stroomverdunningssysteem

q

  vCVS

m3/s

CVS-volumedebiet

q

  vs

dm3/min

Systeemstroom van het uitlaatgasanalysesysteem

q

  vt

cm3/min

Indicatorgasdebiet

r2

—

Determinatiecoëfficiënt

r
  d

—

Verdunningsverhouding

r
  D

—

Diameterverhouding van SSV

r
  h

—

Koolwaterstofresponsfactor van de vlamionisatiedetector (FID)

r
  m

—

Methanolresponsfactor van de vlamionisatiedetector (FID)

r
  p

—

Drukverhouding van SSV

r
  s

—

Gemiddelde bemonsteringsverhouding

ρ

kg/m3

Dichtheid

ρ
  e

kg/m3

Uitlaatgasdichtheid

σ

—

Standaardafwijking

s

Standaardafwijking

T

K

Absolute temperatuur

T
  a

K

Absolute temperatuur van de inlaatlucht

t

s

Tijd

t
  10

s

Tijd tussen stapvormig ingangssignaal en 10 % van de eindwaarde

t
  50

s

Tijd tussen stapvormig ingangssignaal en 50 % van de eindwaarde

t
  90

s

Tijd tussen stapvormig ingangssignaal en 90 % van de eindwaarde

u

—

Verhouding tussen de dichtheden (of molaire massa's) van de gasbestanddelen en het uitlaatgas gedeeld door 1 000

V
  0

m3/omw.

PDP-gasvolume dat per omwenteling wordt gepompt

V
  s

dm3

Systeemvolume van uitlaatgasanalyseopstelling

W
  act

kWh

Werkelijke cyclusarbeid van de testcyclus

W
  ref

kWh

Referentiecyclusarbeid van de testcyclus

X
  0

m3/omw.

PDP-kalibratiefunctie

3.3.   Symbolen en afkortingen voor de brandstofsamenstelling

| w
  ALF | Waterstofgehalte van brandstof, massa-% |
| --- | --- |
| w
  BET | Koolstofgehalte van brandstof, massa-% |
| w
  GAM | Zwavelgehalte van brandstof, massa-% |
| w
  DEL | Stikstofgehalte van brandstof, massa-% |
| w
  EPS | Zuurstofgehalte van brandstof, massa-% |
| α | Molaire waterstofverhouding (H/C) |
| γ | Molaire zwavelverhouding (S/C) |
| δ | Molaire stikstofverhouding (N/C) |
| ε | Molaire zuurstofverhouding (O/C) |

w
  ALF

Waterstofgehalte van brandstof, massa-%

w
  BET

Koolstofgehalte van brandstof, massa-%

w
  GAM

Zwavelgehalte van brandstof, massa-%

w
  DEL

Stikstofgehalte van brandstof, massa-%

w
  EPS

Zuurstofgehalte van brandstof, massa-%

α

Molaire waterstofverhouding (H/C)

γ

Molaire zwavelverhouding (S/C)

δ

Molaire stikstofverhouding (N/C)

ε

Molaire zuurstofverhouding (O/C)

in het geval van een brandstof CH
  α
  O
  ε
  N
  δ
  S
  γ

3.4.   Symbolen en afkortingen voor de chemische bestanddelen

| C1 | Koolstof-1-equivalent koolwaterstof |
| --- | --- |
| CH4 | Methaan |
| C2H6 | Ethaan |
| C3H8 | Propaan |
| CO | Koolmonoxide |
| CO2 | Kooldioxide |
| DOP | Dioctylftalaat |
| HC | Koolwaterstoffen |
| H2O | Water |
| NMHC | Andere koolwaterstoffen dan methaan |
| NOx | Stikstofoxiden |
| NO | Stikstofmonoxide |
| NO2 | Stikstofdioxide |
| PM | Deeltjesmateriaal |

C1

Koolstof-1-equivalent koolwaterstof

CH4

Methaan

C2H6

Ethaan

C3H8

Propaan

CO

Koolmonoxide

CO2

Kooldioxide

DOP

Dioctylftalaat

HC

Koolwaterstoffen

H2O

Water

NMHC

Andere koolwaterstoffen dan methaan

NOx

Stikstofoxiden

NO

Stikstofmonoxide

NO2

Stikstofdioxide

PM

Deeltjesmateriaal

3.5.   Afkortingen

| CFV | Venturibuis met kritische stroming |
| --- | --- |
| CLD | Chemiluminescentiedetector |
| CVS | Bemonstering met constant volume |
| deNOx | NOx-nabehandelingssysteem |
| EGR | Uitlaatgasrecirculatie |
| FID | Vlamionisatiedetector |
| GC | Gaschromatograaf |
| HCLD | Verwarmde chemiluminescentiedetector |
| HFID | Verwarmde vlamionisatiedetector |
| Lpg | Vloeibaar petroleumgas |
| NDIR | Niet-dispersieve infraroodanalysator |
| NG | Aardgas |
| NMC | Niet-methaancutter |
| PDP | Verdringerpomp |
| % FS | Percentage van het volledige schaalbereik (FS) |
| PFS | Partiële-stroomsysteem |
| SSV | Subsonische venturi |
| VGT | Variabele geometrische turbine |

CFV

Venturibuis met kritische stroming

CLD

Chemiluminescentiedetector

CVS

Bemonstering met constant volume

deNOx

NOx-nabehandelingssysteem

EGR

Uitlaatgasrecirculatie

FID

Vlamionisatiedetector

GC

Gaschromatograaf

HCLD

Verwarmde chemiluminescentiedetector

HFID

Verwarmde vlamionisatiedetector

Lpg

Vloeibaar petroleumgas

NDIR

Niet-dispersieve infraroodanalysator

NG

Aardgas

NMC

Niet-methaancutter

PDP

Verdringerpomp

% FS

Percentage van het volledige schaalbereik (FS)

PFS

Partiële-stroomsysteem

SSV

Subsonische venturi

VGT

Variabele geometrische turbine

4.   ALGEMENE VOORSCHRIFTEN

Het motorsysteem moet zodanig zijn ontworpen, gebouwd en geassembleerd dat de motor bij normaal gebruik gedurende zijn nuttige levensduur, zoals gedefinieerd in dit reglement, aan de voorschriften van deze bijlage kan voldoen, ook na installatie in het voertuig.

5.   PRESTATIE-EISEN

5.1.   Emissie van verontreinigende gassen en deeltjes

De emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door de motor wordt vastgesteld door de WHTC- en WHSC-testcycli zoals beschreven in punt 7. De meetsystemen moeten voldoen aan de lineariteitseisen in punt 9.2 en de specificaties in punt 9.3 (meting van de gasvormige emissies), punt 9.4 (deeltjesmeting) en aanhangsel 3.

Andere systemen of analyseapparatuur kunnen door de typegoedkeuringsinstantie worden goedgekeurd, indien wordt aangetoond dat zij gelijkwaardige resultaten opleveren overeenkomstig punt 5.1.1.

5.1.1.   Gelijkwaardigheid

De systeemgelijkwaardigheid moet worden vastgesteld aan de hand van een correlatiestudie met zeven (of meer) monsterparen tussen het onderzochte systeem en een van de systemen uit deze bijlage.

De „resultaten” hebben betrekking op de gewogen emissiewaarde bij een specifieke cyclus. De correlatietest moet worden uitgevoerd in hetzelfde laboratorium, in dezelfde meetcel en op dezelfde motor en bij voorkeur gelijktijdig. De gelijkwaardigheid van de gemiddelden van de monsterparen wordt vastgesteld aan de hand van F-test- en t-teststatistieken zoals beschreven in aanhangsel 4, punt A.4.3, en verkregen in dezelfde laboratoriummeetcel en op dezelfde motor zoals hierboven beschreven. Uitschieters worden vastgesteld overeenkomstig ISO 5725 en worden niet in het gegevensbestand opgenomen. De systemen die voor de correlatietest worden gebruikt, moeten door de typegoedkeuringsinstantie worden goedgekeurd.

5.2.   Motorfamilie

5.2.1.   Algemeen

Een motorfamilie wordt gekenmerkt door ontwerpparameters. Deze moeten voor alle motoren binnen deze familie dezelfde zijn. De motorfabrikant kan zelf beslissen welke motoren tot een bepaalde motorfamilie behoren, zolang hij de hiervoor in punt 5.2.3 opgesomde criteria maar in acht neemt. De motorfamilie wordt door de typegoedkeuringsinstantie goedgekeurd. De fabrikant verstrekt de typegoedkeuringsinstantie relevante informatie over de emissiewaarden van de leden van de motorfamilie.

5.2.2.   Bijzondere gevallen

In sommige gevallen kan er interactie optreden tussen de parameters. Hiermee moet rekening worden gehouden om ervoor te zorgen dat alleen motoren met vergelijkbare uitlaatemissie-eigenschappen tot één motorfamilie worden gerekend. De fabrikant moet deze gevallen omschrijven en de typegoedkeuringsinstantie hiervan op de hoogte stellen. Hiermee zal vervolgens rekening worden gehouden als criterium bij het opstellen van een nieuwe motorfamilie.

Indien inrichtingen of kenmerken die niet in punt 5.2.3 zijn vermeld sterk van invloed zijn op het emissieniveau, moet de fabrikant deze apparatuur op basis van goede ingenieurspraktijk identificeren en de typegoedkeuringsinstantie hiervan op de hoogte stellen. Hiermee zal vervolgens rekening worden gehouden als criterium bij het opstellen van een nieuwe motorfamilie.

Naast de in punt 5.2.3 genoemde parameters kan de fabrikant ook aanvullende criteria opgeven op basis waarvan families van kleinere omvang kunnen worden gedefinieerd. Dat zijn niet noodzakelijkerwijs parameters die van invloed zijn op het emissieniveau.

5.2.3.   Parameters die de motorfamilie bepalen

5.2.3.1.   Verbrandingscyclus:

| a) | tweetaktcyclus; |
| --- | --- |

a)

tweetaktcyclus;

| b) | viertaktcyclus; |
| --- | --- |

b)

viertaktcyclus;

| c) | rotatiemotor; |
| --- | --- |

c)

rotatiemotor;

| d) | overige. |
| --- | --- |

d)

overige.

5.2.3.2.   Opstelling van de cilinders

5.2.3.2.1.   Positie van de cilinders in het blok:

| a) | V; |
| --- | --- |

a)

V;

| b) | in lijn; |
| --- | --- |

b)

in lijn;

| c) | stervormig; |
| --- | --- |

c)

stervormig;

| d) | overige (F, W enz.). |
| --- | --- |

d)

overige (F, W enz.).

5.2.3.2.2.   Relatieve positie van de cilinders

Motoren met hetzelfde blok mogen tot dezelfde familie behoren mits de hart-op-hartverhoudingen van de boringen hetzelfde zijn.

5.2.3.3.   Voornaamste koelmiddel:

| a) | lucht; |
| --- | --- |

a)

lucht;

| b) | water; |
| --- | --- |

b)

water;

| c) | olie. |
| --- | --- |

c)

olie.

5.2.3.4.   Afzonderlijke zuigerverplaatsing

5.2.3.4.1.   Motoren met een totale zuigerverplaatsing ≥ 0,75 dm3

Motoren met een totale zuigerverplaatsing ≥ 0,75 dm3 kunnen alleen tot dezelfde motorfamilie behoren als het grootste verschil tussen de afzonderlijke zuigerverplaatsingen niet groter is dan 15 % van de grootste afzonderlijke zuigerverplaatsing binnen de familie.

5.2.3.4.2.   Motoren met een totale zuigerverplaatsing < 0,75 dm3

Motoren met een totale zuigerverplaatsing < 0,75 dm3 kunnen alleen tot dezelfde motorfamilie behoren als het grootste verschil tussen de afzonderlijke zuigerverplaatsingen niet groter is dan 30 % van de grootste afzonderlijke zuigerverplaatsing binnen de familie.

5.2.3.4.3.   Motoren met andere grenswaarden voor de zuigerverplaatsing

Motoren met een afzonderlijke zuigerverplaatsing die de grenswaarden in de punten 5.2.3.4.1 en 5.2.3.4.2 overschrijdt, kunnen met goedkeuring van de typegoedkeuringsinstantie tot dezelfde familie behoren. Deze goedkeuring moet worden gebaseerd op technische elementen (berekeningen, simulaties, experimentele resultaten enz.) die aantonen dat het overschrijden van de grenswaarden geen noemenswaardige invloed uitoefent op de uitlaatemissies.

5.2.3.5.   Methode van luchtaanzuiging:

| a) | natuurlijke aanzuiging; |
| --- | --- |

a)

natuurlijke aanzuiging;

| b) | drukvulling; |
| --- | --- |

b)

drukvulling;

| c) | drukvulling met tussenkoeler. |
| --- | --- |

c)

drukvulling met tussenkoeler.

5.2.3.6.   Brandstoftype:

| a) | diesel; |
| --- | --- |

a)

diesel;

| b) | aardgas; |
| --- | --- |

b)

aardgas;

| c) | vloeibaar petroleumgas (lpg); |
| --- | --- |

c)

vloeibaar petroleumgas (lpg);

| d) | ethanol. |
| --- | --- |

d)

ethanol.

5.2.3.7.   Type verbrandingskamer:

| a) | open kamer; |
| --- | --- |

a)

open kamer;

| b) | gedeelde kamer; |
| --- | --- |

b)

gedeelde kamer;

| c) | overige typen. |
| --- | --- |

c)

overige typen.

5.2.3.8.   Ontstekingstype:

| a) | elektrische ontsteking; |
| --- | --- |

a)

elektrische ontsteking;

| b) | compressieontsteking. |
| --- | --- |

b)

compressieontsteking.

5.2.3.9.   Klep- en poorteigenschappen:

| a) | configuratie; |
| --- | --- |

a)

configuratie;

| b) | aantal kleppen per cilinder. |
| --- | --- |

b)

aantal kleppen per cilinder.

5.2.3.10.   Type brandstoftoevoer:

| a) | type toevoer vloeibare brandstof:






  i) | pomp, (hogedruk)leiding en verstuiver; |
| --- | --- | --- |

a)

type toevoer vloeibare brandstof:

i)

pomp, (hogedruk)leiding en verstuiver;

| ii) | in de leiding geplaatste pomp of verdelerpomp; |
| --- | --- |

ii)

in de leiding geplaatste pomp of verdelerpomp;

| iii) | unitpomp of -verstuiver; |
| --- | --- |

iii)

unitpomp of -verstuiver;

| iv) | common rail; |
| --- | --- |

iv)

common rail;

| v) | carburateur(s); |
| --- | --- |

v)

carburateur(s);

| vi) | overige; |
| --- | --- |

vi)

overige;

| b) | type toevoer brandstofgas:






  i) | in gasvorm; |
| --- | --- | --- |

b)

type toevoer brandstofgas:

i)

in gasvorm;

| ii) | vloeistof; |
| --- | --- |

ii)

vloeistof;

| iii) | mengeenheden; |
| --- | --- |

iii)

mengeenheden;

| iv) | overige; |
| --- | --- |

iv)

overige;

| c) | overige typen. |
| --- | --- |

c)

overige typen.

5.2.3.11.   Overige inrichtingen:

| a) | uitlaatgasrecirculatie (EGR); |
| --- | --- |

a)

uitlaatgasrecirculatie (EGR);

| b) | waterinspuiting; |
| --- | --- |

b)

waterinspuiting;

| c) | luchtinspuiting; |
| --- | --- |

c)

luchtinspuiting;

| d) | overige. |
| --- | --- |

d)

overige.

5.2.3.12.   Elektronische regelstrategie

Het wel of niet aanwezig zijn van een elektronische regeleenheid (ECU) in de motor wordt als een van de basisparameters van een familie beschouwd.

In het geval van elektronisch gestuurde motoren moet de fabrikant de technische elementen verstrekken die verklaren waarom deze motoren tot dezelfde familie behoren, d.w.z. waarom deze motoren naar verwachting aan dezelfde emissievoorschriften zullen voldoen.

Voorbeelden van deze elementen zijn berekeningen, simulaties, schattingen, beschrijvingen van inspuitparameters en experimentele resultaten.

Voorbeelden van gestuurde kenmerken zijn:

| a) | timing; |
| --- | --- |

a)

timing;

| b) | inspuitdruk; |
| --- | --- |

b)

inspuitdruk;

| c) | meervoudige inspuitingen; |
| --- | --- |

c)

meervoudige inspuitingen;

| d) | aanjaagdruk; |
| --- | --- |

d)

aanjaagdruk;

| e) | VGT; |
| --- | --- |

e)

VGT;

| f) | EGR. |
| --- | --- |

f)

EGR.

5.2.3.13.   Uitlaatgasnabehandelingssystemen

De functie en combinatie van de volgende inrichtingen worden beschouwd als criteria om te bepalen of een motor tot een bepaalde motorfamilie behoort:

| a) | oxidatiekatalysator; |
| --- | --- |

a)

oxidatiekatalysator;

| b) | driewegkatalysator; |
| --- | --- |

b)

driewegkatalysator;

| c) | NOx-verwijderingssysteem met selectieve reductie van NOx (aanvullend reductiemiddel); |
| --- | --- |

c)

NOx-verwijderingssysteem met selectieve reductie van NOx (aanvullend reductiemiddel);

| d) | andere NOx-verwijderingssystemen; |
| --- | --- |

d)

andere NOx-verwijderingssystemen;

| e) | deeltjesvanger met passieve regeneratie; |
| --- | --- |

e)

deeltjesvanger met passieve regeneratie;

| f) | deeltjesvanger met actieve regeneratie; |
| --- | --- |

f)

deeltjesvanger met actieve regeneratie;

| g) | overige deeltjesvangers; |
| --- | --- |

g)

overige deeltjesvangers;

| h) | overige systemen. |
| --- | --- |

h)

overige systemen.

Als een motor zonder nabehandelingssysteem is gecertificeerd, hetzij als basismotor, hetzij als lid van een motorfamilie, mag deze motor, als deze van een oxidatiekatalysator wordt voorzien, lid blijven van dezelfde motorfamilie, mits er geen andere brandstofeisen worden gesteld.

Als er wel specifieke brandstofeisen worden gesteld (bijv. deeltjesvangers die speciale additieven aan de brandstof toevoegen om het regeneratieproces zeker te stellen), moet het besluit om de motor tot dezelfde familie te laten behoren worden genomen op basis van de technische elementen die de fabrikant heeft verstrekt. Deze elementen moeten aantonen dat het verwachte emissieniveau van de motor met uitbreiding aan dezelfde grenswaarde voldoet als de motor zonder uitbreiding.

Als een motor met nabehandelingssysteem is gecertificeerd, hetzij als basismotor, hetzij als lid van een motorfamilie waarvan de basismotor met hetzelfde nabehandelingssysteem is uitgerust, mag deze motor, als deze niet van een nabehandelingssysteem wordt voorzien, niet aan dezelfde motorfamilie worden toegevoegd.

5.2.4.   Keuze van de basismotor

5.2.4.1.   Compressieontstekingsmotoren

Nadat een motorfamilie door de typegoedkeuringsinstantie is goedgekeurd, wordt de basismotor gekozen op basis van het hoofdcriterium van de hoogste brandstofopbrengst per slag bij het opgegeven toerental voor het maximumkoppel. Indien twee of meer motoren volgens dit hoofdcriterium overeenstemmen, wordt de basismotor gekozen aan de hand van een tweede criterium, namelijk de hoogste brandstoftoevoer per slag bij het nominaal vermogen.

5.2.4.2.   Elektrische-ontstekingsmotoren

Nadat een motorfamilie door de typegoedkeuringsinstantie is goedgekeurd, wordt de basismotor gekozen op basis van het hoofdcriterium van de grootste verplaatsing. Indien twee of meer motoren volgens dit hoofdcriterium overeenstemmen, wordt de basismotor gekozen aan de hand van een tweede criterium in deze volgorde:

| a) | de hoogste brandstoftoevoer per slag bij het toerental voor het opgegeven nominaal vermogen; |
| --- | --- |

a)

de hoogste brandstoftoevoer per slag bij het toerental voor het opgegeven nominaal vermogen;

| b) | het vroegste ontstekingstijdstip; |
| --- | --- |

b)

het vroegste ontstekingstijdstip;

| c) | de laagste EGR-graad. |
| --- | --- |

c)

de laagste EGR-graad.

5.2.4.3.   Opmerkingen bij de keuze van de basismotor

De typegoedkeuringsinstantie kan concluderen dat de ongunstigste emissiewaarde van een familie het beste kan worden vastgesteld door extra motoren te testen. De motorfabrikant moet in dit geval informatie verstrekken aan de hand waarvan kan worden vastgesteld welke motoren van de familie waarschijnlijk de hoogste emissiewaarden zullen hebben.

Indien motoren binnen de familie andere kenmerken hebben die geacht kunnen worden van invloed te zijn op de uitlaatemissies, moeten die kenmerken eveneens worden bepaald en bij de keuze van de basismotor in aanmerking worden genomen.

Indien motoren binnen de familie aan dezelfde emissiewaarden voldoen, terwijl hun nuttige levensduur verschilt, wordt dit bij de keuze van de basismotor ook in aanmerking genomen.

6.   TESTVOORWAARDEN

6.1.   Omstandigheden van de laboratoriumtests

De absolute temperatuur (T
  a) van de inlaatlucht van de motor, uitgedrukt in Kelvin, en de droge atmosferische druk (p
  s), uitgedrukt in kPa, moeten worden gemeten en de parameter f
  a moet op de volgende wijze worden berekend. Bij motoren met meerdere cilinders die afzonderlijke groepen inlaatspruitstukken hebben, zoals V-motoren, wordt de gemiddelde temperatuur van de afzonderlijke groepen genomen. De parameter f
  a moet in de testresultaten worden vermeld. Voor een betere herhaalbaarheid en reproduceerbaarheid van de testresultaten wordt aanbevolen dat de parameter f
  a zodanig is dat: 0,93 ≤ f
  a ≤ 1,07.

| a) | Compressieontstekingsmotoren:
  Motoren met natuurlijke aanzuiging en mechanische drukvulling:

   (1)
  Motoren met drukvulling met of zonder koeling van de inlaatlucht:

   (2) |
| --- | --- |

a)

Compressieontstekingsmotoren:

Motoren met natuurlijke aanzuiging en mechanische drukvulling:

Formula (1)

Motoren met drukvulling met of zonder koeling van de inlaatlucht:

Formula (2)

| b) | Elektrische-ontstekingsmotoren:

   (3) |
| --- | --- |

b)

Elektrische-ontstekingsmotoren:

Formula (3)

6.2.   Motoren met tussenkoeling

De vulluchttemperatuur moet worden geregistreerd en moet bij het nominaal toerental en vollast binnen ± 5 K liggen van de maximumvulluchttemperatuur, zoals opgegeven door de fabrikant. De temperatuur van het koelmiddel moet ten minste 293 K (20 °C) bedragen.

Indien een laboratoriumsysteem of externe aanjager wordt gebruikt, moet de koelvloeistofstroom zo worden ingesteld dat de vulluchttemperatuur binnen ± 5 K van de maximumvulluchttemperatuur ligt, zoals opgegeven door de fabrikant voor het nominaal toerental en vollast. De koelvloeistoftemperatuur en koelvloeistofstroom van de tussenkoeler op het hierboven genoemde instelpunt mogen gedurende de gehele testcyclus niet worden gewijzigd, tenzij dit leidt tot niet-representatieve overmatige koeling van de vullucht. Het volume van de tussenkoeler moet zijn gebaseerd op goede ingenieurspraktijk en representatief zijn voor de installatie bij een in gebruik zijnde productiemotor. Het laboratoriumsysteem moet zo zijn ontworpen dat zo min mogelijk condensvorming optreedt. Eventueel condens moet worden afgevoerd en alle afvoergaten moeten volledig worden gesloten voordat met de emissietest wordt begonnen.

Als de motorfabrikant drukvalgrenswaarden voor het volledige tussenkoelingssysteem opgeeft, moet de drukval in het volledige tussenkoelingssysteem bij de door de fabrikant gespecificeerde motoromstandigheden binnen die grenswaarden liggen. De drukval moet op de door de fabrikant opgegeven plaatsen worden gemeten.

6.3.   Motorvermogen

De specifieke emissiemeting wordt verricht op basis van het motorvermogen en de cyclusarbeid, zoals bepaald overeenkomstig de punten 6.3.1 tot en met 6.3.5.

6.3.1.   Algemene installatie van de motor

De motor moet worden getest met de in aanhangsel 7 vermelde apparatuur en hulpapparatuur.

Als de apparatuur en hulpapparatuur niet op de voorgeschreven wijze zijn geïnstalleerd, moet overeenkomstig de punten 6.3.2 tot en met 6.3.5 rekening worden gehouden met het vermogen ervan.

6.3.2.   Voor de emissietest te monteren apparatuur en hulpapparatuur

Als het onwenselijk is de overeenkomstig aanhangsel 7 vereiste apparatuur en hulpapparatuur op de testbank te monteren, wordt voor het gehele motortoerentalgebied van de WHTC en voor de testtoerentallen van de WHSC het door deze apparatuur opgenomen vermogen bepaald en van het gemeten motorvermogen (referentie- en werkelijk motorvermogen) afgetrokken.

6.3.3.   Voor de test te verwijderen apparatuur en hulpapparatuur

Als de overeenkomstig aanhangsel 7 niet vereiste apparatuur en hulpapparatuur niet kan worden verwijderd, mag voor het gehele motortoerentalgebied van de WHTC en voor de testtoerentallen van de WHSC het door deze apparatuur opgenomen vermogen worden bepaald en bij het gemeten motorvermogen (referentie- en werkelijk motorvermogen) worden opgeteld. Als deze waarde meer dan 3 % van het maximumvermogen bij het testtoerental bedraagt, moet zij aan de typegoedkeuringsinstantie worden aangetoond.

6.3.4.   Bepaling van het vermogen van de hulpapparatuur

Het door de apparatuur en hulpapparatuur opgenomen vermogen moet alleen worden bepaald:

| a) | als de overeenkomstig aanhangsel 7 vereiste apparatuur niet op de motor is gemonteerd
  en/of |
| --- | --- |

a)

als de overeenkomstig aanhangsel 7 vereiste apparatuur niet op de motor is gemonteerd

en/of

| b) | als de overeenkomstig aanhangsel 7 niet vereiste apparatuur op de motor is gemonteerd. |
| --- | --- |

b)

als de overeenkomstig aanhangsel 7 niet vereiste apparatuur op de motor is gemonteerd.

De waarden van het vermogen van de hulpapparatuur en de wijze waarop deze zijn gemeten of berekend moeten voor het gehele werkingsgebied van de testcycli door de motorfabrikant worden ingediend en door de typegoedkeuringsinstantie worden goedgekeurd.

6.3.5.   Cyclusarbeid van de motor

De berekening van de referentie- en werkelijke cyclusarbeid (zie punten 7.4.8 en 7.8.6) moet worden gebaseerd op het motorvermogen overeenkomstig punt 6.3.1. In dit geval bedragen P
  f en P
  r uit vergelijking 4 nul, en is P gelijk aan P
  m.

Als overeenkomstig de punten 6.3.2 en/of 6.3.3 apparatuur of hulpapparatuur is geïnstalleerd, moet het daardoor opgenomen vermogen worden gebruikt om elke momentane cyclusarbeidswaarde P
  m,i als volgt te corrigeren:

Formula (4)

waarin:

| P
  m,i | het gemeten motorvermogen (kW); |
| --- | --- |
| P
  f,i | het door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen (kW); |
| P
  r,i | het door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen (kW). |

P
  m,i

het gemeten motorvermogen (kW);

P
  f,i

het door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen (kW);

P
  r,i

het door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen vermogen (kW).

6.4.   Luchtinlaatsysteem van de motor

Er moet gebruik worden gemaakt van een luchtinlaatsysteem of een laboratoriumsysteem met een luchtinlaatrestrictie binnen ± 300 Pa van de door de fabrikant opgegeven maximumwaarde voor een schoon luchtfilter bij het nominaal toerental en vollast. Het statische drukverschil van de restrictie moet op de door de fabrikant opgegeven plaats worden gemeten.

6.5.   Uitlaatsysteem van de motor

Er moet gebruik worden gemaakt van een motoruitlaatsysteem of een laboratoriumsysteem met een uitlaattegendruk binnen 80-100 % van de door de fabrikant opgegeven maximumwaarde bij het nominaal vermogen en vollast. Als de maximale restrictie 5 kPa of minder bedraagt, mag het instelpunt niet minder dan 1,0 kPa van het maximum afliggen. Het uitlaatsysteem moet voldoen aan de voorschriften voor uitlaatgasbemonstering in de punten 9.3.10 en 9.3.11.

6.6.   Motor met uitlaatgasnabehandelingssysteem

Indien de motor met een uitlaatgasnabehandelingssysteem is uitgerust, moet de uitlaatpijp over een lengte van ten minste vier pijpdiameters vóór het expansiegedeelte waarin het nabehandelingssysteem is aangebracht, dezelfde diameter hebben als in de praktijk wordt aangetroffen of door de fabrikant is gespecificeerd. De afstand tussen de flens van het uitlaatspruitstuk of de turbocompressoruitlaat en het uitlaatgasnabehandelingssysteem moet dezelfde zijn als bij de configuratie in het voertuig of moet binnen de afstandspecificaties van de fabrikant liggen. De uitlaattegendruk of -restrictie moet aan dezelfde criteria voldoen als hierboven en mag met een klep worden ingesteld. Voor nabehandelingssystemen met variabele restrictie wordt de maximale uitlaatgasrestrictie aangegeven in de door de fabrikant gespecificeerde nabehandelingsvoorwaarden („degreening”/veroudering en regeneratie-/verontreinigingsniveau). Als de maximale restrictie 5 kPa of minder bedraagt, mag het instelpunt niet minder dan 1,0 kPa van het maximum afliggen. Het nabehandelingsgedeelte mag tijdens dummytests en bij het bepalen van de motorkarakteristiek worden verwijderd en worden vervangen door een gelijkwaardig gedeelte met een niet-werkzame katalysatorconstructie.

De tijdens de testcyclus gemeten emissies moeten representatief zijn voor de emissies in de praktijk. In het geval van een motor met een uitlaatgasnabehandelingssysteem op basis van een verbruiksreagens moet het voor alle tests gebruikte reagens door de fabrikant worden opgegeven.

Voor motoren met een uitlaatgasnabehandelingssysteem met continue regeneratie is geen speciale testprocedure vereist, maar het regeneratieproces moet wel overeenkomstig punt 6.6.1 worden aangetoond.

Voor motoren met een uitlaatgasnabehandelingssysteem dat periodiek wordt geregenereerd, zoals beschreven in punt 6.6.2, moeten de emissieresultaten worden gecorrigeerd om rekening te houden met regeneraties. In dit geval is de gemiddelde emissie afhankelijk van de frequentie van de regeneraties uitgedrukt in het gedeelte van de tests waarbinnen een regeneratie plaatsvindt.

6.6.1.   Continue regeneratie

De emissies worden gemeten bij een gestabiliseerd nabehandelingssysteem, zodat reproduceerbare emissieresultaten worden verkregen. Het regeneratieproces moet ten minste één keer tijdens de WHTC-warmestarttest plaatsvinden en de fabrikant moet aangeven onder welke normale omstandigheden de regeneratie plaatsvindt (roetgehalte, temperatuur, uitlaattegendruk enz.).

Om aan te tonen dat het regeneratieproces continu is, moet er ten minste driemaal een WHTC-warmestarttest worden uitgevoerd. Hiervoor wordt de motor overeenkomstig punt 7.4.1 opgewarmd, overeenkomstig punt 7.6.3 geïmpregneerd en wordt de eerste WHTC-warmestarttest uitgevoerd. De daaropvolgende warmestarttests worden uitgevoerd nadat de motor overeenkomstig punt 7.6.3 is geïmpregneerd. Tijdens de tests worden de uitlaattemperatuur en -druk geregistreerd (temperatuur voor en achter het nabehandelingssysteem, uitlaattegendruk enz.).

Als de door de fabrikant opgegeven voorwaarden zich tijdens de tests voordoen en de resultaten van de drie (of meer) WHTC-warmestarttests niet meer dan ± 25 % of 0,005 g/kWh van elkaar afwijken (de hoogste waarde is van toepassing), wordt het nabehandelingssysteem beschouwd als een systeem met continue regeneratie en zijn de algemene testbepalingen van punt 7.6 (WHTC) en punt 7.7 (WHSC) van toepassing.

Indien het uitlaatgasnabehandelingssysteem een veiligheidsstand heeft die op periodieke regeneratie overschakelt, moet het overeenkomstig punt 6.6.2 worden gecontroleerd. In dat specifieke geval kunnen de toepasselijke emissiegrenswaarden worden overschreden en worden ze niet gewogen.

6.6.2.   Periodieke regeneratie

In het geval van een uitlaatgasnabehandelingssysteem op basis van een periodiek regeneratieproces worden de emissies gemeten bij ten minste drie WHTC-warmestarttests (één met en twee zonder regeneratieproces) bij een gestabiliseerd nabehandelingssysteem; de resultaten worden overeenkomstig vergelijking 5 gewogen.

Tijdens de WHTC-warmestarttest moet het regeneratieproces ten minste een keer plaatsvinden. De motor mag voorzien zijn van een schakelaar waarmee het regeneratieproces mogelijk of onmogelijk kan worden gemaakt, op voorwaarde dat deze operatie de oorspronkelijke motorkalibratie niet beïnvloedt.

De fabrikant geeft aan bij welke normale parameters het regeneratieproces plaatsvindt (roetgehalte, temperatuur, uitlaattegendruk enz.) en hoelang het duurt. De fabrikant vermeldt ook de frequentie van de regeneraties uitgedrukt in het aantal tests waarbij regeneratie plaatsvindt in vergelijking tot het aantal tests zonder regeneratie. De precieze procedure waarmee deze frequentie wordt bepaald, berust op gegevens uit de praktijk en goede ingenieursinzichten, en moet door de typegoedkeurings- of certificeringsinstantie worden goedgekeurd.

De fabrikant verstrekt een nabehandelingssysteem dat zodanig is belast dat tijdens een WHTC-test een regeneratie plaatsvindt. Voor deze test wordt de motor overeenkomstig punt 7.4.1 opgewarmd, overeenkomstig punt 7.6.3 geïmpregneerd en wordt de WHTC-warmestarttest uitgevoerd. Tijdens het opwarmen van de motor mag geen regeneratie plaatsvinden.

De gemiddelde specifieke emissies tussen de regeneratiefasen worden bepaald aan de hand van het rekenkundig gemiddelde van verschillende ongeveer op gelijke afstand in de tijd gelegen resultaten van WHTC-warmestarttests (g/kWh). De minimale eis is dat ten minste één WHTC-warmestarttest zo kort mogelijk vóór een regeneratietest en één WHTC-warmestarttest onmiddelijk na een regeneratietest wordt uitgevoerd. In plaats daarvan kan de fabrikant ook gegevens verstrekken waaruit blijkt dat de emissies tussen de regeneratiefasen constant blijven (±25 % of 0,005 g/kWh; de grootste waarde is van toepassing). In dat geval mogen de emissies van slechts één WHTC-warmestarttest worden gebruikt.

Tijdens de regeneratietest worden alle gegevens geregistreerd die nodig zijn om de regeneratie waar te nemen (emissie van CO of NOx, temperatuur voor en achter het nabehandelingssysteem, uitlaattegendruk enz.).

Tijdens de regeneratietest kunnen de toepasselijke emissiegrenswaarden worden overschreden.

De testprocedure is in figuur 2 schematisch weergegeven.

Image

De WHTC-warmestartemissies worden als volgt gewogen:

Formula (5)

waarin:

| n | het aantal WHTC-warmestarttests zonder regeneratie; |
| --- | --- |
| nr | het aantal WHTC-warmestarttests met regeneratie (ten minste één test); |
| | de gemiddelde specifieke emissie zonder regeneratie (g/kWh); |
| | de gemiddelde specifieke emissie met regeneratie (g/kWh). |

n

het aantal WHTC-warmestarttests zonder regeneratie;

nr

het aantal WHTC-warmestarttests met regeneratie (ten minste één test);

Formula

de gemiddelde specifieke emissie zonder regeneratie (g/kWh);

Formula

de gemiddelde specifieke emissie met regeneratie (g/kWh).

Voor het bepalen van Formula geldt het volgende:

| a) | als voor de regeneratie meer dan één WHTC-warmestarttest nodig is, worden opeenvolgende volledige WHTC-warmestarttests uitgevoerd en worden de emissies voortdurend gemeten zonder impregneren en zonder de motor af te zetten, totdat de regeneratie voltooid is, en wordt het gemiddelde van de WHTC-warmestarttests berekend; |
| --- | --- |

a)

als voor de regeneratie meer dan één WHTC-warmestarttest nodig is, worden opeenvolgende volledige WHTC-warmestarttests uitgevoerd en worden de emissies voortdurend gemeten zonder impregneren en zonder de motor af te zetten, totdat de regeneratie voltooid is, en wordt het gemiddelde van de WHTC-warmestarttests berekend;

| b) | als de regeneratie tijdens een WHTC-warmestarttest is voltooid, wordt de test voortgezet totdat de volledige duur verstreken is. |
| --- | --- |

b)

als de regeneratie tijdens een WHTC-warmestarttest is voltooid, wordt de test voortgezet totdat de volledige duur verstreken is.

In overleg met de typegoedkeuringsinstantie mogen de regeneratieaanpassingsfactoren multiplicatief (punt c)) of additief (punt d)) worden toegepast op basis van een goede ingenieursanalyse.

| c) | De multiplicatieve aanpassingsfactoren worden als volgt berekend:

  (naar boven) (6)

  (naar beneden) (6a) |
| --- | --- |

c)

De multiplicatieve aanpassingsfactoren worden als volgt berekend:

Formula (naar boven) (6)

Formula (naar beneden) (6a)

| d) | De additieve aanpassingsfactoren worden als volgt berekend:

  (naar boven) (7)

  (naar beneden) (8) |
| --- | --- |

d)

De additieve aanpassingsfactoren worden als volgt berekend:

Formula (naar boven) (7)

Formula (naar beneden) (8)

Voor de berekening van de specifieke emissies in punt 8.6.3 worden de regeneratieaanpassingsfactoren als volgt toegepast:

| e) | voor een test zonder regeneratie wordt k
  r,u vermenigvuldigd met of opgeteld bij, respectievelijk, de specifieke emissie e in vergelijking 69 of 70; |
| --- | --- |

e)

voor een test zonder regeneratie wordt k
  r,u vermenigvuldigd met of opgeteld bij, respectievelijk, de specifieke emissie e in vergelijking 69 of 70;

| f) | voor een test met regeneratie wordt k
  r,d vermenigvuldigd met of afgetrokken van, respectievelijk, de specifieke emissie e in vergelijking 69 of 70. |
| --- | --- |

f)

voor een test met regeneratie wordt k
  r,d vermenigvuldigd met of afgetrokken van, respectievelijk, de specifieke emissie e in vergelijking 69 of 70.

Op verzoek van de fabrikant kunnen de regeneratieaanpassingsfactoren:

| g) | ook op andere leden van dezelfde motorfamilie worden toegepast, |
| --- | --- |

g)

ook op andere leden van dezelfde motorfamilie worden toegepast,

| h) | ook worden toegepast op andere motorfamilies met hetzelfde nabehandelingssysteem, indien de typegoedkeurings- of certificeringsinstantie vooraf toestemming heeft verleend op basis van door de fabrikant geleverd technische bewijs dat de emissies gelijkwaardig zijn. |
| --- | --- |

h)

ook worden toegepast op andere motorfamilies met hetzelfde nabehandelingssysteem, indien de typegoedkeurings- of certificeringsinstantie vooraf toestemming heeft verleend op basis van door de fabrikant geleverd technische bewijs dat de emissies gelijkwaardig zijn.

6.7.   Koelsysteem

Er moet gebruik worden gemaakt van een motorkoelsysteem met voldoende capaciteit om de motor op de normale door de fabrikant voorgeschreven temperaturen te houden.

6.8.   Smeerolie

De smeerolie moet door de fabrikant worden gespecificeerd en dient representatief te zijn voor in de handel verkrijgbare smeerolie; de specificaties van de smeerolie die tijdens de test wordt gebruikt, moeten worden vastgelegd en bij de testresultaten worden vermeld.

6.9.   Specificaties van de referentiebrandstof

De referentiebrandstof is beschreven in aanhangsel 2 van deze bijlage voor compressieontstekingsmotoren en in de bijlagen 6 en 7 voor motoren op CNG of lpg.

De brandstoftemperatuur moet overeenkomen met de aanbevelingen van de fabrikant.

6.10.   Carteremissies

Er mogen geen carteremissies rechtstreeks in de omgevingsatmosfeer worden uitgestoten, met de volgende uitzondering: motoren die zijn uitgerust met turbocompressoren, pompen, ventilatoren of hogedrukcompressoren voor luchtinductie mogen carteremissies in de omgevingsatmosfeer uitstoten als deze emissies bij alle emissietests bij de uitlaatgasemissies worden opgeteld (fysisch of mathematisch). Fabrikanten die gebruikmaken van deze uitzondering, moeten de motoren zo installeren dat alle carteremissies in het emissiebemonsteringssysteem kunnen worden geleid.

Voor de toepassing van dit punt worden carteremissies die in alle werkingstoestanden vóór de uitlaatgasnabehandeling in de uitlaatgasstroom worden geleid, niet beschouwd als emissies die rechtstreeks in de omgevingsatmosfeer worden uitgestoten.

Open carteremissies moeten voor de emissiemeting op de volgende wijze in het uitlaatsysteem worden geleid:

| a) | de buizen moeten gladde wanden hebben en vervaardigd zijn van elektrisch geleidende materialen die niet reageren met de carteremissies. De buislengten moeten zo klein mogelijk zijn; |
| --- | --- |

a)

de buizen moeten gladde wanden hebben en vervaardigd zijn van elektrisch geleidende materialen die niet reageren met de carteremissies. De buislengten moeten zo klein mogelijk zijn;

| b) | de laboratoriumcarterbuizen moeten zo min mogelijk bochten hebben en als er bochten noodzakelijk zijn, moeten deze een zo groot mogelijke straal hebben; |
| --- | --- |

b)

de laboratoriumcarterbuizen moeten zo min mogelijk bochten hebben en als er bochten noodzakelijk zijn, moeten deze een zo groot mogelijke straal hebben;

| c) | de laboratoriumcarteruitlaatbuizen moeten worden verwarmd, dunwandig of geïsoleerd zijn en aan de specificaties van de motorfabrikant voor cartertegendruk beantwoorden; |
| --- | --- |

c)

de laboratoriumcarteruitlaatbuizen moeten worden verwarmd, dunwandig of geïsoleerd zijn en aan de specificaties van de motorfabrikant voor cartertegendruk beantwoorden;

| d) | de carteruitlaatbuizen moeten op het ruwe uitlaatgas worden aangesloten voorbij het eventuele nabehandelingssysteem, voorbij de eventueel geïnstalleerde uitlaatgasrestrictie en op voldoende afstand vóór de eventuele bemonsteringssondes om de carteremissies voor de bemonstering volledig met de emissies van de motor te laten vermengen. Om grenslaageffecten te voorkomen en de vermenging te bevorderen, moet de carteruitlaatbuis zich uitstrekken in de vrije uitlaatgasstroom. De uitgang van de carteruitlaatbuis mag ten opzichte van de stroom van het ruwe uitlaatgas in iedere richting worden geplaatst. |
| --- | --- |

d)

de carteruitlaatbuizen moeten op het ruwe uitlaatgas worden aangesloten voorbij het eventuele nabehandelingssysteem, voorbij de eventueel geïnstalleerde uitlaatgasrestrictie en op voldoende afstand vóór de eventuele bemonsteringssondes om de carteremissies voor de bemonstering volledig met de emissies van de motor te laten vermengen. Om grenslaageffecten te voorkomen en de vermenging te bevorderen, moet de carteruitlaatbuis zich uitstrekken in de vrije uitlaatgasstroom. De uitgang van de carteruitlaatbuis mag ten opzichte van de stroom van het ruwe uitlaatgas in iedere richting worden geplaatst.

7.   TESTPROCEDURES

7.1.   Beginselen van emissiemeting

Voor de meting van de specifieke emissies ondergaat de motor de in de punten 7.2.1 en 7.2.2 beschreven testcycli. Voor de meting van de specifieke emissies moeten de massa van de uitlaatgascomponenten en de overeenkomstige cyclusarbeid van de motor worden bepaald. De componenten worden bepaald met de in de punten 7.1.1 en 7.1.2 beschreven bemonsteringsmethoden.

7.1.1.   Continue bemonstering

Bij continue bemonstering wordt de concentratie van een bestanddeel continu gemeten in ruw of verdund uitlaatgas. Deze concentratie wordt vermenigvuldigd met de continue stroomsnelheid van het (ruwe of verdunde) uitlaatgas op de plaats van bemonstering om het massadebiet van het bestanddeel te bepalen. De emissie van het bestanddeel wordt gedurende de testcyclus voortdurend opgeteld. Deze som is de totale massa van het uitgestoten bestanddeel.

7.1.2.   Partijbemonstering

Bij partijbemonstering wordt continu een monster van het ruwe of verdunde uitlaatgas genomen, dat voor latere meting wordt bewaard. Het genomen monster moet evenredig zijn met de stroomsnelheid van het ruwe of verdunde uitlaatgas. Voorbeelden van partijbemonstering zijn het verzamelen van verdunde gasvormige bestanddelen in een zak en het verzamelen van deeltjesmateriaal op een filter. De concentraties in een partijmonster worden vermenigvuldigd met de totale massa of het massadebiet van het (ruwe of verdunde) uitlaatgas waaruit het tijdens de testcyclus is genomen. Dit product is de totale massa of het totale massadebiet van het uitgestoten bestanddeel. Om de concentratie van deeltjesmateriaal te berekenen, wordt het op een filter achtergebleven deeltjesmateriaal uit het evenredige uitlaatgasmonster gedeeld door de hoeveelheid gefilterd uitlaatgas.

7.1.3.   Meetprocedures

In deze bijlage worden twee meetprocedures toegepast die functioneel gelijkwaardig zijn. Beide procedures kunnen zowel voor de WHTC- als voor de WHSC-testcyclus worden gebruikt:

| a) | de gasvormige bestanddelen worden voortdurend bemonsterd in het ruwe uitlaatgas, en de deeltjes worden bepaald met een partiële-stroomverdunningssysteem; |
| --- | --- |

a)

de gasvormige bestanddelen worden voortdurend bemonsterd in het ruwe uitlaatgas, en de deeltjes worden bepaald met een partiële-stroomverdunningssysteem;

| b) | de gasvormige bestanddelen en de deeltjes worden bepaald met een volledige-stroomverdunningssysteem (CVS-systeem). |
| --- | --- |

b)

de gasvormige bestanddelen en de deeltjes worden bepaald met een volledige-stroomverdunningssysteem (CVS-systeem).

Een combinatie van beide beginselen (bijv. ruw-uitlaatgasmeting en volledige-stroomverdunningssysteem) is toegestaan.

7.2.   Testcycli

7.2.1.   Transiënte testcyclus (WHTC)

De transiënte testcyclus (WHTC) wordt in aanhangsel 1 per seconde omschreven als een serie genormaliseerde waarden voor het toerental en het koppel. Als deze test op een motormeetcel wordt uitgevoerd, moeten de genormaliseerde waarden geconverteerd worden naar de werkelijke waarden van de specifieke motor die wordt getest, gebaseerd op de motorkarakteristiek. Deze conversie wordt denormalisering genoemd en de testcyclus verloopt als de referentiecyclus van de motor die moet worden getest. De cyclus wordt met deze referentiewaarden voor toerental en koppel bij de meetcel uitgevoerd en de werkelijke waarden voor toerental, koppel en vermogen worden geregistreerd. Ter validatie van de testresultaten moet er na het beëindigen van de test een regressieanalyse worden uitgevoerd tussen de referentiewaarden en de werkelijke waarden voor toerental, koppel en vermogen.

Om de specifieke emissies op de testbank te berekenen moet de werkelijke cyclusarbeid worden berekend door het werkelijke motorvermogen tijdens de hele cyclus te integreren. Ter validatie van de cyclus moet de werkelijke cyclusarbeid zich binnen de voorgeschreven grenswaarden van de referentiecyclusarbeid bevinden.

Voor verontreinigende gassen kan zowel continue bemonstering (van ruw of verdund uitlaatgas) of partijbemonstering (van verdund uitlaatgas) worden toegepast. Het deeltjesmonster moet worden verdund met een voorbehandelde verdunningsmiddel (zoals omgevingslucht) en op één geschikt filter worden verzameld. De WHTC is in figuur 3 schematisch weergegeven.

Image

7.2.2.   Testcyclus van statische toestanden met overgangen (WHSC)

De testcyclus van statische toestanden met overgangen (WHSC) bestaat uit een reeks testfasen met een genormaliseerd toerental en belasting, die moeten worden geconverteerd naar de referentiewaarden van de specifieke motor die wordt getest, gebaseerd op de motorkarakteristiek. De motor moet gedurende de voorgeschreven tijd in elke fase lopen, waarbij motortoerental en belasting binnen 20 ± 1 seconden lineair worden veranderd. Ter validatie van de testresultaten moet er na het beëindigen van de test een regressieanalyse worden uitgevoerd tussen de referentiewaarden en de werkelijke waarden voor toerental, koppel en vermogen.

De concentratie van elk verontreinigend gas, de uitlaatgasstroom en het afgegeven vermogen moeten over de hele testcyclus worden bepaald. De verontreinigende gassen kunnen continu worden geregistreerd of in een bemonsteringszak worden opgevangen. Het deeltjesmonster moet worden verdund met een voorbehandeld verdunningsmiddel (zoals omgevingslucht). Tijdens de hele testprocedure wordt één monster genomen en verzameld op één geschikt filter.

Om de specifieke emissies op de testbank te berekenen moet de werkelijke cyclusarbeid worden berekend door het werkelijke motorvermogen tijdens de hele cyclus te integreren.

De WHSC is in tabel 1 weergegeven. Elke fase, met uitzondering van fase 1, begint bij het begin van de overgang uit de vorige fase.

Tabel 1

WHSC-testcyclus

| Fase | Genormaliseerd toerental
  (%) | Genormaliseerd koppel
  (%) | Tijdsduur van de fase (s)
  incl. overgang van 20 s |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | 0 | 0 | 210 |
| 2 | 55 | 100 | 50 |
| 3 | 55 | 25 | 250 |
| 4 | 55 | 70 | 75 |
| 5 | 35 | 100 | 50 |
| 6 | 25 | 25 | 200 |
| 7 | 45 | 70 | 75 |
| 8 | 45 | 25 | 150 |
| 9 | 55 | 50 | 125 |
| 10 | 75 | 100 | 50 |
| 11 | 35 | 50 | 200 |
| 12 | 35 | 25 | 250 |
| 13 | 0 | 0 | 210 |
| Som | 1 895 |

Fase

Genormaliseerd toerental

(%)

Genormaliseerd koppel

(%)

Tijdsduur van de fase (s)

incl. overgang van 20 s

1

0

0

210

2

55

100

50

3

55

25

250

4

55

70

75

5

35

100

50

6

25

25

200

7

45

70

75

8

45

25

150

9

55

50

125

10

75

100

50

11

35

50

200

12

35

25

250

13

0

0

210

Som

1 895

7.3.   Algemene testreeks

In het onderstaande stroomschema staan algemene richtlijnen die bij het testen gevolgd moeten worden. De details van iedere stap worden in de desbetreffende punten beschreven. Indien van toepassing is het toegestaan van de richtlijnen af te wijken, maar de specifieke voorschriften in de desbetreffende punten zijn verplicht.

De procedure voor de WHTC-test bestaat uit een koudestarttest na een ongeforceerde of geforceerde afkoeling van de motor, een warmtestuwperiode en een warmestarttest.

De procedure voor de WHSC-test bestaat uit een warmestarttest na voorconditionering van de motor in fase 9 van de WHSC-test.

Image

7.4.   Motorkarakteristiek en referentiecyclus

Overeenkomstig de algemene testreeks die in punt 7.3 is weergegeven, moeten voorafgaand aan de procedure voor het bepalen van de motorkarakteristiek en voorafgaand aan de tests metingen aan de motor, controles van de motorprestaties en systeemkalibraties worden uitgevoerd.

Als grondslag voor het vaststellen van de WHTC- en WHSC-referentiecyclus worden bij vollast de toerental-maximumkoppelkromme en de toerental-maximumvermogenkromme van de motor bepaald. De motorkarakteristiek wordt gebruikt om het motortoerental (punt 7.4.6) en het motorkoppel (punt 7.4.7) te denormaliseren.

7.4.1.   Opwarmen van de motor

De motor moet worden opgewarmd bij 75 tot 100 % van het maximumvermogen of overeenkomstig de aanbeveling van de fabrikant en op basis van goede ingenieursinzichten. Tegen het eind van de warmloopfase moet de motor gedurende ten minste 2 minuten, of totdat de motorthermostaat de motortemperatuur regelt, draaien om de temperatuur van het motorkoelmiddel en de motorolie te stabiliseren binnen ± 2 % van de gemiddelde waarden ervan.

7.4.2.   Bepaling van het toerentalgebied

De minimum- en maximumtoerentallen zijn als volgt:

| Minimumtoerental | = | stationair toerental |
| --- | --- | --- |
| Maximumtoerental | = | n
  hi × 1,02 of toerental waarbij het koppel bij vollast nul wordt (de laagste waarde is van toepassing). |

Minimumtoerental

=

stationair toerental

Maximumtoerental

=

n
  hi × 1,02 of toerental waarbij het koppel bij vollast nul wordt (de laagste waarde is van toepassing).

7.4.3.   Motorkarakteristiek

Na stabilisatie van de motor overeenkomstig punt 7.4.1 moet de motorkarakteristiek als volgt worden bepaald:

| a) | de motor wordt niet belast en draait stationair; |
| --- | --- |

a)

de motor wordt niet belast en draait stationair;

| b) | de motor draait bij maximale vraag van de operator en het minimumtoerental; |
| --- | --- |

b)

de motor draait bij maximale vraag van de operator en het minimumtoerental;

| c) | het motortoerental wordt verhoogd van het minimum- tot het maximumtoerental met een gemiddeld tempo van 8 ± 1 min–1/s, of met een zodanig constant tempo dat het 4 tot 6 min duurt om van het minimum- naar de maximumtoerental te gaan. Het motortoerental en het koppel worden met een bemonsteringsfrequentie van ten minste één punt per seconde vastgelegd. |
| --- | --- |

c)

het motortoerental wordt verhoogd van het minimum- tot het maximumtoerental met een gemiddeld tempo van 8 ± 1 min–1/s, of met een zodanig constant tempo dat het 4 tot 6 min duurt om van het minimum- naar de maximumtoerental te gaan. Het motortoerental en het koppel worden met een bemonsteringsfrequentie van ten minste één punt per seconde vastgelegd.

Als optie b) van punt 7.4.7 wordt gekozen om het negatieve referentiekoppel te bepalen, kan de motorkarakteristiek direct worden voortgezet van het maximum- naar het minimumtoerental bij minimale vraag van de operator.

7.4.4.   Alternatieve bepaling van de motorkarakteristiek

Indien een fabrikant meent dat bovenbeschreven techniek voor een bepaalde motor onveilig of niet representatief is, mag een alternatieve techniek worden toegepast. Deze alternatieve technieken moeten voldoen aan de bedoeling van de gespecificeerde procedure, namelijk de bepaling van het maximaal beschikbare koppel bij alle tijdens de testcyclus bereikte toerentallen. Afwijkingen van de in dit punt bedoelde technieken uit veiligheids- of representativiteitsoverwegingen moeten door de typegoedkeuringsinstantie worden goedgekeurd en de redenen ervoor moeten worden aangegeven. Voor geregelde motoren of turbomotoren mag echter in geen geval de koppelkromme worden bepaald op basis van een test met dalend motortoerental.

7.4.5.   Herhaalde tests

Een motor hoeft niet voor elke testcyclus aan een karakteristiekbepaling te worden onderworpen. De karakteristiek van een motor wordt voor een testcyclus echter opnieuw bepaald indien:

| a) | overeenkomstig een op de goede ingenieursinzichten gebaseerd oordeel een onredelijk lange periode is verlopen sinds dit de laatste keer heeft plaatsgevonden, of |
| --- | --- |

a)

overeenkomstig een op de goede ingenieursinzichten gebaseerd oordeel een onredelijk lange periode is verlopen sinds dit de laatste keer heeft plaatsgevonden, of

| b) | fysieke veranderingen of herkalibraties aan de motor hebben plaatsgevonden die de motorprestaties kunnen beïnvloeden. |
| --- | --- |

b)

fysieke veranderingen of herkalibraties aan de motor hebben plaatsgevonden die de motorprestaties kunnen beïnvloeden.

7.4.6.   Denormalisering van het motortoerental

Om de referentiecycli te genereren, moeten de genormaliseerde toerentallen van aanhangsel 1 (WHTC) en tabel 1 (WHSC) worden gedenormaliseerd met de volgende vergelijking:

Formula (9)

Om n
  pref te bepalen, moet de integraal van het maximumkoppel tussen n
  idle en n
  95h worden berekend uit de in punt 7.4.3 bepaalde motorkarakteristiek.

De motortoerentallen in de figuren 4 en 5 zijn als volgt gedefinieerd:

| n
  lo | het laagste toerental waarbij het vermogen 55 % van het maximumvermogen bedraagt; |
| --- | --- |
| n
  pref | het motortoerental waarbij de integraal van het maximumkoppel 51 % van de volledige integraal tussen n
  idle en n
  95h bedraagt; |
| n
  hi | het hoogste toerental waarbij het vermogen 70 % van het maximumvermogen bedraagt; |
| n
  idle | het stationair toerental; |
| n
  95h | het hoogste toerental waarbij het vermogen 95 % van het maximumvermogen bedraagt. |

n
  lo

het laagste toerental waarbij het vermogen 55 % van het maximumvermogen bedraagt;

n
  pref

het motortoerental waarbij de integraal van het maximumkoppel 51 % van de volledige integraal tussen n
  idle en n
  95h bedraagt;

n
  hi

het hoogste toerental waarbij het vermogen 70 % van het maximumvermogen bedraagt;

n
  idle

het stationair toerental;

n
  95h

het hoogste toerental waarbij het vermogen 95 % van het maximumvermogen bedraagt.

Voor motoren (hoofdzakelijk elektrische-ontstekingsmotoren) waarvan de regulateur een steile toerentalkromme oplevert en de brandstof wordt afgesloten voordat de motor een toerental van n
  hi of n
  95h heeft bereikt, gelden de volgende bepalingen:

| n
  hi | in vergelijking 9 wordt vervangen door n
  Pmax × 1,02; |
| --- | --- |
| n
  95h | wordt vervangen door n
  Pmax × 1,02. |

n
  hi

in vergelijking 9 wordt vervangen door n
  Pmax × 1,02;

n
  95h

wordt vervangen door n
  Pmax × 1,02.

Image

Image

7.4.7.   Denormalisering van het motorkoppel

De koppelwaarden van het motordynamometerschema van aanhangsel 1 (WHTC) en tabel 1 (WHSC) zijn genormaliseerd naar het maximumkoppel bij het respectieve toerental. Om de referentiecycli te genereren, moeten de koppelwaarden voor elke afzonderlijke referentietoerentalwaarde, zoals bepaald in punt 7.4.6, worden gedenormaliseerd met behulp van de in punt 7.4.3 omschreven kromme, en wel als volgt:

Formula (10)

waarin:

| M
  norm,i | het genormaliseerde koppel (%); |
| --- | --- |
| M
  max,i | het maximumkoppel uit de motorkarakteristiek (Nm); |
| M
  f,i | het door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel (Nm); |
| M
  r,i | het door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel (Nm). |

M
  norm,i

het genormaliseerde koppel (%);

M
  max,i

het maximumkoppel uit de motorkarakteristiek (Nm);

M
  f,i

het door de te monteren apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel (Nm);

M
  r,i

het door de te verwijderen apparatuur of hulpapparatuur opgenomen koppel (Nm).

Als overeenkomstig punt 6.3.1 en aanhangsel 7 apparatuur of hulpapparatuur is gemonteerd, bedragen M
  f en M
  r nul.

Voor de vaststelling van de referentiecyclus krijgen de negatieve koppelwaarden van de motoringpunten (m in aanhangsel 1) referentiewaarden die op een van de volgende manieren worden berekend:

| a) | negatieve 40 % van het positieve koppel dat beschikbaar is bij het bijbehorende toerentalpunt; |
| --- | --- |

a)

negatieve 40 % van het positieve koppel dat beschikbaar is bij het bijbehorende toerentalpunt;

| b) | uitzetten van het negatieve koppel dat vereist is om de motor van het maximum- naar het minimumtoerental te brengen; |
| --- | --- |

b)

uitzetten van het negatieve koppel dat vereist is om de motor van het maximum- naar het minimumtoerental te brengen;

| c) | bepaling van het vereiste negatieve koppel om de motor stationair te doen draaien en van het koppel bij n
  hi en lineaire interpolatie tussen beide punten. |
| --- | --- |

c)

bepaling van het vereiste negatieve koppel om de motor stationair te doen draaien en van het koppel bij n
  hi en lineaire interpolatie tussen beide punten.

7.4.8.   Berekening van de referentiecyclusarbeid

De referentiecyclusarbeid moet over de hele testcyclus worden bepaald door synchrone berekening van de momentane waarden voor het motorvermogen op grond van het referentietoerental en het referentiekoppel, zoals bepaald in de punten 7.4.6 en 7.4.7. De momentane waarden voor het motorvermogen worden over de testcyclus geïntegreerd om de referentiecyclusarbeid W
  ref te berekenen (kWh). Als geen hulpapparatuur overeenkomstig punt 6.3.1 is gemonteerd, moeten de momentane vermogenswaarden met behulp van vergelijking 4 in punt 6.3.5 worden gecorrigeerd.

Dezelfde methode wordt gebruikt voor de integratie van het referentie- en het werkelijke motorvermogen. Wanneer waarden moeten worden bepaald tussen naast elkaar liggende referentie- of meetwaarden, wordt lineaire interpolatie gebruikt. Bij de integratie van de werkelijke cyclusarbeid, worden alle negatieve koppelwaarden op nul gezet en meegenomen. Indien de integratie verloopt met een frequentie van minder dan 5 Hz en indien, gedurende een bepaald tijdsinterval, de koppelwaarde van teken verandert, wordt het negatieve gedeelte berekend en op nul gezet. Het positieve gedeelte wordt opgenomen in de geïntegreerde waarde.

7.5.   Procedures voorafgaand aan de test

7.5.1.   Installatie van de meetapparatuur

De instrumenten en de bemonsteringssondes moeten volgens de voorschriften worden aangebracht. De uitlaatpijp wordt op het volledige-stroomverdunningssysteem aangesloten (indien van toepassing).

7.5.2.   Voorbereiding van de meetapparatuur voor bemonstering

Alvorens met de emissiebemonstering wordt begonnen, worden de volgende stappen gezet:

| a) | binnen 8 uur voor de emissiebemonstering worden overeenkomstig punt 9.3.4 controles op lekken uitgevoerd; |
| --- | --- |

a)

binnen 8 uur voor de emissiebemonstering worden overeenkomstig punt 9.3.4 controles op lekken uitgevoerd;

| b) | in geval van partijbemonstering worden schone opslagmiddelen, zoals lege zakjes, aangebracht; |
| --- | --- |

b)

in geval van partijbemonstering worden schone opslagmiddelen, zoals lege zakjes, aangebracht;

| c) | alle meetinstrumenten worden overeenkomstig de instructies van de fabrikant van het instrument en volgens goede ingenieursinzichten gestart; |
| --- | --- |

c)

alle meetinstrumenten worden overeenkomstig de instructies van de fabrikant van het instrument en volgens goede ingenieursinzichten gestart;

| d) | de verdunningssystemen, de bemonsteringspompen, de ventilatoren en het gegevensverzamelsysteem worden gestart; |
| --- | --- |

d)

de verdunningssystemen, de bemonsteringspompen, de ventilatoren en het gegevensverzamelsysteem worden gestart;

| e) | het bemonsteringsdebiet wordt ingesteld op de gewenste niveaus, waarbij eventueel een omloopgasstroom kan worden gebruikt; |
| --- | --- |

e)

het bemonsteringsdebiet wordt ingesteld op de gewenste niveaus, waarbij eventueel een omloopgasstroom kan worden gebruikt;

| f) | warmtewisselaars in het bemonsteringssysteem worden voorverwarmd of voorgekoeld om ze binnen het voor een test voorgeschreven temperatuursbereik te brengen; |
| --- | --- |

f)

warmtewisselaars in het bemonsteringssysteem worden voorverwarmd of voorgekoeld om ze binnen het voor een test voorgeschreven temperatuursbereik te brengen;

| g) | verwarmde of gekoelde elementen, zoals bemonsteringsleidingen, filters, koelers en pompen, worden op de bedrijfstemperatuur gestabiliseerd; |
| --- | --- |

g)

verwarmde of gekoelde elementen, zoals bemonsteringsleidingen, filters, koelers en pompen, worden op de bedrijfstemperatuur gestabiliseerd;

| h) | het uitlaatgasverdunningssysteem wordt ten minste 10 minuten voor een testreeks in werking gesteld; |
| --- | --- |

h)

het uitlaatgasverdunningssysteem wordt ten minste 10 minuten voor een testreeks in werking gesteld;

| i) | eventuele elektronische integreerapparatuur wordt voor het begin van een testperiode op nul (terug)gezet. |
| --- | --- |

i)

eventuele elektronische integreerapparatuur wordt voor het begin van een testperiode op nul (terug)gezet.

7.5.3.   Controle van de gasanalysatoren

Het meetbereik van de gasanalysator wordt gekozen. Emissieanalysatoren met automatische en handmatige meetbereikschakelaar zijn beide toegestaan. Tijdens de testcyclus mag het meetbereik van de emissieanalysatoren niet worden veranderd. Ook de output van analoge operationele versterkers van de analysator mag tijdens de testcyclus niet worden veranderd.

De nul- en de ijkgasrespons moeten voor alle analysatoren worden bepaald met internationaal traceerbare gassen die aan de specificaties van punt 9.3.3 beantwoorden. Het meetbereik van vlamionisatiedetectoren (FID-analysatoren) wordt op basis van een koolstofgetal van één (C1) ingesteld.

7.5.4.   Gereedmaken van het deeltjesbemonsteringsfilter

Ten minste een uur voor de test wordt het filter in een petrischaaltje geplaatst dat tegen stof is beschermd en lucht binnenlaat, waarna het geheel in een weegkamer wordt gezet om te stabiliseren. Aan het einde van de stabiliseringsperiode wordt het filter gewogen en wordt het tarragewicht genoteerd. Het filter wordt vervolgens in een gesloten petrischaaltje of filterhouder bewaard totdat het nodig is voor de test. Nadat het filter uit de weegkamer is gehaald, wordt het binnen acht uur gebruikt.

7.5.5.   Afstelling van het verdunningssysteem

De totale verdunde uitlaatgassen van een volledige-stroomverdunningssysteem of de verdunde uitlaatgassen door een partiële-stroomverdunningssysteem worden zo afgesteld, dat watercondensatie in het systeem wordt vermeden en dat de filteroppervlaktetemperatuur tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C) blijft.

7.5.6.   Starten van het deeltjesbemonsteringssysteem

Het deeltjesbemonsteringssysteem wordt in werking gesteld en bediend via een omloopsysteem. Het deeltjesachtergrondniveau van het verdunningsmiddel kan worden vastgesteld door bemonstering van het verdunningsmiddel voordat het uitlaatgas de verdunningstunnel ingaat. Deze meting kan voor of na de test worden uitgevoerd. Indien er zowel aan het begin als aan het einde van de cyclus metingen worden verricht, mag de gemiddelde waarde ervan worden bepaald. Bij gebruik van een ander bemonsteringssysteem voor de achtergrondmeting moet de meting gelijktijdig met de testcyclus plaatsvinden.

7.6.   Uitvoering van de WHTC-testcyclus

7.6.1.   Afkoeling van de motor

Een niet geforceerde of geforceerde afkoelingsprocedure kan worden gebruikt. Bij geforceerde afkoeling moeten de systemen om koellucht langs de motor leiden, gekoelde olie door het motorsmeersysteem te leiden, de koelvloeistof door het motorkoelsysteem te koelen, en het uitlaatgasnabehandelingssysteem te koelen, worden opgesteld op basis van goede ingenieursinzichten. Bij geforceerde afkoeling van het nabehandelingssysteem mag koellucht pas worden gebruikt na afkoeling van het systeem tot onder de activeringstemperatuur van de katalysator. Afkoelingsprocedures die leiden tot niet-representatieve emissies, zijn niet toegestaan.

7.6.2.   Koudestarttest

De koudestarttest wordt pas gestart als de temperatuur van zowel het smeermiddel, de koelvloeistof, als de nabehandelingssystemen tussen 293 K (20 °C) en 303 K (30 °C) ligt. De motor wordt op een van de volgende manieren opgestart:

| a) | de motor wordt gestart op de in de gebruikershandleiding aanbevolen manier, met gebruikmaking van een standaardstartmotor en een voldoende geladen accu of een geschikte energiebron, of |
| --- | --- |

a)

de motor wordt gestart op de in de gebruikershandleiding aanbevolen manier, met gebruikmaking van een standaardstartmotor en een voldoende geladen accu of een geschikte energiebron, of

| b) | de motor wordt gestart met een dynamometer. De motor moet binnen ± 25 % draaien van zijn in de praktijk gebruikelijke toerental bij het aanslingeren. Met aanslingeren wordt gestopt binnen 1 seconde nadat de motor loopt. Als de motor na 15 seconden aanslingeren niet wil starten, wordt gestopt met aanslingeren en wordt vastgesteld waarom de motor niet wil starten, tenzij de gebruikershandleiding of het onderhoudshandboek aangeeft dat een langere aanslingertijd normaal is. |
| --- | --- |

b)

de motor wordt gestart met een dynamometer. De motor moet binnen ± 25 % draaien van zijn in de praktijk gebruikelijke toerental bij het aanslingeren. Met aanslingeren wordt gestopt binnen 1 seconde nadat de motor loopt. Als de motor na 15 seconden aanslingeren niet wil starten, wordt gestopt met aanslingeren en wordt vastgesteld waarom de motor niet wil starten, tenzij de gebruikershandleiding of het onderhoudshandboek aangeeft dat een langere aanslingertijd normaal is.

7.6.3.   Warmestuwperiode

Onmiddellijk na beëindiging van de koudestarttest wordt de motor voor de warmestarttest geconditioneerd middels een warmestuwperiode van 10 ± 1 minuten.

7.6.4.   Warmestarttest

De motor wordt aan het eind van de warmtestuwperiode, zoals gedefinieerd in punt 7.6.3, gestart met de in punt 7.6.2 genoemde methoden.

7.6.5.   Testreeks

De testreeks van zowel de koudestart- als de warmestarttest begint met het starten van de motor. Nadat de motor loopt, wordt de motorwerking zodanig geregeld dat het eerste instelpunt van de cyclus wordt bereikt.

De WHTC wordt uitgevoerd overeenkomstig de referentiecyclus zoals beschreven in punt 7.4. De motortoerental- en koppelinstelpunten worden ingesteld op 5 Hz of hoger (10 Hz wordt aanbevolen). De instelpunten worden berekend door lineaire interpolatie tussen de instelpunten van 1 Hz van de referentiecyclus. De werkelijke waarden voor motortoerental en koppel worden tijdens de testcyclus ten minste eenmaal per seconde (1 Hz) geregistreerd en de signalen mogen elektronisch worden gefilterd.

7.6.6.   Verzameling van voor de emissie relevante gegevens

Bij het begin van de testreeks wordt de meetapparatuur gestart en worden gelijktijdig de volgende metingen verricht:

| a) | verzameling of analyse van het verdunningsmiddel, bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem; |
| --- | --- |

a)

verzameling of analyse van het verdunningsmiddel, bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem;

| b) | verzameling of analyse van ruw of verdund uitlaatgas, afhankelijk van de gebruikte methode; |
| --- | --- |

b)

verzameling of analyse van ruw of verdund uitlaatgas, afhankelijk van de gebruikte methode;

| c) | meting van de hoeveelheid verdund uitlaatgas en van de vereiste temperaturen en drukken; |
| --- | --- |

c)

meting van de hoeveelheid verdund uitlaatgas en van de vereiste temperaturen en drukken;

| d) | registratie van het uitlaatgasmassadebiet, bij analyse van het ruwe uitlaatgas; |
| --- | --- |

d)

registratie van het uitlaatgasmassadebiet, bij analyse van het ruwe uitlaatgas;

| e) | registratie van de feedbackgegevens van dynamometertoerental en -koppel. |
| --- | --- |

e)

registratie van de feedbackgegevens van dynamometertoerental en -koppel.

Bij meting van het ruwe uitlaatgas worden de emissieconcentraties ((NM)HC, CO en NOx) en het uitlaatgasmassadebiet continu gemeten en met een frequentie van ten minste 2 Hz in een computersysteem opgeslagen. Alle overige gegevens kunnen worden geregistreerd met een bemonsteringsfrequentie van ten minste 1 Hz. In het geval van analoge analysatoren wordt de respons geregistreerd; de kalibratiegegevens mogen tijdens de evaluatie van de gegevens online of offline worden toegepast.

Bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem moeten HC en NOx continu in de verdunningstunnel worden gemeten met een frequentie van ten minste 2 Hz. De gemiddelde concentraties worden bepaald door de analysesignalen te integreren over de hele testcyclus. De responstijd van het systeem mag niet groter zijn dan 20 s en wordt zo nodig gecoördineerd met de CVS-flowfluctuaties en de bemonsteringstijd/testcyclus-offsets. CO, CO2 en NMHC mogen worden bepaald door integratie van continue-metingsignalen of door analyse van de concentraties in de bemonsteringszak die tijdens de cyclus zijn verzameld. De concentraties van de verontreinigende gassen in het verdunningsmiddel worden vóór het punt waar het uitlaatgas de verdunningstunnel binnenkomt bepaald door integratie of door verzameling in de bemonsteringszak voor het achtergrondniveau. Alle andere te meten parameters worden ten minste eenmaal per seconde vastgelegd (1 Hz).

7.6.7.   Deeltjesbemonstering

Bij het starten van de testreeks wordt het deeltjesbemonsteringssysteem van de omloop- naar de deeltjesopvangstand overgeschakeld.

Bij gebruik van een partiële-stroomverdunningssysteem worden de bemonsteringspomp of -pompen zo geregeld dat de stroomsnelheid via de deeltjesbemonsteringssonde of de verbindingsleiding evenredig blijft met het volgens punt 9.4.6.1 bepaalde uitlaatgasmassadebiet.

Bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem worden de bemonsteringspomp of -pompen zo afgesteld dat de stroomsnelheid door de deeltjesbemonsteringssonde of de verbindingsleiding steeds binnen ±2,5 % van de ingestelde stroomsnelheid ligt. Wanneer stroomcompensatie (d.w.z. proportionele regeling van de bemonsteringsstroom) wordt gebruikt, moet worden aangetoond dat de verhouding van de stroom in de hoofdleiding tot de bemonsteringsstroom niet met meer dan ±2,5 % van de ingestelde waarde afwijkt (met uitzondering van de eerste 10 bemonsteringsseconden). De gemiddelde temperatuur en druk bij de inlaat van de gasmeter(s) of de stroominstrumentatie worden geregistreerd. Indien wegens het invangen van een te groot aantal deeltjes op het filter de stroomsnelheid niet over de hele cyclus binnen ±2,5 % kan worden gehandhaafd, is de test ongeldig. De test wordt dan herhaald met een lagere stroomsnelheid.

7.6.8.   Afslaan van de motor en apparatuurstoring

Indien de motor tijdens de koudestarttest afslaat, is de test ongeldig. De motor wordt voorgeconditioneerd en opnieuw gestart overeenkomstig punt 7.6.2 en de test wordt herhaald.

Indien de motor tijdens de warmestarttest afslaat, is de test ongeldig. De motor wordt geïmpregneerd overeenkomstig punt 7.6.3, en de warmestarttest wordt herhaald. In dit geval hoeft de koudestarttest niet te worden herhaald.

Bij storing in de testapparatuur tijdens de testcyclus is de test ongeldig en wordt deze overeenkomstig bovenstaande bepalingen herhaald.

7.7.   Uitvoering van de WHSC-testcyclus

7.7.1.   Voorconditionering van het verdunningssysteem en de motor

Het verdunningssysteem en de motor worden gestart en overeenkomstig punt 7.4.1 opgewarmd. Na het opwarmen worden de motor en het bemonsteringssysteem voorgeconditioneerd door de motor ten minste tien minuten in fase 9 te laten draaien (zie punt 7.2.2, tabel 1), terwijl tegelijkertijd het verdunningssysteem in werking is. Er mogen dummy-deeltjesemissiemonsters worden afgenomen. Deze bemonsteringsfilters hoeven niet te worden gestabiliseerd of gewogen en mogen worden weggegooid. De debieten worden ingesteld op de voor de test bij benadering gekozen debieten. De motor wordt na de voorconditionering uitgeschakeld.

7.7.2.   Starten van de motor

5 ± 1 minuten na beëindiging van de voorconditionering in fase 9, zoals beschreven in punt 7.7.1, moet de motor worden gestart overeenkomstig de in de gebruikershandleiding aanbevolen startprocedure met gebruikmaking van hetzij een standaardstartmotor, hetzij de dynamometer overeenkomstig punt 7.6.2.

7.7.3.   Testreeks

De testreeks begint nadat de motor loopt en binnen een minuut nadat de werking van de motor zodanig is geregeld dat deze overeenkomt met fase 1 van de cyclus (stationair draaien).

De WHSC wordt uitgevoerd in de volgorde van de testfasen zoals vermeld in tabel 1 van punt 7.2.2.

7.7.4.   Verzameling van voor de emissie relevante gegevens

Bij het begin van de testreeks wordt de meetapparatuur gestart en worden gelijktijdig de volgende metingen verricht:

| a) | verzameling of analyse van het verdunningsmiddel, bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem; |
| --- | --- |

a)

verzameling of analyse van het verdunningsmiddel, bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem;

| b) | verzameling of analyse van ruw of verdund uitlaatgas, afhankelijk van de gebruikte methode; |
| --- | --- |

b)

verzameling of analyse van ruw of verdund uitlaatgas, afhankelijk van de gebruikte methode;

| c) | meting van de hoeveelheid verdund uitlaatgas en van de vereiste temperaturen en drukken; |
| --- | --- |

c)

meting van de hoeveelheid verdund uitlaatgas en van de vereiste temperaturen en drukken;

| d) | registratie van het uitlaatgasmassadebiet, bij analyse van het ruwe uitlaatgas; |
| --- | --- |

d)

registratie van het uitlaatgasmassadebiet, bij analyse van het ruwe uitlaatgas;

| e) | registratie van de feedbackgegevens van dynamometertoerental en -koppel. |
| --- | --- |

e)

registratie van de feedbackgegevens van dynamometertoerental en -koppel.

Bij meting van het ruwe uitlaatgas worden de emissieconcentraties ((NM)HC, CO en NOx) en het uitlaatgasmassadebiet continu gemeten en met een frequentie van ten minste 2 Hz in een computersysteem opgeslagen. Alle overige gegevens kunnen worden geregistreerd met een bemonsteringsfrequentie van ten minste 1 Hz. In het geval van analoge analysatoren wordt de respons geregistreerd; de kalibratiegegevens mogen tijdens de evaluatie van de gegevens online of offline worden toegepast.

Bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem moeten HC en NOx continu in de verdunningstunnel worden gemeten met een frequentie van ten minste 2 Hz. De gemiddelde concentraties worden bepaald door de analysesignalen te integreren over de hele testcyclus. De responstijd van het systeem mag niet groter zijn dan 20 s en wordt zo nodig gecoördineerd met de CVS-flowfluctuaties en de bemonsteringstijd/testcyclus-offsets. CO, CO2 en NMHC mogen worden bepaald door integratie van continue-metingsignalen of door analyse van de concentraties in de bemonsteringszak die tijdens de cyclus zijn verzameld. De concentraties van de verontreinigende gassen in het verdunningsmiddel worden vóór het punt waar het uitlaatgas de verdunningstunnel binnenkomt bepaald door integratie of door verzameling in de bemonsteringszak voor het achtergrondniveau. Alle andere te meten parameters worden ten minste eenmaal per seconde vastgelegd (1 Hz).

7.7.5.   Deeltjesbemonstering

Bij het starten van de testreeks wordt het deeltjesbemonsteringssysteem van de omloop- naar de deeltjesopvangstand overgeschakeld. Bij gebruik van een partiële-stroomverdunningssysteem worden de bemonsteringspomp of -pompen zo geregeld dat de stroomsnelheid via de deeltjesbemonsteringssonde of de verbindingsleiding evenredig blijft met het volgens punt 9.4.6.1 bepaalde uitlaatgasmassadebiet.

Bij gebruik van een volledige-stroomverdunningssysteem worden de bemonsteringspomp of -pompen zo afgesteld dat de stroomsnelheid door de deeltjesbemonsteringssonde of de verbindingsleiding steeds binnen ±2,5 % van de ingestelde stroomsnelheid ligt. Wanneer stroomcompensatie (d.w.z. proportionele regeling van de bemonsteringsstroom) wordt gebruikt, moet worden aangetoond dat de verhouding van de stroom in de hoofdleiding tot de bemonsteringsstroom niet met meer dan ±2,5 % van de ingestelde waarde afwijkt (met uitzondering van de eerste 10 bemonsteringsseconden). De gemiddelde temperatuur en druk bij de inlaat van de gasmeter(s) of de stroominstrumentatie worden geregistreerd. Indien wegens het invangen van een te groot aantal deeltjes op het filter de stroomsnelheid niet over de hele cyclus binnen ±2,5 % kan worden gehandhaafd, is de test ongeldig. De test wordt dan herhaald met een lagere stroomsnelheid.

7.7.6.   Afslaan van de motor en apparatuurstoring

Indien de motor tijdens de cyclus afslaat, is de test ongeldig. De motor wordt overeenkomstig punt 7.7.1 voorgeconditioneerd en opnieuw gestart overeenkomstig punt 7.7.2 en de test wordt herhaald.

Bij storing in de testapparatuur tijdens de testcyclus is de test ongeldig en wordt deze overeenkomstig bovenstaande bepalingen herhaald.

7.8.   Na de test te volgen procedures

7.8.1.   Handelingen na de test

Aan het eind van de test worden de meting van het uitlaatgasmassadebiet en van het volume van de verdunde uitlaatgassen, de gasstroom in de bemonsteringszakken en de deeltjesbemonsteringspomp stopgezet. Wanneer een integrerend analysesysteem wordt gebruikt, wordt de bemonstering voortgezet tot na het verstrijken van de responstijd van het systeem.

7.8.2.   Controle van proportionele bemonstering

Van ieder proportioneel partijmonster, zoals een in een zak verzameld monster of een monster van deeltjesmateriaal, moet worden gecontroleerd of het monster overeenkomstig de punten 7.6.7 en 7.7.5 proportioneel is. Monsters die niet aan de voorschriften beantwoorden, zijn ongeldig.

7.8.3.   Conditioneren en wegen van deeltjesmateriaal

Het deeltjesfilter wordt in afgesloten of verzegelde recipiënten geplaatst of de filterhouders worden gesloten, om de bemonsteringsfilters tegen verontreiniging uit de omgeving te beschermen. Het aldus beschermde filter wordt in de weegkamer teruggeplaatst. Het filter wordt ten minste gedurende een uur geconditioneerd en vervolgens gewogen overeenkomstig punt 9.4.5. De brutomassa van het filter wordt vastgelegd.

7.8.4.   Controle van het verloop

Zo spoedig mogelijk na afloop van de testcyclus, en in geen geval meer dan 30 minuten daarna, of tijdens de impregneerperiode, worden de nul- en ijkgasresponsen van het gebruikte meetbereik van de gasanalysator bepaald. Voor de toepassing van dit punt wordt de volgende testcyclus gevolgd:

| a) | voor de WHTC: de volledige reeks koud — impregneren — warm; |
| --- | --- |

a)

voor de WHTC: de volledige reeks koud — impregneren — warm;

| b) | voor de WHTC-warmestarttest (punt 6.6): de reeks impregneren — warm; |
| --- | --- |

b)

voor de WHTC-warmestarttest (punt 6.6): de reeks impregneren — warm;

| c) | voor de WHTC-warmestarttest met meervoudige regeneratie (punt 6.6): het totale aantal warmestarttests; |
| --- | --- |

c)

voor de WHTC-warmestarttest met meervoudige regeneratie (punt 6.6): het totale aantal warmestarttests;

| d) | voor de WHSC: de testcyclus. |
| --- | --- |

d)

voor de WHSC: de testcyclus.

De volgende bepalingen gelden voor het verloop van de analysator:

| a) | de nul- en ijkgasresponsen van voor en na de test kunnen direct in vergelijking 66 van punt 8.6.1 worden gebruikt, zonder dat eerst het verloop hoeft te worden bepaald; |
| --- | --- |

a)

de nul- en ijkgasresponsen van voor en na de test kunnen direct in vergelijking 66 van punt 8.6.1 worden gebruikt, zonder dat eerst het verloop hoeft te worden bepaald;

| b) | als het verloop tussen de resultaten voor en na de test minder dan 1 % van de volledige schaal bedraagt, mogen de gemeten concentraties ongecorrigeerd worden gebruikt of overeenkomstig punt 8.6.1 voor het verloop worden gecorrigeerd; |
| --- | --- |

b)

als het verloop tussen de resultaten voor en na de test minder dan 1 % van de volledige schaal bedraagt, mogen de gemeten concentraties ongecorrigeerd worden gebruikt of overeenkomstig punt 8.6.1 voor het verloop worden gecorrigeerd;

| c) | als het verloop tussen de resultaten voor en na de test ten minste 1 % van de volledige schaal bedraagt, is de test ongeldig of moeten de gemeten concentraties overeenkomstig punt 8.6.1 voor het verloop worden gecorrigeerd. |
| --- | --- |

c)

als het verloop tussen de resultaten voor en na de test ten minste 1 % van de volledige schaal bedraagt, is de test ongeldig of moeten de gemeten concentraties overeenkomstig punt 8.6.1 voor het verloop worden gecorrigeerd.

7.8.5.   Analyse van gas in bemonsteringszak

Zo spoedig mogelijk moet het volgende worden verricht:

| a) | gasmonsters in zakken moeten uiterlijk 30 minuten na afloop van de warmestarttest, of tijdens de impregneerperiode voor de koudestarttest, worden geanalyseerd; |
| --- | --- |

a)

gasmonsters in zakken moeten uiterlijk 30 minuten na afloop van de warmestarttest, of tijdens de impregneerperiode voor de koudestarttest, worden geanalyseerd;

| b) | achtergrondmonsters moeten uiterlijk 60 minuten na afloop van de warmestarttest worden geanalyseerd. |
| --- | --- |

b)

achtergrondmonsters moeten uiterlijk 60 minuten na afloop van de warmestarttest worden geanalyseerd.

7.8.6.   Validering van cyclusarbeid

Alvorens de werkelijke cyclusarbeid te berekenen moeten alle tijdens het starten van de motor geregistreerde punten worden weggelaten. Voor de bepaling van de werkelijke cyclusarbeid gedurende de testcyclus worden momentane waarden voor het motorvermogen berekend door synchroon gebruik te maken van de waarden voor het werkelijke toerental en het werkelijke koppel. De momentane waarden voor het motorvermogen worden over de testcyclus geïntegreerd om de werkelijke cyclusarbeid W
  act te berekenen (kWh). Als geen apparatuur of hulpapparatuur overeenkomstig punt 6.3.1 is gemonteerd, moeten de momentane vermogenswaarden met behulp van vergelijking 4 in punt 6.3.5 worden gecorrigeerd.

De in punt 7.4.8 beschreven methode wordt ook gebruikt voor het integreren van het werkelijke motorvermogen.

De werkelijke cyclusarbeid W
  act wordt gebruikt ter vergelijking met de referentiecyclusarbeid W
  ref en voor de berekening van de specifieke emissies op de testbank (zie punt 8.6.3).

W
  act moet liggen tussen 85 % en 105 % van W
  ref.

7.8.7.   Validering van de gegevens van de testcyclus

Voor zowel de WHTC als de WHSC wordt een lineaire regressie van de werkelijke waarden (n
  act, M
  act, P
  act) op de referentiewaarden (n
  ref, M
  ref, P
  ref) uitgevoerd.

Om de biaseffecten van het tijdsverschil tussen de werkelijke en de referentiecycluswaarden te minimaliseren mag de hele werkelijke signaalreeks van het motortoerental en -koppel vroeger of later gesteld worden ten opzichte van de referentietoerental- en referentiekoppelreeks. Wanneer de feitelijke signalen worden verschoven, moeten zowel het toerental als het koppel eenzelfde hoeveelheid in dezelfde richting worden verschoven.

Er wordt gebruikgemaakt van de kleinste-kwadratenmethode en van de best passende vergelijking met de vorm:

Formula (11)

waarin:

| y | werkelijke waarde van toerental (min–1), koppel (Nm) of vermogen (kW); |
| --- | --- |
| a
  1 | helling van de regressierechte; |
| x | referentiewaarde van toerental (min–1), koppel (Nm) of vermogen (kW); |
| a
  0 | y-afsnijpunt van de regressierechte. |

y

werkelijke waarde van toerental (min–1), koppel (Nm) of vermogen (kW);

a
  1

helling van de regressierechte;

x

referentiewaarde van toerental (min–1), koppel (Nm) of vermogen (kW);

a
  0

y-afsnijpunt van de regressierechte.

Voor elke regressierechte worden de standaardafwijking van de schattingswaarde (SEE) van y over x en de determinatiecoëfficiënt (r2) berekend.

Aanbevolen wordt deze analyse uit te voeren met een frequentie van 1 Hz. Een test is geldig wanneer aan de criteria van tabel 2 (WHTC) of tabel 3 (WHSC) is voldaan.

Tabel 2

Regressierechte-toleranties voor de WHTC

| | Toerental | Koppel | Vermogen |
| --- | --- | --- | --- |
| Standaardafwijking van de schattingswaarde (SEE) van y over x | Maximaal 5 % van maximumtoerental van de test | Maximaal 10 % van het maximumkoppel van de motor | Maximaal 10 % van het maximumvermogen van de motor |
| Helling van de regressierechte, a1 | 0,95 tot 1,03 | 0,83 - 1,03 | 0,89 - 1,03 |
| Determinatiecoëfficiënt, r2 | Minimaal 0,970 | Minimaal 0,850 | Minimaal 0,910 |
| y-afsnijpunt van de regressierechte, a0 | Maximaal 10 % van stationair toerental | ± 20 Nm of ± 2 % van het maximumkoppel (grootste waarde is van toepassing) | ± 4 kW of ± 2 % van het maximumvermogen (grootste waarde is van toepassing) |

Toerental

Koppel

Vermogen

Standaardafwijking van de schattingswaarde (SEE) van y over x

Maximaal 5 % van maximumtoerental van de test

Maximaal 10 % van het maximumkoppel van de motor

Maximaal 10 % van het maximumvermogen van de motor

Helling van de regressierechte, a1

0,95 tot 1,03

0,83 - 1,03

0,89 - 1,03

Determinatiecoëfficiënt, r2

Minimaal 0,970

Minimaal 0,850

Minimaal 0,910

y-afsnijpunt van de regressierechte, a0

Maximaal 10 % van stationair toerental

± 20 Nm of ± 2 % van het maximumkoppel (grootste waarde is van toepassing)

± 4 kW of ± 2 % van het maximumvermogen (grootste waarde is van toepassing)

Tabel 3

Regressierechte-toleranties voor de WHSC

| | Toerental | Koppel | Vermogen |
| --- | --- | --- | --- |
| Standaardafwijking van de schattingswaarde (SEE) van y over x | Maximaal 1 % van maximumtoerental van de test | Maximaal 2 % van het maximumkoppel van de motor | Maximaal 2 % van het maximumvermogen van de motor |
| Helling van de regressierechte, a1 | 0,99 tot 1,01 | 0.98 - 1.02 | 0,98 - 1.02 |
| Determinatiecoëfficiënt, r2 | Minimaal 0,990 | Minimaal 0,950 | Minimaal 0,950 |
| y-afsnijpunt van de regressierechte, a0 | Maximaal 1 % van maximumtoerental van de test | ± 20 Nm of ± 2 % van het maximumkoppel (grootste waarde is van toepassing) | ± 4 kW of ± 2 % van het maximumvermogen (grootste waarde is van toepassing) |

Toerental

Koppel

Vermogen

Standaardafwijking van de schattingswaarde (SEE) van y over x

Maximaal 1 % van maximumtoerental van de test

Maximaal 2 % van het maximumkoppel van de motor

Maximaal 2 % van het maximumvermogen van de motor

Helling van de regressierechte, a1

0,99 tot 1,01

0.98 - 1.02

0,98 - 1.02

Determinatiecoëfficiënt, r2

Minimaal 0,990

Minimaal 0,950

Minimaal 0,950

y-afsnijpunt van de regressierechte, a0

Maximaal 1 % van maximumtoerental van de test

± 20 Nm of ± 2 % van het maximumkoppel (grootste waarde is van toepassing)

± 4 kW of ± 2 % van het maximumvermogen (grootste waarde is van toepassing)

Alleen voor regressiedoeleinden is het vóór de berekening van de regressie toegestaan punten te schrappen, mits dit in tabel 4 is aangegeven. Dergelijke punten mogen echter niet worden geschrapt bij het berekenen van de cyclusarbeid en de emissies. Het schrappen van punten kan voor de hele cyclus of voor een gedeelte ervan worden toegepast.

Tabel 4

Punten die in de regressieanalyse mogen worden geschrapt

| Gebeurtenis | Voorwaarden | Toegestane schrapping van punten |
| --- | --- | --- |
| Minimale vraag van de operator (stationair punt) | n
  ref = 0 %
  en

  M
  ref = 0 %
  en

  M
  act > (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque)
  en

  M
  act < (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque) | toerental en vermogen |
| Minimale vraag van de operator (motoringpunt) | M
  ref < 0 % | vermogen en koppel |
| Minimale vraag van de operator | n
  act ≤ 1,02 n
  ref en M
  act > M
  ref

  of

  n
  act > n
  ref en M
  act ≤ M
  ref'
  of

  n
  act > 1,02 n
  ref en M
  ref < M
  act ≤ (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque) | vermogen en hetzij koppel, hetzij toerental |
| Maximale vraag van de operator | n
  act < n
  ref en M
  act ≥ M
  ref

  of

  n
  act ≥ 0,98 n
  ref en M
  act < M
  ref

  of

  n
  act < 0,98 n
  ref en M
  ref > M
  act ≥ (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque) | vermogen en hetzij koppel, hetzij toerental |

Gebeurtenis

Voorwaarden

Toegestane schrapping van punten

Minimale vraag van de operator (stationair punt)

n
  ref = 0 %

en

M
  ref = 0 %

en

M
  act > (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque)

en

M
  act < (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque)

toerental en vermogen

Minimale vraag van de operator (motoringpunt)

M
  ref < 0 %

vermogen en koppel

Minimale vraag van de operator

n
  act ≤ 1,02 n
  ref en M
  act > M
  ref

of

n
  act > n
  ref en M
  act ≤ M
  ref'

of

n
  act > 1,02 n
  ref en M
  ref < M
  act ≤ (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque)

vermogen en hetzij koppel, hetzij toerental

Maximale vraag van de operator

n
  act < n
  ref en M
  act ≥ M
  ref

of

n
  act ≥ 0,98 n
  ref en M
  act < M
  ref

of

n
  act < 0,98 n
  ref en M
  ref > M
  act ≥ (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque)

vermogen en hetzij koppel, hetzij toerental

8.   BEREKENING VAN DE EMISSIE

Het definitieve testresultaat wordt in één stap afgerond op het aantal cijfers achter de komma dat is vermeld in de toepasselijke emissienorm plus één extra significant cijfer, overeenkomstig ASTM E 29-06B. Het is niet toegestaan tussentijdse testwaarden die bij de berekening van het definitieve testresultaat van de specifieke emissie op de testbank worden gebruikt, af te ronden.

In aanhangsel 6 worden voorbeelden van de berekeningsprocedures gegeven.

Met voorafgaande toestemming van de typegoedkeuringsinstantie mogen de emissies, overeenkomstig bijlage 7 bij mondiaal technisch reglement nr. [xx] betreffende het testprotocol voor de uitlaatemissies van niet voor de weg bestemde mobiele machines, op molaire basis worden berekend.

8.1.   Droog/natcorrectie

Bij meting op droge basis wordt de gemeten concentratie aan de hand van de volgende vergelijking omgezet in een concentratie op natte basis:

Formula (12)

waarin:

| c
  d | de droge concentratie in ppm of vol.-%; |
| --- | --- |
| kw | de droog/natcorrectiefactor (k
  w,a, k
  w,e of k
  w,d afhankelijk van de gebruikte vergelijking). |

c
  d

de droge concentratie in ppm of vol.-%;

kw

de droog/natcorrectiefactor (k
  w,a, k
  w,e of k
  w,d afhankelijk van de gebruikte vergelijking).

8.1.1.   Ruw uitlaatgas

Formula (13)

of

Formula (14)

of

Formula (15)

waarin:

Formula (16)

en

Formula (17)

waarin:

| H
  a | de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht); |
| --- | --- |
| w
  ALF | het waterstofgehalte van de brandstof (massa-%); |
| q
  mf,i | het momentane brandstofmassadebiet (kg/s); |
| q
  mad,I | het momentane massadebiet van de droge inlaatlucht (kg/s); |
| p
  r | de waterdampdruk na koelbad (kPa); |
| p
  b | de totale luchtdruk (kPa); |
| w
  DEL | het stikstofgehalte van de brandstof (massa-%); |
| w
  EPS | het zuurstofgehalte van de brandstof (massa-%); |
| α | de molaire waterstofverhouding van de brandstof; |
| c
  CO2 | de droge concentratie CO2 (%); |
| c
  CO | de droge concentratie CO (%). |

H
  a

de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);

w
  ALF

het waterstofgehalte van de brandstof (massa-%);

q
  mf,i

het momentane brandstofmassadebiet (kg/s);

q
  mad,I

het momentane massadebiet van de droge inlaatlucht (kg/s);

p
  r

de waterdampdruk na koelbad (kPa);

p
  b

de totale luchtdruk (kPa);

w
  DEL

het stikstofgehalte van de brandstof (massa-%);

w
  EPS

het zuurstofgehalte van de brandstof (massa-%);

α

de molaire waterstofverhouding van de brandstof;

c
  CO2

de droge concentratie CO2 (%);

c
  CO

de droge concentratie CO (%).

De vergelijkingen 13 en 14 zijn vrijwel identiek; de factor 1,008 in de vergelijkingen 13 en 15 is een benadering van de meer exacte noemer in vergelijking 14.

8.1.2.   Verdund uitlaatgas

Formula (18)

of

Formula (19)

waarin:

Formula (20)

waarin:

| α | de molaire waterstofverhouding van de brandstof; |
| --- | --- |
| c
  CO2w | de natte concentratie CO2 (%); |
| c
  CO2d | de droge concentratie CO2 (%); |
| H
  d | de vochtigheidsgraad van het verdunningsmiddel (g water per kg droge lucht); |
| H
  a | de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht); |
| D | de verdunningsfactor (zie punt 8.5.2.3.2). |

α

de molaire waterstofverhouding van de brandstof;

c
  CO2w

de natte concentratie CO2 (%);

c
  CO2d

de droge concentratie CO2 (%);

H
  d

de vochtigheidsgraad van het verdunningsmiddel (g water per kg droge lucht);

H
  a

de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);

D

de verdunningsfactor (zie punt 8.5.2.3.2).

8.1.3.   Verdunningsmiddel

Formula (21)

waarin:

Formula (22)

waarin:

| H
  d | de vochtigheidsgraad van het verdunningsmiddel (g water per kg droge lucht). |
| --- | --- |

H
  d

de vochtigheidsgraad van het verdunningsmiddel (g water per kg droge lucht).

8.2.   Vochtigheidscorrectie voor NOx

Aangezien de NOx-emissie afhangt van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie voor vochtigheid worden gecorrigeerd met behulp van de in de punten 8.2.1 en 8.2.2 genoemde factoren. De vochtigheidsgraad van de inlaatlucht Ha mag met algemeen aanvaarde vergelijkingen worden afgeleid van de meting van de relatieve vochtigheid, het dauwpunt, de dampdruk of de droge-/nattebol.

8.2.1.   Compressieontstekingsmotoren

Formula (23)

waarin:

| H
  a | de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht). |
| --- | --- |

H
  a

de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht).

8.2.2.   Elektrische-ontstekingsmotoren

Formula (24)

waarin:

| H
  a | de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht). |
| --- | --- |

H
  a

de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht).

8.3.   Correctie voor opwaartse druk van het deeltjesfilter

De massa van het bemonsteringsfilter moet worden gecorrigeerd voor de opwaartse druk van de lucht. De correctie voor opwaartse druk is afhankelijk van de dichtheid van het bemonsteringsfilter, de luchtdichtheid en de dichtheid van het kalibratiegewicht van de balans, en er wordt geen rekening gehouden met de opwaartse druk van het deeltjesmateriaal zelf. De correctie voor opwaartse druk moet zowel voor de tarramassa als voor de brutomassa van het filter worden toegepast.

Indien de dichtheid van het filtermateriaal onbekend is, worden de volgende dichtheden gebruikt:

| a) | met teflon gecoat glasvezelfilter: 2 300 kg/m3; |
| --- | --- |

a)

met teflon gecoat glasvezelfilter: 2 300 kg/m3;

| b) | mebraanfilters van teflon: 2 144 kg/m3; |
| --- | --- |

b)

mebraanfilters van teflon: 2 144 kg/m3;

| c) | membraanfilter van teflon met ondersteuningsring van polymethylpenteen: 920 kg/m3. |
| --- | --- |

c)

membraanfilter van teflon met ondersteuningsring van polymethylpenteen: 920 kg/m3.

Voor kalibratiegewichten van roestvrij staal wordt een dichtheid van 8 000 kg/m3 gebruikt. Indien het kalibratiegewicht van een ander materiaal is, moet de dichtheid ervan bekend zijn.

De te gebruiken vergelijking is als volgt:

Formula (25)

waarin:

Formula (26)

waarin:

| m
  uncor | de ongecorrigeerde massa van het deeltjesfilter (mg); |
| --- | --- |
| ρ
  a | de dichtheid van de lucht (kg/m3); |
| ρ
  w | de dichtheid van het kalibratiegewicht van de balans (kg/m3); |
| ρ
  f | de dichtheid van het deeltjesbemonsteringsfilter (kg/m3); |
| p
  b | de totale luchtdruk (kPa); |
| T
  a | de luchttemperatuur in de omgeving van de balans (K); |
| 28,836 | de molaire massa van de lucht bij de referentievochtigheid (282,5 K) (g/mol); |
| 8,3144 | de molaire gasconstante. |

m
  uncor

de ongecorrigeerde massa van het deeltjesfilter (mg);

ρ
  a

de dichtheid van de lucht (kg/m3);

ρ
  w

de dichtheid van het kalibratiegewicht van de balans (kg/m3);

ρ
  f

de dichtheid van het deeltjesbemonsteringsfilter (kg/m3);

p
  b

de totale luchtdruk (kPa);

T
  a

de luchttemperatuur in de omgeving van de balans (K);

28,836

de molaire massa van de lucht bij de referentievochtigheid (282,5 K) (g/mol);

8,3144

de molaire gasconstante.

De massa mp van het deeltjesmonster die in de punten 8.4.3 en 8.5.3 wordt gebruikt, wordt als volgt berekend:

Formula (27)

waarin:

| m
  f,G | de voor opwaartse druk gecorrigeerde brutomassa van het deeltjesfilter (mg); |
| --- | --- |
| m
  f,T | de voor opwaartse druk gecorrigeerde tarramassa van het deeltjesfilter (mg). |

m
  f,G

de voor opwaartse druk gecorrigeerde brutomassa van het deeltjesfilter (mg);

m
  f,T

de voor opwaartse druk gecorrigeerde tarramassa van het deeltjesfilter (mg).

8.4.   Partiële-stroomverdunning (PFS) en ruw-uitlaatgasmeting

Om de massa-emissies te berekenen worden de momentane concentratiesignalen van de gasvormige bestanddelen vermenigvuldigd met het momentane uitlaatgasmassadebiet. Het uitlaatgasmassadebiet kan rechtstreeks worden gemeten, of worden berekend met de methode voor inlaatlucht- en brandstofstroommeting, indicatorgasmethode of meting van inlaatlucht en lucht/brandstofverhouding. Bijzondere aandacht moet worden gegeven aan de responstijden van de verschillende instrumenten. Met deze verschillen moet rekening worden gehouden via tijdsalignering van de signalen. Bij deeltjes worden de signalen van het uitlaatgasmassadebiet gebruikt om het partiële-stroomverdunningssysteem zo te regelen dat het verkregen monster evenredig is met het uitlaatgasmassadebiet. De evenredigheid wordt gecontroleerd met regressieanalyse tussen monster en uitlaatgasstroom overeenkomstig punt 9.4.6.1. De volledige testopstelling is in figuur 6 schematisch weergegeven.

Image

8.4.1.   Bepaling van het uitlaatgasmassadebiet

8.4.1.1.   Inleiding

Om de emissies in het ruwe uitlaatgas te kunnen berekenen en het partiële-stroomverdunningssysteem te kunnen controleren, is het noodzakelijk het uitlaatgasmassadebiet te kennen. Om het uitlaatgasmassadebiet te bepalen mag een van de in de punten 8.4.1.3 tot en met 8.4.1.7 beschreven methoden worden gebruikt.

8.4.1.2.   Responstijd

Voor het berekenen van de emissies mag de responstijd van de in punten 8.4.1.3 tot en met 8.4.1.7 beschreven methoden niet langer zijn dan de in punt 9.3.5 voorgeschreven responstijd van de analysator (≤ 10 s).

Voor de controle van een partiële-stroomverdunningssysteem is een snellere respons vereist. Voor partiële-stroomverdunningssystemen met onlinecontrole moet de responstijd ≤ 0,3 s zijn. Voor partiële-stroomverdunningssystemen met anticiperende controle op basis van een vooraf vastgelegde testprocedure moet de responstijd van het uitlaatgasdebietmeetsysteem ≤ 5 s met een stijgtijd van ≤ 1 s zijn. De systeemresponstijd wordt gespecificeerd door de fabrikant van het instrument. De gecombineerde responstijdvoorschriften voor het uitlaatgasdebiet en partiële-stroomverdunningssysteem zijn vermeld in punt 9.4.6.1.

8.4.1.3.   Directe meting

Voor de directe meting van het momentane uitlaatgasdebiet moet een systeem worden gebruikt, bijvoorbeeld:

| a) | apparaten die op basis van drukverschil werken, zoals een stroomkop (zie verder ISO 5167); |
| --- | --- |

a)

apparaten die op basis van drukverschil werken, zoals een stroomkop (zie verder ISO 5167);

| b) | ultrasone debietmeter; |
| --- | --- |

b)

ultrasone debietmeter;

| c) | vortex debietmeter. |
| --- | --- |

c)

vortex debietmeter.

Er moeten maatregelen worden genomen om meetfouten die van invloed zijn op de emissiewaarden, te voorkomen. Zo moet de apparatuur zorgvuldig in het uitlaatsysteem van de motor worden geïnstalleerd volgens de aanbevelingen van de fabrikant van het instrument en goede ingenieurspraktijk. Met name mogen de prestaties en de emissies van de motor door de installatie van de apparatuur niet worden beïnvloed.

De debietmeters moeten voldoen aan de lineariteitseisen in punt 9.2.

8.4.1.4.   Meting van het lucht- en brandstofdebiet

Bij deze methode worden het lucht- en het brandstofdebiet gemeten met geschikte debietmeters. Het momentane uitlaatgasmassadebiet wordt als volgt berekend:

Formula (28)

waarin:

| q

  mew,i | het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s); |
| --- | --- |
| q

  maw,i | het momentane inlaatluchtmassadebiet (kg/s); |
| q

  mf,i | het momentane brandstofmassadebiet (kg/s). |

q

  mew,i

het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s);

q

  maw,i

het momentane inlaatluchtmassadebiet (kg/s);

q

  mf,i

het momentane brandstofmassadebiet (kg/s).

De debietmeters moeten voldoen aan de lineariteitseisen in punt 9.2, maar moeten ook nauwkeurig genoeg zijn om aan de lineariteitseisen voor het uitlaatgasdebiet te voldoen.

8.4.1.5.   Meting van een indicatorgas

Bij deze methode wordt de concentratie van een indicatorgas in de uitlaat gemeten.

Een bekende hoeveelheid van een inert gas (bijv. zuiver helium) wordt als indicator in de uitlaatgasstroom gespoten. Het gas wordt vermengd en verdund door het uitlaatgas, maar zal in de uitlaatpijp niet reageren. Vervolgens wordt de concentratie van het gas in het uitlaatgasmonster gemeten.

Om ervoor te zorgen dat het indicatorgas volledig vermengd wordt, wordt de uitlaatgasbemonsteringssonde ten minste 1 m of 30 keer de diameter van de uitlaatpijp (de grootste waarde is van toepassing) voorbij het inspuitpunt van het indicatorgas aangebracht. De bemonsteringssonde mag dichter bij het inspuitpunt worden geplaatst als wordt toegezien op de complete vermenging door de concentratie van het indicatorgas te vergelijken met de referentieconcentratie wanneer het indicatorgas vóór de motor wordt ingespoten.

Het indicatorgasdebiet moet zo zijn ingesteld dat de concentratie van het indicatorgas bij stationair toerental na vermenging kleiner wordt dan het volledige schaalbereik van de indicatorgasanalysator.

Het uitlaatgasmassadebiet wordt als volgt berekend:

Formula (29)

waarin:

| q

  mew,i | het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s); |
| --- | --- |
| q

  vt | het indicatorgasdebiet (cm3/min); |
| c
  mix,i | de momentane concentratie van het indicatorgas na vermenging (ppm); |
| ρ
  e | de dichtheid van het uitlaatgas (kg/m3) (zie tabel 4); |
| c
  b | de achtergrondconcentratie van het indicatorgas in de inlaatlucht (ppm). |

q

  mew,i

het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s);

q

  vt

het indicatorgasdebiet (cm3/min);

c
  mix,i

de momentane concentratie van het indicatorgas na vermenging (ppm);

ρ
  e

de dichtheid van het uitlaatgas (kg/m3) (zie tabel 4);

c
  b

de achtergrondconcentratie van het indicatorgas in de inlaatlucht (ppm).

De achtergrondconcentratie van het indicatorgas (c
  b) kan worden vastgesteld door het gemiddelde te nemen van de achtergrondconcentratie gemeten onmiddelijk vóór de testprocedure en na de testprocedure.

Wanneer de achtergrondconcentratie minder dan 1 % bedraagt van de concentratie van het indicatorgas na vermenging (c
  mix.i) bij maximaal uitlaatgasdebiet, mag de achtergrondconcentratie worden verwaarloosd.

Het hele systeem moet voldoen aan de lineariteitseisen voor de uitlaatgasstroom in punt 9.2.

8.4.1.6.   Meting van het luchtdebiet en de lucht-brandstofverhouding

Bij deze methode wordt de uitlaatgasmassa berekend aan de hand van het luchtdebiet en de lucht-brandstofverhouding. Het momentane uitlaatgasmassadebiet wordt als volgt berekend:

Formula (30)

waarin:

Formula (31)

Formula (32)

waarin:

| q

  maw,i | het momentane inlaatluchtmassadebiet (kg/s); |
| --- | --- |
| A/F
  st | de stoichiometrische lucht-brandstofverhouding (kg/kg); |
| λ
  i | de momentane overmaat lucht; |
| c
  CO2d | de droge concentratie CO2 (%); |
| c
  COd | de droge concentratie CO (ppm); |
| c
  HCw | de natte concentratie HC (ppm). |

q

  maw,i

het momentane inlaatluchtmassadebiet (kg/s);

A/F
  st

de stoichiometrische lucht-brandstofverhouding (kg/kg);

λ
  i

de momentane overmaat lucht;

c
  CO2d

de droge concentratie CO2 (%);

c
  COd

de droge concentratie CO (ppm);

c
  HCw

de natte concentratie HC (ppm).

Luchtdebietmeters en analysatoren moeten voldoen aan de lineariteitseisen van punt 9.2 en het hele systeem moet voldoen aan de lineariteitseisen voor de uitlaatgasstroom van punt 9.2.

Indien meetapparatuur voor de lucht-brandstofverhouding zoals een zirkoniumsensor wordt gebruikt om de overmaat lucht te meten, moet deze voldoen aan de specificaties van punt 9.3.2.7.

8.4.1.7.   Koolstofbalansmethode

Bij deze methode wordt de uitlaatgasmassa berekend aan de hand van de brandstofstroom en de gasvormige bestanddelen van het uitlaatgas die koolstof bevatten. Het momentane uitlaatgasmassadebiet wordt als volgt berekend:

Formula (33)

waarin:

Formula (34)

en

Formula (35)

waarin:

| q
  mf,i | het momentane brandstofmassadebiet (kg/s); |
| --- | --- |
| H
  a | de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht); |
| w
  BET | het koolstofgehalte van de brandstof (massa-%); |
| w
  ALF | het waterstofgehalte van de brandstof (massa-%); |
| w
  DEL | het stikstofgehalte van de brandstof (massa-%); |
| w
  EPS | het zuurstofgehalte van de brandstof (massa-%); |
| c
  CO2d | de droge concentratie CO2 (%); |
| c
  CO2d,a | de concentratie van droge CO2 in de inlaatlucht (%); |
| c
  CO | de droge concentratie CO (ppm); |
| c
  HCw | de natte concentratie HC (ppm). |

q
  mf,i

het momentane brandstofmassadebiet (kg/s);

H
  a

de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);

w
  BET

het koolstofgehalte van de brandstof (massa-%);

w
  ALF

het waterstofgehalte van de brandstof (massa-%);

w
  DEL

het stikstofgehalte van de brandstof (massa-%);

w
  EPS

het zuurstofgehalte van de brandstof (massa-%);

c
  CO2d

de droge concentratie CO2 (%);

c
  CO2d,a

de concentratie van droge CO2 in de inlaatlucht (%);

c
  CO

de droge concentratie CO (ppm);

c
  HCw

de natte concentratie HC (ppm).

8.4.2.   Bepaling van de gasvormige bestanddelen

8.4.2.1.   Inleiding

De gasvormige bestanddelen in het door de te testen motor geproduceerde ruwe uitlaatgas moeten worden gemeten met de meet- en bemonsteringssystemen die in punt 9.3 en aanhangsel 3 worden beschreven. De gegevensevaluatie wordt beschreven in punt 8.4.2.2.

Er worden twee berekeningsprocedures beschreven in de punten 8.4.2.3 en 8.4.2.4, die voor de referentiebrandstof in aanhangsel 2 gelijkwaardig zijn. De procedure in punt 8.4.2.3 is eenvoudiger aangezien deze getabelleerde u-waarden gebruikt voor de verhouding tussen de dichtheid van het bestanddeel en die van het uitlaatgas. De procedure in punt 8.4.2.4 is nauwkeuriger voor brandstofeigenschappen die afwijken van de specificaties in aanhangsel 2, maar veronderstelt wel een elementaire analyse van de brandstofsamenstelling.

8.4.2.2.   Evaluatie van de gegevens

De voor de emissie relevante gegevens worden overeenkomstig punt 7.6.6 vastgelegd en bewaard.

Voor de berekening van de massa-emissie van de gasvormige bestanddelen worden de diagrammen van de vastgelegde concentraties en het diagram van het uitlaatgasmassadebiet gealigneerd aan de hand van de omzettingstijd, zoals bepaald in punt 3.1.30. Daarom wordt de responstijd van elke analysator van gasvormige emissies en van het uitlaatgasmassadebietsysteem bepaald volgens punt 8.4.1.2 respectievelijk punt 9.3.5 en vervolgens vastgelegd.

8.4.2.3.   Berekening van massa-emissie gebaseerd op getabelleerde waarden

De massa van de verontreigende stoffen (g/test) wordt bepaald door het berekenen van de momentane massa-emissies uit de ruwe concentraties van de verontreinigende stoffen en het uitlaatgasmassadebiet gealigneerd voor de omzettingstijd zoals bepaald in punt 8.4.2.2, door deze momentane waarden te integreren over de hele cyclus en de geïntegreerde waarden te vermenigvuldigen met de u-waarden uit tabel 5. Indien op droge basis is gemeten, moet op de momentane concentraties een droog/natcorrectie worden toegepast overeenkomstig punt 8.1, alvorens andere berekeningen worden uitgevoerd.

Voor de berekening van de NOx moet de massa-emissie, indien van toepassing, worden vermenigvuldigd met de vochtigheidscorrectiefactor k
  h,D of k
  h,G, zoals bepaald overeenkomstig punt 8.2.

De volgende vergelijking moet worden gebruikt:

Formula (in g/test) (36)

waarin:

| u
  gas | de waarde van het uitlaatgasbestanddeel uit tabel 5; |
| --- | --- |
| c
  gas,i | de momentane concentratie van het bestanddeel in het uitlaatgas (ppm); |
| q

  mew,i | het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s); |
| f | de bemonsteringsfrequentie (Hz); |
| n | het aantal metingen. |

u
  gas

de waarde van het uitlaatgasbestanddeel uit tabel 5;

c
  gas,i

de momentane concentratie van het bestanddeel in het uitlaatgas (ppm);

q

  mew,i

het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s);

f

de bemonsteringsfrequentie (Hz);

n

het aantal metingen.

Tabel 5

De u-waarden van het ruwe uitlaatgas en de dichtheden van de bestanddelen

| Brandstof | ρ
  e | Gas |
| --- | --- | --- |
| NOx | CO | HC | CO2 | O2 | CH4 |
| ρ
  gas [kg/m3] |
| 2,053 | 1,250 | (2) | 1,9636 | 1,4277 | 0,716 |
| u
  gas
   (3) |
| Diesel | 1,2943 | 0,001586 | 0,000966 | 0,000479 | 0,001517 | 0,001103 | 0,000553 |
| Ethanol | 1,2757 | 0,001609 | 0,000980 | 0,000805 | 0,001539 | 0,001119 | 0,000561 |
| CNG (4) | 1,2661 | 0,001621 | 0,000987 | 0,000528 (5) | 0,001551 | 0,001128 | 0,000565 |
| Propaan | 1,2805 | 0,001603 | 0,000976 | 0,000512 | 0,001533 | 0,001115 | 0,000559 |
| Butaan | 1,2832 | 0,001600 | 0,000974 | 0,000505 | 0,001530 | 0,001113 | 0,000558 |
| Lpg (6) | 1,2811 | 0,001602 | 0,000976 | 0,000510 | 0,001533 | 0,001115 | 0,000559 |

Brandstof

ρ
  e

Gas

NOx

CO

HC

CO2

O2

CH4

ρ
  gas [kg/m3]

2,053

1,250

(2)

1,9636

1,4277

0,716

u
  gas
   (3)

Diesel

1,2943

0,001586

0,000966

0,000479

0,001517

0,001103

0,000553

Ethanol

1,2757

0,001609

0,000980

0,000805

0,001539

0,001119

0,000561

CNG (4)

1,2661

0,001621

0,000987

0,000528 (5)

0,001551

0,001128

0,000565

Propaan

1,2805

0,001603

0,000976

0,000512

0,001533

0,001115

0,000559

Butaan

1,2832

0,001600

0,000974

0,000505

0,001530

0,001113

0,000558

Lpg (6)

1,2811

0,001602

0,000976

0,000510

0,001533

0,001115

0,000559

8.4.2.4.   Berekening van massa-emissie gebaseerd op exacte vergelijkingen

De massa van de verontreigende stoffen (g/test) wordt bepaald door het berekenen van de momentane massa-emissies uit de ruwe concentraties van de verontreinigende stoffen, de u-waarden en het uitlaatgasmassadebiet gealigneerd voor de omzettingstijd zoals bepaald in punt 8.4.2.2 en door deze momentane waarden te integreren over de hele cyclus. Indien op droge basis is gemeten, moet op de momentane concentraties een droog/natcorrectie worden toegepast overeenkomstig punt 8.1, alvorens andere berekeningen worden uitgevoerd.

Voor de berekening van de NOx moet de massa-emissie worden vermenigvuldigd met de vochtigheidscorrectiefactor k
  h,D of k
  h,G, zoals bepaald overeenkomstig punt 8.2.

De volgende vergelijking moet worden gebruikt:

Formula (in g/test) (37)

waarin:

| u
  gas,i | wordt berekend met vergelijking 38 of 39; |
| --- | --- |
| c
  gas,i | de momentane concentratie van het bestanddeel in het uitlaatgas (ppm); |
| q

  mew,i | het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s); |
| f | de bemonsteringsfrequentie (Hz); |
| n | het aantal metingen. |

u
  gas,i

wordt berekend met vergelijking 38 of 39;

c
  gas,i

de momentane concentratie van het bestanddeel in het uitlaatgas (ppm);

q

  mew,i

het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s);

f

de bemonsteringsfrequentie (Hz);

n

het aantal metingen.

De momentane u-waarden worden als volgt berekend:

Formula (38)

of

Formula (39)

waarin:

Formula (40)

waarin:

| M
  gas | de molaire massa van het gasbestanddeel (g/mol; vgl. aanhangsel 6); |
| --- | --- |
| M
  e,i | de momentane molaire massa van het uitlaatgas (g/mol); |
| ρ
  gas | de dichtheid van het gasbestanddeel (kg/m3); |
| ρ
  e,i | de momentane dichtheid van het uitlaatgas (kg/m3). |

M
  gas

de molaire massa van het gasbestanddeel (g/mol; vgl. aanhangsel 6);

M
  e,i

de momentane molaire massa van het uitlaatgas (g/mol);

ρ
  gas

de dichtheid van het gasbestanddeel (kg/m3);

ρ
  e,i

de momentane dichtheid van het uitlaatgas (kg/m3).

De molaire massa van het uitlaatgas M
  e moet voor een algemene brandstofsamenstelling CH
  α
  O
  ε
  N
  δ
  S
  γ
  als volgt worden afgeleid, uitgaande van volledige verbranding:

Formula (41)

waarin:

| q

  maw,i | het momentane inlaatluchtmassadebiet op natte basis (kg/s); |
| --- | --- |
| q

  mf,i | het momentane brandstofmassadebiet (kg/s); |
| H
  a | de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht); |
| M
  a | de molaire massa van de droge inlaatlucht (= 28,965 g/mol). |

q

  maw,i

het momentane inlaatluchtmassadebiet op natte basis (kg/s);

q

  mf,i

het momentane brandstofmassadebiet (kg/s);

H
  a

de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);

M
  a

de molaire massa van de droge inlaatlucht (= 28,965 g/mol).

De dichtheid van het uitlaatgas ρ
  e wordt als volgt afgeleid:

Formula (42)

waarin:

| q

  mad,i | het momentane inlaatluchtmassadebiet op droge basis (kg/s); |
| --- | --- |
| q

  mf,i | het momentane brandstofmassadebiet (kg/s); |
| H
  a | de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht); |
| k
  fw | de brandstofspecifieke factor van nat uitlaatgas (vergelijking 16) in punt 8.1.1. |

q

  mad,i

het momentane inlaatluchtmassadebiet op droge basis (kg/s);

q

  mf,i

het momentane brandstofmassadebiet (kg/s);

H
  a

de vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);

k
  fw

de brandstofspecifieke factor van nat uitlaatgas (vergelijking 16) in punt 8.1.1.

8.4.3.   Deeltjesbepaling

8.4.3.1.   Evaluatie van de gegevens

De deeltjesmassa wordt met vergelijking 27 van punt 8.3 berekend. Voor de evaluatie van de deeltjesconcentratie wordt de totale monstermassa (m
  sep) door het filter gedurende de testcyclus geregistreerd.

Met voorafgaande goedkeuring van de typegoedkeuringsinstantie mag de deeltjesmassa worden gecorrigeerd voor het deeltjesniveau van het verdunningsmiddel, zoals bepaald in punt 7.5.6, overeenkomstig goede ingenieurspraktijk en de specifieke kenmerken van het gebruikte deeltjesmeetsysteem.

8.4.3.2.   Berekening van massa-emissie

Afhankelijk van het systeem wordt de deeltjesmassa (g/test) berekend volgens een van de methoden in de punten 8.4.3.2.1 of 8.4.3.2.2 na de correctie voor opwaartse druk van de massa van het deeltjesfilter overeenkomstig punt 8.3.

8.4.3.2.1.   Berekening volgens bemonsteringsverhouding

Formula (43)

waarin:

| m
  p | de gedurende de cyclus bemonsterde deeltjesmassa (mg); |
| --- | --- |
| r
  s | de gemiddelde bemonsteringsverhouding gedurende de testcyclus; |

m
  p

de gedurende de cyclus bemonsterde deeltjesmassa (mg);

r
  s

de gemiddelde bemonsteringsverhouding gedurende de testcyclus;

en:

Formula (44)

waarin:

| m
  se | de monstermassa gedurende de cyclus (kg); |
| --- | --- |
| m
  ew | het totale uitlaatgasmassadebiet gedurende de yclus (kg); |
| m
  sep | de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg); |
| m
  sed | de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de verdunningstunnel stroomt (kg). |

m
  se

de monstermassa gedurende de cyclus (kg);

m
  ew

het totale uitlaatgasmassadebiet gedurende de yclus (kg);

m
  sep

de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg);

m
  sed

de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de verdunningstunnel stroomt (kg).

In het geval van totale bemonstering zijn m
  sep en m
  sed identiek.

8.4.3.2.2.   Berekening volgens verdunningsverhouding

Formula (45)

waarin:

| m
  p | de gedurende de cyclus bemonsterde deeltjesmassa (mg); |
| --- | --- |
| m
  sep | de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg); |
| m
  edf | de massa van equivalent verdund uitlaatgas gedurende de cyclus (kg). |

m
  p

de gedurende de cyclus bemonsterde deeltjesmassa (mg);

m
  sep

de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg);

m
  edf

de massa van equivalent verdund uitlaatgas gedurende de cyclus (kg).

De totale massa van equivalent verdund uitlaatgas gedurende de cyclus wordt als volgt bepaald:

Formula (46)

Formula (47)

Formula (48)

waarin:

| q

  medf,i | het momentaan massadebiet van equivalent verdund uitlaatgas (kg/s); |
| --- | --- |
| q

  mew,i | het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s); |
| r
  d,i | de momentane verdunningsverhouding; |
| q

  mdew,i | het momentane verdunde uitlaatgasmassadebiet (kg/s); |
| q

  mdw,i | het momentane massadebiet van het verdunningsmiddel (kg/s); |
| f | de bemonsteringsfrequentie (Hz); |
| n | het aantal metingen. |

q

  medf,i

het momentaan massadebiet van equivalent verdund uitlaatgas (kg/s);

q

  mew,i

het momentane uitlaatgasmassadebiet (kg/s);

r
  d,i

de momentane verdunningsverhouding;

q

  mdew,i

het momentane verdunde uitlaatgasmassadebiet (kg/s);

q

  mdw,i

het momentane massadebiet van het verdunningsmiddel (kg/s);

f

de bemonsteringsfrequentie (Hz);

n

het aantal metingen.

8.5.   Meting van volledige-stroomverdunning (CVS)

Om de massa-emissies te berekenen worden de via integratie of bemonstering met zakken verkregen concentratiesignalen van de gasvormige bestanddelen vermenigvuldigd met het verdunde uitlaatgasmassadebiet. Het uitlaatgasmassadebiet moet worden gemeten door een bemonsteringssysteem met constant volume (CVS), dat samen met een verdringerpomp (PDP), een venturibuis met kritische stroming (CFV) of een subsonische venturi (SSV) met of zonder stroomcompensatie gebruikt mag worden.

Voor bemonstering met zakken of voor deeltjesbemonstering moet een proportioneel monster worden genomen uit het verdunde uitlaatgas van het CVS-systeem. Voor een systeem zonder stroomcompensatie mag de verhouding van de bemonsteringsstroom tot de CVS-stroom niet meer dan ±2,5 % van het instelpunt van de test afwijken. Voor een systeem met stroomcompensatie moet ieder afzonderlijk debiet constant binnen ±2,5 % van zijn respectieve doeldebiet blijven.

De volledige testopstelling is in figuur 7 schematisch weergegeven.

Image

8.5.1.   Bepaling van de verdunde-uitlaatgasstroom

8.5.1.1.   Inleiding

Om de emissies in het verdunde uitlaatgas te kunnen berekenen, moet het verdunde uitlaatgasdebiet bekend zijn. De volledige verdunde uitlaatgasstroom gedurende de cyclus (kg/test) wordt berekend uit de meetwaarden tijdens de cyclus en de corresponderende kalibratiegegevens van de stroommeter (V
  0 voor PDP, KV voor CFV, C
  d voor SSV) volgens een van de methoden beschreven in de punten 8.5.1.2 tot en met 8.5.1.4. Wanneer de totale deeltjesmonsterstroom (m
  sep) groter is dan 0,5 % van de totale CVS-stroom (m
  ed), wordt de CVS-stroom gecorrigeerd voor m
  sep of wordt de deeltjesmonsterstroom terug naar de CVS geleid voordat hij de stroommeter bereikt.

8.5.1.2.   PDP-CVS-systeem

Wanneer met een warmtewisselaar de temperatuur van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus binnen ± 6 K wordt gehouden, wordt de massastroom gedurende de cyclus als volgt berekend:

Formula (49)

waarin:

| V
  0 | het volume van het gas dat per omwenteling onder testomstandigheden door de pomp wordt verplaatst (m3/omw.); |
| --- | --- |
| n
  P | het totaal aantal omwentelingen van de pomp per test; |
| p
  p | de absolute druk bij de pompinlaat (kPa); |
| T | de gemiddelde temperatuur van het verdunde uitlaatgas bij de pompinlaat (K). |

V
  0

het volume van het gas dat per omwenteling onder testomstandigheden door de pomp wordt verplaatst (m3/omw.);

n
  P

het totaal aantal omwentelingen van de pomp per test;

p
  p

de absolute druk bij de pompinlaat (kPa);

T

de gemiddelde temperatuur van het verdunde uitlaatgas bij de pompinlaat (K).

Bij gebruik van een systeem met stroomcompensatie (d.w.z. zonder warmtewisselaar), wordt de momentane massa-emissie berekend en geïntegreerd over de cyclus. In dat geval wordt de momentane massa van het verdunde uitlaatgas als volgt berekend:

Formula (50)

waarin:

| n
  P,i | het totaal aantal omwentelingen van de pomp per tijdsinterval. |
| --- | --- |

n
  P,i

het totaal aantal omwentelingen van de pomp per tijdsinterval.

8.5.1.3.   CFV-CVS-systeem

Wanneer met een warmtewisselaar de temperatuur van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus binnen ± 11 K wordt gehouden, wordt de massastroom gedurende de cyclus als volgt berekend:

Formula (51)

waarin:

| t | de cyclustijd (s); |
| --- | --- |
| K
  V | de kalibratiecoëfficiënt van de venturibuis met kritische stroming onder standaardomstandigheden; |
| p
  p | de absolute druk bij de inlaat van de venturibuis (kPa); |
| T | de absolute temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K). |

t

de cyclustijd (s);

K
  V

de kalibratiecoëfficiënt van de venturibuis met kritische stroming onder standaardomstandigheden;

p
  p

de absolute druk bij de inlaat van de venturibuis (kPa);

T

de absolute temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K).

Bij gebruik van een systeem met stroomcompensatie (d.w.z. zonder warmtewisselaar), wordt de momentane massa-emissie berekend en geïntegreerd over de cyclus. In dat geval wordt de momentane massa van het verdunde uitlaatgas als volgt berekend:

Formula (52)

waarin:

| Δti | het tijdsinterval (s). |
| --- | --- |

Δti

het tijdsinterval (s).

8.5.1.4.   SSV-CVS-systeem

Wanneer de temperatuur van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus met een warmtewisselaar binnen ± 11 K wordt gehouden, wordt de massastroom gedurende de cyclus als volgt berekend:

Formula (53)

waarin:

Formula (54)

waarin:

| A
  0 | 0,006111 in SI-eenheden van |
| --- | --- |
| d
  V | de diameter van de SSV-hals (m); |
| C
  d | de afvoercoëfficiënt van de SSV; |
| p
  p | de absolute druk bij de inlaat van de venturibuis (kPa); |
| T | de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K); |
| r
  p | de verhouding van de SSV-hals tot de absolute statische druk aan de inlaat, ; |
| r
  D | de verhouding van de diameter van de SSV-hals d tot de binnendiameter van de inlaat D. |

A
  0

0,006111 in SI-eenheden van Formula

d
  V

de diameter van de SSV-hals (m);

C
  d

de afvoercoëfficiënt van de SSV;

p
  p

de absolute druk bij de inlaat van de venturibuis (kPa);

T

de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K);

r
  p

de verhouding van de SSV-hals tot de absolute statische druk aan de inlaat, Formula;

r
  D

de verhouding van de diameter van de SSV-hals d tot de binnendiameter van de inlaat D.

Bij gebruik van een systeem met stroomcompensatie (d.w.z. zonder warmtewisselaar), wordt de momentane massa-emissie berekend en geïntegreerd over de cyclus. In dat geval wordt de momentane massa van het verdunde uitlaatgas als volgt berekend:

Formula (55)

waarin:

| Δt
  i | het tijdsinterval (s). |
| --- | --- |

Δt
  i

het tijdsinterval (s).

De real time-berekening wordt gestart met hetzij een redelijke waarde voor C
  d, bijvoorbeeld 0,98, hetzij een redelijke waarde voor Q
  ssv. Als de berekening wordt gestart met Q
  ssv, dan wordt de initiële waarde van Q
  ssv gebruikt om het Reynoldsgetal te evalueren.

Tijdens alle emissietests moet het getal van Reynolds aan de SSV-hals binnen het bereik liggen van de getallen van Reynolds die zijn gebruikt om de kalibratiekromme in punt 9.5.4 af te leiden.

8.5.2.   Bepaling van de gasvormige bestanddelen

8.5.2.1.   Inleiding

De gasvormige bestanddelen in het door de te testen motor geproduceerde ruwe uitlaatgas moeten worden gemeten volgens de in aanhangsel 3 beschreven methoden. Het uitlaatgas moet worden verdund met gefilterde omgevingslucht, synthetische lucht of stikstof. De doorstromingscapaciteit van het volledige-stroomsysteem moet groot genoeg zijn om condensatie van water in de verdunnings- en de bemonsteringssystemen volledig uit te sluiten. De gegevensevaluatie en berekeningsprocedures worden beschreven in de punten 8.5.2.2 en 8.5.2.3.

8.5.2.2.   Evaluatie van de gegevens

De voor de emissie relevante gegevens worden overeenkomstig punt 7.6.6 vastgelegd en bewaard.

8.5.2.3.   Berekening van massa-emissie

8.5.2.3.1.   Systemen met constante massastroom

Voor systemen met een warmtewisselaar wordt de massa van de verontreinigende stoffen bepaald aan de hand van de volgende vergelijking:

Formula (in g/test) (56)

waarin:

| u
  gas | de waarde van het uitlaatgasbestanddeel uit tabel 6; |
| --- | --- |
| c
  gas | de gemiddelde voor de achtergrond gecorrigeerde concentratie van het bestanddeel (ppm); |
| m
  ed | de totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus (kg). |

u
  gas

de waarde van het uitlaatgasbestanddeel uit tabel 6;

c
  gas

de gemiddelde voor de achtergrond gecorrigeerde concentratie van het bestanddeel (ppm);

m
  ed

de totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus (kg).

Bij meting op droge basis moet de droog/natcorrectie overeenkomstig punt 8.1 worden toegepast.

Voor de berekening van de NOx moet de massa-emissie, indien van toepassing, worden vermenigvuldigd met de vochtigheidscorrectiefactor k
  h,D of k
  h,G, zoals bepaald overeenkomstig punt 8.2.

De u-waarden staan in tabel 6. Bij het berekenen van de u
  gas-waarden is aangenomen dat de dichtheid van het verdunde uitlaatgas gelijk is aan de luchtdichtheid. De u
  gas-waarden zijn daarom gelijk voor elke gascomponent, maar verschillend voor HC.

Tabel 6

De u-waarden van het verdunde uitlaatgas en de dichtheden van de bestanddelen

| Brandstof | ρ
  de | Gas |
| --- | --- | --- |
| NOx | CO | HC | CO2 | O2 | CH4 |
| ρ
  gas [kg/m3] |
| 2,053 | 1,250 | (7) | 1,9636 | 1,4277 | 0,716 |
| u
  gas
   (8) |
| Diesel | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000480 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Ethanol | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000795 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| CNG (9) | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000517 (10) | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Propaan | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000507 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Butaan | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000501 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Lpg (11) | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000505 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |

Brandstof

ρ
  de

Gas

NOx

CO

HC

CO2

O2

CH4

ρ
  gas [kg/m3]

2,053

1,250

(7)

1,9636

1,4277

0,716

u
  gas
   (8)

Diesel

1,293

0,001588

0,000967

0,000480

0,001519

0,001104

0,000553

Ethanol

1,293

0,001588

0,000967

0,000795

0,001519

0,001104

0,000553

CNG (9)

1,293

0,001588

0,000967

0,000517 (10)

0,001519

0,001104

0,000553

Propaan

1,293

0,001588

0,000967

0,000507

0,001519

0,001104

0,000553

Butaan

1,293

0,001588

0,000967

0,000501

0,001519

0,001104

0,000553

Lpg (11)

1,293

0,001588

0,000967

0,000505

0,001519

0,001104

0,000553

In plaats hiervan mogen de u-waarden ook als volgt worden berekend met de exacte berekeningsmethode waarvan in punt 8.4.2.4 een algemene beschrijving is gegeven:

Formula (57)

waarin:

| M
  gas | de molaire massa van het gasbestanddeel (g/mol; vgl. aanhangsel 6); |
| --- | --- |
| M
  e | de molaire massa van het uitlaatgas (g/mol); |
| M
  d | de molaire massa van het verdunningsmiddel (=28,965 g/mol); |
| D | de verdunningsfactor (zie punt 8.5.2.3.2). |

M
  gas

de molaire massa van het gasbestanddeel (g/mol; vgl. aanhangsel 6);

M
  e

de molaire massa van het uitlaatgas (g/mol);

M
  d

de molaire massa van het verdunningsmiddel (=28,965 g/mol);

D

de verdunningsfactor (zie punt 8.5.2.3.2).

8.5.2.3.2.   Bepaling van de voor de achtergrond gecorrigeerde concentraties

De gemiddelde achtergrondconcentratie van gasvormige verontreinigingen in het verdunningsmiddel moet van de gemeten concentraties worden afgetrokken om de nettoconcentratie van de verontreinigende stoffen te krijgen. De gemiddelde waarde van de achtergrondconcentraties kan worden bepaald via de bemonsteringszakmethode of via continue meting met integratie. De te gebruiken vergelijking is als volgt:

Formula (58)

waarin:

| c
  gas,e | de concentratie van het in het verdunde uitlaatgas gemeten bestanddeel (ppm); |
| --- | --- |
| c
  d | de concentratie van het in het verdunningsmiddel gemeten bestanddeel (ppm); |
| D | de verdunningsfactor. |

c
  gas,e

de concentratie van het in het verdunde uitlaatgas gemeten bestanddeel (ppm);

c
  d

de concentratie van het in het verdunningsmiddel gemeten bestanddeel (ppm);

D

de verdunningsfactor.

De verdunningsfactor wordt als volgt berekend:

| a) | voor diesel- en lpg-motoren:

   (59) |
| --- | --- |

a)

voor diesel- en lpg-motoren:

Formula (59)

| b) | voor aardgasmotoren:

   (60) |
| --- | --- |

b)

voor aardgasmotoren:

Formula (60)

waarin:

| c
  CO2,e | de natte concentratie van CO2 in het verdunde uitlaatgas (vol.-%); |
| --- | --- |
| c
  HC,e | de natte concentratie van HC in het verdunde uitlaatgas (ppm C1); |
| c
  NMHC,e | de natte concentratie van NMHC in het verdunde uitlaatgas (ppm C1); |
| c
  CO,e | de natte concentratie van CO in het verdunde uitlaatgas (ppm); |
| F
  S | de stoichiometrische factor. |

c
  CO2,e

de natte concentratie van CO2 in het verdunde uitlaatgas (vol.-%);

c
  HC,e

de natte concentratie van HC in het verdunde uitlaatgas (ppm C1);

c
  NMHC,e

de natte concentratie van NMHC in het verdunde uitlaatgas (ppm C1);

c
  CO,e

de natte concentratie van CO in het verdunde uitlaatgas (ppm);

F
  S

de stoichiometrische factor.

De stoichiometrische factor wordt als volgt berekend:

Formula (61)

waarin:

| α | de molaire waterstofverhouding van de brandstof (H/C). |
| --- | --- |

α

de molaire waterstofverhouding van de brandstof (H/C).

Indien de brandstofsamenstelling niet bekend is, mag de volgende stoichiometrische factor worden gebruikt:

| F
  S (diesel) | = | 13,4 |
| --- | --- | --- |
| F
  S (lpg) | = | 11,6 |
| F
  S (aardgas) | = | 9,5 |

F
  S (diesel)

=

13,4

F
  S (lpg)

=

11,6

F
  S (aardgas)

=

9,5

8.5.2.3.3.   Systemen met stroomcompensatie

Bij systemen zonder warmtewisselaar wordt de massa van de verontreinigende stoffen (g/test) bepaald door de momentane massaemissies te berekenen en deze momentane waarden te integreren over de hele cyclus. Verder wordt de achtergrondcorrectie direct op de momentane concentraties toegepast. De volgende vergelijking moet worden gebruikt:

Formula (62)

waarin:

| c
  gas,e | de concentratie van het in het verdunde uitlaatgas gemeten bestanddeel (ppm); |
| --- | --- |
| c
  d | de concentratie van het in het verdunningsmiddel gemeten bestanddeel (ppm); |
| m
  ed,i | de momentane massa van het verdunde uitlaatgas (kg); |
| m
  ed | de totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus (kg); |
| u
  gas | de getabelleerde waarde uit tabel 6; |
| D | de verdunningsfactor. |

c
  gas,e

de concentratie van het in het verdunde uitlaatgas gemeten bestanddeel (ppm);

c
  d

de concentratie van het in het verdunningsmiddel gemeten bestanddeel (ppm);

m
  ed,i

de momentane massa van het verdunde uitlaatgas (kg);

m
  ed

de totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus (kg);

u
  gas

de getabelleerde waarde uit tabel 6;

D

de verdunningsfactor.

8.5.3.   Deeltjesbepaling

8.5.3.1.   Berekening van massa-emissie

De deeltjesmassa (g/test) wordt na de correctie voor opwaartse druk van het deeltjesbemonsteringsfilter overeenkomstig punt 8.3 op de volgende manier berekend:

Formula (63)

waarin:

| m
  p | de gedurende de cyclus bemonsterde deeltjesmassa (mg); |
| --- | --- |
| m
  sep | de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg); |
| m
  ed | de massa van verdund uitlaatgas gedurende de cyclus (kg); |

m
  p

de gedurende de cyclus bemonsterde deeltjesmassa (mg);

m
  sep

de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg);

m
  ed

de massa van verdund uitlaatgas gedurende de cyclus (kg);

en:

Formula (64)

waarin:

| m
  set | de massa van het dubbel verdunde uitlaatgas door het deeltjesfilter (kg); |
| --- | --- |
| m
  ssd | de massa van het secundaire verdunningsmiddel (kg). |

m
  set

de massa van het dubbel verdunde uitlaatgas door het deeltjesfilter (kg);

m
  ssd

de massa van het secundaire verdunningsmiddel (kg).

Wanneer het deeltjesachtergrondniveau van het verdunningsmiddel is bepaald overeenkomstig punt 7.5.6, kan de deeltjesmassa voor deze achtergrond worden gecorrigeerd. In dat geval wordt de deeltjesmassa (g/test) als volgt berekend:

Formula (65)

waarin:

| m
  sep | de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg); |
| --- | --- |
| m
  ed | de massa van verdund uitlaatgas gedurende de cyclus (kg); |
| m
  sd | de massa van het verdunningsmiddel, bemonsterd door het bemonsteringssysteem voor achtergronddeeltjes (kg); |
| m
  b | de massa van de verzamelde achtergronddeeltjes in het verdunningsmiddel (mg); |
| D | de verdunningsfactor, zoals bepaald in punt 8.5.2.3.2. |

m
  sep

de massa van het verdunde uitlaatgas dat door de deeltjesopvangfilters stroomt (kg);

m
  ed

de massa van verdund uitlaatgas gedurende de cyclus (kg);

m
  sd

de massa van het verdunningsmiddel, bemonsterd door het bemonsteringssysteem voor achtergronddeeltjes (kg);

m
  b

de massa van de verzamelde achtergronddeeltjes in het verdunningsmiddel (mg);

D

de verdunningsfactor, zoals bepaald in punt 8.5.2.3.2.

8.6.   Algemene berekeningen

8.6.1.   Correctie voor verloop

Voor de controle van het verloop in punt 7.8.4 wordt de gecorrigeerde concentratiewaarde als volgt berekend:

Formula (66)

waarin:

| c
  ref,z | de referentieconcentratie van het nulgas (gewoonlijk nul; ppm); |
| --- | --- |
| c
  ref,s | de referentieconcentratie van het ijkgas (ppm); |
| c
  pre,z | de voor de test gemeten concentratie van het nulgas (ppm); |
| c
  pre,s | de voor de test gemeten concentratie van het ijkgas (ppm); |
| c
  post,z | de na de test gemeten concentratie van het nulgas (ppm); |
| c
  post,s | de concentratie van het monstergas (ppm). |

c
  ref,z

de referentieconcentratie van het nulgas (gewoonlijk nul; ppm);

c
  ref,s

de referentieconcentratie van het ijkgas (ppm);

c
  pre,z

de voor de test gemeten concentratie van het nulgas (ppm);

c
  pre,s

de voor de test gemeten concentratie van het ijkgas (ppm);

c
  post,z

de na de test gemeten concentratie van het nulgas (ppm);

c
  post,s

de concentratie van het monstergas (ppm).

Voor elk bestanddeel worden overeenkomstig punt 8.6.3 twee reeksen specifieke emissieresultaten berekend, na toepassing van de eventuele andere correcties. Bij de berekening van de ene reeks worden de ongecorrigeerde concentraties gebruikt en bij de berekening van de andere de met vergelijking 66 voor verloop gecorrigeerde concentraties.

Afhankelijk van het gebruikte meetsysteem en de toegepaste berekeningsmethode worden de ongecorrigeerde emissieresultaten berekend met vergelijking 36, 37, 56, 57 of 62. Voor de berekening van de gecorrigeerde emissies wordt c
  gas in de vergelijkingen 36, 37, 56, 57 of 62 vervangen door c
  cor van vergelijking 66. Als in de vergelijking de momentane concentratiewaarden c
  gas,i worden gebruikt, wordt de gecorrigeerde waarde ook toegepast als momentane waarde c
  cor,i. In vergelijking 57 wordt de correctie op zowel de gemeten concentratie als de achtergrondconcentratie toegepast.

De vergelijking wordt gemaakt als percentage van de ongecorrigeerde resultaten. Het verschil tussen de ongecorrigeerde en de gecorrigeerde specifieke emissiewaarden op de testbank moet binnen ± 4 % van de ongecorrigeerde specifieke emissiewaarden op de testbank liggen of binnen ± 4 % van de desbetreffende grenswaarde (grootste waarde is van toepassing). Als het verloop meer dan 4 % bedraagt, is de test ongeldig.

Als voor het verloop wordt gecorrigeerd, worden bij de rapportage van emissies uitsluitend de voor verloop gecorrigeerde emissiewaarden gebruikt.

8.6.2.   Berekening van NMHC en CH4

De berekening van NMHC en CH4 hangt af van de toegepaste kalibreringsmethode. De vlamionisatiedetector voor de meting zonder NMC (onderste traject van aanhangsel 3, figuur 11) moet met propaan worden gekalibreerd. Voor de kalibrering van de vlamionisatiedetector in reeksen met NMC (bovenste traject van aanhangsel 3, figuur 11) mogen de volgende methoden worden gebruikt:

| a) | kalibratiegas: propaan; propaan wordt langs NMC geleid; |
| --- | --- |

a)

kalibratiegas: propaan; propaan wordt langs NMC geleid;

| b) | kalibratiegas: methaan; methaan stroomt door NMC. |
| --- | --- |

b)

kalibratiegas: methaan; methaan stroomt door NMC.

De concentratie van NMHC en CH4 wordt voor punt a) als volgt berekend:

Formula (67)

Formula (68)

De concentratie van NMHC en CH4 wordt voor punt b) als volgt berekend:

Formula (67a)

Formula (68a)

waarin:

| c
  HC(w/NMC) | de HC-concentratie, als het bemonsteringsgas door de NMC stroomt (ppm); |
| --- | --- |
| c
  HC(w/oNMC) | de HC-concentratie, als het bemonsteringsgas niet door de NMC stroomt (ppm); |
| r
  h | de methaanresponsfactor, zoals bepaald overeenkomstig punt 9.3.7.2; |
| E
  M | de doelmatigheid van de methaanconversie, zoals bepaald overeenkomstig punt 9.3.8.1; |
| E
  E | de doelmatigheid van de ethaanconversie, zoals bepaald overeenkomstig punt 9.3.8.2. |

c
  HC(w/NMC)

de HC-concentratie, als het bemonsteringsgas door de NMC stroomt (ppm);

c
  HC(w/oNMC)

de HC-concentratie, als het bemonsteringsgas niet door de NMC stroomt (ppm);

r
  h

de methaanresponsfactor, zoals bepaald overeenkomstig punt 9.3.7.2;

E
  M

de doelmatigheid van de methaanconversie, zoals bepaald overeenkomstig punt 9.3.8.1;

E
  E

de doelmatigheid van de ethaanconversie, zoals bepaald overeenkomstig punt 9.3.8.2.

Als r
  h < 1,05, mag deze factor in de vergelijkingen 67, 67a en 68a worden weggelaten.

8.6.3.   Berekening van de specifieke emissies

De specifieke emissies e
  gas of e
  PM (g/kWh) worden voor elk afzonderlijk bestanddeel op de volgende manieren berekend, afhankelijk van het type testcyclus.

Voor de WHSC, de warme WHTC of de koude WHTC wordt de volgende vergelijking gebruikt:

Formula (69)

waarin:

| m | de massa-emissie van het bestanddeel (g/test); |
| --- | --- |
| W
  act | de werkelijke cyclusarbeid, zoals bepaald overeenkomstig punt 7.8.6 (kWh). |

m

de massa-emissie van het bestanddeel (g/test);

W
  act

de werkelijke cyclusarbeid, zoals bepaald overeenkomstig punt 7.8.6 (kWh).

Voor de WHTC is het definitieve testresultaat een gewogen gemiddelde van de koudestarttest en de warmestarttest volgens de volgende vergelijking:

Formula (70)

waarin:

| m
  cold | de massa-emissie van het bestanddeel bij de koudestarttest (g/test); |
| --- | --- |
| m
  hot | de massa-emissie van het bestanddeel bij de warmestarttest (g/test); |
| W
  act,cold | de werkelijke cyclusarbeid bij de koudestarttest (kWh); |
| W
  act,hot | de werkelijke cyclusarbeid bij de warmestarttest (kWh). |

m
  cold

de massa-emissie van het bestanddeel bij de koudestarttest (g/test);

m
  hot

de massa-emissie van het bestanddeel bij de warmestarttest (g/test);

W
  act,cold

de werkelijke cyclusarbeid bij de koudestarttest (kWh);

W
  act,hot

de werkelijke cyclusarbeid bij de warmestarttest (kWh).

Als periodieke regeneratie overeenkomstig punt 6.6.2 plaatsvindt, moeten de regeneratieaanpassingsfactoren k
  r,u of k
  r,d worden vermenigvuldigd met, respectievelijk worden opgeteld bij het specifieke emissieresultaat e, zoals bepaald met de vergelijkingen 69 en 70.

9.   SPECIFICATIES EN VERIFICATIE VAN DE APPARATUUR

In deze bijlage staan geen nadere gegevens over apparatuur of systemen voor het meten van stroming, druk of temperatuur. In plaats daarvan worden in punt 9.2 alleen de lineariteitseisen gegeven waaraan dergelijke apparatuur of systemen voor emissietests moeten voldoen.

9.1.   Specificaties van de dynamometer

Voor de uitvoering van de in de punten 7.2.1 en 7.2.2 beschreven testcycli wordt een motordynamometer met adequate kenmerken gebruikt.

De meetapparatuur voor het koppel en het toerental moet in staat zijn het asvermogen zo nauwkeurig te meten dat kan worden voldaan aan de criteria voor cyclusvalidatie. Er kunnen aanvullende berekeningen nodig zijn. De nauwkeurigheid van de meetapparatuur moet dusdanig zijn dat de lineariteitseisen in tabel 7 van punt 9.2 niet worden overschreden.

9.2.   Lineariteitseisen

De kalibrering van de meetapparatuur en meetsystemen moet voldoen aan nationale (internationale) normen. De meetapparatuur en meetsystemen moeten voldoen aan de lineariteitseisen vermeld in tabel 7. De lineariteitscontrole volgens punt 9.2.1 moet voor de gasanalysatoren ten minste om de drie maanden plaatsvinden, en na iedere systeemreparatie of -wijziging die van invloed zou kunnen zijn op de kalibratie. Voor de andere apparatuur en systemen geldt dat de lineariteitscontrole moet worden uitgevoerd overeenkomstig de interne inspectieprocedures van de fabrikant van de apparatuur of overeenkomstig de ISO 9000-voorschriften.

Tabel 7

Lineariteitseisen voor apparatuur en meetsystemen

| Meetsysteem | | Helling
  a1 | Standaardafwijking
  SEE | Determinatiecoëfficiënt
  r2 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Motortoerental | max. ≤ 0,05 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Motorkoppel | max. ≤ 1 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Brandstofstroom | max. ≤ 1 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Luchtstroom | max. ≤ 1 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Uitlaatgasstroom | max. ≤ 1 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Verdunningsmiddelstroom | max. ≤ 1 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Verdunde uitlaatgasstroom | max. ≤ 1 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Bemonsteringsstroom | max. ≤ 1 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Gasanalysatoren | max. ≤ 0,5 % | 0,99 - 1,01 | max. ≤ 1 % | ≥ 0,998 |
| Gasverdelers | max. ≤ 0,5 % | 0,98 - 1,02 | max. ≤ 2 % | ≥ 0,990 |
| Temperatuur | max. ≤ 1 % | 0,99 - 1,01 | max. ≤ 1 % | ≥ 0,998 |
| Druk | max. ≤ 1 % | 0,99 - 1,01 | max. ≤ 1 % | ≥ 0,998 |
| PM-balans | max. ≤ 1 % | 0,99 - 1,01 | max. ≤ 1 % | ≥ 0,998 |

Meetsysteem

Formula

Helling

a1

Standaardafwijking

SEE

Determinatiecoëfficiënt

r2

Motortoerental

max. ≤ 0,05 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Motorkoppel

max. ≤ 1 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Brandstofstroom

max. ≤ 1 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Luchtstroom

max. ≤ 1 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Uitlaatgasstroom

max. ≤ 1 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Verdunningsmiddelstroom

max. ≤ 1 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Verdunde uitlaatgasstroom

max. ≤ 1 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Bemonsteringsstroom

max. ≤ 1 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Gasanalysatoren

max. ≤ 0,5 %

0,99 - 1,01

max. ≤ 1 %

≥ 0,998

Gasverdelers

max. ≤ 0,5 %

0,98 - 1,02

max. ≤ 2 %

≥ 0,990

Temperatuur

max. ≤ 1 %

0,99 - 1,01

max. ≤ 1 %

≥ 0,998

Druk

max. ≤ 1 %

0,99 - 1,01

max. ≤ 1 %

≥ 0,998

PM-balans

max. ≤ 1 %

0,99 - 1,01

max. ≤ 1 %

≥ 0,998

9.2.1.   Lineariteitscontrole

9.2.1.1.   Inleiding

Voor ieder meetsysteem in tabel 7 moet een lineariteitscontrole worden uitgevoerd. Hierbij worden, tenzij anders is gespecificeerd, ten minste 10 referentiewaarden in het meetsysteem ingevoerd en worden de gemeten waarden met deze referentiewaarden vergeleken aan de hand van lineaire regressie volgens de kleinste-kwadratenmethode overeenkomstig vergelijking 11. De grenswaarden in tabel 6 verwijzen naar de tijdens het testen te verwachten maxima.

9.2.1.2.   Algemene eisen

De meetsystemen moeten overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant worden opgewarmd. De meetsystemen moeten worden gebruikt bij hun gespecificeerde temperatuur, druk en stroom.

9.2.1.3.   Procedure

De lineariteitscontrole wordt binnen elk normale werkingsgebied uitgevoerd in de volgende stappen:

| a) | het instrument wordt op nul gezet door middel van een nulsignaal. Voor gasanalysatoren wordt hiervoor gezuiverde synthetische lucht (of stikstof) direct door de analysatorpoort geleid; |
| --- | --- |

a)

het instrument wordt op nul gezet door middel van een nulsignaal. Voor gasanalysatoren wordt hiervoor gezuiverde synthetische lucht (of stikstof) direct door de analysatorpoort geleid;

| b) | het meetbereik van het instrument wordt geijkt door middel van een ijksignaal. Voor gasanalysatoren wordt hiervoor een passend ijkgas direct door de analysatorpoort geleid; |
| --- | --- |

b)

het meetbereik van het instrument wordt geijkt door middel van een ijksignaal. Voor gasanalysatoren wordt hiervoor een passend ijkgas direct door de analysatorpoort geleid;

| c) | de nulprocedure van stap a) wordt herhaald; |
| --- | --- |

c)

de nulprocedure van stap a) wordt herhaald;

| d) | de controle wordt uitgevoerd door ten minste 10 referentiewaarden (waaronder nul) tussen nul en de te verwachten hoogste waarden van de emissietests in te voeren. Voor gasanalysatoren worden bekende gasconcentraties overeenkomstig punt 9.3.3.2 direct door de analysatorpoort geleid; |
| --- | --- |

d)

de controle wordt uitgevoerd door ten minste 10 referentiewaarden (waaronder nul) tussen nul en de te verwachten hoogste waarden van de emissietests in te voeren. Voor gasanalysatoren worden bekende gasconcentraties overeenkomstig punt 9.3.3.2 direct door de analysatorpoort geleid;

| e) | met een registratiefrequentie van ten minste 1 Hz worden 30 s lang de referentiewaarden gemeten en de gemeten waarden vastgelegd; |
| --- | --- |

e)

met een registratiefrequentie van ten minste 1 Hz worden 30 s lang de referentiewaarden gemeten en de gemeten waarden vastgelegd;

| f) | aan de hand van de rekenkundige gemiddelden tijdens deze 30 seconden worden de parameters van de lineaire regressie volgens de kleinste-kwadratenmethode berekend volgens vergelijking 11 in punt 7.8.7; |
| --- | --- |

f)

aan de hand van de rekenkundige gemiddelden tijdens deze 30 seconden worden de parameters van de lineaire regressie volgens de kleinste-kwadratenmethode berekend volgens vergelijking 11 in punt 7.8.7;

| g) | de parameters van de lineaire regressie moeten voldoen aan de eisen van tabel 7 in punt 9.2; |
| --- | --- |

g)

de parameters van de lineaire regressie moeten voldoen aan de eisen van tabel 7 in punt 9.2;

| h) | zo nodig wordt de nulinstelling opnieuw gecontroleerd en de controleprocedure herhaald. |
| --- | --- |

h)

zo nodig wordt de nulinstelling opnieuw gecontroleerd en de controleprocedure herhaald.

9.3.   Meet- en bemonsteringssysteem voor gasvormige emissies

9.3.1.   Specificaties van de analysator

9.3.1.1.   Algemeen

De analysatoren moeten een zodanig meetbereik en zodanige responstijd hebben dat de vereiste nauwkeurigheid van de meting van de uitlaatgasbestanddelen onder stabiele en veranderende omstandigheden is gewaarborgd.

De elektromagnetische compatibiliteit (EMC) van de apparatuur moet voldoende zijn om extra fouten tot een minimum te beperken.

9.3.1.2.   Nauwkeurigheid

De nauwkeurigheid, gedefinieerd als de mate waarin de afgelezen waarde van de analysator afwijkt van de referentiewaarde, mag niet meer bedragen dan ±2 % van de afgelezen waarde of ±0,3 % van het volledige schaalbereik (de grootste waarde is van toepassing).

9.3.1.3.   Precisie

De precisie, gedefinieerd als 2,5 maal de standaardafwijking van tien herhaalde responsen op een bepaald kalibratie- of ijkgas, mag niet meer bedragen dan 1 % van de uiterste concentratie op de schaal voor elk gebied boven 155 ppm (of ppm C) of 2 % van elk gebied beneden 155 ppm (of ppm C).

9.3.1.4.   Ruis

Het maximumafleesverschil over een willekeurige periode van tien seconden bij gebruik van een nulgas en een kalibratie- of ijkgas mag voor elk meetbereik niet groter zijn dan 2 % van de volledige schaal.

9.3.1.5.   Nulpuntsverloop

Het verloop van de nulgasrespons wordt gespecificeerd door de fabrikant van het instrument.

9.3.1.6.   Meetbereikverloop

Het verloop van de ijkgasrespons wordt gespecificeerd door de fabrikant van het instrument.

9.3.1.7.   Stijgtijd

De stijgtijd van de analysator in het meetsysteem mag niet meer dan 2,5 s bedragen.

9.3.1.8.   Gasdroging

Uitlaatgassen mogen op natte of droge basis worden gemeten. Bij gebruik van een gasdroogapparaat moet dit een minimale invloed hebben op de samenstelling van de gemeten gassen. Chemische drogers zijn niet aanvaardbaar voor het verwijderen van water uit het monster.

9.3.2.   Gasanalysatoren

9.3.2.1.   Inleiding

In de punten 9.3.2.2 tot en met 9.3.2.7 worden de toe te passen meetbeginselen beschreven. Een uitvoerige beschrijving van de meetsystemen is opgenomen in aanhangsel 3. De te meten gassen worden geanalyseerd met de volgende instrumenten. Bij niet-lineaire analyseapparatuur mogen lineariseringsschakelingen worden toegepast.

9.3.2.2.   Analyse van koolmonoxide (CO)

Voor de analyse van koolmonoxide wordt een niet-dispersieve analysator met absorptie in het infraroodgebied (NDIR) gebruikt.

9.3.2.3.   Analyse van kooldioxide (CO2)

Voor de analyse van kooldioxide wordt een niet-dispersieve analysator met absorptie in het infraroodgebied (NDIR) gebruikt.

9.3.2.4.   Analyse van koolwaterstoffen (HC)

Voor de analyse van koolwaterstoffen wordt een verwarmde vlamionisatieordetector (HFID) gebruikt met verwarmde detector, kleppen, leidingen enz. om de temperatuur van het gas op 463 ± 10 K (190 ± 10 °C) te houden. Desgewenst mag bij aardgas- of elektrische-ontstekingsmotoren voor de analyse van koolwaterstoffen een niet-verwarmde vlamionisatiedetector (FID) worden gebruikt, afhankelijk van de gehanteerde methode (zie aanhangsel 3, punt A.3.1.3).

9.3.2.5.   Analyse van methaan (CH4) en andere koolwaterstoffen (NMHC)

De uit methaan en andere koolwaterstoffen bestaande fractie wordt bepaald met een verwarmde niet-methaancutter (NMC) en twee FID's overeenkomstig aanhangsel 3, punten A.3.1.4 en A.3.1.5. De concentratie van de bestanddelen wordt overeenkomstig punt 8.6.2 bepaald.

9.3.2.6.   Analyse van stikstofoxiden (NOx)

Voor de NOx-meting zijn twee meetinstrumenten gespecificeerd, die beide gebruikt mogen worden mits het instrument aan de criteria in punt 9.3.2.6.1, respectievelijk punt 9.3.2.6.2 beantwoordt. Voor het vaststellen van de systeemgelijkwaardigheid van een alternatieve meetprocedure overeenkomstig punt 5.1.1 is alleen de CLD toegestaan.

9.3.2.6.1.   Chemiluminescentiedetector (CLD)

Indien op droge basis wordt gemeten, wordt voor de analyse van stikstofoxiden gebruikgemaakt van een chemiluminescentiedetector (CLD) of een verwarmde chemiluminescentiedetector (HCLD) met een NO2/NO-omzetter. Indien op natte basis wordt gemeten, wordt een HCLD gebruikt met een omzetter die op een temperatuur van 328 K (55 °C) of meer wordt gehouden, mits aan de controle van de waterdemping is voldaan (zie punt 9.3.9.2.2). Voor de CLD en de HCLD moet de wandtemperatuur van het bemonsteringstraject tot aan de omzetter voor de meting op droge basis en tot aan de analysator voor de meting op natte basis tussen 328 K (55 °C) en 473 K (200 °C) liggen.

9.3.2.6.2.   Niet-dispersieve ultravioletdetector (NDUV)

Voor de meting van de NOx-concentratie moet een niet-dispersieve ultravioletanalysator (NDUV) worden gebruikt. Als de NDUV-analysator uitsluitend NO meet, wordt vóór de NDUV-analysator een NO2/NO-omzetter geplaatst. Om watercondensatie te voorkomen moet de NDUV-temperatuur worden gehandhaafd, tenzij vóór de analysator, en vóór de NO2/NO-omzetter indien deze wordt gebruikt, een monsterdroger is geïnstalleerd.

9.3.2.7.   Meting van de lucht-brandstofverhouding

Om overeenkomstig punt 8.4.1.6 het uitlaatgasdebiet te meten wordt gebruikgemaakt van een lucht-brandstofverhoudingssensor met groot bereik of een zirkonium-lambdasensor. De sensor wordt rechtstreeks op de uitlaatpijp gemonteerd waar de temperatuur van de uitlaatgassen hoog genoeg is om watercondensatie tegen te gaan.

De nauwkeurigheid van de sensor met ingebouwde elektronica ligt in het volgende gebied:

| ± 3 % van de afgelezen waarde | voor | λ < 2 |
| --- | --- | --- |
| ± 5 % van de afgelezen waarde | voor | 2 ≤ λ < 5 |
| ± 10 % van de afgelezen waarde | voor | 5 ≤ λ |

± 3 % van de afgelezen waarde

voor

λ < 2

± 5 % van de afgelezen waarde

voor

2 ≤ λ < 5

± 10 % van de afgelezen waarde

voor

5 ≤ λ

Om aan bovenstaande nauwkeurigheidsvoorschriften te voldoen, moet de sensor gekalibreerd zijn zoals aangegeven door de fabrikant van het instrument.

9.3.3.   Gassen

De bewaartijd voor alle gassen moet worden gerespecteerd.

9.3.3.1.   Zuivere gassen

De vereiste zuiverheidsgraad van de gassen is gedefinieerd door de hieronder vermelde grenswaarden voor de verontreiniging. De volgende gassen moeten voor gebruik beschikbaar zijn:

| a) | voor het ruwe uitlaatgas:
  gezuiverde stikstof
  (verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)
  gezuiverde zuurstof
  (zuiverheid > 99,5 vol.-% O2)
  waterstof-heliummengsel (brandstof voor FID-brander)
  (40 ± 1 % waterstof, rest helium)
  (verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 400 ppm CO2)
  gezuiverde synthetische lucht
  (verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)
  (zuurstofgehalte tussen 18 en 21 vol.-%) |
| --- | --- |

a)

voor het ruwe uitlaatgas:

gezuiverde stikstof

(verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)

gezuiverde zuurstof

(zuiverheid > 99,5 vol.-% O2)

waterstof-heliummengsel (brandstof voor FID-brander)

(40 ± 1 % waterstof, rest helium)

(verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 400 ppm CO2)

gezuiverde synthetische lucht

(verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)

(zuurstofgehalte tussen 18 en 21 vol.-%)

| b) | voor het verdunde uitlaatgas (facultatief voor het ruwe uitlaatgas):
  gezuiverde stikstof
  (verontreiniging ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)
  gezuiverde zuurstof
  (zuiverheid > 99,5 vol.-% O2)
  waterstof-heliummengsel (brandstof voor FID-brander)
  (40 ± 1 % waterstof, rest helium)
  (verontreiniging ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 10 ppm CO2)
  gezuiverde synthetische lucht
  (verontreiniging ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)
  (zuurstofgehalte tussen 20,5 en 21,5 vol.-%)
  Als geen gasflessen beschikbaar zijn, mag een gasreiniger worden gebruikt, mits de verontreinigingsniveaus kunnen worden aangetoond. |
| --- | --- |

b)

voor het verdunde uitlaatgas (facultatief voor het ruwe uitlaatgas):

gezuiverde stikstof

(verontreiniging ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)

gezuiverde zuurstof

(zuiverheid > 99,5 vol.-% O2)

waterstof-heliummengsel (brandstof voor FID-brander)

(40 ± 1 % waterstof, rest helium)

(verontreiniging ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 10 ppm CO2)

gezuiverde synthetische lucht

(verontreiniging ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)

(zuurstofgehalte tussen 20,5 en 21,5 vol.-%)

Als geen gasflessen beschikbaar zijn, mag een gasreiniger worden gebruikt, mits de verontreinigingsniveaus kunnen worden aangetoond.

9.3.3.2.   Kalibratie- en ijkgassen

In voorkomend geval moeten gasmengsels met de volgende chemische samenstelling beschikbaar zijn. Andere gascombinaties zijn toegestaan mits de gassen niet met elkaar reageren. De door de fabrikant aangegeven houdbaarheidsdatum van de kalibratiegassen moet worden genoteerd.

C3H8 en gezuiverde synthetische lucht (zie punt 9.3.3.1);

CO en gezuiverde stikstof;

NO en gezuiverde stikstof;

NO2 en gezuiverde synthetische lucht;

CO2 en gezuiverde stikstof;

CH4 en gezuiverde synthetische lucht;

C2H6 en gezuiverde synthetische lucht.

De werkelijke concentratie van een kalibratie- en ijkgas moet binnen ± 1 % van de nominale waarde liggen en voldoen aan nationale of internationale normen. Alle concentraties van het kalibratiegas zijn gebaseerd op het volume (volumeprocent of volume ppm).

9.3.3.3.   Gasverdelers

De voor kalibratie en ijking gebruikte gassen mogen ook worden verkregen met behulp van gasverdelers (precisiemengapparatuur), waarbij verdund wordt met zuiver N2 of met gezuiverde synthetische lucht. De nauwkeurigheid van de gasverdeler moet zodanig zijn dat de concentratie van de gemengde kalibratiegassen op ± 2 % na kan worden bepaald. Dit impliceert dat de samenstelling van de primaire gassen die voor mengen worden gebruikt, op ten minste ± 1 % nauwkeurig bekend moet zijn overeenkomstig nationale of internationale normen voor gassen. De controle wordt verricht door meting tussen 15 en 50 % van de volledige schaal voor iedere kalibratie waarbij een gasverdeler wordt gebruikt. Er mag nog een extra controle worden uitgevoerd met behulp van een ander kalibratiegas, indien de eerste controle mislukte.

Eventueel kan de mengvoorziening worden gecontroleerd met gebruikmaking van een instrument dat van nature lineair is, bijvoorbeeld NO-gas met een CLD. Het meetbereik van het instrument wordt afgesteld terwijl het ijkgas rechtstreeks op het instrument wordt aangesloten. De gasverdeler moet bij de gebruikte instellingen worden gecontroleerd en de nominale waarde dient te worden vergeleken met de gemeten concentratie van het instrument. Het verschil moet op elk punt binnen ± 1 % van de nominale waarde liggen.

Voor uitvoering van de lineariteitscontrole volgens punt 9.2.1 dient de gasverdeler een nauwkeurigheid te hebben van ± 1 %.

9.3.3.4.   Controlegassen voor de interferentie door zuurstof

De controlegassen voor de interferentie door zuurstof zijn een mengsel van propaan, zuurstof en stikstof. Ze moeten propaan met 350 ppm C ± 75 ppm C koolwaterstof bevatten. De concentratiewaarde wordt met kalibratiegastoleranties bepaald via chromatografische analyse van alle koolwaterstoffen plus onzuiverheden of via dynamische menging. De benodigde zuurstofconcentraties voor het testen van motoren met elektrische ontsteking en met compressieontsteking staan vermeld in tabel 8, waarbij het restant gezuiverde stikstof is.

Tabel 8

Controlegassen voor de interferentie door zuurstof

| Motortype | Concentratie O2 (%) |
| --- | --- |
| Compressieontsteking | 21 (tussen 20 en 22) |
| Elektrische en compressieontsteking | 10 (tussen 9 en 11) |
| Elektrische en compressieontsteking | 5 (tussen 4 en 6) |
| Elektrische ontsteking | 0 (tussen 0 en 1) |

Motortype

Concentratie O2 (%)

Compressieontsteking

21 (tussen 20 en 22)

Elektrische en compressieontsteking

10 (tussen 9 en 11)

Elektrische en compressieontsteking

5 (tussen 4 en 6)

Elektrische ontsteking

0 (tussen 0 en 1)

9.3.4.   Controle op lekken

Het systeem moet op lekken worden gecontroleerd. De sonde wordt losgekoppeld van het uitlaatsysteem en het uiteinde wordt voorzien van een stop. De analysatorpomp wordt ingeschakeld. Indien er geen lek is, wijzen alle stroommeters na een stabiliseringsperiode ongeveer nul aan. Zo niet, dan worden de bemonsteringsleidingen gecontroleerd en de gebreken hersteld.

De maximaal toelaatbare lekstroom aan de vacuümzijde mag 0,5 % van de stroom bij normaal gebruik bedragen voor het gedeelte van het systeem dat wordt gecontroleerd. De stroom door de analyseapparatuur en de stroom in de omloopleiding mogen worden gebruikt om de stroomwaarde bij normaal gebruik te ramen.

Het systeem kan ook worden leeggepompt tot een druk van ten minste 20 kPa vacuüm (80 kPa absoluut). Na een stabiliseringsperiode mag de stijging van de druk Δp (kPa/min) in het systeem niet groter zijn dan:

Formula (71)

waarin:

| V
  s | het systeemvolume (l); |
| --- | --- |
| q

  vs | de systeemstroom (l/min). |

V
  s

het systeemvolume (l);

q

  vs

de systeemstroom (l/min).

Bij een andere methode wordt de concentratie aan het begin van de bemonsteringsleiding abrupt veranderd door van het nulgas op het ijkgas over te schakelen. Indien de aflezing van een correct gekalibreerde analysator na een toereikende tijdsperiode ≤ 99 % van de toegevoerde concentratie is, wijst dit op een lekprobleem dat moet worden opgelost.

9.3.5.   Controle van de responstijd van het analysesysteem

De systeeminstellingen moeten bij de controle van de responstijd precies dezelfde zijn als bij de meting tijdens de eigenlijke test (druk, stroom, filterinstellingen op de analysator en alle overige factoren die de responstijd beïnvloeden). De responstijd moet worden bepaald bij rechtstreekse gasomschakeling aan de inlaat van de bemonsteringssonde. De gasomschakeling moet binnen 0,1 s plaatsvinden. De voor de test gebruikte gassen moeten een concentratiewijziging van ten minste 60 % van de volledige schaaluitslag (FS) veroorzaken.

Het verloop van de concentratie van elke gascomponent moet worden geregistreerd. De responstijd wordt gedefinieerd als het verschil in tijd tussen de gasomschakeling en de corresponderende wijziging van de geregistreerde concentratie. De systeemresponstijd (t
  90) bestaat uit de reactietijd tot aan de meetdetector en de stijgtijd van de detector. De reactietijd wordt gedefinieerd als de tijd vanaf de wijziging (t
  0) totdat de respons 10 % van de eindwaarde bedraagt (t
  10). De stijgtijd wordt gedefinieerd als de tijd tussen de 10 %- en de 90 %-respons van de eindwaarde (t
  90 – t
  10).

Bij tijdsaanpassing van de analyseapparatuur en de signalen van de uitlaatgasstroom wordt de omzettingstijd gedefinieerd als de tijd vanaf de wijziging (t
  0) totdat de respons 50 % van de eindwaarde bedraagt (t
  50).

De systeemresponstijd moet ≤ 10 s zijn met een stijgtijd van ≤ 2,5 s overeenkomstig punt 9.3.1.7 voor alle beperkt aanwezige bestanddelen (CO, NOx, HC of NMHC) en alle gasgroepen. Bij gebruik van een NMC voor het meten van de NMHC mag de systeemresponstijd groter zijn dan 10 s.

9.3.6.   Doelmatigheidstest van de NOx-omzetter

De doelmatigheid van de omzetter die wordt toegepast voor de omzetting van NO2 in NO, wordt getest overeenkomstig de punten 9.3.6.1 tot en met 9.3.6.8 (zie figuur 8).

Image

9.3.6.1.   Testopstelling

Aan de hand van de in figuur 8 schematisch afgebeelde testopstelling en de onderstaande procedure kan de doelmatigheid van de omzetter worden getest met een ozonisator.

9.3.6.2.   Kalibratie

De CLD en de HCLD moeten worden gekalibreerd in het meest gebruikte werkgebied overeenkomstig de specificaties van de fabrikant en met gebruikmaking van een nulgas en een ijkgas (waarvan het NO-gehalte ongeveer 80 % van het werkgebied moet bedragen en de NO2-concentratie van het gasmengsel minder dan 5 % van de NO-concentratie bedraagt). De NOx-analysator moet in de NO-stand staan, zodat het ijkgas niet door de omzetter stroomt. De aangegeven concentratie moet worden genoteerd.

9.3.6.3.   Berekening

Het percentage van de doelmatigheid van de omzetter wordt als volgt berekend:

Formula (72)

waarin:

| a | de NOx-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.6; |
| --- | --- |
| b | de NOx-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.7; |
| c | de NO-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.4; |
| d | de NO-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.5. |

a

de NOx-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.6;

b

de NOx-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.7;

c

de NO-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.4;

d

de NO-concentratie overeenkomstig punt 9.3.6.5.

9.3.6.4.   Toevoegen van zuurstof

Via een T-stuk wordt voortdurend zuurstof of referentielucht aan de gasstroom toegevoegd totdat de aangegeven concentratie 20 % minder bedraagt dan de in punt 9.3.6.2 aangegeven kalibratieconcentratie. (De analysator staat in de NO-stand.)

De aangegeven concentratie (c) wordt genoteerd. De ozonisator is gedurende het proces gedeactiveerd.

9.3.6.5.   Activering van de ozonisator

De ozonisator wordt geactiveerd zodat genoeg ozon wordt geproduceerd om de NO-concentratie tot ongeveer 20 % (minimaal 10 %) van de in punt 9.3.6.2 aangegeven kalibratieconcentratie te verminderen. De aangegeven concentratie (d) wordt genoteerd (de analysator staat in de NO-stand).

9.3.6.6.   NOx-stand

De NO-analysator wordt in de NOx-stand gezet, zodat het gasmengsel (bestaande uit NO, NO2, O2 en N2) nu door de omzetter stroomt. De aangegeven concentratie (a) wordt genoteerd (de analysator staat in de NOx-stand).

9.3.6.7.   Deactivering van de ozonisator

De ozonisator wordt nu gedeactiveerd. Het in punt 9.3.6.6 beschreven gasmengsel stroomt via de omzetter de detector binnen. De aangegeven concentratie (b) wordt genoteerd (de analysator staat in de NOx-stand).

9.3.6.8.   NO-stand

De analysator wordt nu in de NO-stand gezet, waarbij de ozonisator wordt uitgeschakeld en de zuurstof- of synthetische-luchtstroom wordt afgesloten. De NOx-aflezing van de analysator mag niet meer dan ± 5 % van de volgens punt 9.3.6.2 gemeten waarde afwijken (de analysator staat in de NO-stand).

9.3.6.9.   Testfrequentie

De doelmatigheid van de omzetter wordt ten minste eenmaal per maand gecontroleerd.

9.3.6.10.   Eisen ten aanzien van de doelmatigheid

De doelmatigheid E
  NOx van de omzetter mag niet lager zijn dan 95 %.

Indien de ozonisator, met de analysator ingesteld voor het meest gebruikelijke meetbereik, geen vermindering van 80 tot 20 % kan teweegbrengen overeenkomstig punt 9.3.6.5, moet het hoogste meetbereik worden gebruikt waarbij deze vermindering wel mogelijk is.

9.3.7.   Instelling van de FID

9.3.7.1.   Optimalisering van de detectorrespons

De FID moet overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant worden afgesteld. Er moet gebruik worden gemaakt van een propaan/luchtmengsel als ijkgas voor de optimalisering van de respons in het meest gebruikte werkgebied.

Er wordt een ijkgas met een C-concentratie van 350 ± 75 ppm in het analyseapparaat gevoerd, waarbij de brandstof- en luchtstroom overeenkomstig de aanwijzingen van de fabrikant van het instrument worden afgesteld. De respons bij een bepaalde brandstofstroom wordt bepaald uit het verschil tussen de ijkgas- en de nulgasrespons. De brandstofstroom moet stapsgewijs worden bijgesteld onder en boven de specificatie van de fabrikant. De ijkgasrespons en de nulgasrespons bij beide brandstofstromen moeten worden genoteerd. Het verschil tussen de ijkgasrespons en de nulgasrespons moet worden uitgezet en de brandstofstroom moet worden bijgesteld naar de rijke kant van de kromme. Dit is de begininstelling voor het debiet, waarvoor wellicht verdere optimalisering nodig is afhankelijk van de resultaten van de koolwaterstofresponsfactoren en de zuurstofinterferentiecontrole overeenkomstig de punten 9.3.7.2 en 9.3.7.3. Indien de zuurstofinterferentie of de koolwaterstofresponsfactoren niet aan de volgende specificaties voldoen, moet de luchtstroom stapsgewijs worden bijgesteld onder en boven de specificaties van de fabrikant, waarbij punten 9.3.7.2 en 9.3.7.3 per stroom worden herhaald.

De optimalisering mag desgewenst worden uitgevoerd volgens de procedures vastgelegd in SAE-document nr. 770141.

9.3.7.2.   Responsfactoren voor koolwaterstof

Er moet een lineariteitscontrole van de analysator worden uitgevoerd met propaan in lucht en gezuiverde synthetische lucht overeenkomstig punt 9.2.1.3.

De responsfactoren moeten worden bepaald bij eerste ingebruikneming van een analysator en na grote onderhoudsbeurten. De responsfactor (r
  h) voor een bepaalde koolwaterstof is de verhouding tussen de FID C1-aflezing en de gasconcentratie in de cilinder uitgedrukt in ppm C1.

De concentratie van het testgas moet op een zodanig niveau zijn dat de respons ongeveer 80 % van de volledige schaal is. De concentratie moet bekend zijn met een nauwkeurigheid van ± 2 % ten opzichte van een gravimetrische standaard uitgedrukt in volume. Bovendien moet de gascilinder vooraf gedurende 24 uur op een temperatuur van 298 ± 5 K (25 ± 5 °C) worden geconditioneerd.

De te gebruiken testgassen en de relatieve responsfactorgebieden zijn als volgt:

| a) | methaan en gezuiverde synthetische lucht: | 1,00 ≤ r
  h ≤ 1,15; |
| --- | --- | --- |
| b) | propyleen en gezuiverde synthetische lucht: | 0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1; |
| c) | tolueen en gezuiverde synthetische lucht: | 0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1. |

a)

methaan en gezuiverde synthetische lucht:

1,00 ≤ r
  h ≤ 1,15;

b)

propyleen en gezuiverde synthetische lucht:

0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1;

c)

tolueen en gezuiverde synthetische lucht:

0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1.

Dit zijn waarden ten opzichte van een r
  h van 1 voor propaan en gezuiverde synthetische lucht.

9.3.7.3.   Controle van de interferentie door zuurstof

Alleen bij ruw-uitlaatgasanalysatoren moet de zuurstofinterferentiecontrole uitgevoerd worden bij eerste ingebruikneming van een analysator en na grote onderhoudsbeurten.

Het meetbereik moet zodanig worden gekozen dat de controlegassen voor zuurstofinterferentie in de bovenste 50 % vallen. De test wordt uitgevoerd met de voorgeschreven oventemperatuur. De specificaties voor de controlegassen voor zuurstofinterferentie staan in punt 9.3.3.4.

| a) | de analysator wordt op nul gezet; |
| --- | --- |

a)

de analysator wordt op nul gezet;

| b) | voor elektrische-ontstekingsmotoren wordt het meetbereik ingesteld met een mengsel met 0 % zuurstof. Voor compressieontstekingsmotoren wordt het meetbereik ingesteld met een mengsel met 21 % zuurstof; |
| --- | --- |

b)

voor elektrische-ontstekingsmotoren wordt het meetbereik ingesteld met een mengsel met 0 % zuurstof. Voor compressieontstekingsmotoren wordt het meetbereik ingesteld met een mengsel met 21 % zuurstof;

| c) | de nulgasrespons wordt opnieuw gecontroleerd. Indien deze meer dan 0,5 % van de volledige schaal is veranderd, worden de stappen a) en b) van dit punt herhaald; |
| --- | --- |

c)

de nulgasrespons wordt opnieuw gecontroleerd. Indien deze meer dan 0,5 % van de volledige schaal is veranderd, worden de stappen a) en b) van dit punt herhaald;

| d) | de controlegassen voor zuurstofinterferentie (5 % en 10 %) worden in de analysator gevoerd; |
| --- | --- |

d)

de controlegassen voor zuurstofinterferentie (5 % en 10 %) worden in de analysator gevoerd;

| e) | de nulgasrespons wordt opnieuw gecontroleerd. Indien deze meer dan ±1 % van de volledige schaal is veranderd, wordt de test herhaald; |
| --- | --- |

e)

de nulgasrespons wordt opnieuw gecontroleerd. Indien deze meer dan ±1 % van de volledige schaal is veranderd, wordt de test herhaald;

| f) | de interferentie door zuurstof E
  O2 wordt voor elk mengsel in stap d) als volgt berekend:

   (73)
  waarbij de analysatorrespons als volgt wordt berekend:

   (74)
  waarin:







  c
  ref,b | de referentieconcentratie van HC in stap b) (ppm C); |
| --- | --- | --- |
| c
  ref,d | de referentieconcentratie van HC in stap d) (ppm C); |
| c
  FS,b | de concentratie van HC op de volledige schaal in stap b) (ppm C); |
| c
  FS,d | de concentratie van HC op de volledige schaal in stap d) (ppm C); |
| c
  m,b | de gemeten concentratie van HC in stap b) (ppm C); |
| c
  m,d | de gemeten concentratie van HC in stap d) (ppm C); |

f)

de interferentie door zuurstof E
  O2 wordt voor elk mengsel in stap d) als volgt berekend:

Formula (73)

waarbij de analysatorrespons als volgt wordt berekend:

Formula (74)

waarin:

c
  ref,b

de referentieconcentratie van HC in stap b) (ppm C);

c
  ref,d

de referentieconcentratie van HC in stap d) (ppm C);

c
  FS,b

de concentratie van HC op de volledige schaal in stap b) (ppm C);

c
  FS,d

de concentratie van HC op de volledige schaal in stap d) (ppm C);

c
  m,b

de gemeten concentratie van HC in stap b) (ppm C);

c
  m,d

de gemeten concentratie van HC in stap d) (ppm C);

| g) | voorafgaand aan het testen moet voor alle vereiste controlegassen voor zuurstofinterferentie de interferentie door zuurstof E
  O2 lager zijn dan ±1,5 %; |
| --- | --- |

g)

voorafgaand aan het testen moet voor alle vereiste controlegassen voor zuurstofinterferentie de interferentie door zuurstof E
  O2 lager zijn dan ±1,5 %;

| h) | indien de zuurstofinterferentie E
  O2 meer dan ±1,5 % bedraagt, mogen corrigerende maatregelen worden genomen door stapsgewijs de luchtstroom onder en boven de specificaties van de fabrikant, de brandstofstroom en de bemonsteringsstroom bij te stellen; |
| --- | --- |

h)

indien de zuurstofinterferentie E
  O2 meer dan ±1,5 % bedraagt, mogen corrigerende maatregelen worden genomen door stapsgewijs de luchtstroom onder en boven de specificaties van de fabrikant, de brandstofstroom en de bemonsteringsstroom bij te stellen;

| i) | bij elke nieuwe afstelling moet de zuurstofinterferentie opnieuw worden bepaald. |
| --- | --- |

i)

bij elke nieuwe afstelling moet de zuurstofinterferentie opnieuw worden bepaald.

9.3.8.   Doelmatigheid van de niet-methaancutter (NMC)

De NMC wordt gebruikt voor het verwijderen van andere koolwaterstoffen dan methaan uit het gasmonster, namelijk door oxidering van alle koolwaterstoffen behalve methaan. In het ideale geval bedraagt de methaanconversie 0 % en loopt de conversie van de andere koolwaterstoffen, vertegenwoordigd door ethaan, op tot 100 %. Voor de nauwkeurige meting van de NMHC worden beide rendementen bepaald en gebruikt voor de meting van de NMHC-emissiemassastroom (zie punt 8.5.2).

9.3.8.1.   Doelmatigheid van de methaanconversie

Het methaankalibratiegas wordt wel en niet via de NMC door de FID geleid en in beide gevallen wordt de concentratie gemeten. De doelmatigheid wordt dan als volgt bepaald:

Formula (75)

waarin:

| c
  HC(w/NMC) | de HC-concentratie, als CH4 door de NMC stroomt (ppm C); |
| --- | --- |
| c
  HC(w/o NMC) | de HC-concentratie, als CH4 niet door de NMC stroomt (ppm C). |

c
  HC(w/NMC)

de HC-concentratie, als CH4 door de NMC stroomt (ppm C);

c
  HC(w/o NMC)

de HC-concentratie, als CH4 niet door de NMC stroomt (ppm C).

9.3.8.2.   Doelmatigheid van de ethaanconversie

Het ethaankalibratiegas wordt wel en niet via de NMC door de FID geleid en in beide gevallen wordt de concentratie gemeten. De doelmatigheid wordt dan als volgt bepaald:

Formula (76)

waarin:

| c
  HC(w/NMC) | de HC-concentratie, als C2H6 door de NMC stroomt (ppm C); |
| --- | --- |
| c
  HC(w/o NMC) | de HC-concentratie, als C2H6 niet door de NMC stroomt (ppm C). |

c
  HC(w/NMC)

de HC-concentratie, als C2H6 door de NMC stroomt (ppm C);

c
  HC(w/o NMC)

de HC-concentratie, als C2H6 niet door de NMC stroomt (ppm C).

9.3.9.   Interferentie-effecten

Andere gassen dan het te analyseren gas kunnen de aflezing op verscheidene wijzen beïnvloeden. Positieve interferentie treedt op bij NDIR-instrumenten wanneer het storende gas hetzelfde effect heeft als het te meten gas, maar in mindere mate. Negatieve interferentie treedt op in NDIR-instrumenten doordat het interfererende gas de absorptieband van het te meten gas verbreedt en in CLD-instrumenten doordat het interfererende gas de reactie onderdrukt. De in de punten 9.3.9.1 en 9.3.9.3 bedoelde interferentiecontroles moeten worden uitgevoerd vóór de eerste ingebruikneming van een analysator en na grote onderhoudsbeurten.

9.3.9.1.   Interferentiecontrole van de CO-analysator

Water en CO2 kunnen de prestaties van de CO-analysator beïnvloeden. Daarom wordt een CO2-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van de volledige schaal in het maximumwerkgebied dat bij de test wordt gebruikt, door water op kamertemperatuur geleid en de respons van de analysator wordt genoteerd. De analysatorrespons mag niet meer dan 2 % van de tijdens de test verwachte gemiddelde CO-concentratie bedragen.

De interferentieprocedures voor CO2 en H2O kunnen ook afzonderlijk worden gevolgd. Als de gebruikte CO2- en H2O-niveaus hoger zijn dan de tijdens de test verwachte maximumniveaus, wordt elke waargenomen interferentiewaarde verlaagd door deze waarde te vermenigvuldigen met het quotiënt van de verwachte maximumconcentratie en de bij deze procedure feitelijk gebruikte concentratie. Bij de afzonderlijke interferentieprocedures mogen H2O-concentraties worden gebruikt die lager zijn dan de tijdens de test verwachte maximumniveaus, mits de waargenomen H2O-interferentie wordt verhoogd door deze waarde te vermenigvuldigen met het quotiënt van de verwachte maximumconcentratie aan H2O en de bij deze procedure feitelijk gebruikte concentratie. De som van de twee bijgestelde interferentiewaarden moet voldoen aan de in dit punt gespecificeerde tolerantie.

9.3.9.2.   Dempingscontrole van de NOx-analysator: CLD-analysator

De twee relevante gassen voor CLD- (en HCLD-)analysatoren zijn CO2 en waterdamp. De dempingsresponsen op deze gassen zijn evenredig met de concentratie ervan. Er zijn derhalve testtechnieken nodig om de demping bij de verwachte hoogste concentraties tijdens de test te bepalen. Als de CLD-analysator gebruikmaakt van compensatiealgoritmen voor demping waarvoor meetinstrumenten voor H2O en/of CO2 worden gebruikt, wordt de demping beoordeeld terwijl deze instrumenten zijn ingeschakeld en de compensatiealgoritmen worden toegepast.

9.3.9.2.1.   Dempingscontrole voor CO2

Een CO2-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van de volledige schaal van het maximumwerkgebied moet door de NDIR-analysator worden gevoerd en de CO2-waarde moet worden vastgesteld als A. Vervolgens wordt het gas verdund met 50 % NO-ijkgas en door de NDIR en de CLD gevoerd, waarbij de CO2- en NO-waarden respectievelijk worden genoteerd als B en C. De CO2-toevoer wordt afgesloten en alleen het NO-ijkgas wordt door de (H)CLD geleid. De NO-waarde wordt als D genoteerd.

Het dempingspercentage wordt als volgt berekend:

Formula (77)

waarin:

| A | de met de NDIR gemeten onverdunde CO2-concentratie (%); |
| --- | --- |
| B | de met de NDIR gemeten verdunde CO2-concentratie (%); |
| C | de met de (H)CLD gemeten verdunde NO-concentratie (ppm); |
| D | de met de (H)CLD gemeten onverdunde NO-concentratie (ppm). |

A

de met de NDIR gemeten onverdunde CO2-concentratie (%);

B

de met de NDIR gemeten verdunde CO2-concentratie (%);

C

de met de (H)CLD gemeten verdunde NO-concentratie (ppm);

D

de met de (H)CLD gemeten onverdunde NO-concentratie (ppm).

Met goedkeuring door de typegoedkeuringsinstantie zijn alternatieve methoden toegestaan voor het verdunnen van het CO2- en NO-ijkgas en het kwantificeren van de concentratie ervan, bijvoorbeeld dynamisch mengen.

9.3.9.2.2.   Controle van de waterdemping

Deze controle is uitsluitend van toepassing op de meting van natte-gasconcentraties. Voor de berekening van de waterdemping moet het NO-ijkgas met waterdamp worden verdund en moet de waterdampconcentratie van het mengsel stapsgewijs worden gebracht op de waarde die tijdens de test wordt verwacht.

Een NO-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van de volledige schaal in het normale werkgebied moet door de (H)CLD worden gevoerd en de NO-waarde moet als D worden genoteerd. Het NO-ijkgas moet door water op kamertemperatuur worden geleid en door de (H)CLD, waarbij de NO-waarde als C wordt genoteerd. De watertemperatuur moet worden vastgesteld en als F worden genoteerd. De verzadigde dampdruk van het mengsel bij de watertemperatuur van de bubbler (F) moet worden vastgesteld en als G worden genoteerd.

De waterdampconcentratie van het mengsel (in %) moet op de volgende wijze worden berekend:

Formula (78)

en als H worden genoteerd. De verwachte verdunde NO-ijkgasconcentratie (in waterdamp) moet als volgt worden berekend:

Formula (79)

en als D
  e worden genoteerd. Voor dieseluitlaatgas moet, uitgaande van een verhouding H/C in de brandstof van 1,8:1, de tijdens de test verwachte maximumwaterdampconcentratie in het uitlaatgas worden geraamd (in %) op grond van de maximale CO2-concentratie in het uitlaatgas A, en wel als volgt:

Formula (80)

en als H
  m worden genoteerd.

Het waterdempingspercentage wordt als volgt berekend:

Formula (81)

waarin:

| D
  e | de verwachte verdunde NO-concentratie (ppm); |
| --- | --- |
| C | de gemeten verdunde NO-concentratie (ppm); |
| H
  m | de maximumwaterdampconcentratie (%); |
| H | de werkelijke waterdampconcentratie (%). |

D
  e

de verwachte verdunde NO-concentratie (ppm);

C

de gemeten verdunde NO-concentratie (ppm);

H
  m

de maximumwaterdampconcentratie (%);

H

de werkelijke waterdampconcentratie (%).

9.3.9.2.3.   Maximaal toelaatbare demping

De gecombineerde CO2- en waterdemping mag niet meer dan 2 % van de volledige schaal bedragen.

9.3.9.3.   Dempingscontrole van de NOx-analysator: NDUV-analysator

Koolwaterstoffen en H2O kunnen positief interfereren met een NDUV-analysator door een soortgelijke respons als NOx te veroorzaken. Als de NDUV-analysator gebruikmaakt van compensatiealgoritmen waarvoor metingen van andere gassen worden gebruikt om deze interferentie te controleren, moeten deze metingen simultaan worden verricht om de algoritmen tijdens de controle van de interferentie van de analysator te testen.

9.3.9.3.1.   Procedure

De NDUV-analysator wordt overeenkomstig de instructies van de fabrikant gestart, bediend, op nul gezet en geijkt. Aanbevolen wordt voor deze controle uitlaatgas aan de motor te onttrekken. Voor de kwantificering van de NOx in het uitlaatgas wordt een CLD gebruikt. De CLD-respons wordt gebruikt als referentiewaarde. Ook moet de HC in het uitlaatgas worden gemeten met een FID-analysator. De FID-respons wordt gebruikt als referentiewaarde voor koolwaterstof.

Indien tijdens de test een monsterdroger wordt gebruikt, wordt het motoruitlaatgas vóór die droger in de NDUV-analysator geleid. De analysator wordt enige tijd met rust gelaten om de respons te laten stabiliseren. De tijd die nodig is om de verbindingsbuis te reinigen en rekening te houden met de analysatorrespons, mag bij de stabilisatietijd worden gerekend. Terwijl alle analysatoren de concentratie van het monster meten, wordt 30 s van de bemonsterde gegevens vastgelegd en worden de rekenkundige gemiddelden voor de drie analysatoren berekend.

De gemiddelde waarde van de CLD wordt afgetrokken van de gemiddelde waarde van de NDUV. Dit verschil wordt vermenigvuldigd met het quotiënt van de verwachte gemiddelde HC-concentratie en de tijdens de controle gemeten HC-concentratie:

Formula (82)

waarin

| c
  NOx,CLD | de met de CLD gemeten NOx-concentratie (ppm); |
| --- | --- |
| c
  NOx,NDUV | de met de NDUV gemeten NOx-concentratie (ppm); |
| c
  HC,e | de verwachte maximale HC-concentratie (ppm); |
| c
  HC,e | de gemeten HC-concentratie (ppm). |

c
  NOx,CLD

de met de CLD gemeten NOx-concentratie (ppm);

c
  NOx,NDUV

de met de NDUV gemeten NOx-concentratie (ppm);

c
  HC,e

de verwachte maximale HC-concentratie (ppm);

c
  HC,e

de gemeten HC-concentratie (ppm).

9.3.9.3.2.   Maximaal toelaatbare demping

De gecombineerde HC- en waterdemping mag niet meer dan 2 % van de tijdens de test verwachte NOx-concentratie bedragen.

9.3.9.4.   Monsterdroger

Met een monsterdroger wordt water verwijderd dat de NOx-meting kan beïnvloeden.

9.3.9.4.1.   Doelmatigheid van de monsterdroger

Voor droge CLD-analysatoren moet worden aangetoond dat de monsterdroger ervoor zorgt dat bij de hoogste verwachte waterdampconcentratie H
  m (zie punt 9.3.9.2.2) de CLD-vochtigheid op ≤ 5 g water/kg droge lucht (of ongeveer 0,008 % H2O) blijft, wat gelijk is aan 100 % relatieve vochtigheid bij 3,9 °C en 101,3 kPa. Dit is tevens gelijk aan ongeveer 25 % relatieve vochtigheid bij 25 °C en 101,3 kPa. Dit kan worden aangetoond door de temperatuur bij de uitlaat van een thermische ontvochtiger te meten of door de vochtigheid vlak voor de CLD te meten. Het is ook mogelijk de vochtigheid van de CLD-uitlaat te meten, zolang de enige stroom die de CLD binnengaat, afkomstig is van de ontvochtiger.

9.3.9.4.2.   NO2-opname door monsterdroger

Door vloeibaar water dat in een verkeerd ontworpen monsterdroger achterblijft, kan NO2 uit het monster worden verwijderd. Als een monsterdroger in combinatie met een NDUV-analysator wordt gebruikt, zonder dat voor de droger een NO2/NO-omzetter is geplaatst, kan NO2 uit het monster worden verwijderd vóór de NOx-meting.

De monsterdroger moet zodanig zijn ontworpen dat bij de maximaal verwachte concentratie NO2 ten minste 95 % van de totale NO2 kan worden gemeten.

9.3.10.   Bemonstering van ruwe gasvormige emissies, indien van toepassing

De sondes voor bemonstering van gasvormige emissies moeten ten minste 0,5 m of driemaal de diameter van de uitlaatpijp (de grootste waarde is van toepassing) vanaf het einde van het uitlaatsysteem en voldoende dicht bij de motor worden geplaatst, zodat de uitlaatgastemperatuur bij de sonde ten minste 343 K (70 °C) bedraagt.

Bij een motor met meerdere cilinders en een vertakt uitlaatspruitstuk moet de inlaat van de sonde ver genoeg in de uitlaat worden geplaatst, zodat het monster representatief is voor de gemiddelde uitlaatemissie uit alle cilinders. Bij motoren met meerdere cilinders die afzonderlijke spruitstukken hebben, zoals V-motoren, wordt aanbevolen de spruitstukken vóór de bemonsteringssonde te combineren. Indien dit niet praktisch is, mag een monster worden genomen van de groep met de hoogste CO2-emissie. Bij de berekening van de uitlaatemissie moet worden uitgegaan van de totale uitlaatmassastroom.

Indien de samenstelling van het uitlaatgas wordt beïnvloed door een nabehandelingsinstallatie, moet het uitlaatgasmonster voorbij die inrichting worden genomen.

9.3.11.   Bemonstering van verdunde gasvormige emissies, indien van toepassing

De uitlaatpijp tussen de motor en het volledige-stroomverdunningssysteem moet overeenstemmen met de voorschriften van aanhangsel 3. De bemonsteringssonde(s) voor de gasvormige emissies wordt/worden in de verdunningstunnel geplaatst op een punt waar het verdunningsmiddel en het uitlaatgas goed vermengd zijn en dicht bij de deeltjesbemonsteringssonde.

In het algemeen kan de bemonstering op twee manieren gebeuren:

| a) | de emissies worden tijdens de cyclus bemonsterd in een bemonsteringszak en na voltooiing van de test gemeten; voor HC moet de bemonsteringszak worden verhit tot 464 ± 11 K (191 ± 11 °C) en voor NOx moet de temperatuur van de bemonsteringszak boven het dauwpunt liggen; |
| --- | --- |

a)

de emissies worden tijdens de cyclus bemonsterd in een bemonsteringszak en na voltooiing van de test gemeten; voor HC moet de bemonsteringszak worden verhit tot 464 ± 11 K (191 ± 11 °C) en voor NOx moet de temperatuur van de bemonsteringszak boven het dauwpunt liggen;

| b) | de emissies worden continu bemonsterd en gedurende de cyclus geïntegreerd. |
| --- | --- |

b)

de emissies worden continu bemonsterd en gedurende de cyclus geïntegreerd.

De achtergrondconcentratie wordt vóór de verdunningstunnel overeenkomstig punt a) of b) bepaald en overeenkomstig punt 8.5.2.3.2 van de emissieconcentratie afgetrokken.

9.4.   Deeltjesmeet- en bemonsteringssysteem

9.4.1.   Algemene specificaties

Om de massa van de deeltjes vast te stellen, zijn een deeltjesverdunnings- en bemonsteringssysteem, een deeltjesbemonsteringsfilter, een microgrambalans en een weegkamer met constante temperatuur en vochtigheid nodig. Het deeltjesbemonsteringssysteem moet een representatief monster van de deeltjes garanderen, evenredig met de uitlaatgasstroom.

9.4.2.   Algemene voorschriften voor het verdunningssysteem

Voor het bepalen van de deeltjes moet het monster worden verdund met gefilterde omgevingslucht, synthetische lucht of stikstof (het verdunningsmiddel). Het verdunningssysteem wordt als volgt ingesteld:

| a) | verwijder alle watercondens uit het verdunnings- en bemonsteringssysteem; |
| --- | --- |

a)

verwijder alle watercondens uit het verdunnings- en bemonsteringssysteem;

| b) | houdt de temperatuur van het verdunde uitlaatgas in een gebied van 20 cm vóór tot 20 cm na de filterhouder(s) tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C); |
| --- | --- |

b)

houdt de temperatuur van het verdunde uitlaatgas in een gebied van 20 cm vóór tot 20 cm na de filterhouder(s) tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C);

| c) | de temperatuur van het verdunningsmiddel moet vlak bij de ingang van de verdunningstunnel tussen 293 K (20 °C) en 325 K (52 °C) liggen; |
| --- | --- |

c)

de temperatuur van het verdunningsmiddel moet vlak bij de ingang van de verdunningstunnel tussen 293 K (20 °C) en 325 K (52 °C) liggen;

| d) | de minimale verdunningsverhouding moet tussen 5:1 en 7:1 liggen en voor de primaire oplosfase ten minste 2:1 bedragen op basis van het maximale uitlaatgasdebiet van de motor; |
| --- | --- |

d)

de minimale verdunningsverhouding moet tussen 5:1 en 7:1 liggen en voor de primaire oplosfase ten minste 2:1 bedragen op basis van het maximale uitlaatgasdebiet van de motor;

| e) | bij een partiële-stroomverdunningssysteem moet de retentietijd in het systeem vanaf het punt waar het verdunningsmiddel in de filterhouder(s) wordt geleid, tussen 0,5 en 5 seconden bedragen; |
| --- | --- |

e)

bij een partiële-stroomverdunningssysteem moet de retentietijd in het systeem vanaf het punt waar het verdunningsmiddel in de filterhouder(s) wordt geleid, tussen 0,5 en 5 seconden bedragen;

| f) | bij een volledige-stroomverdunningssysteem moet de totale retentietijd in het systeem vanaf het punt waar het verdunningsmiddel in de filterhouder(s) wordt geleid, tussen 1 en 5 seconden bedragen; indien een secundair verdunningssysteem wordt gebruikt, moet de retentietijd in dat systeem vanaf het punt waar het secundaire verdunningsmiddel in de filterhouder(s) wordt geleid, ten minste 0,5 seconden bedragen. |
| --- | --- |

f)

bij een volledige-stroomverdunningssysteem moet de totale retentietijd in het systeem vanaf het punt waar het verdunningsmiddel in de filterhouder(s) wordt geleid, tussen 1 en 5 seconden bedragen; indien een secundair verdunningssysteem wordt gebruikt, moet de retentietijd in dat systeem vanaf het punt waar het secundaire verdunningsmiddel in de filterhouder(s) wordt geleid, ten minste 0,5 seconden bedragen.

Het verdunningsmiddel mag vóór instroming in het verdunningssysteem worden gedroogd; dit is met name nuttig als het verdunningsmiddel een hoge vochtigheidsgraad heeft.

9.4.3.   Deeltjesbemonstering

9.4.3.1.   Partiële-stroomverdunningssysteem

De deeltjesbemonsteringssonde moet vlak bij de sonde voor de bemonstering van de gasvormige emissies worden geplaatst, maar op voldoende afstand om geen storingen te veroorzaken. Daarom zijn de installatievoorschriften van punt 9.3.10 ook van toepassing op deeltjesbemonstering. De bemonsteringsleiding moet voldoen aan de voorschriften zoals vastgelegd in aanhangsel 3.

Bij een motor met meerdere cilinders en een vertakt uitlaatspruitstuk moet de inlaat van de sonde ver genoeg in de uitlaat worden geplaatst, zodat het monster representatief is voor de gemiddelde uitlaatemissie uit alle cilinders. Bij motoren met meerdere cilinders die afzonderlijke spruitstukken hebben, zoals V-motoren, wordt aanbevolen de spruitstukken vóór de bemonsteringssonde te combineren. Indien dit niet praktisch is, mag een monster van de groep met de hoogste deeltjesemissie worden genomen. Bij de berekening van de uitlaatemissie moet worden uitgegaan van de totale uitlaatmassastroom van het spruitstuk.

9.4.3.2.   Volledige-stroomverdunningssysteem

De deeltjesbemonsteringssonde moet vlak bij de sonde voor de bemonstering van de gasvormige emissies in de verdunningstunnel worden geplaatst, maar op voldoende afstand om geen storingen te veroorzaken. Daarom zijn de installatievoorschriften van punt 9.3.11 ook van toepassing op deeltjesbemonstering. De bemonsteringsleiding moet voldoen aan de voorschriften zoals vastgelegd in aanhangsel 3.

9.4.4.   Deeltjesbemonsteringsfilters

Het verdunde uitlaatgas wordt bemonsterd met een filter dat tijdens de testreeks aan de voorschriften van de punten 9.4.4.1 tot en met 9.4.4.3 voldoet.

9.4.4.1.   Filterspecificaties

Alle filtertypen moeten een 0,3 μm-DOP-(dioctylftalaat)-opvangrendement van ten minste 99 % hebben. Het filter moet van een van de volgende materialen gemaakt zijn:

| a) | met fluorkoolstof (PTFE) gecoate glasvezel, of |
| --- | --- |

a)

met fluorkoolstof (PTFE) gecoate glasvezel, of

| b) | een membraan van fluorkoolstof (PTFE). |
| --- | --- |

b)

een membraan van fluorkoolstof (PTFE).

9.4.4.2.   Filtergrootte

Het filter moet rond zijn en een nominale diameter van 47 mm (tolerantie: 46,50 ±0,6 mm) en een blootgestelde diameter (werkzame diameter) van ten minste 38 mm hebben.

9.4.4.3.   Aanstroomsnelheid door het filter

De aanstroomsnelheid door het filter moet 0,90 tot 1,00 m/s bedragen en minder dan 5 % van de geregistreerde stroomsnelheden mag dit bereik overschrijden. Als de totale massa van het deeltjesmateriaal op het filter meer dan 400 μg bedraagt, mag de aanstroomsnelheid door het filter worden teruggebracht tot 0,50 m/s. De aanstroomsnelheid wordt berekend als het volumedebiet van het monster bij de druk vóór het filter en de temperatuur van het filteroppervlak, gedeeld door het blootgestelde oppervlak van het filter.

9.4.5.   Specificaties van de weegkamer en de analytische balans

De atmosfeer in de kamer (of ruimte) moet vrij zijn van vuildeeltjes (zoals stof, aerosolen of halfvluchtig materiaal) die de deeltjesfilters kunnen verontreinigen. De weegkamer moet gedurende ten minste 60 min voorafgaand aan het wegen van de filters aan de specificaties beantwoorden.

9.4.5.1.   Weegkameromstandigheden

De kamer (of ruimte) waarin de deeltjesfilters worden geconditioneerd en gewogen, moet gedurende het conditioneren en wegen van de filters op een temperatuur van 295 ± 1 K (22 ± 1 °C) worden gehouden. De vochtigheid moet op een dauwpunt van 282,5 ± 1 K (9,5 ± 1 °C) worden gehouden.

Als de stabilisatie in een andere omgeving plaatsvindt dan de weging, moet de temperatuur van de stabilisatieomgeving op 295 ± 3 K (22 ± 3 °C) worden gehouden; voor het dauwpunt geldt echter ook in dit geval het voorschrift van 282,5 ± 1 K (9,5 ± 1 °C).

De vochtigheid en omgevingstemperatuur moeten worden vastgelegd.

9.4.5.2.   Wegen van het referentiefilter

Er moeten ten minste twee ongebruikte referentiefilters worden gewogen binnen twaalf uur na maar bij voorkeur op hetzelfde tijdstip als de weging van het bemonsteringsfilter. De referentiefilters moeten van hetzelfde materiaal zijn als de bemonsteringsfilters. De wegingen moeten voor opwaartse druk worden gecorrigeerd.

Indien het gewicht van een van de referentiefilters tussen het wegen van de bemonsteringsfilters met meer dan 10 μg verandert, moeten alle bemonsteringsfilters worden verwijderd en wordt de emissietest herhaald.

De referentiefilters worden op basis van goede ingenieursinzichten periodiek vervangen, maar ten minste een keer per jaar.

9.4.5.3.   Analytische balans

De voor het wegen van de filters gebruikte analytische balans moet voldoen aan de eisen voor lineariteitscontrole in tabel 7 van punt 9.2. Dat houdt in dat de nauwkeurigheid (standaarddeviatie) ten minste 2 μg en de resolutie ten minste 1 μg (1 cijfer = 1 μg) moet zijn.

Met het oog op een nauwkeurige weging van het filter wordt de volgende installatie van de balans aanbevolen:

| a) | plaats de balans op een trillingsisolatieplatform om haar tegen geluiden en trillingen van buitenaf te beschermen; |
| --- | --- |

a)

plaats de balans op een trillingsisolatieplatform om haar tegen geluiden en trillingen van buitenaf te beschermen;

| b) | bescherm de balans met een elektrisch geaard tochtscherm met statische dissipatie tegen convectieve luchtstromen. |
| --- | --- |

b)

bescherm de balans met een elektrisch geaard tochtscherm met statische dissipatie tegen convectieve luchtstromen.

9.4.5.4.   Eliminering van statische-elektriciteitseffecten

Het filter moet voor het wegen worden geneutraliseerd met bijvoorbeeld polonium of een andere voorziening met hetzelfde effect. Als een PTFE-membraanfilter wordt gebruikt, moet de statische elektriciteit worden gemeten en wordt aanbevolen deze binnen ±2,0 V van neutraal te houden.

In de omgeving van de balans moet de statische elektrische lading zo veel mogelijk worden beperkt. Hiervoor kunnen de volgende methoden worden toegepast:

| a) | de balans moet elektrisch geaard zijn; |
| --- | --- |

a)

de balans moet elektrisch geaard zijn;

| b) | als de deeltjesmonsters handmatig worden verplaatst, moeten pincetten van roestvrij staal worden gebruikt; |
| --- | --- |

b)

als de deeltjesmonsters handmatig worden verplaatst, moeten pincetten van roestvrij staal worden gebruikt;

| c) | de pincetten moeten van een aardingskabel voorzien zijn of de operateur moet met een aardingskabel worden verbonden, zodat de aardingskabel en de balans een gemeenschappelijke aarding hebben. De aardingskabels moeten van een behoorlijke weerstand voorzien zijn om de operateur tegen onbedoelde schokken te beschermen. |
| --- | --- |

c)

de pincetten moeten van een aardingskabel voorzien zijn of de operateur moet met een aardingskabel worden verbonden, zodat de aardingskabel en de balans een gemeenschappelijke aarding hebben. De aardingskabels moeten van een behoorlijke weerstand voorzien zijn om de operateur tegen onbedoelde schokken te beschermen.

9.4.5.5.   Aanvullende specificaties

Alle delen van het verdunningssysteem en het bemonsteringssysteem vanaf de uitlaatpijp tot en met de filterhouder die in contact zijn met het ruwe en het verdunde uitlaatgas, moeten zodanig zijn ontworpen dat afzetting of wijziging van de deeltjes tot een minimum wordt beperkt. Alle onderdelen moeten gemaakt zijn van elektrisch geleidende materialen die niet reageren met de uitlaatgasbestanddelen en moeten elektrisch worden geaard om elektrostatische effecten te voorkomen.

9.4.5.6.   Kalibratie van de stroommeetinstrumenten

Elke in een deeltesbemonsterings- of een partiële-stroomverdunningssysteem gebruikte stroommeter moet zo vaak als nodig is worden onderworpen aan de lineariteitscontrole van punt 9.2.1 om aan de nauwkeurigheidseisen van dit mondiaal technisch reglement te voldoen. Voor de debietreferentiewaarden moet een nauwkeurige stroommeter worden gebruikt die voldoet aan internationale en/of nationale normen. Zie punt 9.4.6.2 voor de kalibratie van de differentiaalstroommeting.

9.4.6.   Speciale voorschriften voor het partiële-stroomverdunningssysteem

Het partiële-stroomverdunningssysteem moet zijn ontworpen om een proportioneel monster van het ruwe uitlaatgas uit de uitlaatgasstroom te kunnen nemen en aldus op de uitwijkingen in het uitlaatgasdebiet te reageren. Het is hiervoor van essentieel belang dat de verdunningsverhouding r
  d of de bemonsteringsverhouding r
  s zodanig wordt bepaald dat aan de nauwkeurigheidseisen van punt 9.4.6.2 wordt voldaan.

9.4.6.1.   Systeemresponstijd

Voor de controle van een partiële-stroomverdunningssysteem is een snelle systeemrespons vereist. De omzettingstijd voor het systeem wordt bepaald volgens de procedure in punt 9.4.6.6. Indien de omzettingstijd van de uitlaatgasdebietmeting (zie punt 8.3.1.2) en het partiële-stroomsysteem gecombineerd 0,3 s of minder bedraagt, moet met onlinecontrole worden gewerkt. Indien de omzettingstijd meer dan 0,3 s bedraagt, moet gebruik worden gemaakt van anticiperende controle volgens een vooraf vastgelegde testprocedure. In dit geval moet de gecombineerde stijgtijd 1 s of minder zijn en de gecombineerde reactietijd 10 s of minder.

De totale systeemrespons moet een representatief monster van de deeltjes, q

  mp,i, garanderen, evenredig met het uitlaatgasmassadebiet. Om de evenredigheid te bepalen, wordt een regressieanalyse van q

  mp,i versus q

  mew,i uitgevoerd met een gegevensverzamelingssnelheid van ten minste 5 Hz, waarbij aan de volgende criteria moet worden voldaan:

| a) | de determinatiecoëfficiënt r
  2 van de lineaire regressie tussen q

  mp,i en q

  mew,i bedraagt ten minste 0,95; |
| --- | --- |

a)

de determinatiecoëfficiënt r
  2 van de lineaire regressie tussen q

  mp,i en q

  mew,i bedraagt ten minste 0,95;

| b) | de standaardafwijking van de schattingswaarde van q

  mp,i over q

  mew,i bedraagt maximaal 5 % van het maximum van q

  mp; |
| --- | --- |

b)

de standaardafwijking van de schattingswaarde van q

  mp,i over q

  mew,i bedraagt maximaal 5 % van het maximum van q

  mp;

| c) | het q

  mp-afsnijpunt van de regressierechte bedraagt maximaal ± 2 % van het maximum van q

  mp. |
| --- | --- |

c)

het q

  mp-afsnijpunt van de regressierechte bedraagt maximaal ± 2 % van het maximum van q

  mp.

Anticiperende controle is vereist indien de omzettingstijd van het deeltjessysteem (t
  50,P) en het uitlaatgasmassadebietsignaal (t
  50,F) gecombineerd groter is dan 0,3 s. In dit geval moet een voortest worden uitgevoerd en het uitlaatgasmassadebietsignaal van deze voortest worden gebruikt om de bemonsteringsstroom naar het deeltjessysteem te controleren. Voor een correcte controle van het partiële-stroomsysteem moet het tijddiagram van q

  mew,pre van de voortest, die q

  mp controleert, worden verschoven met een anticipatietijd („look ahead”) van t
  50,P + t
  50,F.

Om de correlatie tussen q

  mp,i en q

  mew,i vast te stellen, wordt gebruikgemaakt van de gegevens die tijdens de eigenlijke test worden verzameld (tijdalignering van qmew,i op t
  50,F voor q

  mp,i; t
  50,P speelt bij de tijdalignering geen rol). Met andere woorden, de tijdsverschuiving tussen q

  mew en q

  mp is het verschil tussen hun respectieve omzettingstijden, die werden vastgesteld in punt 9.4.6.6.

9.4.6.2.   Specificaties voor de differentiaalstroommeting

Bij partiële-stroomverdunningssystemen is de nauwkeurigheid van de monsterstroom q

  mp van bijzonder belang indien deze niet rechtstreeks wordt gemeten, maar door een differentiaalstroommeting wordt bepaald.

Formula (83)

In dit geval moet de maximumfout in het verschil zodanig zijn dat de nauwkeurigheid van q

  mp binnen ± 5 % ligt, wanneer de verdunningsverhouding minder dan 15 is. Deze kan afzonderlijk worden berekend door het bepalen van het kwadratisch gemiddelde van de fouten van elk instrument.

Een aanvaardbare nauwkeurigheid van q

  mp kan worden verkregen met een van de volgende methoden:

| a) | de absolute nauwkeurigheid van q

  mdew en q

  mdw bedraagt ±0,2 %, hetgeen een nauwkeurigheid van q

  mp van ≤ 5 % bij een verdunningsverhouding van 15 mogelijk maakt. Bij hogere verdunningsverhoudingen zullen echter grotere fouten optreden; |
| --- | --- |

a)

de absolute nauwkeurigheid van q

  mdew en q

  mdw bedraagt ±0,2 %, hetgeen een nauwkeurigheid van q

  mp van ≤ 5 % bij een verdunningsverhouding van 15 mogelijk maakt. Bij hogere verdunningsverhoudingen zullen echter grotere fouten optreden;

| b) | de kalibratie van q

  mdw ten opzichte van q

  mdew wordt zodanig uitgevoerd dat de nauwkeurigheid van q

  mp even groot is als onder a). Zie punt 9.4.6.2 voor nadere gegevens; |
| --- | --- |

b)

de kalibratie van q

  mdw ten opzichte van q

  mdew wordt zodanig uitgevoerd dat de nauwkeurigheid van q

  mp even groot is als onder a). Zie punt 9.4.6.2 voor nadere gegevens;

| c) | de nauwkeurigheid van q

  mp wordt indirect berekend uit de nauwkeurigheid van de verdunningsverhouding zoals bepaald door een indicatorgas, bijvoorbeeld CO2. Er is een even grote nauwkeurigheid van q

  mp als bij methode a) vereist; |
| --- | --- |

c)

de nauwkeurigheid van q

  mp wordt indirect berekend uit de nauwkeurigheid van de verdunningsverhouding zoals bepaald door een indicatorgas, bijvoorbeeld CO2. Er is een even grote nauwkeurigheid van q

  mp als bij methode a) vereist;

| d) | de absolute nauwkeurigheid van q

  mdew en q

  mdw ligt binnen ± 2 % van het volledige schaalbereik, waarbij de maximumfout in het verschil tussen q

  mdew en q

  mdw binnen 0,2 % ligt en de lineariteitsfout binnen ±0,2 % van de hoogste tijdens de test waargenomen q

  mdew ligt. |
| --- | --- |

d)

de absolute nauwkeurigheid van q

  mdew en q

  mdw ligt binnen ± 2 % van het volledige schaalbereik, waarbij de maximumfout in het verschil tussen q

  mdew en q

  mdw binnen 0,2 % ligt en de lineariteitsfout binnen ±0,2 % van de hoogste tijdens de test waargenomen q

  mdew ligt.

9.4.6.3.   Kalibratie van de differentiaalstroommeting

De stroommeter of de stroommeetinstrumenten moeten volgens een van de volgende procedures worden gekalibreerd, en wel zodanig dat de bemonsteringsstroom q

  mp naar de tunnel aan de nauwkeurigheidseisen van punt 9.4.6.2 voldoet:

| a) | de stroommeter voor q

  mdw wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor q

  mdew; het verschil tussen beide stroommeters wordt voor ten minste vijf instelpunten gekalibreerd, waarbij de stroomwaarden liggen op gelijke afstanden tussen de laagste waarde voor q

  mdw tijdens de test en de waarde voor q

  mdew tijdens de test. Omleiding om de verdunningstunnel is toegestaan; |
| --- | --- |

a)

de stroommeter voor q

  mdw wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor q

  mdew; het verschil tussen beide stroommeters wordt voor ten minste vijf instelpunten gekalibreerd, waarbij de stroomwaarden liggen op gelijke afstanden tussen de laagste waarde voor q

  mdw tijdens de test en de waarde voor q

  mdew tijdens de test. Omleiding om de verdunningstunnel is toegestaan;

| b) | een gekalibreerd massadebiettoestel wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor q

  mdew, en de nauwkeurigheid wordt gecontroleerd voor de tijdens de test te gebruiken waarde. Een gekalibreerd stroommeetapparaat wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor q

  mdw, en de nauwkeurigheid wordt gecontroleerd van ten minste vijf instellingen die corresponderen met een verdunningsverhouding tussen 3 en 50, gerelateerd aan de tijdens de test gebruikte q

  mdew; |
| --- | --- |

b)

een gekalibreerd massadebiettoestel wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor q

  mdew, en de nauwkeurigheid wordt gecontroleerd voor de tijdens de test te gebruiken waarde. Een gekalibreerd stroommeetapparaat wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor q

  mdw, en de nauwkeurigheid wordt gecontroleerd van ten minste vijf instellingen die corresponderen met een verdunningsverhouding tussen 3 en 50, gerelateerd aan de tijdens de test gebruikte q

  mdew;

| c) | de verbindingsleiding (TT) wordt van de uitlaat losgekoppeld, en een gekalibreerd stroommeetapparaat met een voor q

  mp geschikt bereik wordt aan de verbindingsleiding gekoppeld. Vervolgens wordt q

  mdew ingesteld op de tijdens de test te gebruiken waarde en wordt q

  mdw achtereenvolgens ingesteld op ten minste vijf waarden die corresponderen met verdunningsverhoudingen tussen 3 en 50. Als alternatief mag voor de kalibratie een speciaal stroomtraject buiten de tunnel om worden aangebracht, waarbij echter wel de totale lucht en de verdunningslucht door de bijbehorende meters moeten worden geleid zoals in de werkelijke test; |
| --- | --- |

c)

de verbindingsleiding (TT) wordt van de uitlaat losgekoppeld, en een gekalibreerd stroommeetapparaat met een voor q

  mp geschikt bereik wordt aan de verbindingsleiding gekoppeld. Vervolgens wordt q

  mdew ingesteld op de tijdens de test te gebruiken waarde en wordt q

  mdw achtereenvolgens ingesteld op ten minste vijf waarden die corresponderen met verdunningsverhoudingen tussen 3 en 50. Als alternatief mag voor de kalibratie een speciaal stroomtraject buiten de tunnel om worden aangebracht, waarbij echter wel de totale lucht en de verdunningslucht door de bijbehorende meters moeten worden geleid zoals in de werkelijke test;

| d) | een indicatorgas wordt in verbindingsleiding TT geleid. Dit indicatorgas kan een bestanddeel van het uitlaatgas zijn, zoals CO2 of NOx. Na verdunning in de tunnel wordt de indicatorgascomponent gemeten. Dit moet worden uitgevoerd voor vijf verdunningsverhoudingen tussen 3 en 50. De nauwkeurigheid van de bemonsteringsstroom wordt bepaald op basis van verdunningsverhouding r
  d:

  (84)
  Om de nauwkeurigheid van q

  mp te kunnen waarborgen, moet rekening worden gehouden met de nauwkeurigheid van de gasanalyseapparatuur. |
| --- | --- |

d)

een indicatorgas wordt in verbindingsleiding TT geleid. Dit indicatorgas kan een bestanddeel van het uitlaatgas zijn, zoals CO2 of NOx. Na verdunning in de tunnel wordt de indicatorgascomponent gemeten. Dit moet worden uitgevoerd voor vijf verdunningsverhoudingen tussen 3 en 50. De nauwkeurigheid van de bemonsteringsstroom wordt bepaald op basis van verdunningsverhouding r
  d:

Formula (84)

Om de nauwkeurigheid van q

  mp te kunnen waarborgen, moet rekening worden gehouden met de nauwkeurigheid van de gasanalyseapparatuur.

9.4.6.4.   Controle op de koolstofstroom

Een controle op de koolstofstroom met echte uitlaatgassen wordt sterk aanbevolen om meet- en bedieningsproblemen op te sporen en de werking van het partiële-stroomverdunningssysteem te controleren. Ten minste telkens wanneer er een nieuwe motor is geïnstalleerd of wanneer de configuratie van de meetcel op een belangrijk punt is gewijzigd, moet de koolstofstroom worden gemeten.

De motor moet draaien bij het hoogste koppel en toerental of bij een andere modus in stabiele toestand waarbij 5 % of meer CO2 wordt geproduceerd. Het partiële-stroombemonsteringssysteem moet functioneren met een verdunningsfactor van circa 15:1.

Indien een controle op de koolstofstroom wordt uitgevoerd, moet de in aanhangsel 5 vastgestelde procedure worden gevolgd. De koolstofstroomwaarden worden berekend met de vergelijkingen 80 tot en met 82 in aanhangsel 5. Alle koolstofstroomwaarden mogen onderling slechts 3 % afwijken.

9.4.6.5.   Controle voorafgaand aan de test

Een voorafgaande controle moet worden uitgevoerd binnen twee uur vóór de eigenlijke test, en wel als volgt:

Met behulp van de methode die ook voor de kalibratie wordt gebruikt, moet de nauwkeurigheid van de stroommeters worden gecontroleerd (zie punt 9.4.6.2) voor ten minste twee punten, inclusief de stroomwaarden voor q

  mdw die corresponderen met verdunningsverhoudingen tussen 5 en 15 voor de tijdens de test toegepaste waarde van q

  mdew.

Indien aan de hand van eerdere gegevens over de in punt 9.4.6.2 vastgelegde kalibratieprocedure kan worden aangetoond dat de kalibratie van de stroommeters lang stabiel blijft, mag de controle voorafgaand aan de test vervallen.

9.4.6.6.   Bepaling van de omzettingstijd

De instellingen van het systeem voor de controle van de omzettingstijd moeten precies dezelfde zijn als tijdens de metingen van de eigenlijke test. De omzettingstijd moet worden bepaald met de volgende methode:

Een onafhankelijke referentiestroommeter met een voor de bemonsteringsstroom geschikt meetbereik moet in serie worden geplaatst met de sonde en daarmee nauw worden verbonden. Bij de grootte van de bij de responstijdmeting toegepaste stap moet de omzettingstijd van deze stroommeter minder zijn dan 100 ms, waarbij de stroomrestrictie laag genoeg is om het dynamisch vermogen van het partiële-stroomverdunningssysteem onaangetast te laten, terwijl het volgens goede ingenieurspraktijk moet worden uitgevoerd.

Op de toevoer van de uitlaatgasstroom (of van de luchtstroom indien de uitlaatgasstroom wordt berekend) van het partiële-stroomverdunningssysteem wordt een abrupte verandering uitgevoerd van een lage stroom naar ten minste 90 % van het maximale uitlaatgasdebiet. De abrupte verandering dient op dezelfde wijze te worden geactiveerd als de anticiperende beperking bij de eigenlijke test. De impuls voor de abrupte verandering van de uitlaatgasstroom en de respons van de stroommeter moeten worden geregistreerd met een frequentie van ten minste 10 Hz.

Op grond van deze gegevens moet de omzettingstijd voor het partiële-stroomverdunningssysteem worden bepaald; dit is de tijd vanaf het in werking treden van de impuls voor de abrupte verandering tot aan het punt van 50 % van de respons van de stroommeter. Op eenzelfde manier moeten de omzettingstijden van het q
  mp-signaal van het partiële-stroomverdunningssysteem en van het q
  mew,i-signaal van de uitlaatgasstroommeter worden bepaald. Deze signalen worden gebruikt bij de controle op de regressie die na elke test wordt uitgevoerd (zie punt 9.4.6.1).

De berekening moet ten minste gedurende vijf opwaartse en neerwaartse impulsen worden herhaald, waarna het gemiddelde van de resultaten wordt bepaald. De interne omzettingstijd (< 100 ms) van de referentiestroommeter moet op deze waarde in mindering worden gebracht. Dit is de „anticiperende” waarde van het partiële-stroomverdunningssysteem, die moet worden toegepast overeenkomstig punt 9.4.6.1.

9.5.   Kalibratie van het CVS-systeem

9.5.1.   Algemeen

Het CVS-systeem wordt gekalibreerd met behulp van een nauwkeurige debietmeter en een instelbare restrictie. De stroom in het systeem wordt bij verschillende drukken gemeten, en tevens worden de afstellingsparameters van het systeem gemeten en aan de gasstromen gerelateerd.

Er mogen verschillende typen debietmeters worden gebruikt, bijvoorbeeld een gekalibreerde venturibuis, een laminaire stromingsmeter of een gekalibreerde turbulente stromingsmeter.

9.5.2.   Kalibratie van de verdringerpomp (PDP)

Alle parameters die betrekking hebben op de pomp, worden gelijktijdig gemeten met de parameters die verband houden met een kalibratieventuri die in serie is geschakeld met de pomp. Vervolgens kan de kromme van het berekende debiet (uitgedrukt in m3/s bij de inlaat van de pomp, bij absolute druk en temperatuur) worden uitgezet, tegen een correlatiefunctie die overeenkomt met een gegeven combinatie van voor de pomp geldende parameters. Daarna wordt de lineaire vergelijking bepaald die de verhouding tussen het pompdebiet en de correlatiefunctie uitdrukt. Indien de pomp van het CVS-systeem meer dan één pompsnelheid heeft, moet voor iedere gebruikte snelheid een kalibratie worden verricht.

Tijdens het kalibreren moet de temperatuur stabiel worden gehouden.

In alle aansluitingen en leidingen tussen de kalibratieventuri en de CVS-pomp moet de lekkage onder 0,3 % van de laagste stroomwaarde (hoogste restrictie en laagste toerental van de verdringerpomp) blijven.

9.5.2.1.   Gegevensanalyse

De luchtstroom (q

  vCVS) bij elke restrictiestand (ten minste zes standen) wordt berekend in m3/s aan de hand van de meetwaarden van de stroommeter volgens de door de fabrikant voorgeschreven methode. De luchtstroom wordt dan als volgt omgezet in pompdebiet V
  0, weergegeven in m3 per omwenteling bij absolute temperatuur en druk bij de inlaat van de pomp:

Formula (85)

waarin:

| q

  vCVS | de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s); |
| --- | --- |
| T | de temperatuur bij de inlaat van de pomp (K); |
| p
  p | de absolute druk bij de pompinlaat (kPa); |
| n | het toerental van de pomp (omw./s). |

q

  vCVS

de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);

T

de temperatuur bij de inlaat van de pomp (K);

p
  p

de absolute druk bij de pompinlaat (kPa);

n

het toerental van de pomp (omw./s).

Ter compensatie van de wisselwerking tussen de drukvariaties van de pomp en de pompslip wordt de correlatiefunctie (X
  0) tussen het toerental van de pomp, het drukverschil tussen inlaat en uitlaat van de pomp en de absolute druk bij de uitlaat van de pomp berekend met de volgende formule:

Formula (86)

waarin:

| Δp
  p | het drukverschil tussen inlaat en uitlaat van de pomp (kPa); |
| --- | --- |
| p
  p | de absolute druk bij de uitlaat van de pomp (kPa). |

Δp
  p

het drukverschil tussen inlaat en uitlaat van de pomp (kPa);

p
  p

de absolute druk bij de uitlaat van de pomp (kPa).

Om de kalibratievergelijking te verkrijgen, wordt een lineaire aanpassing met de kleinste kwadraten uitgevoerd:

Formula (87)

D
  0 en m zijn respectievelijk de ordinaat en de helling die de regressielijnen beschrijven.

Indien het CVS-systeem verschillende bedrijfssnelheden heeft, moet voor iedere snelheid een kalibratie worden verricht. De voor deze snelheden verkregen kalibratiekrommen moeten zo goed als evenwijdig zijn en de ordinaatwaarden bij de oorsprong D
  0 moeten toenemen naarmate het debietbereik van de pomp afneemt.

De met behulp van de vergelijking berekende waarden moeten binnen ±0,5 % van de gemeten waarden van V
  0 liggen. De waarden van m variëren per pomp. De instroming van deeltjes zal ertoe leiden dat de pompslip na enige tijd vermindert, wat tot lagere waarden voor m leidt. De kalibratie moet daarom worden uitgevoerd bij het in bedrijf stellen van de pomp, na iedere belangrijke onderhoudsbeurt en wanneer bij een algemene controle van het systeem een wijziging van de slip wordt vastgesteld.

9.5.3.   Kalibratie van de venturibuis met kritische stroming (CFV)

De kalibratie van de CFV is gebaseerd op de debietvergelijking voor een venturibuis met kritische stroming. Het gasdebiet is afhankelijk van de druk en de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis.

Om het kritische stromingsgebied te bepalen, wordt een kromme van K
  v uitgezet als functie van de druk bij de inlaat van de venturibuis. Bij een kritische stroming (gesmoord) heeft K
  v een betrekkelijk constante waarde. Wanneer de druk afneemt (d.w.z. wanneer de onderdruk toeneemt), komt de venturibuis vrij en neemt K
  v af, wat aangeeft dat de CFV buiten het toelaatbare gebied werkt.

9.5.3.1.   Gegevensanalyse

De luchtstroom (q

  vCVS) bij elke restrictiestand (ten minste acht standen) wordt berekend in m3/s aan de hand van de meetwaarden van de stroommeter volgens de door de fabrikant voorgeschreven methode. De waarden van de kalibratiecoëfficiënt voor elk meetpunt worden berekend met behulp van onderstaande formule:

Formula (88)

waarin:

| q

  vCVS | de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s); |
| --- | --- |
| T | de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K); |
| p
  p | de absolute druk bij de inlaat van de venturibuis (kPa). |

q

  vCVS

de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);

T

de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K);

p
  p

de absolute druk bij de inlaat van de venturibuis (kPa).

De gemiddelde K
  v en de standaardafwijking worden berekend. De standaardafwijking mag niet meer dan ±0,3 % van de gemiddelde K
  v bedragen.

9.5.4.   Kalibratie van de subsonische venturi (SSV)

De kalibratie van de SSV is gebaseerd op de debietvergelijking voor een subsonische venturi. De gasstroom is een functie van de inlaatdruk en -temperatuur, de drukval tussen de inlaat en de hals van de SSV, zoals weergegeven in vergelijking 43 (zie punt 8.5.1.4).

9.5.4.1.   Gegevensanalyse

De luchtstroom (Q
  SSV) bij elke restrictiestand (ten minste zestien standen) wordt berekend in m3/s aan de hand van de meetwaarden van de stroommeter volgens de door de fabrikant voorgeschreven methode. De afvoercoëfficiënt wordt als volgt berekend op basis van de kalibratiegegevens voor elk meetpunt:

Formula (89)

waarin:

| Q
  SSV | de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s); |
| --- | --- |
| T | de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K); |
| d
  V | de diameter van de SSV-hals (m); |
| r
  p | de verhouding van de SSV-hals tot de absolute statische druk aan de inlaat, ; |
| r
  D | de verhouding van de diameter van de SSV-hals d
  V tot de binnendiameter van de inlaat D. |

Q
  SSV

de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);

T

de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis (K);

d
  V

de diameter van de SSV-hals (m);

r
  p

de verhouding van de SSV-hals tot de absolute statische druk aan de inlaat, Formula;

r
  D

de verhouding van de diameter van de SSV-hals d
  V tot de binnendiameter van de inlaat D.

Om het bereik van de subsonische stroom te berekenen, moet C
  d worden uitgezet als functie van het getal van Reynolds (Re) aan de SSV-hals. Re aan de SSV-hals wordt berekend met de volgende vergelijking:

Formula (90)

en:

Formula (91)

waarin:

| A1 | 25,55152 in SI-eenheden van |
| --- | --- |
| Q
  SSV | de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s); |
| d
  V | de diameter van de SSV-hals (m); |
| μ | de absolute of dynamische viscositeit van het gas (kg/ms); |
| b | 1,458 × 106 (ervaringsconstante) (kg/ms K0,5) |
| S | 110,4 (ervaringsconstante) (K). |

A1

25,55152 in SI-eenheden van Formula

Q
  SSV

de luchtstroomsnelheid bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);

d
  V

de diameter van de SSV-hals (m);

μ

de absolute of dynamische viscositeit van het gas (kg/ms);

b

1,458 × 106 (ervaringsconstante) (kg/ms K0,5)

S

110,4 (ervaringsconstante) (K).

Omdat Q
  SSV in de Re-vergelijking wordt ingevoerd, moeten de berekeningen eerst uitgaan van een aanname voor Q
  SSV of C
  d van de kalibratieventuri, en moeten deze worden herhaald tot Q
  SSV convergeert. De convergentiemethode moet worden uitgevoerd tot op 0,1 % nauwkeurig of beter.

Van ten minste 16 punten in het gebied van de subsonische stroom moeten de uit de resulterende optimaal op de kalibratiekromme passende vergelijking berekende waarden voor C
  d voor elk kalibratiepunt liggen binnen ±0,5 % van de gemeten waarde voor C
  d.

9.5.5.   Algemene controle van het systeem

De totale nauwkeurigheid van de CVS-bemonsterings- en analyseapparatuur wordt bepaald door een bekende massa verontreinigend gas in het systeem te brengen terwijl dit normaal werkt. Vervolgens wordt de analyse uitgevoerd en wordt de massa verontreinigend gas berekend overeenkomstig punt 8.5.2.4, behalve voor propaan, waarvoor een factor u van 0,000472 wordt gebruikt in plaats van 0,000480 voor HC. Daarbij wordt een van de volgende twee technieken toegepast.

9.5.5.1.   Meting met behulp van een opening met kritische stroming

In het CVS-systeem wordt via een opening met gekalibreerde kritische stroming een bekende hoeveelheid zuiver gas (koolmonoxide of propaan) gebracht. Indien de inlaatdruk voldoende hoog is, is de door de opening geregelde stroom onafhankelijk van de uitlaatdruk van de opening (kritische stromingsomstandigheden). Men laat het CVS-systeem gedurende vijf tot tien minuten werken zoals bij een normale uitlaatemissietest. Vervolgens wordt een gasmonster geanalyseerd met de gebruikelijke apparatuur (bemonsteringszak of integratiemethode) om de massa van het gas te berekenen.

De aldus bepaalde massa mag niet meer dan ± 3 % afwijken van de bekende massa van het ingespoten gas.

9.5.5.2.   Meting met behulp van een gravimetrische methode

De massa van een kleine met koolmonoxide of propaan gevulde fles wordt bepaald met een nauwkeurigheid van ±0,01 g. Gedurende 5 tot 10 minuten laat men het CVS-systeem werken zoals bij een normale uitlaatemissietest, terwijl in het systeem koolmonoxide of propaan wordt ingespoten. De in de apparatuur gebrachte hoeveelheid zuiver gas wordt bepaald door het massaverschil van de fles te meten. Vervolgens wordt een gasmonster geanalyseerd met de gebruikelijke apparatuur (bemonsteringszak of integratiemethode) om de massa van het gas te berekenen.

De aldus bepaalde massa mag niet meer dan ± 3 % afwijken van de bekende massa van het ingespoten gas.

AANHANGSEL 1

WHTC-MOTOR-DYNAMOMETERSCHEMA

| Tijd | Genormaliseerd toerental | Genormaliseerd koppel |
| --- | --- | --- |
| s | % | % |
| 1 | 0,0 | 0,0 |
| 2 | 0,0 | 0,0 |
| 3 | 0,0 | 0,0 |
| 4 | 0,0 | 0,0 |
| 5 | 0,0 | 0,0 |
| 6 | 0,0 | 0,0 |
| 7 | 1,5 | 8,9 |
| 8 | 15,8 | 30,9 |
| 9 | 27,4 | 1,3 |
| 10 | 32,6 | 0,7 |
| 11 | 34,8 | 1,2 |
| 12 | 36,2 | 7,4 |
| 13 | 37,1 | 6,2 |
| 14 | 37,9 | 10,2 |
| 15 | 39,6 | 12,3 |
| 16 | 42,3 | 12,5 |
| 17 | 45,3 | 12,6 |
| 18 | 48,6 | 6,0 |
| 19 | 40,8 | 0,0 |
| 20 | 33,0 | 16,3 |
| 21 | 42,5 | 27,4 |
| 22 | 49,3 | 26,7 |
| 23 | 54,0 | 18,0 |
| 24 | 57,1 | 12,9 |
| 25 | 58,9 | 8,6 |
| 26 | 59,3 | 6,0 |
| 27 | 59,0 | 4,9 |
| 28 | 57,9 | m |
| 29 | 55,7 | m |
| 30 | 52,1 | m |
| 31 | 46,4 | m |
| 32 | 38,6 | m |
| 33 | 29,0 | m |
| 34 | 20,8 | m |
| 35 | 16,9 | m |
| 36 | 16,9 | 42,5 |
| 37 | 18,8 | 38,4 |
| 38 | 20,7 | 32,9 |
| 39 | 21,0 | 0,0 |
| 40 | 19,1 | 0,0 |
| 41 | 13,7 | 0,0 |
| 42 | 2,2 | 0,0 |
| 43 | 0,0 | 0,0 |
| 44 | 0,0 | 0,0 |
| 45 | 0,0 | 0,0 |
| 46 | 0,0 | 0,0 |
| 47 | 0,0 | 0,0 |
| 48 | 0,0 | 0,0 |
| 49 | 0,0 | 0,0 |
| 50 | 0,0 | 13,1 |
| 51 | 13,1 | 30,1 |
| 52 | 26,3 | 25,5 |
| 53 | 35,0 | 32,2 |
| 54 | 41,7 | 14,3 |
| 55 | 42,2 | 0,0 |
| 56 | 42,8 | 11,6 |
| 57 | 51,0 | 20,9 |
| 58 | 60,0 | 9,6 |
| 59 | 49,4 | 0,0 |
| 60 | 38,9 | 16,6 |
| 61 | 43,4 | 30,8 |
| 62 | 49,4 | 14,2 |
| 63 | 40,5 | 0,0 |
| 64 | 31,5 | 43,5 |
| 65 | 36,6 | 78,2 |
| 66 | 40,8 | 67,6 |
| 67 | 44,7 | 59,1 |
| 68 | 48,3 | 52,0 |
| 69 | 51,9 | 63,8 |
| 70 | 54,7 | 27,9 |
| 71 | 55,3 | 18,3 |
| 72 | 55,1 | 16,3 |
| 73 | 54,8 | 11,1 |
| 74 | 54,7 | 11,5 |
| 75 | 54,8 | 17,5 |
| 76 | 55,6 | 18,0 |
| 77 | 57,0 | 14,1 |
| 78 | 58,1 | 7,0 |
| 79 | 43,3 | 0,0 |
| 80 | 28,5 | 25,0 |
| 81 | 30,4 | 47,8 |
| 82 | 32,1 | 39,2 |
| 83 | 32,7 | 39,3 |
| 84 | 32,4 | 17,3 |
| 85 | 31,6 | 11,4 |
| 86 | 31,1 | 10,2 |
| 87 | 31,1 | 19,5 |
| 88 | 31,4 | 22,5 |
| 89 | 31,6 | 22,9 |
| 90 | 31,6 | 24,3 |
| 91 | 31,9 | 26,9 |
| 92 | 32,4 | 30,6 |
| 93 | 32,8 | 32,7 |
| 94 | 33,7 | 32,5 |
| 95 | 34,4 | 29,5 |
| 96 | 34,3 | 26,5 |
| 97 | 34,4 | 24,7 |
| 98 | 35,0 | 24,9 |
| 99 | 35,6 | 25,2 |
| 100 | 36,1 | 24,8 |
| 101 | 36,3 | 24,0 |
| 102 | 36,2 | 23,6 |
| 103 | 36,2 | 23,5 |
| 104 | 36,8 | 22,7 |
| 105 | 37,2 | 20,9 |
| 106 | 37,0 | 19,2 |
| 107 | 36,3 | 18,4 |
| 108 | 35,4 | 17,6 |
| 109 | 35,2 | 14,9 |
| 110 | 35,4 | 9,9 |
| 111 | 35,5 | 4,3 |
| 112 | 35,2 | 6,6 |
| 113 | 34,9 | 10,0 |
| 114 | 34,7 | 25,1 |
| 115 | 34,4 | 29,3 |
| 116 | 34,5 | 20,7 |
| 117 | 35,2 | 16,6 |
| 118 | 35,8 | 16,2 |
| 119 | 35,6 | 20,3 |
| 120 | 35,3 | 22,5 |
| 121 | 35,3 | 23,4 |
| 122 | 34,7 | 11,9 |
| 123 | 45,5 | 0,0 |
| 124 | 56,3 | m |
| 125 | 46,2 | m |
| 126 | 50,1 | 0,0 |
| 127 | 54,0 | m |
| 128 | 40,5 | m |
| 129 | 27,0 | m |
| 130 | 13,5 | m |
| 131 | 0,0 | 0,0 |
| 132 | 0,0 | 0,0 |
| 133 | 0,0 | 0,0 |
| 134 | 0,0 | 0,0 |
| 135 | 0,0 | 0,0 |
| 136 | 0,0 | 0,0 |
| 137 | 0,0 | 0,0 |
| 138 | 0,0 | 0,0 |
| 139 | 0,0 | 0,0 |
| 140 | 0,0 | 0,0 |
| 141 | 0,0 | 0,0 |
| 142 | 0,0 | 4,9 |
| 143 | 0,0 | 7,3 |
| 144 | 4,4 | 28,7 |
| 145 | 11,1 | 26,4 |
| 146 | 15,0 | 9,4 |
| 147 | 15,9 | 0,0 |
| 148 | 15,3 | 0,0 |
| 149 | 14,2 | 0,0 |
| 150 | 13,2 | 0,0 |
| 151 | 11,6 | 0,0 |
| 152 | 8,4 | 0,0 |
| 153 | 5,4 | 0,0 |
| 154 | 4,3 | 5,6 |
| 155 | 5,8 | 24,4 |
| 156 | 9,7 | 20,7 |
| 157 | 13,6 | 21,1 |
| 158 | 15,6 | 21,5 |
| 159 | 16,5 | 21,9 |
| 160 | 18,0 | 22,3 |
| 161 | 21,1 | 46,9 |
| 162 | 25,2 | 33,6 |
| 163 | 28,1 | 16,6 |
| 164 | 28,8 | 7,0 |
| 165 | 27,5 | 5,0 |
| 166 | 23,1 | 3,0 |
| 167 | 16,9 | 1,9 |
| 168 | 12,2 | 2,6 |
| 169 | 9,9 | 3,2 |
| 170 | 9,1 | 4,0 |
| 171 | 8,8 | 3,8 |
| 172 | 8,5 | 12,2 |
| 173 | 8,2 | 29,4 |
| 174 | 9,6 | 20,1 |
| 175 | 14,7 | 16,3 |
| 176 | 24,5 | 8,7 |
| 177 | 39,4 | 3,3 |
| 178 | 39,0 | 2,9 |
| 179 | 38,5 | 5,9 |
| 180 | 42,4 | 8,0 |
| 181 | 38,2 | 6,0 |
| 182 | 41,4 | 3,8 |
| 183 | 44,6 | 5,4 |
| 184 | 38,8 | 8,2 |
| 185 | 37,5 | 8,9 |
| 186 | 35,4 | 7,3 |
| 187 | 28,4 | 7,0 |
| 188 | 14,8 | 7,0 |
| 189 | 0,0 | 5,9 |
| 190 | 0,0 | 0,0 |
| 191 | 0,0 | 0,0 |
| 192 | 0,0 | 0,0 |
| 193 | 0,0 | 0,0 |
| 194 | 0,0 | 0,0 |
| 195 | 0,0 | 0,0 |
| 196 | 0,0 | 0,0 |
| 197 | 0,0 | 0,0 |
| 198 | 0,0 | 0,0 |
| 199 | 0,0 | 0,0 |
| 200 | 0,0 | 0,0 |
| 201 | 0,0 | 0,0 |
| 202 | 0,0 | 0,0 |
| 203 | 0,0 | 0,0 |
| 204 | 0,0 | 0,0 |
| 205 | 0,0 | 0,0 |
| 206 | 0,0 | 0,0 |
| 207 | 0,0 | 0,0 |
| 208 | 0,0 | 0,0 |
| 209 | 0,0 | 0,0 |
| 210 | 0,0 | 0,0 |
| 211 | 0,0 | 0,0 |
| 212 | 0,0 | 0,0 |
| 213 | 0,0 | 0,0 |
| 214 | 0,0 | 0,0 |
| 215 | 0,0 | 0,0 |
| 216 | 0,0 | 0,0 |
| 217 | 0,0 | 0,0 |
| 218 | 0,0 | 0,0 |
| 219 | 0,0 | 0,0 |
| 220 | 0,0 | 0,0 |
| 221 | 0,0 | 0,0 |
| 222 | 0,0 | 0,0 |
| 223 | 0,0 | 0,0 |
| 224 | 0,0 | 0,0 |
| 225 | 0,0 | 0,0 |
| 226 | 0,0 | 0,0 |
| 227 | 0,0 | 0,0 |
| 228 | 0,0 | 0,0 |
| 229 | 0,0 | 0,0 |
| 230 | 0,0 | 0,0 |
| 231 | 0,0 | 0,0 |
| 232 | 0,0 | 0,0 |
| 233 | 0,0 | 0,0 |
| 234 | 0,0 | 0,0 |
| 235 | 0,0 | 0,0 |
| 236 | 0,0 | 0,0 |
| 237 | 0,0 | 0,0 |
| 238 | 0,0 | 0,0 |
| 239 | 0,0 | 0,0 |
| 240 | 0,0 | 0,0 |
| 241 | 0,0 | 0,0 |
| 242 | 0,0 | 0,0 |
| 243 | 0,0 | 0,0 |
| 244 | 0,0 | 0,0 |
| 245 | 0,0 | 0,0 |
| 246 | 0,0 | 0,0 |
| 247 | 0,0 | 0,0 |
| 248 | 0,0 | 0,0 |
| 249 | 0,0 | 0,0 |
| 250 | 0,0 | 0,0 |
| 251 | 0,0 | 0,0 |
| 252 | 0,0 | 0,0 |
| 253 | 0,0 | 31,6 |
| 254 | 9,4 | 13,6 |
| 255 | 22,2 | 16,9 |
| 256 | 33,0 | 53,5 |
| 257 | 43,7 | 22,1 |
| 258 | 39,8 | 0,0 |
| 259 | 36,0 | 45,7 |
| 260 | 47,6 | 75,9 |
| 261 | 61,2 | 70,4 |
| 262 | 72,3 | 70,4 |
| 263 | 76,0 | m |
| 264 | 74,3 | m |
| 265 | 68,5 | m |
| 266 | 61,0 | m |
| 267 | 56,0 | m |
| 268 | 54,0 | m |
| 269 | 53,0 | m |
| 270 | 50,8 | m |
| 271 | 46,8 | m |
| 272 | 41,7 | m |
| 273 | 35,9 | m |
| 274 | 29,2 | m |
| 275 | 20,7 | m |
| 276 | 10,1 | m |
| 277 | 0,0 | m |
| 278 | 0,0 | 0,0 |
| 279 | 0,0 | 0,0 |
| 280 | 0,0 | 0,0 |
| 281 | 0,0 | 0,0 |
| 282 | 0,0 | 0,0 |
| 283 | 0,0 | 0,0 |
| 284 | 0,0 | 0,0 |
| 285 | 0,0 | 0,0 |
| 286 | 0,0 | 0,0 |
| 287 | 0,0 | 0,0 |
| 288 | 0,0 | 0,0 |
| 289 | 0,0 | 0,0 |
| 290 | 0,0 | 0,0 |
| 291 | 0,0 | 0,0 |
| 292 | 0,0 | 0,0 |
| 293 | 0,0 | 0,0 |
| 294 | 0,0 | 0,0 |
| 295 | 0,0 | 0,0 |
| 296 | 0,0 | 0,0 |
| 297 | 0,0 | 0,0 |
| 298 | 0,0 | 0,0 |
| 299 | 0,0 | 0,0 |
| 300 | 0,0 | 0,0 |
| 301 | 0,0 | 0,0 |
| 302 | 0,0 | 0,0 |
| 303 | 0,0 | 0,0 |
| 304 | 0,0 | 0,0 |
| 305 | 0,0 | 0,0 |
| 306 | 0,0 | 0,0 |
| 307 | 0,0 | 0,0 |
| 308 | 0,0 | 0,0 |
| 309 | 0,0 | 0,0 |
| 310 | 0,0 | 0,0 |
| 311 | 0,0 | 0,0 |
| 312 | 0,0 | 0,0 |
| 313 | 0,0 | 0,0 |
| 314 | 0,0 | 0,0 |
| 315 | 0,0 | 0,0 |
| 316 | 0,0 | 0,0 |
| 317 | 0,0 | 0,0 |
| 318 | 0,0 | 0,0 |
| 319 | 0,0 | 0,0 |
| 320 | 0,0 | 0,0 |
| 321 | 0,0 | 0,0 |
| 322 | 0,0 | 0,0 |
| 323 | 0,0 | 0,0 |
| 324 | 4,5 | 41,0 |
| 325 | 17,2 | 38,9 |
| 326 | 30,1 | 36,8 |
| 327 | 41,0 | 34,7 |
| 328 | 50,0 | 32,6 |
| 329 | 51,4 | 0,1 |
| 330 | 47,8 | m |
| 331 | 40,2 | m |
| 332 | 32,0 | m |
| 333 | 24,4 | m |
| 334 | 16,8 | m |
| 335 | 8,1 | m |
| 336 | 0,0 | m |
| 337 | 0,0 | 0,0 |
| 338 | 0,0 | 0,0 |
| 339 | 0,0 | 0,0 |
| 340 | 0,0 | 0,0 |
| 341 | 0,0 | 0,0 |
| 342 | 0,0 | 0,0 |
| 343 | 0,0 | 0,0 |
| 344 | 0,0 | 0,0 |
| 345 | 0,0 | 0,0 |
| 346 | 0,0 | 0,0 |
| 347 | 0,0 | 0,0 |
| 348 | 0,0 | 0,0 |
| 349 | 0,0 | 0,0 |
| 350 | 0,0 | 0,0 |
| 351 | 0,0 | 0,0 |
| 352 | 0,0 | 0,0 |
| 353 | 0,0 | 0,0 |
| 354 | 0,0 | 0,5 |
| 355 | 0,0 | 4,9 |
| 356 | 9,2 | 61,3 |
| 357 | 22,4 | 40,4 |
| 358 | 36,5 | 50,1 |
| 359 | 47,7 | 21,0 |
| 360 | 38,8 | 0,0 |
| 361 | 30,0 | 37,0 |
| 362 | 37,0 | 63,6 |
| 363 | 45,5 | 90,8 |
| 364 | 54,5 | 40,9 |
| 365 | 45,9 | 0,0 |
| 366 | 37,2 | 47,5 |
| 367 | 44,5 | 84,4 |
| 368 | 51,7 | 32,4 |
| 369 | 58,1 | 15,2 |
| 370 | 45,9 | 0,0 |
| 371 | 33,6 | 35,8 |
| 372 | 36,9 | 67,0 |
| 373 | 40,2 | 84,7 |
| 374 | 43,4 | 84,3 |
| 375 | 45,7 | 84,3 |
| 376 | 46,5 | m |
| 377 | 46,1 | m |
| 378 | 43,9 | m |
| 379 | 39,3 | m |
| 380 | 47,0 | m |
| 381 | 54,6 | m |
| 382 | 62,0 | m |
| 383 | 52,0 | m |
| 384 | 43,0 | m |
| 385 | 33,9 | m |
| 386 | 28,4 | m |
| 387 | 25,5 | m |
| 388 | 24,6 | 11,0 |
| 389 | 25,2 | 14,7 |
| 390 | 28,6 | 28,4 |
| 391 | 35,5 | 65,0 |
| 392 | 43,8 | 75,3 |
| 393 | 51,2 | 34,2 |
| 394 | 40,7 | 0,0 |
| 395 | 30,3 | 45,4 |
| 396 | 34,2 | 83,1 |
| 397 | 37,6 | 85,3 |
| 398 | 40,8 | 87,5 |
| 399 | 44,8 | 89,7 |
| 400 | 50,6 | 91,9 |
| 401 | 57,6 | 94,1 |
| 402 | 64,6 | 44,6 |
| 403 | 51,6 | 0,0 |
| 404 | 38,7 | 37,4 |
| 405 | 42,4 | 70,3 |
| 406 | 46,5 | 89,1 |
| 407 | 50,6 | 93,9 |
| 408 | 53,8 | 33,0 |
| 409 | 55,5 | 20,3 |
| 410 | 55,8 | 5,2 |
| 411 | 55,4 | m |
| 412 | 54,4 | m |
| 413 | 53,1 | m |
| 414 | 51,8 | m |
| 415 | 50,3 | m |
| 416 | 48,4 | m |
| 417 | 45,9 | m |
| 418 | 43,1 | m |
| 419 | 40,1 | m |
| 420 | 37,4 | m |
| 421 | 35,1 | m |
| 422 | 32,8 | m |
| 423 | 45,3 | 0,0 |
| 424 | 57,8 | m |
| 425 | 50,6 | m |
| 426 | 41,6 | m |
| 427 | 47,9 | 0,0 |
| 428 | 54,2 | m |
| 429 | 48,1 | m |
| 430 | 47,0 | 31,3 |
| 431 | 49,0 | 38,3 |
| 432 | 52,0 | 40,1 |
| 433 | 53,3 | 14,5 |
| 434 | 52,6 | 0,8 |
| 435 | 49,8 | m |
| 436 | 51,0 | 18,6 |
| 437 | 56,9 | 38,9 |
| 438 | 67,2 | 45,0 |
| 439 | 78,6 | 21,5 |
| 440 | 65,5 | 0,0 |
| 441 | 52,4 | 31,3 |
| 442 | 56,4 | 60,1 |
| 443 | 59,7 | 29,2 |
| 444 | 45,1 | 0,0 |
| 445 | 30,6 | 4,2 |
| 446 | 30,9 | 8,4 |
| 447 | 30,5 | 4,3 |
| 448 | 44,6 | 0,0 |
| 449 | 58,8 | m |
| 450 | 55,1 | m |
| 451 | 50,6 | m |
| 452 | 45,3 | m |
| 453 | 39,3 | m |
| 454 | 49,1 | 0,0 |
| 455 | 58,8 | m |
| 456 | 50,7 | m |
| 457 | 42,4 | m |
| 458 | 44,1 | 0,0 |
| 459 | 45,7 | m |
| 460 | 32,5 | m |
| 461 | 20,7 | m |
| 462 | 10,0 | m |
| 463 | 0,0 | 0,0 |
| 464 | 0,0 | 1,5 |
| 465 | 0,9 | 41,1 |
| 466 | 7,0 | 46,3 |
| 467 | 12,8 | 48,5 |
| 468 | 17,0 | 50,7 |
| 469 | 20,9 | 52,9 |
| 470 | 26,7 | 55,0 |
| 471 | 35,5 | 57,2 |
| 472 | 46,9 | 23,8 |
| 473 | 44,5 | 0,0 |
| 474 | 42,1 | 45,7 |
| 475 | 55,6 | 77,4 |
| 476 | 68,8 | 100,0 |
| 477 | 81,7 | 47,9 |
| 478 | 71,2 | 0,0 |
| 479 | 60,7 | 38,3 |
| 480 | 68,8 | 72,7 |
| 481 | 75,0 | m |
| 482 | 61,3 | m |
| 483 | 53,5 | m |
| 484 | 45,9 | 58,0 |
| 485 | 48,1 | 80,0 |
| 486 | 49,4 | 97,9 |
| 487 | 49,7 | m |
| 488 | 48,7 | m |
| 489 | 45,5 | m |
| 490 | 40,4 | m |
| 491 | 49,7 | 0,0 |
| 492 | 59,0 | m |
| 493 | 48,9 | m |
| 494 | 40,0 | m |
| 495 | 33,5 | m |
| 496 | 30,0 | m |
| 497 | 29,1 | 12,0 |
| 498 | 29,3 | 40,4 |
| 499 | 30,4 | 29,3 |
| 500 | 32,2 | 15,4 |
| 501 | 33,9 | 15,8 |
| 502 | 35,3 | 14,9 |
| 503 | 36,4 | 15,1 |
| 504 | 38,0 | 15,3 |
| 505 | 40,3 | 50,9 |
| 506 | 43,0 | 39,7 |
| 507 | 45,5 | 20,6 |
| 508 | 47,3 | 20,6 |
| 509 | 48,8 | 22,1 |
| 510 | 50,1 | 22,1 |
| 511 | 51,4 | 42,4 |
| 512 | 52,5 | 31,9 |
| 513 | 53,7 | 21,6 |
| 514 | 55,1 | 11,6 |
| 515 | 56,8 | 5,7 |
| 516 | 42,4 | 0,0 |
| 517 | 27,9 | 8,2 |
| 518 | 29,0 | 15,9 |
| 519 | 30,4 | 25,1 |
| 520 | 32,6 | 60,5 |
| 521 | 35,4 | 72,7 |
| 522 | 38,4 | 88,2 |
| 523 | 41,0 | 65,1 |
| 524 | 42,9 | 25,6 |
| 525 | 44,2 | 15,8 |
| 526 | 44,9 | 2,9 |
| 527 | 45,1 | m |
| 528 | 44,8 | m |
| 529 | 43,9 | m |
| 530 | 42,4 | m |
| 531 | 40,2 | m |
| 532 | 37,1 | m |
| 533 | 47,0 | 0,0 |
| 534 | 57,0 | m |
| 535 | 45,1 | m |
| 536 | 32,6 | m |
| 537 | 46,8 | 0,0 |
| 538 | 61,5 | m |
| 539 | 56,7 | m |
| 540 | 46,9 | m |
| 541 | 37,5 | m |
| 542 | 30,3 | m |
| 543 | 27,3 | 32,3 |
| 544 | 30,8 | 60,3 |
| 545 | 41,2 | 62,3 |
| 546 | 36,0 | 0,0 |
| 547 | 30,8 | 32,3 |
| 548 | 33,9 | 60,3 |
| 549 | 34,6 | 38,4 |
| 550 | 37,0 | 16,6 |
| 551 | 42,7 | 62,3 |
| 552 | 50,4 | 28,1 |
| 553 | 40,1 | 0,0 |
| 554 | 29,9 | 8,0 |
| 555 | 32,5 | 15,0 |
| 556 | 34,6 | 63,1 |
| 557 | 36,7 | 58,0 |
| 558 | 39,4 | 52,9 |
| 559 | 42,8 | 47,8 |
| 560 | 46,8 | 42,7 |
| 561 | 50,7 | 27,5 |
| 562 | 53,4 | 20,7 |
| 563 | 54,2 | 13,1 |
| 564 | 54,2 | 0,4 |
| 565 | 53,4 | 0,0 |
| 566 | 51,4 | m |
| 567 | 48,7 | m |
| 568 | 45,6 | m |
| 569 | 42,4 | m |
| 570 | 40,4 | m |
| 571 | 39,8 | 5,8 |
| 572 | 40,7 | 39,7 |
| 573 | 43,8 | 37,1 |
| 574 | 48,1 | 39,1 |
| 575 | 52,0 | 22,0 |
| 576 | 54,7 | 13,2 |
| 577 | 56,4 | 13,2 |
| 578 | 57,5 | 6,6 |
| 579 | 42,6 | 0,0 |
| 580 | 27,7 | 10,9 |
| 581 | 28,5 | 21,3 |
| 582 | 29,2 | 23,9 |
| 583 | 29,5 | 15,2 |
| 584 | 29,7 | 8,8 |
| 585 | 30,4 | 20,8 |
| 586 | 31,9 | 22,9 |
| 587 | 34,3 | 61,4 |
| 588 | 37,2 | 76,6 |
| 589 | 40,1 | 27,5 |
| 590 | 42,3 | 25,4 |
| 591 | 43,5 | 32,0 |
| 592 | 43,8 | 6,0 |
| 593 | 43,5 | m |
| 594 | 42,8 | m |
| 595 | 41,7 | m |
| 596 | 40,4 | m |
| 597 | 39,3 | m |
| 598 | 38,9 | 12,9 |
| 599 | 39,0 | 18,4 |
| 600 | 39,7 | 39,2 |
| 601 | 41,4 | 60,0 |
| 602 | 43,7 | 54,5 |
| 603 | 46,2 | 64,2 |
| 604 | 48,8 | 73,3 |
| 605 | 51,0 | 82,3 |
| 606 | 52,1 | 0,0 |
| 607 | 52,0 | m |
| 608 | 50,9 | m |
| 609 | 49,4 | m |
| 610 | 47,8 | m |
| 611 | 46,6 | m |
| 612 | 47,3 | 35,3 |
| 613 | 49,2 | 74,1 |
| 614 | 51,1 | 95,2 |
| 615 | 51,7 | m |
| 616 | 50,8 | m |
| 617 | 47,3 | m |
| 618 | 41,8 | m |
| 619 | 36,4 | m |
| 620 | 30,9 | m |
| 621 | 25,5 | 37,1 |
| 622 | 33,8 | 38,4 |
| 623 | 42,1 | m |
| 624 | 34,1 | m |
| 625 | 33,0 | 37,1 |
| 626 | 36,4 | 38,4 |
| 627 | 43,3 | 17,1 |
| 628 | 35,7 | 0,0 |
| 629 | 28,1 | 11,6 |
| 630 | 36,5 | 19,2 |
| 631 | 45,2 | 8,3 |
| 632 | 36,5 | 0,0 |
| 633 | 27,9 | 32,6 |
| 634 | 31,5 | 59,6 |
| 635 | 34,4 | 65,2 |
| 636 | 37,0 | 59,6 |
| 637 | 39,0 | 49,0 |
| 638 | 40,2 | m |
| 639 | 39,8 | m |
| 640 | 36,0 | m |
| 641 | 29,7 | m |
| 642 | 21,5 | m |
| 643 | 14,1 | m |
| 644 | 0,0 | 0,0 |
| 645 | 0,0 | 0,0 |
| 646 | 0,0 | 0,0 |
| 647 | 0,0 | 0,0 |
| 648 | 0,0 | 0,0 |
| 649 | 0,0 | 0,0 |
| 650 | 0,0 | 0,0 |
| 651 | 0,0 | 0,0 |
| 652 | 0,0 | 0,0 |
| 653 | 0,0 | 0,0 |
| 654 | 0,0 | 0,0 |
| 655 | 0,0 | 0,0 |
| 656 | 0,0 | 3,4 |
| 657 | 1,4 | 22,0 |
| 658 | 10,1 | 45,3 |
| 659 | 21,5 | 10,0 |
| 660 | 32,2 | 0,0 |
| 661 | 42,3 | 46,0 |
| 662 | 57,1 | 74,1 |
| 663 | 72,1 | 34,2 |
| 664 | 66,9 | 0,0 |
| 665 | 60,4 | 41,8 |
| 666 | 69,1 | 79,0 |
| 667 | 77,1 | 38,3 |
| 668 | 63,1 | 0,0 |
| 669 | 49,1 | 47,9 |
| 670 | 53,4 | 91,3 |
| 671 | 57,5 | 85,7 |
| 672 | 61,5 | 89,2 |
| 673 | 65,5 | 85,9 |
| 674 | 69,5 | 89,5 |
| 675 | 73,1 | 75,5 |
| 676 | 76,2 | 73,6 |
| 677 | 79,1 | 75,6 |
| 678 | 81,8 | 78,2 |
| 679 | 84,1 | 39,0 |
| 680 | 69,6 | 0,0 |
| 681 | 55,0 | 25,2 |
| 682 | 55,8 | 49,9 |
| 683 | 56,7 | 46,4 |
| 684 | 57,6 | 76,3 |
| 685 | 58,4 | 92,7 |
| 686 | 59,3 | 99,9 |
| 687 | 60,1 | 95,0 |
| 688 | 61,0 | 46,7 |
| 689 | 46,6 | 0,0 |
| 690 | 32,3 | 34,6 |
| 691 | 32,7 | 68,6 |
| 692 | 32,6 | 67,0 |
| 693 | 31,3 | m |
| 694 | 28,1 | m |
| 695 | 43,0 | 0,0 |
| 696 | 58,0 | m |
| 697 | 58,9 | m |
| 698 | 49,4 | m |
| 699 | 41,5 | m |
| 700 | 48,4 | 0,0 |
| 701 | 55,3 | m |
| 702 | 41,8 | m |
| 703 | 31,6 | m |
| 704 | 24,6 | m |
| 705 | 15,2 | m |
| 706 | 7,0 | m |
| 707 | 0,0 | 0,0 |
| 708 | 0,0 | 0,0 |
| 709 | 0,0 | 0,0 |
| 710 | 0,0 | 0,0 |
| 711 | 0,0 | 0,0 |
| 712 | 0,0 | 0,0 |
| 713 | 0,0 | 0,0 |
| 714 | 0,0 | 0,0 |
| 715 | 0,0 | 0,0 |
| 716 | 0,0 | 0,0 |
| 717 | 0,0 | 0,0 |
| 718 | 0,0 | 0,0 |
| 719 | 0,0 | 0,0 |
| 720 | 0,0 | 0,0 |
| 721 | 0,0 | 0,0 |
| 722 | 0,0 | 0,0 |
| 723 | 0,0 | 0,0 |
| 724 | 0,0 | 0,0 |
| 725 | 0,0 | 0,0 |
| 726 | 0,0 | 0,0 |
| 727 | 0,0 | 0,0 |
| 728 | 0,0 | 0,0 |
| 729 | 0,0 | 0,0 |
| 730 | 0,0 | 0,0 |
| 731 | 0,0 | 0,0 |
| 732 | 0,0 | 0,0 |
| 733 | 0,0 | 0,0 |
| 734 | 0,0 | 0,0 |
| 735 | 0,0 | 0,0 |
| 736 | 0,0 | 0,0 |
| 737 | 0,0 | 0,0 |
| 738 | 0,0 | 0,0 |
| 739 | 0,0 | 0,0 |
| 740 | 0,0 | 0,0 |
| 741 | 0,0 | 0,0 |
| 742 | 0,0 | 0,0 |
| 743 | 0,0 | 0,0 |
| 744 | 0,0 | 0,0 |
| 745 | 0,0 | 0,0 |
| 746 | 0,0 | 0,0 |
| 747 | 0,0 | 0,0 |
| 748 | 0,0 | 0,0 |
| 749 | 0,0 | 0,0 |
| 750 | 0,0 | 0,0 |
| 751 | 0,0 | 0,0 |
| 752 | 0,0 | 0,0 |
| 753 | 0,0 | 0,0 |
| 754 | 0,0 | 0,0 |
| 755 | 0,0 | 0,0 |
| 756 | 0,0 | 0,0 |
| 757 | 0,0 | 0,0 |
| 758 | 0,0 | 0,0 |
| 759 | 0,0 | 0,0 |
| 760 | 0,0 | 0,0 |
| 761 | 0,0 | 0,0 |
| 762 | 0,0 | 0,0 |
| 763 | 0,0 | 0,0 |
| 764 | 0,0 | 0,0 |
| 765 | 0,0 | 0,0 |
| 766 | 0,0 | 0,0 |
| 767 | 0,0 | 0,0 |
| 768 | 0,0 | 0,0 |
| 769 | 0,0 | 0,0 |
| 770 | 0,0 | 0,0 |
| 771 | 0,0 | 22,0 |
| 772 | 4,5 | 25,8 |
| 773 | 15,5 | 42,8 |
| 774 | 30,5 | 46,8 |
| 775 | 45,5 | 29,3 |
| 776 | 49,2 | 13,6 |
| 777 | 39,5 | 0,0 |
| 778 | 29,7 | 15,1 |
| 779 | 34,8 | 26,9 |
| 780 | 40,0 | 13,6 |
| 781 | 42,2 | m |
| 782 | 42,1 | m |
| 783 | 40,8 | m |
| 784 | 37,7 | 37,6 |
| 785 | 47,0 | 35,0 |
| 786 | 48,8 | 33,4 |
| 787 | 41,7 | m |
| 788 | 27,7 | m |
| 789 | 17,2 | m |
| 790 | 14,0 | 37,6 |
| 791 | 18,4 | 25,0 |
| 792 | 27,6 | 17,7 |
| 793 | 39,8 | 6,8 |
| 794 | 34,3 | 0,0 |
| 795 | 28,7 | 26,5 |
| 796 | 41,5 | 40,9 |
| 797 | 53,7 | 17,5 |
| 798 | 42,4 | 0,0 |
| 799 | 31,2 | 27,3 |
| 800 | 32,3 | 53,2 |
| 801 | 34,5 | 60,6 |
| 802 | 37,6 | 68,0 |
| 803 | 41,2 | 75,4 |
| 804 | 45,8 | 82,8 |
| 805 | 52,3 | 38,2 |
| 806 | 42,5 | 0,0 |
| 807 | 32,6 | 30,5 |
| 808 | 35,0 | 57,9 |
| 809 | 36,0 | 77,3 |
| 810 | 37,1 | 96,8 |
| 811 | 39,6 | 80,8 |
| 812 | 43,4 | 78,3 |
| 813 | 47,2 | 73,4 |
| 814 | 49,6 | 66,9 |
| 815 | 50,2 | 62,0 |
| 816 | 50,2 | 57,7 |
| 817 | 50,6 | 62,1 |
| 818 | 52,3 | 62,9 |
| 819 | 54,8 | 37,5 |
| 820 | 57,0 | 18,3 |
| 821 | 42,3 | 0,0 |
| 822 | 27,6 | 29,1 |
| 823 | 28,4 | 57,0 |
| 824 | 29,1 | 51,8 |
| 825 | 29,6 | 35,3 |
| 826 | 29,7 | 33,3 |
| 827 | 29,8 | 17,7 |
| 828 | 29,5 | m |
| 829 | 28,9 | m |
| 830 | 43,0 | 0,0 |
| 831 | 57,1 | m |
| 832 | 57,7 | m |
| 833 | 56,0 | m |
| 834 | 53,8 | m |
| 835 | 51,2 | m |
| 836 | 48,1 | m |
| 837 | 44,5 | m |
| 838 | 40,9 | m |
| 839 | 38,1 | m |
| 840 | 37,2 | 42,7 |
| 841 | 37,5 | 70,8 |
| 842 | 39,1 | 48,6 |
| 843 | 41,3 | 0,1 |
| 844 | 42,3 | m |
| 845 | 42,0 | m |
| 846 | 40,8 | m |
| 847 | 38,6 | m |
| 848 | 35,5 | m |
| 849 | 32,1 | m |
| 850 | 29,6 | m |
| 851 | 28,8 | 39,9 |
| 852 | 29,2 | 52,9 |
| 853 | 30,9 | 76,1 |
| 854 | 34,3 | 76,5 |
| 855 | 38,3 | 75,5 |
| 856 | 42,5 | 74,8 |
| 857 | 46,6 | 74,2 |
| 858 | 50,7 | 76,2 |
| 859 | 54,8 | 75,1 |
| 860 | 58,7 | 36,3 |
| 861 | 45,2 | 0,0 |
| 862 | 31,8 | 37,2 |
| 863 | 33,8 | 71,2 |
| 864 | 35,5 | 46,4 |
| 865 | 36,6 | 33,6 |
| 866 | 37,2 | 20,0 |
| 867 | 37,2 | m |
| 868 | 37,0 | m |
| 869 | 36,6 | m |
| 870 | 36,0 | m |
| 871 | 35,4 | m |
| 872 | 34,7 | m |
| 873 | 34,1 | m |
| 874 | 33,6 | m |
| 875 | 33,3 | m |
| 876 | 33,1 | m |
| 877 | 32,7 | m |
| 878 | 31,4 | m |
| 879 | 45,0 | 0,0 |
| 880 | 58,5 | m |
| 881 | 53,7 | m |
| 882 | 47,5 | m |
| 883 | 40,6 | m |
| 884 | 34,1 | m |
| 885 | 45,3 | 0,0 |
| 886 | 56,4 | m |
| 887 | 51,0 | m |
| 888 | 44,5 | m |
| 889 | 36,4 | m |
| 890 | 26,6 | m |
| 891 | 20,0 | m |
| 892 | 13,3 | m |
| 893 | 6,7 | m |
| 894 | 0,0 | 0,0 |
| 895 | 0,0 | 0,0 |
| 896 | 0,0 | 0,0 |
| 897 | 0,0 | 0,0 |
| 898 | 0,0 | 0,0 |
| 899 | 0,0 | 0,0 |
| 900 | 0,0 | 0,0 |
| 901 | 0,0 | 5,8 |
| 902 | 2,5 | 27,9 |
| 903 | 12,4 | 29,0 |
| 904 | 19,4 | 30,1 |
| 905 | 29,3 | 31,2 |
| 906 | 37,1 | 10,4 |
| 907 | 40,6 | 4,9 |
| 908 | 35,8 | 0,0 |
| 909 | 30,9 | 7,6 |
| 910 | 35,4 | 13,8 |
| 911 | 36,5 | 11,1 |
| 912 | 40,8 | 48,5 |
| 913 | 49,8 | 3,7 |
| 914 | 41,2 | 0,0 |
| 915 | 32,7 | 29,7 |
| 916 | 39,4 | 52,1 |
| 917 | 48,8 | 22,7 |
| 918 | 41,6 | 0,0 |
| 919 | 34,5 | 46,6 |
| 920 | 39,7 | 84,4 |
| 921 | 44,7 | 83,2 |
| 922 | 49,5 | 78,9 |
| 923 | 52,3 | 83,8 |
| 924 | 53,4 | 77,7 |
| 925 | 52,1 | 69,6 |
| 926 | 47,9 | 63,6 |
| 927 | 46,4 | 55,2 |
| 928 | 46,5 | 53,6 |
| 929 | 46,4 | 62,3 |
| 930 | 46,1 | 58,2 |
| 931 | 46,2 | 61,8 |
| 932 | 47,3 | 62,3 |
| 933 | 49,3 | 57,1 |
| 934 | 52,6 | 58,1 |
| 935 | 56,3 | 56,0 |
| 936 | 59,9 | 27,2 |
| 937 | 45,8 | 0,0 |
| 938 | 31,8 | 28,8 |
| 939 | 32,7 | 56,5 |
| 940 | 33,4 | 62,8 |
| 941 | 34,6 | 68,2 |
| 942 | 35,8 | 68,6 |
| 943 | 38,6 | 65,0 |
| 944 | 42,3 | 61,9 |
| 945 | 44,1 | 65,3 |
| 946 | 45,3 | 63,2 |
| 947 | 46,5 | 30,6 |
| 948 | 46,7 | 11,1 |
| 949 | 45,9 | 16,1 |
| 950 | 45,6 | 21,8 |
| 951 | 45,9 | 24,2 |
| 952 | 46,5 | 24,7 |
| 953 | 46,7 | 24,7 |
| 954 | 46,8 | 28,2 |
| 955 | 47,2 | 31,2 |
| 956 | 47,6 | 29,6 |
| 957 | 48,2 | 31,2 |
| 958 | 48,6 | 33,5 |
| 959 | 48,8 | m |
| 960 | 47,6 | m |
| 961 | 46,3 | m |
| 962 | 45,2 | m |
| 963 | 43,5 | m |
| 964 | 41,4 | m |
| 965 | 40,3 | m |
| 966 | 39,4 | m |
| 967 | 38,0 | m |
| 968 | 36,3 | m |
| 969 | 35,3 | 5,8 |
| 970 | 35,4 | 30,2 |
| 971 | 36,6 | 55,6 |
| 972 | 38,6 | 48,5 |
| 973 | 39,9 | 41,8 |
| 974 | 40,3 | 38,2 |
| 975 | 40,8 | 35,0 |
| 976 | 41,9 | 32,4 |
| 977 | 43,2 | 26,4 |
| 978 | 43,5 | m |
| 979 | 42,9 | m |
| 980 | 41,5 | m |
| 981 | 40,9 | m |
| 982 | 40,5 | m |
| 983 | 39,5 | m |
| 984 | 38,3 | m |
| 985 | 36,9 | m |
| 986 | 35,4 | m |
| 987 | 34,5 | m |
| 988 | 33,9 | m |
| 989 | 32,6 | m |
| 990 | 30,9 | m |
| 991 | 29,9 | m |
| 992 | 29,2 | m |
| 993 | 44,1 | 0,0 |
| 994 | 59,1 | m |
| 995 | 56,8 | m |
| 996 | 53,5 | m |
| 997 | 47,8 | m |
| 998 | 41,9 | m |
| 999 | 35,9 | m |
| 1000 | 44,3 | 0,0 |
| 1001 | 52,6 | m |
| 1002 | 43,4 | m |
| 1003 | 50,6 | 0,0 |
| 1004 | 57,8 | m |
| 1005 | 51,6 | m |
| 1006 | 44,8 | m |
| 1007 | 48,6 | 0,0 |
| 1008 | 52,4 | m |
| 1009 | 45,4 | m |
| 1010 | 37,2 | m |
| 1011 | 26,3 | m |
| 1012 | 17,9 | m |
| 1013 | 16,2 | 1,9 |
| 1014 | 17,8 | 7,5 |
| 1015 | 25,2 | 18,0 |
| 1016 | 39,7 | 6,5 |
| 1017 | 38,6 | 0,0 |
| 1018 | 37,4 | 5,4 |
| 1019 | 43,4 | 9,7 |
| 1020 | 46,9 | 15,7 |
| 1021 | 52,5 | 13,1 |
| 1022 | 56,2 | 6,3 |
| 1023 | 44,0 | 0,0 |
| 1024 | 31,8 | 20,9 |
| 1025 | 38,7 | 36,3 |
| 1026 | 47,7 | 47,5 |
| 1027 | 54,5 | 22,0 |
| 1028 | 41,3 | 0,0 |
| 1029 | 28,1 | 26,8 |
| 1030 | 31,6 | 49,2 |
| 1031 | 34,5 | 39,5 |
| 1032 | 36,4 | 24,0 |
| 1033 | 36,7 | m |
| 1034 | 35,5 | m |
| 1035 | 33,8 | m |
| 1036 | 33,7 | 19,8 |
| 1037 | 35,3 | 35,1 |
| 1038 | 38,0 | 33,9 |
| 1039 | 40,1 | 34,5 |
| 1040 | 42,2 | 40,4 |
| 1041 | 45,2 | 44,0 |
| 1042 | 48,3 | 35,9 |
| 1043 | 50,1 | 29,6 |
| 1044 | 52,3 | 38,5 |
| 1045 | 55,3 | 57,7 |
| 1046 | 57,0 | 50,7 |
| 1047 | 57,7 | 25,2 |
| 1048 | 42,9 | 0,0 |
| 1049 | 28,2 | 15,7 |
| 1050 | 29,2 | 30,5 |
| 1051 | 31,1 | 52,6 |
| 1052 | 33,4 | 60,7 |
| 1053 | 35,0 | 61,4 |
| 1054 | 35,3 | 18,2 |
| 1055 | 35,2 | 14,9 |
| 1056 | 34,9 | 11,7 |
| 1057 | 34,5 | 12,9 |
| 1058 | 34,1 | 15,5 |
| 1059 | 33,5 | m |
| 1060 | 31,8 | m |
| 1061 | 30,1 | m |
| 1062 | 29,6 | 10,3 |
| 1063 | 30,0 | 26,5 |
| 1064 | 31,0 | 18,8 |
| 1065 | 31,5 | 26,5 |
| 1066 | 31,7 | m |
| 1067 | 31,5 | m |
| 1068 | 30,6 | m |
| 1069 | 30,0 | m |
| 1070 | 30,0 | m |
| 1071 | 29,4 | m |
| 1072 | 44,3 | 0,0 |
| 1073 | 59,2 | m |
| 1074 | 58,3 | m |
| 1075 | 57,1 | m |
| 1076 | 55,4 | m |
| 1077 | 53,5 | m |
| 1078 | 51,5 | m |
| 1079 | 49,7 | m |
| 1080 | 47,9 | m |
| 1081 | 46,4 | m |
| 1082 | 45,5 | m |
| 1083 | 45,2 | m |
| 1084 | 44,3 | m |
| 1085 | 43,6 | m |
| 1086 | 43,1 | m |
| 1087 | 42,5 | 25,6 |
| 1088 | 43,3 | 25,7 |
| 1089 | 46,3 | 24,0 |
| 1090 | 47,8 | 20,6 |
| 1091 | 47,2 | 3,8 |
| 1092 | 45,6 | 4,4 |
| 1093 | 44,6 | 4,1 |
| 1094 | 44,1 | m |
| 1095 | 42,9 | m |
| 1096 | 40,9 | m |
| 1097 | 39,2 | m |
| 1098 | 37,0 | m |
| 1099 | 35,1 | 2,0 |
| 1100 | 35,6 | 43,3 |
| 1101 | 38,7 | 47,6 |
| 1102 | 41,3 | 40,4 |
| 1103 | 42,6 | 45,7 |
| 1104 | 43,9 | 43,3 |
| 1105 | 46,9 | 41,2 |
| 1106 | 52,4 | 40,1 |
| 1107 | 56,3 | 39,3 |
| 1108 | 57,4 | 25,5 |
| 1109 | 57,2 | 25,4 |
| 1110 | 57,0 | 25,4 |
| 1111 | 56,8 | 25,3 |
| 1112 | 56,3 | 25,3 |
| 1113 | 55,6 | 25,2 |
| 1114 | 56,2 | 25,2 |
| 1115 | 58,0 | 12,4 |
| 1116 | 43,4 | 0,0 |
| 1117 | 28,8 | 26,2 |
| 1118 | 30,9 | 49,9 |
| 1119 | 32,3 | 40,5 |
| 1120 | 32,5 | 12,4 |
| 1121 | 32,4 | 12,2 |
| 1122 | 32,1 | 6,4 |
| 1123 | 31,0 | 12,4 |
| 1124 | 30,1 | 18,5 |
| 1125 | 30,4 | 35,6 |
| 1126 | 31,2 | 30,1 |
| 1127 | 31,5 | 30,8 |
| 1128 | 31,5 | 26,9 |
| 1129 | 31,7 | 33,9 |
| 1130 | 32,0 | 29,9 |
| 1131 | 32,1 | m |
| 1132 | 31,4 | m |
| 1133 | 30,3 | m |
| 1134 | 29,8 | m |
| 1135 | 44,3 | 0,0 |
| 1136 | 58,9 | m |
| 1137 | 52,1 | m |
| 1138 | 44,1 | m |
| 1139 | 51,7 | 0,0 |
| 1140 | 59,2 | m |
| 1141 | 47,2 | m |
| 1142 | 35,1 | 0,0 |
| 1143 | 23,1 | m |
| 1144 | 13,1 | m |
| 1145 | 5,0 | m |
| 1146 | 0,0 | 0,0 |
| 1147 | 0,0 | 0,0 |
| 1148 | 0,0 | 0,0 |
| 1149 | 0,0 | 0,0 |
| 1150 | 0,0 | 0,0 |
| 1151 | 0,0 | 0,0 |
| 1152 | 0,0 | 0,0 |
| 1153 | 0,0 | 0,0 |
| 1154 | 0,0 | 0,0 |
| 1155 | 0,0 | 0,0 |
| 1156 | 0,0 | 0,0 |
| 1157 | 0,0 | 0,0 |
| 1158 | 0,0 | 0,0 |
| 1159 | 0,0 | 0,0 |
| 1160 | 0,0 | 0,0 |
| 1161 | 0,0 | 0,0 |
| 1162 | 0,0 | 0,0 |
| 1163 | 0,0 | 0,0 |
| 1164 | 0,0 | 0,0 |
| 1165 | 0,0 | 0,0 |
| 1166 | 0,0 | 0,0 |
| 1167 | 0,0 | 0,0 |
| 1168 | 0,0 | 0,0 |
| 1169 | 0,0 | 0,0 |
| 1170 | 0,0 | 0,0 |
| 1171 | 0,0 | 0,0 |
| 1172 | 0,0 | 0,0 |
| 1173 | 0,0 | 0,0 |
| 1174 | 0,0 | 0,0 |
| 1175 | 0,0 | 0,0 |
| 1176 | 0,0 | 0,0 |
| 1177 | 0,0 | 0,0 |
| 1178 | 0,0 | 0,0 |
| 1179 | 0,0 | 0,0 |
| 1180 | 0,0 | 0,0 |
| 1181 | 0,0 | 0,0 |
| 1182 | 0,0 | 0,0 |
| 1183 | 0,0 | 0,0 |
| 1184 | 0,0 | 0,0 |
| 1185 | 0,0 | 0,0 |
| 1186 | 0,0 | 0,0 |
| 1187 | 0,0 | 0,0 |
| 1188 | 0,0 | 0,0 |
| 1189 | 0,0 | 0,0 |
| 1190 | 0,0 | 0,0 |
| 1191 | 0,0 | 0,0 |
| 1192 | 0,0 | 0,0 |
| 1193 | 0,0 | 0,0 |
| 1194 | 0,0 | 0,0 |
| 1195 | 0,0 | 0,0 |
| 1196 | 0,0 | 20,4 |
| 1197 | 12,6 | 41,2 |
| 1198 | 27,3 | 20,4 |
| 1199 | 40,4 | 7,6 |
| 1200 | 46,1 | m |
| 1201 | 44,6 | m |
| 1202 | 42,7 | 14,7 |
| 1203 | 42,9 | 7,3 |
| 1204 | 36,1 | 0,0 |
| 1205 | 29,3 | 15,0 |
| 1206 | 43,8 | 22,6 |
| 1207 | 54,9 | 9,9 |
| 1208 | 44,9 | 0,0 |
| 1209 | 34,9 | 47,4 |
| 1210 | 42,7 | 82,7 |
| 1211 | 52,0 | 81,2 |
| 1212 | 61,8 | 82,7 |
| 1213 | 71,3 | 39,1 |
| 1214 | 58,1 | 0,0 |
| 1215 | 44,9 | 42,5 |
| 1216 | 46,3 | 83,3 |
| 1217 | 46,8 | 74,1 |
| 1218 | 48,1 | 75,7 |
| 1219 | 50,5 | 75,8 |
| 1220 | 53,6 | 76,7 |
| 1221 | 56,9 | 77,1 |
| 1222 | 60,2 | 78,7 |
| 1223 | 63,7 | 78,0 |
| 1224 | 67,2 | 79,6 |
| 1225 | 70,7 | 80,9 |
| 1226 | 74,1 | 81,1 |
| 1227 | 77,5 | 83,6 |
| 1228 | 80,8 | 85,6 |
| 1229 | 84,1 | 81,6 |
| 1230 | 87,4 | 88,3 |
| 1231 | 90,5 | 91,9 |
| 1232 | 93,5 | 94,1 |
| 1233 | 96,8 | 96,6 |
| 1234 | 100,0 | m |
| 1235 | 96,0 | m |
| 1236 | 81,9 | m |
| 1237 | 68,1 | m |
| 1238 | 58,1 | 84,7 |
| 1239 | 58,5 | 85,4 |
| 1240 | 59,5 | 85,6 |
| 1241 | 61,0 | 86,6 |
| 1242 | 62,6 | 86,8 |
| 1243 | 64,1 | 87,6 |
| 1244 | 65,4 | 87,5 |
| 1245 | 66,7 | 87,8 |
| 1246 | 68,1 | 43,5 |
| 1247 | 55,2 | 0,0 |
| 1248 | 42,3 | 37,2 |
| 1249 | 43,0 | 73,6 |
| 1250 | 43,5 | 65,1 |
| 1251 | 43,8 | 53,1 |
| 1252 | 43,9 | 54,6 |
| 1253 | 43,9 | 41,2 |
| 1254 | 43,8 | 34,8 |
| 1255 | 43,6 | 30,3 |
| 1256 | 43,3 | 21,9 |
| 1257 | 42,8 | 19,9 |
| 1258 | 42,3 | m |
| 1259 | 41,4 | m |
| 1260 | 40,2 | m |
| 1261 | 38,7 | m |
| 1262 | 37,1 | m |
| 1263 | 35,6 | m |
| 1264 | 34,2 | m |
| 1265 | 32,9 | m |
| 1266 | 31,8 | m |
| 1267 | 30,7 | m |
| 1268 | 29,6 | m |
| 1269 | 40,4 | 0,0 |
| 1270 | 51,2 | m |
| 1271 | 49,6 | m |
| 1272 | 48,0 | m |
| 1273 | 46,4 | m |
| 1274 | 45,0 | m |
| 1275 | 43,6 | m |
| 1276 | 42,3 | m |
| 1277 | 41,0 | m |
| 1278 | 39,6 | m |
| 1279 | 38,3 | m |
| 1280 | 37,1 | m |
| 1281 | 35,9 | m |
| 1282 | 34,6 | m |
| 1283 | 33,0 | m |
| 1284 | 31,1 | m |
| 1285 | 29,2 | m |
| 1286 | 43,3 | 0,0 |
| 1287 | 57,4 | 32,8 |
| 1288 | 59,9 | 65,4 |
| 1289 | 61,9 | 76,1 |
| 1290 | 65,6 | 73,7 |
| 1291 | 69,9 | 79,3 |
| 1292 | 74,1 | 81,3 |
| 1293 | 78,3 | 83,2 |
| 1294 | 82,6 | 86,0 |
| 1295 | 87,0 | 89,5 |
| 1296 | 91,2 | 90,8 |
| 1297 | 95,3 | 45,9 |
| 1298 | 81,0 | 0,0 |
| 1299 | 66,6 | 38,2 |
| 1300 | 67,9 | 75,5 |
| 1301 | 68,4 | 80,5 |
| 1302 | 69,0 | 85,5 |
| 1303 | 70,0 | 85,2 |
| 1304 | 71,6 | 85,9 |
| 1305 | 73,3 | 86,2 |
| 1306 | 74,8 | 86,5 |
| 1307 | 76,3 | 42,9 |
| 1308 | 63,3 | 0,0 |
| 1309 | 50,4 | 21,2 |
| 1310 | 50,6 | 42,3 |
| 1311 | 50,6 | 53,7 |
| 1312 | 50,4 | 90,1 |
| 1313 | 50,5 | 97,1 |
| 1314 | 51,0 | 100,0 |
| 1315 | 51,9 | 100,0 |
| 1316 | 52,6 | 100,0 |
| 1317 | 52,8 | 32,4 |
| 1318 | 47,7 | 0,0 |
| 1319 | 42,6 | 27,4 |
| 1320 | 42,1 | 53,5 |
| 1321 | 41,8 | 44,5 |
| 1322 | 41,4 | 41,1 |
| 1323 | 41,0 | 21,0 |
| 1324 | 40,3 | 0,0 |
| 1325 | 39,3 | 1,0 |
| 1326 | 38,3 | 15,2 |
| 1327 | 37,6 | 57,8 |
| 1328 | 37,3 | 73,2 |
| 1329 | 37,3 | 59,8 |
| 1330 | 37,4 | 52,2 |
| 1331 | 37,4 | 16,9 |
| 1332 | 37,1 | 34,3 |
| 1333 | 36,7 | 51,9 |
| 1334 | 36,2 | 25,3 |
| 1335 | 35,6 | m |
| 1336 | 34,6 | m |
| 1337 | 33,2 | m |
| 1338 | 31,6 | m |
| 1339 | 30,1 | m |
| 1340 | 28,8 | m |
| 1341 | 28,0 | 29,5 |
| 1342 | 28,6 | 100,0 |
| 1343 | 28,8 | 97,3 |
| 1344 | 28,8 | 73,4 |
| 1345 | 29,6 | 56,9 |
| 1346 | 30,3 | 91,7 |
| 1347 | 31,0 | 90,5 |
| 1348 | 31,8 | 81,7 |
| 1349 | 32,6 | 79,5 |
| 1350 | 33,5 | 86,9 |
| 1351 | 34,6 | 100,0 |
| 1352 | 35,6 | 78,7 |
| 1353 | 36,4 | 50,5 |
| 1354 | 37,0 | 57,0 |
| 1355 | 37,3 | 69,1 |
| 1356 | 37,6 | 49,5 |
| 1357 | 37,8 | 44,4 |
| 1358 | 37,8 | 43,4 |
| 1359 | 37,8 | 34,8 |
| 1360 | 37,6 | 24,0 |
| 1361 | 37,2 | m |
| 1362 | 36,3 | m |
| 1363 | 35,1 | m |
| 1364 | 33,7 | m |
| 1365 | 32,4 | m |
| 1366 | 31,1 | m |
| 1367 | 29,9 | m |
| 1368 | 28,7 | m |
| 1369 | 29,0 | 58,6 |
| 1370 | 29,7 | 88,5 |
| 1371 | 31,0 | 86,3 |
| 1372 | 31,8 | 43,4 |
| 1373 | 31,7 | m |
| 1374 | 29,9 | m |
| 1375 | 40,2 | 0,0 |
| 1376 | 50,4 | m |
| 1377 | 47,9 | m |
| 1378 | 45,0 | m |
| 1379 | 43,0 | m |
| 1380 | 40,6 | m |
| 1381 | 55,5 | 0,0 |
| 1382 | 70,4 | 41,7 |
| 1383 | 73,4 | 83,2 |
| 1384 | 74,0 | 83,7 |
| 1385 | 74,9 | 41,7 |
| 1386 | 60,0 | 0,0 |
| 1387 | 45,1 | 41,6 |
| 1388 | 47,7 | 84,2 |
| 1389 | 50,4 | 50,2 |
| 1390 | 53,0 | 26,1 |
| 1391 | 59,5 | 0,0 |
| 1392 | 66,2 | 38,4 |
| 1393 | 66,4 | 76,7 |
| 1394 | 67,6 | 100,0 |
| 1395 | 68,4 | 76,6 |
| 1396 | 68,2 | 47,2 |
| 1397 | 69,0 | 81,4 |
| 1398 | 69,7 | 40,6 |
| 1399 | 54,7 | 0,0 |
| 1400 | 39,8 | 19,9 |
| 1401 | 36,3 | 40,0 |
| 1402 | 36,7 | 59,4 |
| 1403 | 36,6 | 77,5 |
| 1404 | 36,8 | 94,3 |
| 1405 | 36,8 | 100,0 |
| 1406 | 36,4 | 100,0 |
| 1407 | 36,3 | 79,7 |
| 1408 | 36,7 | 49,5 |
| 1409 | 36,6 | 39,3 |
| 1410 | 37,3 | 62,8 |
| 1411 | 38,1 | 73,4 |
| 1412 | 39,0 | 72,9 |
| 1413 | 40,2 | 72,0 |
| 1414 | 41,5 | 71,2 |
| 1415 | 42,9 | 77,3 |
| 1416 | 44,4 | 76,6 |
| 1417 | 45,4 | 43,1 |
| 1418 | 45,3 | 53,9 |
| 1419 | 45,1 | 64,8 |
| 1420 | 46,5 | 74,2 |
| 1421 | 47,7 | 75,2 |
| 1422 | 48,1 | 75,5 |
| 1423 | 48,6 | 75,8 |
| 1424 | 48,9 | 76,3 |
| 1425 | 49,9 | 75,5 |
| 1426 | 50,4 | 75,2 |
| 1427 | 51,1 | 74,6 |
| 1428 | 51,9 | 75,0 |
| 1429 | 52,7 | 37,2 |
| 1430 | 41,6 | 0,0 |
| 1431 | 30,4 | 36,6 |
| 1432 | 30,5 | 73,2 |
| 1433 | 30,3 | 81,6 |
| 1434 | 30,4 | 89,3 |
| 1435 | 31,5 | 90,4 |
| 1436 | 32,7 | 88,5 |
| 1437 | 33,7 | 97,2 |
| 1438 | 35,2 | 99,7 |
| 1439 | 36,3 | 98,8 |
| 1440 | 37,7 | 100,0 |
| 1441 | 39,2 | 100,0 |
| 1442 | 40,9 | 100,0 |
| 1443 | 42,4 | 99,5 |
| 1444 | 43,8 | 98,7 |
| 1445 | 45,4 | 97,3 |
| 1446 | 47,0 | 96,6 |
| 1447 | 47,8 | 96,2 |
| 1448 | 48,8 | 96,3 |
| 1449 | 50,5 | 95,1 |
| 1450 | 51,0 | 95,9 |
| 1451 | 52,0 | 94,3 |
| 1452 | 52,6 | 94,6 |
| 1453 | 53,0 | 65,5 |
| 1454 | 53,2 | 0,0 |
| 1455 | 53,2 | m |
| 1456 | 52,6 | m |
| 1457 | 52,1 | m |
| 1458 | 51,8 | m |
| 1459 | 51,3 | m |
| 1460 | 50,7 | m |
| 1461 | 50,7 | m |
| 1462 | 49,8 | m |
| 1463 | 49,4 | m |
| 1464 | 49,3 | m |
| 1465 | 49,1 | m |
| 1466 | 49,1 | m |
| 1467 | 49,1 | 8,3 |
| 1468 | 48,9 | 16,8 |
| 1469 | 48,8 | 21,3 |
| 1470 | 49,1 | 22,1 |
| 1471 | 49,4 | 26,3 |
| 1472 | 49,8 | 39,2 |
| 1473 | 50,4 | 83,4 |
| 1474 | 51,4 | 90,6 |
| 1475 | 52,3 | 93,8 |
| 1476 | 53,3 | 94,0 |
| 1477 | 54,2 | 94,1 |
| 1478 | 54,9 | 94,3 |
| 1479 | 55,7 | 94,6 |
| 1480 | 56,1 | 94,9 |
| 1481 | 56,3 | 86,2 |
| 1482 | 56,2 | 64,1 |
| 1483 | 56,0 | 46,1 |
| 1484 | 56,2 | 33,4 |
| 1485 | 56,5 | 23,6 |
| 1486 | 56,3 | 18,6 |
| 1487 | 55,7 | 16,2 |
| 1488 | 56,0 | 15,9 |
| 1489 | 55,9 | 21,8 |
| 1490 | 55,8 | 20,9 |
| 1491 | 55,4 | 18,4 |
| 1492 | 55,7 | 25,1 |
| 1493 | 56,0 | 27,7 |
| 1494 | 55,8 | 22,4 |
| 1495 | 56,1 | 20,0 |
| 1496 | 55,7 | 17,4 |
| 1497 | 55,9 | 20,9 |
| 1498 | 56,0 | 22,9 |
| 1499 | 56,0 | 21,1 |
| 1500 | 55,1 | 19,2 |
| 1501 | 55,6 | 24,2 |
| 1502 | 55,4 | 25,6 |
| 1503 | 55,7 | 24,7 |
| 1504 | 55,9 | 24,0 |
| 1505 | 55,4 | 23,5 |
| 1506 | 55,7 | 30,9 |
| 1507 | 55,4 | 42,5 |
| 1508 | 55,3 | 25,8 |
| 1509 | 55,4 | 1,3 |
| 1510 | 55,0 | m |
| 1511 | 54,4 | m |
| 1512 | 54,2 | m |
| 1513 | 53,5 | m |
| 1514 | 52,4 | m |
| 1515 | 51,8 | m |
| 1516 | 50,7 | m |
| 1517 | 49,9 | m |
| 1518 | 49,1 | m |
| 1519 | 47,7 | m |
| 1520 | 47,3 | m |
| 1521 | 46,9 | m |
| 1522 | 46,9 | m |
| 1523 | 47,2 | m |
| 1524 | 47,8 | m |
| 1525 | 48,2 | 0,0 |
| 1526 | 48,8 | 23,0 |
| 1527 | 49,1 | 67,9 |
| 1528 | 49,4 | 73,7 |
| 1529 | 49,8 | 75,0 |
| 1530 | 50,4 | 75,8 |
| 1531 | 51,4 | 73,9 |
| 1532 | 52,3 | 72,2 |
| 1533 | 53,3 | 71,2 |
| 1534 | 54,6 | 71,2 |
| 1535 | 55,4 | 68,7 |
| 1536 | 56,7 | 67,0 |
| 1537 | 57,2 | 64,6 |
| 1538 | 57,3 | 61,9 |
| 1539 | 57,0 | 59,5 |
| 1540 | 56,7 | 57,0 |
| 1541 | 56,7 | 69,8 |
| 1542 | 56,8 | 58,5 |
| 1543 | 56,8 | 47,2 |
| 1544 | 57,0 | 38,5 |
| 1545 | 57,0 | 32,8 |
| 1546 | 56,8 | 30,2 |
| 1547 | 57,0 | 27,0 |
| 1548 | 56,9 | 26,2 |
| 1549 | 56,7 | 26,2 |
| 1550 | 57,0 | 26,6 |
| 1551 | 56,7 | 27,8 |
| 1552 | 56,7 | 29,7 |
| 1553 | 56,8 | 32,1 |
| 1554 | 56,5 | 34,9 |
| 1555 | 56,6 | 34,9 |
| 1556 | 56,3 | 35,8 |
| 1557 | 56,6 | 36,6 |
| 1558 | 56,2 | 37,6 |
| 1559 | 56,6 | 38,2 |
| 1560 | 56,2 | 37,9 |
| 1561 | 56,6 | 37,5 |
| 1562 | 56,4 | 36,7 |
| 1563 | 56,5 | 34,8 |
| 1564 | 56,5 | 35,8 |
| 1565 | 56,5 | 36,2 |
| 1566 | 56,5 | 36,7 |
| 1567 | 56,7 | 37,8 |
| 1568 | 56,7 | 37,8 |
| 1569 | 56,6 | 36,6 |
| 1570 | 56,8 | 36,1 |
| 1571 | 56,5 | 36,8 |
| 1572 | 56,9 | 35,9 |
| 1573 | 56,7 | 35,0 |
| 1574 | 56,5 | 36,0 |
| 1575 | 56,4 | 36,5 |
| 1576 | 56,5 | 38,0 |
| 1577 | 56,5 | 39,9 |
| 1578 | 56,4 | 42,1 |
| 1579 | 56,5 | 47,0 |
| 1580 | 56,4 | 48,0 |
| 1581 | 56,1 | 49,1 |
| 1582 | 56,4 | 48,9 |
| 1583 | 56,4 | 48,2 |
| 1584 | 56,5 | 48,3 |
| 1585 | 56,5 | 47,9 |
| 1586 | 56,6 | 46,8 |
| 1587 | 56,6 | 46,2 |
| 1588 | 56,5 | 44,4 |
| 1589 | 56,8 | 42,9 |
| 1590 | 56,5 | 42,8 |
| 1591 | 56,7 | 43,2 |
| 1592 | 56,5 | 42,8 |
| 1593 | 56,9 | 42,2 |
| 1594 | 56,5 | 43,1 |
| 1595 | 56,5 | 42,9 |
| 1596 | 56,7 | 42,7 |
| 1597 | 56,6 | 41,5 |
| 1598 | 56,9 | 41,8 |
| 1599 | 56,6 | 41,9 |
| 1600 | 56,7 | 42,6 |
| 1601 | 56,7 | 42,6 |
| 1602 | 56,7 | 41,5 |
| 1603 | 56,7 | 42,2 |
| 1604 | 56,5 | 42,2 |
| 1605 | 56,8 | 41,9 |
| 1606 | 56,5 | 42,0 |
| 1607 | 56,7 | 42,1 |
| 1608 | 56,4 | 41,9 |
| 1609 | 56,7 | 42,9 |
| 1610 | 56,7 | 41,8 |
| 1611 | 56,7 | 41,9 |
| 1612 | 56,8 | 42,0 |
| 1613 | 56,7 | 41,5 |
| 1614 | 56,6 | 41,9 |
| 1615 | 56,8 | 41,6 |
| 1616 | 56,6 | 41,6 |
| 1617 | 56,9 | 42,0 |
| 1618 | 56,7 | 40,7 |
| 1619 | 56,7 | 39,3 |
| 1620 | 56,5 | 41,4 |
| 1621 | 56,4 | 44,9 |
| 1622 | 56,8 | 45,2 |
| 1623 | 56,6 | 43,6 |
| 1624 | 56,8 | 42,2 |
| 1625 | 56,5 | 42,3 |
| 1626 | 56,5 | 44,4 |
| 1627 | 56,9 | 45,1 |
| 1628 | 56,4 | 45,0 |
| 1629 | 56,7 | 46,3 |
| 1630 | 56,7 | 45,5 |
| 1631 | 56,8 | 45,0 |
| 1632 | 56,7 | 44,9 |
| 1633 | 56,6 | 45,2 |
| 1634 | 56,8 | 46,0 |
| 1635 | 56,5 | 46,6 |
| 1636 | 56,6 | 48,3 |
| 1637 | 56,4 | 48,6 |
| 1638 | 56,6 | 50,3 |
| 1639 | 56,3 | 51,9 |
| 1640 | 56,5 | 54,1 |
| 1641 | 56,3 | 54,9 |
| 1642 | 56,4 | 55,0 |
| 1643 | 56,4 | 56,2 |
| 1644 | 56,2 | 58,6 |
| 1645 | 56,2 | 59,1 |
| 1646 | 56,2 | 62,5 |
| 1647 | 56,4 | 62,8 |
| 1648 | 56,0 | 64,7 |
| 1649 | 56,4 | 65,6 |
| 1650 | 56,2 | 67,7 |
| 1651 | 55,9 | 68,9 |
| 1652 | 56,1 | 68,9 |
| 1653 | 55,8 | 69,5 |
| 1654 | 56,0 | 69,8 |
| 1655 | 56,2 | 69,3 |
| 1656 | 56,2 | 69,8 |
| 1657 | 56,4 | 69,2 |
| 1658 | 56,3 | 68,7 |
| 1659 | 56,2 | 69,4 |
| 1660 | 56,2 | 69,5 |
| 1661 | 56,2 | 70,0 |
| 1662 | 56,4 | 69,7 |
| 1663 | 56,2 | 70,2 |
| 1664 | 56,4 | 70,5 |
| 1665 | 56,1 | 70,5 |
| 1666 | 56,5 | 69,7 |
| 1667 | 56,2 | 69,3 |
| 1668 | 56,5 | 70,9 |
| 1669 | 56,4 | 70,8 |
| 1670 | 56,3 | 71,1 |
| 1671 | 56,4 | 71,0 |
| 1672 | 56,7 | 68,6 |
| 1673 | 56,8 | 68,6 |
| 1674 | 56,6 | 68,0 |
| 1675 | 56,8 | 65,1 |
| 1676 | 56,9 | 60,9 |
| 1677 | 57,1 | 57,4 |
| 1678 | 57,1 | 54,3 |
| 1679 | 57,0 | 48,6 |
| 1680 | 57,4 | 44,1 |
| 1681 | 57,4 | 40,2 |
| 1682 | 57,6 | 36,9 |
| 1683 | 57,5 | 34,2 |
| 1684 | 57,4 | 31,1 |
| 1685 | 57,5 | 25,9 |
| 1686 | 57,5 | 20,7 |
| 1687 | 57,6 | 16,4 |
| 1688 | 57,6 | 12,4 |
| 1689 | 57,6 | 8,9 |
| 1690 | 57,5 | 8,0 |
| 1691 | 57,5 | 5,8 |
| 1692 | 57,3 | 5,8 |
| 1693 | 57,6 | 5,5 |
| 1694 | 57,3 | 4,5 |
| 1695 | 57,2 | 3,2 |
| 1696 | 57,2 | 3,1 |
| 1697 | 57,3 | 4,9 |
| 1698 | 57,3 | 4,2 |
| 1699 | 56,9 | 5,5 |
| 1700 | 57,1 | 5,1 |
| 1701 | 57,0 | 5,2 |
| 1702 | 56,9 | 5,5 |
| 1703 | 56,6 | 5,4 |
| 1704 | 57,1 | 6,1 |
| 1705 | 56,7 | 5,7 |
| 1706 | 56,8 | 5,8 |
| 1707 | 57,0 | 6,1 |
| 1708 | 56,7 | 5,9 |
| 1709 | 57,0 | 6,6 |
| 1710 | 56,9 | 6,4 |
| 1711 | 56,7 | 6,7 |
| 1712 | 56,9 | 6,9 |
| 1713 | 56,8 | 5,6 |
| 1714 | 56,6 | 5,1 |
| 1715 | 56,6 | 6,5 |
| 1716 | 56,5 | 10,0 |
| 1717 | 56,6 | 12,4 |
| 1718 | 56,5 | 14,5 |
| 1719 | 56,6 | 16,3 |
| 1720 | 56,3 | 18,1 |
| 1721 | 56,6 | 20,7 |
| 1722 | 56,1 | 22,6 |
| 1723 | 56,3 | 25,8 |
| 1724 | 56,4 | 27,7 |
| 1725 | 56,0 | 29,7 |
| 1726 | 56,1 | 32,6 |
| 1727 | 55,9 | 34,9 |
| 1728 | 55,9 | 36,4 |
| 1729 | 56,0 | 39,2 |
| 1730 | 55,9 | 41,4 |
| 1731 | 55,5 | 44,2 |
| 1732 | 55,9 | 46,4 |
| 1733 | 55,8 | 48,3 |
| 1734 | 55,6 | 49,1 |
| 1735 | 55,8 | 49,3 |
| 1736 | 55,9 | 47,7 |
| 1737 | 55,9 | 47,4 |
| 1738 | 55,8 | 46,9 |
| 1739 | 56,1 | 46,8 |
| 1740 | 56,1 | 45,8 |
| 1741 | 56,2 | 46,0 |
| 1742 | 56,3 | 45,9 |
| 1743 | 56,3 | 45,9 |
| 1744 | 56,2 | 44,6 |
| 1745 | 56,2 | 46,0 |
| 1746 | 56,4 | 46,2 |
| 1747 | 55,8 | m |
| 1748 | 55,5 | m |
| 1749 | 55,0 | m |
| 1750 | 54,1 | m |
| 1751 | 54,0 | m |
| 1752 | 53,3 | m |
| 1753 | 52,6 | m |
| 1754 | 51,8 | m |
| 1755 | 50,7 | m |
| 1756 | 49,9 | m |
| 1757 | 49,1 | m |
| 1758 | 47,7 | m |
| 1759 | 46,8 | m |
| 1760 | 45,7 | m |
| 1761 | 44,8 | m |
| 1762 | 43,9 | m |
| 1763 | 42,9 | m |
| 1764 | 41,5 | m |
| 1765 | 39,5 | m |
| 1766 | 36,7 | m |
| 1767 | 33,8 | m |
| 1768 | 31,0 | m |
| 1769 | 40,0 | 0,0 |
| 1770 | 49,1 | m |
| 1771 | 46,2 | m |
| 1772 | 43,1 | m |
| 1773 | 39,9 | m |
| 1774 | 36,6 | m |
| 1775 | 33,6 | m |
| 1776 | 30,5 | m |
| 1777 | 42,8 | 0,0 |
| 1778 | 55,2 | m |
| 1779 | 49,9 | m |
| 1780 | 44,0 | m |
| 1781 | 37,6 | m |
| 1782 | 47,2 | 0,0 |
| 1783 | 56,8 | m |
| 1784 | 47,5 | m |
| 1785 | 42,9 | m |
| 1786 | 31,6 | m |
| 1787 | 25,8 | m |
| 1788 | 19,9 | m |
| 1789 | 14,0 | m |
| 1790 | 8,1 | m |
| 1791 | 2,2 | m |
| 1792 | 0,0 | 0,0 |
| 1793 | 0,0 | 0,0 |
| 1794 | 0,0 | 0,0 |
| 1795 | 0,0 | 0,0 |
| 1796 | 0,0 | 0,0 |
| 1797 | 0,0 | 0,0 |
| 1798 | 0,0 | 0,0 |
| 1799 | 0,0 | 0,0 |
| 1800 | 0,0 | 0,0 |
| m = „motoring” |

Tijd

Genormaliseerd toerental

Genormaliseerd koppel

s

%

%

1

0,0

0,0

2

0,0

0,0

3

0,0

0,0

4

0,0

0,0

5

0,0

0,0

6

0,0

0,0

7

1,5

8,9

8

15,8

30,9

9

27,4

1,3

10

32,6

0,7

11

34,8

1,2

12

36,2

7,4

13

37,1

6,2

14

37,9

10,2

15

39,6

12,3

16

42,3

12,5

17

45,3

12,6

18

48,6

6,0

19

40,8

0,0

20

33,0

16,3

21

42,5

27,4

22

49,3

26,7

23

54,0

18,0

24

57,1

12,9

25

58,9

8,6

26

59,3

6,0

27

59,0

4,9

28

57,9

m

29

55,7

m

30

52,1

m

31

46,4

m

32

38,6

m

33

29,0

m

34

20,8

m

35

16,9

m

36

16,9

42,5

37

18,8

38,4

38

20,7

32,9

39

21,0

0,0

40

19,1

0,0

41

13,7

0,0

42

2,2

0,0

43

0,0

0,0

44

0,0

0,0

45

0,0

0,0

46

0,0

0,0

47

0,0

0,0

48

0,0

0,0

49

0,0

0,0

50

0,0

13,1

51

13,1

30,1

52

26,3

25,5

53

35,0

32,2

54

41,7

14,3

55

42,2

0,0

56

42,8

11,6

57

51,0

20,9

58

60,0

9,6

59

49,4

0,0

60

38,9

16,6

61

43,4

30,8

62

49,4

14,2

63

40,5

0,0

64

31,5

43,5

65

36,6

78,2

66

40,8

67,6

67

44,7

59,1

68

48,3

52,0

69

51,9

63,8

70

54,7

27,9

71

55,3

18,3

72

55,1

16,3

73

54,8

11,1

74

54,7

11,5

75

54,8

17,5

76

55,6

18,0

77

57,0

14,1

78

58,1

7,0

79

43,3

0,0

80

28,5

25,0

81

30,4

47,8

82

32,1

39,2

83

32,7

39,3

84

32,4

17,3

85

31,6

11,4

86

31,1

10,2

87

31,1

19,5

88

31,4

22,5

89

31,6

22,9

90

31,6

24,3

91

31,9

26,9

92

32,4

30,6

93

32,8

32,7

94

33,7

32,5

95

34,4

29,5

96

34,3

26,5

97

34,4

24,7

98

35,0

24,9

99

35,6

25,2

100

36,1

24,8

101

36,3

24,0

102

36,2

23,6

103

36,2

23,5

104

36,8

22,7

105

37,2

20,9

106

37,0

19,2

107

36,3

18,4

108

35,4

17,6

109

35,2

14,9

110

35,4

9,9

111

35,5

4,3

112

35,2

6,6

113

34,9

10,0

114

34,7

25,1

115

34,4

29,3

116

34,5

20,7

117

35,2

16,6

118

35,8

16,2

119

35,6

20,3

120

35,3

22,5

121

35,3

23,4

122

34,7

11,9

123

45,5

0,0

124

56,3

m

125

46,2

m

126

50,1

0,0

127

54,0

m

128

40,5

m

129

27,0

m

130

13,5

m

131

0,0

0,0

132

0,0

0,0

133

0,0

0,0

134

0,0

0,0

135

0,0

0,0

136

0,0

0,0

137

0,0

0,0

138

0,0

0,0

139

0,0

0,0

140

0,0

0,0

141

0,0

0,0

142

0,0

4,9

143

0,0

7,3

144

4,4

28,7

145

11,1

26,4

146

15,0

9,4

147

15,9

0,0

148

15,3

0,0

149

14,2

0,0

150

13,2

0,0

151

11,6

0,0

152

8,4

0,0

153

5,4

0,0

154

4,3

5,6

155

5,8

24,4

156

9,7

20,7

157

13,6

21,1

158

15,6

21,5

159

16,5

21,9

160

18,0

22,3

161

21,1

46,9

162

25,2

33,6

163

28,1

16,6

164

28,8

7,0

165

27,5

5,0

166

23,1

3,0

167

16,9

1,9

168

12,2

2,6

169

9,9

3,2

170

9,1

4,0

171

8,8

3,8

172

8,5

12,2

173

8,2

29,4

174

9,6

20,1

175

14,7

16,3

176

24,5

8,7

177

39,4

3,3

178

39,0

2,9

179

38,5

5,9

180

42,4

8,0

181

38,2

6,0

182

41,4

3,8

183

44,6

5,4

184

38,8

8,2

185

37,5

8,9

186

35,4

7,3

187

28,4

7,0

188

14,8

7,0

189

0,0

5,9

190

0,0

0,0

191

0,0

0,0

192

0,0

0,0

193

0,0

0,0

194

0,0

0,0

195

0,0

0,0

196

0,0

0,0

197

0,0

0,0

198

0,0

0,0

199

0,0

0,0

200

0,0

0,0

201

0,0

0,0

202

0,0

0,0

203

0,0

0,0

204

0,0

0,0

205

0,0

0,0

206

0,0

0,0

207

0,0

0,0

208

0,0

0,0

209

0,0

0,0

210

0,0

0,0

211

0,0

0,0

212

0,0

0,0

213

0,0

0,0

214

0,0

0,0

215

0,0

0,0

216

0,0

0,0

217

0,0

0,0

218

0,0

0,0

219

0,0

0,0

220

0,0

0,0

221

0,0

0,0

222

0,0

0,0

223

0,0

0,0

224

0,0

0,0

225

0,0

0,0

226

0,0

0,0

227

0,0

0,0

228

0,0

0,0

229

0,0

0,0

230

0,0

0,0

231

0,0

0,0

232

0,0

0,0

233

0,0

0,0

234

0,0

0,0

235

0,0

0,0

236

0,0

0,0

237

0,0

0,0

238

0,0

0,0

239

0,0

0,0

240

0,0

0,0

241

0,0

0,0

242

0,0

0,0

243

0,0

0,0

244

0,0

0,0

245

0,0

0,0

246

0,0

0,0

247

0,0

0,0

248

0,0

0,0

249

0,0

0,0

250

0,0

0,0

251

0,0

0,0

252

0,0

0,0

253

0,0

31,6

254

9,4

13,6

255

22,2

16,9

256

33,0

53,5

257

43,7

22,1

258

39,8

0,0

259

36,0

45,7

260

47,6

75,9

261

61,2

70,4

262

72,3

70,4

263

76,0

m

264

74,3

m

265

68,5

m

266

61,0

m

267

56,0

m

268

54,0

m

269

53,0

m

270

50,8

m

271

46,8

m

272

41,7

m

273

35,9

m

274

29,2

m

275

20,7

m

276

10,1

m

277

0,0

m

278

0,0

0,0

279

0,0

0,0

280

0,0

0,0

281

0,0

0,0

282

0,0

0,0

283

0,0

0,0

284

0,0

0,0

285

0,0

0,0

286

0,0

0,0

287

0,0

0,0

288

0,0

0,0

289

0,0

0,0

290

0,0

0,0

291

0,0

0,0

292

0,0

0,0

293

0,0

0,0

294

0,0

0,0

295

0,0

0,0

296

0,0

0,0

297

0,0

0,0

298

0,0

0,0

299

0,0

0,0

300

0,0

0,0

301

0,0

0,0

302

0,0

0,0

303

0,0

0,0

304

0,0

0,0

305

0,0

0,0

306

0,0

0,0

307

0,0

0,0

308

0,0

0,0

309

0,0

0,0

310

0,0

0,0

311

0,0

0,0

312

0,0

0,0

313

0,0

0,0

314

0,0

0,0

315

0,0

0,0

316

0,0

0,0

317

0,0

0,0

318

0,0

0,0

319

0,0

0,0

320

0,0

0,0

321

0,0

0,0

322

0,0

0,0

323

0,0

0,0

324

4,5

41,0

325

17,2

38,9

326

30,1

36,8

327

41,0

34,7

328

50,0

32,6

329

51,4

0,1

330

47,8

m

331

40,2

m

332

32,0

m

333

24,4

m

334

16,8

m

335

8,1

m

336

0,0

m

337

0,0

0,0

338

0,0

0,0

339

0,0

0,0

340

0,0

0,0

341

0,0

0,0

342

0,0

0,0

343

0,0

0,0

344

0,0

0,0

345

0,0

0,0

346

0,0

0,0

347

0,0

0,0

348

0,0

0,0

349

0,0

0,0

350

0,0

0,0

351

0,0

0,0

352

0,0

0,0

353

0,0

0,0

354

0,0

0,5

355

0,0

4,9

356

9,2

61,3

357

22,4

40,4

358

36,5

50,1

359

47,7

21,0

360

38,8

0,0

361

30,0

37,0

362

37,0

63,6

363

45,5

90,8

364

54,5

40,9

365

45,9

0,0

366

37,2

47,5

367

44,5

84,4

368

51,7

32,4

369

58,1

15,2

370

45,9

0,0

371

33,6

35,8

372

36,9

67,0

373

40,2

84,7

374

43,4

84,3

375

45,7

84,3

376

46,5

m

377

46,1

m

378

43,9

m

379

39,3

m

380

47,0

m

381

54,6

m

382

62,0

m

383

52,0

m

384

43,0

m

385

33,9

m

386

28,4

m

387

25,5

m

388

24,6

11,0

389

25,2

14,7

390

28,6

28,4

391

35,5

65,0

392

43,8

75,3

393

51,2

34,2

394

40,7

0,0

395

30,3

45,4

396

34,2

83,1

397

37,6

85,3

398

40,8

87,5

399

44,8

89,7

400

50,6

91,9

401

57,6

94,1

402

64,6

44,6

403

51,6

0,0

404

38,7

37,4

405

42,4

70,3

406

46,5

89,1

407

50,6

93,9

408

53,8

33,0

409

55,5

20,3

410

55,8

5,2

411

55,4

m

412

54,4

m

413

53,1

m

414

51,8

m

415

50,3

m

416

48,4

m

417

45,9

m

418

43,1

m

419

40,1

m

420

37,4

m

421

35,1

m

422

32,8

m

423

45,3

0,0

424

57,8

m

425

50,6

m

426

41,6

m

427

47,9

0,0

428

54,2

m

429

48,1

m

430

47,0

31,3

431

49,0

38,3

432

52,0

40,1

433

53,3

14,5

434

52,6

0,8

435

49,8

m

436

51,0

18,6

437

56,9

38,9

438

67,2

45,0

439

78,6

21,5

440

65,5

0,0

441

52,4

31,3

442

56,4

60,1

443

59,7

29,2

444

45,1

0,0

445

30,6

4,2

446

30,9

8,4

447

30,5

4,3

448

44,6

0,0

449

58,8

m

450

55,1

m

451

50,6

m

452

45,3

m

453

39,3

m

454

49,1

0,0

455

58,8

m

456

50,7

m

457

42,4

m

458

44,1

0,0

459

45,7

m

460

32,5

m

461

20,7

m

462

10,0

m

463

0,0

0,0

464

0,0

1,5

465

0,9

41,1

466

7,0

46,3

467

12,8

48,5

468

17,0

50,7

469

20,9

52,9

470

26,7

55,0

471

35,5

57,2

472

46,9

23,8

473

44,5

0,0

474

42,1

45,7

475

55,6

77,4

476

68,8

100,0

477

81,7

47,9

478

71,2

0,0

479

60,7

38,3

480

68,8

72,7

481

75,0

m

482

61,3

m

483

53,5

m

484

45,9

58,0

485

48,1

80,0

486

49,4

97,9

487

49,7

m

488

48,7

m

489

45,5

m

490

40,4

m

491

49,7

0,0

492

59,0

m

493

48,9

m

494

40,0

m

495

33,5

m

496

30,0

m

497

29,1

12,0

498

29,3

40,4

499

30,4

29,3

500

32,2

15,4

501

33,9

15,8

502

35,3

14,9

503

36,4

15,1

504

38,0

15,3

505

40,3

50,9

506

43,0

39,7

507

45,5

20,6

508

47,3

20,6

509

48,8

22,1

510

50,1

22,1

511

51,4

42,4

512

52,5

31,9

513

53,7

21,6

514

55,1

11,6

515

56,8

5,7

516

42,4

0,0

517

27,9

8,2

518

29,0

15,9

519

30,4

25,1

520

32,6

60,5

521

35,4

72,7

522

38,4

88,2

523

41,0

65,1

524

42,9

25,6

525

44,2

15,8

526

44,9

2,9

527

45,1

m

528

44,8

m

529

43,9

m

530

42,4

m

531

40,2

m

532

37,1

m

533

47,0

0,0

534

57,0

m

535

45,1

m

536

32,6

m

537

46,8

0,0

538

61,5

m

539

56,7

m

540

46,9

m

541

37,5

m

542

30,3

m

543

27,3

32,3

544

30,8

60,3

545

41,2

62,3

546

36,0

0,0

547

30,8

32,3

548

33,9

60,3

549

34,6

38,4

550

37,0

16,6

551

42,7

62,3

552

50,4

28,1

553

40,1

0,0

554

29,9

8,0

555

32,5

15,0

556

34,6

63,1

557

36,7

58,0

558

39,4

52,9

559

42,8

47,8

560

46,8

42,7

561

50,7

27,5

562

53,4

20,7

563

54,2

13,1

564

54,2

0,4

565

53,4

0,0

566

51,4

m

567

48,7

m

568

45,6

m

569

42,4

m

570

40,4

m

571

39,8

5,8

572

40,7

39,7

573

43,8

37,1

574

48,1

39,1

575

52,0

22,0

576

54,7

13,2

577

56,4

13,2

578

57,5

6,6

579

42,6

0,0

580

27,7

10,9

581

28,5

21,3

582

29,2

23,9

583

29,5

15,2

584

29,7

8,8

585

30,4

20,8

586

31,9

22,9

587

34,3

61,4

588

37,2

76,6

589

40,1

27,5

590

42,3

25,4

591

43,5

32,0

592

43,8

6,0

593

43,5

m

594

42,8

m

595

41,7

m

596

40,4

m

597

39,3

m

598

38,9

12,9

599

39,0

18,4

600

39,7

39,2

601

41,4

60,0

602

43,7

54,5

603

46,2

64,2

604

48,8

73,3

605

51,0

82,3

606

52,1

0,0

607

52,0

m

608

50,9

m

609

49,4

m

610

47,8

m

611

46,6

m

612

47,3

35,3

613

49,2

74,1

614

51,1

95,2

615

51,7

m

616

50,8

m

617

47,3

m

618

41,8

m

619

36,4

m

620

30,9

m

621

25,5

37,1

622

33,8

38,4

623

42,1

m

624

34,1

m

625

33,0

37,1

626

36,4

38,4

627

43,3

17,1

628

35,7

0,0

629

28,1

11,6

630

36,5

19,2

631

45,2

8,3

632

36,5

0,0

633

27,9

32,6

634

31,5

59,6

635

34,4

65,2

636

37,0

59,6

637

39,0

49,0

638

40,2

m

639

39,8

m

640

36,0

m

641

29,7

m

642

21,5

m

643

14,1

m

644

0,0

0,0

645

0,0

0,0

646

0,0

0,0

647

0,0

0,0

648

0,0

0,0

649

0,0

0,0

650

0,0

0,0

651

0,0

0,0

652

0,0

0,0

653

0,0

0,0

654

0,0

0,0

655

0,0

0,0

656

0,0

3,4

657

1,4

22,0

658

10,1

45,3

659

21,5

10,0

660

32,2

0,0

661

42,3

46,0

662

57,1

74,1

663

72,1

34,2

664

66,9

0,0

665

60,4

41,8

666

69,1

79,0

667

77,1

38,3

668

63,1

0,0

669

49,1

47,9

670

53,4

91,3

671

57,5

85,7

672

61,5

89,2

673

65,5

85,9

674

69,5

89,5

675

73,1

75,5

676

76,2

73,6

677

79,1

75,6

678

81,8

78,2

679

84,1

39,0

680

69,6

0,0

681

55,0

25,2

682

55,8

49,9

683

56,7

46,4

684

57,6

76,3

685

58,4

92,7

686

59,3

99,9

687

60,1

95,0

688

61,0

46,7

689

46,6

0,0

690

32,3

34,6

691

32,7

68,6

692

32,6

67,0

693

31,3

m

694

28,1

m

695

43,0

0,0

696

58,0

m

697

58,9

m

698

49,4

m

699

41,5

m

700

48,4

0,0

701

55,3

m

702

41,8

m

703

31,6

m

704

24,6

m

705

15,2

m

706

7,0

m

707

0,0

0,0

708

0,0

0,0

709

0,0

0,0

710

0,0

0,0

711

0,0

0,0

712

0,0

0,0

713

0,0

0,0

714

0,0

0,0

715

0,0

0,0

716

0,0

0,0

717

0,0

0,0

718

0,0

0,0

719

0,0

0,0

720

0,0

0,0

721

0,0

0,0

722

0,0

0,0

723

0,0

0,0

724

0,0

0,0

725

0,0

0,0

726

0,0

0,0

727

0,0

0,0

728

0,0

0,0

729

0,0

0,0

730

0,0

0,0

731

0,0

0,0

732

0,0

0,0

733

0,0

0,0

734

0,0

0,0

735

0,0

0,0

736

0,0

0,0

737

0,0

0,0

738

0,0

0,0

739

0,0

0,0

740

0,0

0,0

741

0,0

0,0

742

0,0

0,0

743

0,0

0,0

744

0,0

0,0

745

0,0

0,0

746

0,0

0,0

747

0,0

0,0

748

0,0

0,0

749

0,0

0,0

750

0,0

0,0

751

0,0

0,0

752

0,0

0,0

753

0,0

0,0

754

0,0

0,0

755

0,0

0,0

756

0,0

0,0

757

0,0

0,0

758

0,0

0,0

759

0,0

0,0

760

0,0

0,0

761

0,0

0,0

762

0,0

0,0

763

0,0

0,0

764

0,0

0,0

765

0,0

0,0

766

0,0

0,0

767

0,0

0,0

768

0,0

0,0

769

0,0

0,0

770

0,0

0,0

771

0,0

22,0

772

4,5

25,8

773

15,5

42,8

774

30,5

46,8

775

45,5

29,3

776

49,2

13,6

777

39,5

0,0

778

29,7

15,1

779

34,8

26,9

780

40,0

13,6

781

42,2

m

782

42,1

m

783

40,8

m

784

37,7

37,6

785

47,0

35,0

786

48,8

33,4

787

41,7

m

788

27,7

m

789

17,2

m

790

14,0

37,6

791

18,4

25,0

792

27,6

17,7

793

39,8

6,8

794

34,3

0,0

795

28,7

26,5

796

41,5

40,9

797

53,7

17,5

798

42,4

0,0

799

31,2

27,3

800

32,3

53,2

801

34,5

60,6

802

37,6

68,0

803

41,2

75,4

804

45,8

82,8

805

52,3

38,2

806

42,5

0,0

807

32,6

30,5

808

35,0

57,9

809

36,0

77,3

810

37,1

96,8

811

39,6

80,8

812

43,4

78,3

813

47,2

73,4

814

49,6

66,9

815

50,2

62,0

816

50,2

57,7

817

50,6

62,1

818

52,3

62,9

819

54,8

37,5

820

57,0

18,3

821

42,3

0,0

822

27,6

29,1

823

28,4

57,0

824

29,1

51,8

825

29,6

35,3

826

29,7

33,3

827

29,8

17,7

828

29,5

m

829

28,9

m

830

43,0

0,0

831

57,1

m

832

57,7

m

833

56,0

m

834

53,8

m

835

51,2

m

836

48,1

m

837

44,5

m

838

40,9

m

839

38,1

m

840

37,2

42,7

841

37,5

70,8

842

39,1

48,6

843

41,3

0,1

844

42,3

m

845

42,0

m

846

40,8

m

847

38,6

m

848

35,5

m

849

32,1

m

850

29,6

m

851

28,8

39,9

852

29,2

52,9

853

30,9

76,1

854

34,3

76,5

855

38,3

75,5

856

42,5

74,8

857

46,6

74,2

858

50,7

76,2

859

54,8

75,1

860

58,7

36,3

861

45,2

0,0

862

31,8

37,2

863

33,8

71,2

864

35,5

46,4

865

36,6

33,6

866

37,2

20,0

867

37,2

m

868

37,0

m

869

36,6

m

870

36,0

m

871

35,4

m

872

34,7

m

873

34,1

m

874

33,6

m

875

33,3

m

876

33,1

m

877

32,7

m

878

31,4

m

879

45,0

0,0

880

58,5

m

881

53,7

m

882

47,5

m

883

40,6

m

884

34,1

m

885

45,3

0,0

886

56,4

m

887

51,0

m

888

44,5

m

889

36,4

m

890

26,6

m

891

20,0

m

892

13,3

m

893

6,7

m

894

0,0

0,0

895

0,0

0,0

896

0,0

0,0

897

0,0

0,0

898

0,0

0,0

899

0,0

0,0

900

0,0

0,0

901

0,0

5,8

902

2,5

27,9

903

12,4

29,0

904

19,4

30,1

905

29,3

31,2

906

37,1

10,4

907

40,6

4,9

908

35,8

0,0

909

30,9

7,6

910

35,4

13,8

911

36,5

11,1

912

40,8

48,5

913

49,8

3,7

914

41,2

0,0

915

32,7

29,7

916

39,4

52,1

917

48,8

22,7

918

41,6

0,0

919

34,5

46,6

920

39,7

84,4

921

44,7

83,2

922

49,5

78,9

923

52,3

83,8

924

53,4

77,7

925

52,1

69,6

926

47,9

63,6

927

46,4

55,2

928

46,5

53,6

929

46,4

62,3

930

46,1

58,2

931

46,2

61,8

932

47,3

62,3

933

49,3

57,1

934

52,6

58,1

935

56,3

56,0

936

59,9

27,2

937

45,8

0,0

938

31,8

28,8

939

32,7

56,5

940

33,4

62,8

941

34,6

68,2

942

35,8

68,6

943

38,6

65,0

944

42,3

61,9

945

44,1

65,3

946

45,3

63,2

947

46,5

30,6

948

46,7

11,1

949

45,9

16,1

950

45,6

21,8

951

45,9

24,2

952

46,5

24,7

953

46,7

24,7

954

46,8

28,2

955

47,2

31,2

956

47,6

29,6

957

48,2

31,2

958

48,6

33,5

959

48,8

m

960

47,6

m

961

46,3

m

962

45,2

m

963

43,5

m

964

41,4

m

965

40,3

m

966

39,4

m

967

38,0

m

968

36,3

m

969

35,3

5,8

970

35,4

30,2

971

36,6

55,6

972

38,6

48,5

973

39,9

41,8

974

40,3

38,2

975

40,8

35,0

976

41,9

32,4

977

43,2

26,4

978

43,5

m

979

42,9

m

980

41,5

m

981

40,9

m

982

40,5

m

983

39,5

m

984

38,3

m

985

36,9

m

986

35,4

m

987

34,5

m

988

33,9

m

989

32,6

m

990

30,9

m

991

29,9

m

992

29,2

m

993

44,1

0,0

994

59,1

m

995

56,8

m

996

53,5

m

997

47,8

m

998

41,9

m

999

35,9

m

1000

44,3

0,0

1001

52,6

m

1002

43,4

m

1003

50,6

0,0

1004

57,8

m

1005

51,6

m

1006

44,8

m

1007

48,6

0,0

1008

52,4

m

1009

45,4

m

1010

37,2

m

1011

26,3

m

1012

17,9

m

1013

16,2

1,9

1014

17,8

7,5

1015

25,2

18,0

1016

39,7

6,5

1017

38,6

0,0

1018

37,4

5,4

1019

43,4

9,7

1020

46,9

15,7

1021

52,5

13,1

1022

56,2

6,3

1023

44,0

0,0

1024

31,8

20,9

1025

38,7

36,3

1026

47,7

47,5

1027

54,5

22,0

1028

41,3

0,0

1029

28,1

26,8

1030

31,6

49,2

1031

34,5

39,5

1032

36,4

24,0

1033

36,7

m

1034

35,5

m

1035

33,8

m

1036

33,7

19,8

1037

35,3

35,1

1038

38,0

33,9

1039

40,1

34,5

1040

42,2

40,4

1041

45,2

44,0

1042

48,3

35,9

1043

50,1

29,6

1044

52,3

38,5

1045

55,3

57,7

1046

57,0

50,7

1047

57,7

25,2

1048

42,9

0,0

1049

28,2

15,7

1050

29,2

30,5

1051

31,1

52,6

1052

33,4

60,7

1053

35,0

61,4

1054

35,3

18,2

1055

35,2

14,9

1056

34,9

11,7

1057

34,5

12,9

1058

34,1

15,5

1059

33,5

m

1060

31,8

m

1061

30,1

m

1062

29,6

10,3

1063

30,0

26,5

1064

31,0

18,8

1065

31,5

26,5

1066

31,7

m

1067

31,5

m

1068

30,6

m

1069

30,0

m

1070

30,0

m

1071

29,4

m

1072

44,3

0,0

1073

59,2

m

1074

58,3

m

1075

57,1

m

1076

55,4

m

1077

53,5

m

1078

51,5

m

1079

49,7

m

1080

47,9

m

1081

46,4

m

1082

45,5

m

1083

45,2

m

1084

44,3

m

1085

43,6

m

1086

43,1

m

1087

42,5

25,6

1088

43,3

25,7

1089

46,3

24,0

1090

47,8

20,6

1091

47,2

3,8

1092

45,6

4,4

1093

44,6

4,1

1094

44,1

m

1095

42,9

m

1096

40,9

m

1097

39,2

m

1098

37,0

m

1099

35,1

2,0

1100

35,6

43,3

1101

38,7

47,6

1102

41,3

40,4

1103

42,6

45,7

1104

43,9

43,3

1105

46,9

41,2

1106

52,4

40,1

1107

56,3

39,3

1108

57,4

25,5

1109

57,2

25,4

1110

57,0

25,4

1111

56,8

25,3

1112

56,3

25,3

1113

55,6

25,2

1114

56,2

25,2

1115

58,0

12,4

1116

43,4

0,0

1117

28,8

26,2

1118

30,9

49,9

1119

32,3

40,5

1120

32,5

12,4

1121

32,4

12,2

1122

32,1

6,4

1123

31,0

12,4

1124

30,1

18,5

1125

30,4

35,6

1126

31,2

30,1

1127

31,5

30,8

1128

31,5

26,9

1129

31,7

33,9

1130

32,0

29,9

1131

32,1

m

1132

31,4

m

1133

30,3

m

1134

29,8

m

1135

44,3

0,0

1136

58,9

m

1137

52,1

m

1138

44,1

m

1139

51,7

0,0

1140

59,2

m

1141

47,2

m

1142

35,1

0,0

1143

23,1

m

1144

13,1

m

1145

5,0

m

1146

0,0

0,0

1147

0,0

0,0

1148

0,0

0,0

1149

0,0

0,0

1150

0,0

0,0

1151

0,0

0,0

1152

0,0

0,0

1153

0,0

0,0

1154

0,0

0,0

1155

0,0

0,0

1156

0,0

0,0

1157

0,0

0,0

1158

0,0

0,0

1159

0,0

0,0

1160

0,0

0,0

1161

0,0

0,0

1162

0,0

0,0

1163

0,0

0,0

1164

0,0

0,0

1165

0,0

0,0

1166

0,0

0,0

1167

0,0

0,0

1168

0,0

0,0

1169

0,0

0,0

1170

0,0

0,0

1171

0,0

0,0

1172

0,0

0,0

1173

0,0

0,0

1174

0,0

0,0

1175

0,0

0,0

1176

0,0

0,0

1177

0,0

0,0

1178

0,0

0,0

1179

0,0

0,0

1180

0,0

0,0

1181

0,0

0,0

1182

0,0

0,0

1183

0,0

0,0

1184

0,0

0,0

1185

0,0

0,0

1186

0,0

0,0

1187

0,0

0,0

1188

0,0

0,0

1189

0,0

0,0

1190

0,0

0,0

1191

0,0

0,0

1192

0,0

0,0

1193

0,0

0,0

1194

0,0

0,0

1195

0,0

0,0

1196

0,0

20,4

1197

12,6

41,2

1198

27,3

20,4

1199

40,4

7,6

1200

46,1

m

1201

44,6

m

1202

42,7

14,7

1203

42,9

7,3

1204

36,1

0,0

1205

29,3

15,0

1206

43,8

22,6

1207

54,9

9,9

1208

44,9

0,0

1209

34,9

47,4

1210

42,7

82,7

1211

52,0

81,2

1212

61,8

82,7

1213

71,3

39,1

1214

58,1

0,0

1215

44,9

42,5

1216

46,3

83,3

1217

46,8

74,1

1218

48,1

75,7

1219

50,5

75,8

1220

53,6

76,7

1221

56,9

77,1

1222

60,2

78,7

1223

63,7

78,0

1224

67,2

79,6

1225

70,7

80,9

1226

74,1

81,1

1227

77,5

83,6

1228

80,8

85,6

1229

84,1

81,6

1230

87,4

88,3

1231

90,5

91,9

1232

93,5

94,1

1233

96,8

96,6

1234

100,0

m

1235

96,0

m

1236

81,9

m

1237

68,1

m

1238

58,1

84,7

1239

58,5

85,4

1240

59,5

85,6

1241

61,0

86,6

1242

62,6

86,8

1243

64,1

87,6

1244

65,4

87,5

1245

66,7

87,8

1246

68,1

43,5

1247

55,2

0,0

1248

42,3

37,2

1249

43,0

73,6

1250

43,5

65,1

1251

43,8

53,1

1252

43,9

54,6

1253

43,9

41,2

1254

43,8

34,8

1255

43,6

30,3

1256

43,3

21,9

1257

42,8

19,9

1258

42,3

m

1259

41,4

m

1260

40,2

m

1261

38,7

m

1262

37,1

m

1263

35,6

m

1264

34,2

m

1265

32,9

m

1266

31,8

m

1267

30,7

m

1268

29,6

m

1269

40,4

0,0

1270

51,2

m

1271

49,6

m

1272

48,0

m

1273

46,4

m

1274

45,0

m

1275

43,6

m

1276

42,3

m

1277

41,0

m

1278

39,6

m

1279

38,3

m

1280

37,1

m

1281

35,9

m

1282

34,6

m

1283

33,0

m

1284

31,1

m

1285

29,2

m

1286

43,3

0,0

1287

57,4

32,8

1288

59,9

65,4

1289

61,9

76,1

1290

65,6

73,7

1291

69,9

79,3

1292

74,1

81,3

1293

78,3

83,2

1294

82,6

86,0

1295

87,0

89,5

1296

91,2

90,8

1297

95,3

45,9

1298

81,0

0,0

1299

66,6

38,2

1300

67,9

75,5

1301

68,4

80,5

1302

69,0

85,5

1303

70,0

85,2

1304

71,6

85,9

1305

73,3

86,2

1306

74,8

86,5

1307

76,3

42,9

1308

63,3

0,0

1309

50,4

21,2

1310

50,6

42,3

1311

50,6

53,7

1312

50,4

90,1

1313

50,5

97,1

1314

51,0

100,0

1315

51,9

100,0

1316

52,6

100,0

1317

52,8

32,4

1318

47,7

0,0

1319

42,6

27,4

1320

42,1

53,5

1321

41,8

44,5

1322

41,4

41,1

1323

41,0

21,0

1324

40,3

0,0

1325

39,3

1,0

1326

38,3

15,2

1327

37,6

57,8

1328

37,3

73,2

1329

37,3

59,8

1330

37,4

52,2

1331

37,4

16,9

1332

37,1

34,3

1333

36,7

51,9

1334

36,2

25,3

1335

35,6

m

1336

34,6

m

1337

33,2

m

1338

31,6

m

1339

30,1

m

1340

28,8

m

1341

28,0

29,5

1342

28,6

100,0

1343

28,8

97,3

1344

28,8

73,4

1345

29,6

56,9

1346

30,3

91,7

1347

31,0

90,5

1348

31,8

81,7

1349

32,6

79,5

1350

33,5

86,9

1351

34,6

100,0

1352

35,6

78,7

1353

36,4

50,5

1354

37,0

57,0

1355

37,3

69,1

1356

37,6

49,5

1357

37,8

44,4

1358

37,8

43,4

1359

37,8

34,8

1360

37,6

24,0

1361

37,2

m

1362

36,3

m

1363

35,1

m

1364

33,7

m

1365

32,4

m

1366

31,1

m

1367

29,9

m

1368

28,7

m

1369

29,0

58,6

1370

29,7

88,5

1371

31,0

86,3

1372

31,8

43,4

1373

31,7

m

1374

29,9

m

1375

40,2

0,0

1376

50,4

m

1377

47,9

m

1378

45,0

m

1379

43,0

m

1380

40,6

m

1381

55,5

0,0

1382

70,4

41,7

1383

73,4

83,2

1384

74,0

83,7

1385

74,9

41,7

1386

60,0

0,0

1387

45,1

41,6

1388

47,7

84,2

1389

50,4

50,2

1390

53,0

26,1

1391

59,5

0,0

1392

66,2

38,4

1393

66,4

76,7

1394

67,6

100,0

1395

68,4

76,6

1396

68,2

47,2

1397

69,0

81,4

1398

69,7

40,6

1399

54,7

0,0

1400

39,8

19,9

1401

36,3

40,0

1402

36,7

59,4

1403

36,6

77,5

1404

36,8

94,3

1405

36,8

100,0

1406

36,4

100,0

1407

36,3

79,7

1408

36,7

49,5

1409

36,6

39,3

1410

37,3

62,8

1411

38,1

73,4

1412

39,0

72,9

1413

40,2

72,0

1414

41,5

71,2

1415

42,9

77,3

1416

44,4

76,6

1417

45,4

43,1

1418

45,3

53,9

1419

45,1

64,8

1420

46,5

74,2

1421

47,7

75,2

1422

48,1

75,5

1423

48,6

75,8

1424

48,9

76,3

1425

49,9

75,5

1426

50,4

75,2

1427

51,1

74,6

1428

51,9

75,0

1429

52,7

37,2

1430

41,6

0,0

1431

30,4

36,6

1432

30,5

73,2

1433

30,3

81,6

1434

30,4

89,3

1435

31,5

90,4

1436

32,7

88,5

1437

33,7

97,2

1438

35,2

99,7

1439

36,3

98,8

1440

37,7

100,0

1441

39,2

100,0

1442

40,9

100,0

1443

42,4

99,5

1444

43,8

98,7

1445

45,4

97,3

1446

47,0

96,6

1447

47,8

96,2

1448

48,8

96,3

1449

50,5

95,1

1450

51,0

95,9

1451

52,0

94,3

1452

52,6

94,6

1453

53,0

65,5

1454

53,2

0,0

1455

53,2

m

1456

52,6

m

1457

52,1

m

1458

51,8

m

1459

51,3

m

1460

50,7

m

1461

50,7

m

1462

49,8

m

1463

49,4

m

1464

49,3

m

1465

49,1

m

1466

49,1

m

1467

49,1

8,3

1468

48,9

16,8

1469

48,8

21,3

1470

49,1

22,1

1471

49,4

26,3

1472

49,8

39,2

1473

50,4

83,4

1474

51,4

90,6

1475

52,3

93,8

1476

53,3

94,0

1477

54,2

94,1

1478

54,9

94,3

1479

55,7

94,6

1480

56,1

94,9

1481

56,3

86,2

1482

56,2

64,1

1483

56,0

46,1

1484

56,2

33,4

1485

56,5

23,6

1486

56,3

18,6

1487

55,7

16,2

1488

56,0

15,9

1489

55,9

21,8

1490

55,8

20,9

1491

55,4

18,4

1492

55,7

25,1

1493

56,0

27,7

1494

55,8

22,4

1495

56,1

20,0

1496

55,7

17,4

1497

55,9

20,9

1498

56,0

22,9

1499

56,0

21,1

1500

55,1

19,2

1501

55,6

24,2

1502

55,4

25,6

1503

55,7

24,7

1504

55,9

24,0

1505

55,4

23,5

1506

55,7

30,9

1507

55,4

42,5

1508

55,3

25,8

1509

55,4

1,3

1510

55,0

m

1511

54,4

m

1512

54,2

m

1513

53,5

m

1514

52,4

m

1515

51,8

m

1516

50,7

m

1517

49,9

m

1518

49,1

m

1519

47,7

m

1520

47,3

m

1521

46,9

m

1522

46,9

m

1523

47,2

m

1524

47,8

m

1525

48,2

0,0

1526

48,8

23,0

1527

49,1

67,9

1528

49,4

73,7

1529

49,8

75,0

1530

50,4

75,8

1531

51,4

73,9

1532

52,3

72,2

1533

53,3

71,2

1534

54,6

71,2

1535

55,4

68,7

1536

56,7

67,0

1537

57,2

64,6

1538

57,3

61,9

1539

57,0

59,5

1540

56,7

57,0

1541

56,7

69,8

1542

56,8

58,5

1543

56,8

47,2

1544

57,0

38,5

1545

57,0

32,8

1546

56,8

30,2

1547

57,0

27,0

1548

56,9

26,2

1549

56,7

26,2

1550

57,0

26,6

1551

56,7

27,8

1552

56,7

29,7

1553

56,8

32,1

1554

56,5

34,9

1555

56,6

34,9

1556

56,3

35,8

1557

56,6

36,6

1558

56,2

37,6

1559

56,6

38,2

1560

56,2

37,9

1561

56,6

37,5

1562

56,4

36,7

1563

56,5

34,8

1564

56,5

35,8

1565

56,5

36,2

1566

56,5

36,7

1567

56,7

37,8

1568

56,7

37,8

1569

56,6

36,6

1570

56,8

36,1

1571

56,5

36,8

1572

56,9

35,9

1573

56,7

35,0

1574

56,5

36,0

1575

56,4

36,5

1576

56,5

38,0

1577

56,5

39,9

1578

56,4

42,1

1579

56,5

47,0

1580

56,4

48,0

1581

56,1

49,1

1582

56,4

48,9

1583

56,4

48,2

1584

56,5

48,3

1585

56,5

47,9

1586

56,6

46,8

1587

56,6

46,2

1588

56,5

44,4

1589

56,8

42,9

1590

56,5

42,8

1591

56,7

43,2

1592

56,5

42,8

1593

56,9

42,2

1594

56,5

43,1

1595

56,5

42,9

1596

56,7

42,7

1597

56,6

41,5

1598

56,9

41,8

1599

56,6

41,9

1600

56,7

42,6

1601

56,7

42,6

1602

56,7

41,5

1603

56,7

42,2

1604

56,5

42,2

1605

56,8

41,9

1606

56,5

42,0

1607

56,7

42,1

1608

56,4

41,9

1609

56,7

42,9

1610

56,7

41,8

1611

56,7

41,9

1612

56,8

42,0

1613

56,7

41,5

1614

56,6

41,9

1615

56,8

41,6

1616

56,6

41,6

1617

56,9

42,0

1618

56,7

40,7

1619

56,7

39,3

1620

56,5

41,4

1621

56,4

44,9

1622

56,8

45,2

1623

56,6

43,6

1624

56,8

42,2

1625

56,5

42,3

1626

56,5

44,4

1627

56,9

45,1

1628

56,4

45,0

1629

56,7

46,3

1630

56,7

45,5

1631

56,8

45,0

1632

56,7

44,9

1633

56,6

45,2

1634

56,8

46,0

1635

56,5

46,6

1636

56,6

48,3

1637

56,4

48,6

1638

56,6

50,3

1639

56,3

51,9

1640

56,5

54,1

1641

56,3

54,9

1642

56,4

55,0

1643

56,4

56,2

1644

56,2

58,6

1645

56,2

59,1

1646

56,2

62,5

1647

56,4

62,8

1648

56,0

64,7

1649

56,4

65,6

1650

56,2

67,7

1651

55,9

68,9

1652

56,1

68,9

1653

55,8

69,5

1654

56,0

69,8

1655

56,2

69,3

1656

56,2

69,8

1657

56,4

69,2

1658

56,3

68,7

1659

56,2

69,4

1660

56,2

69,5

1661

56,2

70,0

1662

56,4

69,7

1663

56,2

70,2

1664

56,4

70,5

1665

56,1

70,5

1666

56,5

69,7

1667

56,2

69,3

1668

56,5

70,9

1669

56,4

70,8

1670

56,3

71,1

1671

56,4

71,0

1672

56,7

68,6

1673

56,8

68,6

1674

56,6

68,0

1675

56,8

65,1

1676

56,9

60,9

1677

57,1

57,4

1678

57,1

54,3

1679

57,0

48,6

1680

57,4

44,1

1681

57,4

40,2

1682

57,6

36,9

1683

57,5

34,2

1684

57,4

31,1

1685

57,5

25,9

1686

57,5

20,7

1687

57,6

16,4

1688

57,6

12,4

1689

57,6

8,9

1690

57,5

8,0

1691

57,5

5,8

1692

57,3

5,8

1693

57,6

5,5

1694

57,3

4,5

1695

57,2

3,2

1696

57,2

3,1

1697

57,3

4,9

1698

57,3

4,2

1699

56,9

5,5

1700

57,1

5,1

1701

57,0

5,2

1702

56,9

5,5

1703

56,6

5,4

1704

57,1

6,1

1705

56,7

5,7

1706

56,8

5,8

1707

57,0

6,1

1708

56,7

5,9

1709

57,0

6,6

1710

56,9

6,4

1711

56,7

6,7

1712

56,9

6,9

1713

56,8

5,6

1714

56,6

5,1

1715

56,6

6,5

1716

56,5

10,0

1717

56,6

12,4

1718

56,5

14,5

1719

56,6

16,3

1720

56,3

18,1

1721

56,6

20,7

1722

56,1

22,6

1723

56,3

25,8

1724

56,4

27,7

1725

56,0

29,7

1726

56,1

32,6

1727

55,9

34,9

1728

55,9

36,4

1729

56,0

39,2

1730

55,9

41,4

1731

55,5

44,2

1732

55,9

46,4

1733

55,8

48,3

1734

55,6

49,1

1735

55,8

49,3

1736

55,9

47,7

1737

55,9

47,4

1738

55,8

46,9

1739

56,1

46,8

1740

56,1

45,8

1741

56,2

46,0

1742

56,3

45,9

1743

56,3

45,9

1744

56,2

44,6

1745

56,2

46,0

1746

56,4

46,2

1747

55,8

m

1748

55,5

m

1749

55,0

m

1750

54,1

m

1751

54,0

m

1752

53,3

m

1753

52,6

m

1754

51,8

m

1755

50,7

m

1756

49,9

m

1757

49,1

m

1758

47,7

m

1759

46,8

m

1760

45,7

m

1761

44,8

m

1762

43,9

m

1763

42,9

m

1764

41,5

m

1765

39,5

m

1766

36,7

m

1767

33,8

m

1768

31,0

m

1769

40,0

0,0

1770

49,1

m

1771

46,2

m

1772

43,1

m

1773

39,9

m

1774

36,6

m

1775

33,6

m

1776

30,5

m

1777

42,8

0,0

1778

55,2

m

1779

49,9

m

1780

44,0

m

1781

37,6

m

1782

47,2

0,0

1783

56,8

m

1784

47,5

m

1785

42,9

m

1786

31,6

m

1787

25,8

m

1788

19,9

m

1789

14,0

m

1790

8,1

m

1791

2,2

m

1792

0,0

0,0

1793

0,0

0,0

1794

0,0

0,0

1795

0,0

0,0

1796

0,0

0,0

1797

0,0

0,0

1798

0,0

0,0

1799

0,0

0,0

1800

0,0

0,0

m = „motoring”

AANHANGSEL 2

DIESELREFERENTIEBRANDSTOF

| Parameter | Eenheid | Grenswaarden (12) | Testmethode (16) |
| --- | --- | --- | --- |
| Minimum | Maximum |
| Cetaangetal | | 52 | 54 | ISO 5165 |
| Dichtheid bij 15 °C | kg/m3 | 833 | 837 | ISO 3675 |
| Distillatie: | | | | |
| — | 50 vol.-% |

Parameter

Eenheid

Grenswaarden (12)

Testmethode (16)

Minimum

Maximum

Cetaangetal

52

54

ISO 5165

Dichtheid bij 15 °C

kg/m3

833

837

ISO 3675

Distillatie:

—

50 vol.-%

°C

245

ISO 3405

| — | 95 vol.-% |
| --- | --- |

—

95 vol.-%

°C

345

350

| — | eindkookpunt |
| --- | --- |

—

eindkookpunt

°C

370

Vlampunt

°C

55

ISO 2719

Troebelingspunt

°C

–5

EN 116

Kinematische viscositeit bij 40 °C

mm2/s

2,3

3,3

ISO 3104

Polycyclische aromatische koolwaterstoffen

% m/m

2,0

6,0

EN 12916

Conradsonkoolstofresidu (10 % distillatieresidu)

% m/m

0,2

ISO 10370

Asgehalte

% m/m

0,01

EN-ISO 6245

Watergehalte

% m/m

0,02

EN-ISO 12937

Zwavelgehalte

mg/kg

10

EN-ISO 14596

Kopercorrosie bij 50 °C

1

EN-ISO 2160

Smeercapaciteit (HFRR-test bij 60 °C)

μm

400

CEC F-06-A-96

Neutralisatiegetal

mg KOH/g

0,02

Oxidatiebestendigheid bij 110 °C (13)
   (14)

h

20

EN 14112

Methylesters van vetzuren (15)

% v/v

4,5

5,5

EN 14078

AANHANGSEL 3

MEETAPPARATUUR

Dit aanhangsel bevat de basisvoorschriften en algemene beschrijvingen voor de bemonsterings- en analysesystemen voor het meten van de uitstoot van gassen en deeltjes. Aangezien verschillende configuraties gelijkwaardige resultaten kunnen opleveren, hoeven de figuren van dit aanhangsel niet exact te worden gevolgd. Onderdelen zoals instrumenten, kleppen, elektromagneten, pompen, debietapparatuur en schakelaars mogen worden gebruikt om extra gegevens te verstrekken en de functies van deelsystemen te coördineren. Andere onderdelen die niet noodzakelijk zijn om de nauwkeurigheid van bepaalde systemen te waarborgen, mogen worden weggelaten als dit technisch verantwoord is.

A.3.1.1.   Analysesysteem

A.3.1.2.   Beschrijving van het analysesysteem

Een analysesysteem voor de vaststelling van de gasvormige emissies in het ruwe (figuur 9) of verdunde (figuur 10) uitlaatgas wordt beschreven op basis van het gebruik van:

| a) | een HFID- of FID-analysator voor de meting van koolwaterstoffen; |
| --- | --- |

a)

een HFID- of FID-analysator voor de meting van koolwaterstoffen;

| b) | NDIR-analysatoren voor de meting van koolmonoxide en kooldioxide; |
| --- | --- |

b)

NDIR-analysatoren voor de meting van koolmonoxide en kooldioxide;

| c) | een HCLD- of CLD-analysator voor de meting van stikstofoxiden. |
| --- | --- |

c)

een HCLD- of CLD-analysator voor de meting van stikstofoxiden.

Het monster van alle bestanddelen dient te worden genomen met één bemonsteringssonde die inwendig is gesplitst voor de verschillende analyseapparaten. Eventueel mogen twee dicht bijeen geplaatste bemonsteringssondes worden gebruikt. Er moet op worden toegezien dat er nergens in het analysesysteem onbedoelde condensatie van uitlaatgasbestanddelen (inclusief water en zwavelzuur) optreedt.

Image

Image

A.3.1.3.   Onderdelen van de figuren 9 en 10

| EP | Uitlaatpijp |
| --- | --- |
| SP | Sonde voor de bemonstering van ruw uitlaatgas (alleen figuur 9) |

EP

Uitlaatpijp

SP

Sonde voor de bemonstering van ruw uitlaatgas (alleen figuur 9)

Aanbevolen wordt een roestvrij stalen rechte sonde met een gesloten uiteinde, voorzien van een aantal gaatjes. De binnendiameter mag niet groter zijn dan de binnendiameter van de bemonsteringsleiding. De wanddikte van de sonde mag niet meer bedragen dan 1 mm. De sonde moet voorzien zijn van minimaal drie gaatjes in drie verschillende radiale vlakken die een zodanige afmeting hebben dat de bemonsteringsstromen ongeveer gelijk zijn. De sonde moet op een diepte van ten minste 80 % van de uitlaatpijpdiameter worden geplaatst. Er mag gebruik worden gemaakt van een of twee bemonsteringssondes.

| SP2 | Sonde voor de bemonstering van HC in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 10) |
| --- | --- |

SP2

Sonde voor de bemonstering van HC in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 10)

De sonde moet:

| a) | worden gedefinieerd als de eerste 254 tot 762 mm van de verwarmde bemonsteringsleiding HSL1; |
| --- | --- |

a)

worden gedefinieerd als de eerste 254 tot 762 mm van de verwarmde bemonsteringsleiding HSL1;

| b) | een minimumbinnendiameter van 5 mm hebben; |
| --- | --- |

b)

een minimumbinnendiameter van 5 mm hebben;

| c) | worden aangebracht in de verdunningstunnel DT (figuur 15) op een plaats waar het verdunningsmiddel en het uitlaatgas goed vermengd zijn (d.w.z. circa tien tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas de verdunningstunnel binnenkomt); |
| --- | --- |

c)

worden aangebracht in de verdunningstunnel DT (figuur 15) op een plaats waar het verdunningsmiddel en het uitlaatgas goed vermengd zijn (d.w.z. circa tien tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas de verdunningstunnel binnenkomt);

| d) | zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand bevinden zodat de sonde niet door een zog of door wervelingen wordt beïnvloed; |
| --- | --- |

d)

zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand bevinden zodat de sonde niet door een zog of door wervelingen wordt beïnvloed;

| e) | verwarmd worden om de gasstroomtemperatuur bij de uitgang van de sonde te verhogen tot 463 ± 10 K (190 ± 10 °C) of tot 385 ± 10 K (112 ± 10 °C) voor elektrische-ontstekingsmotoren; |
| --- | --- |

e)

verwarmd worden om de gasstroomtemperatuur bij de uitgang van de sonde te verhogen tot 463 ± 10 K (190 ± 10 °C) of tot 385 ± 10 K (112 ± 10 °C) voor elektrische-ontstekingsmotoren;

| f) | niet verwarmd zijn in het geval van een FID-meting (koud). |
| --- | --- |

f)

niet verwarmd zijn in het geval van een FID-meting (koud).

| SP3 | Sonde voor de bemonstering van CO, CO2 en NOx in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 10) |
| --- | --- |

SP3

Sonde voor de bemonstering van CO, CO2 en NOx in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 10)

De sonde moet:

| a) | in hetzelfde vlak liggen als SP2; |
| --- | --- |

a)

in hetzelfde vlak liggen als SP2;

| b) | zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand bevinden zodat de sonde niet door een zog of door wervelingen wordt beïnvloed; |
| --- | --- |

b)

zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand bevinden zodat de sonde niet door een zog of door wervelingen wordt beïnvloed;

| c) | verwarmd worden tot een minimumtemperatuur van 328 K (55 °C) om condensatie van waterdamp te voorkomen. |
| --- | --- |

c)

verwarmd worden tot een minimumtemperatuur van 328 K (55 °C) om condensatie van waterdamp te voorkomen.

| HF1 | Verwarmd voorfilter (facultatief) |
| --- | --- |

HF1

Verwarmd voorfilter (facultatief)

De temperatuur moet dezelfde zijn als die voor HSL1.

| HF2 | Verwarmd filter |
| --- | --- |

HF2

Verwarmd filter

Het filter moet alle vaste deeltjes vóór het analyseapparaat uit het gasmonster verwijderen. De temperatuur moet dezelfde zijn als die voor HSL1. Het filter moet indien nodig worden vervangen.

| HSL1 | Verwarmde bemonsteringsleiding |
| --- | --- |

HSL1

Verwarmde bemonsteringsleiding

De bemonsteringsleiding voert de gasmonsters van één sonde naar een of meer verdeelstukken en de HC-analysator.

De bemonsteringsleiding moet:

| a) | een binnendiameter van minimaal 4 mm en maximaal 13,5 mm hebben; |
| --- | --- |

a)

een binnendiameter van minimaal 4 mm en maximaal 13,5 mm hebben;

| b) | van roestvrij staal of PTFE gemaakt zijn; |
| --- | --- |

b)

van roestvrij staal of PTFE gemaakt zijn;

| c) | een wandtemperatuur hebben van 463 ± 10 K (190 ± 10 °C), gemeten op elk afzonderlijk verwarmd deel, indien de temperatuur van het uitlaatgas bij de bemonsteringssonde lager is dan of gelijk is aan 463 K (190 °C); |
| --- | --- |

c)

een wandtemperatuur hebben van 463 ± 10 K (190 ± 10 °C), gemeten op elk afzonderlijk verwarmd deel, indien de temperatuur van het uitlaatgas bij de bemonsteringssonde lager is dan of gelijk is aan 463 K (190 °C);

| d) | een wandtemperatuur hebben van meer dan 453 K (180 °C), indien de temperatuur van het uitlaatgas boven 463 K (190 °C) ligt; |
| --- | --- |

d)

een wandtemperatuur hebben van meer dan 453 K (180 °C), indien de temperatuur van het uitlaatgas boven 463 K (190 °C) ligt;

| e) | een gastemperatuur van 463 ± 10 K (190 ± 10 °C) hebben onmiddellijk vóór het verwarmde filter HF2 en de HFID. |
| --- | --- |

e)

een gastemperatuur van 463 ± 10 K (190 ± 10 °C) hebben onmiddellijk vóór het verwarmde filter HF2 en de HFID.

| HSL2 | Verwarmde bemonsteringsleiding voor NOx |
| --- | --- |

HSL2

Verwarmde bemonsteringsleiding voor NOx

De bemonsteringsleiding moet:

| a) | een wandtemperatuur tussen 328 en 473 K (55 en 200 °C) hebben tot de omzetter voor meting op droge basis en tot het analyseapparaat voor meting op natte basis; |
| --- | --- |

a)

een wandtemperatuur tussen 328 en 473 K (55 en 200 °C) hebben tot de omzetter voor meting op droge basis en tot het analyseapparaat voor meting op natte basis;

| b) | van roestvrij staal of PTFE gemaakt zijn. |
| --- | --- |

b)

van roestvrij staal of PTFE gemaakt zijn.

| HP | Verwarmde bemonsteringspomp |
| --- | --- |

HP

Verwarmde bemonsteringspomp

De pomp moet worden verwarmd tot de temperatuur van HSL.

| SL | Bemonsteringsleiding voor CO en CO2 |
| --- | --- |

SL

Bemonsteringsleiding voor CO en CO2

De leiding moet van PTFE of roestvrij staal gemaakt zijn. De leiding mag verwarmd worden of onverwarmd zijn.

| HC | HFID-analysator |
| --- | --- |

HC

HFID-analysator

Verwarmde vlamionisatiedetector (HFID) of vlamionisatiedetector (FID) voor het bepalen van de koolwaterstofconcentratie. De temperatuur van de HFID moet tussen 453 en 473 K (180 en 200 °C) worden gehouden.

| CO, CO2 | NDIR-analysator |
| --- | --- |

CO, CO2

NDIR-analysator

NDIR-analysatoren voor het bepalen van de koolmonoxide- en kooldioxideconcentratie (facultatief voor het bepalen van de verdunningsverhouding bij de meting van de deeltjesconcentratie).

| NOx | CLD-analysator of NDUV-analysator |
| --- | --- |

NOx

CLD-analysator of NDUV-analysator

CLD-, HCLD- of NDUV-analysator voor het bepalen van de stikstofoxidenconcentratie. Bij gebruik van een HCLD moet deze op een temperatuur van 328 tot 473 K (55 tot 200 °C) worden gehouden.

| B | Monsterdroger (facultatief voor NO-meting) |
| --- | --- |

B

Monsterdroger (facultatief voor NO-meting)

Om te koelen en waterdamp uit het uitlaatgasmonster te laten condenseren. Het koelbad is facultatief indien de analyse niet door waterdamp wordt beïnvloed, zoals bepaald in punt 9.3.9.2.2. Indien het water door condensatie wordt verwijderd, moet de temperatuur of het dauwpunt van het bemonsteringsgas in de watervanger of stroomafwaarts worden gemeten. De temperatuur of het dauwpunt van het bemonsteringsgas mag niet hoger zijn dan 280 K (7 °C). Chemische droging is niet toegestaan voor de verwijdering van het water uit de monsters.

| BK | Achtergrondzak (facultatief; alleen figuur 10) |
| --- | --- |

BK

Achtergrondzak (facultatief; alleen figuur 10)

Voor de meting van de achtergrondconcentraties.

| BG | Achtergrondzak (facultatief; alleen figuur 10) |
| --- | --- |

BG

Achtergrondzak (facultatief; alleen figuur 10)

Voor de meting van de monsterconcentraties.

A.3.1.4.   Niet-methaancuttermethode (NMC)

De NMC oxideert alle koolwaterstoffen behalve CH4 tot CO2 en H2O, zodat alleen nog CH door de HFID wordt gedetecteerd nadat het monster door de NMC is geleid. Naast de gebruikelijke opstelling voor de bemonstering van HC (zie de figuren 9 en 10) moet er een tweede opstelling voor de bemonstering van HC worden opgezet, die is voorzien van een cutter, zoals in figuur 11 wordt weergegeven. Zodoende kunnen de totaalwaarden voor HC, CH4 en NMHC gelijktijdig worden gemeten.

De NMC moet vóór de test bij een temperatuur van ten minste 600 K (327 °C) worden gekarakteriseerd voor wat het katalytische effect op CH4 en C2H6 betreft, waarbij de H2O-waarden representatief zijn voor uitlaatgascondities. Het dauwpunt en het O2-niveau van de bemonsterde uitlaatgasstroom moeten bekend zijn. De relatieve respons van de FID op CH4 en C2H6 moet worden bepaald overeenkomstig punt 9.3.8.

Image

A.3.1.5.   Onderdelen van figuur 11

| NMC | Niet-methaancutter |
| --- | --- |

NMC

Niet-methaancutter

Om alle koolwaterstoffen behalve methaan te oxideren.

HC

Verwarmde vlamionisatiedetector (HFID) of vlamionisatiedetector (FID) om de concentraties HC en CH4 te meten. De temperatuur van de HFID moet tussen 453 en 473 K (180 en 200 °C) worden gehouden.

| V1 | Selectieklep |
| --- | --- |

V1

Selectieklep

Om te kiezen tussen nulgas en ijkgas.

| R | Drukregelaar |
| --- | --- |

R

Drukregelaar

Om de druk in de bemonsteringsleiding en de stroom naar de HFID te regelen.

A.3.2.   Verdunnings- en deeltjesbemonsteringssysteem

A.3.2.1.   Beschrijving van een partiële-stroomverdunningssysteem

Het hier beschreven verdunningssysteem is gebaseerd op de verdunning van een gedeelte van de uitlaatgassen. Het splitsen van de uitlaatgasstroom en de daaropvolgende verdunning kunnen geschieden door verschillende soorten verdunningssystemen. Bij de daaropvolgende verzameling van deeltjes kan al het verdunde uitlaatgas of een gedeelte van het verdunde uitlaatgas door het deeltjesbemonsteringssysteem worden gevoerd. De eerste methode wordt de totale bemonsteringsmethode genoemd, de tweede de deelbemonsteringsmethode. De berekening van de verdunningsverhouding hangt af van het toegepaste systeem.

Ingeval van de totale bemonsteringsmethode, zoals afgebeeld in figuur 12, wordt het ruwe uitlaatgas van de uitlaatpijp (EP) naar de verdunningstunnel (DT) gevoerd door de bemonsteringssonde (SP) en de verbindingsbuis (TT). De totale stroom door de tunnel wordt geregeld door de stroomregelaar FC2 en de bemonsteringspomp (P) van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur 16). De verdunningsluchtstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC1, die qm

  ew of qm

  aw en qm

  f kan gebruiken als stuursignalen voor de gewenste uitlaatgassplitsing. De bemonsteringsstroom in DT is het verschil tussen de totale stroom en de verdunningsluchtstroom. De verdunningsluchtstroomsnelheid wordt gemeten met stroommeter FM1 en de totale stroomsnelheid met stroommeter FM3 van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur 16). De verdunningsverhouding wordt berekend uit deze twee stroomwaarden.

Image

In het geval van de deelbemonsteringsmethode, zoals afgebeeld in figuur 13, wordt het ruwe uitlaatgas van de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd door de bemonsteringssonde SP en de verbindingsbuis TT. De totale stroom door de tunnel wordt geregeld door stroomregelaar FC1, die hetzij met de verdunningsluchtstroom, hetzij met de aanzuigventilator voor de totale tunnelstroom is verbonden. Stroomregelaar FC1 kan qmew
  of qmaw
  en qmf
  als stuursignalen gebruiken voor de gewenste uitlaatgassplitsing. De bemonsteringsstroom in DT is het verschil tussen de totale stroom en de verdunningsluchtstroom. De verdunningsluchtstroomsnelheid wordt gemeten met stroommeter FM1 en de totale stroomsnelheid met stroommeter FM2. De verdunningsverhouding wordt berekend uit deze twee stroomwaarden. Door het deeltjesbemonsteringssysteem wordt een deeltjesmonster uit DT genomen (zie figuur 16).

Image

A.3.2.2.   Onderdelen van de figuren 12 en 13

| EP | Uitlaatpijp |
| --- | --- |

EP

Uitlaatpijp

De uitlaatpijp mag geïsoleerd zijn. Om de thermische traagheid van de uitlaatpijp te verminderen, wordt een dikte/diameterverhouding van 0,015 of minder aanbevolen. Het gebruik van flexibele delen moet worden beperkt tot een lengte/diameterverhouding van 12 of minder. Bochten moeten tot een minimum worden beperkt om afzetting door inertie tegen te gaan. Indien het systeem een testbankdemper omvat, mag de demper ook geïsoleerd zijn. Het wordt aanbevolen een rechte pijp van ten minste zes pijpdiameters vóór en van drie pijpdiameters voorbij de punt van de sonde te gebruiken.

| SP | Bemonsteringssonde |
| --- | --- |

SP

Bemonsteringssonde

De sonde dient van een van de volgende typen te zijn:

| a) | een open buis die op de hartlijn van de uitlaatpijp is geplaatst en waarvan de opening tegen de stroom in is gericht; |
| --- | --- |

a)

een open buis die op de hartlijn van de uitlaatpijp is geplaatst en waarvan de opening tegen de stroom in is gericht;

| b) | een open buis die op de hartlijn van de uitlaatpijp is geplaatst en waarvan de opening met de stroom mee is gericht; |
| --- | --- |

b)

een open buis die op de hartlijn van de uitlaatpijp is geplaatst en waarvan de opening met de stroom mee is gericht;

| c) | een sonde met verscheidene gaatjes overeenkomstig SP in punt A.3.1.3; |
| --- | --- |

c)

een sonde met verscheidene gaatjes overeenkomstig SP in punt A.3.1.3;

| d) | een afgedekte sonde die op de hartlijn van de uitlaatpijp is geplaatst en waarvan de opening tegen de stroom in is gericht, zoals in figuur 14 wordt weergegeven. |
| --- | --- |

d)

een afgedekte sonde die op de hartlijn van de uitlaatpijp is geplaatst en waarvan de opening tegen de stroom in is gericht, zoals in figuur 14 wordt weergegeven.

De minimumdiameter aan de binnenkant van de punt van de sonde is 4 mm. De minimumdiameterverhouding tussen uitlaatpijp en sonde is vier.

Bij gebruik van sondetype a) moet vlak voor de filterhouder een inertiale voorklasseervoorziening (cycloonfilter of impactor) met een „cut point” van 50 % tussen 2,5 en 10 μm worden aangebracht.

Image

| TT | Verbindingsbuis |
| --- | --- |

TT

Verbindingsbuis

De verbindingsbuis moet zo kort mogelijk zijn, maar:

| a) | mag niet langer zijn dan 0,26 m als de buis over 80 % van de totale lengte, gemeten tussen het einde van de sonde en de verdunningsfase, geïsoleerd is;
  of |
| --- | --- |

a)

mag niet langer zijn dan 0,26 m als de buis over 80 % van de totale lengte, gemeten tussen het einde van de sonde en de verdunningsfase, geïsoleerd is;

of

| b) | mag niet langer zijn dan 1 m als de buis over 90 % van de totale lengte, gemeten tussen het einde van de sonde en de verdunningsfase, tot meer dan 150 °C verwarmd is. |
| --- | --- |

b)

mag niet langer zijn dan 1 m als de buis over 90 % van de totale lengte, gemeten tussen het einde van de sonde en de verdunningsfase, tot meer dan 150 °C verwarmd is.

De verbindingsbuis moet een diameter hebben die ten minste even groot is als die van de sonde, maar maximaal 25 mm bedraagt, en moet in de hartlijn van de verdunningstunnel uitkomen en met de stroom mee gericht zijn.

Ten aanzien van punt a) geldt dat de isolatie moet bestaan uit materiaal met een maximale thermische geleidbaarheid van 0,05 W/mK en met een radiale isolatiedikte die overeenkomt met de diameter van de sonde.

| FC1 | Stroomregelaar |
| --- | --- |

FC1

Stroomregelaar

Er moet een stroomregelaar worden gebruikt om de verdunningsluchtstroom door de aanjager PB en/of de aanzuigventilator SB te regelen. De regelaar kan worden aangesloten op de signalen van de uitlaatgasstroom overeenkomstig punt 8.4.1. De stroomregelaar mag vóór of na de desbetreffende aanjager worden geplaatst. Bij toevoer van samengeperste lucht regelt FC1 de luchtstroom rechtstreeks.

| FM1 | Stroommeter |
| --- | --- |

FM1

Stroommeter

Een gasstroom- of andere stroommeter die de verdunningsluchtstroom meet. Het gebruik van FM1 is facultatief, indien PB gekalibreerd is om de stroom te meten.

| DAF | Verdunningsmiddelfilter |
| --- | --- |

DAF

Verdunningsmiddelfilter

Het verdunningsmiddel (omgevingslucht, synthetische lucht of stikstof) moet worden gefilterd met een hoogrendementsfilter (HEPA) met een initieel opvangrendement van ten minste 99,97 % volgens EN 1822-1 (filterklasse H14 of beter), ASTM F 1471-93 of een gelijkwaardige norm.

| FM2 | Stroommeter (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13) |
| --- | --- |

FM2

Stroommeter (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13)

Een gasstroom- of debietmeter die de verdunde uitlaatgasstroom meet. Het gebruik van FM2 is facultatief, indien de aanzuigventilator SB gekalibreerd is om de stroom te meten.

| PB | Aanjager (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13) |
| --- | --- |

PB

Aanjager (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13)

Om de stroom van de verdunningslucht te regelen, mag PB worden aangesloten op de stroommeters FC1 of FC2. PB is overbodig wanneer gebruik wordt gemaakt van een vlinderklep. Indien PB is gekalibreerd, kan hij worden gebruikt om de verdunningsluchtstroom te meten.

| SB | Aanzuigventilator (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13) |
| --- | --- |

SB

Aanzuigventilator (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13)

Indien SB is gekalibreerd, kan hij worden gebruikt om de verdunde uitlaatgasstroom te meten.

| DT | Verdunningstunnel (partiële-stroomverdunning) |
| --- | --- |

DT

Verdunningstunnel (partiële-stroomverdunning)

De verdunningstunnel:

| a) | moet voor een deelbemonsteringssysteem lang genoeg zijn om volledige vermenging van het uitlaatgas en het verdunningsmiddel door turbulentie tot stand te brengen (getal van Reynolds, Re, groter dan 4 000, waarbij Re op de binnendiameter van de verdunningstunnel is gebaseerd), d.w.z. voor de totale bemonsteringsmethode is volledige vermenging niet nodig; |
| --- | --- |

a)

moet voor een deelbemonsteringssysteem lang genoeg zijn om volledige vermenging van het uitlaatgas en het verdunningsmiddel door turbulentie tot stand te brengen (getal van Reynolds, Re, groter dan 4 000, waarbij Re op de binnendiameter van de verdunningstunnel is gebaseerd), d.w.z. voor de totale bemonsteringsmethode is volledige vermenging niet nodig;

| b) | moet van roestvrij staal gemaakt zijn; |
| --- | --- |

b)

moet van roestvrij staal gemaakt zijn;

| c) | mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd; |
| --- | --- |

c)

mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd;

| d) | mag geïsoleerd zijn. |
| --- | --- |

d)

mag geïsoleerd zijn.

| PSP | Deeltjesbemonsteringssonde (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13) |
| --- | --- |

PSP

Deeltjesbemonsteringssonde (deelbemonsteringsmethode, alleen figuur 13)

De deeltjesbemonsteringssonde is het eerste stuk van de deeltjesverbindingsbuis PTT (zie punt A.3.2.6) en:

| a) | moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar het verdunningsmiddel en het uitlaatgas goed vermengd zijn, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT, ongeveer tien tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel stroomt; |
| --- | --- |

a)

moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar het verdunningsmiddel en het uitlaatgas goed vermengd zijn, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT, ongeveer tien tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel stroomt;

| b) | moet een binnendiameter van minimaal 8 mm hebben; |
| --- | --- |

b)

moet een binnendiameter van minimaal 8 mm hebben;

| c) | mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd door directe verwarming of door voorverwarming van het verdunningsmiddel, mits de temperatuur van het verdunningsmiddel niet meer dan 325 K (52 °C) bedraagt voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid; |
| --- | --- |

c)

mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd door directe verwarming of door voorverwarming van het verdunningsmiddel, mits de temperatuur van het verdunningsmiddel niet meer dan 325 K (52 °C) bedraagt voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;

| d) | mag geïsoleerd zijn. |
| --- | --- |

d)

mag geïsoleerd zijn.

A.3.2.3.   Beschrijving van een volledige-stroomverdunningssysteem

Het hier beschreven systeem is gebaseerd op verdunning van het totale uitlaatgas in de verdunningstunnel DT uitgaande van constantevolumebemonstering (CVS), en wordt weergegeven in figuur 15.

De verdunde uitlaatgasstroom wordt gemeten met een verdringerpomp (PDP), met een venturibuis met kritische stroming (CFV) of met een subsonische venturi (SSV). Er kan gebruik worden gemaakt van een warmtewisselaar (HE) of van elektronische stroomcompensatie (EFC) voor proportionele deeltjesbemonstering of voor de vaststelling van de stroom. Aangezien bepaling van de massa van de deeltjes gebaseerd is op de totale verdunde uitlaatgasstroom, hoeft de verdunningsverhouding niet te worden berekend.

Bij de daaropvolgende verzameling van deeltjes wordt een monster van het verdunde uitlaatgas naar het deeltjesbemonsteringssysteem met dubbele verdunning geleid (zie figuur 17). Hoewel het dubbele-verdunningssysteem gedeeltelijk uit een verdunningssysteem bestaat, wordt dit systeem beschreven als een variant van het deeltjesbemonsteringssysteem, aangezien de meeste onderdelen overeenkomen met een typisch deeltjesbemonsteringssysteem.

Image

A.3.2.4.   Onderdelen van figuur 15

| EP | Uitlaatpijp |
| --- | --- |

EP

Uitlaatpijp

De lengte van de uitlaatpijp vanaf de uitgang van het uitlaatspruitstuk van de motor, de uitgang van de turbocompressor of de nabehandelingsinrichting tot de verdunningstunnel mag niet meer dan 10 m bedragen. Indien het systeem langer is dan 4 m, moet het gedeelte dat langer is dan 4 m, worden geïsoleerd, behalve een eventueel in het systeem opgenomen opaciteitsmeter. De radiale dikte van het isolatiemateriaal moet ten minste 25 mm bedragen. De thermische geleidbaarheid van het isolatiemateriaal moet een waarde hebben van maximaal 0,1 W/mK, gemeten bij een temperatuur van 673 K. Om de thermische traagheid van de uitlaatpijp te verminderen, wordt een dikte/diameterverhouding van 0,015 of minder aanbevolen. Het gebruik van flexibele delen moet worden beperkt tot een lengte/diameterverhouding van 12 of minder.

| PDP | Verdringerpomp |
| --- | --- |

PDP

Verdringerpomp

De PDP bepaalt de totale verdunde uitlaatgasstroom aan de hand van het aantal pompomwentelingen en de plunjerverplaatsing. De tegendruk van het uitlaatsysteem mag door de PDP of het inlaatsysteem voor het verdunningsmiddel niet kunstmatig worden verlaagd. De statische tegendruk van het uitlaatgas, gemeten met de PDP in werking, moet binnen ±1,5 kPa van de statische druk liggen, gemeten zonder aansluiting op de PDP bij gelijk toerental en gelijke belasting. De gasmengseltemperatuur onmiddellijk vóór de PDP moet gedurende de test binnen ±6 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur liggen, wanneer geen stroomcompensatie (EFC) wordt toegepast. Er mag slechts stroomcompensatie worden toegepast, indien de temperatuur bij de inlaat van de PDP niet meer dan 323 K (50 °C) bedraagt.

| CFV | Venturibuis met kritische stroming |
| --- | --- |

CFV

Venturibuis met kritische stroming

De CFV meet de totale verdunde uitlaatgasstroom door de stroming voortdurend te knijpen (kritische stroming). De statische tegendruk van het uitlaatgas, gemeten met de CFV in werking, moet binnen ±1,5 kPa van de statische druk liggen, gemeten zonder aansluiting op de CFV bij gelijk toerental en gelijke belasting. De gasmengseltemperatuur onmiddellijk vóór de CFV moet gedurende de test binnen ±11 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur liggen, wanneer geen stroomcompensatie (EFC) wordt toegepast.

| SSV | Subsonische venturi |
| --- | --- |

SSV

Subsonische venturi

Een SSV meet de totale verdunde uitlaatgasstroom met de gasstroomfunctie van een subsonische venturi die afhankelijk is van de druk en temperatuur bij de inlaat en de drukval tussen de inlaat en de hals van de venturibuis. De statische tegendruk van het uitlaatgas, gemeten met de SSV in werking, moet binnen ±1,5 kPa van de statische druk liggen, gemeten zonder aansluiting op de SSV bij gelijk toerental en gelijke belasting. De gasmengseltemperatuur onmiddellijk vóór de SSV moet gedurende de test binnen ±11 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur liggen, wanneer geen stroomcompensatie (EFC) wordt toegepast.

| HE | Warmtewisselaar (facultatief) |
| --- | --- |

HE

Warmtewisselaar (facultatief)

De warmtewisselaar moet voldoende capaciteit hebben om de temperatuur binnen de bovengenoemde grenswaarden te houden. Indien EFC wordt toegepast, is een warmtewisselaar niet nodig.

| EFC | Elektronische stroomcompensatie (facultatief) |
| --- | --- |

EFC

Elektronische stroomcompensatie (facultatief)

Indien de temperatuur bij de inlaat van de PDP, CFV of SSV niet binnen de bovenstaande grenzen wordt gehouden, moet een stroomcompensatiesysteem worden toegepast voor de permanente meting van de stroom en regeling van de proportionele bemonstering in het dubbele-verdunningssysteem. Hiertoe worden de continu gemeten stroomsignalen gebruikt om de evenredigheid van de bemonsteringsstroom door de deeltjesfilters van het dubbele-verdunningssysteem op een niveau van ±2,5 % te houden (zie figuur 17).

| DT | Verdunningstunnel (volledige-stroomverdunning) |
| --- | --- |

DT

Verdunningstunnel (volledige-stroomverdunning)

De verdunningstunnel

| a) | moet een diameter hebben die klein genoeg is om turbulente stroom teweeg te brengen (getal van Reynolds, Re, groter dan 4 000, waarbij Re op de binnendiameter van de verdunningstunnel is gebaseerd) en moet lang genoeg zijn om volledige vermenging van het uitlaatgas met het verdunningsmiddel teweeg te brengen; |
| --- | --- |

a)

moet een diameter hebben die klein genoeg is om turbulente stroom teweeg te brengen (getal van Reynolds, Re, groter dan 4 000, waarbij Re op de binnendiameter van de verdunningstunnel is gebaseerd) en moet lang genoeg zijn om volledige vermenging van het uitlaatgas met het verdunningsmiddel teweeg te brengen;

| b) | mag geïsoleerd zijn. |
| --- | --- |

b)

mag geïsoleerd zijn.

| c) | mag worden verwarmd tot een wandtemperatuur die voldoende is om watercondensatie tegen te gaan. |
| --- | --- |

c)

mag worden verwarmd tot een wandtemperatuur die voldoende is om watercondensatie tegen te gaan.

Het uitlaatgas van de motor moet met de stroom mee gericht zijn op het punt waar het de verdunningstunnel binnenkomt, en grondig worden vermengd. Er mag een mengrestrictie worden toegepast.

Bij gebruik van dubbele verdunning moet een monster uit de verdunningstunnel worden overgebracht naar de secundaire verdunningstunnel voor verdere verdunning en vervolgens door de bemonsteringsfilters worden geleid (figuur 17). Het secundaire verdunningssysteem moet voldoende secundair verdunningsmiddel toevoeren om de tweemaal verdunde uitlaatgasstroom op een temperatuur te houden die vlak voor het deeltjesfilter tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C) ligt.

| DAF | Verdunningsmiddelfilter |
| --- | --- |

DAF

Verdunningsmiddelfilter

Het verdunningsmiddel (omgevingslucht, synthetische lucht of stikstof) moet worden gefilterd met een hoogrendementsfilter (HEPA) met een initieel opvangrendement van ten minste 99,97 % volgens EN 1822-1 (filterklasse H14 of beter), ASTM F 1471-93 of een gelijkwaardige norm.

| PSP | Deeltjesbemonsteringssonde |
| --- | --- |

PSP

Deeltjesbemonsteringssonde

De sonde is het eerste stuk van de PTT en

| a) | moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar het verdunningsmiddel en de uitlaatgassen goed vermengd zijn, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT, ongeveer 10 tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel stroomt; |
| --- | --- |

a)

moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar het verdunningsmiddel en de uitlaatgassen goed vermengd zijn, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT, ongeveer 10 tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel stroomt;

| b) | moet een binnendiameter van minimaal 8 mm hebben; |
| --- | --- |

b)

moet een binnendiameter van minimaal 8 mm hebben;

| c) | mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd door directe verwarming of door voorverwarming van het verdunningsmiddel, mits de luchttemperatuur niet meer dan 325 K (52 °C) bedraagt, voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid; |
| --- | --- |

c)

mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd door directe verwarming of door voorverwarming van het verdunningsmiddel, mits de luchttemperatuur niet meer dan 325 K (52 °C) bedraagt, voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;

| d) | mag geïsoleerd zijn. |
| --- | --- |

d)

mag geïsoleerd zijn.

A.3.2.5.   Beschrijving van een deeltjesbemonsteringssysteem

Een deeltjesbemonsteringssysteem moet de deeltjes met het deeltjesfilter opvangen, en wordt afgebeeld in de figuren 16 en 17. Bij totale bemonstering met partiële-stroomverdunning, waarbij het gehele verdunde uitlaatgasmonster door de filters wordt gevoerd, vormen het verdunningssysteem en het bemonsteringssysteem gewoonlijk één geheel (zie figuur 12). Bij deelbemonstering met partiële-stroomverdunning of volledige-stroomverdunning, waarbij slechts een deel van het verdunde uitlaatgas door de filters wordt gevoerd, zijn het verdunningssysteem en het bemonsteringssysteem gewoonlijk gescheiden.

Bij een partiële-stroomverdunningssysteem wordt met de bemonsteringspomp P een monster van het verdunde uitlaatgas uit de verdunningstunnel DT genomen via de deeltjesbemonsteringssonde PSP en de deeltjesverbindingsbuis PTT, zoals wordt weergegeven in figuur 16. Het monster wordt door de filterhouder(s) FH geleid die de deeltjesbemonsteringsfilters bevat(ten). De bemonsteringsstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC3.

Bij een volledige-stroomverdunningssysteem wordt een deeltjesbemonsteringssysteem met dubbele verdunning gebruikt, zoals wordt weergegeven in figuur 17. Een monster van het verdunde uitlaatgas wordt vanuit de verdunningstunnel DT door de deeltjesbemonsteringssonde PSP en de deeltjesverbindingsbuis PTT overgebracht naar de secundaire verdunningstunnel SDT, waar het nogmaals wordt verdund. Het monster wordt vervolgens door de filterhouder(s) FH geleid waarin zich de deeltjesbemonsteringsfilters bevinden. De stroomsnelheid van de verdunningslucht is gewoonlijk constant, terwijl de snelheid van de bemonsteringsstroom wordt geregeld door stroomregelaar FC3. Bij gebruik van elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 15) moet de totale verdunde uitlaatgasstroom als stuursignaal voor FC3 worden gebruikt.

Image

Image

A.3.2.6.   Onderdelen van figuur 16 (alleen partiële-stroomsysteem) en figuur 17 (alleen volledige-stroomsysteem)

| PTT | Deeltjesverbindingsbuis |
| --- | --- |

PTT

Deeltjesverbindingsbuis

De verbindingsbuis:

| a) | moet inert zijn voor deeltjesmateriaal; |
| --- | --- |

a)

moet inert zijn voor deeltjesmateriaal;

| b) | mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd; |
| --- | --- |

b)

mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd;

| c) | mag geïsoleerd zijn. |
| --- | --- |

c)

mag geïsoleerd zijn.

| SDT | Secundaire verdunningstunnel (alleen figuur 17) |
| --- | --- |

SDT

Secundaire verdunningstunnel (alleen figuur 17)

De secundaire verdunningstunnel:

| a) | moet een zodanige lengte en diameter hebben dat aan de retentietijdvoorschriften van punt 9.4.2, onder f), wordt voldaan; |
| --- | --- |

a)

moet een zodanige lengte en diameter hebben dat aan de retentietijdvoorschriften van punt 9.4.2, onder f), wordt voldaan;

| b) | mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd; |
| --- | --- |

b)

mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd;

| c) | mag geïsoleerd zijn. |
| --- | --- |

c)

mag geïsoleerd zijn.

| FH | Filterhouder |
| --- | --- |

FH

Filterhouder

De filterhouder:

| a) | moet een divergente kegeltophoek van 12,5 graden (vanuit het midden) hebben voor de overgang van de diameter van de verbindingsbuis naar de blootgestelde diameter van het filteroppervlak; |
| --- | --- |

a)

moet een divergente kegeltophoek van 12,5 graden (vanuit het midden) hebben voor de overgang van de diameter van de verbindingsbuis naar de blootgestelde diameter van het filteroppervlak;

| b) | mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd; |
| --- | --- |

b)

mag tot een wandtemperatuur van 325 K (52 °C) worden verwarmd;

| c) | mag geïsoleerd zijn. |
| --- | --- |

c)

mag geïsoleerd zijn.

Filterwisselaars met verschillende filters (automatische wisselaars) zijn aanvaardbaar, mits er geen interactie tussen de bemonsteringsfilters optreedt.

PTFE-membraanfilters moeten in een aparte cassette in de filterhouder worden gemonteerd.

Bij gebruik van een bemonsteringssonde met open buis waarvan de opening tegen de uitlaatstroom in is gericht, moet vlak voor de filterhouder een inertiale voorklasseervoorziening met een „cut point” van 50 % tussen 2,5 μm en 10 μm worden aangebracht.

| P | Bemonsteringspomp |
| --- | --- |
| FC2 | Stroomregelaar |

P

Bemonsteringspomp

FC2

Stroomregelaar

Een stroomregelaar dient de snelheid van de deeltjesbemonsteringsstroom te regelen.

| FM3 | Stroommeter |
| --- | --- |

FM3

Stroommeter

Gasstroom- of debietmeter om de deeltjesbemonsteringsstroom door het deeltjesfilter vast te stellen. Deze mag voor of na de bemonsteringspomp P worden geïnstalleerd.

| FM4 | Stroommeter |
| --- | --- |

FM4

Stroommeter

Gasstroom- of debietmeter om de secundaire verdunningsluchtstroom door het deeltjesfilter vast te stellen.

| BV | Kogelklep (facultatief) |
| --- | --- |

BV

Kogelklep (facultatief)

De kogelklep moet een binnendiameter van minimaal de binnendiameter van de deeltjesverbindingsbuis PTT en een schakeltijd van minder dan 0,5 s hebben.

AANHANGSEL 4

STATISTISCHE BEREKENINGEN

A.4.1.   Gemiddelde waarde en standaardafwijking

Het rekenkundig gemiddelde wordt als volgt berekend:

Formula (92)

De standaardafwijking wordt als volgt berekend:

Formula (93)

A.4.2.   Regressieanalyse

De helling van de regressierechte wordt als volgt berekend:

Formula (94)

Het y-afsnijpunt van de regressierechte wordt als volgt berekend:

Formula (95)

De standaardafwijking van de schattingswaarde (SEE) wordt als volgt berekend:

Formula (96)

De determinatiecoëfficiënt wordt als volgt berekend:

Formula (97)

A.4.3.   Bepaling van systeemgelijkwaardigheid

De systeemgelijkwaardigheid overeenkomstig punt 5.1.1 moet met de desbetreffende testcyclus of -cycli worden vastgesteld aan de hand van een correlatiestudie met zeven (of meer) monsterparen tussen het kandidaat-systeem en een van de geaccepteerde referentiesystemen uit deze bijlage. De gelijkwaardigheid wordt bepaald aan de hand van de F-test en de tweezijdige Student t-test.

Met deze statistische methode wordt de hypothese onderzocht dat de standaarddeviatie van de monsters en het gemiddelde voor een emissie gemeten met het kandidaat-systeem niet verschillen van de standaarddeviatie en het bemonsteringsgemiddelde voor die emissie gemeten met het referentiesysteem. De hypothese wordt getest op basis van een 10 %-significantieniveau van de F- en t-waarden. Zie tabel 9 voor de kritieke F- en t-waarden voor zeven tot tien monsterparen. Als de F- en t-waarden die volgens onderstaande vergelijking zijn berekend, groter zijn dan de kritieke F- en t-waarden, is het kandidaat-systeem niet gelijkwaardig.

De volgende procedure moet worden gevolgd; de indices R en C verwijzen respectievelijk naar het referentie- en het kandidaat-systeem:

| a) | voer ten minste zeven tests parallel met het kandidaat- en het referentiesysteem uit. n
  R en n
  C staan voor het aantal tests; |
| --- | --- |

a)

voer ten minste zeven tests parallel met het kandidaat- en het referentiesysteem uit. n
  R en n
  C staan voor het aantal tests;

| b) | bereken de gemiddelden

  en

  en de standaarddeviaties s
  R en s
  C; |
| --- | --- |

b)

Formula

Formula

| c) | bereken de F-waarde als volgt:

   (98)
  (van de twee standaarddeviaties s
  R en s
  C moet de grootste in de teller staan); |
| --- | --- |

c)

bereken de F-waarde als volgt:

Formula (98)

(van de twee standaarddeviaties s
  R en s
  C moet de grootste in de teller staan);

| d) | bereken de t-waarde als volgt:

   (99) |
| --- | --- |

d)

bereken de t-waarde als volgt:

Formula (99)

| e) | vergelijk de berekende F- en t-waarden met de kritieke F- en t-waarden op basis van het aantal tests (zie tabel 9). Raadpleeg bij een grotere steekproefomvang statistische tabellen voor 10 %-significantieniveau (90 %-betrouwbaarheidsniveau); |
| --- | --- |

e)

vergelijk de berekende F- en t-waarden met de kritieke F- en t-waarden op basis van het aantal tests (zie tabel 9). Raadpleeg bij een grotere steekproefomvang statistische tabellen voor 10 %-significantieniveau (90 %-betrouwbaarheidsniveau);

| f) | bepaal de vrijheidsgraad (df) als volgt:







  voor de F-test: | , | (100) |
| --- | --- | --- | --- |
| voor de t-test: | | (101) |

f)

bepaal de vrijheidsgraad (df) als volgt:

voor de F-test:

Formula

Formula

(100)

voor de t-test:

Formula

(101)

| g) | bepaal de gelijkwaardigheid als volgt:






  i) | als F < F
  crit en t < t
  crit, dan is het kandidaat-systeem gelijkwaardig aan het referentiesysteem van deze bijlage; |
| --- | --- | --- |

g)

bepaal de gelijkwaardigheid als volgt:

i)

als F < F
  crit en t < t
  crit, dan is het kandidaat-systeem gelijkwaardig aan het referentiesysteem van deze bijlage;

| ii) | als F ≥ F
  crit of t ≥ t
  crit, dan verschilt het kandidaat-systeem van het referentiesysteem van deze bijlage. |
| --- | --- |

ii)

als F ≥ F
  crit of t ≥ t
  crit, dan verschilt het kandidaat-systeem van het referentiesysteem van deze bijlage.

Tabel 9

t- en F-waarden op basis van steekproefomvang

| Steekproefomvang | F-test | t-test |
| --- | --- | --- |
| | df | F
  crit | df | t
  crit |
| 7 | 6,6 | 3,055 | 6 | 1,943 |
| 8 | 7,7 | 2,785 | 7 | 1,895 |
| 9 | 8,8 | 2,589 | 8 | 1,860 |
| 10 | 9,9 | 2,440 | 9 | 1,833 |

Steekproefomvang

F-test

t-test

df

F
  crit

df

t
  crit

7

6,6

3,055

6

1,943

8

7,7

2,785

7

1,895

9

8,8

2,589

8

1,860

10

9,9

2,440

9

1,833

AANHANGSEL 5

CONTROLE OP DE KOOLSTOFSTROOM

A.5.1.   Inleiding

Vrijwel alle koolstof in het uitlaatgas is afkomstig van de brandstof, en op een minimaal gedeelte na is deze in het uitlaatgas aanwezig als CO2. Dit vormt de basis voor een op CO2-metingen gebaseerde controle van het systeem.

De stroom van koolstof in de uitlaatgasmeetsystemen is afhankelijk van de brandstofstroom. De koolstofstroom bij verschillende bemonsteringspunten in emissie- en deeltjesbemonsteringssystemen is afhankelijk van de CO2-concentraties en de gasstromen op deze punten.

De motor is dus een bekende bron van koolstofstroom, en door observatie van dezelfde koolstofstroom in de uitlaatpijp en bij de uitlaat van het partiële-stroom-PM-bemonsteringssysteem kan de lekvrijheid en de nauwkeurigheid van de stroommeting worden gecontroleerd. Het voordeel van deze controle is dat de onderdelen wat temperatuur en stroom betreft onder werkelijke motortestomstandigheden werken.

In figuur 18 worden de bemonsteringspunten getoond waar de koolstofstromen moeten worden gecontroleerd. De specifieke vergelijkingen voor de koolstofstroom bij elk van de bemonsteringspunten worden beneden aangegeven.

Image

A.5.2.   Koolstofstroom naar de motor (plaats 1)

Het koolstofmassadebiet naar de motor voor brandstof CH
  α
  O
  ε
  wordt weergegeven door de volgende vergelijking:

Formula (102)

waarin:

| qm

  f | het brandstofmassadebiet (kg/s). |
| --- | --- |

qm

  f

het brandstofmassadebiet (kg/s).

A.5.3.   Koolstofstroom in het ruwe uitlaatgas (plaats 2)

Het koolstofmassadebiet in de uitlaatpijp van de motor wordt bepaald op basis van de concentratie van ruw CO2 en het uitlaatgasmassadebiet:

Formula (103)

waarin:

| c
  CO2,r | de concentratie van natte CO2 in het ruwe uitlaatgas (%); |
| --- | --- |
| c
  CO2,a | de concentratie van natte CO2 in de omgevingslucht (%); |
| q

  mew | het uitlaatgasmassadebiet op natte basis (kg/s); |
| M
  e | de molaire massa van het uitlaatgas (g/mol). |

c
  CO2,r

de concentratie van natte CO2 in het ruwe uitlaatgas (%);

c
  CO2,a

de concentratie van natte CO2 in de omgevingslucht (%);

q

  mew

het uitlaatgasmassadebiet op natte basis (kg/s);

M
  e

de molaire massa van het uitlaatgas (g/mol).

Indien de concentratie CO2 op droge basis is gemeten, wordt zij overeenkomstig punt 8.1 omgezet in een concentratie op natte basis.

A.5.4.   Koolstofstroom in het verdunningssysteem (plaats 3)

Bij een partiële-stroomverdunningssysteem moet ook met de splitsingsverhouding rekening worden gehouden. De koolstofstroom wordt vastgesteld op basis van de concentratie van verdund CO2, het uitlaatgasmassadebiet en het monsterstroomdebiet:

Formula (104)

waarin:

| c
  CO2,d | de concentratie van natte CO2 in het verdunde uitlaatgas bij de uitlaat van de verdunningstunnel (%); |
| --- | --- |
| c
  CO2,a | de concentratie van natte CO2 in de omgevingslucht (%); |
| q

  mew | het uitlaatgasmassadebiet op natte basis (kg/s); |
| q

  mp | de bemonsteringsstroom van het uitlaatgas naar het partiële-stroomverdunningssysteem (kg/s); |
| M
  e | de molaire massa van het uitlaatgas (g/mol). |

c
  CO2,d

de concentratie van natte CO2 in het verdunde uitlaatgas bij de uitlaat van de verdunningstunnel (%);

c
  CO2,a

de concentratie van natte CO2 in de omgevingslucht (%);

q

  mew

het uitlaatgasmassadebiet op natte basis (kg/s);

q

  mp

de bemonsteringsstroom van het uitlaatgas naar het partiële-stroomverdunningssysteem (kg/s);

M
  e

de molaire massa van het uitlaatgas (g/mol).

Indien de concentratie CO2 op droge basis is gemeten, wordt zij overeenkomstig punt 8.1 omgezet in een concentratie op natte basis.

A.5.5.   Berekening van de molaire massa van het uitlaatgas

De molaire massa van het uitlaatgas wordt berekend met behulp van vergelijking 41 (zie punt 8.4.2.4).

Als alternatief kunnen de volgende molaire massa’s voor het uitlaatgas worden gebruikt:

| M
  e (diesel) | = | 28,9 g/mol; |
| --- | --- | --- |
| M
  e (lpg) | = | 28,6 g/mol; |
| M
  e (aardgas) | = | 28,3 g/mol. |

M
  e (diesel)

=

28,9 g/mol;

M
  e (lpg)

=

28,6 g/mol;

M
  e (aardgas)

=

28,3 g/mol.

AANHANGSEL 6

VOORBEELD VAN DE BEREKENINGSMETHODE

A.6.1.   Denormalisatieprocedure voor toerental en koppel

Als voorbeeld wordt het volgende testpunt gedenormaliseerd:

| % toerental | = | 43 %; |
| --- | --- | --- |
| % koppel | = | 82 %. |

% toerental

=

43 %;

% koppel

=

82 %.

Gegeven zijn de volgende waarden:

| n
  lo | = | 1 015 min–1; |
| --- | --- | --- |
| n
  hi | = | 2 200 min–1; |
| n
  pref | = | 1 300 min–1; |
| n
  idle | = | 600 min–1; |

n
  lo

=

1 015 min–1;

n
  hi

=

2 200 min–1;

n
  pref

=

1 300 min–1;

n
  idle

=

600 min–1;

wat resulteert in:

| werkelijk toerental | = |
| --- | --- |
| | = 1 178 min–1 |

werkelijk toerental

Formula

= 1 178 min–1

waarbij het maximumkoppel dat bij 1 178 min–1 uit de motorkarakteristiek wordt afgelezen, 700 Nm bedraagt.

werkelijk koppel = Formula = 574 Nm

A.6.2.   Basisgegevens voor stoichiometrische berekeningen

| Atoommassa van waterstof | 1,00794 u |
| --- | --- |
| Atoommassa van koolstof | 12,011 u |
| Atoommassa van zwavel | 32,065 u |
| Atoommassa van stikstof | 14,0067 u |
| Atoommassa van zuurstof | 15,9994 u |
| Atoommassa van argon | 39,9 u |
| Molaire massa van water | 18,01534 g/mol |
| Molaire massa van kooldioxide | 44,01 g/mol |
| Molaire massa van koolmonoxide | 28,011 g/mol |
| Molaire massa van zuurstof | 31,9988 g/mol |
| Molaire massa van stikstof | 28,011 g/mol |
| Molaire massa van stikstofoxide | 30,008 g/mol |
| Molaire massa van stikstofdioxide | 46,01 g/mol |
| Molaire massa van zwaveldioxide | 64,066 g/mol |
| Molaire massa van droge lucht | 28,965 g/mol |

Atoommassa van waterstof

1,00794 u

Atoommassa van koolstof

12,011 u

Atoommassa van zwavel

32,065 u

Atoommassa van stikstof

14,0067 u

Atoommassa van zuurstof

15,9994 u

Atoommassa van argon

39,9 u

Molaire massa van water

18,01534 g/mol

Molaire massa van kooldioxide

44,01 g/mol

Molaire massa van koolmonoxide

28,011 g/mol

Molaire massa van zuurstof

31,9988 g/mol

Molaire massa van stikstof

28,011 g/mol

Molaire massa van stikstofoxide

30,008 g/mol

Molaire massa van stikstofdioxide

46,01 g/mol

Molaire massa van zwaveldioxide

64,066 g/mol

Molaire massa van droge lucht

28,965 g/mol

Aangenomen dat er geen samendrukbaarheidseffecten zijn, kunnen alle gassen die zijn betrokken bij het proces van inlaat, verbranding en uitlaat van de motor als ideaal worden beschouwd. Volumetrische berekeningen worden daarom gebaseerd op een molair volume van 22,414 l/mol overeenkomstig de hypothese van Avogadro.

A.6.3.   Gasvormige emissies (diesel)

Hieronder staan de meetgegevens van een enkel punt van de testcyclus (bij een bemonsteringsfrequentie van 1 Hz) voor de berekening van de momentane massa-emissie. In dit voorbeeld worden CO en NOx op droge basis en HC op natte basis gemeten. De HC-concentratie wordt uitgedrukt in propaanequivalent (C3) en moet met 3 worden vermenigvuldigd om het C1-equivalent te verkrijgen. De berekeningswijze is identiek voor de andere punten van de testcyclus.

In het rekenvoorbeeld staan ter verduidelijking afgeronde waarden voor de tussenliggende resultaten van de verschillende stappen. Opgemerkt zij dat het tijdens de daadwerkelijke berekening niet is toegestaan tussenliggende resultaten af te ronden (zie punt 8).

| T
  a,i

  (K) | H
  a,i

  (g/kg) | W
  act

  (kWh) | qm

  ew,i

  (kg/s) | qm

  aw,i

  (kg/s) | qm

  f,i

  (kg/s) | c
  HC,i

  (ppm) | c
  CO,i

  (ppm) | c
  NOx,i

  (ppm) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 295 | 8,0 | 40 | 0,155 | 0,150 | 0,005 | 10 | 40 | 500 |

T
  a,i

(K)

H
  a,i

(g/kg)

W
  act

(kWh)

qm

  ew,i

(kg/s)

qm

  aw,i

(kg/s)

qm

  f,i

(kg/s)

c
  HC,i

(ppm)

c
  CO,i

(ppm)

c
  NOx,i

(ppm)

295

8,0

40

0,155

0,150

0,005

10

40

500

Er wordt met de volgende brandstofsamenstelling rekening gehouden:

| Element | Molaire verhouding | massa-% |
| --- | --- | --- |
| H | α = 1,8529 | w
  ALF = 13,45 |
| C | β = 1,0000 | w
  BET = 86,50 |
| S | γ = 0,0002 | w
  GAM = 0,050 |
| N | δ = 0,0000 | w
  DEL = 0,000 |
| O | ε = 0,0000 | w
  EPS = 0,000 |

Element

Molaire verhouding

massa-%

H

α = 1,8529

w
  ALF = 13,45

C

β = 1,0000

w
  BET = 86,50

S

γ = 0,0002

w
  GAM = 0,050

N

δ = 0,0000

w
  DEL = 0,000

O

ε = 0,0000

w
  EPS = 0,000

Stap 1: Droog-natcorrectie (punt 8.1):

Vergelijking 16: k
  f = 0,055584 × 13,45 – 0,0001083 × 86,5 – 0,0001562 × 0,05 = 0,7382

Vergelijking 13: k
  w,a= Formula = 0,9331

| Vergelijking 12: | c
  CO,i (nat) | = | 40 × 0,9331 | = 37,3 ppm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | c
  NOx,i (nat) | = | 500 × 0,9331 | = 466,6 ppm |

Vergelijking 12:

c
  CO,i (nat)

=

40 × 0,9331

= 37,3 ppm

c
  NOx,i (nat)

=

500 × 0,9331

= 466,6 ppm

Stap 2: Temperatuur- en vochtigheidscorrectie voor NOx (punt 8.2.1):

| Vergelijking 23: | | = 0,9576 |
| --- | --- | --- |

Vergelijking 23:

Formula

= 0,9576

Stap 3: Berekening van de momentane emissie van elk afzonderlijk punt van de testcyclus (punt 8.4.2.3):

| Vergelijking 36: | m
  HC,i | = | 10 × 3 × 0,155 | = 4,650 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | m
  CO,i | = | 37,3 × 0,155 | = 5,782 |
| | m
  Nox,I | = | 466,6 × 0,9576 × 0,155 | = 69,26 |

Vergelijking 36:

m
  HC,i

=

10 × 3 × 0,155

= 4,650

m
  CO,i

=

37,3 × 0,155

= 5,782

m
  Nox,I

=

466,6 × 0,9576 × 0,155

= 69,26

Stap 4: Berekening van de massa-emissie gedurende de cyclus door middel van integratie van de momentane emissiewaarden en de u-waarden uit tabel 5 (punt 8.4.2.3):

De volgende berekening wordt aangenomen voor de WHTC-cyclus (1 800 s) en dezelfde emissie op elk punt van de cyclus.

| Vergelijking 36: | m
  HC | = | | = 4,01 g/test |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | m
  CO | = | | = 10,05 g/test |
| | m
  Nox | = | | = 197,72 g/test |

Vergelijking 36:

m
  HC

=

Formula

= 4,01 g/test

m
  CO

=

Formula

= 10,05 g/test

m
  Nox

=

Formula

= 197,72 g/test

Stap 5: Berekening van de specifieke emissies (punt 8.6.3):

| Vergelijking 69: | e
  HC | = | 4,01 / 40 | = 0,10 g/kWh |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | e
  CO | = | 10,05 / 40 | = 0,25 g/kWh |
| | e
  NOx | = | 197,72 / 40 | = 4,94 g/kWh |

Vergelijking 69:

e
  HC

=

4,01 / 40

= 0,10 g/kWh

e
  CO

=

10,05 / 40

= 0,25 g/kWh

e
  NOx

=

197,72 / 40

= 4,94 g/kWh

A.6.4.   Deeltjesemissie (diesel)

| p
  b,b

  (kPa) | p
  b,a

  (kPa) | W
  act

  (kWh) | qm

  ew,i

  (kg/s) | qm

  f,i

  (kg/s) | qm

  dw,i

  (kg/s) | qm

  dew,i

  (kg/s) | m
  uncor,b

  (mg) | m
  uncor,a

  (mg) | m
  sep

  (kg) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 99 | 100 | 40 | 0,155 | 0,005 | 0,0015 | 0,0020 | 90,0000 | 91,7000 | 1,515 |

p
  b,b

(kPa)

p
  b,a

(kPa)

W
  act

(kWh)

qm

  ew,i

(kg/s)

qm

  f,i

(kg/s)

qm

  dw,i

(kg/s)

qm

  dew,i

(kg/s)

m
  uncor,b

(mg)

m
  uncor,a

(mg)

m
  sep

(kg)

99

100

40

0,155

0,005

0,0015

0,0020

90,0000

91,7000

1,515

Stap 1: Berekening van m
  edf (punt 8.4.3.2.2):

| Vergelijking 48: | r
  d,i | = | | = 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Vergelijking 47: | qm

  edf,i | = | 0,155 × 4 | = 0,620 kg/s |
| Vergelijking 46: | m
  edf | = | | = 1 116 kg/test |

Vergelijking 48:

r
  d,i

=

Formula

= 4

Vergelijking 47:

qm

  edf,i

=

0,155 × 4

= 0,620 kg/s

Vergelijking 46:

m
  edf

=

Formula

= 1 116 kg/test

Stap 2: Correctie voor opwaartse druk van de deeltjesmassa (punt 8.3)

Vóór de test:

| Vergelijking 26: | ρ
  a,b | = | | = 1,164 kg/m3 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Vergelijking 25: | m
  f,T | = | | = 90,0325 mg |

Vergelijking 26:

ρ
  a,b

=

Formula

= 1,164 kg/m3

Vergelijking 25:

m
  f,T

=

Formula

= 90,0325 mg

Na de test:

| Vergelijking 26: | ρ
  a,a | = | | = 1,176 kg/m3 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Vergelijking 25: | m
  f,G | = | | = 91,7334 mg |
| Vergelijking 27: | m
  p | = | 91,7334 mg – 90,0325 mg | = 1,7009 mg |

Vergelijking 26:

ρ
  a,a

=

Formula

= 1,176 kg/m3

Vergelijking 25:

m
  f,G

=

Formula

= 91,7334 mg

Vergelijking 27:

m
  p

=

91,7334 mg – 90,0325 mg

= 1,7009 mg

Stap 3: Berekening van de deeltjesmassa-emissie (punt 8.4.3.2.2):

| Vergelijking 45: | m
  PM | = | | = 1,253 g/test |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Vergelijking 45:

m
  PM

=

Formula

= 1,253 g/test

Stap 4: Berekening van de specifieke emissie (punt 8.6.3):

| Vergelijking 69: | e
  PM | = | 1,253 / 40 | = 0,031 g/kWh |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Vergelijking 69:

e
  PM

=

1,253 / 40

= 0,031 g/kWh

AANHANGSEL 7

INSTALLATIE VAN APPARATUUR EN HULPAPPARATUUR VOOR DE EMISSIETEST

| Nummer | Hulpapparatuur | Gemonteerd voor de emissietest |
| --- | --- | --- |
| 1 | Inlaatsysteem | |
| Inlaatspruitstuk | Ja |
| Emissiebeperkingssysteem van het motorcarter | Ja |
| Controlevoorzieningen voor dubbel inlaatspruitstuk | Ja |
| Luchtstromingsmeter | Ja |
| Luchtinlaatleidingen | Ja, of meetcelapparatuur |
| Luchtfilter | Ja, of meetcelapparatuur |
| Aanzuigdemper | Ja, of meetcelapparatuur |
| Snelheidsbegrenzer | Ja |
| 2 | Voorverwarmingssysteem van het inlaatspruitstuk | Ja, indien mogelijk moet dit systeem in de gunstigste stand worden gezet |
| 3 | Uitlaatsysteem | |
| Uitlaatspruitstuk | Ja |
| Leidingen | Ja |
| Geluiddemper | Ja |
| Uitlaatpijp | Ja |
| Uitlaatrem | Neen, of volledig open |
| Drukvullingsvoorziening | Ja |
| 4 | Brandstofpomp | Ja |
| 5 | Uitrusting voor gasmotoren | |
| Elektronisch regelsysteem, luchtstromingsmeter enz. | Ja |
| Drukverlager | Ja |
| Verdamper | Ja |
| Menger | Ja |
| 6 | Brandstofinspuiting | |
| Voorfilter | Ja |
| Filter | Ja |
| Pomp | Ja |
| Hogedrukleiding | Ja |
| Verstuiver | Ja |
| Luchtinlaatklep | Ja |
| Elektronisch regelsysteem, sensoren enz. | Ja |
| Regulateur/regelsysteem | Ja |
| Automatische vollastaanslag van de regelstang, afhankelijk van de luchtdruk | Ja |
| 7 | Vloeistofkoeling | |
| Radiator | Neen |
| Ventilator | Neen |
| Ventilatorhuis | Neen |
| Waterpomp | Ja |
| Thermostaat | Ja, mag in volledig geopende stand zijn gemonteerd |
| 8 | Luchtkoeling | |
| Behuizing | Neen |
| Ventilator of aanjager | Neen |
| Temperatuurregelsysteem | Neen |
| 9 | Elektrische apparatuur | |
| Generator | Neen |
| Spoel(en) | Ja |
| Bedrading | Ja |
| Elektronisch regelsysteem | Ja |
| 10 | Drukvulapparatuur | |
| Direct door de motor en/of door de uitlaatgassen aangedreven compressor | Ja |
| Tussenkoeler | Ja, of meetcelsysteem |
| Pomp of ventilator van de koelinrichting (aangedreven door de motor) | Neen |
| Debietregelsysteem voor het koelmiddel | Ja |
| 11 | Inrichting tegen luchtverontreiniging (uitlaatgasnabehandelingssysteem) | Ja |
| 12 | Startuitrusting | Ja, of meetcelsysteem |
| 13 | Oliepomp | Ja |

Nummer

Hulpapparatuur

Gemonteerd voor de emissietest

1

Inlaatsysteem

Inlaatspruitstuk

Ja

Emissiebeperkingssysteem van het motorcarter

Ja

Controlevoorzieningen voor dubbel inlaatspruitstuk

Ja

Luchtstromingsmeter

Ja

Luchtinlaatleidingen

Ja, of meetcelapparatuur

Luchtfilter

Ja, of meetcelapparatuur

Aanzuigdemper

Ja, of meetcelapparatuur

Snelheidsbegrenzer

Ja

2

Voorverwarmingssysteem van het inlaatspruitstuk

Ja, indien mogelijk moet dit systeem in de gunstigste stand worden gezet

3

Uitlaatsysteem

Uitlaatspruitstuk

Ja

Leidingen

Ja

Geluiddemper

Ja

Uitlaatpijp

Ja

Uitlaatrem

Neen, of volledig open

Drukvullingsvoorziening

Ja

4

Brandstofpomp

Ja

5

Uitrusting voor gasmotoren

Elektronisch regelsysteem, luchtstromingsmeter enz.

Ja

Drukverlager

Ja

Verdamper

Ja

Menger

Ja

6

Brandstofinspuiting

Voorfilter

Ja

Filter

Ja

Pomp

Ja

Hogedrukleiding

Ja

Verstuiver

Ja

Luchtinlaatklep

Ja

Elektronisch regelsysteem, sensoren enz.

Ja

Regulateur/regelsysteem

Ja

Automatische vollastaanslag van de regelstang, afhankelijk van de luchtdruk

Ja

7

Vloeistofkoeling

Radiator

Neen

Ventilator

Neen

Ventilatorhuis

Neen

Waterpomp

Ja

Thermostaat

Ja, mag in volledig geopende stand zijn gemonteerd

8

Luchtkoeling

Behuizing

Neen

Ventilator of aanjager

Neen

Temperatuurregelsysteem

Neen

9

Elektrische apparatuur

Generator

Neen

Spoel(en)

Ja

Bedrading

Ja

Elektronisch regelsysteem

Ja

10

Drukvulapparatuur

Direct door de motor en/of door de uitlaatgassen aangedreven compressor

Ja

Tussenkoeler

Ja, of meetcelsysteem

Pomp of ventilator van de koelinrichting (aangedreven door de motor)

Neen

Debietregelsysteem voor het koelmiddel

Ja

11

Inrichting tegen luchtverontreiniging (uitlaatgasnabehandelingssysteem)

Ja

12

Startuitrusting

Ja, of meetcelsysteem

13

Oliepomp

Ja

Bijlage 9B wordt als volgt gewijzigd:

De titel komt als volgt te luiden:

Punt 1 komt als volgt te luiden:

| „1. | TOEPASSELIJKHEID
  Deze bijlage is van toepassing op motoren op diesel of op gas (aardgas of lpg) die bestemd zijn voor montage in wegvoertuigen, maar niet op motoren die geschikt zijn voor verschillende soorten brandstof (dual-fuel- of bi-fuelmotoren). |
| --- | --- |

„1.

TOEPASSELIJKHEID

Deze bijlage is van toepassing op motoren op diesel of op gas (aardgas of lpg) die bestemd zijn voor montage in wegvoertuigen, maar niet op motoren die geschikt zijn voor verschillende soorten brandstof (dual-fuel- of bi-fuelmotoren).

Opmerking: De overeenkomstsluitende partijen kunnen besluiten dat bijlage 9B van toepassing is in plaats van bijlage 9B, op voorwaarde dat bijlage 4B eveneens wordt toegepast. Wanneer een overeenkomstsluitende partij besluit deze bijlage toe te passen, kunnen bepaalde voorschriften van bijlage 9A op uitdrukkelijk verzoek van die overeenkomstsluitende partij echter van toepassing blijven, op voorwaarde dat deze voorschriften niet in strijd zijn met de specificaties van deze bijlage.”.

Punt 3.35 komt als volgt te luiden:

| „3.35. | „Warmloopcyclus”: het laten draaien van de motor totdat de temperatuur van de koelvloeistof met ten minste 22 K (22 °C / 40 °F) is toegenomen sinds het moment van starten en een waarde van ten minste 333 K (60 °C / 140 °F) heeft bereikt (2).” |
| --- | --- |

„3.35.

„Warmloopcyclus”: het laten draaien van de motor totdat de temperatuur van de koelvloeistof met ten minste 22 K (22 °C / 40 °F) is toegenomen sinds het moment van starten en een waarde van ten minste 333 K (60 °C / 140 °F) heeft bereikt (2).”

Punt 3.36 komt als volgt te luiden:

| „3.36. | Afkortingen






  CV | Carterventilatie (Crankcase Ventilation) |
| --- | --- | --- |
| DOC | Dieseloxidatiekatalysator (Diesel Oxidation Catalyst) |
| DPF | Dieseldeeltjesfilter (Diesel Particulate Filter) of deeltjesvanger inclusief dieseldeeltjesfilters met katalysator en continu regenererende vangers (Continuously Regenerating Traps - CRT) |
| DTC | Diagnostische foutcode (Diagnostic Trouble Code) |
| EGR | Uitlaatgasrecirculatie (Exhaust Gas Recirculation) |
| HC | Koolwaterstof (Hydrocarbon) |
| LNT | NOx-vanger (of NOx-absorberende inrichting) |
| Lpg | Vloeibaar petroleumgas |
| MECS | Emissiebeperkingsstrategie bij storing (Malfunction Emission Control Strategy) |
| NG | Aardgas |
| NOx | Stikstofoxiden |
| OTL | OBD-grenswaarde (OBD Threshold Limit) |
| PM | Deeltjesmateriaal (Particulate Matter) |
| SCR | Selectieve katalytische reductie (Selective Catalytic Reduction) |
| SW | Ruitenwissers (Screen Wipers) |
| TFF | Bewaking van volledige functionele storing (Total Functional Failure monitoring) |
| VGT | Turbocompressor met variabele geometrie (Variable Geometry Turbocharger) |
| VVT | Variabele klepafstelling (Variable Valve Timing)”. |

„3.36.

Afkortingen

CV

Carterventilatie (Crankcase Ventilation)

DOC

Dieseloxidatiekatalysator (Diesel Oxidation Catalyst)

DPF

Dieseldeeltjesfilter (Diesel Particulate Filter) of deeltjesvanger inclusief dieseldeeltjesfilters met katalysator en continu regenererende vangers (Continuously Regenerating Traps - CRT)

DTC

Diagnostische foutcode (Diagnostic Trouble Code)

EGR

Uitlaatgasrecirculatie (Exhaust Gas Recirculation)

HC

Koolwaterstof (Hydrocarbon)

LNT

NOx-vanger (of NOx-absorberende inrichting)

Lpg

Vloeibaar petroleumgas

MECS

Emissiebeperkingsstrategie bij storing (Malfunction Emission Control Strategy)

NG

Aardgas

NOx

Stikstofoxiden

OTL

OBD-grenswaarde (OBD Threshold Limit)

PM

Deeltjesmateriaal (Particulate Matter)

SCR

Selectieve katalytische reductie (Selective Catalytic Reduction)

SW

Ruitenwissers (Screen Wipers)

TFF

Bewaking van volledige functionele storing (Total Functional Failure monitoring)

VGT

Turbocompressor met variabele geometrie (Variable Geometry Turbocharger)

VVT

Variabele klepafstelling (Variable Valve Timing)”.

Punt 4.3 komt als volgt te luiden:

| „4.3. | Voorschriften voor het registreren van boorddiagnose-informatie
  Wanneer een storing ...
  Wanneer een bevestigde en actieve storing niet meer tijdens een volledige werkvolgorde door het systeem wordt opgespoord, wordt bij het begin van de volgende werkvolgorde de voorheen actieve status toegekend en blijft deze status behouden totdat de boorddiagnose-informatie over deze storing overeenkomstig punt 4.4 wordt gewist door een scanner of gewist uit het computergeheugen.”. |
| --- | --- |

„4.3.

Voorschriften voor het registreren van boorddiagnose-informatie

Wanneer een storing ...

Wanneer een bevestigde en actieve storing niet meer tijdens een volledige werkvolgorde door het systeem wordt opgespoord, wordt bij het begin van de volgende werkvolgorde de voorheen actieve status toegekend en blijft deze status behouden totdat de boorddiagnose-informatie over deze storing overeenkomstig punt 4.4 wordt gewist door een scanner of gewist uit het computergeheugen.”.

Punt 4.7.1.2, onder l) (niet van toepassing op de Nederlandse taalversie).

Punt 5.2.3 wordt als volgt gewijzigd:

| „5.2.3. | Laag brandstofniveau
  Fabrikanten mogen toestemming vragen om bewakingssystemen te deactiveren die hinder ondervinden van een laag brandstofniveau, een lage brandstofdruk of een vrijwel lege brandstoftank (bijv. diagnose van een storing in de brandstoftoevoer of ontstekingsfouten), overeenkomstig het volgende schema: | DIESEL | GAS |
| --- | --- | --- | --- |
| NG | LPG |
| a) | Het lage brandstofniveau waarbij een dergelijke deactivering mag plaatsvinden, mag niet meer dan 100 liter of 20 % van de nominale capaciteit van de brandstoftank bedragen, afhankelijk van wat lager is. |

„5.2.3.

Laag brandstofniveau

Fabrikanten mogen toestemming vragen om bewakingssystemen te deactiveren die hinder ondervinden van een laag brandstofniveau, een lage brandstofdruk of een vrijwel lege brandstoftank (bijv. diagnose van een storing in de brandstoftoevoer of ontstekingsfouten), overeenkomstig het volgende schema:

DIESEL

GAS

NG

LPG

a)

Het lage brandstofniveau waarbij een dergelijke deactivering mag plaatsvinden, mag niet meer dan 100 liter of 20 % van de nominale capaciteit van de brandstoftank bedragen, afhankelijk van wat lager is.

X

X

| b) | De lage brandstofdruk in de tank waarbij een dergelijke deactivering mag plaatsvinden, mag niet meer dan 20 % van de nominale brandstofdruk in de tank bedragen. |
| --- | --- |

b)

De lage brandstofdruk in de tank waarbij een dergelijke deactivering mag plaatsvinden, mag niet meer dan 20 % van de nominale brandstofdruk in de tank bedragen.

X”

Het volgende nieuwe punt 5.2.8 wordt toegevoegd:

| „5.2.8. | Tanken
  De fabrikant van een voertuig op gas mag het OBD-systeem na het tanken tijdelijk uitschakelen, indien het systeem zich moet aanpassen aan een wijziging in de kwaliteit en samenstelling van de brandstof die door de elektronische regeleenheid wordt vastgesteld.
  Zodra de nieuwe brandstof is vastgesteld en de motorparameters zijn aangepast, wordt het OBD-systeem weer ingeschakeld. Het systeem mag niet langer dan 10 minuten uitgeschakeld zijn.”. |
| --- | --- |

„5.2.8.

Tanken

De fabrikant van een voertuig op gas mag het OBD-systeem na het tanken tijdelijk uitschakelen, indien het systeem zich moet aanpassen aan een wijziging in de kwaliteit en samenstelling van de brandstof die door de elektronische regeleenheid wordt vastgesteld.

Zodra de nieuwe brandstof is vastgesteld en de motorparameters zijn aangepast, wordt het OBD-systeem weer ingeschakeld. Het systeem mag niet langer dan 10 minuten uitgeschakeld zijn.”.

Punt 6 komt als volgt te luiden (er wordt een nieuw punt d) toegevoegd):

| „6. | DEMONSTRATIEVOORSCHRIFTEN
  ...






  d) | procedure voor het selecteren van de referentiebrandstof bij gasmotoren.”. |
| --- | --- | --- |

„6.

DEMONSTRATIEVOORSCHRIFTEN

...

d)

procedure voor het selecteren van de referentiebrandstof bij gasmotoren.”.

Punt 6.3 komt als volgt te luiden:

| „6.3. | Procedures voor het aantonen van de prestaties van het boorddiagnosesysteem
  De fabrikant dient ...
  In de volgende punten worden de vereisten beschreven voor het aantonen van de prestaties van het boorddiagnosesysteem, inclusief de testeisen. Het aantal tests moet vier keer zo groot zijn als het aantal motorfamilies binnen de familie van boorddiagnosesystemen voor emissies dat wordt geëvalueerd, maar er moeten ten minste acht tests worden uitgevoerd.
  De geselecteerde bewakingsfuncties moeten op evenwichtige wijze de in punt 4.2 genoemde verschillende soorten bewaking (d.w.z. bewaking van de emissiegrens, bewaking van prestaties, bewaking van volledige functionele storingen of onderdeelbewaking) weerspiegelen. De geselecteerde bewakingsfuncties moeten bovendien op evenwichtige wijze de in aanhangsel 3 van deze bijlage vermelde verschillende punten weerspiegelen.”. |
| --- | --- |

„6.3.

Procedures voor het aantonen van de prestaties van het boorddiagnosesysteem

De fabrikant dient ...

In de volgende punten worden de vereisten beschreven voor het aantonen van de prestaties van het boorddiagnosesysteem, inclusief de testeisen. Het aantal tests moet vier keer zo groot zijn als het aantal motorfamilies binnen de familie van boorddiagnosesystemen voor emissies dat wordt geëvalueerd, maar er moeten ten minste acht tests worden uitgevoerd.

De geselecteerde bewakingsfuncties moeten op evenwichtige wijze de in punt 4.2 genoemde verschillende soorten bewaking (d.w.z. bewaking van de emissiegrens, bewaking van prestaties, bewaking van volledige functionele storingen of onderdeelbewaking) weerspiegelen. De geselecteerde bewakingsfuncties moeten bovendien op evenwichtige wijze de in aanhangsel 3 van deze bijlage vermelde verschillende punten weerspiegelen.”.

Punt 6.3.2 komt als volgt te luiden (ook voetnoot 10 wordt gecorrigeerd):

| „6.3.2. | Procedures voor kwalificatie van een beschadigd onderdeel (of systeem)
  Dit punt is van toepassing op de gevallen waarin de voor een OBD-demonstratietest geselecteerde storing wordt bewaakt middels uitlaatgasemissies (17) (bewaking van emissiegrens — zie punt 4.2) en de fabrikant aan de hand van een emissietest de kwalificatie van het beschadigde onderdeel moet aantonen. |
| --- | --- |

„6.3.2.

Procedures voor kwalificatie van een beschadigd onderdeel (of systeem)

Dit punt is van toepassing op de gevallen waarin de voor een OBD-demonstratietest geselecteerde storing wordt bewaakt middels uitlaatgasemissies (17) (bewaking van emissiegrens — zie punt 4.2) en de fabrikant aan de hand van een emissietest de kwalificatie van het beschadigde onderdeel moet aantonen.

Het volgende nieuwe punt 6.5 wordt ingevoegd:

| „6.5. | Procedure voor het selecteren van de referentiebrandstof bij gasmotoren
  Voor het aantonen van de OBD-prestaties en de storingsindeling moet een van de in bijlage 5 vermelde referentiebrandstoffen worden gebruikt, waarvoor de motor is ontworpen.
  Deze referentiebrandstof wordt gekozen door de typegoedkeuringsinstantie, die het testlaboratorium voldoende tijd geeft om de gekozen referentiebrandstof te verstrekken.”. |
| --- | --- |

„6.5.

Procedure voor het selecteren van de referentiebrandstof bij gasmotoren

Voor het aantonen van de OBD-prestaties en de storingsindeling moet een van de in bijlage 5 vermelde referentiebrandstoffen worden gebruikt, waarvoor de motor is ontworpen.

Deze referentiebrandstof wordt gekozen door de typegoedkeuringsinstantie, die het testlaboratorium voldoende tijd geeft om de gekozen referentiebrandstof te verstrekken.”.

Punt 7.2 komt als volgt te luiden:

| „7.2. | Toepasselijke tests
  In de context van deze bijlage:






  a) | is de emissietest de testcyclus die bij de kwalificatie van een beschadigd onderdeel of systeem wordt gebruikt voor het meten van de aan voorschriften onderworpen emissies; |
| --- | --- | --- |

„7.2.

Toepasselijke tests

In de context van deze bijlage:

a)

is de emissietest de testcyclus die bij de kwalificatie van een beschadigd onderdeel of systeem wordt gebruikt voor het meten van de aan voorschriften onderworpen emissies;

| b) | is de OBD-testcyclus de testcyclus die wordt gebruikt om aan te tonen dat de OBD-bewaking storingen kan opsporen.”. |
| --- | --- |

b)

is de OBD-testcyclus de testcyclus die wordt gebruikt om aan te tonen dat de OBD-bewaking storingen kan opsporen.”.

Punt 7.2.2 komt als volgt te luiden: (de woorden „wereldwijd geharmoniseerde” worden geschrapt):

| „7.2.2. | OBD-testcyclus
  De OBD-testcyclus die in deze bijlage aan de orde is, is het warme gedeelte van de WHTC zoals beschreven in bijlage 4B.
  Op verzoek van de fabrikant en met goedkeuring van de typegoedkeuringsinstantie kan voor een specifieke bewakingsfunctie een alternatieve OBD-testcyclus worden gebruikt (bijv. het koude gedeelte van de WHTC). In de aanvraag moet documentatie (technische overwegingen, simulatie, testresultaten enz.) worden opgenomen waaruit blijkt dat:






  a) | de aangevraagde testcyclus om de bewakingsfunctie aan te tonen onder normale verkeersomstandigheden wordt uitgevoerd, en |
| --- | --- | --- |

„7.2.2.

OBD-testcyclus

De OBD-testcyclus die in deze bijlage aan de orde is, is het warme gedeelte van de WHTC zoals beschreven in bijlage 4B.

Op verzoek van de fabrikant en met goedkeuring van de typegoedkeuringsinstantie kan voor een specifieke bewakingsfunctie een alternatieve OBD-testcyclus worden gebruikt (bijv. het koude gedeelte van de WHTC). In de aanvraag moet documentatie (technische overwegingen, simulatie, testresultaten enz.) worden opgenomen waaruit blijkt dat:

a)

de aangevraagde testcyclus om de bewakingsfunctie aan te tonen onder normale verkeersomstandigheden wordt uitgevoerd, en

| b) | het warme gedeelte van de WHTC voor de bewakingsfunctie in kwestie minder geschikt is (bijv. bewaking van vloeistofverbruik).”. |
| --- | --- |

b)

het warme gedeelte van de WHTC voor de bewakingsfunctie in kwestie minder geschikt is (bijv. bewaking van vloeistofverbruik).”.

Punt 8.1.3 wordt als volgt gecorrigeerd:

| „8.1.3. | Documentatie met betrekking tot de familie van boorddiagnosesystemen voor emissies
  ...
  Daarnaast verstrekt de fabrikant een overzicht van alle elektronische ingangs- en uitgangssignalen en identificatie van het communicatieprotocol dat door iedere familie van boorddiagnosesystemen voor emissies wordt gebruikt.”. |
| --- | --- |

„8.1.3.

Documentatie met betrekking tot de familie van boorddiagnosesystemen voor emissies

...

Daarnaast verstrekt de fabrikant een overzicht van alle elektronische ingangs- en uitgangssignalen en identificatie van het communicatieprotocol dat door iedere familie van boorddiagnosesystemen voor emissies wordt gebruikt.”.

Bijlage 9B, aanhangsel 2, eerste alinea, komt als volgt te luiden:

„In dit aanhangsel worden de voorschriften zoals uiteengezet in de punten 4.3 en 4.6.5 van deze bijlage geïllustreerd.”.

Bijlage 9B, aanhangsel 3, komt als volgt te luiden (er wordt ook een nieuw punt 15 ingevoegd):

„BEWAKINGSVOORSCHRIFTEN

In dit aanhangsel wordt een overzicht gegeven van de systemen of onderdelen die overeenkomstig punt 4.2 door het boorddiagnosesysteem moeten worden bewaakt. Tenzij anders is bepaald, zijn de voorschriften op zowel diesel- als gasmotoren van toepassing.

PUNT 1

BEWAKING VAN ELEKTRISCHE/ELEKTRONISCHE ONDERDELEN

Op elektrische en elektronische onderdelen waarmee de emissiebeperkingssystemen zoals beschreven in dit aanhangsel worden gereguleerd of bewaakt, moet overeenkomstig punt 4.2 van deze bijlage onderdeelbewaking worden toegepast. Dit geldt onder meer voor druk- en temperatuursensoren, uitlaatgassensoren en zuurstofsensoren, indien aanwezig, klopsensoren, brandstof- of reagensinjector(en) in de uitlaat, verbranders of verwarmingselementen in de uitlaat, gloeibougies en inlaatluchtverwarmers.

Als er een feedbackregelkring aanwezig is, bewaakt het boorddiagnosesysteem de capaciteit van het systeem om deze feedbackregeling te handhaven overeenkomstig het ontwerp (bijv. om de feedbackregeling binnen een door de fabrikant opgegeven tijdsinterval toe te passen, het systeem slaagt er niet in de feedbackregeling te handhaven, de feedbackregeling heeft alle door de fabrikant toegestane aanpassingen opgebruikt) — onderdeelbewaking.

Opmerking: Deze voorschriften gelden voor alle elektrische en elektronische onderdelen, ook als zij bij een van de in de andere punten van dit aanhangsel beschreven bewakingsfuncties horen.

PUNT 2

DIESELDEELTJESFILTERSYSTEEM (DPF-SYSTEEM)

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van het DPF-systeem op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| a) | onderlaag van het dieseldeeltjesfilter: de aanwezigheid van de onderlaag van het dieseldeeltjesfilter — bewaking van volledige functionele storing; |
| --- | --- |

a)

onderlaag van het dieseldeeltjesfilter: de aanwezigheid van de onderlaag van het dieseldeeltjesfilter — bewaking van volledige functionele storing;

| b) | prestaties van het dieseldeeltjesfilter: verstopping van het dieseldeeltjesfilter — volledige functionele storing; |
| --- | --- |

b)

prestaties van het dieseldeeltjesfilter: verstopping van het dieseldeeltjesfilter — volledige functionele storing;

| c) | prestaties van het dieseldeeltjesfilter: filter- en regeneratieprocessen (bijv. cumulatie van deeltjes tijdens het filterproces en verwijdering van deeltjes tijdens een geforceerd regeneratieproces) — prestatiebewaking (bijv. beoordeling van meetbare eigenschappen van het dieseldeeltjesfilter zoals tegendruk of drukverschil, waardoor mogelijk niet alle storingscondities worden opgespoord die een doeltreffend functioneren van de deeltjesvanger in de weg staan). |
| --- | --- |

c)

prestaties van het dieseldeeltjesfilter: filter- en regeneratieprocessen (bijv. cumulatie van deeltjes tijdens het filterproces en verwijdering van deeltjes tijdens een geforceerd regeneratieproces) — prestatiebewaking (bijv. beoordeling van meetbare eigenschappen van het dieseldeeltjesfilter zoals tegendruk of drukverschil, waardoor mogelijk niet alle storingscondities worden opgespoord die een doeltreffend functioneren van de deeltjesvanger in de weg staan).

PUNT 3

BEWAKING VAN DE SELECTIEVE KATALYTISCHE REDUCTIE (SCR)

In de zin van dit punt vallen andere inrichtingen voor NOx-absorptie ook onder selectieve katalytische reductie. Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van het SCR-systeem op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| a) | injectiesysteem voor actief/intrusief reagens: de capaciteit van het systeem om de toevoer van een reagens op de juiste wijze te reguleren, via injectie in de uitlaat of injectie in de cilinder — prestatiebewaking; |
| --- | --- |

a)

injectiesysteem voor actief/intrusief reagens: de capaciteit van het systeem om de toevoer van een reagens op de juiste wijze te reguleren, via injectie in de uitlaat of injectie in de cilinder — prestatiebewaking;

| b) | actief/intrusief reagens: de beschikbaarheid aan boord van het reagens, juist verbruik van het reagens wanneer een ander reagens dan brandstof wordt gebruikt (bijv. ureum) — prestatiebewaking; |
| --- | --- |

b)

actief/intrusief reagens: de beschikbaarheid aan boord van het reagens, juist verbruik van het reagens wanneer een ander reagens dan brandstof wordt gebruikt (bijv. ureum) — prestatiebewaking;

| c) | actief/intrusief reagens: voor zover mogelijk de kwaliteit van het reagens wanneer een ander reagens dan brandstof wordt gebruikt (bijv. ureum) — prestatiebewaking; |
| --- | --- |

c)

actief/intrusief reagens: voor zover mogelijk de kwaliteit van het reagens wanneer een ander reagens dan brandstof wordt gebruikt (bijv. ureum) — prestatiebewaking;

| d) | efficiëntie van omzetting van de SCR-katalysator: de capaciteit van de SCR-katalysator om NOx om te zetten — bewaking van de emissiegrens. |
| --- | --- |

d)

efficiëntie van omzetting van de SCR-katalysator: de capaciteit van de SCR-katalysator om NOx om te zetten — bewaking van de emissiegrens.

PUNT 4

BEWAKING VAN DE NOx-VANGER OF DE NOx-ABSORBERENDE INRICHTING (LNT)

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van het LNT-systeem op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| a) | de capaciteit van het LNT-systeem om NOx te absorberen/op te slaan en om te zetten — prestatiebewaking; |
| --- | --- |

a)

de capaciteit van het LNT-systeem om NOx te absorberen/op te slaan en om te zetten — prestatiebewaking;

| b) | injectiesysteem voor actief/intrusief reagens van het LNT-systeem: de capaciteit van het systeem om de toevoer van een reagens op de juiste wijze te reguleren, via injectie in de uitlaat of injectie in de cilinder — prestatiebewaking. |
| --- | --- |

b)

injectiesysteem voor actief/intrusief reagens van het LNT-systeem: de capaciteit van het systeem om de toevoer van een reagens op de juiste wijze te reguleren, via injectie in de uitlaat of injectie in de cilinder — prestatiebewaking.

PUNT 5

BEWAKING VAN DE OXYDATIEKATALYSATOREN (WAARONDER DIESELOXIDATIEKATALISATOREN — DOC)

Dit punt is van toepassing op oxidatiekatalysatoren die los staan van andere nabehandelingssystemen. Katalysatoren die deel uitmaken van de behuizing van een nabehandelingssysteem komen in het desbetreffende punt van dit aanhangsel aan de orde.

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van oxidatiekatalysatoren op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| a) | efficiëntie van HC-omzetting: de capaciteit van de oxidatiekatalysator om HC vóór andere nabehandelingsinrichtingen om te zetten — bewaking van volledige functionele storing; |
| --- | --- |

a)

efficiëntie van HC-omzetting: de capaciteit van de oxidatiekatalysator om HC vóór andere nabehandelingsinrichtingen om te zetten — bewaking van volledige functionele storing;

| b) | efficiëntie van HC-omzetting: de capaciteit van de oxidatiekatalysator om HC na andere nabehandelingsinrichtingen om te zetten — bewaking van volledige functionele storing. |
| --- | --- |

b)

efficiëntie van HC-omzetting: de capaciteit van de oxidatiekatalysator om HC na andere nabehandelingsinrichtingen om te zetten — bewaking van volledige functionele storing.

PUNT 6

BEWAKING VAN HET UITLAATGASRECIRCULATIESYSTEEM (EGR)

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van het EGR-systeem op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| | DIESEL | GAS |
| --- | --- | --- |
| (a1) | lage/hoge EGR-stroom: de capaciteit van het EGR-systeem om de uitlaatgasrecirculatie op het opgedragen debiet te houden en zowel omstandigheden van te laag debiet als te hoog debiet op te sporen — bewaking van de emissiegrens |

DIESEL

GAS

(a1)

lage/hoge EGR-stroom: de capaciteit van het EGR-systeem om de uitlaatgasrecirculatie op het opgedragen debiet te houden en zowel omstandigheden van te laag debiet als te hoog debiet op te sporen — bewaking van de emissiegrens

X

| (a2) | lage/hoge EGR-stroom: de capaciteit van het EGR-systeem om de uitlaatgasrecirculatie op het opgedragen debiet te houden en zowel omstandigheden van te laag debiet als te hoog debiet op te sporen — bewaking van de emissiegrens
  (bewakingsvoorschriften moeten nog nader worden besproken) |
| --- | --- |

(a2)

lage/hoge EGR-stroom: de capaciteit van het EGR-systeem om de uitlaatgasrecirculatie op het opgedragen debiet te houden en zowel omstandigheden van te laag debiet als te hoog debiet op te sporen — bewaking van de emissiegrens

(bewakingsvoorschriften moeten nog nader worden besproken)

X

| b) | trage reactie van de EGR-actuator: de capaciteit van het EGR-systeem om het opgedragen debiet te bewerkstelligen binnen een door de fabrikant opgegeven tijdsinterval na de opdracht — prestatiebewaking |
| --- | --- |

b)

trage reactie van de EGR-actuator: de capaciteit van het EGR-systeem om het opgedragen debiet te bewerkstelligen binnen een door de fabrikant opgegeven tijdsinterval na de opdracht — prestatiebewaking

X

X

| c) | prestaties van de EGR-koeler: de capaciteit van de EGR-koeler om de door de fabrikant opgegeven koelingsprestatie te bereiken — prestatiebewaking |
| --- | --- |

c)

prestaties van de EGR-koeler: de capaciteit van de EGR-koeler om de door de fabrikant opgegeven koelingsprestatie te bereiken — prestatiebewaking

X

X

PUNT 7

BEWAKING VAN HET BRANDSTOFSYSTEEM

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van het brandstofsysteem op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| | DIESEL | GAS |
| --- | --- | --- |
| a) | drukregeling van het brandstofsysteem: de capaciteit van het brandstofsysteem om de opgedragen brandstofdruk te bewerkstelligen in een gesloten systeem — prestatiebewaking |

DIESEL

GAS

a)

drukregeling van het brandstofsysteem: de capaciteit van het brandstofsysteem om de opgedragen brandstofdruk te bewerkstelligen in een gesloten systeem — prestatiebewaking

X

| b) | drukregeling van het brandstofsysteem: de capaciteit van het brandstofsysteem om de opgedragen brandstofdruk te bereiken in een gesloten systeem wanneer het systeem zodanig is geconstrueerd dat de druk onafhankelijk van andere parameters kan worden geregeld — prestatiebewaking |
| --- | --- |

b)

drukregeling van het brandstofsysteem: de capaciteit van het brandstofsysteem om de opgedragen brandstofdruk te bereiken in een gesloten systeem wanneer het systeem zodanig is geconstrueerd dat de druk onafhankelijk van andere parameters kan worden geregeld — prestatiebewaking

X

| c) | brandstofinspuitingstijd: de capaciteit van het brandstofsysteem om de opgedragen brandstofinspuitingstijd te bereiken voor ten minste een van de injectiegebeurtenissen wanneer de motor is uitgerust met de juiste sensoren — prestatiebewaking |
| --- | --- |

c)

brandstofinspuitingstijd: de capaciteit van het brandstofsysteem om de opgedragen brandstofinspuitingstijd te bereiken voor ten minste een van de injectiegebeurtenissen wanneer de motor is uitgerust met de juiste sensoren — prestatiebewaking

X

| d) | brandstofinspuitsysteem: capaciteit om de gewenste lucht-brandstofverhouding te behouden (betreft ook, maar niet uitsluitend, automatische aanpassingsfuncties) — prestatiebewaking |
| --- | --- |

d)

brandstofinspuitsysteem: capaciteit om de gewenste lucht-brandstofverhouding te behouden (betreft ook, maar niet uitsluitend, automatische aanpassingsfuncties) — prestatiebewaking

X

PUNT 8

BEWAKING VAN HET SYSTEEM VOOR LUCHTBEHANDELING EN DE TURBOCOMPRESSOR/COMPRESSORDRUKREGELING

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van het systeem voor luchtbehandeling en de turbocompressor/compressordrukregeling op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| | DIESEL | GAS |
| --- | --- | --- |
| (a1) | onder-/bovendruk turbocompressor: de capaciteit van de turbocompressor om de opgedragen compressordruk te handhaven en zowel omstandigheden van te lage compressordruk als te hoge compressordruk op te sporen — bewaking van de emissiegrens |

DIESEL

GAS

(a1)

onder-/bovendruk turbocompressor: de capaciteit van de turbocompressor om de opgedragen compressordruk te handhaven en zowel omstandigheden van te lage compressordruk als te hoge compressordruk op te sporen — bewaking van de emissiegrens

X

| (a2) | onder-/bovendruk turbocompressor: de capaciteit van de turbocompressor om de opgedragen compressordruk te handhaven en zowel omstandigheden van te lage compressordruk als te hoge compressordruk op te sporen — prestatiebewaking
  (bewakingsvoorschriften moeten nog nader worden besproken) |
| --- | --- |

(a2)

onder-/bovendruk turbocompressor: de capaciteit van de turbocompressor om de opgedragen compressordruk te handhaven en zowel omstandigheden van te lage compressordruk als te hoge compressordruk op te sporen — prestatiebewaking

(bewakingsvoorschriften moeten nog nader worden besproken)

X

| b) | trage reactie van de turbocompressor met variabele geometrie: de capaciteit van de turbocompressor met variabele geometrie om de opgedragen geometrie binnen een door de fabrikant opgegeven tijd te bewerkstelligen — prestatiebewaking |
| --- | --- |

b)

trage reactie van de turbocompressor met variabele geometrie: de capaciteit van de turbocompressor met variabele geometrie om de opgedragen geometrie binnen een door de fabrikant opgegeven tijd te bewerkstelligen — prestatiebewaking

X

X

| c) | tussenkoeling: efficiëntie van de tussenkoeler — volledige functionele storing |
| --- | --- |

c)

tussenkoeling: efficiëntie van de tussenkoeler — volledige functionele storing

X

X

PUNT 9

BEWAKING VAN HET SYSTEEM VOOR VARIABELE KLEPAFSTELLING (VVT)

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van het systeem voor variabele klepafstelling op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| a) | fout in de VVT-streefwaarde: de capaciteit van het VVT-systeem om de opgedragen klepafstelling te bewerkstelligen — prestatiebewaking; |
| --- | --- |

a)

fout in de VVT-streefwaarde: de capaciteit van het VVT-systeem om de opgedragen klepafstelling te bewerkstelligen — prestatiebewaking;

| b) | trage reactie van VVT: de capaciteit van het VVT-systeem om de opgedragen klepafstelling te bewerkstelligen binnen een door de fabrikant opgegeven tijdsinterval na de opdracht — prestatiebewaking. |
| --- | --- |

b)

trage reactie van VVT: de capaciteit van het VVT-systeem om de opgedragen klepafstelling te bewerkstelligen binnen een door de fabrikant opgegeven tijdsinterval na de opdracht — prestatiebewaking.

PUNT 10

BEWAKING VAN ONTSTEKINGSFOUTEN

| | DIESEL | GAS |
| --- | --- | --- |
| a) | geen voorschriften |

DIESEL

GAS

a)

geen voorschriften

X

| b) | ontstekingsfouten waardoor de katalysator beschadigd kan worden (bijv. door bewaking van een bepaald percentage ontstekingsfouten binnen een bepaald tijdsbestek) — prestatiebewaking
  (bewakingsvoorschrift moet, samen met de punten 6 en 8, nog nader worden besproken) |
| --- | --- |

b)

ontstekingsfouten waardoor de katalysator beschadigd kan worden (bijv. door bewaking van een bepaald percentage ontstekingsfouten binnen een bepaald tijdsbestek) — prestatiebewaking

(bewakingsvoorschrift moet, samen met de punten 6 en 8, nog nader worden besproken)

X

PUNT 11

BEWAKING VAN HET CARTERVENTILATIESYSTEEM

Geen voorschriften.

PUNT 12

BEWAKING VAN HET MOTORKOELSYSTEEM

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van het motorkoelsysteem:

| a) | temperatuur motorkoelvloeistof (thermostaat): open thermostaat: fabrikanten behoeven de thermostaat niet te bewaken als andere OBD-bewakingsfuncties niet door deze storing worden uitgeschakeld — volledige functionele storing. |
| --- | --- |

a)

temperatuur motorkoelvloeistof (thermostaat): open thermostaat: fabrikanten behoeven de thermostaat niet te bewaken als andere OBD-bewakingsfuncties niet door deze storing worden uitgeschakeld — volledige functionele storing.

Fabrikanten behoeven de temperatuur of temperatuursensor van de koelvloeistof van de motor niet te bewaken als de temperatuur of de temperatuursensor van de koelvloeistof van de motor niet wordt gebruikt voor het inschakelen van een gesloten systeem/feedbackregeling van emissiebeperkingssystemen en/of geen andere bewakingsfuncties uitschakelt.

Fabrikanten kunnen de bewakingsfunctie opschorten of vertragen gedurende de tijd die nodig is om de temperatuur voor een gesloten systeem te bereiken, als de motor zich in omstandigheden bevindt die tot een foute diagnose kunnen leiden (bijv. de motor draait meer dan 50-75 % van de warmlooptijd stationair).

PUNT 13

BEWAKING VAN UITLAATGAS- EN ZUURSTOFSENSOREN

Het boorddiagnosesysteem moet het volgende bewaken:

| | DIESEL | GAS |
| --- | --- | --- |
| a) | de juiste werking van de elektrische elementen van de uitlaatgassensoren op motoren die hiermee zijn uitgerust overeenkomstig punt 1 van dit aanhangsel — onderdeelbewaking |

DIESEL

GAS

a)

de juiste werking van de elektrische elementen van de uitlaatgassensoren op motoren die hiermee zijn uitgerust overeenkomstig punt 1 van dit aanhangsel — onderdeelbewaking

X

X

| b) | de primaire en de secundaire (controle van de brandstof) zuurstofsensoren. Deze sensoren worden beschouwd als uitlaatgassensoren waarvan de goede werking overeenkomstig punt 1 van dit aanhangsel moeten worden bewaakt — onderdeelbewaking |
| --- | --- |

b)

de primaire en de secundaire (controle van de brandstof) zuurstofsensoren. Deze sensoren worden beschouwd als uitlaatgassensoren waarvan de goede werking overeenkomstig punt 1 van dit aanhangsel moeten worden bewaakt — onderdeelbewaking

X

PUNT 14

BEWAKING VAN HET REGELSYSTEEM VOOR HET STATIONAIRE TOERENTAL

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de elektrische elementen van de regelsystemen voor het stationaire toerental op motoren die hiermee zijn uitgerust overeenkomstig punt 1 van dit aanhangsel.

PUNT 15

DRIEWEGKATALYSATOR

Het boorddiagnosesysteem bewaakt de juiste werking van de volgende elementen van dieseloxidatiekatalysatoren op motoren die hiermee zijn uitgerust:

| | DIESEL | GAS |
| --- | --- | --- |
| a) | efficiëntie van de omzetting van de driewegkatalysator: de capaciteit van de katalysator om NOx en CO om te zetten — prestatiebewaking |

DIESEL

GAS

a)

efficiëntie van de omzetting van de driewegkatalysator: de capaciteit van de katalysator om NOx en CO om te zetten — prestatiebewaking

X”

Bijlage 9B, aanhangsel 4, wordt als volgt gewijzigd:

„Rapport over de overeenstemming met de technische voorschriften

Dit rapport ...

DEFINITIEF RAPPORT OVER DE OVEREENSTEMMING

Het documentatiepakket en het onderhavige boorddiagnosesysteem of de onderhavige familie van boorddiagnosesystemen voor emissies voldoen aan de voorschriften van het volgende reglement:

Reglement ... / versie ... / datum van inwerkingtreding .... / soort brandstof ...

...”.

Bijlage 9B, aanhangsel 4, punt 4, onder 1.1, tabel, regel „Testinformatie”: „Testbrandstof” wordt vervangen door „Referentiebrandstof”.

Bijlage 9B, aanhangsel 5, tabel 3, komt als volgt te luiden:

„Tabel 3

Optionele informatie, indien gebruikt door het emissie- of boorddiagnosesysteem voor het in- of uitschakelen van OBD-informatie

| | Foutcontext | Datastream |
| --- | --- | --- |
| Brandstofniveau of brandstofdruk in de tank (in voorkomend geval) | X | X |
| Temperatuur van de motorolie | X | X |
| Snelheid van het voertuig | X | X |
| Status van de aanpassing aan de brandstofkwaliteit (actief / niet-actief) bij gasmotoren | | X |
| Spanning van het computersysteem voor regeling van de motor (voor de belangrijkste controlechip) | X | X” |

Foutcontext

Datastream

Brandstofniveau of brandstofdruk in de tank (in voorkomend geval)

X

X

Temperatuur van de motorolie

X

X

Snelheid van het voertuig

X

X

Status van de aanpassing aan de brandstofkwaliteit (actief / niet-actief) bij gasmotoren

X

Spanning van het computersysteem voor regeling van de motor (voor de belangrijkste controlechip)

X

X”

Bijlage 9B, aanhangsel 5, tabel 4, komt als volgt te luiden:

„Tabel 4

Optionele informatie, indien de motor daartoe is uitgerust of de gegevens opneemt of berekent:

| | Foutcontext | Datastream |
| --- | --- | --- |
| Absolute stand van de gasklep ... | X | X |
| ... | | |
| Uitgangssignaal zuurstofsensor | | X |
| Uitganssignaal secundaire zuurstofsensor (indien aanwezig) | | X |
| Uitgangssignaal NOx-sensor | | X” |

Foutcontext

Datastream

Absolute stand van de gasklep ...

X

X

...

Uitgangssignaal zuurstofsensor

X

Uitganssignaal secundaire zuurstofsensor (indien aanwezig)

X

Uitgangssignaal NOx-sensor

X”

De volgende nieuwe bijlage 9C wordt toegevoegd:

BIJLAGE 9C

Technische voorschriften voor de beoordeling van de prestaties tijdens het gebruik van boorddiagnosesystemen (OBD-systemen)

1.   TOEPASSELIJKHEID

De huidige versie van deze bijlage is alleen van toepassing op wegvoertuigen met een dieselmotor.

2.   (Gereserveerd)

3.   DEFINITIES

3.1.   „Verhouding van de prestaties tijdens het gebruik”

De verhouding van de prestaties tijdens het gebruik (in-use performance ratio, IUPR) van een specifieke bewakingsfunctie m van het OBD-systeem is: IUPRm = tellerm / noemerm.

3.2.   „Teller”:

De teller van een specifieke bewakingsfunctie m (tellerm) is een variabele die aangeeft hoe vaak een voertuig heeft gewerkt terwijl alle voor de detectie van een storing door die bewakingsfunctie vereiste bewakingsomstandigheden zich voordeden.

3.3.   „Noemer”

De noemer van een specifieke bewakingsfunctie m (noemerm) is een variabele die het aantal voertuigritten aangeeft, rekening houdend met de specifieke voorwaarden voor die bewakingsfunctie.

3.4.   „Algemene noemer”

De algemene noemer is een variabele die aangeeft hoe vaak een voertuig heeft gewerkt, rekening houdend met de algemene voorwaarden.

3.5.   „Telfunctie voor het aantal ontstekingscycli”

De telfunctie voor het aantal onstekingscycli is een variabele die aangeeft hoe vaak de motor van het voertuig is gestart.

3.6.   „Starten van de motor”

Het starten van de motor omvat het contact maken, het aanslingeren en het starten van de verbranding en eindigt wanneer de motor een toerental bereikt dat 150 min–1 onder het normale stationaire toerental met opgewarmde motor ligt.

3.7.   „Rijcyclus”

Een rijcyclus omvat het starten van de motor, een bedrijfsperiode, het uitschakelen van de motor en de periode totdat de motor opnieuw wordt gestart.

3.8.   Afkortingen

| IUPR | Verhouding van de prestaties tijdens het gebruik (in-use performance ratio) |
| --- | --- |
| IUPRm | Verhouding van de prestaties tijdens het gebruik van een specifieke bewakingsfunctie m |

IUPR

Verhouding van de prestaties tijdens het gebruik (in-use performance ratio)

IUPRm

Verhouding van de prestaties tijdens het gebruik van een specifieke bewakingsfunctie m

4.   ALGEMENE VOORSCHRIFTEN

Het boorddiagnosesysteem moet de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik van de in dit punt genoemde OBD-bewakingsfuncties kunnen bijhouden en vastleggen (punt 6), in een computergeheugen kunnen opslaan en op verzoek buiten het voertuig kunnen doorgeven (punt 7).

De gegevens over de prestaties tijdens het gebruik van een bewakingsfunctie omvatten de teller en de noemer waarmee de verhouding van de prestaties tijdens het gebruik (IUPR) kan worden berekend.

4.1.   IUPR-bewakingsfuncties

4.1.1.   Groepen bewakingsfuncties

De fabrikanten moeten softwarealgoritmen in het boorddiagnosesysteem opnemen om de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik van de in aanhangsel 1 van deze bijlage vermelde groepen bewakingsfuncties individueel bij te houden en te rapporteren.

De fabrikanten zijn niet verplicht softwarealgoritmen in het boorddiagnosesysteem op te nemen om de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik van bewaking die permanent geschiedt, zoals beschreven in punt 4.2.3 van bijlage 9B, individueel bij te houden en te rapporteren indien deze bewakingsfuncties al deel uitmaken van een van de in aanhangsel 1 van deze bijlage vermelde groepen bewakingsfuncties.

De gegevens over de prestaties tijdens het gebruik van bewakingsfuncties die betrekking hebben op verschillende uitlaatgasleidingen of cilinderbanken, moeten binnen een groep bewakingsfuncties overeenkomstig punt 6 individueel worden bijgehouden en vastgelegd en overeenkomstig punt 7 worden gerapporteerd.

4.1.2.   Meervoudige bewakingsfuncties

Voor elke groep bewakingsfuncties waarover krachtens punt 4.1.1 gerapporteerd moet worden, moet het boorddiagnosesysteem overeenkomstig punt 6 de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik individueel bijhouden voor elk van de specifieke bewakingsfuncties die tot de groep behoren.

4.2.   Beperking van het gebruik van gegevens over de prestaties tijdens het gebruik

Voor de statistische beoordeling van de prestaties tijdens het gebruik van het boorddiagnosesysteem van een grotere groep voertuigen, worden de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik van één voertuig gebruikt.

In tegenstelling tot andere OBD-gegevens, kunnen de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik niet worden gebruikt om conclusies over de verkeerswaardigheid van een individueel voertuig te trekken.

5.   VOORSCHRIFTEN VOOR DE BEREKENING VAN VERHOUDINGEN VAN DE PRESTATIES TIJDENS HET GEBRUIK

5.1.   Berekening van de verhouding van de prestaties tijdens het gebruik

Voor elke bewakingsfunctie m waarop deze bijlage betrekking heeft, wordt de verhouding van de prestaties tijdens het gebruik met de volgende formule berekend:

IUPRm = tellerm / noemerm.

waarbij tellerm en noemerm overeenkomstig dit punt worden verhoogd.

5.1.1.   Voorschriften voor de berekening en vastlegging van de verhouding door een systeem

Elke IUPRm-verhouding moet een minimumwaarde van 0 en een maximumwaarde van 7,99527 hebben, met een resolutie van 0,000122 (18).

Een verhouding voor een specifiek onderdeel wordt geacht nul te zijn wanneer de waarde van de teller gelijk is aan nul en de waarde van de noemer niet gelijk is aan nul.

Een verhouding voor een specifiek onderdeel wordt geacht de maximumwaarde van 7,99527 te hebben wanneer de waarde van de noemer gelijk is aan nul of wanneer de feitelijke waarde van de teller gedeeld door de noemer hoger is dan de maximumwaarde van 7,99527.

5.2.   Voorschriften voor de verhoging van de teller

De teller mag slechts een keer per rijcyclus worden verhoogd.

Uitsluitend indien tijdens één rijcyclus aan de volgende criteria wordt voldaan, wordt de teller van een specifieke bewakingsfunctie binnen 10 seconden verhoogd:

| a) | er wordt voldaan aan alle bewakingsvoorwaarden die voor de detectie van een storing en de vastlegging van een potentiële diagnostische foutcode door de bewakingsfunctie van het specifieke onderdeel vereist zijn, met inbegrip van inschakelingscriteria, de aan- of afwezigheid van gerelateerde diagnostische foutcodes, voldoende bewakingstijd en prioriteitstoekenning voor de uitvoering van diagnoses (bijv. diagnose A gaat vooraf aan diagnose B).
  Opmerking: Voor het verhogen van de teller van een specifieke bewakingsfunctie hoeft het niet te volstaan dat wordt voldaan aan alle bewakingsvoorwaarden die voor de vaststelling van de afwezigheid van een storing door die bewakingsfunctie vereist zijn; |
| --- | --- |

a)

er wordt voldaan aan alle bewakingsvoorwaarden die voor de detectie van een storing en de vastlegging van een potentiële diagnostische foutcode door de bewakingsfunctie van het specifieke onderdeel vereist zijn, met inbegrip van inschakelingscriteria, de aan- of afwezigheid van gerelateerde diagnostische foutcodes, voldoende bewakingstijd en prioriteitstoekenning voor de uitvoering van diagnoses (bijv. diagnose A gaat vooraf aan diagnose B).

Opmerking: Voor het verhogen van de teller van een specifieke bewakingsfunctie hoeft het niet te volstaan dat wordt voldaan aan alle bewakingsvoorwaarden die voor de vaststelling van de afwezigheid van een storing door die bewakingsfunctie vereist zijn;

| b) | voor bewakingsfuncties waarbij meerdere fasen of gebeurtenissen binnen één rijcyclus nodig zijn om een storing te detecteren, wordt voldaan aan elke bewakingsvoorwaarde die voor de voltooiing van alle gebeurtenissen vereist is; |
| --- | --- |

b)

voor bewakingsfuncties waarbij meerdere fasen of gebeurtenissen binnen één rijcyclus nodig zijn om een storing te detecteren, wordt voldaan aan elke bewakingsvoorwaarde die voor de voltooiing van alle gebeurtenissen vereist is;

| c) | voor bewakingsfuncties die voor de identificatie van storingen worden gebruikt en pas na de vastlegging van een potentiële diagnostische foutcode worden uitgevoerd, moeten de teller en de noemer hetzelfde zijn als die van de bewakingsfunctie die de oorspronkelijke storing heeft gedetecteerd; |
| --- | --- |

c)

voor bewakingsfuncties die voor de identificatie van storingen worden gebruikt en pas na de vastlegging van een potentiële diagnostische foutcode worden uitgevoerd, moeten de teller en de noemer hetzelfde zijn als die van de bewakingsfunctie die de oorspronkelijke storing heeft gedetecteerd;

| d) | voor bewakingsfuncties die een interventie vergen om de aanwezigheid van een storing nader te onderzoeken, mag de fabrikant de typegoedkeuringsinstantie een alternatieve wijze voorstellen om de teller te verhogen. Dit alternatief moet gelijkwaardig zijn aan de methode waarmee de teller zou worden verhoogd als een storing aanwezig zou zijn. |
| --- | --- |

d)

voor bewakingsfuncties die een interventie vergen om de aanwezigheid van een storing nader te onderzoeken, mag de fabrikant de typegoedkeuringsinstantie een alternatieve wijze voorstellen om de teller te verhogen. Dit alternatief moet gelijkwaardig zijn aan de methode waarmee de teller zou worden verhoogd als een storing aanwezig zou zijn.

Voor bewakingsfuncties die geheel of gedeeltelijk plaatsvinden terwijl de motor wordt uitgeschakeld, wordt de teller verhoogd binnen 10 seconden nadat de bewakingsfunctie is voltooid tijdens het uitschakelen van de motor of tijdens de eerste 10 seconden van het starten van de motor bij de eerstvolgende rijcyclus.

5.3.   Voorschriften voor de verhoging van de noemer

5.3.1.   Algemene verhogingsregels

De noemer wordt een keer per rijcyclus verhoogd, als tijdens deze rijcyclus:

| a) | de algemene noemer overeenkomstig punt 5.4 wordt verhoogd, en |
| --- | --- |

a)

de algemene noemer overeenkomstig punt 5.4 wordt verhoogd, en

| b) | de verhoging van de noemer niet overeenkomstig punt 5.6 is geblokkeerd, en |
| --- | --- |

b)

de verhoging van de noemer niet overeenkomstig punt 5.6 is geblokkeerd, en

| c) | aan de aanvullende specifieke verhogingsregels in punt 5.3.2, indien van toepassing, wordt voldaan. |
| --- | --- |

c)

aan de aanvullende specifieke verhogingsregels in punt 5.3.2, indien van toepassing, wordt voldaan.

5.3.2.   Aanvullende specifieke verhogingsregels voor bewakingsfuncties

5.3.2.1.   Specifieke noemer voor verdampingssystemen (gereserveerd)

5.3.2.2.   Specifieke noemer voor secundaire luchtsystemen (gereserveerd)

5.3.2.3.   Specifieke noemer voor onderdelen of systemen die uitsluitend bij het starten van de motor werken

Naast de voorschriften van punt 5.3.1, onder a) en b), geldt voor de noemer(s) van bewakingsfuncties van onderdelen of systemen die uitsluitend bij het starten van de motor werken, dat deze wordt (worden) verhoogd als het onderdeel of de strategie ten minste 10 seconden ingeschakeld is.

De tijd die nodig is voor interventies aan de onderdelen of strategieën later in dezelfde rijcyclus, uitsluitend met het oog op bewaking, wordt door het boorddiagnosesysteem bij het bepalen van deze inschakelduur niet meegeteld.

5.3.2.4.   Specifieke noemer voor onderdelen of systemen die niet voortdurend ingeschakeld zijn

Naast de voorschriften van punt 5.3.1, onder a) en b), geldt voor de noemer(s) van bewakingsfuncties van onderdelen of systemen die niet voortdurend ingeschakeld zijn (bijv. variabele klepafstelling (VVT) of EGR-kleppen) dat deze wordt (worden) verhoogd als het onderdeel of het systeem tijdens de rijcyclus ten minste twee keer wordt ingeschakeld (bijv. aangezet, geopend, gesloten of vergrendeld) of in totaal ten minste 10 seconden ingeschakeld is (al naar gelang van welke situatie zich het eerst voordoet).

5.3.2.5.   Specifieke noemer voor dieseldeeltjesfilters

Naast de voorschriften van punt 5.3.1, onder a) en b), geldt voor de noemer(s) van bewakingsfuncties van dieseldeeltjesfilters dat deze in ten minste één rijcyclus wordt (worden) verhoogd als het voertuig in totaal ten minste 800 km heeft gereden of de motor ten minste 750 minuten heeft gedraaid sinds de noemer voor het laatst is verhoogd.

5.3.2.6.   Specifieke noemer voor oxidatiekatalysatoren

Naast de voorschriften van punt 5.3.1, onder a) en b), geldt voor de noemer(s) van bewakingsfuncties van oxidatiekatalysatoren die voor de actieve regeneratie van dieseldeeltjesfilters worden gebruikt, dat deze in ten minste één rijcyclus wordt (worden) verhoogd als gedurende ten minste 10 seconden een regeneratie plaatsvindt.

5.3.2.7.   Specifieke noemer voor hybride voertuigen (gereserveerd)

5.4.   Voorschriften voor de verhoging van de algemene noemer

Uitsluitend indien tijdens één rijcyclus aan de volgende criteria wordt voldaan, wordt de algemene noemer binnen 10 seconden verhoogd:

| a) | de gecumuleerde tijd vanaf het begin van de rijcyclus bedraagt ten minste 600 seconden, terwijl:






  i) | het voertuig op minder dan 2 500 meter boven zeeniveau blijft; en |
| --- | --- | --- |

a)

de gecumuleerde tijd vanaf het begin van de rijcyclus bedraagt ten minste 600 seconden, terwijl:

i)

het voertuig op minder dan 2 500 meter boven zeeniveau blijft; en

| ii) | de omgevingstemperatuur minimaal 266 K (–7 °C) blijft bedragen; en |
| --- | --- |

ii)

de omgevingstemperatuur minimaal 266 K (–7 °C) blijft bedragen; en

| iii) | de omgevingstemperatuur maximaal 308 K (35 °C) blijft bedragen; |
| --- | --- |

iii)

de omgevingstemperatuur maximaal 308 K (35 °C) blijft bedragen;

| b) | de motor draait in totaal ten minste 300 s bij een toerental van minimaal 1 150 min–1 terwijl aan de onder a) beschreven voorwaarden wordt voldaan; in plaats van het criterium van 1 150 min–1 mag de fabrikant de motor ook minimaal 15 % boven de berekende belasting laten draaien of het voertuig met minimaal 40 km/h laten rijden; |
| --- | --- |

b)

de motor draait in totaal ten minste 300 s bij een toerental van minimaal 1 150 min–1 terwijl aan de onder a) beschreven voorwaarden wordt voldaan; in plaats van het criterium van 1 150 min–1 mag de fabrikant de motor ook minimaal 15 % boven de berekende belasting laten draaien of het voertuig met minimaal 40 km/h laten rijden;

| c) | het voertuig werkt minimaal 30 s stationair (bijv. gaspedaal losgelaten door bestuurder en voertuig rijdt met 1,6 km/h of minder of met een motortoerental van maximaal 200 min–1 boven het normale stationaire toerental met opgewarmde motor) terwijl aan de onder a) beschreven voorwaarden wordt voldaan. |
| --- | --- |

c)

het voertuig werkt minimaal 30 s stationair (bijv. gaspedaal losgelaten door bestuurder en voertuig rijdt met 1,6 km/h of minder of met een motortoerental van maximaal 200 min–1 boven het normale stationaire toerental met opgewarmde motor) terwijl aan de onder a) beschreven voorwaarden wordt voldaan.

5.5.   Voorschriften voor het verhogen van de telfunctie voor het aantal ontstekingscycli

De telfunctie voor het aantal ontstekingscycli wordt elke keer dat de motor wordt gestart slechts een keer verhoogd.

5.6.   Blokkering van de verhoging van de tellers, van de noemers en van de algemene noemer

5.6.1.   Binnen 10 seconden na de detectie van een storing (d.w.z. wanneer een potentiële of een bevestigde en actieve diagnostische foutcode wordt opgeslagen) waardoor een bewakingsfunctie wordt gedeactiveerd, blokkeert het boorddiagnosesysteem het verder verhogen van de teller en noemer van elke gedeactiveerde bewakingsfunctie.

Wanneer de storing niet meer wordt gedetecteerd (d.w.z. wanneeer de potentiële diagnostische foutcode wordt gewist door het systeem zelf of met behulp van scanapparatuur), wordt het verhogen van alle betrokken tellers en noemers binnen 10 seconden hervat.

5.6.2.   Binnen 10 seconden nadat een energieafname-eenheid (PTO) is ingeschakeld waardoor een bewakingsfunctie overeenkomstig bijlage 9B, punt 5.2.5, wordt gedesactiveerd, blokkeert het boorddiagnosesysteem het verder verhogen van de teller en noemer van elke gedeactiveerde bewakingsfunctie.

Wanneer de werking van de PTO wordt beëindigd, wordt het verhogen van alle betrokken tellers en noemers binnen 10 seconden hervat.

5.6.3.   Bij een storing (d.w.z. wanneer een potentiële of een bevestigde en actieve diagnostische foutcode is opgeslagen) waardoor niet kan worden vastgesteld of aan de in punt 5.3 vermelde criteria voor noemerm van een bewakingsfunctie m wordt voldaan (19), blokkeert het boorddiagnosesysteem binnen 10 seconden het verder verhogen van tellerm en noemerm.

Het verhogen van tellerm en noemerm moet worden hervat binnen 10 seconden nadat de storing niet meer aanwezig is (bijv. potentiële diagnostische foutcode wordt gewist door het systeem zelf of met behulp van scanapparatuur).

5.6.4.   Bij een storing (d.w.z. wanneer een potentiële of een bevestigde en actieve diagnostische foutcode is opgeslagen) waardoor niet kan worden vastgesteld of aan de in punt 5.4 vermelde criteria voor de algemene noemer wordt voldaan (20), blokkeert het boorddiagnosesysteem binnen 10 seconden het verder verhogen van de algemene noemer.

Het verhogen van de algemene noemer moet worden hervat binnen 10 seconden nadat de storing niet meer aanwezig is (bijv. potentiële diagnostische foutcode wordt gewist door het systeem zelf of met behulp van scanapparatuur).

Het verhogen van de algemene noemer mag niet vanwege een andere voorwaarde worden geblokkeerd.

6.   VOORSCHRIFTEN VOOR HET BIJHOUDEN EN VASTLEGGEN VAN GEGEVENS OVER DE PRESTATIES TIJDENS HET GEBRUIK

Voor elke in aanhangsel 1 van deze bijlage vermelde groep bewakingsfuncties houdt het boorddiagnosesysteem de tellers en noemers van elk van de in aanhangsel 3 van bijlage 9B vermelde specifieke bewakingsfuncties die tot die groep behoren, afzonderlijk bij.

Alleen de teller en noemer van de specifieke bewakingsfunctie met de laagste getalverhouding worden gerapporteerd.

Indien twee of meer specifieke bewakingsfuncties dezelfde verhoudingen hebben, worden voor de specifieke groep bewakingsfuncties de teller en noemer van de specifieke bewakingsfunctie met de hoogste noemer gerapporteerd.

Om zonder vertekening de laagste verhouding van een groep te bepalen, worden alleen de bewakingsfuncties in aanmerking genomen die specifiek in die groep zijn genoemd (bijv. wanneer een NOx-sensor wordt gebruikt om een van de in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 3 („SCR”), vermelde bewakingsfuncties te verrichten, wordt hiermee rekening gehouden in de groep bewakingsfuncties „uitlaatgassensor” en niet in de groep bewakingsfuncties „SCR”).

Het boorddiagnosesysteem moet ook de algemene noemer en de telfunctie voor het aantal ontstekingscycli bijhouden en rapporteren.

Opmerking: De fabrikanten zijn overeenkomstig punt 4.1.1 niet verplicht softwarealgoritmen in het boorddiagnosesysteem op te nemen om de tellers en noemers van bewakingsfuncties die permanent worden verricht individueel bij te houden en te rapporteren.

7.   VOORSCHRIFTEN VOOR HET OPSLAAN EN DOORGEVEN VAN GEGEVENS OVER DE PRESTATIES TIJDENS HET GEBRUIK

Het doorgeven van gegevens over de prestaties tijdens het gebruik is een nieuw gebruiksgeval en is niet opgenomen in de drie bestaande gebruiksgevallen, die betrekking hebben op de aanwezigheid van mogelijke storingen.

7.1.   Informatie over de prestaties tijdens het gebruik

De door het boorddiagnosesysteem vastgelegde informatie over de prestaties tijdens het gebruik moet overeenkomstig punt 7.2 door een systeem buiten het voertuig kunnen worden uitgelezen.

Op deze wijze krijgen de typegoedkeuringsinstanties gegevens over de prestaties tijdens het gebruik.

Het boorddiagnosesysteem verschaft de externe IUPR-testapparatuur alle informatie (overeenkomstig de toepasselijke norm die vermeld is in aanhangsel 6) die nodig is om de gegevens te assimileren en biedt inspecteurs de volgende informatie:

| a) | het voertuigidentificatienummer (VIN); |
| --- | --- |

a)

het voertuigidentificatienummer (VIN);

| b) | de teller en de noemer voor elke groep bewakingsfuncties, die het systeem overeenkomstig punt 6 heeft vastgelegd; |
| --- | --- |

b)

de teller en de noemer voor elke groep bewakingsfuncties, die het systeem overeenkomstig punt 6 heeft vastgelegd;

| c) | de algemene noemer; |
| --- | --- |

c)

de algemene noemer;

| d) | de waarde van de telfunctie voor het aantal ontstekingscycli; |
| --- | --- |

d)

de waarde van de telfunctie voor het aantal ontstekingscycli;

| e) | het totale aantal bedrijfsuren van de motor. |
| --- | --- |

e)

het totale aantal bedrijfsuren van de motor.

Deze informatie kan alleen worden uitgelezen (en niet worden gewist).

7.2.   Toegang tot de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik

De gegevens over de prestaties tijdens het gebruik worden uitsluitend overeenkomstig de in aanhangsel 6 van bijlage 9B vermelde normen en overeenkomstig de volgende alinea's toegankelijk gemaakt (21).

Voor de toegang tot de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik mogen geen toegangscodes of andere apparaten of methoden vereist zijn die alleen de fabrikant of zijn leveranciers kunnen verstrekken. Voor de interpretatie van de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik mag geen unieke decodeerinformatie noodzakelijk zijn, tenzij die informatie algemeen beschikbaar is.

Voor de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik moet dezelfde toegangsmethode (bijv. een toegangspunt of -knoop) worden gebruikt als voor de overige OBD-informatie. Deze methode moet toegang bieden tot alle krachtens deze bijlage vereiste gegevens over de prestaties tijdens het gebruik.

7.3.   Re-initialisatie van de gegevens over de prestaties tijdens het gebruik

7.3.1.   Terugzetten op nul

Elke waarde mag alleen op nul worden teruggezet wanneer een niet-vluchtig RAM-geheugen (NVRAM) wordt gereset (bijv. bij herprogrammering). De waarden mogen onder geen enkele andere omstandigheid op nul worden teruggezet, ook niet wanneer een wisopdracht van een scanner voor foutcodes wordt ontvangen.

7.3.2.   Terugzetten om overflowproblemen te voorkomen

Als de teller of de noemer van een specifieke bewakingsfunctie de waarde 65 535 ± 2 bereikt, worden beide getallen door twee gedeeld om overflowproblemen te voorkomen; pas daarna mag een van beide weer worden verhoogd.

Als de telfunctie voor het aantal ontstekingscycli de maximumwaarde van 65 535 ± 2 bereikt, mag de telfunctie bij de volgende ontstekingscyclus weer bij nul beginnen om overflowproblemen te voorkomen.

Als de algemene noemer de maximumwaarde van 65 535 ± 2 bereikt, mag de algemene noemer bij de volgende rijcyclus die aan de definitie van de algemene noemer voldoet, weer bij nul beginnen om overflowproblemen te voorkomen.

AANHANGSEL 1

GROEPEN BEWAKINGSFUNCTIES

Deze bijlage betreft de volgende groepen bewakingsfuncties:

| A. | Oxidatiekatalysatoren
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 5, vermeld. |
| --- | --- |

A.

Oxidatiekatalysatoren

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 5, vermeld.

| B. | Systemen voor selectieve katalysche reductie (SCR)
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 3, vermeld. |
| --- | --- |

B.

Systemen voor selectieve katalysche reductie (SCR)

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 3, vermeld.

| C. | Uitlaatgas- en zuurstofsensoren
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 13, vermeld. |
| --- | --- |

C.

Uitlaatgas- en zuurstofsensoren

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 13, vermeld.

| D. | Systemen voor uitlaatgasrecirculatie (EGR) en variabele klepafstelling (VVT)
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punten 6 en 9, vermeld. |
| --- | --- |

D.

Systemen voor uitlaatgasrecirculatie (EGR) en variabele klepafstelling (VVT)

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punten 6 en 9, vermeld.

| E. | Dieseldeeltjesfiltersystemen (DPF)
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 2, vermeld. |
| --- | --- |

E.

Dieseldeeltjesfiltersystemen (DPF)

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 2, vermeld.

| F. | Systeem voor compressordrukregeling
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 8, vermeld. |
| --- | --- |

F.

Systeem voor compressordrukregeling

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 8, vermeld.

| G. | NOx-absorberende inrichting
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 4, vermeld. |
| --- | --- |

G.

NOx-absorberende inrichting

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 4, vermeld.

| H. | Driewegkatalysator
  De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 15, vermeld. |
| --- | --- |

H.

Driewegkatalysator

De specifieke bewakingsfuncties van deze groep zijn in bijlage 9B, aanhangsel 3, punt 15, vermeld.

| I. | Verdampingssystemen (gereserveerd) |
| --- | --- |

I.

Verdampingssystemen (gereserveerd)

| J. | Secundair luchtsysteem (gereserveerd) |
| --- | --- |

J.

Secundair luchtsysteem (gereserveerd)

Specifieke bewakingsfuncties moeten tot een van deze groepen behoren.

De volgende nieuwe bijlage 10 wordt toegevoegd:

„BIJLAGE 10

TECHNISCHE VOORSCHRIFTEN BETREFFENDE EMISSIES BUITEN DE CYCLUS (OCE)

1.   TOEPASSELIJKHEID

Deze bijlage bevat op prestaties berustende voorschriften voor emissies buiten de cyclus en een verbod op manipulatiestrategieën voor zware motoren en voertuigen, waarmee beoogd wordt de emissies onder uiteenlopende omgevings- en bedrijfsomstandigheden zoals die zich tijdens normaal gebruik van het voertuig voordoen, doeltreffend te beheersen.

2.   Gereserveerd (22)

3.   DEFINITIES

3.1.   „Aanvullende emissiestrategie” (AES): een emissiestrategie die naar aanleiding van een specifieke reeks omgevings- en/of bedrijfsomstandigheden actief wordt en een primaire emissiestrategie vervangt of wijzigt met een of meer specifieke doeleinden, en alleen operationeel blijft zolang deze omstandigheden zich voordoen.

3.2.   „Primaire emissiestrategie (Base Emission Strategy — BES)”: een emissiestrategie die over het hele toerental- en belastingsbereik van de motor actief is, tenzij een AES is geactiveerd.

3.3.   „Manipulatiestrategie”: een emissiestrategie die niet aan de prestatievoorschriften voor een primaire en/of aanvullende emissiestrategie in deze bijlage voldoet.

3.4.   „Constructieonderdeel”:

| a) | het motorsysteem; |
| --- | --- |

a)

het motorsysteem;

| b) | alle regelsystemen, waaronder computersoftware, elektronisch regelsystemen en computerlogica; |
| --- | --- |

b)

alle regelsystemen, waaronder computersoftware, elektronisch regelsystemen en computerlogica;

| c) | alle kalibraties van regelsystemen, of |
| --- | --- |

c)

alle kalibraties van regelsystemen, of

| d) | de resultaten van de interactie van systemen. |
| --- | --- |

d)

de resultaten van de interactie van systemen.

3.5.   „Emissiestrategie”: een in het algemene ontwerp van een motorsysteem of voertuig opgenomen constructieonderdeel of reeks constructieonderdelen die voor de beperking van emissies wordt gebruikt.

3.6.   „Emissiebeperkingssysteem”: de constructieonderdelen en emissiestrategieën die zijn ontwikkeld of gekalibreerd om de emissies te beperken.

3.7.   „Motorfamilie”: een door de fabrikant aangegeven groep motoren zoals gedefinieerd in mondiaal technisch reglement nr. 4 (23).

3.8.   „Starten van de motor”: het proces vanaf het aanslingeren van de motor totdat de motor een toerental bereikt dat 150 min–1 onder het normale stationaire toerental met opgewarmde motor ligt (voor voertuigen met automatische transmissie vastgesteld in de normale rijstand).

3.9.   „Motorsysteem”: de motor, het emissiebeperkingssysteem en de communicatie-interface (apparatuur en berichten) tussen de elektronische regeleenheid of -eenheden van de motor en elke andere regeleenheid van de aandrijflijn of het voertuig.

3.10.   „Warmlopen van de motor”: het inrijden van het voertuig totdat de temperatuur van de koelvloeistof ten minste 70 °C bedraagt.

3.11.   „Periodieke regeneratie”: het regeneratieproces van een uitlaatgasnabehandelingssysteem, dat periodiek plaatsvindt nadat de motor doorgaans ten hoogste 100 uur normaal heeft gewerkt.

3.12.   „Nominaal toerental”: het door de regulateur toegestane maximumtoerental bij volle belasting, of, bij afwezigheid van een regulateur, het toerental waarbij de motor het maximumvermogen levert, volgens opgave van de fabrikant in zijn verkoop- en servicedocumentatie.

3.13.   „Aan voorschriften onderworpen emissies”: „gasvormige verontreinigingen”, gedefinieerd als koolmonoxide, koolwaterstoffen en/of andere koolwaterstoffen dan methaan (uitgaande van een verhouding van CH1,85 voor diesel, CH2,525 voor lpg en CH2,93 voor aardgas en een hypothetisch molecuul CH3O0,5 voor ethanol gebruikt in dieselmotoren), methaan (uitgaande van een verhouding van CH4 voor aardgas) en stikstofoxiden (uitgedrukt in stikstofdioxide (NO2)-equivalent), en „deeltjesmateriaal” (PM), gedefinieerd als materiaal dat verzameld wordt op een gespecificeerd filtermedium na verdunning van het uitlaatgas met schone, gefilterde lucht bij een temperatuur tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C), zoals gemeten op een punt vlak voor het filter; dit bestaat voornamelijk uit koolstof, gecondenseerde koolwaterstoffen en sulfaten met geassocieerd water.

4.   ALGEMENE VOORSCHRIFTEN

Ieder motorsysteem en ieder constructieonderdeel dat de aan voorschriften onderworpen emissies kan beïnvloeden, moet zodanig worden ontworpen, gebouwd, geassembleerd en geïnstalleerd dat de motor en het voertuig aan de bepalingen van deze bijlage kunnen voldoen.

4.1.   Verbod op manipulatiestrategieën

Motorsystemen en voertuigen mogen niet met een manipulatiestrategie uitgerust zijn.

4.2.   Wereldwijd geharmoniseerde emissievoorschriften (World-harmonized Not-To-Exceed limits, WNTE-grenswaarden)

In deze bijlage wordt bepaald dat motorsystemen en voertuigen aan de in punt 5.2 vermelde WNTE-emissiegrenswaarden moeten voldoen. Bij laboratoriumtests overeenkomstig punt 7.4 mag geen enkel testresultaat de in punt 5.2 vermelde emissiegrenswaarden overschrijden.

5.   PRESTATIEVOORSCHRIFTEN

5.1.   Emissiestrategieën

De emissiestrategieën moeten zodanig zijn ontworpen dat het motorsysteem bij normaal gebruik aan de voorschriften van deze bijlage kan voldoen. Normaal gebruik is niet beperkt tot de in punt 6 genoemde gebruiksomstandigheden.

5.1.1.   Voorschriften voor primaire emissiestrategieën (Base Emission Strategies — BES)

De BES mag geen onderscheid maken tussen de werking bij een toepasselijke typegoedkeurings- of certificeringstest en andere werking en mag in omstandigheden die niet in aanzienlijke mate in de toepasselijke typegoedkeurings- of certificeringstests zijn opgenomen geen lager niveau van emissiebeperking opleveren.

5.1.2.   Voorschriften voor aanvullende emissiestrategieën (AES)

De AES mag de doelmatigheid van de emissiebeperking bij de BES niet verminderen in omstandigheden waarvan redelijkerwijs mag worden verwacht dat zij bij normaal voertuiggebruik optreden, tenzij een van de volgende specifieke uitzonderingen op de AES van toepassing is:

| a) | de werking van de AES is in aanzienlijke mate in de toepasselijke typegoedkeurings- of certificeringstests opgenomen, met inbegrip van de WNTE-bepalingen van punt 7; |
| --- | --- |

a)

de werking van de AES is in aanzienlijke mate in de toepasselijke typegoedkeurings- of certificeringstests opgenomen, met inbegrip van de WNTE-bepalingen van punt 7;

| b) | de AES wordt geactiveerd om de motor en/of het voertuig tegen schade of ongevallen te beschermen; |
| --- | --- |

b)

de AES wordt geactiveerd om de motor en/of het voertuig tegen schade of ongevallen te beschermen;

| c) | de AES wordt alleen geactiveerd tijdens het starten of het warmlopen van de motor, zoals gedefinieerd in deze bijlage; |
| --- | --- |

c)

de AES wordt alleen geactiveerd tijdens het starten of het warmlopen van de motor, zoals gedefinieerd in deze bijlage;

| d) | de werking van de AES wordt gebruikt om onder specifieke, niet in aanzienlijke mate in de typegoedkeurings- of certificeringstest opgenomen omgevings- of bedrijfsomstandigheden de beperking van één type aan voorschriften onderworpen emissies op te geven om een ander type aan voorschriften onderworpen emissies onder controle te houden. Per saldo moet een dergelijke AES tot gevolg hebben dat de effecten van extreme omgevingsomstandigheden zodanig gecompenseerd worden dat alle aan voorschriften onderworpen emissies op aanvaardbare wijze worden beperkt. |
| --- | --- |

d)

de werking van de AES wordt gebruikt om onder specifieke, niet in aanzienlijke mate in de typegoedkeurings- of certificeringstest opgenomen omgevings- of bedrijfsomstandigheden de beperking van één type aan voorschriften onderworpen emissies op te geven om een ander type aan voorschriften onderworpen emissies onder controle te houden. Per saldo moet een dergelijke AES tot gevolg hebben dat de effecten van extreme omgevingsomstandigheden zodanig gecompenseerd worden dat alle aan voorschriften onderworpen emissies op aanvaardbare wijze worden beperkt.

5.2.   WNTE-grenswaarden voor gas- en deeltjesemissies

5.2.1.   Wanneer de motor overeenkomstig de voorwaarden en procedures van de punten 6 en 7 werkt, mogen de uitlaatgasemissies de toepasselijke in punt 5.2.2 vermelde WNTE-emissiegrenswaarden niet overschrijden.

5.2.2.   De toepasselijke WNTE-emissiegrenswaarden worden als volgt bepaald:

WNTE-emissiegrenswaarde = WHTC-emissiegrenswaarde + WNTE-component

waarin:

| de WHTC-emissiegrenswaarde | de emissiegrenswaarde is waarvoor de motor overeenkomstig het mondiaal technisch reglement betreffende de wereldwijd geharmoniseerde testcyclus is gecertificeerd, en |
| --- | --- |
| de WNTE-component | met de vergelijkingen 1 tot en met 4 in punt 5.2.3 wordt bepaald. |

de WHTC-emissiegrenswaarde

de emissiegrenswaarde is waarvoor de motor overeenkomstig het mondiaal technisch reglement betreffende de wereldwijd geharmoniseerde testcyclus is gecertificeerd, en

de WNTE-component

met de vergelijkingen 1 tot en met 4 in punt 5.2.3 wordt bepaald.

5.2.3.   De toepasselijke WNTE-componenten worden bepaald met de volgende vergelijkingen, waarbij de emissiegrenswaarden (EG) in g/kWh worden uitgedrukt:

| Voor NOx: | WNTE-component = 0,25 × EG + 0,1 | (1) |
| --- | --- | --- |
| Voor HC: | WNTE-component = 0,15 × EG + 0,07 | (2) |
| Voor CO: | WNTE-component = 0,20 × EG + 0,2 | (3) |
| Voor PM: | WNTE-component = 0,25 × EG + 0,003 | (4) |

Voor NOx:

WNTE-component = 0,25 × EG + 0,1

(1)

Voor HC:

WNTE-component = 0,15 × EG + 0,07

(2)

Voor CO:

WNTE-component = 0,20 × EG + 0,2

(3)

Voor PM:

WNTE-component = 0,25 × EG + 0,003

(4)

Wanneer de toepasselijke emissiegrenswaarden in andere eenheden dan g/kWh worden uitgedrukt, worden de additieve constanten in de vergelijkingen omgerekend van g/kWh naar de desbetreffende eenheid.

De WNTE-component wordt afgerond op het aantal cijfers achter de komma dat is vermeld in de toepasselijke emissiegrenswaarde, overeenkomstig de afrondingsmethode van ASTM E 29-06.

6.   TOEPASSELIJKE OMGEVINGS- EN BEDRIJFSOMSTANDIGHEDEN

De WNTE-emissiegrenswaarden zijn van toepassing bij:

| a) | elke luchtdruk van 82,5 kPa of hoger; |
| --- | --- |

a)

elke luchtdruk van 82,5 kPa of hoger;

| b) | elke temperatuur die lager is dan of gelijk is aan de met vergelijking 5 bepaalde temperatuur bij de gespecificeerde luchtdruk:
  T = –0,4514 × (101,3 – pb) + 311 (5)
  waarin:






  T | de temperatuur van de omgevingslucht (K); |
| --- | --- | --- |
| pb | de luchtdruk (kPa); |

b)

elke temperatuur die lager is dan of gelijk is aan de met vergelijking 5 bepaalde temperatuur bij de gespecificeerde luchtdruk:

T = –0,4514 × (101,3 – pb) + 311 (5)

waarin:

T

de temperatuur van de omgevingslucht (K);

pb

de luchtdruk (kPa);

| c) | elke motorkoelmiddeltemperatuur van meer dan 343 K (70 °C). |
| --- | --- |

c)

elke motorkoelmiddeltemperatuur van meer dan 343 K (70 °C).

De toepasselijke luchtdruk- en temperatuuromstandigheden zijn in figuur 1 weergegeven.

Luchtdruk- en temperatuurbereik volgens WNTE

Image

7.   WNTE-METHODIEK

7.1.   Controlegebied van de WNTE-grenswaarden

Het WNTE-controlegebied omvat de in de punten 7.1.1 tot en met 7.1.6 beschreven motortoerentallen en -belastingstoestanden. In figuur 2 wordt een voorbeeld gegeven van het WNTE-controlegebied.

7.1.1.   Motortoerentalbereik

Het WNTE-controlegebied omvat alle operationele toerentallen tussen het 30e percentiel van de cumulatieve toerentalverdeling over de WHTC-testcyclus, met inbegrip van het stationaire toerental (n30) en het hoogste toerental waarbij 70 % van het maximumvermogen optreedt (nhi). Figuur 3 is een voorbeeld van de cumulatieve toerentalfrequentieverdeling volgens de WNTE voor een specifieke motor.

7.1.2.   Motorkoppelbereik

Het WNTE-controlegebied omvat alle motorbelastingstoestanden waarbij het koppel ten minste 30 % bedraagt van het maximumkoppel van de motor.

7.1.3.   Motorvermogenbereik

Niettegenstaande de punten 7.1.1 en 7.1.2 moeten toerentallen en belastingstoestanden onder 30 % van het maximumvermogen van de motor voor alle emissies van het WNTE-controlegebied worden uitgesloten.

7.1.4.   Toepassing van het motorfamilieconcept

In beginsel heeft binnen een familie iedere motor met een unieke koppel-vermogenskromme zijn eigen WNTE-controlegebied. Bij tests tijdens het gebruik moet het eigen WNTE-controlegebied van de motor worden gebruikt. Bij typegoedkeurings- of certificeringstests op basis van het motorfamilieconcept van het mondiaal technisch reglement betreffende de wereldwijd geharmoniseerde testcyclus mag de fabrikant facultatief één WNTE-controlegebied voor de motorfamilie gebruiken, mits de volgende voorschriften worden nageleefd:

| a) | er mag één motortoerentalbereik van het WNTE-controlegebied worden gebruikt als de gemeten motortoerentallen n30 en nhi binnen ±3 % van de door de fabrikant opgegeven waarden liggen. Indien de tolerantie voor een motortoerental wordt overschreden, worden de gemeten motortoerentallen gebruikt voor het bepalen van het WNTE-controlegebied; |
| --- | --- |

a)

er mag één motortoerentalbereik van het WNTE-controlegebied worden gebruikt als de gemeten motortoerentallen n30 en nhi binnen ±3 % van de door de fabrikant opgegeven waarden liggen. Indien de tolerantie voor een motortoerental wordt overschreden, worden de gemeten motortoerentallen gebruikt voor het bepalen van het WNTE-controlegebied;

| b) | er mag één motorkoppel-/vermogensbereik van het WNTE-controlegebied worden gebruikt als dit het volledige bereik van de hoogst tot de laagst gekwalificeerde motor van de familie dekt. In plaats daarvan mogen de motorkwalificaties ook worden gegroepeerd in verschillende WNTE-controlegebieden. |
| --- | --- |

b)

er mag één motorkoppel-/vermogensbereik van het WNTE-controlegebied worden gebruikt als dit het volledige bereik van de hoogst tot de laagst gekwalificeerde motor van de familie dekt. In plaats daarvan mogen de motorkwalificaties ook worden gegroepeerd in verschillende WNTE-controlegebieden.

Image

Image

7.1.5.   Buiten beschouwing laten van bepaalde WNTE-werkpunten bij de controle op de overeenstemming

De fabrikant kan de goedkeuringsinstantie verzoeken tijdens de certificering of typegoedkeuring bepaalde werkpunten van het in de punten 7.1.1 tot en met 7.1.4 gedefinieerde WNTE-controlegebied buiten beschouwing te laten. De goedkeuringsinstantie kan hiermee instemmen als de fabrikant kan aantonen dat de motor bij geen enkele voertuigcombinatie ooit bij deze punten zal kunnen werken.

7.2.   Minimale duur en gegevensbemonsteringsfrequentie van een WNTE-emissiemeting

7.2.1.   Om te controleren of een motor aan de in punt 5.2 bedoelde WNTE-emissiegrenswaarden voldoet, draait de motor binnen het in punt 7.1 bepaalde WNTE-controlegebied en worden de emissies ten minste over een periode van 30 seconden gemeten en geïntegreerd. Een WNTE-emissiemeting wordt gedefinieerd als één reeks geïntegreerde metingen over een bepaalde periode. Als de motor bijvoorbeeld gedurende 65 seconden aaneengesloten binnen het controlegebied en de omgevingscondities van de WNTE draait, vormt dit één WNTE-emissiemeting en wordt de gemiddelde emissie over de hele periode van 65 seconden genomen. Bij laboratoriumtests geldt een integratieperiode van 7,5 seconden.

7.2.2.   Als bij motoren met emissiebeheersing op basis van periodieke regeneratie tijdens de WNTE-test een regeneratie plaatsvindt, moet de periode waarover het gemiddelde wordt genomen ten minste even lang zijn als de tijd tussen twee regeneraties vermenigvuldigd met het aantal volledige regeneraties tijdens de bemonsteringsperiode. Dit voorschrift geldt alleen voor motoren die bij het begin van een regeneratie een elektronisch signaal geven.

7.2.3.   Een WNTE-emissiemeting is een reeks van gegevens die ten minste gedurende de minimale emissiemetingsperiode met een frequentie van ten minste 1 Hz worden verzameld terwijl de motor binnen het WNTE-controlegebied draait. Voor elke WNTE-emissiemeting wordt het gemiddelde van de gemeten emissiegegevens over de emissiemetingsperiode genomen.

7.3.   WNTE-tests tijdens het gebruik

Wanneer de bepalingen van deze bijlage worden gebruikt als basis voor tests tijdens het gebruik, moet de motor onder daadwerkelijke gebruiksomstandigheden werken. De testresultaten van de totale gegevensreeks die aan de punten 6, 7.1 en 7.2 beantwoorden, moeten worden gebruikt om te bepalen of aan de in punt 5.2 bedoelde WNTE-emissiegrenswaarden wordt voldaan. Te verwachten valt dat de emissies niet tijdens alle WNTE-emissiemetingen aan de WNTE-emissiegrenswaarden voldoen. Daarom moeten statistische methoden, overeenkomstig de punten 7.2 en 7.3, worden vastgesteld en toegepast om te bepalen of aan de WNTE-emissiegrenswaarden wordt voldaan.

7.4.   WNTE-tests in een laboratorium

Wanneer de bepalingen van deze bijlage worden gebruikt als basis voor laboratoriumtests, gelden de volgende bepalingen.

7.4.1.   De specifieke massa-emissies van aan voorschriften onderworpen verontreinigende stoffen moeten worden bepaald op basis van willekeurig gekozen meetpunten die over het WNTE-controlegebied verspreid zijn. Alle meetpunten moeten liggen binnen drie willekeurig gekozen cellen van een rooster dat over het controlegebied wordt gelegd. Het rooster omvat negen cellen voor motoren met een nominaal toerentaal van minder dan 3 000 min–1 en twaalf cellen voor motoren met een nominaal toerental van 3 000 min–1 of meer. De roosters worden als volgt vastgesteld:

| a) | de buitengrenzen van het rooster vallen samen met die van het WNTE-controlegebied; |
| --- | --- |

a)

de buitengrenzen van het rooster vallen samen met die van het WNTE-controlegebied;

| b) | twee verticale lijnen op gelijke afstand tussen de motortoerentallen n30 en nhi voor een rooster met negen cellen, of drie verticale lijnen op gelijke afstand tussen de motortoerentallen n30 en nhi voor een rooster met twaalf cellen, en |
| --- | --- |

b)

twee verticale lijnen op gelijke afstand tussen de motortoerentallen n30 en nhi voor een rooster met negen cellen, of drie verticale lijnen op gelijke afstand tussen de motortoerentallen n30 en nhi voor een rooster met twaalf cellen, en

| c) | twee lijnen die bij elke verticale lijn binnen het WNTE-controlegebied op gelijke afstand van het motorkoppel (1/3) liggen. |
| --- | --- |

c)

twee lijnen die bij elke verticale lijn binnen het WNTE-controlegebied op gelijke afstand van het motorkoppel (1/3) liggen.

In de figuren 5 en 6 worden voorbeelden gegeven van roosters voor specifieke motoren.

7.4.2.   In de drie gekozen roostercellen moeten telkens vijf willekeurige meetpunten worden gekozen, zodat in totaal 15 willekeurige punten binnen het WNTE-controlegebied worden getest. De cellen worden na elkaar getest; dit betekent dat alle vijf punten in één cel worden getest voordat naar de volgende roostercel wordt overgegaan. De meetpunten worden in één testcyclus van statische toestanden met overgangen gecombineerd.

7.4.3.   De volgorde waarin de roostercellen worden getest, en de volgorde waarin de punten binnen de roostercel worden getest, wordt willekeurig vastgesteld. De drie te testen roostercellen, de 15 meetpunten, de testvolgorde van de roostercellen en de testvolgorde van de punten binnen een roostercel worden door de typegoedkeurings- of certificeringsinstantie bepaald met erkende statistische randomiseringsmethoden.

7.4.4.   De gemiddelde specifieke massa-emissies van aan voorschriften onderworpen verontreinigende gassen, gemeten in een roostercel met vijf meetpunten van een cyclus, mogen de in punt 5.2 bedoelde WNTE-grenswaarden niet overschrijden.

7.4.5.   De gemiddelde specifieke massa-emissies van aan voorschriften onderworpen verontreinigende deeltjes, gemeten over alle 15 meetpunten van een cyclus, mogen de in punt 5.2 bedoelde WNTE-grenswaarden niet overschrijden.

7.5.   Procedure voor laboratoriumtests

7.5.1.   Na afloop van de WHSC-cyclus wordt de motor gedurende drie minuten voorgeconditioneerd op fase 9 van de WHSC. De testreeks begint onmiddelijk na de voorconditioneringsfase.

7.5.2.   De motor draait twee minuten bij elk willekeurig gekozen meetpunt. De overgang uit de vorige statische toestand is hierbij inbegrepen. De overgang van het motortoerental en de belasting tussen de testpunten moet lineair verlopen en 20 ± 1 seconden duren.

7.5.3.   De test duurt in totaal 30 minuten. Het testen van elke reeks van 5 willekeurig gekozen punten in een roostercel duurt 10 minuten, gemeten van het begin van de overgang naar het eerste meetpunt tot het eind van de meting van de statische toestand bij het vijfde punt. De testprocedure is schematisch weergegeven in figuur 5.

7.5.4.   De WNTE-laboratoriumtest moet aan de validatiestatistieken van punt 7.7.2 van het mondiaal technisch reglement betreffende de wereldwijd geharmoniseerde testcyclus voldoen.

7.5.5.   De emissies worden overeenkomstig punt 7.8 van het mondiaal technisch reglement betreffende de wereldwijd geharmoniseerde testcyclus gemeten.

7.5.6.   De testresultaten worden overeenkomstig punt 8 van het mondiaal technisch reglement betreffende de wereldwijd geharmoniseerde testcyclus berekend.

Image

Image

Image

7.6.   Afronding

Elk definitieve testresultaat wordt afgerond op het aantal cijfers achter de komma dat is vermeld in de toepasselijke WHDC-emissienorm plus één extra significant cijfer, overeenkomstig ASTM E 29-06. Het is niet toegestaan tussentijdse testwaarden die bij de berekening van het definitieve emissietestresultaat worden gebruikt, af te ronden.

8.   WNTE-DEFICIËNTIES

Het deficiëntieconcept is bedoeld om het mogelijk te maken motoren of voertuigen die niet volledig voldoen aan specifieke voorschriften met een beperkte reikwijdte, toch te certificeren als zijnde in overeenstemming met de regelgeving. De WNTE-bepaling inzake deficiënties biedt een fabrikant de mogelijkheid te verzoeken om onder bepaalde omstandigheden, zoals bij extreme omgevingstemperaturen en/of zeer zware gebruiksomstandigheden, waarbij voertuigen geen significante afstanden afleggen, van de WNTE-emissievoorschriften te worden ontheven.

9.   WNTE-VRIJSTELLINGEN

Het vrijstellingsconcept van de WNTE is een reeks technische omstandigheden waaronder de in deze bijlage bedoelde WNTE-emissiegrenswaarden niet van toepassing zijn. Een WNTE-vrijstelling geldt voor alle motor- en voertuigfabrikanten.

Een WNTE-vrijstelling kan in het bijzonder worden verleend bij de invoering van strengere emissiegrenswaarden. Zo kan een WNTE-vrijstelling noodzakelijk zijn als de goedkeuringsinstantie constateert dat bij een bepaalde werking van de motor of van het voertuig binnen het WNTE-controlegebied de WNTE-emissiegrenswaarden niet haalbaar zijn. In een dergelijk geval kan de goedkeuringsinstantie oordelen dat het niet nodig is dat motorfabrikanten voor die werking een verzoek om een WNTE-deficiëntie indienen, maar dat een WNTE-vrijstelling moet worden verleend. De goedkeuringsinstantie bepaalt de reikwijdte en de toepassingsduur van de vrijstelling van de WNTE-voorschriften.

10.   CONFORMITEITSVERKLARING BETREFFENDE EMISSIES BUITEN DE CYCLUS

Bij zijn certificerings- of typegoedkeuringsaanvraag voegt de fabrikant een verklaring dat de motorfamilie of het voertuig aan de voorschriften van dit mondiaal technisch reglement over OCE voldoet. Bovendien wordt de conformiteit met de WNTE-grenswaarden gecontroleerd met aanvullende tests en certificeringsprocedures die de overeenkomstsluitende partijen vaststellen.

10.1.   Voorbeeld van een conformiteitsverklaring betreffende emissies buiten de cyclus

Dit is een voorbeeld van een conformiteitsverklaring:

„(Naam van de fabrikant) verklaart dat de motoren van deze motorfamilie aan alle voorschriften van deze bijlage voldoen. (Naam van de fabrikant) legt deze verklaring te goeder trouw af en heeft de emissieprestaties van de motoren van de motorfamilie voor het toepasselijke werkingsgebied en de toepasselijke omgevingscondities naar behoren technisch beoordeeld.”.

10.2.   Grondslag van een conformiteitsverklaring betreffende emissies buiten de cyclus

De fabrikant bewaart op de productie-eenheid een dossier met alle testgegevens, technische analyses en andere informatie die de grondslag van de OCE-conformiteitsverklaring vormt. De fabrikant verstrekt deze informatie op verzoek aan de certificerings- of typegoedkeuringsinstantie.

11.   DOCUMENTATIE

De goedkeuringsinstantie kan van de fabrikant een documentatiepakket verlangen. Hierin moeten alle constructieonderdelen en elementen van de emissiebeperkingsstrategie van het motorsysteem worden beschreven, alsook de middelen waarmee de uitgangsvariabelen direct of indirect worden geregeld.

De informatie mag een volledige beschrijving van de emissiebeperkingsstrategie bevatten. Daarnaast mag informatie worden gegeven over de werking van de primaire en aanvullende emissiestrategieën, waaronder een beschrijving van de parameters die door een aanvullende emissiestrategie worden gewijzigd en de grensomstandigheden waaronder de aanvullende emissiestrategie werkt, en een aanduiding welke emissiestrategieën bij de omstandigheden van de testprocedures in deze bijlage waarschijnlijk actief zullen zijn.”

---

(1)  De nummering in deze bijlage komt overeen met die van het mondiaal technisch WHDC-reglement. Sommige punten van het mondiaal technisch WHDC-reglement zijn echter niet nodig in deze bijlage.

1

(2)  afhankelijk van de brandstof.

2

(3)  met λ = 2, droge lucht, 273 K, 101,3 kPa.

3

λ

(4)  u met een nauwkeurigheid van 0,2 % en een massasamenstelling van: C = 66 – 76 %; H = 22 – 25 %; N = 0 – 12 %.

4

u

(5)  NMHC op basis van CH2,93 (gebruik de ugas-coëfficient van CH4 voor totaal HC).

5

2,93

gas

4

(6)  u met een nauwkeurigheid van 0,2 % en een massasamenstelling van: C3 = 70 – 90 %; C4 = 10 – 30 %.

6

u

(7)  afhankelijk van de brandstof.

7

(8)  met λ = 2, droge lucht, 273 K, 101,3 kPa.

8

λ

(9)  u met een nauwkeurigheid van 0,2 % en een massasamenstelling van: C = 66 – 76 %; H = 22 – 25 %; N = 0 – 12 %.

9

u

(10)  NMHC op basis van CH2,93 (gebruik de ugas-coëfficient van CH4 voor totaal HC).

10

2,93

gas

4

(11)  u met een nauwkeurigheid van 0,2 % en een massasamenstelling van: C3 = 70 – 90 %; C4 = 10 – 30 %.

11

u

(12)  De in de specificatie vermelde waarden zijn „reële waarden”. De grenswaarden zijn vastgesteld aan de hand van ISO 4259, „Petroleum products - Determination and application of precision data in relation to methods of test”, terwijl voor het vastleggen van een minimumwaarde rekening is gehouden met een minimumverschil van 2R boven nul; bij het vaststellen van een maximum- en minimumwaarde bedroeg het minimumverschil 4R (R = reproduceerbaarheid).

12

Hoewel deze maatregel om statistische redenen is ingevoerd, moet de fabrikant van een brandstof er toch naar streven een nulwaarde te verkrijgen indien de vastgestelde maximumwaarde 2R bedraagt, en de gemiddelde waarde te verkrijgen indien maximum- en minimumgrenswaarden zijn opgegeven. Indien moet worden nagegaan of een brandstof al dan niet voldoet aan de voorwaarden van de specificatie, moet ISO 4259 worden toegepast.

(13)  Ook al wordt de oxidatiebestendigheid onder controle gehouden, toch zal de houdbaarheid waarschijnlijk beperkt zijn. De leverancier moet om advies worden gevraagd over de voorwaarden en de duur van de opslag.

13

(14)  De oxidatiebestendigheid kan volgens EN-ISO 12205 of volgens EN 14112 worden aangetoond. Dit voorschrift wordt herzien aan de hand van de CEN/TC19-evaluaties van de oxidatiebestendigheid en de testgrenswaarden.

14

(15)  Kwaliteit van de methylesters van vetzuren overeenkomstig EN 14214 (ASTM D 6751).

15

(16)  De laatste versie van de testmethoden is van toepassing.

16

(17)  Dit punt wordt later uitgebreid tot andere bewakingsfuncties dan die voor emissiegrenzen.”.

17

(18)  Deze waarde komt overeen met een maximale hexadecimale waarde van 0×FFFF met een resolutie van 0×1.

18

(19)  bijv. snelheid van het voertuig / motortoerental / berekende belasting, omgevingstemperatuur, hoogte boven zeeniveau, stationair werken of werkingstijd.

19

(20)  De fabrikant mag gebruikmaken van een aanvullend OBD-display in het voertuig, zoals een monitor op het dashboard waarop gegevens over de prestaties tijdens het gebruik beschikbaar zijn. Op een dergelijk aanvullend apparaat zijn de voorschriften van deze bijlage niet van toepassing.

20

(21)  De fabrikant mag gebruikmaken van een aanvullend OBD-display in het voertuig, zoals een monitor op het dashboard waarop gegevens over de prestaties tijdens het gebruik beschikbaar zijn. Op een dergelijk aanvullend apparaat zijn de voorschriften van deze bijlage niet van toepassing

21

(22)  De nummering in deze bijlage komt overeen met die van het mondiaal technisch reglement over OCE. Sommige punten van het mondiaal technisch reglement over OCE zijn echter niet nodig in deze bijlage.

22

(23)  Test Procedures for Compression-Ignition (C.I.) Engines and Positive-Ignition (P.I.) Engines Fuelled with Natural Gas (NG) or Liquefied Petroleum Gas (lpg) with regard to the Emission of Pollutants (established in the Global Registry on 15 November 2006). Alle verwijzingen naar mondiaal technisch reglement nr. 4 betreffen het op 15 november 2006 vastgelegde document. De toepasselijkheid van latere wijzigingen van het mondiaal technisch reglement betreffende de wereldwijd geharmoniseerde testcyclus op deze bijlage, moet nog nader worden beoordeeld.

23

---