# Dziennik Urzędowy L 229/2010

| | ISSN 1725-5139
  doi:10.3000/17255139.L_2010.229.pol |
| --- | --- |
| Dziennik Urzędowy
  Unii Europejskiej | L 229 |
| | |
| Wydanie polskie | Legislacja | Tom 5331 sierpnia 2010 |

ISSN 1725-5139

doi:10.3000/17255139.L_2010.229.pol

Dziennik Urzędowy

Unii Europejskiej

L 229

Wydanie polskie

Legislacja

Tom 5331 sierpnia 2010

---

| Spis treści | | II   Akty o charakterze nieustawodawczym | Strona |
| --- | --- | --- | --- |
| | | AKTY PRZYJĘTE PRZEZ ORGANY UTWORZONE NA MOCY UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH |
| | * | Regulamin nr 49 Europejskiej Komisji Gospodarczej Organizacji Narodów Zjednoczonych (EKG ONZ) Jednolite przepisy dotyczące działań, jakie mają zostać podjęte przeciwko emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych przez silniki o zapłonie samoczynnym (ZS) stosowane w pojazdach oraz emisji zanieczyszczeń gazowych z silników o zapłonie iskrowym (ZI) napędzanych gazem ziemnym lub skroplonym gazem węglowodorowym stosowanych w pojazdach | 1 |

Spis treści

II   Akty o charakterze nieustawodawczym

Strona

AKTY PRZYJĘTE PRZEZ ORGANY UTWORZONE NA MOCY UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH

*

Regulamin nr 49 Europejskiej Komisji Gospodarczej Organizacji Narodów Zjednoczonych (EKG ONZ) Jednolite przepisy dotyczące działań, jakie mają zostać podjęte przeciwko emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych przez silniki o zapłonie samoczynnym (ZS) stosowane w pojazdach oraz emisji zanieczyszczeń gazowych z silników o zapłonie iskrowym (ZI) napędzanych gazem ziemnym lub skroplonym gazem węglowodorowym stosowanych w pojazdach

1

| PL | Akty, których tytuły wydrukowano zwykłą czcionką, odnoszą się do bieżącego zarządzania sprawami rolnictwa i generalnie zachowują ważność przez określony czas.
  Tytuły wszystkich innych aktów poprzedza gwiazdka, a drukuje się je czcionką pogrubioną. |
| --- | --- |

PL

Akty, których tytuły wydrukowano zwykłą czcionką, odnoszą się do bieżącego zarządzania sprawami rolnictwa i generalnie zachowują ważność przez określony czas.

Tytuły wszystkich innych aktów poprzedza gwiazdka, a drukuje się je czcionką pogrubioną.

---

II Akty o charakterze nieustawodawczym

AKTY PRZYJĘTE PRZEZ ORGANY UTWORZONE NA MOCY UMÓW MIĘDZYNARODOWYCH

| 31.8.2010 | PL | Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej | L 229/1 |
| --- | --- | --- | --- |

31.8.2010

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

L 229/1

---

lkjhiuhJedynie oryginalne teksty EKG ONZ mają skutek prawny w międzynarodowym prawie publicznym. Status i datę wejścia w życie niniejszego regulaminu należy sprawdzać w najnowszej wersji dokumentu EKG ONZ dotyczącego statusu TRANS/WP.29/343, dostępnej pod adresem: http://www.unece.org/trans/main/wp29/wp29wgs/wp29gen/wp29fdocstts.html

Regulamin nr 49 Europejskiej Komisji Gospodarczej Organizacji Narodów Zjednoczonych (EKG ONZ) Jednolite przepisy dotyczące działań, jakie mają zostać podjęte przeciwko emisji zanieczyszczeń gazowych i pyłowych przez silniki o zapłonie samoczynnym (ZS) stosowane w pojazdach oraz emisji zanieczyszczeń gazowych z silników o zapłonie iskrowym (ZI) napędzanych gazem ziemnym lub skroplonym gazem węglowodorowym stosowanych w pojazdach

Poprawki do Regulaminu nr 49 opublikowane w Dzienniku Urzędowym L 103 z 12.4.2008, s. 1.

Zawiera:

Suplement nr 1 do serii poprawek 05 – data wejścia w życie: 17 marca 2010 r.

Suplement nr 2 do serii poprawek 05 – data wejścia w życie: 19 sierpnia 2010 r.

Sprostowanie 1 do suplementu 2 – data wejścia w życie: 19 sierpnia 2010 r.

Poprawki do spisu treści

Tytuł załącznika 4B otrzymuje brzmienie:

„Procedura badań dla silników z zapłonem samoczynnym (ZS) i silników z zapłonem iskrowym (ZI) napędzanych gazem ziemnym (NG) lub gazem płynnym (LPG) uwzględniająca wymogi ogólnoświatowego zharmonizowanego cyklu badań (WHDC, ogólnoświatowy przepis techniczny nr 4)”

Tytuł załącznika 9B otrzymuje brzmienie:

„Wymagania techniczne dla układów diagnostyki pokładowej (OBD)”

Dodaje się nowy załącznik 9C:

| Załącznik 9C – | „Wymagania techniczne dla oceny rzeczywistego działania układów diagnostyki pokładowej (OBD)
  Dodatek 1 – Grupy układów monitorujących” |
| --- | --- |

Załącznik 9C –

„Wymagania techniczne dla oceny rzeczywistego działania układów diagnostyki pokładowej (OBD)

Dodatek 1 – Grupy układów monitorujących”

Dodaje się nowy załącznik 10:

„Załącznik 10 – Wymagania techniczne dla emisji poza cyklem badania (OCE)”

Poprawki do załączników

Istniejący załącznik 4B zastępuje się nowym załącznikiem 4B:

ZAŁĄCZNIK 4B

Procedura badań dla silników z zapłonem samoczynnym (ZS) i silników z zapłonem iskrowym (ZI) napędzanych gazem ziemnym (NG) lub gazem płynnym (LPG) uwzględniająca wymogi ogólnoświatowego zharmonizowanego cyklu badań (WHDC, ogólnoświatowy przepis techniczny nr 4)

1.   ZASTOSOWANIE

Niniejszy załącznik nie ma obecnie zastosowania do homologacji typu zgodnie z niniejszym regulaminem. Będzie on miał zastosowanie w przyszłości.

2.   Zastrzeżony. (1)

3.   DEFINICJE, SYMBOLE I SKRÓTY

3.1.   Definicje

Do celów niniejszego regulaminu:

3.1.1.   »ciągła regeneracja« oznacza proces regeneracji układu oczyszczania spalin, który zachodzi stale lub przynajmniej raz na każde badanie WHTC w stanie ciepłym. Taki proces regeneracji nie wymaga specjalnej procedury testowej;

3.1.2.   »opóźnienie« oznacza odstęp czasu między zmianą składnika do pomiaru w punkcie odniesienia a reakcją układu wynoszącą 10 % odczytu końcowego (t10), przy czym sonda próbkująca pełni rolę punktu odniesienia. Dla składników gazowych jest to zasadniczo czas przeniesienia mierzonego składnika z sondy próbkującej do czujnika;

3.1.3.   »układ deNOx« oznacza układ oczyszczania spalin zaprojektowany w celu zmniejszenia emisji tlenków azotu (NOx) (np. aktywne i pasywne katalizatory mieszanki ubogiej NOx, absorbenty NOx oraz układy Selektywnej Redukcji Katalitycznej (SCR));

3.1.4.   »silnik Diesla« oznacza silnik wysokoprężny pracujący na zasadzie zapłonu samoczynnego;

3.1.5.   »pełzanie« oznacza różnicę między reakcją zerową lub reakcją zakresu przyrządu pomiarowego przed badaniem emisji i po ich badaniu;

3.1.6.   »rodzina silników« oznacza utworzoną przez producenta grupę silników, których projekty zdefiniowane w pkt 5.2 niniejszego załącznika mają podobne charakterystyki emisji spalin; wszystkie silniki należące do rodziny muszą spełniać obowiązujące wymagania dotyczące obowiązujących wartości granicznych emisji zanieczyszczeń;

3.1.7.   »układ silnika« oznacza silnik, układ kontroli emisji oraz interfejs komunikacyjny (sprzęt i komunikaty) między elektronicznymi jednostkami sterowania układu silnika (ECU) i jakimkolwiek mechanizmem napędowym lub jednostką sterowania pojazdu;

3.1.8.   »typ silnika« oznacza kategorię silników, które nie różnią się pod względem podstawowych właściwości silnika;

3.1.9.   »układ oczyszczania spalin« oznacza katalizator (oksydacyjny lub trójdrożny), filtr cząstek stałych, układ deNOx, kombinowany filtr cząstek stałych deNOx lub jakiekolwiek inne urządzenie do redukcji emisji zainstalowane za silnikiem. Definicja ta nie obejmuje układu recyrkulacji gazów spalinowych (EGR), który uznaje się za integralną część silnika;

3.1.10.   »metoda pełnego rozcieńczania strumienia« oznacza proces mieszania całego strumienia spalin z rozcieńczalnikiem zanim część rozcieńczonych spalin zostanie oddzielona w celu przeprowadzenia analizy;

3.1.11.   »zanieczyszczenia gazowe« oznaczają tlenek węgla, węglowodory lub węglowodory niemetanowe (przyjmując stosunek CH1,85 dla oleju napędowego, CH2,525 dla LPG i CH2,93 dla NG oraz zakładaną cząsteczkę CH3O0,5 dla silników Diesla zasilanych etanolem), metan (przyjmując stosunek CH4 dla NG) i tlenki azotu (wyrażone jako ekwiwalent dwutlenku azotu (NO2));

3.1.12.   »wysokie obroty (n
  hi)« oznaczają najwyższą prędkość obrotową silnika, przy której występuje 70 % maksymalnej mocy znamionowej;

3.1.13.   »niskie obroty (n
  lo)« oznaczają najniższą prędkość obrotową silnika, przy której występuje 55 % maksymalnej mocy znamionowej;

3.1.14.   »moc maksymalna (Pmax)« oznacza moc maksymalną w kW podaną przez producenta;

3.1.15.   »prędkość obrotowa przy maksymalnym momencie obrotowym« oznacza prędkość, przy której silnik osiąga maksymalny moment obrotowy, zgodnie ze wskazaniami producenta;

3.1.16.   »znormalizowana wartość momentu obrotowego« oznacza wartość momentu obrotowego silnika wyrażoną w procentach, sprowadzoną do możliwego do wytworzenia maksymalnego momentu obrotowego przy danej prędkości obrotowej silnika;

3.1.17.   »zapotrzebowanie operatora« oznacza sygnał wejściowy zadany przez operatora w celu sterowania mocą wyjściową silnika. Operatorem może być człowiek (tj. sterowanie ręczne) lub regulator (tj. sterowanie automatyczne) mechanicznie lub elektronicznie wprowadzający sygnał wejściowy wyznaczający moc wyjściową silnika. Sygnał wyjściowy może być wzbudzany za pomocą pedału lub sygnału przyspieszenia, dźwigni lub sygnału regulacji przepływu paliwa, dźwigni lub sygnału zmiany przełożenia, lub ustawienia lub sygnału regulatora;

3.1.18.   »silnik macierzysty« oznacza silnik wybrany z rodziny silników w taki sposób, że jego charakterystyka emisji jest reprezentatywna dla tej rodziny silników;

3.1.19.   »urządzenie do oddzielania cząstek stałych« oznacza układ usuwania cząstek stałych ze spalin, zaprojektowany w celu zmniejszenia emisji cząstek stałych (PM) poprzez ich oddzielenie mechaniczne, aerodynamiczne, dyfuzyjne lub inercyjne;

3.1.20.   »metoda częściowego rozcieńczania strumienia« oznacza proces oddzielania części przepływu spalin i mieszania jej z odpowiednią ilością rozcieńczalnika, a następnie doprowadzenia do filtra do pobierania próbek cząstek stałych;

3.1.21.   »cząstki stałe (PM)« oznaczają materiał nagromadzony na określonym środku filtrującym po rozcieńczeniu spalin czystym przefiltrowanym rozcieńczalnikiem do temperatury mieszczącej się w granicach 315 K (42 °C)–325 K (52 °C); jest to przede wszystkim węgiel, skondensowane węglowodory oraz siarczany wraz z towarzyszącą im wodą;

3.1.22.   »regeneracja okresowa« oznacza proces regeneracji układu oczyszczania spalin, która zachodzi regularnie, zazwyczaj co najmniej raz na 100 godzin normalnej pracy silnika. Podczas cyklu regeneracji normy emisji mogą być przekroczone;

3.1.23.   »liniowy cykl badania w warunkach ustalonych« oznacza cykl badania obejmujący ciąg faz badania pracy silnika w ustalonych warunkach przy prędkości i momencie obrotowym określonych dla każdej fazy oraz zachowaniu liniowych zmian pomiędzy kolejnymi fazami (badanie WHSC);

3.1.24.   »prędkość znamionowa« oznacza maksymalną prędkość silnika przy pełnym obciążeniu, na jaką pozwala regulator obrotów zgodnie z opisem producenta, lub, jeżeli nie istnieje taki regulator, prędkość, przy której silnik wytwarza maksymalną moc, zgodnie z opisem producenta w dokumentacji handlowej i serwisowej;

3.1.25.   »czas reakcji« oznacza różnicę w czasie między zmianą składnika mierzonego w punkcie odniesienia a reakcją układu wynoszącą 90 % odczytu końcowego (t90), przy czym punktem odniesienia jest sonda próbkująca, a zmiana mierzonego składnika wynosi przynajmniej 60 % pełnej skali (FS) i zachodzi w czasie krótszym niż 0,1 sekundy. Czas reakcji układu obejmuje czas opóźnienia reakcji układu i czas narastania układu;

3.1.26.   »czas narastania« oznacza okres czasu między 10 % a 90 % reakcją odczytu końcowego (t
  90–t
  10);

3.1.27.   »reakcja zakresu« oznacza średni czas reakcji na gaz kalibracyjny w przedziale czasu wynoszącym 30 sekund;

3.1.28.   »jednostkowe emisje« oznaczają emisje masowe określone w g/kWh;

3.1.29.   »cykl badania« oznacza ciąg punktów testowych o określonej prędkości i momencie obrotowym, w których badany jest silnik w ustalonych (badanie WHSC) lub w nieustalonych warunkach eksploatacji (badanie WHTC);

3.1.30.   »czas przemiany« oznacza różnicę czasu między czasem zmiany składnika mierzonego w punkcie odniesienia a czasem reakcji układu stanowiącym 50 % odczytu końcowego (t
  50) przy czym sonda próbkująca pełni rolę punktu odniesienia. Czas przemiany stosowany jest do zestrajania sygnałów różnych przyrządów pomiarowych;

3.1.31.   »cykl badania w warunkach nieustalonych« oznacza cykl badania z sekwencją znormalizowanych wartości prędkości i momentu obrotowego, które zmieniają się stosunkowo szybko w czasie (WHTC);

3.1.32.   »okres eksploatacji« oznacza odpowiedni przebieg lub okres, w którym należy zapewnić zgodność z właściwymi limitami emisji gazów i cząstek stałych;

3.1.33.   »reakcja zerowa« oznacza średni czas reakcji na gaz zerowy w przedziale czasu wynoszącym 30 sekund.

Image

3.2.   Ogólne oznaczenia

| Symbol | Jednostka | Pojęcie |
| --- | --- | --- |
| a
  1 | — | Nachylenie linii regresji |
| a
  0 | — | Punkt przecięcia linii regresji z osią y |
| A/F
  st | — | Stosunek stechiometryczny powietrza do paliwa |
| c | ppm/obj. % | Stężenie |
| c
  d | ppm/obj. % | Stężenie w stanie suchym |
| c
  w | ppm/obj. % | Stężenie w stanie mokrym |
| c
  b | ppm/obj. % | Stężenie tła |
| C
  d | — | Współczynnik wypływu SSV |
| c
  gas | ppm/ppm/obj. % | Stężenie składników gazowych |
| d | m | Średnica |
| d
  V | m | Średnica gardzieli zwężki |
| D
  0 | m3/s | Punkt przecięcia funkcji kalibracji PDP |
| D | — | Współczynnik rozcieńczenia |
| Δt | s | Przedział czasu |
| e
  gas | g/kWh | Jednostkowa emisja składników gazowych |
| e
  PM | g/kWh | Jednostkowa emisja cząstek stałych |
| e
  r | g/kWh | Jednostkowa emisja podczas regeneracji |
| e
  w | g/kWh | Ważona emisja jednostkowa |
| E
  CO2 | % | Tłumienie CO2 analizatora NOx |
| E
  E | % | Sprawność dla etanu |
| E
  H2O | % | Schłodzenie wody analizatora NOx |
| E
  M | % | Sprawność dla metanu |
| E
  NOx | % | Sprawność konwertera NOx |
| f | Hz | Częstotliwość pobierania próbek danych |
| f
  a | — | Laboratoryjny współczynnik powietrza |
| F
  s | — | Stała stechiometryczna |
| H
  a | g/kg | Wilgotność bezwzględna powietrza wlotowego |
| H
  d | g/kg | Wilgotność bezwzględna rozcieńczalnika |
| i | — | Indeks oznaczający pomiar natychmiastowy (np. 1 Hz) |
| k
  c | — | Współczynnik typowy dla węgla |
| k
  f,d | m3/kg paliwa | Dodatkowa ilość suchych spalin powstających w czasie pracy silnika |
| k
  f,w | m3/kg paliwa | Dodatkowa ilość mokrych spalin powstających w czasie pracy silnika |
| k
  h,D | — | Współczynnik korekcji wilgotności dla emisji NOx z silników o zapłonie samoczynnym |
| k
  h,G | — | Współczynnik korekcji wilgotności dla emisji NOx z silników o zapłonie iskrowym |
| k
  r,u | — | Zwiększające współczynnik korygujący regeneracji |
| k
  r,d | — | Zmniejszający współczynnik korygujący regeneracji |
| k
  w,a | — | Współczynnik korekcji powietrza wlotowego w stanie suchym na mokry |
| k
  w,d | — | Współczynnik korekcji rozcieńczalnika w stanie suchym na mokry |
| k
  w,e | — | Współczynnik korekcji rozcieńczonych spalin w stanie suchym na mokry |
| k
  w,r | — | Współczynnik korekcji nierozcieńczonych spalin ze stanu suchego na mokry |
| K
  V | — | Współczynnik kalibracji CFV |
| λ | — | Wskaźnik powietrza nadmiarowego |
| m
  b | mg | Masa próbki cząstek stałych w zebranym rozpuszczalniku |
| m
  d | kg | Masa próbki powietrza rozcieńczającego przepuszczonego przez filtry do próbkowania cząstek stałych |
| m
  ed | kg | Łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu |
| m
  edf | kg | Masa ekwiwalentu rozcieńczonych gazów spalinowych w cyklu badania |
| m
  ew | kg | Łączna masa spalin w cyklu |
| m
  gas | g | Masa emisji gazowych w cyklu badania |
| m
  f | mg | Masa filtra do próbkowania cząstek stałych |
| m
  p | mg | Masa zebranej próbki cząstek stałych |
| m
  PM | g | Masa emisji cząstek stałych w cyklu badania |
| m
  se | kg | Masa próbki spalin pobranej w cyklu badania |
| m
  sed | kg | Masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez tunel rozcieńczający |
| m
  sep | kg | Masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtry do próbkowania cząstek stałych |
| m
  ssd | kg | Masa wtórnego rozcieńczalnika |
| M | Nm | Moment obrotowy |
| M
  a | g/mol | Masa cząsteczkowa powietrza wlotowego |
| M
  d | g/mol | Masa cząsteczkowa rozcieńczalnika |
| M
  e | g/mol | Masa cząsteczkowa spalin |
| M
  f | Nm | Moment obrotowy pochłaniany przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do zamontowania |
| M
  gas | g/mol | Masa cząsteczkowa składników gazowych |
| M
  r | Nm | Moment obrotowy pochłaniany przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do demontażu |
| n | — | Liczba pomiarów |
| nr | — | Liczba pomiarów z regeneracją |
| n | min–1 | Prędkość obrotowa silnika |
| n
  hi | min–1 | Wysoka prędkość obrotowa silnika |
| n
  lo | min–1 | Niska prędkość obrotowa silnika |
| n
  pref | min–1 | Preferowana prędkość obrotowa silnika |
| n
  p | r/s | Prędkość pompy PDP |
| p
  a | kPa | Ciśnienie pary nasyconej w powietrzu wlotowym silnika |
| p
  b | kPa | Całkowite ciśnienie atmosferyczne |
| p
  d | kPa | Ciśnienie pary nasyconej w rozcieńczalniku |
| P
  f | kW | Moc pochłaniana wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do zamontowania |
| p
  p | kPa | Ciśnienie bezwzględne |
| p
  r | kW | Ciśnienie pary wodnej po kąpieli chłodzącej |
| p
  s | kPa | Ciśnienie atmosferyczne suchego powietrza |
| P | kW | Moc |
| P
  r | kW | Moc pochłaniana przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do demontażu |
| q

  mad | kg/s | Masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie suchym |
| q

  maw | kg/s | Masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie mokrym |
| q

  mCe | kg/s | Masowe natężenie przepływu węgla w nierozcieńczonych spalinach |
| q

  mCf | kg/s | Masowe natężenie przepływu węgla do silnika |
| q

  mCp | kg/s | Masowe natężenie przepływu w układzie częściowego rozcieńczania strumienia |
| q

  mdew | kg/s | Masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin w stanie mokrym |
| q

  mdw | kg/s | Masowe natężenie przepływu rozcieńczalnika w stanie mokrym |
| q

  medf | kg/s | Równoważne masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin w stanie mokrym |
| q

  mew | kg/s | Masowe natężenie przepływu spalin w stanie mokrym |
| q

  mex | kg/s | Masowe natężenie przepływu próbki pobranej z tunelu rozcieńczającego |
| q

  mf | kg/s | Masowe natężenie przepływu paliwa |
| q

  mp | kg/s | Natężenie przepływu próbek spalin do układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin |
| q

  vCVS | m3/s | Objętościowe natężenie przepływu CVS |
| q

  vs | dm3/min | Natężenie przepływu w układzie analizy spalin |
| q

  vt | cm3/min | Natężenie przepływu gazu znakującego |
| r2 | — | Współczynnik determinacji |
| r
  d | — | Współczynnik rozcieńczenia |
| r
  D | — | Stosunek średnicy SSV |
| r
  h | — | Współczynnik reakcji FID dla węglowodorów |
| r
  m | — | Współczynnik reakcji FID dla metanolu |
| r
  p | — | Stosunek ciśnienia SSV |
| r
  s | — | Średni wskaźnik pobierania próbek |
| ρ | kg/m3 | Gęstość |
| ρ
  e | kg/m3 | Gęstość gazów spalinowych |
| σ | — | Odchylenie standardowe |
| s | | Odchylenie standardowe |
| T | K | Temperatura bezwzględna |
| T
  a | K | Temperatura bezwzględna powietrza wlotowego |
| t | s | Czas |
| t
  10 | s | Czas między sygnałem wejściowym i uzyskaniem wartości równej 10 % odczytu końcowego |
| t
  50 | s | Czas między impulsem wejściowym i osiągnięciem 50 % odczytu końcowego |
| t
  90 | s | Czas między impulsem wejściowym i osiągnięciem 90 % odczytu końcowego |
| u | — | Stosunek gęstości (lub mas cząsteczkowych) składników gazowych i spalin podzielony przez 1 000 |
| V
  0 | m3/r | Objętość gazu pompowanego przez PDP podczas jednego obrotu |
| V
  s | dm3 | Pojemność układu stanowiska analitycznego spalin |
| W
  act | kWh | Rzeczywista praca w cyklu podczas cyklu badania |
| W
  ref | kWh | Referencyjna praca w cyklu podczas cyklu badania |
| X
  0 | m3/r | Funkcja kalibracji PDP |

Symbol

Jednostka

Pojęcie

a
  1

—

Nachylenie linii regresji

a
  0

—

Punkt przecięcia linii regresji z osią y

A/F
  st

—

Stosunek stechiometryczny powietrza do paliwa

c

ppm/obj. %

Stężenie

c
  d

ppm/obj. %

Stężenie w stanie suchym

c
  w

ppm/obj. %

Stężenie w stanie mokrym

c
  b

ppm/obj. %

Stężenie tła

C
  d

—

Współczynnik wypływu SSV

c
  gas

ppm/ppm/obj. %

Stężenie składników gazowych

d

m

Średnica

d
  V

m

Średnica gardzieli zwężki

D
  0

m3/s

Punkt przecięcia funkcji kalibracji PDP

D

—

Współczynnik rozcieńczenia

Δt

s

Przedział czasu

e
  gas

g/kWh

Jednostkowa emisja składników gazowych

e
  PM

g/kWh

Jednostkowa emisja cząstek stałych

e
  r

g/kWh

Jednostkowa emisja podczas regeneracji

e
  w

g/kWh

Ważona emisja jednostkowa

E
  CO2

%

Tłumienie CO2 analizatora NOx

E
  E

%

Sprawność dla etanu

E
  H2O

%

Schłodzenie wody analizatora NOx

E
  M

%

Sprawność dla metanu

E
  NOx

%

Sprawność konwertera NOx

f

Hz

Częstotliwość pobierania próbek danych

f
  a

—

Laboratoryjny współczynnik powietrza

F
  s

—

Stała stechiometryczna

H
  a

g/kg

Wilgotność bezwzględna powietrza wlotowego

H
  d

g/kg

Wilgotność bezwzględna rozcieńczalnika

i

—

Indeks oznaczający pomiar natychmiastowy (np. 1 Hz)

k
  c

—

Współczynnik typowy dla węgla

k
  f,d

m3/kg paliwa

Dodatkowa ilość suchych spalin powstających w czasie pracy silnika

k
  f,w

m3/kg paliwa

Dodatkowa ilość mokrych spalin powstających w czasie pracy silnika

k
  h,D

—

Współczynnik korekcji wilgotności dla emisji NOx z silników o zapłonie samoczynnym

k
  h,G

—

Współczynnik korekcji wilgotności dla emisji NOx z silników o zapłonie iskrowym

k
  r,u

—

Zwiększające współczynnik korygujący regeneracji

k
  r,d

—

Zmniejszający współczynnik korygujący regeneracji

k
  w,a

—

Współczynnik korekcji powietrza wlotowego w stanie suchym na mokry

k
  w,d

—

Współczynnik korekcji rozcieńczalnika w stanie suchym na mokry

k
  w,e

—

Współczynnik korekcji rozcieńczonych spalin w stanie suchym na mokry

k
  w,r

—

Współczynnik korekcji nierozcieńczonych spalin ze stanu suchego na mokry

K
  V

—

Współczynnik kalibracji CFV

λ

—

Wskaźnik powietrza nadmiarowego

m
  b

mg

Masa próbki cząstek stałych w zebranym rozpuszczalniku

m
  d

kg

Masa próbki powietrza rozcieńczającego przepuszczonego przez filtry do próbkowania cząstek stałych

m
  ed

kg

Łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu

m
  edf

kg

Masa ekwiwalentu rozcieńczonych gazów spalinowych w cyklu badania

m
  ew

kg

Łączna masa spalin w cyklu

m
  gas

g

Masa emisji gazowych w cyklu badania

m
  f

mg

Masa filtra do próbkowania cząstek stałych

m
  p

mg

Masa zebranej próbki cząstek stałych

m
  PM

g

Masa emisji cząstek stałych w cyklu badania

m
  se

kg

Masa próbki spalin pobranej w cyklu badania

m
  sed

kg

Masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez tunel rozcieńczający

m
  sep

kg

Masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtry do próbkowania cząstek stałych

m
  ssd

kg

Masa wtórnego rozcieńczalnika

M

Nm

Moment obrotowy

M
  a

g/mol

Masa cząsteczkowa powietrza wlotowego

M
  d

g/mol

Masa cząsteczkowa rozcieńczalnika

M
  e

g/mol

Masa cząsteczkowa spalin

M
  f

Nm

Moment obrotowy pochłaniany przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do zamontowania

M
  gas

g/mol

Masa cząsteczkowa składników gazowych

M
  r

Nm

Moment obrotowy pochłaniany przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do demontażu

n

—

Liczba pomiarów

nr

—

Liczba pomiarów z regeneracją

n

min–1

Prędkość obrotowa silnika

n
  hi

min–1

Wysoka prędkość obrotowa silnika

n
  lo

min–1

Niska prędkość obrotowa silnika

n
  pref

min–1

Preferowana prędkość obrotowa silnika

n
  p

r/s

Prędkość pompy PDP

p
  a

kPa

Ciśnienie pary nasyconej w powietrzu wlotowym silnika

p
  b

kPa

Całkowite ciśnienie atmosferyczne

p
  d

kPa

Ciśnienie pary nasyconej w rozcieńczalniku

P
  f

kW

Moc pochłaniana wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do zamontowania

p
  p

kPa

Ciśnienie bezwzględne

p
  r

kW

Ciśnienie pary wodnej po kąpieli chłodzącej

p
  s

kPa

Ciśnienie atmosferyczne suchego powietrza

P

kW

Moc

P
  r

kW

Moc pochłaniana przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia przeznaczone do demontażu

q

  mad

kg/s

Masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie suchym

q

  maw

kg/s

Masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie mokrym

q

  mCe

kg/s

Masowe natężenie przepływu węgla w nierozcieńczonych spalinach

q

  mCf

kg/s

Masowe natężenie przepływu węgla do silnika

q

  mCp

kg/s

Masowe natężenie przepływu w układzie częściowego rozcieńczania strumienia

q

  mdew

kg/s

Masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin w stanie mokrym

q

  mdw

kg/s

Masowe natężenie przepływu rozcieńczalnika w stanie mokrym

q

  medf

kg/s

Równoważne masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin w stanie mokrym

q

  mew

kg/s

Masowe natężenie przepływu spalin w stanie mokrym

q

  mex

kg/s

Masowe natężenie przepływu próbki pobranej z tunelu rozcieńczającego

q

  mf

kg/s

Masowe natężenie przepływu paliwa

q

  mp

kg/s

Natężenie przepływu próbek spalin do układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin

q

  vCVS

m3/s

Objętościowe natężenie przepływu CVS

q

  vs

dm3/min

Natężenie przepływu w układzie analizy spalin

q

  vt

cm3/min

Natężenie przepływu gazu znakującego

r2

—

Współczynnik determinacji

r
  d

—

Współczynnik rozcieńczenia

r
  D

—

Stosunek średnicy SSV

r
  h

—

Współczynnik reakcji FID dla węglowodorów

r
  m

—

Współczynnik reakcji FID dla metanolu

r
  p

—

Stosunek ciśnienia SSV

r
  s

—

Średni wskaźnik pobierania próbek

ρ

kg/m3

Gęstość

ρ
  e

kg/m3

Gęstość gazów spalinowych

σ

—

Odchylenie standardowe

s

Odchylenie standardowe

T

K

Temperatura bezwzględna

T
  a

K

Temperatura bezwzględna powietrza wlotowego

t

s

Czas

t
  10

s

Czas między sygnałem wejściowym i uzyskaniem wartości równej 10 % odczytu końcowego

t
  50

s

Czas między impulsem wejściowym i osiągnięciem 50 % odczytu końcowego

t
  90

s

Czas między impulsem wejściowym i osiągnięciem 90 % odczytu końcowego

u

—

Stosunek gęstości (lub mas cząsteczkowych) składników gazowych i spalin podzielony przez 1 000

V
  0

m3/r

Objętość gazu pompowanego przez PDP podczas jednego obrotu

V
  s

dm3

Pojemność układu stanowiska analitycznego spalin

W
  act

kWh

Rzeczywista praca w cyklu podczas cyklu badania

W
  ref

kWh

Referencyjna praca w cyklu podczas cyklu badania

X
  0

m3/r

Funkcja kalibracji PDP

3.3.   Symbole i skróty dotyczące składu paliwa

| w
  ALF | zawartość wodoru w paliwie, % wagowo |
| --- | --- |
| w
  BET | zawartość węgla w paliwie, % wagowo |
| w
  GAM | zawartość siarki w paliwie, % wagowo |
| w
  DEL | zawartość azotu w paliwie, % wagowo |
| w
  EPS | zawartość tlenu w paliwie, % wagowo |
| α | stosunek molowy wodoru (H/C) |
| γ | stosunek molowy siarki (S/C) |
| δ | stosunek molowy azotu (N/C) |
| ε | stosunek molowy tlenu (O/C) |

w
  ALF

zawartość wodoru w paliwie, % wagowo

w
  BET

zawartość węgla w paliwie, % wagowo

w
  GAM

zawartość siarki w paliwie, % wagowo

w
  DEL

zawartość azotu w paliwie, % wagowo

w
  EPS

zawartość tlenu w paliwie, % wagowo

α

stosunek molowy wodoru (H/C)

γ

stosunek molowy siarki (S/C)

δ

stosunek molowy azotu (N/C)

ε

stosunek molowy tlenu (O/C)

W odniesieniu do paliwa CH
  α
  O
  ε
  N
  δ
  S
  γ

3.4.   Symbole i skróty dla związków chemicznych

| C1 | Równoważnik węglowy 1 dla węglowodoru |
| --- | --- |
| CH4 | Metan |
| C2H6 | Etan |
| C3H8 | Propan |
| CO | Tlenek węgla |
| CO2 | Dwutlenek węgla |
| DOP | Dioktyloftalan |
| HC | Węglowodory |
| H2O | Woda |
| NMHC | Węglowodory niemetanowe |
| NOx | Tlenki azotu |
| NO | Tlenek azotu |
| NO2 | Dwutlenek azotu |
| PM | Cząstki stałe |

C1

Równoważnik węglowy 1 dla węglowodoru

CH4

Metan

C2H6

Etan

C3H8

Propan

CO

Tlenek węgla

CO2

Dwutlenek węgla

DOP

Dioktyloftalan

HC

Węglowodory

H2O

Woda

NMHC

Węglowodory niemetanowe

NOx

Tlenki azotu

NO

Tlenek azotu

NO2

Dwutlenek azotu

PM

Cząstki stałe

3.5.   Skróty

| CFV | Zwężka przepływu krytycznego |
| --- | --- |
| CLD | Detektor chemiluminescencyjny |
| CVS | Pobieranie próbek o stałej objętości |
| deNOx | Układ oczyszczania z NOx |
| EGR | Powtórny obieg gazów spalinowych |
| FID | Detektor jonizacji płomienia |
| GC | Chromatograf gazowy |
| HCLD | Podgrzewany detektor chemiluminescencyjny |
| HFID | Podgrzewany detektor jonizacji płomienia |
| LPG | Gaz płynny |
| NDIR | Niedyspersyjny analizator działający na zasadzie pochłaniania podczerwieni |
| NG | Gaz ziemny |
| NMC | Separator węglowodorów niemetanowych |
| PDP | Pompa wyporowa |
| Per cent FS | Procent pełnej skali |
| PFS | Układ częściowego rozcieńczania przepływu spalin |
| SSV | Zwężka poddźwiękowa |
| VGT | Turbina o zmiennej geometrii |

CFV

Zwężka przepływu krytycznego

CLD

Detektor chemiluminescencyjny

CVS

Pobieranie próbek o stałej objętości

deNOx

Układ oczyszczania z NOx

EGR

Powtórny obieg gazów spalinowych

FID

Detektor jonizacji płomienia

GC

Chromatograf gazowy

HCLD

Podgrzewany detektor chemiluminescencyjny

HFID

Podgrzewany detektor jonizacji płomienia

LPG

Gaz płynny

NDIR

Niedyspersyjny analizator działający na zasadzie pochłaniania podczerwieni

NG

Gaz ziemny

NMC

Separator węglowodorów niemetanowych

PDP

Pompa wyporowa

Per cent FS

Procent pełnej skali

PFS

Układ częściowego rozcieńczania przepływu spalin

SSV

Zwężka poddźwiękowa

VGT

Turbina o zmiennej geometrii

4.   WYMAGANIA OGÓLNE

Układ silnika powinien być tak zaprojektowany, skonstruowany i zmontowany, aby umożliwić w warunkach normalnego użytkowania spełnianie przez silnik przepisów niniejszego załącznika w całym okresie eksploatacji zgodnie z definicją zawartą w niniejszym regulaminie.

5.   WYMAGANIA EKSPLOATACYJNE

5.1.   Emisje zanieczyszczeń gazowych i cząstek stałych

Emisje zanieczyszczeń gazowych i cząstek stałych przez silnik określa się w ramach cykli badań WHTC i WHSC, jak opisano w pkt 7. Układy pomiarowe muszą spełniać wymogi liniowości, o których mowa w pkt 9.2, a także specyfikacje określone w pkt 9.3 (pomiar emisji zanieczyszczeń gazowych), pkt 9.4 (pomiar emisji cząstek stałych) oraz w dodatku 3.

Organ udzielający homologacji może zatwierdzić inne układy lub analizatory, jeżeli okaże się, że dają one równoważne wyniki w rozumieniu pkt 5.1.1.

5.1.1.   Równoważność

Określenie równoważności układów opiera się na analizie korelacji siedmiu par próbek (lub większej ich liczby) między układem używanym a jednym z układów opisanych w niniejszym załączniku.

»Wyniki« odnoszą się do ważonych wartości emisji określonego cyklu. Badania korelacji wykonuje się w tym samym laboratorium i komorze do badań oraz na tym samym silniku i zaleca się ich równoczesne przeprowadzenie. Równoważność średnich wyników par próbek ustala się za pomocą statystyki badań F i badań t, zgodnie z opisem w dodatku 4, pkt A.4.3, uzyskanej w warunkach panujących w laboratoryjnej komorze do badań i silniku. Wartości oddalone wyznacza się zgodnie z ISO 5725 i wyłącza z bazy danych. Układy wykorzystywane do przeprowadzania badań korelacji zatwierdza organ udzielający homologacji.

5.2.   Rodzina silników

5.2.1.   Informacje ogólne

Rodzina silników charakteryzuje się określonymi parametrami konstrukcyjnymi. Parametry te są wspólne dla wszystkich silników danej rodziny. Producent silników może określić, które silniki należą do jednej rodziny, pod warunkiem że spełnione są wymogi zawarte w pkt 5.2.3. Rodzinę silników zatwierdza organ udzielający homologacji. Producent przedstawia organowi udzielającemu homologacji odpowiednie informacje dotyczące poziomów emisji poszczególnych silników należących do danej rodziny.

5.2.2.   Przypadki szczególne

W niektórych przypadkach może występować interakcja między parametrami. Fakt ten należy uwzględnić w celu zagwarantowania, że w skład rodziny silników wchodzą wyłącznie silniki o podobnych właściwościach emisji spalin. Przypadki takie powinny zostać ustalone przez producenta i zgłoszone przez niego do organu udzielającego homologacji. Sytuację taką uwzględnia się jako kryterium dla utworzenia nowej rodziny silników.

Jeżeli pewne urządzenia lub elementy niewymienione w pkt 5.2.3 mają znaczny wpływ na poziom emisji, powinny zostać zidentyfikowane przez producenta zgodnie z dobrą praktyką inżynierską oraz zostać zgłoszone do organu udzielającego homologacji. Sytuację taką uwzględnia się jako kryterium dla utworzenia nowej rodziny silników.

Oprócz parametrów wymienionych w pkt 5.2.3 producent może wprowadzić dodatkowe kryteria pozwalające na określenie rodzin silników o węższym zakresie. Parametry te nie muszą być parametrami mającymi wpływ na poziom emisji.

5.2.3.   Parametry definiujące rodzinę silnika

5.2.3.1.   Cykl spalania

| a) | cykl 2-suwowy; |
| --- | --- |

a)

cykl 2-suwowy;

| b) | cykl 4-suwowy; |
| --- | --- |

b)

cykl 4-suwowy;

| c) | silnik obrotowy; |
| --- | --- |

c)

silnik obrotowy;

| d) | inne. |
| --- | --- |

d)

inne.

5.2.3.2.   Konfiguracja cylindrów

5.2.3.2.1.   Położenie cylindrów w bloku silnika

| a) | widlaste (V); |
| --- | --- |

a)

widlaste (V);

| b) | szeregowe; |
| --- | --- |

b)

szeregowe;

| c) | promieniowe; |
| --- | --- |

c)

promieniowe;

| d) | inne (typu F, W itd.). |
| --- | --- |

d)

inne (typu F, W itd.).

5.2.3.2.2.   Względne położenie cylindrów

Silniki z takim samym blokiem mogą należeć do tej samej rodziny, pod warunkiem że ich wymiary średnicy mierzone od środka do środka są takie same.

5.2.3.3.   Główne chłodziwo

| a) | powietrze; |
| --- | --- |

a)

powietrze;

| b) | woda; |
| --- | --- |

b)

woda;

| c) | olej. |
| --- | --- |

c)

olej.

5.2.3.4.   Pojemność skokowa cylindra

5.2.3.4.1.   Silnik z cylindrami o jednostkowej pojemności skokowej ≥ 0,75 dm3

Aby silniki o pojemności skokowej cylindra ≥ 0,75 dm3 można było uznać za należące do tej samej rodziny, rozpiętość jednostkowych pojemności skokowych ich cylindrów nie może przekraczać 15 % największej pojemności skokowej cylindra należącego do rodziny.

5.2.3.4.2.   Silnik o jednostkowej pojemności skokowej < 0,75 dm3

Aby silniki o jednostkowej pojemności skokowej cylindra < 0,75 dm3 można było uznać za należące do tej samej rodziny, rozpiętość jednostkowych pojemności skokowych ich cylindrów nie może przekraczać 30 % największej pojemności skokowej cylindra należącego do rodziny.

5.2.3.4.3.   Silnik z cylindrami o innych granicznych wartościach jednostkowej pojemności skokowej

Silniki z cylindrami, których jednostkowa pojemność skokowa przekracza limity określone w pkt 5.2.3.4.1 i 5.2.3.4.2, można uznać za należące do tej samej rodziny pod warunkiem zatwierdzenia przez organ udzielający homologacji. Zatwierdzenie takie opiera się na elementach technicznych (obliczenia, symulacje, wyniki badań itd.) wykazujących, iż przekroczenie wspomnianych granicznych wartości nie ma znaczącego wpływu na poziom emisji danego typu silników.

5.2.3.5.   Metoda zasysania powietrza

| a) | zasysane samorzutne; |
| --- | --- |

a)

zasysane samorzutne;

| b) | doładowanie pod ciśnieniem; |
| --- | --- |

b)

doładowanie pod ciśnieniem;

| c) | doładowanie pod ciśnieniem z chłodnicą powietrza doładowanego. |
| --- | --- |

c)

doładowanie pod ciśnieniem z chłodnicą powietrza doładowanego.

5.2.3.6.   Rodzaj paliwa

| a) | olej napędowy; |
| --- | --- |

a)

olej napędowy;

| b) | gaz ziemny (NG); |
| --- | --- |

b)

gaz ziemny (NG);

| c) | gaz płynny (LPG); |
| --- | --- |

c)

gaz płynny (LPG);

| d) | etanol. |
| --- | --- |

d)

etanol.

5.2.3.7.   Typ komory spalania

| a) | komora otwarta; |
| --- | --- |

a)

komora otwarta;

| b) | komora dzielona; |
| --- | --- |

b)

komora dzielona;

| c) | inne typy. |
| --- | --- |

c)

inne typy.

5.2.3.8.   Typy zapłonu

| a) | zapłon iskrowy; |
| --- | --- |

a)

zapłon iskrowy;

| b) | zapłon samoczynny. |
| --- | --- |

b)

zapłon samoczynny.

5.2.3.9.   Zawory i szczeliny

| a) | konfiguracja; |
| --- | --- |

a)

konfiguracja;

| b) | liczba zaworów na cylinder. |
| --- | --- |

b)

liczba zaworów na cylinder.

5.2.3.10.   Sposób doprowadzania paliwa

| a) | doprowadzenie paliwa płynnego






  (i) | pompa oraz (wysokociśnieniowy) przewód i wtryskiwacz; |
| --- | --- | --- |

a)

doprowadzenie paliwa płynnego

(i)

pompa oraz (wysokociśnieniowy) przewód i wtryskiwacz;

| (ii) | pompa rzędowa lub rozdzielcza; |
| --- | --- |

(ii)

pompa rzędowa lub rozdzielcza;

| (iii) | zespół pompy i zespół wtryskiwacza; |
| --- | --- |

(iii)

zespół pompy i zespół wtryskiwacza;

| (iv) | układ wspólnej szyny (common rail); |
| --- | --- |

(iv)

układ wspólnej szyny (common rail);

| (v) | gaźnik(-i); |
| --- | --- |

(v)

gaźnik(-i);

| (vi) | inne; |
| --- | --- |

(vi)

inne;

| b) | doprowadzenie paliwa gazowego






  (i) | w postaci gazu; |
| --- | --- | --- |

b)

doprowadzenie paliwa gazowego

(i)

w postaci gazu;

| (ii) | w postaci cieczy; |
| --- | --- |

(ii)

w postaci cieczy;

| (iii) | mieszalniki; |
| --- | --- |

(iii)

mieszalniki;

| (iv) | inne; |
| --- | --- |

(iv)

inne;

| c) | inne sposoby. |
| --- | --- |

c)

inne sposoby.

5.2.3.11.   Różne urządzenia

| a) | układ recyrkulacji gazów spalinowych (EGR); |
| --- | --- |

a)

układ recyrkulacji gazów spalinowych (EGR);

| b) | wtrysk wody; |
| --- | --- |

b)

wtrysk wody;

| c) | wtrysk powietrza; |
| --- | --- |

c)

wtrysk powietrza;

| d) | inne. |
| --- | --- |

d)

inne.

5.2.3.12.   Strategia sterowania elektronicznego

Obecność lub brak jednostki kontroli elektronicznej (ECU) silnika uważa się za podstawowy parametr rodziny silników.

W przypadku silników sterowanych elektronicznie producent przedstawia elementy techniczne będące podstawą zgrupowania silników w tej samej rodzinie, tzn. powody, dla których można oczekiwać, że silniki te będą spełniać te same wymogi w zakresie emisji.

Elementami tymi mogą być obliczenia, symulacje, szacunki, opisy parametrów wtrysku, wyniki badań itd.

Przykłady sterowanych elementów to:

| a) | rozrząd; |
| --- | --- |

a)

rozrząd;

| b) | ciśnienie wtrysku; |
| --- | --- |

b)

ciśnienie wtrysku;

| c) | wtrysk wielopunktowy; |
| --- | --- |

c)

wtrysk wielopunktowy;

| d) | ciśnienie doładowania; |
| --- | --- |

d)

ciśnienie doładowania;

| e) | VGT; |
| --- | --- |

e)

VGT;

| f) | EGR. |
| --- | --- |

f)

EGR.

5.2.3.13.   Układy oczyszczania spalin

Funkcja i kombinacje następujących urządzeń są uznawane za kryteria przynależności do rodziny silników:

| a) | katalizator utleniający; |
| --- | --- |

a)

katalizator utleniający;

| b) | katalizator trójdrożny; |
| --- | --- |

b)

katalizator trójdrożny;

| c) | układ DeNOx z selektywną redukcją NOx (dodanie czynnika redukującego); |
| --- | --- |

c)

układ DeNOx z selektywną redukcją NOx (dodanie czynnika redukującego);

| d) | inne układy DeNOx; |
| --- | --- |

d)

inne układy DeNOx;

| e) | pochłaniacz cząstek stałych z regeneracją pasywną; |
| --- | --- |

e)

pochłaniacz cząstek stałych z regeneracją pasywną;

| f) | pochłaniacz cząstek stałych z regeneracją aktywną; |
| --- | --- |

f)

pochłaniacz cząstek stałych z regeneracją aktywną;

| g) | inne pochłaniacze cząstek stałych; |
| --- | --- |

g)

inne pochłaniacze cząstek stałych;

| h) | inne urządzenia. |
| --- | --- |

h)

inne urządzenia.

W przypadku gdy dany silnik został homologowany bez układu oczyszczania spalin jako silnik macierzysty lub jako członek rodziny, jeżeli został wyposażony w katalizator utleniający, można go włączyć do tej samej rodziny silników, pod warunkiem że nie wymaga paliwa o innych parametrach.

Jeżeli silnik wymaga paliwa o szczególnych parametrach (np. filtry cząstek stałych wymagające szczególnych dodatków do paliwa, które umożliwiają proces regeneracji), to decyzja o jego włączeniu do danej rodziny jest uzależniona od elementów technicznych dostarczonych przez producenta. Elementy te powinny wskazywać, że przewidywany poziom emisji silnika w nie wyposażonego jest zgodny z tą samą wartością graniczną, co w przypadku silnika niewyposażonego w takie elementy.

W przypadku gdy dany silnik został homologowany z układem oczyszczania spalin jako silnik macierzysty lub jako członek rodziny, której silnik macierzysty jest wyposażony w ten sam układ oczyszczania spalin, to silnika tego, jeżeli nie został wyposażony w układ oczyszczania spalin, nie można włączyć do tej samej rodziny silników.

5.2.4.   Wybór silnika macierzystego

5.2.4.1.   Silniki o zapłonie samoczynnym

Po zatwierdzeniu rodziny silników przez organ udzielający homologacji silnik macierzysty rodziny wybiera się, wykorzystując podstawowe kryterium najwyższej dawki paliwa na suw dla deklarowanej prędkości przy maksymalnym momencie obrotowym. W przypadku gdy kryterium podstawowe spełniają dwa lub większa liczba silników, silnik macierzysty wybiera się, stosując kryterium dodatkowe najwyższej dawki paliwa na skok przy prędkości znamionowej.

5.2.4.2.   Silniki o zapłonie iskrowym

Po zatwierdzeniu rodziny silników przez organ udzielający homologacji silnik macierzysty rodziny wybiera się, wykorzystując podstawowe kryterium największej pojemności skokowej. W przypadku gdy nadrzędne kryterium spełniają dwa lub większa liczba silników, silnik macierzysty wybiera się, stosując kryteria dodatkowe w następującym porządku:

| a) | najwyższa dawka paliwa na skok przy prędkości odpowiadającej deklarowanej mocy znamionowej; |
| --- | --- |

a)

najwyższa dawka paliwa na skok przy prędkości odpowiadającej deklarowanej mocy znamionowej;

| b) | najwyższa wartość kąta wyprzedzenia zapłonu; |
| --- | --- |

b)

najwyższa wartość kąta wyprzedzenia zapłonu;

| c) | najniższy współczynnik EGR. |
| --- | --- |

c)

najniższy współczynnik EGR.

5.2.4.3.   Uwagi dotyczące wyboru silnika macierzystego

Organ udzielający homologacji może stwierdzić, że najmniej korzystny poziom emisji rodziny silników najlepiej określić poprzez badanie dodatkowych silników. W takim przypadku producent silnika dostarcza odpowiednich informacji w celu określenia, które z silników badanej rodziny mogą wykazać najwyższy poziom emisji.

Jeżeli silniki należące do rodziny posiadają inne cechy, które można uznać za wpływające na emisję spalin, cechy te należy określić i wziąć pod uwagę przy wyborze silnika macierzystego.

Jeżeli silniki z danej rodziny wykazują te same poziomy emisji podczas różnych okresów trwałości użytecznej, fakt ten należy wziąć pod uwagę przy wyborze silnika macierzystego.

6.   WARUNKI BADANIA

6.1.   Laboratoryjne warunki badania

Mierzy się temperaturę bezwzględną (T
  a) powietrza wlotowego w silniku, wyrażaną w stopniach Kelvina, i ciśnienie suchego powietrza (p
  s), wyrażane w kPa, i wyznacza się parametr f
  azgodnie z następującymi przepisami. W silnikach wielocylindrowych z wydzielonymi grupami kolektorów wlotowych, przykładowo w silnikach widlastych (»V«), mierzy się średnią temperaturę poszczególnych grup. Parametr f
  a podaje się w wynikach badań. W celu uzyskania lepszej powtarzalności i odtwarzalności wyników badań, zaleca się, aby parametr f
  a zawierał się w przedziale 0,93 ≤ f
  a ≤ 1,07.

| a) | Silniki o zapłonie samoczynnym:
  Silniki wolnossące i z doładowaniem mechanicznym:

   (1)
  Silniki z doładowaniem, z chłodzeniem powietrza wlotowego lub bez takiego chłodzenia:

   (2) |
| --- | --- |

a)

Silniki o zapłonie samoczynnym:

Silniki wolnossące i z doładowaniem mechanicznym:

Formula (1)

Silniki z doładowaniem, z chłodzeniem powietrza wlotowego lub bez takiego chłodzenia:

Formula (2)

| b) | Silniki o zapłonie iskrowym:

   (3) |
| --- | --- |

b)

Silniki o zapłonie iskrowym:

Formula (3)

6.2.   Silniki z chłodzeniem powietrza doładowanego

Należy rejestrować temperaturę powietrza doładowanego, która przy znamionowej prędkości obrotowej i pełnym obciążeniu nie powinna różnić się o więcej niż ± 5 K od maksymalnej temperatury powietrza doładowanego określonej przez producenta. Temperatura chłodziwa powinna wynosić co najmniej 293 K (20 °C).

Jeżeli stosuje się laboratoryjny układ badawczy lub dmuchawę zewnętrzną, należy dobrać takie natężenie przepływu chłodziwa, aby temperatura powietrza doładowanego przy prędkości znamionowej i pełnym obciążeniu nie różniła się o więcej niż ± 5 K od maksymalnej temperatury powietrza doładowanego określonej przez producenta. Należy utrzymywać temperaturę i natężenie przepływu chłodziwa w chłodnicy powietrza doładowanego w powyższych granicach wartości zadanych przez cały cykl badania, chyba że powoduje to niereprezentatywne przechłodzenie powietrza doładowanego. Pojemność chłodnicy powietrza doładowanego powinna być zgodna z dobrą praktyką inżynierską i reprezentatywna dla instalacji znajdującej się w fabrycznych silnikach. Układ laboratoryjny powinien być tak skonstruowany, aby ograniczał do minimum gromadzenie się kondensatu. Nagromadzony kondensat należy odprowadzić, a wszystkie zawory spustowe powinny zostać całkowicie zamknięte przed badaniem emisji.

Jeżeli producent silnika poda graniczne wartości spadków ciśnienia w układzie chłodzenia powietrza doładowanego, należy zadbać, aby spadek ciśnienia w układzie chłodzenia powietrza doładowującego w warunkach pracy silnika określonych przez producenta nie przekraczał granicznej(-ych) wartości wskazanej(-ych) przez producenta. Spadek ciśnienia mierzy się w punktach określonych przez producenta.

6.3.   Moc silników

Podstawą pomiaru emisji jednostkowych jest moc silnika i cykl pracy silnika zgodnie z pkt 6.3.1–6.3.5.

6.3.1.   Ogólna instalacja silnika

Silnik bada się z wyposażeniem dodatkowym/urządzeniami wymienionymi z dodatku 7.

Jeżeli wyposażenie dodatkowe/urządzenia nie są zainstalowane zgodnie z wymogami, ich moc uwzględnia się zgodnie z pkt 6.3.2–6.3.5.

6.3.2.   Wyposażenie dodatkowe/urządzenia instalowane na czas badania emisji

Jeżeli instalacja wyposażenia dodatkowego/urządzeń niezbędnych zgodnie z dodatkiem 7 na stanowisku pomiarowym nie byłaby właściwa, wyznacza się pochłanianą przez nie moc i odejmuje ją od zmierzonej mocy silnika (referencyjnej i rzeczywistej) w całym zakresie prędkości obrotowych silnika WHTC i przy prędkościach badania WHSC.

6.3.3.   Wyposażenie dodatkowe/urządzenia demontowane na czas badania

Wówczas gdy zdemontowanie wyposażenia dodatkowego/urządzeń, które nie są niezbędne zgodnie z dodatkiem 7, nie jest możliwe, pochłanianą przez nie moc można wyznaczyć i dodać do zmierzonej mocy silnika (referencyjnej i rzeczywistej) w całym zakresie prędkości obrotowych silnika WHTC i przy prędkościach badania WHSC. Jeżeli otrzymana wartość przekracza 3 % mocy maksymalnej przy prędkości badania, fakt ten podaje się do wiadomości organu udzielającego homologacji.

6.3.4.   Określenie mocy dodatkowej

Moc pochłanianą przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia należy ustalić wyłącznie, jeżeli:

| a) | wyposażenie dodatkowe/urządzenia niezbędne zgodnie z dodatkiem 7 nie są zamontowane na silniku;
  lub |
| --- | --- |

a)

wyposażenie dodatkowe/urządzenia niezbędne zgodnie z dodatkiem 7 nie są zamontowane na silniku;

lub

| b) | wyposażenie dodatkowe/urządzenia, które nie są niezbędne zgodnie z dodatkiem 7, są zamontowane na silniku. |
| --- | --- |

b)

wyposażenie dodatkowe/urządzenia, które nie są niezbędne zgodnie z dodatkiem 7, są zamontowane na silniku.

Wartości mocy dodatkowej i metodę pomiarową/obliczeniową stosowaną do określenia mocy dodatkowej w całym obszarze roboczym cykli badań podaje producent silnika, a zatwierdza organ udzielający homologacji.

6.3.5.   Praca silnika w cyklu

Do obliczenia referencyjnej i rzeczywistej pracy silnika w cyklu (zob. pkt 7.4.8 i 7.8.6) wykorzystuje się moc silnika ustaloną zgodnie z pkt 6.3.1. W takim przypadku P
  f i P
  r we wzorze 4 wynoszą zero, a P równa się P
  m.

Jeżeli wyposażenie dodatkowe/urządzenia zainstalowano zgodnie z pkt 6.3.2 lub 6.3.3, pochłanianą przez nie moc wykorzystuje się do skorygowania każdej chwilowej wartości mocy uzyskanej w cyklu P
  m,i według poniższego wzoru:

Formula (4)

gdzie:

| P
  m,i | to zmierzona moc silnika, kW |
| --- | --- |
| P
  f,i | to moc pochłaniana przez montowane wyposażenie dodatkowe/urządzenia, kW |
| P
  r,i | to moc pochłaniana przez demontowane wyposażenie dodatkowe/urządzenia, kW |

P
  m,i

to zmierzona moc silnika, kW

P
  f,i

to moc pochłaniana przez montowane wyposażenie dodatkowe/urządzenia, kW

P
  r,i

to moc pochłaniana przez demontowane wyposażenie dodatkowe/urządzenia, kW

6.4.   Układ dolotowy silnika

Zastosowany układ dolotowy silnika lub laboratoryjny układ badawczy powinien charakteryzować się oporami przepływu nie większymi niż ± 300 Pa maksymalnej wartości granicznej podanej przez producenta dla czystego filtra powietrza, prędkości znamionowej oraz pełnego obciążenia. Różnicę ciśnienia statycznego powodowaną przez opory mierzy się w punkcie wyznaczonym przez producenta.

6.5.   Układ wydechowy silnika

Zastosowany układ wydechowy silnika lub laboratoryjny układ badawczy powinien charakteryzować się przeciwciśnieniem wydechu w granicach od 80 do 100 % górnej wartości granicznej wskazanej przez producenta dla prędkości znamionowej i pełnego obciążenia. Jeżeli maksymalny opór wynosi nie więcej niż 5 kPa, wartość zadana nie powinna być niższa od górnej wartości granicznej niż o 1,0 kPa. Układ wydechowy musi spełniać wymagania dotyczące pobierania próbek spalin określone w pkt 9.3.10 i 9.3.11.

6.6.   Silnik z układem oczyszczania spalin

Jeżeli silnik wyposażony jest w układ oczyszczania spalin, średnica rury wydechowej przed sekcją rozprężania, w której znajduje się urządzenie do oczyszczania spalin, w odległości równej co najmniej czterem średnicom rury wydechowej od tej sekcji musi mieć taką samą średnicę jak stosowana lub jak wskazana przez producenta. Odległość od kołnierza kolektora wydechowego lub wylotu turbosprężarki do układu oczyszczania spalin powinna być taka sama jak w pojeździe lub nie przekraczać odległości wskazanej przez producenta. Przeciwciśnienie wydechu lub opory przepływu powinny spełniają takie same kryteria jak podane powyżej i mogą być ustalane za pomocą zaworu. W przypadku urządzenia do oczyszczania spalin o zmiennych oporach przepływu opory maksymalne określa się dla stanu układu oczyszczania spalin (na poziomie dezaktywacji/starzenia się oraz regeneracji/obciążania) wskazanego przez producenta. Jeżeli maksymalny opór przepływu wynosi 5 kPa, wartość zadana powinna różnić się od górnej wartości granicznej o co najmniej 1,0 kPa. Pojemnik z urządzeniem oczyszczającym można zdjąć na czas badań pozorowanych oraz odwzorowywania silnika i zastąpić równoważnym pojemnikiem zawierającym nieaktywny katalizator.

Emisje zmierzone w cyklu badania powinny być reprezentatywne dla emisji w warunkach drogowych. W przypadku silnika wyposażonego w układ oczyszczania spalin wymagający użycia odczynnika producent wskazuje odczynnik, jaki należy zastosować we wszystkich badaniach.

Silniki wyposażone w układy oczyszczania spalin z ciągłą regeneracją nie wymagają specjalnej procedury badania, lecz proces regeneracji należy wykazać zgodnie z pkt 6.6.1.

W przypadku silników wyposażonych w układy oczyszczania spalin z okresową regeneracją, jak opisano w pkt 6.6.2, wyniki badania emisji są korygowane, aby uwzględnić regeneracje. W tym przypadku średnia emisji zależy od częstotliwości regeneracji wyrażonej jako ułamek liczby badań, podczas których zachodzi regeneracja.

6.6.1.   Ciągła regeneracja

Emisje mierzy się w ustabilizowanym układzie oczyszczania spalin, co gwarantuje powtarzalność emisji. Proces regeneracji powinien następować co najmniej raz podczas badania WHTC w stanie ciepłym, a producent powinien określić normalne warunki, w jakich zachodzi regeneracja (ilość sadzy, temperatura, przeciwciśnienie wydechu itp.).

Aby wykazać, że proces regeneracji jest ciągły, należy przeprowadzić co najmniej trzy badania WHTC w stanie ciepłym. W celu wykazania ciągłego charakteru regeneracji silnik nagrzewa się zgodnie z pkt 7.4.1, poddaje kondycjonowaniu zgodnie z pkt 7.6.3 i rozpoczyna się badanie WHTC w stanie ciepłym. Kolejne badania w stanie ciepłym rozpoczyna się po kondycjonowaniu zgodnie z pkt 7.6.3. Podczas badań należy rejestrować temperaturę i ciśnienie spalin (temperaturę przed i za układem oczyszczania spalin, przeciwciśnienie wydechu itp.).

Jeżeli warunki określone przez producenta wystąpią podczas badania, a wyniki trzech (lub więcej) badań WHTC w stanie ciepłym nie różnią się od siebie o więcej niż ± 25 % lub 0,005 g/kWh, w zależności od tego, która z wartości jest wyższa, układ oczyszczania spalin uznaje się za układ z regeneracją ciągłą i zastosowanie mają ogólne przepisy dotyczące badania zawarte w pkt 7.6 (WHTC) i pkt 7.7 (WHSC).

Jeżeli układ oczyszczania spalin posiada tryb bezpieczeństwa, który powoduje przełączenie układu na tryb okresowej regeneracji, sprawdza się go zgodnie z przepisami pkt 6.6.2. W tym szczególnym przypadku wartości graniczne emisji mogą zostać przekroczone i nie są ważone.

6.6.2.   Regeneracja okresowa

W przypadku układów oczyszczania spalin, których działanie polega na procesie okresowej regeneracji, emisje należy zmierzyć podczas co najmniej trzech badań WHTC w stanie ciepłym przeprowadzonych jeden raz z regeneracją i dwa razy bez regeneracji na ustabilizowanym układzie oczyszczania spalin, a wyniki poddać ważeniu zgodnie z równaniem 5.

Proces regeneracji powinien wystąpić przynajmniej raz podczas badania WHTC w stanie ciepłym. Silnik może być wyposażony w przełącznik, umożliwiający wstrzymanie lub uruchomienie procesu regeneracji, pod warunkiem że operacja ta nie wpływa na pierwotną kalibrację silnika.

Producent deklaruje normalne warunki, w jakich zachodzi proces regeneracji (ilość sadzy, temperatura, przeciwciśnienie wydechu itp.) i czas jej trwania. Producent podaje także częstotliwość regeneracji wyrażoną jako stosunek liczby badań, podczas których zachodzi regeneracja, do liczby badań bez regeneracji. Dokładna procedura określania tej częstotliwości opiera się na danych dotyczących użytkowania na podstawie dobrej praktyki inżynierskiej i jest uzgadniana przez organ udzielający homologacji.

Producent dostarcza układ oczyszczania spalin obciążony w taki sposób, aby proces regeneracji występował w nim podczas badania WHTC. Dla potrzeb tego badania silnik nagrzewa się zgodnie z pkt 7.4.1, poddaje kondycjonowaniu zgodnie z pkt 7.6.3 i rozpoczyna się badanie WHTC w stanie ciepłym. Regeneracja nie powinna wystąpić podczas nagrzewania silnika.

Średnie emisje jednostkowe pomiędzy fazami regeneracji są określane na podstawie średniej arytmetycznej kilku, w przybliżeniu jednakowo odległych w czasie, wyników badań WHTC w stanie ciepłym (g/kWh). Zaleca się przeprowadzenie co najmniej jednego badania WHTC w stanie ciepłym możliwie w jak najmniejszym odstępie czasu przed badaniem regeneracji i jednego badania WHTC bezpośrednio po badaniu regeneracji. Alternatywnie producent może przedstawić dane wykazujące, iż poziom emisji pozostaje niezmienny (±25 % lub 0,005 g/kWh, w zależności od tego, która z tych wielkości jest wyższa) między fazami regeneracji. W takim przypadku można wykorzystać pomiar emisji dokonany tylko podczas jednego badania WHTC.

Podczas badania regeneracji rejestruje się wszystkie dane niezbędne do wykrycia regeneracji (emisje CO lub NOx, temperatura przed i za układem oczyszczania spalin, przeciwciśnienie wydechu itp.).

Podczas badania regeneracji obowiązujące limity emisji mogą zostać przekroczone.

Procedurę badania przedstawiono w sposób schematyczny na rys. 2.

Image

Wynik emisji uzyskany w badaniu WHTC w stanie ciepłym należy poddać ważeniu przy pomocy następującego równania:

Formula (5)

gdzie:

| n | liczba badań WHTC w stanie ciepłym bez regeneracji |
| --- | --- |
| nr | liczba badań WHTC w stanie ciepłym z regeneracją (przynajmniej jedno badanie) |
| | średnia wartość emisji jednostkowej bez regeneracji, g/kWh |
| | średnia wartość emisji jednostkowej z regeneracją, g/kWh |

n

liczba badań WHTC w stanie ciepłym bez regeneracji

nr

liczba badań WHTC w stanie ciepłym z regeneracją (przynajmniej jedno badanie)

Formula

średnia wartość emisji jednostkowej bez regeneracji, g/kWh

Formula

średnia wartość emisji jednostkowej z regeneracją, g/kWh

Przy ustalaniu Formula stosuje się następujące postanowienia:

| a) | jeżeli regeneracja trwa dłużej niż jedno badanie WHTC w stanie ciepłym, przeprowadzane są kolejne pełne badania WHTC w stanie ciepłym i kontynuowane są pomiary emisji bez kondycjonowania i wyłączania silnika, do czasu zakończenia regeneracji, a następnie obliczana jest średnia z badań WHTC w stanie ciepłym; |
| --- | --- |

a)

jeżeli regeneracja trwa dłużej niż jedno badanie WHTC w stanie ciepłym, przeprowadzane są kolejne pełne badania WHTC w stanie ciepłym i kontynuowane są pomiary emisji bez kondycjonowania i wyłączania silnika, do czasu zakończenia regeneracji, a następnie obliczana jest średnia z badań WHTC w stanie ciepłym;

| b) | jeżeli regeneracja zostanie zakończona podczas badania WHTC w stanie ciepłym, badanie jest kontynuowane do samego końca. |
| --- | --- |

b)

jeżeli regeneracja zostanie zakończona podczas badania WHTC w stanie ciepłym, badanie jest kontynuowane do samego końca.

W porozumieniu z organem udzielającym homologacji współczynniki korygujące układu regeneracji można stosować w sposób multiplikatywny c) lub addytywny d) na podstawie dobrej praktyki inżynierskiej;

| c) | multiplikatywne współczynniki korygujące oblicza się w następujący sposób:

   (6)

   (6a) |
| --- | --- |

c)

multiplikatywne współczynniki korygujące oblicza się w następujący sposób:

Formula (6)

Formula (6a)

| d) | addytywne współczynniki korygujące oblicza się w następujący sposób:

   (7)

   (8) |
| --- | --- |

d)

addytywne współczynniki korygujące oblicza się w następujący sposób:

Formula (7)

Formula (8)

W odniesieniu do wyliczeń emisji jednostkowych w pkt 8.6.3 współczynniki korygujące układu regeneracji stosuje się w następujący sposób:

| e) | w przypadku badania bez regeneracji, k
  r,u odpowiednio mnoży się przez emisje jednostkowe e, lub do nich dodaje, w równaniach 69 lub 70; |
| --- | --- |

e)

w przypadku badania bez regeneracji, k
  r,u odpowiednio mnoży się przez emisje jednostkowe e, lub do nich dodaje, w równaniach 69 lub 70;

| f) | w przypadku badania z regeneracją, k
  r,d odpowiednio mnoży się przez emisję jednostkową e lub odejmuje od niej w równaniach 69 lub 70. |
| --- | --- |

f)

w przypadku badania z regeneracją, k
  r,d odpowiednio mnoży się przez emisję jednostkową e lub odejmuje od niej w równaniach 69 lub 70.

Na wniosek producenta współczynniki korygujące układu regeneracji:

| g) | mogą być zastosowane w odniesieniu do innych silników z tej samej rodziny; |
| --- | --- |

g)

mogą być zastosowane w odniesieniu do innych silników z tej samej rodziny;

| h) | mogą być zastosowane w odniesieniu do innych rodzin silników wyposażonych w ten sam układ oczyszczania spalin, po uprzednim zatwierdzeniu przez organ udzielający homologacji, opartym na dostarczonych przez producenta dowodach technicznych wykazujących, że emisje obu rodzin są podobne. |
| --- | --- |

h)

mogą być zastosowane w odniesieniu do innych rodzin silników wyposażonych w ten sam układ oczyszczania spalin, po uprzednim zatwierdzeniu przez organ udzielający homologacji, opartym na dostarczonych przez producenta dowodach technicznych wykazujących, że emisje obu rodzin są podobne.

6.7.   Układ chłodzenia

Należy stosować układ chłodzenia silnika o sprawności wystarczającej do utrzymania silnika w granicach normalnej temperatury roboczej przewidzianej przez producenta.

6.8.   Olej silnikowy

Producent wskazuje użyty olej silnikowy, który powinien być reprezentatywny dla olejów dostępnych na rynku, przy czym specyfikacje użytego podczas badania oleju odnotowuje się i przedstawia wraz z wynikami badania.

6.9.   Specyfikacje dla paliwa wzorcowego

Specyfikacje paliwa wzorcowego zostały podane w dodatku 2 do niniejszego załącznika dla silników o zapłonie samoczynnym oraz w załącznikach 6 i 7 dla silników napędzanych CNG i LPG.

Temperatura paliwa powinna być zgodna z zaleceniami producenta.

6.10.   Emisje ze skrzyni korbowej

Emisje ze skrzyni korbowej nie mogą być odprowadzane bezpośrednio do otaczającej atmosfery, z następującym wyjątkiem: silniki wyposażone w turbosprężarki, pompy, dmuchawy lub sprężarki doładowujące powietrze mogą odprowadzać emisje ze skrzyni korbowej do otaczającej atmosfery, jeśli emisje te zostaną dodane do emisji spalin (fizycznie lub matematycznie) podczas wszystkich badań poziomu emisji. Producenci korzystający z tego wyjątku instalują silniki w sposób umożliwiający skierowanie wszystkich emisji ze skrzyni korbowej do układu pobierania próbek emisji.

Na potrzeby niniejszego punktu emisji ze skrzyni korbowej, kierowanych do przewodów wydechowych przed układem oczyszczania spalin podczas pracy silnika, nie uznaje się za emisje odprowadzane bezpośrednio do otaczającej atmosfery.

Emisje z otwartej skrzyni korbowej kierowane są do układu wydechowego w celu przeprowadzenia pomiaru emisji w następujący sposób:

| a) | Materiały, z których wykonane są przewody, powinny być gładkie, przewodzić prąd elektryczny i nie wchodzić w reakcje z emisjami ze skrzyni korbowej. Długość przewodów powinna być ograniczona do minimum. |
| --- | --- |

a)

Materiały, z których wykonane są przewody, powinny być gładkie, przewodzić prąd elektryczny i nie wchodzić w reakcje z emisjami ze skrzyni korbowej. Długość przewodów powinna być ograniczona do minimum.

| b) | Liczbę łuków rurowych w stosowanych w laboratorium przewodach skrzyni korbowej należy ograniczyć do minimum, a promień każdego łuku rurowego, których nie da się uniknąć, powinien być jak największy. |
| --- | --- |

b)

Liczbę łuków rurowych w stosowanych w laboratorium przewodach skrzyni korbowej należy ograniczyć do minimum, a promień każdego łuku rurowego, których nie da się uniknąć, powinien być jak największy.

| c) | Stosowane w laboratorium przewody wydechowe skrzyni korbowej powinny być podgrzewane, cienkościenne i spełniać wymogi producenta silnika dotyczące ciśnienia wstecznego w skrzyni korbowej. |
| --- | --- |

c)

Stosowane w laboratorium przewody wydechowe skrzyni korbowej powinny być podgrzewane, cienkościenne i spełniać wymogi producenta silnika dotyczące ciśnienia wstecznego w skrzyni korbowej.

| d) | Przewody wydechowe skrzyni korbowej są podłączane do wylotu nierozcieńczonych spalin za układem oczyszczania spalin, za zainstalowanym dławieniem przepływu spalin, ale przed wszelkimi sondami próbkującymi w odległości zapewniającej całkowite wymieszanie ze spalinami pochodzącymi z silnika przed pobraniem próbek. Przewód wydechowy skrzyni korbowej jest wprowadzony w swobodny strumień spalin, aby uniknąć efektu warstwy granicznej i ułatwić wymieszanie. Wylot przewodu wydechowego skrzyni korbowej może być skierowany w dowolnym kierunku względem strumienia nierozcieńczonych spalin. |
| --- | --- |

d)

Przewody wydechowe skrzyni korbowej są podłączane do wylotu nierozcieńczonych spalin za układem oczyszczania spalin, za zainstalowanym dławieniem przepływu spalin, ale przed wszelkimi sondami próbkującymi w odległości zapewniającej całkowite wymieszanie ze spalinami pochodzącymi z silnika przed pobraniem próbek. Przewód wydechowy skrzyni korbowej jest wprowadzony w swobodny strumień spalin, aby uniknąć efektu warstwy granicznej i ułatwić wymieszanie. Wylot przewodu wydechowego skrzyni korbowej może być skierowany w dowolnym kierunku względem strumienia nierozcieńczonych spalin.

7.   PROCEDURY BADAWCZE

7.1.   Zasady pomiaru emisji

W celu pomiaru emisji jednostkowych silnik jest uruchamiany w cyklach badań określonych w pkt 7.2.1 i 7.2.2. Pomiar emisji jednostkowych wymaga określenia masy składników znajdujących się w spalinach i odpowiedniego cyklu pracy silnika. Składniki ustala się za pomocą metod pobierania próbek opisanych w pkt 7.1.1 i 7.1.2.

7.1.1.   Ciągłe pobieranie próbek

Przy ciągłym pobieraniu próbek stężenie składnika bada się w sposób ciągły w spalinach nierozcieńczonych i rozcieńczonych. Stężenie mnoży się przez ciągłe natężenie przepływu spalin (nierozcieńczonych i rozcieńczonych) w miejscu pobierania próbek emisji, aby ustalić masowe natężenie przepływu składnika. Emisje danego składnika są sumowane w sposób ciągły przez cały cykl badań. Otrzymana suma stanowi całkowitą masę emitowanego składnika.

7.1.2.   Okresowe pobieranie próbek

Przy okresowym pobieraniu próbek próbka nierozcieńczonych lub rozcieńczonych spalin jest pobierana w sposób ciągły i zachowywana w celu późniejszego przeprowadzenia pomiaru. Pobrana próbka powinna być proporcjonalna do natężenia przepływu spalin nierozcieńczonych i rozcieńczonych. Do przykładów okresowego pobierania próbek zalicza się gromadzenie rozcieńczonych składników gazowych w worku lub gromadzenie cząstek stałych (PM) na filtrze. Stężenia określone w wyniku okresowego pobierania próbek mnoży się przez całkowitą masę spalin lub przepływ masy (spalin nierozcieńczonych i rozcieńczonych), z których została pobrana próbka podczas cyklu badań. Otrzymany wynik stanowi całkowitą masę lub przepływ masy emitowanego składnika. W celu obliczenia stężenia PM ilość cząstek stałych nagromadzonych na filtrze z pobranych w sposób proporcjonalny próbek spalin dzieli się przez ilość przefiltrowanych spalin.

7.1.3.   Procedury pomiaru

W niniejszym załączniku zastosowano dwie zasady pomiaru, które są funkcjonalnie równoważne. Obie procedury mogą być stosowane zarówno dla badania WHTC, jak i WHSC:

| a) | próbki składników gazowych pobiera się w sposób ciągły z nieoczyszczonych gazów spalinowych, a cząstki stałe mierzy się przy pomocy układu częściowego rozcieńczania przepływu; |
| --- | --- |

a)

próbki składników gazowych pobiera się w sposób ciągły z nieoczyszczonych gazów spalinowych, a cząstki stałe mierzy się przy pomocy układu częściowego rozcieńczania przepływu;

| b) | składniki gazowe i cząstki stałe mierzy się przy pomocy układu pełnego rozcieńczenia przepływu (układu CVS). |
| --- | --- |

b)

składniki gazowe i cząstki stałe mierzy się przy pomocy układu pełnego rozcieńczenia przepływu (układu CVS).

Dozwolone jest dowolne połączenie tych dwóch zasad (np. pomiaru gazów nieczyszczonych i pomiaru pełnego przepływu cząstek stałych).

7.2.   Cykle badań

7.2.1.   Cykl badania w warunkach nieustalonych WHTC

Cykl badania w warunkach nieustalonych WHTC jest wymieniony w dodatku 1 jako składający się z sekundowych sekwencji znormalizowanych wartości prędkości i momentu obrotowego. W celu wykonania badania na komórce badawczej silnika, znormalizowane wartości powinny zostać przeliczone na rzeczywiste wartości dla konkretnego badanego silnika w oparciu o krzywą odwzorowania parametrów silnika. Przeliczenie to określane jest mianem denormalizacji, a uzyskany w ten sposób cykl badania mianem cyklu odniesienia dla badanego silnika. Przy powyższych wartościach prędkości i momentu obrotowego należy wykonać cykl badania na komórce badawczej silnika oraz odnotować wartości prędkości, momentu obrotowego i mocy. W celu zatwierdzenia przebiegu testowego należy przeprowadzić analizę regresji pomiędzy wartościami odniesienia i wartościami rzeczywistymi prędkości, momentu obrotowego i mocy po zakończeniu badania.

W celu obliczenia emisji jednostkowych w stanie zatrzymania oblicza się rzeczywistą pracę silnika w cyklu poprzez całkowanie rzeczywistej mocy silnika w cyklu. W celu zatwierdzenia cyklu rzeczywista praca w cyklu powinna mieścić się w wyznaczonych granicach pracy w cyklu odniesienia.

W przypadku zanieczyszczeń gazowych można zastosować ciągłe pobieranie próbek (nierozcieńczone lub rozcieńczone spaliny) lub okresowe pobieranie próbek (rozcieńczone spaliny). Próbka cząstek stałych powinna zostać rozcieńczona kondycjonowanym rozcieńczalnikiem (np. otaczającym powietrzem) i zebrana na odpowiednim pojedynczym filtrze. Cykl badania WHTC przedstawiono schematycznie na rys. 3.

Image

7.2.2.   Liniowy cykl badania w warunkach ustalonych WHSC

Liniowy cykl badania w warunkach ustalonych WHSC składa się z kilku znormalizowanych faz prędkości i obciążenia, które przelicza się na wartości odniesienia dla konkretnego badanego silnika w oparciu o krzywą odwzorowania parametrów pracy silnika. W każdej fazie silnik musi pracować przez wyznaczony czas, przy czym prędkość obrotowa i obciążenie są zmieniane co 20 ± 1 s. W celu zatwierdzenia przebiegu testowego przeprowadza się analizę regresji pomiędzy wartościami odniesienia i wartościami rzeczywistymi prędkości, momentu obrotowego i mocy po zakończeniu badania.

Podczas cyklu badania mierzy się wartości stężeń każdego z zanieczyszczeń gazowych, natężenie przepływu spalin i moc. Zanieczyszczenia gazowe mogą być rejestrowane w sposób ciągły lub gromadzone w worku do pobierania próbek. Próbkę cząstek stałych rozcieńcza się kondycjonowanym rozcieńczalnikiem (np. otaczającym powietrzem). Podczas pełnej procedury badania pobiera się jedną próbkę na odpowiednim pojedynczym filtrze.

W celu obliczenia emisji jednostkowych w stanie zatrzymania oblicza się rzeczywistą pracę silnika w cyklu poprzez całkowanie rzeczywistej mocy silnika w cyklu.

Wartości dla cyklu WHSC przedstawiono w tabeli 1. Poza fazą 1 początek każdej fazy określa się jako rozpoczęcie przerwy z poprzedniej fazy.

Tabela 1

Cykl badania WHSC

| Faza | Znormalizowana prędkość
  (%) | Znormalizowany moment obrotowy
  (%) | Długość fazy
  obejmująca 20-sekundową przerwę |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | 0 | 0 | 210 |
| 2 | 55 | 100 | 50 |
| 3 | 55 | 25 | 250 |
| 4 | 55 | 70 | 75 |
| 5 | 35 | 100 | 50 |
| 6 | 25 | 25 | 200 |
| 7 | 45 | 70 | 75 |
| 8 | 45 | 25 | 150 |
| 9 | 55 | 50 | 125 |
| 10 | 75 | 100 | 50 |
| 11 | 35 | 50 | 200 |
| 12 | 35 | 25 | 250 |
| 13 | 0 | 0 | 210 |
| Suma | 1 895 |

Faza

Znormalizowana prędkość

(%)

Znormalizowany moment obrotowy

(%)

Długość fazy

obejmująca 20-sekundową przerwę

1

0

0

210

2

55

100

50

3

55

25

250

4

55

70

75

5

35

100

50

6

25

25

200

7

45

70

75

8

45

25

150

9

55

50

125

10

75

100

50

11

35

50

200

12

35

25

250

13

0

0

210

Suma

1 895

7.3.   Ogólna sekwencja badania

Następujący wykres przedstawia ogólne zalecenia, które powinny być przestrzegane podczas badania. Szczegóły dotyczące poszczególnych elementów zostały opisane w odpowiednich punktach. W stosownych przypadkach dopuszcza się odchylenia od zaleceń, jednak szczegółowe wymogi zawarte w odpowiednich punktach mają charakter obowiązkowy.

W przypadku WHTC procedura badania obejmuje start w stanie zimnym, następnie naturalne lub wymuszone ochłodzenie silnika, po czym następuje okres nagrzewania i start w stanie ciepłym.

W przypadku WHSC procedura badania obejmuje start w stanie ciepłym po uprzednim kondycjonowaniu silnika w fazie 9 badania WHSC.

Image

7.4.   Odwzorowanie parametrów silnika i cykl odniesienia

Poprzedzające badanie pomiary silnika, kontrole osiągów silnika i kalibracje systemów wykonuje się przed procedurą odwzorowania parametrów silnika zgodnie z ogólną sekwencją badania przedstawioną w pkt 7.3.

Jako podstawę do uzyskania cyklu odniesienia badania WHTC i WHSC dokonuje się odwzorowania parametrów pracy silnika przy pełnym obciążeniu w celu uzyskania krzywej prędkości w zależności od maksymalnego momentu obrotowego oraz prędkości w zależności od mocy. Krzywą odwzorowania wykorzystuje się do denormalizacji prędkości silnika (pkt 7.4.6) i momentu obrotowego silnika (pkt 7.4.7).

7.4.1.   Nagrzewanie silnika

Silnik jest nagrzewany przy 75 % do 100 % maksymalnej mocy lub zgodnie z zaleceniami producenta oraz dobrą praktyką inżynierską. Pod koniec nagrzewania silnik pracuje przez co najmniej 2 minuty w celu ustabilizowania temperatury płynu chłodzącego silnika i oleju smarowego w granicach ± 2 % jej średnich wartości lub dopóki nie zadziała termostat regulujący temperaturę silnika.

7.4.2.   Określanie zakresu prędkości odwzorowania

Minimalne i maksymalne prędkości odwzorowania wyznacza się w następujący sposób:

| Minimalna prędkość odwzorowania | = | prędkość na biegu jałowym |
| --- | --- | --- |
| Maksymalna prędkość odwzorowania | = | n
  hi × 1,02 lub prędkość, przy której moment obrotowy pełnego obciążenia spada do zera w zależności od tego, która prędkość jest niższa. |

Minimalna prędkość odwzorowania

=

prędkość na biegu jałowym

Maksymalna prędkość odwzorowania

=

n
  hi × 1,02 lub prędkość, przy której moment obrotowy pełnego obciążenia spada do zera w zależności od tego, która prędkość jest niższa.

7.4.3.   Krzywa odwzorowania parametrów silnika

Po ustabilizowaniu silnika zgodnie z pkt 7.4.1 odwzorowanie parametrów silnika przeprowadza się zgodnie z poniższą procedurą.

| a) | Silnik jest odciążony i pracuje na biegu jałowym. |
| --- | --- |

a)

Silnik jest odciążony i pracuje na biegu jałowym.

| b) | Silnik pracuje przy maksymalnym zapotrzebowaniu operatora i minimalnej prędkości odwzorowywania. |
| --- | --- |

b)

Silnik pracuje przy maksymalnym zapotrzebowaniu operatora i minimalnej prędkości odwzorowywania.

| c) | Prędkość obrotową silnika zwiększa się w tempie 8 ± 1 min–1/s z minimalnej do maksymalnej prędkości odwzorowywania, lub w sposób ciągły umożliwiający przejście z minimalnej do maksymalnej prędkości odwzorowywania w ciągu 4 do 6 min. Prędkość obrotowa silnika i moment obrotowy są rejestrowane z częstotliwością próbkowania co najmniej jednego punktu na sekundę. |
| --- | --- |

c)

Prędkość obrotową silnika zwiększa się w tempie 8 ± 1 min–1/s z minimalnej do maksymalnej prędkości odwzorowywania, lub w sposób ciągły umożliwiający przejście z minimalnej do maksymalnej prędkości odwzorowywania w ciągu 4 do 6 min. Prędkość obrotowa silnika i moment obrotowy są rejestrowane z częstotliwością próbkowania co najmniej jednego punktu na sekundę.

Przy wyborze opcji b) w pkt 7.4.7 do ustalenia wartości ujemnego momentu obrotowego odniesienia, krzywa odwzorowania może przy minimalnym zapotrzebowaniu operatora przejść bezpośrednio z maksymalnej do minimalnej prędkości odwzorowania.

7.4.4.   Odwzorowywanie alternatywne

Jeżeli producent uważa, że powyższe techniki odwzorowywania nie są bezpieczne lub nie są reprezentatywne dla żadnego z rozważanych silników, możliwe jest wykorzystanie innych technik odwzorowywania. Techniki alternatywne muszą być zgodne z celem określonych procedur odwzorowywania wyznaczających maksymalnie dopuszczalny moment obrotowy dla wszystkich prędkości silnika uzyskanych w cyklach badania. Odstępstwa od technik odwzorowywania podanych w niniejszym punkcie wprowadzone ze względów bezpieczeństwa lub reprezentatywności zatwierdza organ udzielający homologacji podając uzasadnienie ich zastosowania. Jednakże wolno żadnym razie nie stosuje się metody ustalania krzywej momentu obrotowego, dla malejących prędkości obrotowych w przypadku silników z regulatorem lub z turbodoładowaniem.

7.4.5.   Badania powtarzalne

Nie ma potrzeby odwzorowywania parametrów silnika przed każdym cyklem badania. Parametry silnika są powtórnie odwzorowane przed cyklem badania, jeżeli:

| a) | według dobrej praktyki inżynierskiej od ostatniego odwzorowania upłynął nadmiernie długi okres czasu; lub |
| --- | --- |

a)

według dobrej praktyki inżynierskiej od ostatniego odwzorowania upłynął nadmiernie długi okres czasu; lub

| b) | w silniku wprowadzono zmiany fizyczne lub go przekalibrowano, co mogło wpłynąć na osiągi silnika. |
| --- | --- |

b)

w silniku wprowadzono zmiany fizyczne lub go przekalibrowano, co mogło wpłynąć na osiągi silnika.

7.4.6.   Denormalizacja prędkości silnika

W celu utworzenia cykli odniesienia znormalizowane prędkości z dodatku 1 (WHTC) i tabeli 1 (WHSC) należy zdenormalizować, używając następującego równania:

Formula (9)

W celu ustalenia n
  pref obliczana jest całka maksymalnego momentu obrotowego w przedziale n
  idle do n
  95h krzywej odwzorowania parametrów silnika wyznaczonej zgodnie z pkt 7.4.3.

Prędkości silnika na rys. 4 i 5 wyznacza się następująco:

| n
  lo | jest najniższą prędkością, przy której moc osiąga wartość 55 % maksymalnej mocy |
| --- | --- |
| n
  pref | jest prędkością silnika, przy której całka maksymalnego momentu obrotowego stanowi 51 % całkowitej całki z przedziału n
  idle do n
  95h |
| n
  hi | jest najwyższą prędkością, przy której moc osiąga wartość 70 % maksymalnej mocy |
| n
  idle | jest prędkością biegu jałowego |
| n
  95h | jest najwyższą prędkością, przy której moc osiąga wartość 95 % maksymalnej mocy |

n
  lo

jest najniższą prędkością, przy której moc osiąga wartość 55 % maksymalnej mocy

n
  pref

jest prędkością silnika, przy której całka maksymalnego momentu obrotowego stanowi 51 % całkowitej całki z przedziału n
  idle do n
  95h

n
  hi

jest najwyższą prędkością, przy której moc osiąga wartość 70 % maksymalnej mocy

n
  idle

jest prędkością biegu jałowego

n
  95h

jest najwyższą prędkością, przy której moc osiąga wartość 95 % maksymalnej mocy

W przypadku silników (głównie silników o zapłonie samoczynnym) ze stromą charakterystyką statyzmu regulatora, w których odcięcie dopływu paliwa nie pozwala na pracę silnika z prędkością rzędu n
  hi i n
  95h stosuje się następujące postanowienia:

| n
  hi | w równaniu 9 zastępuje się n
  Pmax × 1,02 |
| --- | --- |
| n
  95h | zastępuje się n
  Pmax × 1,02 |

n
  hi

w równaniu 9 zastępuje się n
  Pmax × 1,02

n
  95h

zastępuje się n
  Pmax × 1,02

Image

Image

7.4.7.   Denormalizacja momentu obrotowego silnika

Wartości momentu obrotowego określone na schemacie dynamometru do pomiaru mocy silnika w dodatku 1 (WHTC) i w tabeli 1 (WHSC) są znormalizowane w odniesieniu do maksymalnego momentu obrotowego przy odpowiadającej prędkości. W celu utworzenia cykli odniesienia wartości momentu obrotowego dla każdej wartości prędkości odniesienia wyznaczonej w pkt 7.4.6 należy w następujący sposób zdenormalizować, korzystając z krzywej odwzorowania wyznaczonej zgodnie z pkt 7.4.3:

Formula (10)

gdzie:

| M
  norm,i | jest znormalizowanym momentem obrotowym, % |
| --- | --- |
| M
  max,i | jest maksymalnym momentem obrotowym z krzywej odwzorowania, Nm |
| M
  f,i | jest momentem obrotowym pochłanianym przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia, jakie należy zamontować, Nm |
| M
  r,i | jest momentem obrotowym pochłanianym przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia, jakie należy zdemontować, Nm |

M
  norm,i

jest znormalizowanym momentem obrotowym, %

M
  max,i

jest maksymalnym momentem obrotowym z krzywej odwzorowania, Nm

M
  f,i

jest momentem obrotowym pochłanianym przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia, jakie należy zamontować, Nm

M
  r,i

jest momentem obrotowym pochłanianym przez wyposażenie dodatkowe/urządzenia, jakie należy zdemontować, Nm

Jeżeli wyposażenie dodatkowe/urządzenia zamontowano zgodnie z pkt 6.3.1 i dodatkiem 7, M
  f i M
  r mają wartość zero.

Ujemne wartości momentu obrotowego punktów kontroli (m w dodatku 1) przyjmują, do celów utworzenia cyklu odniesienia, wartości odniesienia ustalone zgodnie z jednym z następujących sposobów:

| a) | minus 40 % dodatniej wartości momentu obrotowego przy danej prędkości; |
| --- | --- |

a)

minus 40 % dodatniej wartości momentu obrotowego przy danej prędkości;

| b) | odwzorowanie ujemnej wartości momentu obrotowego wymaganej do zmniejszenia prędkości odwzorowania silnika z maksymalnej do minimalnej; |
| --- | --- |

b)

odwzorowanie ujemnej wartości momentu obrotowego wymaganej do zmniejszenia prędkości odwzorowania silnika z maksymalnej do minimalnej;

| c) | ustalenie ujemnej wartości momentu obrotowego niezbędnego dla pracy silnika na biegu jałowym i prędkości n
  hi oraz liniowej interpolacji między tymi dwoma punktami. |
| --- | --- |

c)

ustalenie ujemnej wartości momentu obrotowego niezbędnego dla pracy silnika na biegu jałowym i prędkości n
  hi oraz liniowej interpolacji między tymi dwoma punktami.

7.4.8.   Obliczanie pracy w cyklu odniesienia

Pracę w cyklu odniesienia ustala się w cyklu badania poprzez jednoczesne obliczenie chwilowych wartości mocy silnika na podstawie prędkości odniesienia i momentu obrotowego odniesienia wyznaczonych w pkt 7.4.6 i 7.4.7. Chwilowe wartości mocy silnika całkuje się w cyklu badania, aby obliczyć referencyjny cykl pracy W
  ref (kWh). Jeżeli urządzenia dodatkowe nie są zamontowane zgodnie z pkt 6.3.1, chwilowe wartości mocy należy skorygować za pomocą równania 4 z pkt 6.3.5.

Tę samą metodologię wykorzystuje się do całkowania mocy odniesienia i mocy rzeczywistej. Jeżeli wyznacza się wartości między sąsiadującymi wartościami odniesienia lub wartościami zmierzonymi, używa się interpolacji liniowej. Podczas całkowania rzeczywistego cyklu pracy wszystkie ujemne wartości momentu obrotowego są przyjmowane jako równe zeru i uwzględniane. Jeżeli całkowanie przeprowadza się przy częstotliwości niższej niż 5 Hz oraz jeżeli w określonym odcinku czasu wartość momentu obrotowego zmienia się z wartości dodatniej na ujemną, lub z ujemnej na dodatnią, wówczas część o wartości ujemnej przelicza się i przyjmuje jako równą zeru. Część o wartości dodatniej należy włączyć do wartości całkowanej.

7.5.   Procedury przed badaniem

7.5.1.   Instalacja urządzeń pomiarowych

Oprzyrządowanie i sondy próbkujące instaluje się stosownie do potrzeb. Jeżeli do rozcieńczania przepływu spalin używa się układu pełnego rozcieńczania przepływu, układ należy połączyć z rurą wydechową.

7.5.2.   Przygotowanie urządzeń pomiarowych do pobierania próbek

Przed rozpoczęciem pobierania próbek emisji należy wykonać następujące czynności:

| a) | W ciągu 8 godzin przed pobraniem próbek emisji przeprowadza się próby szczelności zgodnie z pkt 9.3.4. |
| --- | --- |

a)

W ciągu 8 godzin przed pobraniem próbek emisji przeprowadza się próby szczelności zgodnie z pkt 9.3.4.

| b) | Przy okresowym pobieraniu próbek podłącza się czyste zbiorniki, na przykład opróżnione worki. |
| --- | --- |

b)

Przy okresowym pobieraniu próbek podłącza się czyste zbiorniki, na przykład opróżnione worki.

| c) | Wszystkie instrumenty pomiarowe uruchamia się zgodnie z instrukcjami producenta i dobrą praktyką inżynierską. |
| --- | --- |

c)

Wszystkie instrumenty pomiarowe uruchamia się zgodnie z instrukcjami producenta i dobrą praktyką inżynierską.

| d) | Uruchamia się układy rozcieńczania, pompy do pobierania próbek, wentylatory chłodzące i systemy zbierania danych. |
| --- | --- |

d)

Uruchamia się układy rozcieńczania, pompy do pobierania próbek, wentylatory chłodzące i systemy zbierania danych.

| e) | Natężenie przepływu próbki dostosować do pożądanego poziomu, w razie potrzeby stosując przepływ obejściowy. |
| --- | --- |

e)

Natężenie przepływu próbki dostosować do pożądanego poziomu, w razie potrzeby stosując przepływ obejściowy.

| f) | Wymienniki ciepła w układzie pobierania próbek wstępnie rozgrzewa się lub schładza w zakresie ich temperatur roboczych dla potrzeb badania. |
| --- | --- |

f)

Wymienniki ciepła w układzie pobierania próbek wstępnie rozgrzewa się lub schładza w zakresie ich temperatur roboczych dla potrzeb badania.

| g) | Należy umożliwić ustabilizowanie się temperatury roboczej rozgrzanych lub schłodzonych komponentów, takich jak ciągi pobierania próbek, filtry, chłodnice i pompy. |
| --- | --- |

g)

Należy umożliwić ustabilizowanie się temperatury roboczej rozgrzanych lub schłodzonych komponentów, takich jak ciągi pobierania próbek, filtry, chłodnice i pompy.

| h) | Układ rozcieńczania przepływu spalin włącza się co najmniej 10 minut przed sekwencją badania. |
| --- | --- |

h)

Układ rozcieńczania przepływu spalin włącza się co najmniej 10 minut przed sekwencją badania.

| i) | Wszelkie elektroniczne układy całkujące należy wyzerować lub ponownie wyzerować przed rozpoczęciem przerwy między badaniami. |
| --- | --- |

i)

Wszelkie elektroniczne układy całkujące należy wyzerować lub ponownie wyzerować przed rozpoczęciem przerwy między badaniami.

7.5.3.   Sprawdzanie analizatorów gazu

Należy wybrać zakresy pomiarowe analizatorów gazu. Dozwolone jest stosowanie analizatorów emisji z automatycznym lub manualnym przełączaniem zakresu. W trakcie cyklu badania nie należy przełączać zakresu pomiarowego analizatorów emisji. Jednocześnie nie wolno przełączać wartości wzmocnienia analogowego wzmacniacza operacyjnego lub analogowych wzmacniaczy operacyjnych analizatora w trakcie cyklu badania.

Reakcję zerową i reakcję zakresu ustala się dla wszystkich analizatorów używając gazów spełniających wymagania norm międzynarodowych, które spełniają wymogi określone w pkt 9.3.3. Analizatory FID należy skalibrować na podstawie liczby atomów węgla równej 1 (C1).

7.5.4.   Przygotowanie filtrów próbkujących cząstki stałe

Przynajmniej na godzinę przed badaniem każdy z filtrów należy umieścić na płytce Petriego, zabezpieczonej przed zanieczyszczeniami pyłowymi i umożliwiającej wymianę powietrza, oraz włożyć do komory wagowej dla ustabilizowania. Po zakończeniu okresu stabilizacji każdy z filtrów należy zważyć i odnotować wagę tara. Następnie filtry należy przechowywać w zamkniętej płytce Petriego lub w uszczelnionym uchwycie filtra do chwili rozpoczęcia badania. Filtr należy wykorzystać w ciągu ośmiu godzin od wyjęcia z komory wagowej.

7.5.5.   Regulacja układu rozcieńczenia spalin

Przepływ całkowicie rozcieńczonych spalin w układzie pełnego rozcieńczania przepływu lub przepływ rozcieńczonych spalin w układzie częściowego rozcieńczania przepływu spalin ustawia się tak, aby wyeliminować kondensację wody w układzie, oraz aby uzyskać temperaturę powierzchni filtra zawartą między 315 K (42 °C) i 325 K (52 °C).

7.5.6.   Uruchamianie układu pobierania próbek cząstek stałych

Należy włączyć układ pobierania próbek cząstek stałych i przełączyć go na przepływ przez układ obejściowy. Poziom tła cząstek stałych w rozcieńczalniku można wyznaczyć poprzez pobieranie próbek rozcieńczalnika przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczającego. Pomiar ten może zostać wykonany przed lub po badaniu. Jeżeli pomiar wykonuje się zarówno przed, jak i po cyklu badania, zmierzone wartości można uśrednić. Jeżeli stosuje się inny układ pobieranie próbek dla pomiaru poziomu tła, pomiar ten przeprowadza się równolegle do badania.

7.6.   Przebieg w cyklu badania WHTC

7.6.1.   Ochłodzenie silnika

Można zastosować procedurę naturalnego lub wymuszonego ochłodzenia silnika. W przypadku wymuszonego ochłodzenia stosuje się dobrą praktykę inżynierską w celu przygotowania układu nawiewającego chłodzące powietrze w stronę silnika, tłoczącego zimny olej przez układ smarowania silnika, obniżającego temperaturę płynu chłodzącego w układzie chłodzenia oraz obniżającego temperaturę układu oczyszczania spalin. W przypadku wymuszonego ochłodzenia układu oczyszczania spalin powietrze chłodzące jest stosowane dopiero gdy układ ochłodzi się poniżej swojej temperatury aktywacji katalizatora. Niedozwolone są wszelkie procedury chłodzenia, w wyniku których poziom emisji silnika nie jest reprezentatywny.

7.6.2.   Badanie z rozruchem zimnego silnika

Badanie z rozruchem zimnego silnika rozpoczyna się, gdy temperatura oleju silnikowego, płynu chłodzącego oraz układu oczyszczania spalin zawiera się w przedziale 293–303 K (20–30 °C). Silnik uruchamia się przy użyciu jednej z następujących metod:

| a) | silnik uruchamia się zgodnie z zaleceniami instrukcji obsługi wykorzystując rozrusznik silnika oraz odpowiednio naładowany akumulator lub odpowiednie źródło energii elektrycznej; lub |
| --- | --- |

a)

silnik uruchamia się zgodnie z zaleceniami instrukcji obsługi wykorzystując rozrusznik silnika oraz odpowiednio naładowany akumulator lub odpowiednie źródło energii elektrycznej; lub

| b) | silnik uruchamia się za pomocą dynamometru. Silnik uruchamia się przy wartości ± 25 % normalnej prędkości rozruchowej. Rozruch przerywa się w ciągu 1 s po uruchomieniu silnika. Jeżeli silnik nie uruchomi się po 15 s rozruchu, czynność tę przerywa się i ustala przyczynę niepowodzenia w uruchomieniu silnika, chyba że instrukcja obsługi lub książka serwisowa wskazuje dłuższy czas jako normalny czas rozruchu korbowego. |
| --- | --- |

b)

silnik uruchamia się za pomocą dynamometru. Silnik uruchamia się przy wartości ± 25 % normalnej prędkości rozruchowej. Rozruch przerywa się w ciągu 1 s po uruchomieniu silnika. Jeżeli silnik nie uruchomi się po 15 s rozruchu, czynność tę przerywa się i ustala przyczynę niepowodzenia w uruchomieniu silnika, chyba że instrukcja obsługi lub książka serwisowa wskazuje dłuższy czas jako normalny czas rozruchu korbowego.

7.6.3.   Okres nagrzewania

Bezpośrednio po zakończeniu rozruchu w stanie zimnym silnik jest kondycjonowany w ramach badania rozruchu w stanie ciepłym przez 10 ± 1 min okresu nagrzewania.

7.6.4.   Badanie z rozruchem w stanie ciepłym

Silnik uruchamia się po zakończeniu okresu nagrzewania określonego w pkt 7.6.3 przy wykorzystaniu metod rozruchu opisanych w pkt 7.6.2.

7.6.5.   Sekwencja badania

Zarówno w przypadku badania z rozruchem w stanie zimnym, jak i z rozruchem w stanie ciepłym sekwencja badania zaczyna się w momencie uruchomienia silnika. Po uruchomieniu silnika zainicjowany zostaje cykl kontrolny, tak aby praca silnika odpowiadała pierwszej zadanej wartości cyklu.

Badanie WHTC przeprowadza się zgodnie z cyklem odniesienia określonym w pkt 7.4. Punkty kontrolne prędkości i momentu obrotowego mają częstotliwość 5 Hz (zalecane 10 Hz) lub większą. Ustalone punkty oblicza się metodą liniowej interpolacji przy użyciu ustalonych punktów cyklu odniesienia rejestrowanych z częstotliwością 1 Hz. Rzeczywiste wartości prędkości obrotowej i momentu obrotowego silnika rejestruje się co najmniej co sekundę w trakcie cyklu badania (1 Hz), a impulsy można filtrować elektronicznie.

7.6.6.   Gromadzenie istotnych danych dotyczących emisji

Z chwilą rozpoczęcia sekwencji badania jednocześnie uruchamia się urządzenia pomiarowe oraz:

| a) | rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczalnika w przypadku stosowania układu pełnego rozcieńczania przepływu spalin; |
| --- | --- |

a)

rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczalnika w przypadku stosowania układu pełnego rozcieńczania przepływu spalin;

| b) | rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczonych lub nierozcieńczonych spalin, w zależności od stosowanej metody; |
| --- | --- |

b)

rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczonych lub nierozcieńczonych spalin, w zależności od stosowanej metody;

| c) | rozpoczyna się pomiar ilości rozcieńczonych spalin oraz wymaganych temperatur i ciśnień; |
| --- | --- |

c)

rozpoczyna się pomiar ilości rozcieńczonych spalin oraz wymaganych temperatur i ciśnień;

| d) | rozpoczyna się pomiar masowego natężenia przepływu spalin w przypadku stosowania analizy nierozcieńczonych spalin; |
| --- | --- |

d)

rozpoczyna się pomiar masowego natężenia przepływu spalin w przypadku stosowania analizy nierozcieńczonych spalin;

| e) | rozpoczyna się rejestrowanie sygnałów zwrotnych prędkości i momentu obrotowego dynamometru. |
| --- | --- |

e)

rozpoczyna się rejestrowanie sygnałów zwrotnych prędkości i momentu obrotowego dynamometru.

Jeżeli stosuje się pomiar nierozcieńczonych spalin, stężenia emisji (węglowodorów, węglowodorów niemetanowych, CO i NOx) oraz masowe natężenie przepływu spalin mierzy się w sposób ciągły i rejestruje w układzie komputerowym z częstotliwością co najmniej 2 Hz. Wszystkie inne dane mogą być rejestrowane z częstotliwością co najmniej 1 Hz. W przypadku analizatorów analogowych rejestruje się reakcję, a dane kalibracyjne można zastosować w trybie online lub offline podczas oceny danych.

Jeżeli stosuje się układ pełnego rozcieńczania przepływu spalin, stężenie węglowodorów i NOx mierzy się w sposób ciągły w tunelu rozcieńczającym z częstotliwością co najmniej 2 Hz. Stężenia średnie wyznacza się całkując sygnały analizatora podczas cyklu badania. Czas reakcji układu nie przekracza 20 s i, gdy jest to niezbędne, koordynuje się go ze zmianami przepływu CVS iw razie potrzeby z czasem pobierania próbek/zwłoką początku cyklu badania. Stężenia CO, CO2 i NMHC można ustalić całkując ciągłe pomiary lub analizując stężenia tych substancji zebranych w workach do pobierania próbek podczas cyklu. Stężenia zanieczyszczeń gazowych w rozcieńczalniku wyznacza się przed wejściem spalin do tunelu rozcieńczającego metodą całkowania lub gromadząc je w worku do pomiaru stężeń tła. Wszystkie pozostałe parametry, które należy zmierzyć, rejestruje się z minimalną częstotliwością jednego pomiaru na sekundę (1 Hz).

7.6.7.   Pobieranie próbek cząstek stałych

Na początku sekwencji badania przełącza się układ pobierania próbek cząstek stałych z obwodu obejściowego na gromadzenie cząstek.

Jeżeli stosuje się układ częściowego rozcieńczania przepływu spalin, pompę(-y) do pobierania próbek reguluje się w taki sposób, by natężenie przepływu przez sondę do pobierania próbek cząstek stałych lub przewód przesyłowy pozostawało proporcjonalne do masowego natężenia przepływu spalin, określonego zgodnie z pkt 9.4.6.1.

Jeżeli stosuje się układ pełnego rozcieńczania pełnego przepływu spalin, pompę(-y) do pobierania próbek reguluje się w taki sposób, by natężenie przepływu przez sondę do pobierania próbek cząstek stałych lub przewód przesyłowy utrzymywało się na poziomie wartości ±2,5 % ustalonego natężenia przepływu. Jeżeli stosuje się wyrównywanie przepływu (tzn. proporcjonalne sterowanie przepływem próbek), wykazuje się, że stosunek natężenia przepływu głównego w tunelu do przepływu cząstek stałych nie odbiega od ustalonej wartości o więcej niż ±2,5 % (z wyjątkiem pierwszych 10 s pobierania próbek). Rejestruje się średnią temperaturę i ciśnienie na mierniku(-ach) gazu lub wlocie do urządzenia przepływowego. Jeżeli z powodu nagromadzenia dużej ilości cząstek stałych na filtrze niemożliwe jest utrzymanie zadanego natężenia przepływu w całym cyklu (w zakresie ±2,5 %), badanie uznaje się za nieważne. Badanie przeprowadza się ponownie przy niższym natężeniu przepływu próbek.

7.6.8.   Gaśnięcie silnika i nieprawidłowe funkcjonowanie urządzeń

Jeżeli silnik zgaśnie podczas badania z rozruchem w stanie zimnym, badanie uznaje się za nieważne. Silnik poddaje się kondycjonowaniu wstępnemu, ponownie uruchamia zgodnie z wymogami określonymi w pkt 7.6.2, oraz powtarza badanie.

Jeżeli silnik zgaśnie w jakimkolwiek momencie badania z rozruchem w stanie ciepłym, badanie uznaje się za nieważne. Silnik rozgrzewa się zgodnie z opisem w pkt 7.6.3, a badanie z rozruchem w stanie ciepłym powtarza. W takim przypadku nie ma konieczności powtarzania badania z rozruchem w stanie zimnym.

Jeżeli w trakcie cyklu badania ma miejsce awaria któregokolwiek z urządzeń wykorzystywanych w badaniu, badanie uznaje się za nieważne i powtarza się je zgodnie z powyższymi przepisami.

7.7.   Przebieg w cyklu badania WHSC

7.7.1.   Wstępne kondycjonowanie układu rozcieńczania i silnika

Układ rozcieńczania i silnik uruchamia się i nagrzewa zgodnie z pkt 7.4.1. Po rozgrzaniu silnik i układ pobierania próbek poddaje się kondycjonowaniu wstępnemu, utrzymując silnik w ruchu w trybie 9 (zob. pkt 7.2.2, tabela 1) przez minimum 10 min z jednoczesnym uruchomieniu układu rozcieńczania. Podczas tych operacji można zebrać ślepe próbki emisji cząstek stałych. Filtry do pobierania próbek nie muszą być stabilizowane ani ważone i mogą zostać odrzucone. Natężenie przepływu ustawia się na przybliżone wartości natężenia przepływu wybrane dla badania. Po wstępnym kondycjonowaniu wyłącza się silnik.

7.7.2.   Rozruch silnika

Po upływie 5 ± 1 min od zakończenia kondycjonowania wstępnego w trybie 9 zgodnie z opisem w pkt 7.7.1 silnik uruchamia się zgodnie z procedurą rozruchową zalecaną przez producenta w instrukcji obsługi, wykorzystując rozrusznik silnika lub dynamometr zgodnie z opisem w pkt 7.6.2.

7.7.3.   Sekwencja badania

Sekwencja badania rozpoczyna się po uruchomieniu silnika i w ciągu jednej minuty od skontrolowania pracy silnika w celu dopasowania do pierwszego trybu cyklu (bieg jałowy)

Badanie WHSC przeprowadza się zgodnie z kolejnością trybów cyklu badawczego przedstawioną w tabeli 1 w pkt 7.2.2.

7.7.4.   Gromadzenie istotnych danych dotyczących emisji

Z chwilą rozpoczęcia sekwencji badania jednocześnie uruchamia się urządzenia pomiarowe oraz:

| a) | rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczalnika w przypadku stosowania układu pełnego rozcieńczania przepływu spalin; |
| --- | --- |

a)

rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczalnika w przypadku stosowania układu pełnego rozcieńczania przepływu spalin;

| b) | rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczonych lub nierozcieńczonych spalin, w zależności od stosowanej metody; |
| --- | --- |

b)

rozpoczyna się gromadzenie lub analizę rozcieńczonych lub nierozcieńczonych spalin, w zależności od stosowanej metody;

| c) | rozpoczyna się pomiar ilości rozcieńczonych spalin oraz wymaganych temperatur i ciśnień; |
| --- | --- |

c)

rozpoczyna się pomiar ilości rozcieńczonych spalin oraz wymaganych temperatur i ciśnień;

| d) | rozpoczyna się pomiar masowego natężenia przepływu spalin, w przypadku stosowania analizy nierozcieńczonych spalin; |
| --- | --- |

d)

rozpoczyna się pomiar masowego natężenia przepływu spalin, w przypadku stosowania analizy nierozcieńczonych spalin;

| e) | rozpoczyna się rejestrowanie sygnałów zwrotnych dotyczących prędkości i momentu obrotowego dynamometru. |
| --- | --- |

e)

rozpoczyna się rejestrowanie sygnałów zwrotnych dotyczących prędkości i momentu obrotowego dynamometru.

Jeżeli stosuje się pomiar nierozcieńczonych spalin, stężenia emisji (węglowodorów, węglowodorów niemetanowych, CO i NOx) oraz masowe natężenie przepływu spalin mierzy się w sposób ciągły i rejestruje w układzie komputerowym z częstotliwością co najmniej 2 Hz. Wszystkie inne dane rejestruje się z częstotliwością co najmniej 1 Hz. W przypadku analizatorów analogowych rejestruje się reakcję, a dane kalibracyjne można zastosować w trybie online lub offline podczas analizy danych.

Jeżeli stosuje się układ pełnego rozcieńczania przepływu spalin, stężenie węglowodorów i NOx mierzy się w sposób ciągły w tunelu rozcieńczającym z częstotliwością co najmniej 2 Hz. Stężenia średnie wyznacza się, całkując sygnały analizatora w trakcie cyklu badania. Czas reakcji układu nie przekracza 20 s i, gdy jest to niezbędne, koordynuje się go ze zmianami przepływu CVS i w razie potrzeby z czasem pobierania próbek/zwłoką początku cyklu badania. Stężenia CO, CO2 i NMHC można ustalić całkując ciągłe pomiary lub analizując stężenia tych substancji zebranych w workach do pobierania próbek podczas cyklu. Stężenia zanieczyszczeń gazowych w rozcieńczalniku wyznacza się przed wejściem spalin do tunelu rozcieńczającego całkując je lub zbierając w worku do pomiaru stężeń tła. Wszystkie pozostałe parametry, które należy zmierzyć, rejestruje się z minimalną częstotliwością jednego pomiaru na sekundę (1 Hz).

7.7.5.   Pobieranie próbek cząstek stałych

Na początku sekwencji badania przełącza się układ pobierania próbek cząstek stałych z obwodu obejściowego na gromadzenie cząstek. Jeżeli stosuje się układ częściowego rozcieńczania przepływu spalin, pompę(-y) do pobierania próbek reguluje się w taki sposób, by natężenie przepływu przez sondę do pobierania próbek cząstek stałych lub przewód przesyłowy pozostawało proporcjonalne do masowego natężenia przepływu spalin, określonego zgodnie z pkt 9.4.6.1.

Jeżeli stosuje się układ pełnego rozcieńczania przepływu spalin, pompę(-y) do pobierania próbek reguluje się w taki sposób, by natężenie przepływu przez sondę do pobierania próbek cząstek stałych lub przewód przesyłowy utrzymywało się na poziomie wartości ±2,5 % ustalonego natężenia przepływu. Jeżeli wykorzystuje się wyrównywanie przepływu (tzn. proporcjonalne sterowanie przepływem próbek), wykazuje się, że stosunek natężenia przepływu głównego w tunelu do przepływu cząstek stałych nie odbiega od ustalonej wartości o więcej niż ±2,5 % (z wyjątkiem pierwszych 10 s pobierania próbek). Rejestruje się średnią temperaturę i ciśnienie na mierniku(-ach) gazu lub wlocie do urządzenia przepływowego. Jeżeli z powodu nagromadzenia dużej ilości cząstek stałych na filtrze niemożliwe jest utrzymanie ustalonego natężenia przepływu w całym cyklu (w zakresie ±2,5 %), badanie uznaje się za nieważne. Badanie przeprowadza się ponownie przy niższym natężeniu przepływu próbek.

7.7.6.   Gaśniecie silnika i nieprawidłowe funkcjonowanie urządzeń

Jeżeli silnik zgaśnie w którymkolwiek momencie cyklu, badanie uznaje się za nieważne. Silnik poddaje się kondycjonowaniu wstępnemu zgodnie z pkt 7.7.1, ponownie uruchamia zgodnie z pkt 7.7.2 oraz powtarza badanie.

Jeżeli w trakcie cyklu badania ma miejsce awaria któregokolwiek z urządzeń wykorzystywanych w badaniu, badanie uznaje się za nieważne i powtarza się je zgodnie z powyższymi przepisami.

7.8.   Procedury przeprowadzane po badaniu

7.8.1.   Czynności wykonywane po badaniu

Po zakończeniu badania kończy się pomiar masowego natężenia przepływu spalin, objętości rozcieńczonych spalin, przepływu gazu do worków zbiorczych oraz pracę pompy do pobierania próbek cząstek stałych. W przypadku układu z analizatorem całkującym kontynuuje się pobieranie próbek do chwili upłynięcia czasów reakcji układu.

7.8.2.   Weryfikacja proporcjonalnego pobierania próbek

W odniesieniu do każdej proporcjonalnej próbki zbiorczej, takiej jak próbka z worka do pobierania próbek lub próbka cząstek stałych, weryfikuje się, czy zastosowano proporcjonalne pobieranie próbek zgodnie z pkt 7.6.7 i 7.7.5. Każdą próbkę, która nie spełnia tego wymogu, uznaje się za nieważną.

7.8.3.   Kondycjonowanie i ważenie cząstek stałych

Filtr cząstek stałych umieszcza się w przykrytym lub zaplombowanym pojemniku bądź zamyka się uchwyty filtra, aby zabezpieczyć filtry do pobierania próbek przed otaczającymi zanieczyszczeniami. Zabezpieczone w ten sposób filtry ponownie umieszcza się w komorze wagowej. Filtr poddaje się kondycjonowaniu przez co najmniej jedną godzinę, a następnie waży zgodnie z pkt 9.4.5. Odnotowuje się masę brutto filtra.

7.8.4.   Weryfikacja pełzania zera

Reakcje zera i punktu końcowego skali w zastosowanych zakresach analizatorów gazowych wyznacza się możliwie jak najszybciej, ale nie później niż w ciągu 30 minut od zakończenia cyklu badania lub w trakcie okresu rozgrzewania. Dla celów niniejszego punktu cykl badania definiuje się następująco:

| a) | w przypadku WHTC: pełna sekwencja stan zimny – nagrzewanie – stan ciepły; |
| --- | --- |

a)

w przypadku WHTC: pełna sekwencja stan zimny – nagrzewanie – stan ciepły;

| b) | w przypadku WHTC z rozruchem w stanie ciepłym (pkt 6.6): sekwencja nagrzewanie – stan ciepły; |
| --- | --- |

b)

w przypadku WHTC z rozruchem w stanie ciepłym (pkt 6.6): sekwencja nagrzewanie – stan ciepły;

| c) | w przypadku WHTC z rozruchem w stanie ciepłym i wielokrotną regeneracją (pkt 6.6): łączna liczba badań z rozruchem w stanie ciepłym; |
| --- | --- |

c)

w przypadku WHTC z rozruchem w stanie ciepłym i wielokrotną regeneracją (pkt 6.6): łączna liczba badań z rozruchem w stanie ciepłym;

| d) | w przypadku WHSC: cykl badania. |
| --- | --- |

d)

w przypadku WHSC: cykl badania.

Do zjawiska pełzania zera analizatora stosują się następujące przepisy:

| a) | reakcje zera i punktu końcowego skali przed badaniem oraz po badaniu można bezpośrednio wprowadzić do wzoru 66 w pkt 8.6.1 bez wyznaczania pełzania zera; |
| --- | --- |

a)

reakcje zera i punktu końcowego skali przed badaniem oraz po badaniu można bezpośrednio wprowadzić do wzoru 66 w pkt 8.6.1 bez wyznaczania pełzania zera;

| b) | jeżeli różnica wyników pełzania przed badaniem i po badaniu jest mniejsza niż 1 % pełnej skali, zmierzone stężenia można wykorzystać bez korekty lub korygować pod kątem pełzania zera zgodnie z pkt 8.6.1; |
| --- | --- |

b)

jeżeli różnica wyników pełzania przed badaniem i po badaniu jest mniejsza niż 1 % pełnej skali, zmierzone stężenia można wykorzystać bez korekty lub korygować pod kątem pełzania zera zgodnie z pkt 8.6.1;

| c) | jeżeli różnica wyników pełzania przed badaniem i po badaniu jest równa 1 % pełnej skali lub większa, badanie uznaje się za nieważne lub zmierzone stężenia koryguje się ze względu na pełzanie zera zgodnie z pkt 8.6.1. |
| --- | --- |

c)

jeżeli różnica wyników pełzania przed badaniem i po badaniu jest równa 1 % pełnej skali lub większa, badanie uznaje się za nieważne lub zmierzone stężenia koryguje się ze względu na pełzanie zera zgodnie z pkt 8.6.1.

7.8.5.   Analiza próbek gazów pobranych przy pomocy worków

Następujące czynności wykonuje się tak szybko, jak jest to możliwe:

| a) | próbki gazów pobrane przy pomocy worków analizuje się nie później niż w ciągu 30 minut od zakończenia badania z rozruchem w stanie ciepłym lub w trakcie okresu rozgrzewania w przypadku badania z rozruchem w stanie zimnym; |
| --- | --- |

a)

próbki gazów pobrane przy pomocy worków analizuje się nie później niż w ciągu 30 minut od zakończenia badania z rozruchem w stanie ciepłym lub w trakcie okresu rozgrzewania w przypadku badania z rozruchem w stanie zimnym;

| b) | próbki tła analizuje się nie później niż w ciągu 60 minut od zakończenia badania z rozruchem w stanie ciepłym. |
| --- | --- |

b)

próbki tła analizuje się nie później niż w ciągu 60 minut od zakończenia badania z rozruchem w stanie ciepłym.

7.8.6.   Walidacja pracy w cyklu

Przed obliczeniem rzeczywistej pracy w cyklu pomija się wszystkie punkty zarejestrowane przy uruchamianiu silnika. Rzeczywistą pracę w cyklu wyznacza się w cyklu badania poprzez synchroniczne zastosowanie rzeczywistych wartości prędkości i momentu obrotowego do obliczenia chwilowych wartości mocy silnika. Rzeczywistą pracę w cyklu W
  act (kWh) oblicza się, całkując chwilowe wartości mocy silnika w cyklu badania. Jeżeli dodatkowe urządzenia/przyrządy nie są zamontowane zgodnie z pkt 6.3.1, chwilowe wartości mocy są korygowane przy użyciu wzoru 4 z pkt 6.3.5.

Do całkowania rzeczywistej mocy silnika stosuje się tę samą metodę, co opisana w pkt 7.4.8.

Rzeczywistą pracę w cyklu W
  act wykorzystuje się do porównania pracy w cyklu odniesienia W
  ref oraz do obliczenia emisji jednostkowych w stanie zatrzymania (zob. pkt 8.6.3).

Wartość W
  act znajduje się w przedziale od 85 % do 105 % wartości W
  ref.

7.8.7.   Walidacyjne dane statystyczne z cyklu badania

Regresje liniowe wartości rzeczywistych (n
  act, M
  act, P
  act) i wartości odniesienia (n
  ref, M
  ref, P
  ref) przeprowadza się zarówno dla WHTC, jak i WHSC.

Aby zminimalizować zniekształcający efekt opóźnienia czasu reakcji między wartościami zarejestrowanymi i odniesienia, całą sekwencję sygnału zarejestrowanej prędkości i momentu obrotowego silnika można przyspieszyć lub opóźnić w czasie względem sekwencji odniesienia prędkości i momentu obrotowego. Jeżeli sygnały rzeczywiste są przesunięte, zarówno prędkość, jak i moment obrotowy przesuwa się o tę samą wielkość i w tym samym kierunku.

Stosuje się metodę najmniejszych kwadratów, przy czym najlepiej pasujący wzór ma postać:

Formula (11)

gdzie:

| y | rzeczywista wartość prędkości (min–1), momentu obrotowego (Nm) lub mocy (kW) |
| --- | --- |
| a1 | nachylenie linii regresji |
| x | wartość odniesienia prędkości (min–1), momentu obrotowego (Nm) lub mocy (kW) |
| a0 | punkt przecięcia linii regresji z osią y |

y

rzeczywista wartość prędkości (min–1), momentu obrotowego (Nm) lub mocy (kW)

a1

nachylenie linii regresji

x

wartość odniesienia prędkości (min–1), momentu obrotowego (Nm) lub mocy (kW)

a0

punkt przecięcia linii regresji z osią y

Standardowy błąd szacunku (SEE) y względem x i współczynnik korelacji (r2) oblicza się dla każdej linii regresji.

Zaleca się wykonywanie tej analizy przy częstotliwości 1 Hz. Aby można było uznać badanie za ważne, powinny być spełnione wymagania podane w tabeli 2 (w przypadku WHTC) lub tabeli 3 (w przypadku WHSC).

Tabela 2

Tolerancje linii regresji dla WHTC

| | Prędkość | Moment obrotowy | Moc |
| --- | --- | --- | --- |
| Standardowy błąd szacunku (SEE) y względem x | maksymalnie 5 % maksymalnej badanej prędkości | maksymalnie 10 % maksymalnego momentu obrotowego silnika | maksymalnie 10 % maksymalnej mocy silnika |
| Nachylenie linii regresji, a1 | 0,95–1,03 | 0,83–1,03 | 0,89–1,03 |
| Współczynnik korelacji, r2 | minimum 0,970 | minimum 0,850 | minimum 0,910 |
| Punkt przecięcia linii regresji z osią y, a0 | maksymalnie 10 % prędkości biegu jałowego | ± 20 Nm lub ± 2 % maksymalnego momentu obrotowego w zależności od tego, która wartość jest wyższa | ± 4 kW lub ± 2 % maksymalnej mocy w zależności od tego, która wartość jest wyższa |

Prędkość

Moment obrotowy

Moc

Standardowy błąd szacunku (SEE) y względem x

maksymalnie 5 % maksymalnej badanej prędkości

maksymalnie 10 % maksymalnego momentu obrotowego silnika

maksymalnie 10 % maksymalnej mocy silnika

Nachylenie linii regresji, a1

0,95–1,03

0,83–1,03

0,89–1,03

Współczynnik korelacji, r2

minimum 0,970

minimum 0,850

minimum 0,910

Punkt przecięcia linii regresji z osią y, a0

maksymalnie 10 % prędkości biegu jałowego

± 20 Nm lub ± 2 % maksymalnego momentu obrotowego w zależności od tego, która wartość jest wyższa

± 4 kW lub ± 2 % maksymalnej mocy w zależności od tego, która wartość jest wyższa

Tabela 3

Tolerancje linii regresji dla WHSC

| | Prędkość | Moment obrotowy | Moc |
| --- | --- | --- | --- |
| Standardowy błąd szacunku (SEE) na osi y względem osi x | maksymalnie 1 % maksymalnej badanej prędkości | maksymalnie 2 % maksymalnego momentu obrotowego silnika | maksymalnie 2 % maksymalnej mocy silnika |
| Nachylenie linii regresji, a1 | 0,99–1,01 | 0,98–1,02 | 0,98–1,02 |
| Współczynnik korelacji, r2 | minimum 0,990 | minimum 0,950 | minimum 0,950 |
| Punkt przecięcia linii regresji z osią y, a0 | maksymalnie 1 % maksymalnej badanej prędkości | ± 20 Nm lub ± 2 % maksymalnego momentu obrotowego w zależności od tego, która wartość jest wyższa | ± 4 kW lub ± 2 % maksymalnej mocy w zależności od tego, która wartość jest wyższa |

Prędkość

Moment obrotowy

Moc

Standardowy błąd szacunku (SEE) na osi y względem osi x

maksymalnie 1 % maksymalnej badanej prędkości

maksymalnie 2 % maksymalnego momentu obrotowego silnika

maksymalnie 2 % maksymalnej mocy silnika

Nachylenie linii regresji, a1

0,99–1,01

0,98–1,02

0,98–1,02

Współczynnik korelacji, r2

minimum 0,990

minimum 0,950

minimum 0,950

Punkt przecięcia linii regresji z osią y, a0

maksymalnie 1 % maksymalnej badanej prędkości

± 20 Nm lub ± 2 % maksymalnego momentu obrotowego w zależności od tego, która wartość jest wyższa

± 4 kW lub ± 2 % maksymalnej mocy w zależności od tego, która wartość jest wyższa

Wyłącznie do celów obliczenia regresji dopuszczalne jest pominięcie punktów przed tym obliczeniem, jeżeli przewiduje to tabela 4. Punktów tych nie pomija się jednak przy obliczaniu pracy w cyklu i emisji. Pomijanie punktów może być stosowane w odniesieniu do całości lub części cyklu.

Tabela 4

Dopuszczalne pominięcia punktów z analizy regresji

| Zdarzenie | Warunki | Dopuszczalne pominięcia punktów |
| --- | --- | --- |
| Minimalne zapotrzebowanie operatora (punkt jałowy) | n
  ref = 0 %
  oraz

  M
  ref = 0 %
  oraz

  M
  act > (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque)
  oraz

  M
  act < (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque) | prędkość i moc |
| Minimalne zapotrzebowanie operatora (punkt monitorowania) | M
  ref < 0 % | moc i moment obrotowy |
| Minimalne zapotrzebowanie operatora | n
  act ≤ 1,02 n
  ref oraz M
  act > M
  ref

  lub

  n
  act > n
  ref oraz M
  act ≤ M
  ref'
  lub

  n
  act > 1,02 n
  ref oraz M
  ref < M
  act ≤ (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque) | moc i albo moment obrotowy, albo prędkość |
| Maksymalne zapotrzebowanie operatora | n
  act < n
  ref oraz M
  act ≥ M
  ref

  lub

  n
  act ≥ 0,98 n
  ref oraz M
  act < M
  ref

  lub

  n
  act < 0,98 n
  ref oraz M
  ref > M
  act ≥ (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque) | moc i albo moment obrotowy, albo prędkość |

Zdarzenie

Warunki

Dopuszczalne pominięcia punktów

Minimalne zapotrzebowanie operatora (punkt jałowy)

n
  ref = 0 %

oraz

M
  ref = 0 %

oraz

M
  act > (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque)

oraz

M
  act < (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque)

prędkość i moc

Minimalne zapotrzebowanie operatora (punkt monitorowania)

M
  ref < 0 %

moc i moment obrotowy

Minimalne zapotrzebowanie operatora

n
  act ≤ 1,02 n
  ref oraz M
  act > M
  ref

lub

n
  act > n
  ref oraz M
  act ≤ M
  ref'

lub

n
  act > 1,02 n
  ref oraz M
  ref < M
  act ≤ (M
  ref + 0,02M
  max. mapped torque)

moc i albo moment obrotowy, albo prędkość

Maksymalne zapotrzebowanie operatora

n
  act < n
  ref oraz M
  act ≥ M
  ref

lub

n
  act ≥ 0,98 n
  ref oraz M
  act < M
  ref

lub

n
  act < 0,98 n
  ref oraz M
  ref > M
  act ≥ (M
  ref – 0,02M
  max. mapped torque)

moc i albo moment obrotowy, albo prędkość

8.   OBLICZANIE EMISJI

Ostateczne wyniki badania zaokrągla się jednorazowo do liczby miejsc dziesiętnych wskazanych w wartości granicznej dla danego zanieczyszczenia plus jedna dodatkowa znacząca cyfra, zgodnie z ASTM E 29-06B. Niedozwolone jest zaokrąglanie wartości pośrednich prowadzących do ostatecznego wyniku emisji jednostkowych w stanie zatrzymania.

Przykłady procedury obliczeniowej zamieszczono w dodatku 6.

Molowe obliczenia emisji, przeprowadzone zgodnie z załącznikiem 7 do ogólnoświatowego przepisu technicznego nr [xx] w sprawie protokołu badania emisji spalin w maszynach samojezdnych nieporuszających się po drogach, są dozwolone za uprzednią zgodą organu udzielającego homologacji.

8.1.   Korekta ze stanu suchego na wilgotny

Jeżeli emisje są mierzone w gazie suchym, zmierzone stężenie przelicza się na stężenie w gazie wilgotnym zgodnie z następującym wzorem:

Formula (12)

gdzie:

| c
  d | stężenie w gazie suchym w ppm lub w % objętości |
| --- | --- |
| kw | współczynnik korekty ze stanu suchego na wilgotny (k
  w,a, k
  w,e, lub k
  w,d w zależności od zastosowanego wzoru) |

c
  d

stężenie w gazie suchym w ppm lub w % objętości

kw

współczynnik korekty ze stanu suchego na wilgotny (k
  w,a, k
  w,e, lub k
  w,d w zależności od zastosowanego wzoru)

8.1.1.   Nierozcieńczone spaliny

Formula (13)

lub

Formula (14)

lub

Formula (15)

przy czym:

Formula (16)

oraz

Formula (17)

gdzie:

| H
  a | wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza |
| --- | --- |
| w
  ALF | zawartość wodoru w paliwie, w % wagowo |
| q
  mf,i | chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s |
| q
  mad,I | chwilowe masowe natężenie przepływu suchego powietrza wlotowego, w kg/s |
| p
  r | prężność par po kąpieli chłodzącej, w kPa |
| p
  b | całkowite ciśnienie atmosferyczne, w kPa |
| w
  DEL | zawartość azotu w paliwie, w % wagowo |
| w
  EPS | zawartość tlenu w paliwie, w % wagowo |
| α | stosunek molowy wodoru w paliwie |
| c
  CO2 | stężenie CO2 w spalinach suchych, w % |
| c
  CO | stężenie CO w spalinach suchych, w % |

H
  a

wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza

w
  ALF

zawartość wodoru w paliwie, w % wagowo

q
  mf,i

chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s

q
  mad,I

chwilowe masowe natężenie przepływu suchego powietrza wlotowego, w kg/s

p
  r

prężność par po kąpieli chłodzącej, w kPa

p
  b

całkowite ciśnienie atmosferyczne, w kPa

w
  DEL

zawartość azotu w paliwie, w % wagowo

w
  EPS

zawartość tlenu w paliwie, w % wagowo

α

stosunek molowy wodoru w paliwie

c
  CO2

stężenie CO2 w spalinach suchych, w %

c
  CO

stężenie CO w spalinach suchych, w %

Wzory 13 i 14 są w zasadzie identyczne, przy czym współczynnik 1,008 we wzorach 13 i 15 stanowi przybliżenie bliższego rzeczywistości mianownika ze wzoru 14.

8.1.2.   Rozcieńczone spaliny

Formula (18)

lub

Formula (19)

przy czym:

Formula (20)

gdzie:

| α | stosunek molowy wodoru w paliwie |
| --- | --- |
| c
  CO2w | stężenie CO2 w spalinach wilgotnych, w % |
| c
  CO2d | stężenie CO2 w spalinach suchych, w % |
| H
  d | wilgotność rozcieńczalnika, w g wody na kg suchego powietrza |
| H
  a | wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza |
| D | współczynnik rozcieńczenia (zob. pkt 8.5.2.3.2) |

α

stosunek molowy wodoru w paliwie

c
  CO2w

stężenie CO2 w spalinach wilgotnych, w %

c
  CO2d

stężenie CO2 w spalinach suchych, w %

H
  d

wilgotność rozcieńczalnika, w g wody na kg suchego powietrza

H
  a

wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza

D

współczynnik rozcieńczenia (zob. pkt 8.5.2.3.2)

8.1.3.   Rozcieńczalnik

Formula (21)

przy czym:

Formula (22)

gdzie:

| H
  d | wilgotność rozcieńczalnika, w g wody na kg suchego powietrza |
| --- | --- |

H
  d

wilgotność rozcieńczalnika, w g wody na kg suchego powietrza

8.2.   Korekta NOx ze względu na wilgotność

Ponieważ emisje NOx są uzależnione od warunków powietrza otoczenia, stężenie NOx koryguje się pod kątem wilgotności przy pomocy współczynników podanych w pkt 8.2.1 lub 8.2.2. Wilgotność powietrza wlotowego Ha można uzyskać z pomiaru wilgotności względnej, pomiaru punktu rosy, pomiaru prężności par lub pomiaru przy pomocy termometru suchego/mokrego, z wykorzystaniem ogólnie przyjętych wzorów.

8.2.1.   Silniki o zapłonie samoczynnym

Formula (23)

gdzie:

| H
  a | wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza |
| --- | --- |

H
  a

wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza

8.2.2.   Silniki z zapłonem iskrowym

Formula (24)

gdzie:

| H
  a | wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza |
| --- | --- |

H
  a

wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza

8.3.   Korekta wyporu filtra cząstek stałych

Masę filtra do pobierania próbek koryguje się ze względu na jego wypór w powietrzu. Korekta wyporu zależy od gęstości filtra do pobierania próbek, gęstości powietrza i gęstości odważników kalibracyjnych wagi i nie jest wliczana do wyporu samych cząstek stałych. Korektę wyporu stosuje się zarówno do masy tara filtra, jak i do masy brutto filtra.

Jeżeli gęstość materiału filtra nie jest znana, wykorzystuje się następujące gęstości:

| a) | filtry z włókna szklanego powlekanego teflonem: 2 300 kg/m3; |
| --- | --- |

a)

filtry z włókna szklanego powlekanego teflonem: 2 300 kg/m3;

| b) | teflonowe filtry membranowe: 2 144 kg/m3; |
| --- | --- |

b)

teflonowe filtry membranowe: 2 144 kg/m3;

| c) | teflonowe filtry membranowe z dodatkowym pierścieniem polimetylopentenu: 920 kg/m3. |
| --- | --- |

c)

teflonowe filtry membranowe z dodatkowym pierścieniem polimetylopentenu: 920 kg/m3.

Dla odważników kalibracyjnych wykonanych ze stali nierdzewnej przyjmuje się gęstość 8 000 kg/m3. Jeżeli odważniki wykonane są z innego materiału, jego gęstość jest znana.

Stosuje się następujący wzór:

Formula (25)

przy czym:

Formula (26)

gdzie:

| m
  uncor | nieskorygowana masa filtra cząstek stałych, w mg |
| --- | --- |
| ρ
  a | gęstość powietrza, w kg/m3 |
| ρ
  w | gęstość odważników kalibrujących wagę, w kg/m3 |
| ρ
  f | gęstość filtra do pobierania próbek cząstek stałych, w kg/m3 |
| p
  b | całkowite ciśnienie atmosferyczne, w kPa |
| T
  a | temperatura powietrza w otoczeniu wagi, w K |
| 28,836 | masa cząsteczkowa powietrza przy wilgotności odniesienia (282,5 K), w g/mol |
| 8,3144 | stała molowa gazu |

m
  uncor

nieskorygowana masa filtra cząstek stałych, w mg

ρ
  a

gęstość powietrza, w kg/m3

ρ
  w

gęstość odważników kalibrujących wagę, w kg/m3

ρ
  f

gęstość filtra do pobierania próbek cząstek stałych, w kg/m3

p
  b

całkowite ciśnienie atmosferyczne, w kPa

T
  a

temperatura powietrza w otoczeniu wagi, w K

28,836

masa cząsteczkowa powietrza przy wilgotności odniesienia (282,5 K), w g/mol

8,3144

stała molowa gazu

Masę próbki cząstek stałych mp zastosowaną w pkt 8.4.3 i 8.5.3 oblicza się w następujący sposób:

Formula (27)

gdzie:

| m
  f,G | masa brutto filtra cząstek stałych skorygowana ze względu na wypór, w mg |
| --- | --- |
| m
  f,T | masa tara filtra cząstek stałych skorygowana ze względu na wypór, w mg |

m
  f,G

masa brutto filtra cząstek stałych skorygowana ze względu na wypór, w mg

m
  f,T

masa tara filtra cząstek stałych skorygowana ze względu na wypór, w mg

8.4.   Częściowe rozcieńczanie przepływu spalin (PFS) i pomiar gazów nierozcieńczonych

Impulsy zawierające chwilowe wartości stężeń składników gazowych wykorzystywane są do obliczenia masowego natężenia emisji poprzez pomnożenie przez chwilowe masowe natężenie przepływu spalin. Chwilowe masowe natężenie przepływu spalin może być zmierzone bezpośrednio lub obliczone przy pomocy metody pomiaru powietrza wlotowego i przepływu paliwa, metody pomiaru gazu znakującego lub pomiaru powietrza wlotowego i stosunku powietrza do paliwa. Szczególną uwagę poświęca się czasom reakcji poszczególnych instrumentów. Występujące różnice uwzględnia się w momencie uzgadniania sygnałów. W przypadku cząstek stałych sygnały dotyczące masowego natężenia przepływu spalin są wykorzystywane do sterowania układem częściowego rozcieńczania przepływu spalin w celu pobrania próbki proporcjonalnej do masowego natężenia przepływu spalin. Jakość tej proporcjonalności sprawdza się, stosując analizę metodą regresji pomiędzy próbką i przepływem spalin, zgodnie z pkt 9.4.6.1. Całą procedurę badania przedstawiono w sposób schematyczny na rys. 6.

Image

8.4.1.   Oznaczanie przepływu masowego spalin

8.4.1.1.   Wstęp

Do obliczania emisji w nierozcieńczonych spalinach oraz do kontrolowania układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin niezbędne jest poznanie masowego natężenia przepływu spalin. Do ustalenia masowego natężenia przepływu spalin można zastosować którąkolwiek z metod opisanych w pkt 8.4.1.3–8.4.1.7.

8.4.1.2.   Czas reakcji

Dla potrzeb obliczeń emisji czas reakcji każdej z metod opisanych w pkt 8.4.1.3–8.4.1.7 jest równy czasowi reakcji analizatora wynoszącemu ≤ 10 s lub krótszy, zgodnie z wymogiem określonym w pkt 9.3.5.

Dla potrzeb sterowania układem częściowego rozcieńczania przepływu spalin wymagany jest krótszy czas reakcji. Dla układów częściowego rozcieńczania przepływu spalin ze sterowaniem w trybie online czas reakcji wynosi ≤ 0,3 s. Dla układów częściowego rozcieńczania przepływu spalin ze sterowaniem antycypowanym opartym na uprzednio zarejestrowanym przebiegu próbnym czas reakcji układu pomiaru przepływu spalin wynosi ≤ 5 s, a czas narastania ≤ 1 s. Czas reakcji układu określa producent przyrządu. Łączny czas reakcji wymagany dla przepływu spalin i układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin podano w pkt 9.4.6.1.

8.4.1.3.   Metoda pomiaru bezpośredniego

Pomiar bezpośredni chwilowego przepływu spalin przeprowadza się za pośrednictwem takich układów, jak:

| a) | urządzenia wykorzystujące różnicę ciśnień, takie jak dysza przepływowa (szczegóły – zob. norma ISO 5167); |
| --- | --- |

a)

urządzenia wykorzystujące różnicę ciśnień, takie jak dysza przepływowa (szczegóły – zob. norma ISO 5167);

| b) | przepływomierz ultradźwiękowy; |
| --- | --- |

b)

przepływomierz ultradźwiękowy;

| c) | przepływomierz wirowy. |
| --- | --- |

c)

przepływomierz wirowy.

Podejmuje się środki ostrożności celem uniknięcia błędów pomiarowych, które mogłyby skutkować błędami w zmierzonych wartościach emisji. Takie środki ostrożności obejmują ostrożną instalację urządzeń w układzie wydechowym zgodnie z zaleceniami producentów takich urządzeń i dobrą praktyką inżynierską. W szczególności instalacja takich urządzeń nie wpływa na wydajność silnika i emisje.

Przepływomierze spełniają wymogi liniowości, o których mowa w pkt 9.2.

8.4.1.4.   Metoda pomiaru powietrza i paliwa

Obejmuje ona pomiar przepływu powietrza i paliwa przy użyciu odpowiednich przepływomierzy. Chwilowy przepływ spalin oblicza się w następujący sposób:

Formula (28)

gdzie:

| q

  mew,i | chwilowe masowe natężenie przepływu spalin, w kg/s |
| --- | --- |
| q

  maw,i | chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego, w kg/s |
| q

  mf,i | chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s |

q

  mew,i

chwilowe masowe natężenie przepływu spalin, w kg/s

q

  maw,i

chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego, w kg/s

q

  mf,i

chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s

Przepływomierze spełniają wymogi liniowości, o których mowa w pkt 9.2, ale jednocześnie są wystarczająco dokładne, by spełniać również wymogi liniowości dla przepływu spalin.

8.4.1.5.   Metoda pomiaru gazu znakującego

Metoda ta obejmuje pomiar stężenia gazu znakującego w spalinach.

Do przepływu spalin wprowadza się określoną ilość gazu obojętnego (np. czystego helu), pełniącego funkcję gazu znakującego. Gaz ten miesza się ze spalinami i jest nimi rozcieńczany, ale nie reaguje w rurze wydechowej. Następnie mierzy się stężenie takiego gazu w próbce spalin.

Dla zapewnienia całkowitego wymieszania się gazu znakującego, sondę do pobierania próbek spalin umieszcza się w odległości 1 m lub odległości równej trzydziestokrotnej średnicy rury wydechowej, w zależności od tego, która z tych wartości jest większa, od punktu wprowadzenia gazu znakującego. Sondę do pobierania próbek można umieścić bliżej punktu wprowadzenia gazu, jeżeli całkowite wymieszanie jest potwierdzone poprzez porównanie stężenia gazu znakującego ze stężeniem odniesienia podczas wprowadzania gazu znakującego przed silnikiem.

Natężenie przepływu gazu znakującego ustawia się tak, aby jego stężenie przy jałowym biegu silnika po wymieszaniu było niższe niż pełna skala analizatora gazu znakującego.

Przepływ spalin oblicza się w następujący sposób:

Formula (29)

gdzie:

| q

  mew,i | chwilowe masowe natężenie przepływu spalin, w kg/s |
| --- | --- |
| q

  vt | natężenie przepływu gazu znakującego, w cm3/min |
| c
  mix,i | chwilowe stężenie gazu znakującego po wymieszaniu, w ppm |
| ρ
  e | gęstość spalin, w kg/m3 (por. tabela 4) |
| c
  b | stężenie tła gazu znakującego w powietrzu wlotowym, w ppm |

q

  mew,i

chwilowe masowe natężenie przepływu spalin, w kg/s

q

  vt

natężenie przepływu gazu znakującego, w cm3/min

c
  mix,i

chwilowe stężenie gazu znakującego po wymieszaniu, w ppm

ρ
  e

gęstość spalin, w kg/m3 (por. tabela 4)

c
  b

stężenie tła gazu znakującego w powietrzu wlotowym, w ppm

Stężenie tła gazu znakującego (c
  b) można określić poprzez uśrednienie stężenia tła zmierzonego bezpośrednio przed przebiegiem badania oraz po nim.

Stężenie tła można pominąć jeżeli jest ono niższe niż 1 % stężenia gazu znakującego po wymieszaniu (c
  mix.i) przy maksymalnym przepływie spalin.

Cały układ spełnia wymogi liniowości dla przepływu spalin, określone w pkt 9.2.

8.4.1.6.   Metoda pomiaru przepływu powietrza i stosunku ilości powietrza do paliwa

Metoda ta obejmuje obliczenie masy spalin na podstawie przepływu powietrza oraz stosunku powietrza do paliwa. Chwilowy przepływ masowy spalin oblicza się w następujący sposób:

Formula (30)

przy czym:

Formula (31)

Formula (32)

gdzie:

| q

  maw,i | chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego, w kg/s |
| --- | --- |
| A/F
  st | stosunek stechiometryczny powietrza do paliwa, w kg/kg |
| λ
  i | chwilowy współczynnik nadmiaru powietrza |
| c
  CO2d | stężenie CO2 w spalinach suchych, w % |
| c
  COd | stężenie CO w spalinach suchych, w ppm |
| c
  HCw | stężenie węglowodorów (HC) w spalinach wilgotnych, w ppm |

q

  maw,i

chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego, w kg/s

A/F
  st

stosunek stechiometryczny powietrza do paliwa, w kg/kg

λ
  i

chwilowy współczynnik nadmiaru powietrza

c
  CO2d

stężenie CO2 w spalinach suchych, w %

c
  COd

stężenie CO w spalinach suchych, w ppm

c
  HCw

stężenie węglowodorów (HC) w spalinach wilgotnych, w ppm

Przepływomierz powietrza oraz analizatory spełniają wymogi liniowości, o których mowa w pkt 9.2, a cały układ spełnia określone w tym punkcie wymogi liniowości dla przepływu spalin.

Jeżeli do pomiarów stosunku powietrza nadmiarowego wykorzystano urządzenie do pomiaru stosunku powietrza do paliwa, takie jak czujnik z dwutlenkiem cyrkonu, spełnia ono wymagania specyfikacji określone w pkt 9.3.2.7.

8.4.1.7.   Metoda bilansu węgla

Metoda ta obejmuje obliczenie masy spalin na podstawie przepływu paliwa oraz gazowych składników spalin, które zawierają węgiel. Chwilowy przepływ masowy spalin oblicza się w następujący sposób:

Formula (33)

przy czym:

Formula (34)

oraz

Formula (35)

gdzie:

| q
  mf,i | chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s |
| --- | --- |
| H
  a | wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza |
| w
  BET | zawartość węgla w paliwie, w % wagowo |
| w
  ALF | zawartość wodoru w paliwie, w % wagowo |
| w
  DEL | zawartość azotu w paliwie, w % wagowo |
| w
  EPS | zawartość tlenu w paliwie, w % wagowo |
| c
  CO2d | stężenie CO2 w spalinach suchych, w % |
| c
  CO2d,a | stężenie CO2 w suchym powietrzu wlotowym, w % |
| c
  CO | stężenie CO w spalinach suchych, w ppm |
| c
  HCw | stężenie węglowodorów (HC) w spalinach wilgotnych, w ppm |

q
  mf,i

chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s

H
  a

wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza

w
  BET

zawartość węgla w paliwie, w % wagowo

w
  ALF

zawartość wodoru w paliwie, w % wagowo

w
  DEL

zawartość azotu w paliwie, w % wagowo

w
  EPS

zawartość tlenu w paliwie, w % wagowo

c
  CO2d

stężenie CO2 w spalinach suchych, w %

c
  CO2d,a

stężenie CO2 w suchym powietrzu wlotowym, w %

c
  CO

stężenie CO w spalinach suchych, w ppm

c
  HCw

stężenie węglowodorów (HC) w spalinach wilgotnych, w ppm

8.4.2.   Określanie składników gazowych

8.4.2.1.   Wstęp

Składniki gazowe w nierozcieńczonych spalin emitowanych przez badany silnik mierzy się przy pomocy układów pobierania próbek i pomiaru opisanych w pkt 9.3 i dodatku 3. Procedurę oceny danych opisano w pkt 8.4.2.2.

W pkt 8.4.2.3 i 8.4.2.4 opisano dwie procedury obliczeniowe, które są równoważne dla paliw wzorcowych wymienionych w dodatku 2. Procedura opisana w pkt 8.4.2.3 jest bardziej bezpośrednia, ponieważ wykorzystuje tabelaryczne wartości u dla obliczenia stosunku danego składnika do gęstości spalin. Procedura opisana w pkt 8.4.2.4 jest dokładniejsza dla rodzajów paliw, które odbiegają od specyfikacji zawartych w dodatku 2, jednak wymaga podstawowej analizy składu paliwa.

8.4.2.2.   Ocena danych

Istotne dane dotyczące emisji rejestruje się i przechowuje zgodnie z pkt 7.6.6.

Do celów obliczenia masowego natężenia emisji składników gazowych ślady zarejestrowanych stężeń oraz ślad masowego natężenia przepływu spalin wyrównuje się w czasie z uwzględnieniem czasu przemiany, zdefiniowanym w pkt 3.1.30. W związku z tym czas reakcji każdego analizatora emisji gazowej oraz układu przepływu masowego spalin ustala się zgodnie z przepisami zawartymi odpowiednio w pkt 8.4.1.2 i 9.3.5, i rejestruje.

8.4.2.3.   Obliczanie masowego natężenia emisji w oparciu o dane tabelaryczne

Masę zanieczyszczeń (g/badanie) oblicza się poprzez obliczenie chwilowego masowego natężenia emisji ze stężeń nierozcieńczonych zanieczyszczeń oraz przepływu masowego spalin, wyrównanych w czasie z uwzględnieniem czasu przemiany, zgodnie z pkt 8.4.2.2, całkowanie wartości chwilowych w cyklu oraz pomnożenie scałkowanych wartości przez wartości u zamieszczone w tabeli 5. Jeżeli pomiaru dokonano w stanie suchym, przed dalszymi obliczeniami stosuje się korektę ze stanu suchego na wilgotny, o której mowa w pkt 8.1, w odniesieniu do chwilowych wartości stężeń.

Do celów obliczenia stężeń NOx masowe natężenie emisji w stosownych przypadkach mnoży się przez współczynnik korekty wilgotności k
  h,D, lub k
  h,G, określony zgodnie z pkt 8.2.

Stosuje się następujący wzór:

Formula (w g/badanie) (36)

gdzie:

| u
  gas | odpowiednia wartość danego składnika spalin z tabeli 5 |
| --- | --- |
| c
  gas,i | chwilowe stężenie składnika w spalinach, w ppm |
| q

  mew,i | chwilowy przepływ masowy spalin, w kg/s |
| f | częstotliwość pobierania próbek danych, w Hz |
| n | liczba pomiarów |

u
  gas

odpowiednia wartość danego składnika spalin z tabeli 5

c
  gas,i

chwilowe stężenie składnika w spalinach, w ppm

q

  mew,i

chwilowy przepływ masowy spalin, w kg/s

f

częstotliwość pobierania próbek danych, w Hz

n

liczba pomiarów

Tabela 5

Wartości u i gęstości składników dla nierozcieńczonych spalin

| Paliwo | ρ
  e | Gaz |
| --- | --- | --- |
| NOx | CO | HC | CO2 | O2 | CH4 |
| ρ
  gas [kg/m3] |
| 2,053 | 1,250 | (2) | 1,9636 | 1,4277 | 0,716 |
| u
  gas
   (3) |
| Olej napędowy | 1,2943 | 0,001586 | 0,000966 | 0,000479 | 0,001517 | 0,001103 | 0,000553 |
| Etanol | 1,2757 | 0,001609 | 0,000980 | 0,000805 | 0,001539 | 0,001119 | 0,000561 |
| CNG (4) | 1,2661 | 0,001621 | 0,000987 | 0,000528 (5) | 0,001551 | 0,001128 | 0,000565 |
| Propan | 1,2805 | 0,001603 | 0,000976 | 0,000512 | 0,001533 | 0,001115 | 0,000559 |
| Butan | 1,2832 | 0,001600 | 0,000974 | 0,000505 | 0,001530 | 0,001113 | 0,000558 |
| Gaz płynny (6) | 1,2811 | 0,001602 | 0,000976 | 0,000510 | 0,001533 | 0,001115 | 0,000559 |

Paliwo

ρ
  e

Gaz

NOx

CO

HC

CO2

O2

CH4

ρ
  gas [kg/m3]

2,053

1,250

(2)

1,9636

1,4277

0,716

u
  gas
   (3)

Olej napędowy

1,2943

0,001586

0,000966

0,000479

0,001517

0,001103

0,000553

Etanol

1,2757

0,001609

0,000980

0,000805

0,001539

0,001119

0,000561

CNG (4)

1,2661

0,001621

0,000987

0,000528 (5)

0,001551

0,001128

0,000565

Propan

1,2805

0,001603

0,000976

0,000512

0,001533

0,001115

0,000559

Butan

1,2832

0,001600

0,000974

0,000505

0,001530

0,001113

0,000558

Gaz płynny (6)

1,2811

0,001602

0,000976

0,000510

0,001533

0,001115

0,000559

8.4.2.4.   Obliczanie masowego natężenia emisji w oparciu o dokładne wzory

Masę zanieczyszczeń (g/badanie) oblicza się poprzez obliczenie chwilowego masowego natężenia emisji ze stężeń nierozcieńczonych zanieczyszczeń, wartości u, oraz przepływu masowy spalin, uzgodnionych w czasie z uwzględnieniem czasu przemiany, zgodnie z pkt 8.4.2.2, oraz poprzez całkowanie wartości chwilowych w cyklu. Jeżeli pomiaru dokonano w stanie suchym, przed dalszymi obliczeniami stosuje się korektę ze stanu suchego na wilgotny, o której mowa w pkt 8.1, w odniesieniu do chwilowych wartości stężeń.

Do celów obliczenia stężeń NOx masowe natężenie emisji mnoży się przez współczynnik korekty wilgotności k
  h,D, lub k
  h,G, określony zgodnie z pkt 8.2.

Stosuje się następujący wzór:

Formula (w g/badanie) (37)

gdzie:

| u
  gas,i | oblicza się ze wzoru 38 lub 39 |
| --- | --- |
| c
  gas,i | chwilowe stężenie składnika w spalinach, w ppm |
| q

  mew,i | chwilowy przepływ masowy spalin, w kg/s |
| f | częstotliwość pobierania próbek danych, w Hz |
| n | liczba pomiarów |

u
  gas,i

oblicza się ze wzoru 38 lub 39

c
  gas,i

chwilowe stężenie składnika w spalinach, w ppm

q

  mew,i

chwilowy przepływ masowy spalin, w kg/s

f

częstotliwość pobierania próbek danych, w Hz

n

liczba pomiarów

Chwilowe wartości u oblicza się w następujący sposób:

Formula (38)

lub

Formula (39)

przy czym:

Formula (40)

gdzie:

| M
  gas | masa cząsteczkowa składnika gazowego, w g/mol (por. dodatek 6) |
| --- | --- |
| M
  e,i | chwilowa masa cząsteczkowa spalin, w g/mol |
| ρ
  gas | gęstość składnika gazowego, w kg/m3 |
| ρ
  e,i | chwilowa gęstość spalin, w kg/m3 |

M
  gas

masa cząsteczkowa składnika gazowego, w g/mol (por. dodatek 6)

M
  e,i

chwilowa masa cząsteczkowa spalin, w g/mol

ρ
  gas

gęstość składnika gazowego, w kg/m3

ρ
  e,i

chwilowa gęstość spalin, w kg/m3

Masę cząsteczkową spalin M
  e oblicza się dla paliwa o składzie ogólnym CH
  α
  O
  ε
  N
  δ
  S
  γ
  , przy założeniu całkowitego spalania, w następujący sposób:

Formula (41)

gdzie:

| q

  maw,i | chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie wilgotnym, w kg/s |
| --- | --- |
| q

  mf,i | chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s |
| H
  a | wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza |
| M
  a | masa cząsteczkowa suchego powietrza wlotowego = 28,965 g/mol |

q

  maw,i

chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie wilgotnym, w kg/s

q

  mf,i

chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s

H
  a

wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza

M
  a

masa cząsteczkowa suchego powietrza wlotowego = 28,965 g/mol

Gęstość spalin ρ
  e oblicza się w następujący sposób:

Formula (42)

gdzie:

| q

  mad,i | chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie suchym, w kg/s |
| --- | --- |
| q

  mf,i | chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s |
| H
  a | wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza |
| k
  fw | współczynnik spalin w stanie wilgotnym typowy dla danego paliwa (wzór 16) w pkt 8.1.1. |

q

  mad,i

chwilowe masowe natężenie przepływu powietrza wlotowego w stanie suchym, w kg/s

q

  mf,i

chwilowe masowe natężenie przepływu paliwa, w kg/s

H
  a

wilgotność powietrza wlotowego, w g wody na kg suchego powietrza

k
  fw

współczynnik spalin w stanie wilgotnym typowy dla danego paliwa (wzór 16) w pkt 8.1.1.

8.4.3.   Określenie emisji cząstek stałych

8.4.3.1.   Ocena danych

Masę cząstek stałych oblicza się według wzoru 27 w pkt 8.3. Do celów oceny stężenia cząstek stałych rejestruje się łączną masę próbek (m
  sep), które przeszły przez filtr w czasie cyklu badania.

Za uprzednią zgodą organu udzielającego homologacji masę cząstek stałych można skorygować w celu uwzględnienia poziomu cząstek stałych w rozcieńczalniku, określonego zgodnie z pkt 7.5.6, zgodnie z dobrą praktyką inżynierską oraz specyfiką konstrukcji używanego układu pomiarowego.

8.4.3.2.   Obliczanie masowego natężenia emisji

W zależności od konstrukcji układu masę cząstek stałych (g/badanie) oblicza się zgodnie z jedną z metod opisanych w pkt 8.4.3.2.1 i 8.4.3.2.2 po dokonaniu korekty wyporu filtra próbki cząstek stałych zgodnie z pkt 8.3.

8.4.3.2.1.   Obliczenie oparte na stosunku pobierania próbek

Formula (43)

gdzie:

| m
  p | masa pobranych cząstek stałych w cyklu, w mg |
| --- | --- |
| r
  s | średni stosunek pobierania próbek w cyklu badania |

m
  p

masa pobranych cząstek stałych w cyklu, w mg

r
  s

średni stosunek pobierania próbek w cyklu badania

przy czym:

Formula (44)

gdzie:

| m
  se | masa próbki w cyklu, w kg |
| --- | --- |
| m
  ew | łączny przepływ masowy spalin w cyklu, w kg |
| m
  sep | masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg |
| m
  sed | masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez tunel rozcieńczający, w kg |

m
  se

masa próbki w cyklu, w kg

m
  ew

łączny przepływ masowy spalin w cyklu, w kg

m
  sep

masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg

m
  sed

masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez tunel rozcieńczający, w kg

W przypadku całkowitego układu pobierania próbek m
  sep i m
  sed są identyczne.

8.4.3.2.2.   Obliczenie oparte na współczynniku rozcieńczenia

Formula (45)

gdzie:

| m
  p | masa pobranych cząstek stałych w cyklu, w mg |
| --- | --- |
| m
  sep | masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg |
| m
  edf | masa ekwiwalentu rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg |

m
  p

masa pobranych cząstek stałych w cyklu, w mg

m
  sep

masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg

m
  edf

masa ekwiwalentu rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg

Łączną masę ekwiwalentu rozcieńczonych spalin w cyklu określa się w następujący sposób:

Formula (46)

Formula (47)

Formula (48)

gdzie:

| q

  medf,i | chwilowe ekwiwalentne masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin, w kg/s |
| --- | --- |
| q

  mew,i | chwilowe masowe natężenie przepływu spalin, w kg/s |
| r
  d,i | chwilowy współczynnik rozcieńczenia |
| q

  mdew,i | chwilowe masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin, w kg/s |
| q

  mdw,i | chwilowe masowe natężenie przepływu rozcieńczalnika, w kg/s |
| f | częstotliwość pobierania próbek danych, w Hz |
| n | liczba pomiarów |

q

  medf,i

chwilowe ekwiwalentne masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin, w kg/s

q

  mew,i

chwilowe masowe natężenie przepływu spalin, w kg/s

r
  d,i

chwilowy współczynnik rozcieńczenia

q

  mdew,i

chwilowe masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin, w kg/s

q

  mdw,i

chwilowe masowe natężenie przepływu rozcieńczalnika, w kg/s

f

częstotliwość pobierania próbek danych, w Hz

n

liczba pomiarów

8.5.   Pomiar pełnego rozcieńczania przepływu spalin (CVS)

Impulsy dotyczące stężeń składników gazowych (określonych drogą całkowania w cyklu lub pobierania próbek przy użyciu worków) wykorzystywane są do obliczenia masowego natężenia emisji poprzez pomnożenie przez masowe natężenie przepływu rozcieńczonych spalin. Masowe natężenie przepływu spalin mierzy się przy pomocy układu pobierania próbek stałej objętości (CVS), który może wykorzystywać pompę wyporową (PDP), zwężkę pomiarowej przepływu krytycznego (CFV) lub zwężkę poddźwiękową (SSV) z kompensacją przepływu lub bez.

W przypadku pobierania próbek przy użyciu worków i pobierania próbek cząstek stałych pobiera się proporcjonalną próbkę rozcieńczonych spalin z układu CVS. W przypadku układu bez kompensacji przepływu stosunek przepływu próbki do przepływu CVS nie różni się o więcej niż ±2,5 % od ustalonego punktu dla tego badania. W przypadku układu z kompensacją przepływu każda pojedyncza wartość natężenia przepływu jest stała z dopuszczalnymi wahaniami w granicach ±2,5 % wobec docelowej wartości.

Całą procedurę badania przedstawiono w sposób schematyczny na rys. 7.

Image

8.5.1.   Wyznaczanie przepływu rozcieńczonych spalin

8.5.1.1.   Wstęp

Do obliczenia poziomu emisji zanieczyszczeń w rozcieńczonych spalinach niezbędne jest ustalenie masowego natężenia przepływu rozcieńczonych spalin. Całkowity przepływ rozcieńczonych spalin w cyklu (kg/badanie) oblicza się na podstawie pomiaru wartości dla całego cyklu oraz odpowiadających danych kalibracyjnych przepływomierza (V
  0 dla PDP, K
  V dla CFV, C
  d dla SSV) zgodnie z jedną z metod opisanych w pkt 8.5.1.2–8.5.1.4. Jeżeli całkowity przepływ próbki cząstek stałych (m
  sep) przekracza 0,5 % całkowitego przepływu CVS (m
  ed), koryguje się przepływ CVS dla m
  sep lub przepływ próbki cząstek stałych zawraca się do CVS przed skierowaniem go do przepływomierza.

8.5.1.2.   Układ PDP-CVS

Jeżeli temperatura rozcieńczonych spalin utrzymywana jest na stałym poziomie (z tolerancją ± 6 K) w całym cyklu za pomocą wymiennika ciepła, przepływ masowy w ciągu cyklu oblicza się w następujący sposób:

Formula (49)

gdzie:

| V
  0 | objętość gazu tłoczonego na obrót w warunkach badania, w m3/obr. |
| --- | --- |
| n
  P | ogólna liczba obrotów pompy w badaniu |
| p
  p | ciśnienie bezwzględne na wlocie pompy, w kPa |
| T | średnia temperatura rozcieńczonych spalin na wlocie do pompy, w K |

V
  0

objętość gazu tłoczonego na obrót w warunkach badania, w m3/obr.

n
  P

ogólna liczba obrotów pompy w badaniu

p
  p

ciśnienie bezwzględne na wlocie pompy, w kPa

T

średnia temperatura rozcieńczonych spalin na wlocie do pompy, w K

Jeżeli używa się układu z kompensacją przepływu (tzn. bez wymiennika ciepła), w czasie cyklu oblicza się i całkuje chwilowe wartości masowego natężenia emisji. W tym przypadku chwilową masę rozcieńczonych spalin oblicza się następująco:

Formula (50)

gdzie:

| n
  P,i | całkowita liczba obrotów pompy na przedział czasu |
| --- | --- |

n
  P,i

całkowita liczba obrotów pompy na przedział czasu

8.5.1.3.   Układ CFV-CVS

Jeżeli temperatura rozcieńczonych spalin utrzymywana jest na stałym poziomie (z tolerancją ± 11 K) w całym cyklu za pomocą wymiennika ciepła, przepływ masowy w ciągu cyklu oblicza się w następujący sposób:

Formula (51)

gdzie:

| t | czas cyklu, w s |
| --- | --- |
| K
  V | współczynnik kalibracji zwężki przepływu krytycznego dla warunków normalnych, |
| p
  p | ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki pomiarowej, w kPa |
| T | temperatura bezwzględna na wlocie zwężki pomiarowej, w K |

t

czas cyklu, w s

K
  V

współczynnik kalibracji zwężki przepływu krytycznego dla warunków normalnych,

p
  p

ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki pomiarowej, w kPa

T

temperatura bezwzględna na wlocie zwężki pomiarowej, w K

Jeżeli używa się układu z kompensacją przepływu (tzn. bez wymiennika ciepła), w czasie cyklu oblicza się i całkuje chwilowe wartości masowego natężenia emisji. W tym przypadku chwilową masę rozcieńczonych spalin oblicza się następująco:

Formula (52)

gdzie:

| Δti | przedział czasu, w s |
| --- | --- |

Δti

przedział czasu, w s

8.5.1.4.   Układ SSV-CVS

Jeżeli temperatura rozcieńczonych spalin utrzymywana jest na stałym poziomie (z tolerancją ± 11 K) w całym cyklu za pomocą wymiennika ciepła, przepływ masowy w ciągu cyklu oblicza się w następujący sposób:

Formula (53)

przy czym:

Formula (54)

gdzie:

| A
  0 | 0,006111 w jednostkach SI |
| --- | --- |
| d
  V | średnica gardzieli SSV, w m |
| C
  d | współczynnik wypływu SSV |
| p
  p | ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki, w kPa |
| T | temperatura na wlocie zwężki, w K |
| r
  p | stosunek gardzieli SSV do bezwzględnego ciśnienia statycznego na wlocie, |
| r
  D | stosunek średnicy gardzieli SSV (d) do wewnętrznej średnicy rury wlotowej (D) |

A
  0

0,006111 w jednostkach SI Formula

d
  V

średnica gardzieli SSV, w m

C
  d

współczynnik wypływu SSV

p
  p

ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki, w kPa

T

temperatura na wlocie zwężki, w K

r
  p

stosunek gardzieli SSV do bezwzględnego ciśnienia statycznego na wlocie, Formula

r
  D

stosunek średnicy gardzieli SSV (d) do wewnętrznej średnicy rury wlotowej (D)

Jeżeli używa się układu z kompensacją przepływu (tzn. bez wymiennika ciepła), w czasie cyklu oblicza się i całkuje chwilowe wartości masowego natężenia emisji. W tym przypadku chwilową masę rozcieńczonych spalin oblicza się następująco:

Formula (55)

gdzie:

| Δt
  i | przedział czasu, w s |
| --- | --- |

Δt
  i

przedział czasu, w s

Obliczenia czasu rzeczywistego rozpoczyna się albo wartością umiarkowaną dla C
  d, taką jak 0,98, albo wartością umiarkowaną dla Q
  ssv. Jeżeli obliczenia są inicjowane wartością Q
  ssv, do analizy liczby Reynoldsa wykorzystuje się wartość początkową Q
  ssv.

Podczas wszystkich badań emisji liczba Reynoldsa na gardzieli SSV mieści się w zakresie liczb Reynoldsa wykorzystanych do ustalenia krzywej kalibracyjnej, o której mowa w pkt 9.5.4.

8.5.2.   Określanie składników gazowych

8.5.2.1.   Wstęp

Składniki gazowe w rozcieńczonych spalinach emitowanych przez badany silnik mierzy się przy użyciu metod opisanych w dodatku 3. Spaliny rozcieńcza się filtrowanym powietrzem otaczającym, powietrzem syntetycznym lub azotem. Przepustowość układu rozcieńczania pełnego przepływu jest wystarczająco duża, aby całkowicie wykluczyć możliwość zbierania się wody w układach pobierania próbek i rozcieńczania. W pkt 8.5.2.2 i 8.5.2.3 opisano dwie równoważne procedury dokonywania oceny danych i obliczeń.

8.5.2.2.   Ocena danych

Istotne dane dotyczące emisji rejestruje się i przechowuje zgodnie z pkt 7.6.6.

8.5.2.3.   Obliczanie masowego natężenia emisji

8.5.2.3.1.   Układy ze stałym masowym natężeniem przepływu

W odniesieniu do układów z wymiennikiem ciepła masę zanieczyszczeń (g/badanie) wyznacza się na podstawie następującego wzoru:

Formula (w g/badanie) (56)

gdzie:

| u
  gas | odpowiednia zawartość składnika spalin z tabeli 6 |
| --- | --- |
| c
  gas | średnie, skorygowane o stężenie tła, stężenie danego składnika, w ppm |
| m
  ed | łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg |

u
  gas

odpowiednia zawartość składnika spalin z tabeli 6

c
  gas

średnie, skorygowane o stężenie tła, stężenie danego składnika, w ppm

m
  ed

łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg

Jeżeli pomiaru dokonano w stanie suchym, stosuje się korektę ze stanu suchego na wilgotny zgodnie z pkt 8.1.

Do celów obliczenia stężeń NOx masowe natężenie emisji w stosownych przypadkach mnoży się przez współczynnik korekty wilgotności k
  h,D, lub k
  h,G, określony zgodnie z pkt 8.2.

Wartości u przedstawiono w tabeli 6. W celu obliczenia wartości u
  gas należy przyjąć, że gęstość rozcieńczonych spalin jest taka sama jak gęstość powietrza. W związku z tym wartości u
  gas są identyczne dla pojedynczych składników gazowych, ale inne dla węglowodorów (HC).

Tabela 6

Wartości u i gęstości składników dla rozcieńczonych spalin

| Paliwo | ρ
  de | Gaz |
| --- | --- | --- |
| NOx | CO | HC | CO2 | O2 | CH4 |
| ρ
  gas [kg/m3] |
| 2,053 | 1,250 | (7) | 1,9636 | 1,4277 | 0,716 |
| u
  gas
   (8) |
| Olej napędowy | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000480 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Etanol | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000795 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| CNG (9) | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000517 (10) | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Propan | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000507 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Butan | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000501 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |
| Gaz płynny (11) | 1,293 | 0,001588 | 0,000967 | 0,000505 | 0,001519 | 0,001104 | 0,000553 |

Paliwo

ρ
  de

Gaz

NOx

CO

HC

CO2

O2

CH4

ρ
  gas [kg/m3]

2,053

1,250

(7)

1,9636

1,4277

0,716

u
  gas
   (8)

Olej napędowy

1,293

0,001588

0,000967

0,000480

0,001519

0,001104

0,000553

Etanol

1,293

0,001588

0,000967

0,000795

0,001519

0,001104

0,000553

CNG (9)

1,293

0,001588

0,000967

0,000517 (10)

0,001519

0,001104

0,000553

Propan

1,293

0,001588

0,000967

0,000507

0,001519

0,001104

0,000553

Butan

1,293

0,001588

0,000967

0,000501

0,001519

0,001104

0,000553

Gaz płynny (11)

1,293

0,001588

0,000967

0,000505

0,001519

0,001104

0,000553

Alternatywnie wartości u można obliczyć w następujący sposób przy pomocy dokładnej metody obliczenia, opisanej ogólnie w pkt 8.4.2.4:

Formula (57)

gdzie:

| M
  gas | masa cząsteczkowa składnika gazowego, w g/mol (por. dodatek 6) |
| --- | --- |
| M
  e | masa cząsteczkowa spalin, w g/mol |
| M
  d | masa cząsteczkowa rozcieńczalnika = 28,965 g/mol |
| D | współczynnik rozcieńczenia (zob. pkt 8.5.2.3.2) |

M
  gas

masa cząsteczkowa składnika gazowego, w g/mol (por. dodatek 6)

M
  e

masa cząsteczkowa spalin, w g/mol

M
  d

masa cząsteczkowa rozcieńczalnika = 28,965 g/mol

D

współczynnik rozcieńczenia (zob. pkt 8.5.2.3.2)

8.5.2.3.2.   Wyznaczanie stężeń skorygowanych stężeniem tła

Aby otrzymać stężenia netto zanieczyszczeń, od zmierzonych stężeń odejmuje się średnie stężenie tła zanieczyszczeń gazowych w rozcieńczalniku. Wartości średnie stężeń tła można ustalić metodą analizy próbki z worka lub za pomocą pomiaru ciągłego z całkowaniem. Stosuje się następujący wzór:

Formula (58)

gdzie:

| c
  gas,e | stężenie mierzonego składnika w rozcieńczonych spalinach, w ppm |
| --- | --- |
| c
  d | stężenie mierzonego składnika w rozcieńczalniku, w ppm |
| D | współczynnik rozcieńczenia |

c
  gas,e

stężenie mierzonego składnika w rozcieńczonych spalinach, w ppm

c
  d

stężenie mierzonego składnika w rozcieńczalniku, w ppm

D

współczynnik rozcieńczenia

Współczynnik rozcieńczenia oblicza się w następujący sposób:

| a) | dla silników napędzanych olejem napędowym i gazem płynnym

   (59) |
| --- | --- |

a)

dla silników napędzanych olejem napędowym i gazem płynnym

Formula (59)

| b) | dla silników napędzanych gazem ziemnym

   (60) |
| --- | --- |

b)

dla silników napędzanych gazem ziemnym

Formula (60)

gdzie:

| c
  CO2,e | stężenie CO2 w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w % obj. |
| --- | --- |
| c
  HC,e | stężenie węglowodorów w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w ppm C1 |
| c
  NMHC,e | stężenie NMHC w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w ppm C1 |
| c
  CO,e | stężenie CO w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w ppm |
| F
  S | stała stechiometryczna |

c
  CO2,e

stężenie CO2 w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w % obj.

c
  HC,e

stężenie węglowodorów w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w ppm C1

c
  NMHC,e

stężenie NMHC w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w ppm C1

c
  CO,e

stężenie CO w rozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, w ppm

F
  S

stała stechiometryczna

Stałą stechiometryczną oblicza się w następujący sposób:

Formula (61)

gdzie:

| α | stosunek molowy wodoru w paliwie (H/C) |
| --- | --- |

α

stosunek molowy wodoru w paliwie (H/C)

Alternatywnie, jeśli skład paliwa nie jest znany, można wykorzystać następujące stałe stechiometryczne:

| F
  S (olej napędowy) | = | 13,4 |
| --- | --- | --- |
| F
  S (gaz płynny) | = | 11,6 |
| F
  S (gaz ziemny) | = | 9,5 |

F
  S (olej napędowy)

=

13,4

F
  S (gaz płynny)

=

11,6

F
  S (gaz ziemny)

=

9,5

8.5.2.3.3.   Układy z kompensacją przepływu

W odniesieniu do układów bez wymiennika ciepła masę zanieczyszczeń (g/badanie) wyznacza się poprzez obliczenie chwilowego masowego natężenia emisji i całkowanie wartości chwilowych w cyklu. Bezpośrednio do wartości stężenia chwilowego stosuje się również korektę stężeniem tła. Stosuje się następujący wzór:

Formula (62)

gdzie:

| c
  gas,e | stężenie mierzonego składnika w rozcieńczonych spalinach, w ppm |
| --- | --- |
| c
  d | stężenie mierzonego składnika w rozcieńczalniku, w ppm |
| m
  ed,i | chwilowa masa rozcieńczonych spalin, w kg |
| m
  ed | łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg |
| u
  gas | wartość tabelaryczna pochodząca z tabeli 6 |
| D | współczynnik rozcieńczenia |

c
  gas,e

stężenie mierzonego składnika w rozcieńczonych spalinach, w ppm

c
  d

stężenie mierzonego składnika w rozcieńczalniku, w ppm

m
  ed,i

chwilowa masa rozcieńczonych spalin, w kg

m
  ed

łączna masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg

u
  gas

wartość tabelaryczna pochodząca z tabeli 6

D

współczynnik rozcieńczenia

8.5.3.   Określenie emisji cząstek stałych

8.5.3.1.   Obliczanie masowego natężenia emisji

Masę cząstek stałych (g/badanie) oblicza się po dokonaniu korekty wyporu filtra próbki cząstek stałych zgodnie z pkt 8.3 w następujący sposób:

Formula (63)

gdzie:

| m
  p | masa pobranych cząstek stałych w cyklu, w mg |
| --- | --- |
| m
  sep | masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg |
| m
  ed | masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg |

m
  p

masa pobranych cząstek stałych w cyklu, w mg

m
  sep

masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg

m
  ed

masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg

przy czym:

Formula (64)

gdzie:

| m
  set | masa podwójnie rozcieńczonych spalin przepływająca przez filtr cząstek stałych, w kg |
| --- | --- |
| m
  ssd | masa wtórnego rozcieńczalnika, w kg |

m
  set

masa podwójnie rozcieńczonych spalin przepływająca przez filtr cząstek stałych, w kg

m
  ssd

masa wtórnego rozcieńczalnika, w kg

Jeżeli poziom tła cząstek stałych w rozcieńczalniku ustala się zgodnie z pkt 7.5.6, w odniesieniu do masy cząstek stałych można dokonać korekty stężeniem tła. W takim przypadku masę cząstek stałych (g/badanie) oblicza się w następujący sposób:

Formula (65)

gdzie:

| m
  sep | masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg |
| --- | --- |
| m
  ed | masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg |
| m
  sd | masa próbki rozcieńczalnika pobranej przez urządzenie do pobierania próbek tła, w kg |
| m
  b | masa cząstek stałych zebranych w tle w rozcieńczalniku, w mg |
| D | współczynnik rozcieńczenia określony zgodnie z pkt 8.5.2.3.2. |

m
  sep

masa rozcieńczonych spalin przechodzących przez filtr gromadzący cząstki stałe, w kg

m
  ed

masa rozcieńczonych spalin w cyklu, w kg

m
  sd

masa próbki rozcieńczalnika pobranej przez urządzenie do pobierania próbek tła, w kg

m
  b

masa cząstek stałych zebranych w tle w rozcieńczalniku, w mg

D

współczynnik rozcieńczenia określony zgodnie z pkt 8.5.2.3.2.

8.6.   Ogólne obliczenia

8.6.1.   Korekta błędu pełzania

W odniesieniu do weryfikacji błędu pełzania, o której mowa w pkt 7.8.4, skorygowaną wartość stężenia oblicza się w następujący sposób:

Formula (66)

gdzie:

| c
  ref,z | stężenie odniesienia gazu zerowego (zwykle zero), w ppm |
| --- | --- |
| c
  ref,s | stężenie odniesienia gazu zakresowego, w ppm |
| c
  pre,z | stężenie gazu zerowego w analizatorze przed badaniem, w ppm |
| c
  pre,s | stężenie gazu zakresowego w analizatorze przed badaniem, w ppm |
| c
  post,z | stężenie gazu zerowego w analizatorze po badaniu, w ppm |
| c
  post,s | stężenie gazu zakresowego w analizatorze po badaniu, w ppm |
| c
  gas | stężenie próbki gazu, w ppm |

c
  ref,z

stężenie odniesienia gazu zerowego (zwykle zero), w ppm

c
  ref,s

stężenie odniesienia gazu zakresowego, w ppm

c
  pre,z

stężenie gazu zerowego w analizatorze przed badaniem, w ppm

c
  pre,s

stężenie gazu zakresowego w analizatorze przed badaniem, w ppm

c
  post,z

stężenie gazu zerowego w analizatorze po badaniu, w ppm

c
  post,s

stężenie gazu zakresowego w analizatorze po badaniu, w ppm

c
  gas

stężenie próbki gazu, w ppm

Po zastosowaniu wszelkich innych korekt dla każdego składnika oblicza się dwa zestawy wyników emisji jednostkowych zgodnie z pkt 8.6.3. Jeden zestaw oblicza się z zastosowaniem nieskorygowanych stężeń, a drugi oblicza się z użyciem stężeń skorygowanych o błąd pełzania zgodnie ze wzorem 66.

W zależności od układu pomiarowego i zastosowanej metody obliczania nieskorygowane wartości emisji oblicza się zgodnie odpowiednio ze wzorem 36, 37 56, 57 lub 62. Do obliczenia skorygowanej wartości emisji c
  gas we wzorach 36, 37 56, 57 lub 62 zastępuje się c
  cor ze wzoru 66. Jeżeli w odpowiednim wzorze stosowane są wartości stężenia chwilowego c
  gas,i, skorygowana wartość jest również stosowana jako wartość chwilowa c
  cor,i. We wzorze 57 korektę stosuje się zarówno do stężenia zmierzonego, jak i do stężenia tła.

Porównanie polega na określeniu procentowego udziału nieskorygowanych wyników. Różnica nieskorygowanych i skorygowanych wartości współczynnika jednostkowych emisji mieści się w granicach ± 4 % nieskorygowanych wartości współczynnika jednostkowych emisji lub w granicach ± 4 % odpowiedniej wartości granicznej w zależności od tego, która z tych wartości jest większa. Jeżeli błąd pełzania jest większy niż 4 %, badanie uznaje się za nieważne.

Jeżeli stosowana jest korekta błędu pełzania, przy zgłaszaniu emisji wykorzystuje się tylko wyniki emisji skorygowane o dryft.

8.6.2.   Obliczanie stężeń NMHC i CH4

Obliczanie stężeń NMHC i CH4 zależy od zastosowanej metody kalibracji. FID do pomiaru bez NMC (dolny ciąg na schemacie przedstawionym na rys. 11, dodatek 3) kalibruje się propanem. Do celów kalibracji FID połączonego szeregowo z NMC (górny ciąg na schemacie przedstawionym na rys. 11, dodatek 3) dozwolone są następujące metody:

| a) | gaz kalibracyjny – propan; propan omija NMC; |
| --- | --- |

a)

gaz kalibracyjny – propan; propan omija NMC;

| b) | gaz kalibracyjny – metan; metan przechodzi przez NMC. |
| --- | --- |

b)

gaz kalibracyjny – metan; metan przechodzi przez NMC.

W przypadku metody a) stężenia NMHC i CH4 oblicza się w następujący sposób:

Formula (67)

Formula (68)

W przypadku metody b) stężenia NMHC i CH4 oblicza się w następujący sposób:

Formula (67a)

Formula (68a)

gdzie:

| c
  HC(w/NMC) | stężenie węglowodorów (HC) z próbką gazu przepływającą przez NMC, w ppm |
| --- | --- |
| c
  HC(w/oNMC) | stężenie węglowodorów (HC) z próbką gazu omijającą NMC, w ppm |
| r
  h | współczynnik reakcji metanu wyznaczony zgodnie z pkt 9.3.7.2 |
| E
  M | wydajność metanu wyznaczona zgodnie z pkt 9.3.8.1 |
| E
  E | wydajność metanu wyznaczona zgodnie z pkt 9.3.8.2. |

c
  HC(w/NMC)

stężenie węglowodorów (HC) z próbką gazu przepływającą przez NMC, w ppm

c
  HC(w/oNMC)

stężenie węglowodorów (HC) z próbką gazu omijającą NMC, w ppm

r
  h

współczynnik reakcji metanu wyznaczony zgodnie z pkt 9.3.7.2

E
  M

wydajność metanu wyznaczona zgodnie z pkt 9.3.8.1

E
  E

wydajność metanu wyznaczona zgodnie z pkt 9.3.8.2.

Jeżeli r
  h < 1,05, współczynnik ten można pominąć we wzorach 67, 67a i 68a.

8.6.3.   Obliczanie emisji jednostkowych

Emisje jednostkowe e
  gas lub e
  PM (g/kWh) oblicza się dla wszystkich składników spalin w następujący sposób, w zależności od rodzaju cyklu badania.

Dla badań WHSC, WHTC z rozruchem w stanie ciepłym i WHTC z rozruchem w stanie zimnym stosuje się następujący wzór:

Formula (69)

gdzie:

| m | masowe natężenie emisji składnika, w g/badanie |
| --- | --- |
| W
  act | rzeczywista praca w cyklu określona zgodnie z pkt 7.8.6, w kWh. |

m

masowe natężenie emisji składnika, w g/badanie

W
  act

rzeczywista praca w cyklu określona zgodnie z pkt 7.8.6, w kWh.

Dla badania WHTC końcowy wynik badania jest średnią ważoną pomiędzy wynikami badania z rozruchem w stanie zimnym i w stanie ciepłym zgodnie z następującym wzorem:

Formula (70)

gdzie:

| m
  cold | masa emisji składnika przy rozruchu w stanie zimnym, g/badanie |
| --- | --- |
| m
  hot | masa emisji składnika przy rozruchu w stanie ciepłym, g/badanie |
| W
  act,cold | rzeczywista praca w cyklu podczas badania przy rozruchu w stanie zimnym, kWh |
| W
  act,hot | rzeczywista praca w cyklu podczas badania przy rozruchu w stanie ciepłym, kWh |

m
  cold

masa emisji składnika przy rozruchu w stanie zimnym, g/badanie

m
  hot

masa emisji składnika przy rozruchu w stanie ciepłym, g/badanie

W
  act,cold

rzeczywista praca w cyklu podczas badania przy rozruchu w stanie zimnym, kWh

W
  act,hot

rzeczywista praca w cyklu podczas badania przy rozruchu w stanie ciepłym, kWh

Jeżeli zgodnie z pkt 6.6.2 ma zastosowanie okresowa regeneracja, współczynniki korygujące regeneracji kr,u lub k
  r,d należy odpowiednio pomnożyć przez emisje jednostkowe e określone w równaniach 69 i 70, lub do nich dodać.

9.   SPECYFIKACJA I WERYFIKACJA URZĄDZEŃ

Niniejszy załącznik nie zawiera szczegółów dotyczących urządzeń lub układów mierzących przepływy, ciśnienie i temperaturę. W pkt 9.2 podano jedynie wymogi liniowości, które te urządzenia lub układy muszą spełniać do celów przeprowadzenia badania emisji.

9.1.   Specyfikacja dynamometru

Do wykonania cykli badania opisanych w pkt 7.2.1 i 7.2.2 stosuje się dynamometr do pomiaru mocy silnika o odpowiednich właściwościach

Urządzenia mierzące moment obrotowy i prędkość muszą umożliwiać pomiar dokładności mocy na wale, co jest wymagane przez kryteria walidacji cyklu. Mogą być potrzebne dodatkowe obliczenia. Dokładność urządzeń pomiarowych musi być taka, by nie zostały przekroczone wymogi liniowości podane w pkt 9.2, tabela 7.

9.2.   Wymogi liniowości

Kalibracja wszystkich urządzeń i układów pomiarowych musi być zgodna z normami krajowymi (międzynarodowymi). Urządzenia i układy pomiarowe muszą spełniać wymogi liniowości podane w tabeli 7. Weryfikację liniowości analizatorów gazów przeprowadza się zgodnie z pkt 9.2.1 co najmniej raz na 3 miesiące lub za każdym razem, gdy dokonuje się naprawy lub wymiany układu, która mogłaby wpłynąć na kalibrację. W przypadku pozostałych urządzeń i układów weryfikację liniowości przeprowadza się zgodnie z wewnętrznymi procedurami kontroli, wymogami producenta urządzenia lub wymogami normy ISO 9000.

Tabela 7

Wymogi liniowości urządzeń i układów pomiarowych

| Układ pomiarowy | | Nachylenie
  a1 | Błąd standardowy
  SEE | Współczynnik korelacji
  r2 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Prędkość obrotowa silnika | ≤ 0,05 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Moment obrotowy silnika | ≤ 1 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Przepływ paliwa | ≤ 1 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Przepływ powietrza | ≤ 1 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Przepływ spalin | ≤ 1 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Przepływ rozcieńczalnika | ≤ 1 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Przepływ rozcieńczonych spalin | ≤ 1 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Przepływ próbki | ≤ 1 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Analizatory gazów | ≤ 0,5 % maks. | 0,99–1,01 | ≤ 1 % maks. | ≥ 0,998 |
| Rozdzielacze gazu | ≤ 0,5 % maks. | 0,98–1,02 | ≤ 2 % maks. | ≥ 0,990 |
| Temperatury | ≤ 1 % maks. | 0,99–1,01 | ≤ 1 % maks. | ≥ 0,998 |
| Ciśnienia | ≤ 1 % maks. | 0,99–1,01 | ≤ 1 % maks. | ≥ 0,998 |
| Bilans cząstek stałych | ≤ 1 % maks. | 0,99–1,01 | ≤ 1 % maks. | ≥ 0,998 |

Układ pomiarowy

Formula

Nachylenie

a1

Błąd standardowy

SEE

Współczynnik korelacji

r2

Prędkość obrotowa silnika

≤ 0,05 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Moment obrotowy silnika

≤ 1 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Przepływ paliwa

≤ 1 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Przepływ powietrza

≤ 1 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Przepływ spalin

≤ 1 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Przepływ rozcieńczalnika

≤ 1 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Przepływ rozcieńczonych spalin

≤ 1 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Przepływ próbki

≤ 1 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Analizatory gazów

≤ 0,5 % maks.

0,99–1,01

≤ 1 % maks.

≥ 0,998

Rozdzielacze gazu

≤ 0,5 % maks.

0,98–1,02

≤ 2 % maks.

≥ 0,990

Temperatury

≤ 1 % maks.

0,99–1,01

≤ 1 % maks.

≥ 0,998

Ciśnienia

≤ 1 % maks.

0,99–1,01

≤ 1 % maks.

≥ 0,998

Bilans cząstek stałych

≤ 1 % maks.

0,99–1,01

≤ 1 % maks.

≥ 0,998

9.2.1.   Weryfikacja liniowości

9.2.1.1.   Wstęp

Weryfikację liniowości przeprowadza się dla każdego układu pomiarowego wymienionego w tabeli 7. O ile nie przewidziano inaczej, do układu pomiarowego wprowadza się co najmniej 10 wartości odniesienia, a zmierzone wartości porównuje się z wartościami odniesienia wyznaczając parametry regresji liniowej metodą najmniejszych kwadratów zgodnie ze wzorem 11. Maksymalne wartości graniczne podane w tabeli 6 odnoszą się do maksymalnych wartości spodziewanych podczas badania.

9.2.1.2.   Wymagania ogólne

Układy pomiarowe rozgrzewa się zgodnie z zaleceniem producenta urządzeń. Układy pomiarowe funkcjonują w przewidzianych dla nich warunkach temperatury, ciśnienia i przepływów.

9.2.1.3.   Procedura

Weryfikację liniowości przeprowadza się dla każdego zwykle wykorzystywanego zakresu roboczego, uwzględniając następujące etapy:

| a) | urządzenie zeruje się wprowadzając sygnał zerowy. W przypadku analizatorów gazów oczyszczone powietrze syntetyczne (lub azot) wprowadza się bezpośrednio do wlotu analizatora; |
| --- | --- |

a)

urządzenie zeruje się wprowadzając sygnał zerowy. W przypadku analizatorów gazów oczyszczone powietrze syntetyczne (lub azot) wprowadza się bezpośrednio do wlotu analizatora;

| b) | urządzenie kalibruje się wprowadzając sygnał zakresowy. W przypadku analizatorów gazów odpowiedni gaz zakresowy wprowadza się bezpośrednio do wlotu analizatora; |
| --- | --- |

b)

urządzenie kalibruje się wprowadzając sygnał zakresowy. W przypadku analizatorów gazów odpowiedni gaz zakresowy wprowadza się bezpośrednio do wlotu analizatora;

| c) | powtarza się procedurę zerowania opisaną w lit. a); |
| --- | --- |

c)

powtarza się procedurę zerowania opisaną w lit. a);

| d) | weryfikację przeprowadza się, wprowadzając co najmniej 10 wartości odniesienia (w tym zero), które mieszczą się w zakresie od zera do najwyższych wartości spodziewanych podczas badania. W przypadku analizatorów gazów gazy o znanym stężeniu wprowadza się zgodnie z pkt 9.3.3.2 bezpośrednio do wlotu analizatora; |
| --- | --- |

d)

weryfikację przeprowadza się, wprowadzając co najmniej 10 wartości odniesienia (w tym zero), które mieszczą się w zakresie od zera do najwyższych wartości spodziewanych podczas badania. W przypadku analizatorów gazów gazy o znanym stężeniu wprowadza się zgodnie z pkt 9.3.3.2 bezpośrednio do wlotu analizatora;

| e) | przy częstotliwości rejestrowania wynoszącej co najmniej 1 Hz dokonuje się pomiaru wartości odniesienia, a mierzone wartości są rejestrowane przez 30 s; |
| --- | --- |

e)

przy częstotliwości rejestrowania wynoszącej co najmniej 1 Hz dokonuje się pomiaru wartości odniesienia, a mierzone wartości są rejestrowane przez 30 s;

| f) | wykorzystuje się średnią arytmetyczną wartości z 30 s w celu obliczenia parametrów liniowej regresji metodą najmniejszych kwadratów zgodnie ze wzorem 11 w pkt 7.8.7; |
| --- | --- |

f)

wykorzystuje się średnią arytmetyczną wartości z 30 s w celu obliczenia parametrów liniowej regresji metodą najmniejszych kwadratów zgodnie ze wzorem 11 w pkt 7.8.7;

| g) | parametry regresji liniowej spełniają wymogi określone w tabeli 7 w pkt 9.2; |
| --- | --- |

g)

parametry regresji liniowej spełniają wymogi określone w tabeli 7 w pkt 9.2;

| h) | ponownie sprawdza się zerowanie i w razie potrzeby powtarza procedurę weryfikacji. |
| --- | --- |

h)

ponownie sprawdza się zerowanie i w razie potrzeby powtarza procedurę weryfikacji.

9.3.   Układ pomiaru emisji gazowych i pobierania próbek

9.3.1.   Specyfikacje analizatorów

9.3.1.1.   Wymagania ogólne

Analizatory mają zakres pomiaru i czas reakcji odpowiedni dla dokładności wymaganej do mierzenia stężeń składników spalin w warunkach ustalonych i nieustalonych.

Aby ograniczyć dodatkowe błędy, kompatybilność elektromagnetyczna (EMC) urządzeń odpowiada wyznaczonemu poziomowi.

9.3.1.2.   Dokładność

Dokładność, zdefiniowana jako odchylenie odczytu analizatora od wartości odniesienia, nie przekracza ±2 % odczytu lub ±0,3 % pełnej skali, w zależności od tego, która wartość jest większa.

9.3.1.3.   Precyzja

Precyzja, zdefiniowana jako 2,5-wielokrotność odchylenia standardowego 10 powtarzalnych reakcji na dany gaz kalibracyjny lub zakresowy, jest nie wyższa niż ± 1 % pełnej skali dla każdego zakresu powyżej 155 ppm (lub ppmC) lub ± 2 % dla każdego zakresu poniżej 155 ppm (lub ppmC).

9.3.1.4.   Szum

Reakcja pik do piku (międzyszczytowa) analizatora na gaz zerowy i kalibracyjny lub zakresowy w dowolnym 10 sekundowym okresie nie przekracza 2 % pełnej skali wszystkich wykorzystywanych zakresów pomiarowych.

9.3.1.5.   Błąd pełzania zera

Błąd pełzania zera określa producent przyrządu.

9.3.1.6.   Błąd pełzania zakresu

Błąd pełzania zakresu określa producent przyrządu.

9.3.1.7.   Czas narastania

Czas narastania dla analizatora zainstalowanego w układzie pomiarowym nie przekracza 2,5 s.

9.3.1.8.   Suszenie gazu

Spaliny mogą być mierzone w stanie suchym lub wilgotnym. Ewentualne zastosowanie urządzenia do osuszania gazu ma niewielki wpływ na stężenie mierzonych gazów. Stosowanie osuszaczy chemicznych nie jest dopuszczalną metodą usuwania wody z próbki.

9.3.2.   Analizatory gazów

9.3.2.1.   Wstęp

W pkt 9.3.2.2–9.3.2.7 opisano zasady mające zastosowanie do pomiarów. Szczegółowy opis układów pomiarowych znajduje się w dodatku 3. Mierzone gazy są analizowane przy pomocy następujących przyrządów. W przypadku analizatorów nieliniowych dopuszcza się używanie obwodów linearyzujących.

9.3.2.2.   Analiza tlenku węgla (CO)

Analizator tlenku węgla jest analizatorem typu niedyspersyjnego działającym na zasadzie pochłaniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

9.3.2.3.   Analiza dwutlenku węgla (CO2)

Analizator dwutlenku węgla jest analizatorem typu niedyspersyjnego działającym na zasadzie pochłaniania promieniowania podczerwonego (NDIR).

9.3.2.4.   Analiza węglowodorów (HC)

Analizator węglowodorów jest podgrzewanym detektorem jonizacji płomienia (HFID), w którym detektor, zawory, przewody itd. są ogrzewane w sposób zapewniający utrzymanie temperatury gazu w przedziale 463 K ± 10 K (190 ± 10 °C). Opcjonalnie, w przypadku silników zasilanych gazem ziemnym i silników o zapłonie iskrowym, analizator węglowodorów może być niepodgrzewanym analizatorem jonizacji płomienia (FID); zależy to od zastosowanej metody (zob. dodatek 3, pkt A.3.1.3).

9.3.2.5.   Analiza metanu (CH4) i węglowodorów niemetanowych (NMHC)

Wyznaczanie frakcji próbki zawierającej metan i niezawierającej metanu przeprowadza się z podgrzanym separatorem węglowodorów niemetanowych (NMC) i dwóch FID, zgodnie z dodatkiem 3, pkt A.3.1.4 i A.3.1.5. Stężenie składników wyznacza się zgodnie z pkt 8.6.2.

9.3.2.6.   Analiza tlenków azotu (NOx)

Do pomiaru NOx przeznaczone są dwa instrumenty pomiarowe; można zastosować którykolwiek z nich, o ile spełnia on kryteria określone odpowiednio w pkt 9.3.2.6.1 lub 9.3.2.6.2. Dla celów określenia równoważności układu w drodze alternatywnej procedury pomiaru, zgodnej z pkt 5.1.1, dopuszczalne jest jedynie użycie CLD.

9.3.2.6.1.   Detektor chemiluminescencyjny (CLD)

Analizator tlenków azotu jest detektorem chemiluminescencyjnym (CLD) lub grzanym detektorem chemiluminescencyjnym (HCLD) z konwerterem NO2/NO, jeżeli pomiaru dokonuje się w stanie suchym. Jeżeli pomiaru dokonuje się w stanie wilgotnym, wykorzystuje się detektor HCLD z konwerterem o temperaturze wyższej niż 328 K (55 °C), pod warunkiem że sprawdzenie tłumiącego wpływu wody wypadło pozytywnie (zob. pkt 9.3.9.2.2). Zarówno w przypadku CLD, jak HCLD utrzymuję się temperaturę ścianek ciągu pobierania próbek na poziomie 328 K–473 K (55 °C–200 °C) na odcinku do konwertera dla pomiarów w stanie suchym oraz do analizatora dla pomiarów w stanie wilgotnym.

9.3.2.6.2.   Niedyspersyjny detektor promieniowania ultrafioletowego (NDUV)

Do pomiaru stężenia NOx stosuje się niedyspersyjny analizator promieniowania ultrafioletowego (NDUV). Jeżeli analizator NDUV mierzy wyłącznie stężenie NO, przed analizatorem tym umieszcza się konwerter NO2/NO. Temperatura analizatora NDUV jest utrzymywana na poziomie zapobiegającym skraplaniu się pary wodnej, chyba że przed konwerterem NO2/NO, jeśli jest stosowany, lub przed analizatorem zainstalowany jest osuszacz próbki.

9.3.2.7.   Pomiar stosunku powietrza do paliwa

Urządzeniem do pomiaru stosunku powietrza do paliwa, używanym do określenia przepływu spalin, jak podano w pkt 8.4.1.6, jest czujnik składu mieszanki paliwowo-powietrznej o szerokim zakresie działania lub cyrkonowy czujnik lambda. Czujnik montuje się bezpośrednio na rurze wydechowej, w miejscu, w którym temperatura spalin jest wystarczającą wysoka, by zapobiec kondensacji wody.

Dokładność czujnika i towarzyszących urządzeń elektronicznych mieści się w przedziale:

| ± 3 % odczytu | dla | λ < 2 |
| --- | --- | --- |
| ± 5 % odczytu | dla | 2 ≤ λ < 5 |
| ± 10 % odczytu | dla | 5 ≤ λ |

± 3 % odczytu

dla

λ < 2

± 5 % odczytu

dla

2 ≤ λ < 5

± 10 % odczytu

dla

5 ≤ λ

Aby spełnić powyższe wymagania dotyczące dokładności, czujnik kalibruje się zgodnie ze specyfikacją producenta.

9.3.3.   Gazy

Należy przestrzegać maksymalnego okresu przechowywania wszystkich gazów.

9.3.3.1.   Gazy czyste

Wymagana czystość gazów jest określona wartościami granicznymi zanieczyszczenia podanymi poniżej. Do pracy dostępne są następujące gazy:

| a) | Dla nierozcieńczonych spalin
  Oczyszczony azot
  (Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)
  Oczyszczony tlen
  (Czystość > 99,5 % obj. O2)
  Mieszanka wodoru i helu (paliwo palnika FID)
  (40 ± 1 % wodór, hel jako dopełnienie)
  (Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 400 ppm CO2)
  Oczyszczone powietrze syntetyczne
  (Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)
  (Zawartość tlenu w granicach od 18 do 21 % obj.) |
| --- | --- |

a)

Dla nierozcieńczonych spalin

Oczyszczony azot

(Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)

Oczyszczony tlen

(Czystość > 99,5 % obj. O2)

Mieszanka wodoru i helu (paliwo palnika FID)

(40 ± 1 % wodór, hel jako dopełnienie)

(Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 400 ppm CO2)

Oczyszczone powietrze syntetyczne

(Zanieczyszczenie ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)

(Zawartość tlenu w granicach od 18 do 21 % obj.)

| b) | Dla rozcieńczonych spalin (opcjonalnie dla nierozcieńczonych spalin)
  Oczyszczony azot
  (Zanieczyszczenie ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)
  Oczyszczony tlen
  (Czystość > 99,5 % obj. O2)
  Mieszanka wodoru i helu (paliwo palnika FID)
  (40 ± 1 % wodór uzupełniony helem hel)
  (Zanieczyszczenie ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 10 ppm CO2)
  Oczyszczone powietrze syntetyczne
  (Zanieczyszczenie ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)
  (Zawartość tlenu w granicach od 20,5 do 21,5 % obj.)
  Jeżeli butle z gazem nie są dostępne, można użyć oczyszczacza gazu, jeśli można wykazać poziom zanieczyszczenia. |
| --- | --- |

b)

Dla rozcieńczonych spalin (opcjonalnie dla nierozcieńczonych spalin)

Oczyszczony azot

(Zanieczyszczenie ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)

Oczyszczony tlen

(Czystość > 99,5 % obj. O2)

Mieszanka wodoru i helu (paliwo palnika FID)

(40 ± 1 % wodór uzupełniony helem hel)

(Zanieczyszczenie ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 10 ppm CO2)

Oczyszczone powietrze syntetyczne

(Zanieczyszczenie ≤ 0,05 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 10 ppm CO2, ≤ 0,02 ppm NO)

(Zawartość tlenu w granicach od 20,5 do 21,5 % obj.)

Jeżeli butle z gazem nie są dostępne, można użyć oczyszczacza gazu, jeśli można wykazać poziom zanieczyszczenia.

9.3.3.2.   Gazy kalibracyjne i zakresowe

W stosownych przypadkach dostępne są mieszaniny gazów o następującym składzie chemicznym. Dopuszcza się inne mieszaniny gazów, o ile gazy te nie wchodzą ze sobą w reakcję. Należy zapisać datę upływu okresu ważności gazów kalibracyjnych podaną przez producenta.

C3H8 i oczyszczone powietrze syntetyczne (zob. pkt 9.3.3.1);

CO i oczyszczony azot;

NO i oczyszczony azot;

NO2 i oczyszczone powietrze syntetyczne;

CO2 i oczyszczony azot;

CH4 i oczyszczone powietrze syntetyczne;

C2H6 i oczyszczone powietrze syntetyczne

Rzeczywiste stężenie gazu kalibracyjnego i gazu zakresowego mieści się w przedziale ± 1 % wartości nominalnej i jest zgodne z normami krajowymi i międzynarodowymi. Wszystkie stężenia gazu kalibracyjnego wyraża się objętościowo (procent objętościowy lub objętość ppm).

9.3.3.3.   Rozdzielacze gazu

Gazy stosowane do kalibracji i zakresowania można również uzyskać przy pomocy rozdzielaczy gazu (precyzyjnych urządzeń mieszających) rozcieńczających gazy oczyszczonym N2 lub oczyszczonym powietrzem syntetycznym. Dokładność rozdzielacza gazu jest taka, aby stężenie wymieszanych gazów kalibracyjnych charakteryzowało się dokładnością co najmniej ± 2 %. Taka dokładność oznacza, że ilości gazów pierwotnych użytych do wytworzenia mieszaniny są znane z dokładnością co najmniej ± 1 % i zgodne z normami krajowymi lub międzynarodowymi w zakresie gazów. Weryfikację przeprowadza się między 15 a 50 % pełnego zakresu dla każdej kalibracji z użyciem rozdzielacza gazu. Jeżeli pierwsza weryfikacja nie dała pozytywnego rezultatu, można przeprowadzić dodatkową weryfikację przy użyciu innego gazu kalibracyjnego.

Urządzenie mieszające można sprawdzić opcjonalnie przyrządem z układem liniowym, np. wykorzystując gaz NO z CLD. Wartość zakresową przyrządu ustawia się przy pomocy gazu zakresowego doprowadzanego bezpośrednio do przyrządu. Rozdzielacz gazu sprawdza się przy używanych ustawieniach, a wartość nominalną porównuje się ze stężeniem zmierzonym za pomocą przyrządu. Różnica ta w każdym punkcie wynosi ± 1 % wartości nominalnej.

Do celów sprawdzenia liniowości zgodnie z pkt 9.2.1 rozdzielacz gazu charakteryzuje się dokładnością co najmniej ± 1 %.

9.3.3.4.   Gazy umożliwiające sprawdzenie interferencji tlenu

Gazy umożliwiające sprawdzenie interferencji tlenu to mieszanki propanu, tlenu i azotu. Zawierają one propan o stężeniu węglowodorów 350 ppm C ± 75 ppm C. Wartość stężenia określa się według tolerancji gazu kalibracyjnego stosując analizę chromatograficzną całości węglowodorów z zanieczyszczeniami lub w wyniku dynamicznego mieszania. Stężenia tlenu wymagane do badania silników z zapłonem iskrowym i z zapłonem samoczynnym podano w tabeli 8, przy czym dopełnienie stanowi oczyszczony azot.

Tabela 8

Gazy umożliwiające sprawdzenie interferencji tlenu

| Typ silnika | Stężenie O2 (%) |
| --- | --- |
| Zapłon samoczynny | 21 (20–22) |
| Zapłon iskrowy i samoczynny | 10 (9–11) |
| Zapłon iskrowy i samoczynny | 5 (4–6) |
| Zapłon iskrowy | 0 (0–1) |

Typ silnika

Stężenie O2 (%)

Zapłon samoczynny

21 (20–22)

Zapłon iskrowy i samoczynny

10 (9–11)

Zapłon iskrowy i samoczynny

5 (4–6)

Zapłon iskrowy

0 (0–1)

9.3.4.   Kontrola szczelności

Przeprowadza się kontrolę szczelności układu. Sondę odłącza się od układu wydechowego i blokuje wlot. Pompa analizatora jest włączana. Po okresie wstępnej stabilizacji wszystkie mierniki przepływu powinny wskazywać w przybliżeniu zero, jeżeli nie ma wycieku. W przeciwnym razie sprawdza się ciągi pobierania próbek i naprawia awarię.

Maksymalne dopuszczalne natężenie wycieków po stronie podciśnienia wynosi 0,5 % natężenia przepływu wykorzystywanego w sprawdzanej części układu. Do ustalenia natężenia przepływów wykorzystywanych podczas pracy można wykorzystać przepływy przez analizator i obwód obejściowy.

Alternatywnie można obniżyć ciśnienie w układzie co najmniej do 20 kPa (80 kPa bezwzględne). Po wstępnym okresie stabilizacji przyrost ciśnienia Δp (kPa/min) w układzie nie przekracza:

Formula (71)

gdzie:

| V
  s | objętość układu, w l |
| --- | --- |
| q

  vs | natężenie przepływu przez układ, w l/min |

V
  s

objętość układu, w l

q

  vs

natężenie przepływu przez układ, w l/min

Inną metodą jest zastosowanie zmiany stopnia stężenia na początku ciągu pobierania próbek poprzez przełączenie od zera na gaz zakresowy. Jeżeli dla właściwie skalibrowanego analizatora po upływie odpowiedniego czasu odczytane stężenie wynosi ≤ 99 % w porównaniu do wprowadzonego stężenia, oznacza to nieszczelność, którą należy wyeliminować.

9.3.5.   Sprawdzenie czasu reakcji układu analitycznego

Ustawienia układu dla analizy czasu reakcji (tj. ciśnienie, natężenia przepływu, ustawienia filtra na analizatorach oraz inne elementy wpływające na czas reakcji) są identyczne z ustawieniami do pomiaru przebiegu testu. Oznaczanie czasu reakcji przeprowadza się z przełączaniem gazu bezpośrednio na wlocie do sondy do pobierania próbek. Przełączanie gazu wykonuje się w czasie krótszym niż 0,1 s. Gazy wykorzystywane podczas badań wywołują zmianę stężenia co najmniej o 60 % pełnej skali.

Rejestruje się ślad stężenia każdego pojedynczego składnika gazowego. Czas reakcji definiuje się jako różnicę czasu między przełączeniem gazu i odpowiednią zmianą zarejestrowanego stężenia. Czas reakcji układu (t
  90) obejmuje opóźnienie detektora pomiarowego oraz czas narastania detektora. Opóźnienie definiuje się jako okres czasu od zmiany (t
  0) do momentu, kiedy reakcja wynosi 10 % odczytu końcowego (t
  10). Czas narastania definiuje się jako czas upływający między 10 % a 90 % reakcji odczytu końcowego (t
  90–t
  10).

Do zestrojenia czasowego sygnałów analizatora i przepływu spalin, czas przemiany definiuje się jako okres czasu od zmiany (t
  0) do momentu, kiedy reakcja wynosi 50 % odczytu końcowego (t
  50).

Czas reakcji układu musi wynosić ≤ 10 s przy czasie narastania ≤ 2,5 s zgodnie z pkt 9.3.1.7 dla wszystkich składników objętych limitami (CO, NOx, HC lub NMHC) oraz dla wszystkich stosowanych zakresów. Jeżeli do pomiaru NHMC jest stosowane urządzenie NMC, czas reakcji może przekroczyć 10 s.

9.3.6.   Sprawdzenie wydajności konwertera NOx

Wydajność konwertera używanego do konwersji NO2 w NO sprawdza się w sposób przedstawiony w pkt 9.3.6.1–9.3.6.8 (zob. rys. 8).

Image

9.3.6.1.   Ustawienie badania

Sprawność konwerterów sprawdza się przy pomocy ozonatora, stosując ustawienie pokazane schematycznie na rys. 8 oraz poniższą procedurę.

9.3.6.2.   Kalibracja

CLD i HCLD kalibruje się w najbardziej powszechnie stosowanym zakresie roboczym, zgodnie ze specyfikacjami producenta, używając gazu zerowego i gazu zakresowego (zawartość NO musi wynosić około 80 % zakresu roboczego, a stężenie NO2 w mieszance gazu musi wynosić mniej niż 5 % stężenia NO). Analizator NOx znajduje się w trybie NO, tak by gaz zakresowy nie przechodził przez konwerter. Należy zanotować wskazane stężenia.

9.3.6.3.   Obliczanie

Wartość procentową sprawności konwertera oblicza się w następujący sposób:

Formula (72)

gdzie:

| a | stężenie NOx zgodnie z pkt 9.3.6.6 |
| --- | --- |
| b | stężenie NOx zgodnie z pkt 9.3.6.7 |
| c | stężenie NO zgodnie z pkt 9.3.6.4 |
| d | stężenie NO zgodnie z pkt 9.3.6.5. |

a

stężenie NOx zgodnie z pkt 9.3.6.6

b

stężenie NOx zgodnie z pkt 9.3.6.7

c

stężenie NO zgodnie z pkt 9.3.6.4

d

stężenie NO zgodnie z pkt 9.3.6.5.

9.3.6.4.   Dodawanie tlenu

Za pomocą trójnika do przepływu gazu dodaje się w sposób ciągły tlen lub powietrze obojętne do chwili, gdy oznaczone stężenie osiągnie wartość o 20 % niższą niż oznaczone stężenie kalibracji przedstawione w pkt 9.3.6.2 (analizator pracuje w trybie NO).

Odnotowuje się wskazane stężenie (c). Podczas całego procesu ozonator jest wyłączony.

9.3.6.5.   Uruchamianie ozonatora

Włączony ozonator wytwarza ilość ozonu wystarczającą do obniżenia stężenia NO do około 20 % (minimalnie 10 %) stężenia wskazywanego podczas kalibracji podanego w pkt 9.3.6.2. Odnotowuje się wskazane stężenie (d) (analizator pracuje w trybie NO).

9.3.6.6.   Tryb NOx

Analizator NO przełącza się na tryb NOx, tak aby mieszanka gazu (zawierająca NO, NO2, O2 i N2) przechodziła przez konwerter. Odnotowuje się wskazane stężenie (a) (analizator pracuje w trybie NOx).

9.3.6.7.   Wyłączanie ozonatora

Ozonator jest wyłączony. Mieszanka gazów opisana w pkt 9.3.6.6 przechodzi przez konwerter do detektora. Odnotowuje się wskazane stężenie (b) (analizator pracuje w trybie NOx).

9.3.6.8.   Tryb NO

Po przełączeniu na tryb NO z wyłączonym ozonatorem przepływ tlenu lub powietrza syntetycznego jest odcięty. Odczyt NOx z analizatora nie różni się od wartości zmierzonej zgodnie z 9.3.6.2 o więcej niż ± 5 % (analizator pracuje w trybie NO).

9.3.6.9.   Odstęp między badaniami

Sprawność konwertera sprawdza się co najmniej raz na miesiąc.

9.3.6.10.   Wymagania dotyczące sprawności

Sprawność konwertera E
  NOx jest nie mniejsza niż 95 %.

Jeżeli przy analizatorze ustawionym na najczęściej używany zakres ozonator nie jest w stanie zapewnić redukcji z 80 % do 20 % zgodnie z pkt 9.3.6.5, używa się najwyższego zakresu, który spowoduje redukcję.

9.3.7.   Regulacja detektora jonizacji płomienia (FID)

9.3.7.1.   Optymalizacja reakcji detektora

FID reguluje się zgodnie z zaleceniami producenta przyrządu. Do zoptymalizowania reakcji w najczęściej używanym zakresie pomiarowym wykorzystuje się propan znajdujący się w gazie zakresowym.

Po ustawieniu przepływu paliwa i powietrza według zaleceń producenta do analizatora wprowadza się 350 ± 75 ppm C gazu zakresowego. Reakcję przy określonym przepływie paliwa określa się z różnicy pomiędzy reakcją na gaz zakresowy i reakcją na gaz zerowy. Przepływ paliwa reguluje się przyrostowo powyżej i poniżej specyfikacji producenta. Odnotowuje się reakcję zera i punktu końcowego skali przy tych wartościach przepływu paliwa. Nanosi się na wykresie różnicę między reakcją zera i reakcją punktu końcowego skali, a przepływ paliwa reguluje się tak, aby znalazł się po stronie wykresu odpowiadającej wyższym wartościom. Jest to wstępne ustawienie wielkości przepływu, które może wymagać dalszej optymalizacji w zależności od wyników dotyczących współczynników reakcji dla węglowodorów oraz sprawdzenia interferencji tlenu, stosownie do pkt 9.3.7.2 i 9.3.7.3. Jeżeli współczynniki interferencji tlenu i reakcji dla węglowodorów nie spełniają poniższych wymogów, przepływ powietrza przyrostowo reguluje się powyżej i poniżej specyfikacji producenta, powtarzając dla każdego przepływu procedury opisane w pkt 9.3.7.2 i 9.3.7.3.

Opcjonalnie optymalizację można przeprowadzić przy wykorzystaniu procedur przedstawionych w dok. SAE nr 770141.

9.3.7.2.   Współczynniki reakcji dla węglowodorów

Przeprowadza się weryfikację liniowości przy użyciu propanu znajdującego się w powietrzu i oczyszczonym powietrzu syntetycznym zgodnie z pkt 9.2.1.3.

Współczynniki reakcji ustala się podczas wprowadzenia analizatora do pracy i po głównych okresach obsługowych. Współczynnik reakcji (r
  h) na niektóre rodzaje węglowodorów jest stosunkiem odczytu FID C1 do stężenia gazu w butli wyrażonym w ppm C1.

Stężenie gazu wykorzystywanego podczas badania jest na poziomie zapewniającym reakcję o wartości około 80 % pełnej skali. Stężenie jest znane z dokładnością ± 2 % objętościowo w odniesieniu do wzorca uzyskanego metodą grawimetryczną. Ponadto butla z gazem jest wstępnie kondycjonowana przez 24 godz. w temperaturze 298 K ± 5 K (25 °C ± 5 °C).

Gazy używane podczas badania oraz zakresy względnego współczynnika reakcji są następujące:

| a) | metan i oczyszczone powietrze syntetyczne | 1,00 ≤ r
  h ≤ 1,15 |
| --- | --- | --- |
| b) | propylen i oczyszczone powietrze syntetyczne | 0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1 |
| c) | toluen i oczyszczone powietrze syntetyczne | 0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1 |

a)

metan i oczyszczone powietrze syntetyczne

1,00 ≤ r
  h ≤ 1,15

b)

propylen i oczyszczone powietrze syntetyczne

0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1

c)

toluen i oczyszczone powietrze syntetyczne

0,90 ≤ r
  h ≤ 1,1

Wartości te odpowiadają współczynnikowi r
  h wynoszącemu 1 dla propanu i oczyszczonego powietrza syntetycznego.

9.3.7.3.   Sprawdzenie interferencji tlenu

Wyłącznie w przypadku analizatorów nierozcieńczonych spalin sprawdzenie interferencji tlenu wykonuje się w chwili wprowadzenia do pracy analizatora i po głównych okresach obsługowych.

Dobiera się zakres, w którym gazy umożliwiające sprawdzenie interferencji tlenu mieszczą się w górnych 50 %. Badanie przeprowadza się z wymaganymi ustawieniami temperatury pieca. Specyfikacje gazów umożliwiających sprawdzenie interferencji tlenu znajdują się w pkt 9.3.3.4.

| a) | analizator jest zerowany; |
| --- | --- |

a)

analizator jest zerowany;

| b) | analizator kalibruje się przy pomocy mieszanki zawierającej 0 % tlenu w przypadku silników z zapłonem iskrowym. W przypadku silników z zapłonem samoczynnym urządzenia kalibruje się przy pomocy mieszanki zawierającej 21 % tlenu; |
| --- | --- |

b)

analizator kalibruje się przy pomocy mieszanki zawierającej 0 % tlenu w przypadku silników z zapłonem iskrowym. W przypadku silników z zapłonem samoczynnym urządzenia kalibruje się przy pomocy mieszanki zawierającej 21 % tlenu;

| c) | ponownie sprawdza się wskazanie zera. Jeżeli zmieniło się ono o więcej niż 0,5 % pełnej skali, powtarza się czynności opisane w lit. a) i b) niniejszego punktu; |
| --- | --- |

c)

ponownie sprawdza się wskazanie zera. Jeżeli zmieniło się ono o więcej niż 0,5 % pełnej skali, powtarza się czynności opisane w lit. a) i b) niniejszego punktu;

| d) | wprowadza się gazy o stężeniu 5 % i 10 % umożliwiające sprawdzenie interferencji tlenu; |
| --- | --- |

d)

wprowadza się gazy o stężeniu 5 % i 10 % umożliwiające sprawdzenie interferencji tlenu;

| e) | ponownie sprawdza się wskazanie zera. Jeżeli wystąpiła zmiana większa niż ±1 % pełnej skali, badanie powtarza się; |
| --- | --- |

e)

ponownie sprawdza się wskazanie zera. Jeżeli wystąpiła zmiana większa niż ±1 % pełnej skali, badanie powtarza się;

| f) | interferencję tlenu E
  O2 oblicza się dla każdej mieszanki wymienionej w lit. d) w następujący sposób:

   (73)
  przy czym reakcję analizatora oblicza się następująco:

   (74)
  gdzie:







  c
  ref,b | jest stężeniem odniesienia HC na etapie b), w ppm C |
| --- | --- | --- |
| c
  ref,d | jest stężeniem odniesienia HC na etapie d), w ppm C |
| c
  FS,b | jest stężeniem HC w punkcie końcowym skali na etapie b), w ppm c |
| c
  FS,d | jest stężeniem HC w punkcie końcowym skali na etapie d), w ppm c |
| c
  m,b | jest zmierzonym stężeniem HC na etapie b), w ppm C |
| c
  m,d | jest zmierzonym stężeniem HC na etapie d), w ppm C |

f)

interferencję tlenu E
  O2 oblicza się dla każdej mieszanki wymienionej w lit. d) w następujący sposób:

Formula (73)

przy czym reakcję analizatora oblicza się następująco:

Formula (74)

gdzie:

c
  ref,b

jest stężeniem odniesienia HC na etapie b), w ppm C

c
  ref,d

jest stężeniem odniesienia HC na etapie d), w ppm C

c
  FS,b

jest stężeniem HC w punkcie końcowym skali na etapie b), w ppm c

c
  FS,d

jest stężeniem HC w punkcie końcowym skali na etapie d), w ppm c

c
  m,b

jest zmierzonym stężeniem HC na etapie b), w ppm C

c
  m,d

jest zmierzonym stężeniem HC na etapie d), w ppm C

| g) | współczynnik interferencji tlenu E
  O2 wynosi poniżej ±1,5 % dla wszystkich gazów umożliwiających sprawdzenie interferencji tlenu przed badaniem; |
| --- | --- |

g)

współczynnik interferencji tlenu E
  O2 wynosi poniżej ±1,5 % dla wszystkich gazów umożliwiających sprawdzenie interferencji tlenu przed badaniem;

| h) | jeżeli współczynnik interferencji tlenu E
  O2 przekracza ±1,5 %, można podjąć działania naprawcze polegające na przyrostowym wyregulowaniu przepływu powietrza powyżej i poniżej specyfikacji producenta oraz przepływu paliwa i próbki; |
| --- | --- |

h)

jeżeli współczynnik interferencji tlenu E
  O2 przekracza ±1,5 %, można podjąć działania naprawcze polegające na przyrostowym wyregulowaniu przepływu powietrza powyżej i poniżej specyfikacji producenta oraz przepływu paliwa i próbki;

| i) | sprawdzenie interferencji tlenu powtarza się dla każdego nowego ustawienia. |
| --- | --- |

i)

sprawdzenie interferencji tlenu powtarza się dla każdego nowego ustawienia.

9.3.8.   Sprawność separatora węglowodorów niemetanowych (NMC)

NMC wykorzystuje się do usunięcia węglowodorów niemetanowych z próbki gazu poprzez utlenienie wszystkich węglowodorów z wyjątkiem metanu. W idealnych warunkach konwersja metanu wynosi 0 %, natomiast w przypadku innych węglowodorów reprezentowanych przez etan wynosi ona 100 %. Aby pomiar NMHC był dokładny, wyznacza się dwa poziomy sprawności wykorzystywane do obliczania masowego natężenia przepływu emisji NMHC (pkt 8.5.2).

9.3.8.1.   Sprawność dla metanu

Gaz kalibracyjny z metanem przepuszcza się przez FID z otwartym oraz zamkniętym obwodem obejściowym NMC, a oba stężenia rejestruje się. Sprawność wyznacza się w następujący sposób:

Formula (75)

gdzie:

| c
  HC(w/NMC) | stężenie HC z próbką CH4 przepływającą przez NMC, w ppm C |
| --- | --- |
| c
  HC(w/o NMC) | stężenie HC z próbką CH4 omijającą NMC, w ppm C |

c
  HC(w/NMC)

stężenie HC z próbką CH4 przepływającą przez NMC, w ppm C

c
  HC(w/o NMC)

stężenie HC z próbką CH4 omijającą NMC, w ppm C

9.3.8.2.   Sprawność dla etanu

Gaz kalibracyjny składający się z etanu przepuszcza się przez FID z otwartym oraz zamkniętym obwodem obejściowym NMC, a oba stężenia rejestruje się. Sprawność wyznacza się w następujący sposób:

Formula (76)

gdzie:

| c
  HC(w/NMC) | stężenie HC z próbką C2H6 przepływającą przez NMC, w ppm C |
| --- | --- |
| c
  HC(w/o NMC) | stężenie HC z próbką C2H6 omijającą NMC, w ppm C |

c
  HC(w/NMC)

stężenie HC z próbką C2H6 przepływającą przez NMC, w ppm C

c
  HC(w/o NMC)

stężenie HC z próbką C2H6 omijającą NMC, w ppm C

9.3.9.   Efekty interferencji

Gazy inne niż analizowane mogą zakłócać odczyt na kilka sposobów. Interferencja dodatnia występuje w przyrządach NDIR, gdy gaz zakłócający daje ten sam efekt, co gaz mierzony, ale w mniejszym stopniu. Interferencja ujemna występuje w przyrządach NDIR, gdy gaz zakłócający poszerza pasmo pochłaniania gazu zmierzonego, oraz w przyrządach CLD, gdy gaz zakłócający tłumi reakcję. Przed pierwszym użyciem analizatora i po głównych okresach roboczych przeprowadza się sprawdzenie interferencji zgodnie z pkt 9.3.9.1 i 9.3.9.3.

9.3.9.1.   Sprawdzenie interferencji analizatora CO

Woda i CO2 mogą zakłócać pracę analizatora CO. Dlatego gaz zakresowy CO2 o stężeniu 80–100 % pełnej skali maksymalnego zakresu roboczego użyty podczas badania przepuszcza się w formie pęcherzyków przez wodę w temperaturze pokojowej i rejestruje reakcję analizatora. Reakcja analizatora nie przekracza 2 % średniego stężenia CO oczekiwanego podczas badań.

Procedury określania interferencji w odniesieniu do CO2 i H2O można także przeprowadzać odrębnie. Jeżeli zastosowane poziomy CO2 i H2O są wyższe niż maksymalne poziomy oczekiwane podczas badań, każda zarejestrowana wartość interferencji jest pomniejszana przez pomnożenie zarejestrowanej interferencji przez iloraz maksymalnej oczekiwanej wartości stężenia i rzeczywistej wartości zastosowanej w trakcie procedury. Można przeprowadzić odrębne procedury określania interferencji w odniesieniu do stężeń H2O niższych niż maksymalne poziomy oczekiwane podczas badań, ale zarejestrowana wartość interferencji H2O jest pomniejszana przez pomnożenie zarejestrowanej interferencji przez iloraz maksymalnej oczekiwanej wartości stężenia H2O i rzeczywistej wartości zastosowanej w trakcie procedury. Suma dwóch pomniejszonych wartości interferencji mieści się w zakresie określonym w niniejszym punkcie.

9.3.9.2.   Sprawdzenie tłumienia analizatora NOx w przypadku analizatora CLD

Dwa gazy istotne dla analizatorów CLD (i HCLD) to CO2 i para wodna. Reakcje tłumienia dla tych gazów są proporcjonalne do ich stężeń i w związku z tym wymagają zastosowania technik badań umożliwiających wyznaczenie poziomu tłumienia przy najwyższych oczekiwanych stężeniach obserwowanych podczas badań. Jeżeli w analizatorze CLD stosowane są algorytmy kompensacji wykorzystujące przyrządy do pomiaru H2O lub CO2, oceny tłumienia dokonuje się, gdy przyrządy te są aktywne, i z zastosowaniem algorytmów kompensacji.

9.3.9.2.1.   Sprawdzenie tłumienia CO2

Gaz zakresowy CO2 o stężeniu 80–100 % pełnej skali maksymalnego zakresu roboczego przepuszcza się przez analizator NDIR, a wartość CO2 odnotowuje się jako A. Następnie rozcieńcza się go za pomocą około 50 % gazu zakresowego NO i przepuszcza przez analizator NDIR i CLD, a wartości CO2 i NO odnotowuje, odpowiednio, jako B i C. Następnie odcina się dopływ CO2 i przepuszcza przez analizator (H)CLD wyłącznie gaz zakresowy NO, a wartość NO odnotowuje jako D.

Wartość procentową tłumienia oblicza się następująco:

Formula (77)

gdzie:

| A | stężenie nierozcieńczonego CO2 zmierzone analizatorem NDIR, w % |
| --- | --- |
| B | stężenie rozcieńczonego CO2 zmierzone analizatorem NDIR, w % |
| C | stężenie rozcieńczonego NO zmierzone analizatorem (H)CLD, w ppm |
| D | stężenie rozcieńczonego NO zmierzone analizatorem (H)CLD, w ppm |

A

stężenie nierozcieńczonego CO2 zmierzone analizatorem NDIR, w %

B

stężenie rozcieńczonego CO2 zmierzone analizatorem NDIR, w %

C

stężenie rozcieńczonego NO zmierzone analizatorem (H)CLD, w ppm

D

stężenie rozcieńczonego NO zmierzone analizatorem (H)CLD, w ppm

Dozwolone jest zastosowanie alternatywnych metod rozcieńczania i obliczania stężeń gazów zakresowych CO2 i NO, jak na przykład dynamiczne mieszanie/komponowanie, pod warunkiem że zostaną one zatwierdzone przez organ udzielający homologacji.

9.3.9.2.2.   Sprawdzanie tłumienia wody

Sprawdzanie to dotyczy wyłącznie pomiarów stężenia gazu w stanie wilgotnym. Obliczenie tłumienia wody uwzględnia rozcieńczenie gazu zakresowego NO parą wodną oraz doprowadzenie stężenia pary wodnej mieszanki do wartości oczekiwanej podczas badań.

Gaz zakresowy NO o stężeniu 80–100 % pełnej skali normalnego zakresu roboczego przepuszcza się przez analizator (H)CLD, a wartość NO odnotowuje się jako D. Następnie gaz zakresowy NO przepuszcza się w formie bąbelków przez wodę w temperaturze pokojowej i przepuszcza przez analizator (H)CLD, a wartość NO odnotowuje jako C. Mierzy się temperaturę wody i odnotowuje jako F. Następnie określa się prężność par nasyconych mieszaniny odpowiadającą temperaturze kąpieli wodnej F i odnotowuje jako G.

Stężenie pary wodnej (w %) w mieszance oblicza się w następujący sposób:

Formula (78)

i odnotowuje jako H. Oczekiwaną wartość stężenia rozcieńczonego gazu zakresowego NO (w parze wodnej) oblicza się następująco:

Formula (79)

i odnotowuje jako D
  e. W przypadku spalin z silników Diesla maksymalne stężenie pary wodnej w spalinach (w %) spodziewane podczas badania szacuje się, przy założeniu, że stosunek liczb atomowych H/C wynosi 1,8:1, na podstawie maksymalnego stężenia CO2 w spalinach A, w następujący sposób:

Formula (80)

i odnotowuje jako H
  m.

Wartość procentową tłumienia wody oblicza się następująco:

Formula (81)

gdzie:

| D
  e | oczekiwane stężenie rozcieńczonego gazu zakresowego NO, w ppm |
| --- | --- |
| C | zmierzone stężenie rozcieńczonego gazu zakresowego NO, w ppm |
| H
  m | maksymalne stężenie pary wodnej, w % |
| H | rzeczywiste stężenie pary wodnej, w % |

D
  e

oczekiwane stężenie rozcieńczonego gazu zakresowego NO, w ppm

C

zmierzone stężenie rozcieńczonego gazu zakresowego NO, w ppm

H
  m

maksymalne stężenie pary wodnej, w %

H

rzeczywiste stężenie pary wodnej, w %

9.3.9.2.3.   Maksymalne dopuszczalne tłumienie

Łączne tłumienie CO2 i wody nie przekracza 2 % pełnej skali.

9.3.9.3.   Sprawdzenie tłumienia analizatora NOx w przypadku analizatora NDUV

Węglowodory i H2O mogą zakłócać funkcjonowanie analizatora NDUV, powodując reakcję podobną do NOx. Jeżeli w analizatorze NDUV stosowane są algorytmy kompensacji wykorzystujące pomiar innych gazów w celu zweryfikowania tej interferencji, jednocześnie takie pomiary są przeprowadzane podczas weryfikacji interferencji analizatora w celu sprawdzenia algorytmów.

9.3.9.3.1.   Procedura

Analizator NDUV jest uruchamiany, obsługiwany, zerowany i kalibrowany zgodnie z zaleceniami producenta urządzenia. Aby przeprowadzić tę weryfikację, zaleca się pobranie spalin z silnika. Do ilościowego określenia zawartości NOx w spalinach stosuje się CLD. Reakcja CLD jest wykorzystywana jako wartość odniesienia. Mierzy się również poziom HC w spalinach przy pomocy analizatora FID. Reakcja FID jest wykorzystywana jako wartość odniesienia dla węglowodorów.

Spaliny z silnika wprowadza się do analizatora NDUV z pominięciem osuszacza próbki, jeżeli jest on używany podczas badań. Uwzględnia się czas potrzebny do ustabilizowania się reakcji analizatora. Czas stabilizacji może obejmować czas potrzebny na oczyszczenie ciągu przesyłowego i odczytanie reakcji analizatora. Podczas gdy wszystkie analizatory mierzą stężenie próbki, rejestruje się dane z przedziału czasowego równego 30 s i oblicza średnie arytmetyczne w odniesieniu do trzech analizatorów.

Od średniej wartości zarejestrowanej przez NDUV odejmuje się średnią wartość zarejestrowaną przez CLD. Różnicę tę mnoży się przez iloraz oczekiwanego średniego stężenia HC i stężenia HC zmierzonego podczas weryfikacji zgodnie z następującym wzorem:

Formula (82)

gdzie

| c
  NOx,CLD | stężenie NOx zmierzone przy pomocy CLD, w ppm |
| --- | --- |
| c
  NOx,NDUV | stężenie NOx zmierzone przy pomocy NDUV, w ppm |
| c
  HC,e | oczekiwane maksymalne stężenie HC, w ppm |
| c
  HC,e | zmierzone stężenie HC, w ppm |

c
  NOx,CLD

stężenie NOx zmierzone przy pomocy CLD, w ppm

c
  NOx,NDUV

stężenie NOx zmierzone przy pomocy NDUV, w ppm

c
  HC,e

oczekiwane maksymalne stężenie HC, w ppm

c
  HC,e

zmierzone stężenie HC, w ppm

9.3.9.3.2.   Maksymalne dopuszczalne tłumienie

Łączne tłumienie HC i wody nie przekracza 2 % stężenia NOx oczekiwanego podczas badań.

9.3.9.4.   Osuszacz próbki

Osuszacz próbki usuwa z niej wodę, która mogłaby w innym wypadku zakłócać pomiar NOx.

9.3.9.4.1.   Sprawność osuszacza próbki

W przypadku analizatorów CLD w stanie suchym wykazuje się, że dla najwyższego oczekiwanego stężenia pary wodnej H
  m (zob. pkt 9.3.9.2.2), osuszacz próbki utrzymuje wilgotności CLD na poziomie ≤ 5 g wody/kg suchego powietrza (lub ok. 0,008 % H2O), co odpowiada 100 % wilgotności względnej przy temperaturze 3,9 °C i ciśnieniu 101,3 kPa. Ta specyfikacja wilgotności jest też równoważna 25 % wilgotności względnej przy 25 °C i 101,3 kPa. Można to wykazać mierząc temperaturę na wyjściu urządzenia osuszającego termicznie lub mierząc wilgotność przed CLD. Można również zmierzyć wilgotność spalin przechodzących przez CLD, pod warunkiem że jedyny przepływ wchodzący do CLD jest przepływem pochodzącym z urządzenia osuszającego.

9.3.9.4.2.   Wpływ osuszacza próbki na poziom NO2

Ciekła woda pozostające w niewłaściwie zaprojektowanym osuszaczu próbki może usuwać NO2 z próbki. Jeżeli osuszacz próbki jest stosowany razem z analizatorem NDUV bez konwertera NO2/NO przed analizatorem, NO2 może być usuwany z próbki przed pomiarem zawartości NOx.

Osuszacz próbki umożliwia pomiar co najmniej 95 % całkowitego NO2 przy maksymalnym oczekiwanym stężeniu NO2.

9.3.10.   Pobieranie próbek emisji nierozcieńczonych spalin – w stosownych przypadkach

Sondy do pobierania próbek emisji gazowych instaluje się w odległości co najmniej 0,5 m lub w odległości stanowiącej trzykrotność średnicy rury wydechowej w zależności od tego, która z tych wartości jest wyższa, przed ujściem układu wydechowego, ale dostatecznie blisko silnika, aby zapewnić temperaturę spalin na sondzie co najmniej równą 343 K (70 °C).

W przypadku silników wielocylindrowych z rozgałęzionym kolektorem wylotowym wlot sondy umieszcza się wystarczająco daleko za kolektorem wydechowym, aby zapewnić reprezentatywność próbki dla średniej emisji spalin ze wszystkich cylindrów. W silnikach wielocylindrowych z wydzielonymi grupami kolektorów wlotowych spalin, jak np. w silnikach widlastych (»V«), zaleca się połączenie kolektorów wydechowych przed sondą do pobierania próbek. Jeżeli jest to trudne do wykonania, dopuszcza się pobieranie próbek z grupy o najwyższej emisji CO2. Do obliczenia poziomu emisji spalin wykorzystuje się całkowite masowe natężenie przepływu spalin.

Jeżeli silnik wyposażony jest w układ oczyszczania spalin, próbkę spalin pobiera się za układem oczyszczania spalin.

9.3.11.   Pobieranie próbek emisji rozcieńczonych spalin – w stosownych przypadkach

Rura wydechowa zainstalowana pomiędzy silnikiem a układem pełnego rozcieńczania przepływu spalin spełnia wymagania określone w dodatku 3. Sondę(-y) do pobierania próbek emisji zanieczyszczeń gazowych instaluje się w tunelu rozcieńczającym w punkcie, w którym rozcieńczalnik i spaliny są dobrze wymieszane oraz w bliskim sąsiedztwie sondy do pobierania próbek cząstek stałych.

Pobieranie próbek można zazwyczaj przeprowadzić na dwa sposoby:

| a) | próbki emisji gromadzi się w czasie trwania cyklu w workach do pobierania próbek i mierzy po zakończeniu badania; w przypadku HC worek ogrzewa do temperatury 464 ± 11 K (191 ± 11 °C); w przypadku NOx temperatura worka jest wyższa od temperatury punktu rosy; |
| --- | --- |

a)

próbki emisji gromadzi się w czasie trwania cyklu w workach do pobierania próbek i mierzy po zakończeniu badania; w przypadku HC worek ogrzewa do temperatury 464 ± 11 K (191 ± 11 °C); w przypadku NOx temperatura worka jest wyższa od temperatury punktu rosy;

| b) | próbki emisji pobierane są w sposób ciągły i całkowane w cyklu badania. |
| --- | --- |

b)

próbki emisji pobierane są w sposób ciągły i całkowane w cyklu badania.

Stężenie tła jest wyznaczane przed tunelem rozcieńczania zgodnie z lit. a) lub b) i odejmowane od zmierzonych stężeń emisji zgodnie z pkt 8.5.2.3.2.

9.4.   Układ pomiaru i pobierania próbek cząstek stałych

9.4.1.   Ogólne specyfikacje

Do wyznaczenia masy cząstek stałych wymagany jest układ rozcieńczania i pobierania próbek cząstek stałych, filtry do pobierania próbek cząstek stałych, mikrowaga oraz komora wagowa o regulowanej temperaturze i wilgotności. Układ pobierania próbek cząstek stałych jest zaprojektowany w taki sposób, aby zapewnić pobranie reprezentatywnej próbki cząstek stałych, proporcjonalnej do przepływu spalin.

9.4.2.   Wymagania ogólne dla układu rozcieńczania

Określenie emisji cząstek stałych wymaga rozcieńczenia próbki filtrowanym powietrzem otaczającym, powietrzem syntetycznym lub azotem (rozcieńczalnikiem). Układ rozcieńczania ustawia się w taki sposób, aby:

| a) | całkowicie wykluczyć możliwość kondensacji wody w układach pobierania próbek i rozcieńczania; |
| --- | --- |

a)

całkowicie wykluczyć możliwość kondensacji wody w układach pobierania próbek i rozcieńczania;

| b) | utrzymywać temperaturę rozcieńczonych spalin w zakresie od 315 K do 325 K (42–52 °C) w odległości do 20 cm przed uchwytem (uchwytami) filtra lub za nim; |
| --- | --- |

b)

utrzymywać temperaturę rozcieńczonych spalin w zakresie od 315 K do 325 K (42–52 °C) w odległości do 20 cm przed uchwytem (uchwytami) filtra lub za nim;

| c) | temperatura rozcieńczalnika w pobliżu wejścia do tunelu rozcieńczającego wynosiła od 293 K do 325 K (20–52 °C); |
| --- | --- |

c)

temperatura rozcieńczalnika w pobliżu wejścia do tunelu rozcieńczającego wynosiła od 293 K do 325 K (20–52 °C);

| d) | minimalny współczynnik rozcieńczenia wynosił od 5:1 do 7:1 oraz co najmniej 2:1 na etapie pierwotnego rozcieńczania w oparciu o maksymalny przepływ spalin z silnika; |
| --- | --- |

d)

minimalny współczynnik rozcieńczenia wynosił od 5:1 do 7:1 oraz co najmniej 2:1 na etapie pierwotnego rozcieńczania w oparciu o maksymalny przepływ spalin z silnika;

| e) | w przypadku układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin czas przebywania w układzie od momentu wprowadzenia rozcieńczalnika do uchwytu (uchwytów) filtra wynosił 0,5–5 s; |
| --- | --- |

e)

w przypadku układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin czas przebywania w układzie od momentu wprowadzenia rozcieńczalnika do uchwytu (uchwytów) filtra wynosił 0,5–5 s;

| f) | w przypadku układu pełnego rozcieńczania przepływu spalin łączny czas przebywania w układzie od momentu wprowadzenia rozcieńczalnika do uchwytu (uchwytów) filtra wynosił 1–5 s, a czas przebywania w układzie wtórnego rozcieńczania – jeżeli układ taki jest stosowany – od momentu wtórnego wprowadzenia rozcieńczalnika do uchwytu (uchwytów) filtra wynosił co najmniej 0,5 s. |
| --- | --- |

f)

w przypadku układu pełnego rozcieńczania przepływu spalin łączny czas przebywania w układzie od momentu wprowadzenia rozcieńczalnika do uchwytu (uchwytów) filtra wynosił 1–5 s, a czas przebywania w układzie wtórnego rozcieńczania – jeżeli układ taki jest stosowany – od momentu wtórnego wprowadzenia rozcieńczalnika do uchwytu (uchwytów) filtra wynosił co najmniej 0,5 s.

Dopuszcza się osuszanie rozcieńczalnika przed wprowadzeniem go do układu rozcieńczania, a jest to szczególnie przydatne, jeżeli wilgotność rozcieńczalnika jest wysoka.

9.4.3.   Pobieranie próbek cząstek stałych

9.4.3.1.   Układ częściowego rozcieńczania przepływu spalin

Sonda do pobierania próbek cząstek stałych jest zainstalowana w bliskim sąsiedztwie sondy do pobierania próbek zanieczyszczeń gazowych, ale na tyle daleko, aby nie powodowała interferencji. W związku z tym przepisy dotyczące instalacji zawarte w pkt 9.3.10 stosują się także do pobierania próbek cząstek stałych. Ciąg pobierania próbek spełnia wymagania zawarte w dodatku 3.

W przypadku silników wielocylindrowych z rozgałęzionym kolektorem wylotowym wlot sondy umieszcza się wystarczająco daleko za kolektorem wydechowym, aby zapewnić reprezentatywność próbki dla średniej emisji spalin ze wszystkich cylindrów. W silnikach wielocylindrowych z wydzielonymi grupami kolektorów wlotowych spalin, jak np. w silnikach widlastych (»V«), zaleca się połączenie kolektorów wydechowych przed sondą do pobierania próbek. Jeżeli jest to trudne do wykonania, dopuszcza się pobieranie próbek z grupy o najwyższej emisji cząstek stałych. Do obliczenia poziomu emisji spalin wykorzystuje się całkowite masowe natężenie przepływu spalin w kolektorze.

9.4.3.2.   Układ pełnego rozcieńczania przepływu spalin

Sondę do pobierania próbek cząstek stałych zainstaluje się w tunelu rozcieńczającym w bliskim sąsiedztwie sondy do pobierania próbek zanieczyszczeń gazowych, ale na tyle daleko, aby nie powodowała interferencji. W związku z tym przepisy dotyczące instalacji zawarte w pkt 9.3.11 mają zastosowanie także do pobierania próbek cząstek stałych. Ciąg pobierania próbek spełnia wymagania zawarte w dodatku 3.

9.4.4.   Filtry do pobierania próbek cząstek stałych

Próbki cząstek stałych ze spalin rozcieńczonych pobiera się podczas sekwencji badania przy pomocy filtra spełniającego następujące wymagania zawarte w pkt 9.4.4.1–9.4.4.3.

9.4.4.1.   Specyfikacja filtrów

Wszystkie typy filtrów charakteryzują się co najmniej sprawnością 99 % zatrzymywania cząstek o wielkości 0,3 μm DOP (ftalan oktylu). Materiałem filtra jest:

| a) | włókno szklane powlekane fluoropochodnymi węglowodorów (PTFE); lub |
| --- | --- |

a)

włókno szklane powlekane fluoropochodnymi węglowodorów (PTFE); lub

| b) | membrana z fluoropochodnych węglowodorów (PTFE). |
| --- | --- |

b)

membrana z fluoropochodnych węglowodorów (PTFE).

9.4.4.2.   Rozmiar filtra

Filtr jest kolisty i ma średnicę nominalną 47 mm (tolerancja 46,50 ± 0,6 mm), a średnica dostępna (średnica powierzchni barwienia filtra) wynosi co najmniej 38 mm.

9.4.4.3.   Prędkość na wlocie filtra

Prędkość gazów na wlocie filtra wynosi 0,90–1,00 m/s, przy czym mniej niż 5 % zarejestrowanych wartości przepływu przekracza ten zakres. Jeżeli masa cząstek stałych na filtrze przekracza 400 μg, prędkość na wlocie filtra może być zmniejszona do 0,50 m/s. Prędkość na wlocie filtra jest obliczana jako objętościowe natężenie przepływu próbki w warunkach ciśnienia panującego przed filtrem i temperatury na wlocie filtra podzielone przez powierzchnię dostępną filtra.

9.4.5.   Specyfikacje komory wagowej i wagi analitycznej

Środowisko komory (lub pomieszczenia) jest wolne od zanieczyszczeń powietrza otaczającego (takich jak kurz, aerozol i substancje półlotne), które zanieczyszczałyby filtry cząstek stałych. Komora wagowa odpowiada wymaganym specyfikacjom przez co najmniej 60 min poprzedzających ważenie filtrów.

9.4.5.1.   Warunki dla komory wagowej

Temperaturę komory (lub pomieszczenia), w którym kondycjonuje się i waży filtry cząstek stałych utrzymuje się w przedziale 295 K ± 1 K (22 °C ± 1 °C) przez cały czas kondycjonowania i ważenia wszystkich filtrów. Wilgotność utrzymuje się na poziomie odpowiadającym temperaturze punktu rosy 282,5 K ± 1 K (9,5 °C ± 1 °C).

Jeżeli środowiska, w których prowadzona jest stabilizacja i ważenie są odrębne, temperatura otoczenia dla stabilizacji jest utrzymywana na poziomie 295 K ± 3 K (22 °C ± 3 °C), ale wymóg dotyczący temperatury punktu rosy pozostaje na poziomie 282,5 K ± 1 K (9,5 °C ± 1 °C).

Rejestruje się wilgotność i temperaturę otoczenia.

9.4.5.2.   Ważenie filtra odniesienia

W ciągu 12 godzin od ważenia filtra do pobierania próbek, a najlepiej podczas ważenia takiego filtra, waży się co najmniej dwa nieużywane filtry odniesienia. Filtry te są wykonane z tego samego materiału, co filtry do pobierania próbek. Do wyników ważenia stosuje się korektę wyporu.

Jeżeli waga któregokolwiek filtra odniesienia ulega zmianie pomiędzy kolejnymi ważeniami filtra do pobierania próbek o ponad 10 μg, wszystkie filtry do próbek odrzuca się, a badanie emisji powtarza.

Filtry odniesienia są okresowo wymieniane w oparciu o dobrą ocenę inżynierską, ale co najmniej raz w roku.

9.4.5.3.   Waga analityczna

Waga analityczna wykorzystywana do określania masy filtrów spełnia wymogi liniowości, o których mowa w pkt 9.2, tabela 7. Oznacza to, że powinna charakteryzować się dokładnością (odchylenie standardowe) co najmniej 2 μg oraz rozdzielczością co najmniej 1 μg (1 cyfra = 1 μg).

Aby zapewnić dokładność ważenia filtrów, zaleca się zainstalowanie wagi:

| a) | na platformie tłumiącej drgania, aby odizolować wagę od zewnętrznych źródeł hałasu i drgań; |
| --- | --- |

a)

na platformie tłumiącej drgania, aby odizolować wagę od zewnętrznych źródeł hałasu i drgań;

| b) | tak, aby osłonić wagę przed konwekcyjnym przepływem powietrza przy pomocy antystatycznej osłony, która jest elektrycznie uziemiona. |
| --- | --- |

b)

tak, aby osłonić wagę przed konwekcyjnym przepływem powietrza przy pomocy antystatycznej osłony, która jest elektrycznie uziemiona.

9.4.5.4.   Eliminacja wpływu statycznych ładunków elektrycznych

Przed ważeniem filtr neutralizuje się, np. przy pomocy neutralizatora polonowego lub urządzenia o podobnym skutku. Jeżeli stosowany jest filtr membranowy z fluoropochodnych węglowodorów (PTFE), mierzy się statyczny ładunek elektryczny, który nie przekracza wartości zerowej o więcej niż ±2,0 V.

W otoczeniu wagi minimalizuje się statyczny ładunek elektryczny. Można w tym celu zastosować następujące metody:

| a) | elektryczne uziemienie wagi; |
| --- | --- |

a)

elektryczne uziemienie wagi;

| b) | stosowanie pincety ze stali nierdzewnej, jeżeli próbki cząstek stałych są przenoszone ręcznie; |
| --- | --- |

b)

stosowanie pincety ze stali nierdzewnej, jeżeli próbki cząstek stałych są przenoszone ręcznie;

| c) | uziemienie pincety przy pomocy przewodu uziemiającego lub wyposażenie operatora w przewód uziemiający posiadający wspólne uziemienie z wagą. Na przewodzie uziemiającym zainstalowany jest odpowiedni opornik, by chronić operatora przed przypadkowym porażeniem. |
| --- | --- |

c)

uziemienie pincety przy pomocy przewodu uziemiającego lub wyposażenie operatora w przewód uziemiający posiadający wspólne uziemienie z wagą. Na przewodzie uziemiającym zainstalowany jest odpowiedni opornik, by chronić operatora przed przypadkowym porażeniem.

9.4.5.5.   Dodatkowe specyfikacje

Wszystkie części układu rozcieńczania i układu pobierania próbek od rury wydechowej do uchwytu filtra stykające się z nierozcieńczonymi i rozcieńczonymi spalinami są tak zaprojektowane, aby w jak największym stopniu ograniczyć osadzanie się lub przemianę cząstek stałych. Wszystkie części są wykonane z materiałów przewodzących elektryczność, które nie wchodzą w reakcję ze składnikami spalin, i są uziemione w celu wyeliminowania wpływu pola elektrycznego.

9.4.5.6.   Kalibracja przepływomierzy

Każdy przepływomierz stosowany w układzie pobierania próbek i częściowego rozcieńczania przepływu spalin poddaje się weryfikacji liniowości, jak opisano w pkt 9.2.1, tak często jak jest to konieczne w celu spełnienia wymogów dokładności niniejszego ogólnoświatowego przepisu technicznego. W celu ustalenia wartości odniesienia dla przepływów stosuje się dokładny przepływomierz zgodny z normami krajowymi lub międzynarodowymi. Kalibracje dla pomiaru przepływu metodą różnicy omówiono w pkt 9.4.6.2.

9.4.6.   Wymagania szczególne dla układów częściowego rozcieńczania przepływu spalin

Układ częściowego rozcieńczania przepływu spalin musi być zaprojektowany w taki sposób, aby pobierał proporcjonalną próbkę spalin nierozcieńczonych ze strumienia wydechowego silnika, reagując w ten sposób na skoki natężenia przepływu strumienia spalin. Do tego celu niezbędne jest określenie takiego współczynnika rozcieńczenia (r
  d) lub pobierania próbek (r
  s), aby spełnić wymogi dokładności zawarte w pkt 9.4.6.2.

9.4.6.1.   Czas reakcji układu

Do sterowania układem częściowego rozcieńczania przepływu spalin konieczny jest system o krótkim czasie reakcji. Czas przekształcenia układu ustala się przy pomocy procedury opisanej w pkt 9.4.6.6. Jeżeli połączony czas przekształcenia pomiaru przepływu spalin (zob. pkt 8.3.1.2) oraz układu częściowego rozcieńczania wynosi ≤ 0,3 s, stosuje się sterowanie w trybie online. Jeżeli czas przekształcenia przekracza 0,3 s, stosuje się sterowanie antycypowane, opierające się na uprzednio zarejestrowanym przebiegu próbnym. W takim przypadku ogólny czas narastania wynosi ≤ 1 s, a ogólne opóźnienie ≤ 10 s.

Łączna reakcja układu jest zaprojektowana w taki sposób, aby zapewniała pobranie reprezentatywnej próbki cząstek stałych, q

  mp,i, proporcjonalnej do przepływu masowego spalin. Aby określić proporcjonalność, przeprowadza się analizę metodą regresji q

  mp,i w zależności od q

  mew,i przy minimalnej częstotliwości zbierania danych 5 Hz, przy spełnieniu następujących kryteriów:

| a) | współczynnik korelacji r
  2 regresji liniowej między q

  mp,i i q

  mew,i nie jest niższy niż 0,95; |
| --- | --- |

a)

współczynnik korelacji r
  2 regresji liniowej między q

  mp,i i q

  mew,i nie jest niższy niż 0,95;

| b) | standardowy błąd szacunku q

  mp,i dla q

  mew,i nie przekracza 5 % maksymalnej wartości q

  mp; |
| --- | --- |

b)

standardowy błąd szacunku q

  mp,i dla q

  mew,i nie przekracza 5 % maksymalnej wartości q

  mp;

| c) | q

  mp punkt przecięcia linii regresji nie przekracza ± 2 % maksymalnej wartości q

  mp. |
| --- | --- |

c)

q

  mp punkt przecięcia linii regresji nie przekracza ± 2 % maksymalnej wartości q

  mp.

Sterowanie antycypowane jest wymagane wówczas, gdy łączne czasy przekształcenia układu pobierania próbek cząstek stałych, t
  50,P, i sygnału przepływu masowego spalin, t
  50,F, wynoszą > 0,3 s. W takim przypadku przeprowadza się badanie wstępne, a sygnał przepływu masowego spalin z badania wstępnego wykorzystuje do sterowania przepływem próbek do układu pobierania próbek cząstek stałych. Uznaje się, iż uzyskano odpowiednie sterowanie układem częściowego rozcieńczania, jeżeli przebieg czasowy q

  mew, pre sterujący q

  mp uzyskany w trakcie badania wstępnego jest przesunięty o czas antycypowany t
  50,P + t
  50,F.

Do ustalenia współzależności między q

  mp,i i q

  mew,i wykorzystuje się dane uzyskane podczas badania właściwego, przy czym czas q

  mew,i jest synchronizowany o t50,F względem q

  mp,i (brak udziału t
  50,P w synchronizacji czasu). Oznacza to, że przesunięcie czasu między qmew i q

  mp jest różnicą ich czasów przemiany, ustalonych w pkt 9.4.6.6.

9.4.6.2.   Specyfikacje dla pomiaru różnicowego przepływu

Dla układów częściowego rozcieńczania przepływu spalin dokładność pomiaru przepływu próbki q

  mp ma szczególne znaczenie, jeżeli przepływ nie jest mierzony bezpośrednio, ale oznaczany metodą pomiaru różnicowego:

Formula (83)

W tym przypadku największy błąd różnicy jest taki, by dokładność q

  mp pozostawała w granicach ±5 % przy współczynniku rozcieńczenia mniejszym niż 15. Można go wyliczyć poprzez obliczenie średnich błędów kwadratowych każdego przyrządu pomiarowego.

Dopuszczalne dokładności q

  mp można otrzymać przy pomocy jednej z następujących metod:

| a) | dokładności bezwzględne q

  mdew oraz q

  mdw wynoszą ±0,2 %, co gwarantuje dokładność q

  mp ≤ 5 % przy współczynniku rozcieńczenia wynoszącym 15. Jednakże przy większych współczynnikach rozcieńczenia pojawią się większe błędy; |
| --- | --- |

a)

dokładności bezwzględne q

  mdew oraz q

  mdw wynoszą ±0,2 %, co gwarantuje dokładność q

  mp ≤ 5 % przy współczynniku rozcieńczenia wynoszącym 15. Jednakże przy większych współczynnikach rozcieńczenia pojawią się większe błędy;

| b) | kalibracja q

  mdw względem q

  mdew przeprowadzana jest w taki sposób, aby uzyskać te same dokładności dla q

  mp jak w lit. a). Szczegóły opisano w pkt 9.4.6.2; |
| --- | --- |

b)

kalibracja q

  mdw względem q

  mdew przeprowadzana jest w taki sposób, aby uzyskać te same dokładności dla q

  mp jak w lit. a). Szczegóły opisano w pkt 9.4.6.2;

| c) | dokładność q

  mp wyznaczana jest pośrednio na podstawie dokładności współczynnika rozcieńczenia wyznaczonego gazem znakującym, np. CO2. Dla q

  mp wymagane są dokładności równoważne metodzie a); |
| --- | --- |

c)

dokładność q

  mp wyznaczana jest pośrednio na podstawie dokładności współczynnika rozcieńczenia wyznaczonego gazem znakującym, np. CO2. Dla q

  mp wymagane są dokładności równoważne metodzie a);

| d) | dokładność bezwzględna q

  mdew oraz q

  mdw mieści się w przedziale ± 2 % pełnej skali, maksymalny błąd różnicy między q

  mdew oraz q

  mdw mieści się w zakresie 0,2 %, a błąd liniowości mieści się w zakresie ±0,2 % najwyższej wartości q

  mdew stwierdzonej podczas badania. |
| --- | --- |

d)

dokładność bezwzględna q

  mdew oraz q

  mdw mieści się w przedziale ± 2 % pełnej skali, maksymalny błąd różnicy między q

  mdew oraz q

  mdw mieści się w zakresie 0,2 %, a błąd liniowości mieści się w zakresie ±0,2 % najwyższej wartości q

  mdew stwierdzonej podczas badania.

9.4.6.3.   Kalibracje dla pomiaru różnicowego przepływu

Przepływomierz lub przyrządy do pomiaru przepływu są kalibrowane w ramach jednej z następujących procedur, tak aby przepływ przez sondę q

  mp do tunelu spełniał wymagania dotyczące dokładności zawarte w pkt 9.4.6.2:

| a) | przepływomierz mierzący q

  mdw podłącza się szeregowo do przepływomierza mierzącego q

  mdew; różnicę pomiaru między dwoma przepływomierzami kalibruje się dla co najmniej 5 punktów kontrolnych z wartościami przepływu rozłożonymi równomiernie między najniższą wartością q

  mdw wykorzystaną podczas badania oraz wartością q

  mdew wykorzystaną podczas badania. Tunel rozcieńczający może zostać ominięty; |
| --- | --- |

a)

przepływomierz mierzący q

  mdw podłącza się szeregowo do przepływomierza mierzącego q

  mdew; różnicę pomiaru między dwoma przepływomierzami kalibruje się dla co najmniej 5 punktów kontrolnych z wartościami przepływu rozłożonymi równomiernie między najniższą wartością q

  mdw wykorzystaną podczas badania oraz wartością q

  mdew wykorzystaną podczas badania. Tunel rozcieńczający może zostać ominięty;

| b) | skalibrowane urządzenie przepływowe podłącza się szeregowo do przepływomierza mierzącego q

  mdew, a dokładność sprawdza się w odniesieniu do wartości użytej w badaniu. Skalibrowane urządzenie przepływowe podłącza się szeregowo do przepływomierza mierzącego q

  mdw, a dokładność sprawdza się dla co najmniej 5 ustawień odpowiadających współczynnikom rozcieńczenia z zakresu 3–50, względem wartości q

  mdew wykorzystanej podczas badania; |
| --- | --- |

b)

skalibrowane urządzenie przepływowe podłącza się szeregowo do przepływomierza mierzącego q

  mdew, a dokładność sprawdza się w odniesieniu do wartości użytej w badaniu. Skalibrowane urządzenie przepływowe podłącza się szeregowo do przepływomierza mierzącego q

  mdw, a dokładność sprawdza się dla co najmniej 5 ustawień odpowiadających współczynnikom rozcieńczenia z zakresu 3–50, względem wartości q

  mdew wykorzystanej podczas badania;

| c) | przewód przesyłowy TT odłącza się od układu wydechowego, a skalibrowane urządzenie pomiarowe przepływu o wystarczającym zakresie pomiaru q

  mp podłącza się do przewodu przesyłowego. ustawia się na wartość q

  mdew wykorzystywaną podczas badania, a q

  mdw ustawia się sekwencyjnie na co najmniej 5 wartości odpowiadających współczynnikom rozcieńczenia z zakresu 3–50. Alternatywnie można zapewnić specjalną kalibracyjną ścieżkę przepływu, w której tunel jest omijany, ale przepływ całkowity oraz przepływ powietrza rozcieńczającego przez odpowiednie mierniki jest taki, jak w rzeczywistym badaniu; |
| --- | --- |

c)

przewód przesyłowy TT odłącza się od układu wydechowego, a skalibrowane urządzenie pomiarowe przepływu o wystarczającym zakresie pomiaru q

  mp podłącza się do przewodu przesyłowego. ustawia się na wartość q

  mdew wykorzystywaną podczas badania, a q

  mdw ustawia się sekwencyjnie na co najmniej 5 wartości odpowiadających współczynnikom rozcieńczenia z zakresu 3–50. Alternatywnie można zapewnić specjalną kalibracyjną ścieżkę przepływu, w której tunel jest omijany, ale przepływ całkowity oraz przepływ powietrza rozcieńczającego przez odpowiednie mierniki jest taki, jak w rzeczywistym badaniu;

| d) | gaz znakujący wprowadza się do przewodu przesyłowego układu wydechowego TT. Gaz znakujący może być składnikiem spalin, jak CO2 lub NOx. Po rozcieńczeniu w tunelu gaz znakujący mierzy się. Pomiar ten przeprowadza się dla 5 współczynników rozcieńczenia z zakresu od 3 do 50. Dokładność przepływu próbki ustala się na podstawie współczynnika rozcieńczenia r
  d:

   (84)
  Aby zagwarantować dokładność q

  mp, uwzględnia się dokładność analizatorów gazu. |
| --- | --- |

d)

gaz znakujący wprowadza się do przewodu przesyłowego układu wydechowego TT. Gaz znakujący może być składnikiem spalin, jak CO2 lub NOx. Po rozcieńczeniu w tunelu gaz znakujący mierzy się. Pomiar ten przeprowadza się dla 5 współczynników rozcieńczenia z zakresu od 3 do 50. Dokładność przepływu próbki ustala się na podstawie współczynnika rozcieńczenia r
  d:

Formula (84)

Aby zagwarantować dokładność q

  mp, uwzględnia się dokładność analizatorów gazu.

9.4.6.4.   Sprawdzenie przepływu węgla

Zdecydowanie zaleca się sprawdzenie przepływu węgla z wykorzystaniem rzeczywistych spalin do wykrywania problemów z pomiarami i kontrolą oraz weryfikowania poprawności funkcjonowania układu częściowego rozcieńczania. Sprawdzenie przepływu węgla należy wykonywać co najmniej po każdej instalacji nowego silnika lub po wprowadzeniu istotnych zmian w konfiguracji komórki badawczej.

Silnik pracuje przy momencie obrotowym odpowiadającym szczytowemu obciążeniu oraz przy prędkości, lub w innym stanie ustalonym, podczas którego wytwarzane jest co najmniej 5 % CO2. Układ pobierania próbek przepływu częściowego pracuje przy współczynniku rozcieńczania wynoszącym ok. 15 do 1.

Jeżeli prowadzi się sprawdzanie przepływu węgla, stosuje się procedurę podaną w dodatku 5. Natężenia przepływu węgla oblicza się zgodnie ze wzorami 80–82 w dodatku 5. Wszystkie natężenia przepływu węgla powinny być zgodne ze sobą w granicach 3 %.

9.4.6.5.   Kontrola przed badaniem

Kontrolę przed badaniem przeprowadza się w ciągu 2 godzin poprzedzających badanie w następujący sposób.

Dokładność przepływomierzy kontroluje się stosując taką sama metodę jak w przypadku kalibracji (zob. pkt 9.4.6.2) dla co najmniej dwóch punktów, łącznie z wartościami przepływu q

  mdw odpowiadającymi współczynnikom rozcieńczenia z zakresu od 5 do 15 dla wartości q

  mdew wykorzystanej podczas badania.

Jeśli można wykazać na podstawie rejestrów z procedury kalibracji zawartych w pkt 9.4.6.2, że kalibracja przepływomierza jest stabilna przez dłuższy okres czasu, kontrolę przed badaniem można pominąć.

9.4.6.6.   Ustalenie czasu przekształcenia

Ustawienia układu dla analizy czasu przekształcenia są dokładnie takie same jak podczas pomiarów w trakcie badania. Czas przekształcenia określa się przy pomocy następującej metody:

Niezależny przepływomierz odniesienia o zakresie pomiaru odpowiednim dla przepływu przez sondę, ustawia się szeregowo z sondą i ściśle z nią łączy. Czas przekształcenia dla takiego przepływomierza jest krótszy niż 100 ms w przypadku przepływu skokowego wielkości wykorzystywanej do pomiaru czasu reakcji, z wystarczająco małym dławieniem przepływu, aby uniknąć wpływu na dynamiczną wydajność układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin, oraz zgodny z dobrą praktyką inżynierską.

Zmianę skokową wprowadza się do układu przepływu spalin (lub przepływu powietrza, jeżeli obliczany jest przepływ spalin) układu częściowego rozcieńczania, z przepływu niskiego do co najmniej 90 % maksymalnego przepływu spalin. Wyzwalacz zmiany skokowej jest taki sam jak wyzwalacz użyty do uruchomienia sterowania antycypowanego podczas rzeczywistego badania. Rejestruje się stymulator skokowego przepływu spalin oraz reakcję przepływomierza przy częstotliwości pobierania próbek co najmniej 10 Hz.

Na podstawie tych danych wyznacza się czas przekształcenia dla układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin, czyli czasu, który upłynął między zainicjowaniem stymulacji skokowej a osiągnięciem punktu 50 % reakcji przepływomierza. W podobny sposób wyznacza się czasy przekształcenia dla sygnału q
  mp układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin oraz sygnału q
  mew,i miernika przepływu spalin. Sygnały te są wykorzystywane do kontroli regresji wykonywanej po każdym badaniu (zob. pkt 9.4.6.1).

Obliczenia powtarza się dla co najmniej 5 impulsów wzrostu i spadku, a wyniki uśrednia. Od tak uzyskanej wartości odejmuje się wewnętrzny czas przekształcenia (< 100 ms) przepływomierza referencyjnego. Jest to wartość »antycypowana« układu częściowego rozcieńczania przepływu spalin, którą stosuje się zgodnie z pkt 9.4.6.1.

9.5.   Kalibracja systemu CVS

9.5.1.   Przepisy ogólne

Układ CVS jest kalibrowany przy użyciu dokładnego przepływomierza oraz urządzenia dławiącego przepływ. Przepływ przez układ mierzy się przy różnych wartościach dławienia, ponadto mierzy się również parametry kontrolne układu i odnosi je do przepływu.

Można wykorzystać różnego typu mierniki przepływu, np. skalibrowaną zwężkę pomiarową, skalibrowany przepływomierz laminarny, skalibrowany przepływomierz turbinowy.

9.5.2.   Kalibracja pompy wyporowej (PDP)

Wszystkie parametry pompy są mierzone równocześnie z parametrami zwężki pomiarowej podłączonej do pompy szeregowo. Obliczone natężenie przepływu (w m3/s na wlocie pompy, ciśnienie bezwzględne i temperatura) wykreśla się w zależności od funkcji korelacji stanowiącej wartość szczególnego połączenia parametrów pompy. Następnie wyznacza się wzór liniowy wiążący wydatek pompy oraz funkcję korelacji. Jeżeli układ CVS wyposażono w napęd o zróżnicowanej prędkości, kalibrację przeprowadza się oddzielnie dla każdego wykorzystywanego zakresu.

Podczas kalibracji utrzymuje się stałą temperaturę.

Przecieki występujące na wszystkich połączeniach między zwężką pomiarową a pompą CVS utrzymuje się na poziomie poniżej 0,3 % najniższego punktu przepływu (najwyższy poziom dławienia i najniższa prędkość PDP).

9.5.2.1.   Analiza danych

Współczynnik natężenia przepływu powietrza (q

  vCVS) dla każdego ustawionego dławienia (co najmniej 6 nastawów) oblicza się w m3/s z danych przepływomierza, stosując metodę zalecaną przez producenta. Natężenie przepływu powietrza następnie przelicza się na przepływ pompy (V
  0) w m3/obr. przy temperaturze bezwzględnej i ciśnieniu bezwzględnym na wlocie pompy w następujący sposób:

Formula (85)

gdzie:

| q

  vCVS | natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s |
| --- | --- |
| T | temperatura na wlocie pompy, w K |
| p
  p | ciśnienie bezwzględne na wlocie pompy, w kPa |
| n | prędkość pompy, w obr./s |

q

  vCVS

natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s

T

temperatura na wlocie pompy, w K

p
  p

ciśnienie bezwzględne na wlocie pompy, w kPa

n

prędkość pompy, w obr./s

Aby uwzględnić powiązania między wahaniami ciśnienia na pompie oraz współczynnikiem poślizgu pompy, oblicza się funkcję korelacji (X
  0) między prędkością pompy, różnicą ciśnień między wlotem i wylotem pompy oraz ciśnieniem bezwzględnym na wylocie pompy w następujący sposób:

Formula (86)

gdzie:

| Δp
  p | różnica ciśnień między wlotem i wylotem pompy, w kPa |
| --- | --- |
| p
  p | bezwzględne ciśnienie wylotowe na wylocie pompy, w kPa |

Δp
  p

różnica ciśnień między wlotem i wylotem pompy, w kPa

p
  p

bezwzględne ciśnienie wylotowe na wylocie pompy, w kPa

Aby utworzyć wzór kalibracji, stosuje się równanie liniowe wyznaczone metodą najmniejszych kwadratów:

Formula (87)

D
  0 i m oznaczają odpowiednio rzędną punktu przecięcia i nachylenie opisujące linie regresji.

W przypadku układu CVS o zróżnicowanej prędkości krzywe kalibracji wyznaczone dla różnych zakresów wydatku pompy są w przybliżeniu równoległe, a wartości punktu przecięcia (D
  0) wzrastają proporcjonalnie do spadku wydatku pompy.

Wartości wyliczone ze wzoru mieszczą się w zakresie ±0,5 % zmierzonej wartości V
  0. Wartości m będą różne dla różnych pomp. Dopływ cząstek stałych z czasem spowoduje zwiększenie poślizgu pompy, co będzie odzwierciedlone niższymi wartościami m. Dlatego kalibrację przeprowadza się podczas uruchamiania pompy, po ważniejszych czynnościach obsługowych, oraz w przypadku, gdy w wyniku ogólnego sprawdzenia układu stwierdza się zmianę współczynnika poślizgu.

9.5.3.   Kalibracja zwężki pomiarowej przepływu krytycznego (CFV)

Kalibracja CFV opiera się na wzorze przepływu dla zwężki pomiarowej przepływu krytycznego. Przepływ gazu jest funkcją ciśnienia wlotowego zwężki i temperatury.

Aby ustalić zakres występowania przepływu krytycznego, K
  v wykreśla się jako funkcję ciśnienia wlotowego zwężki. Dla przepływu krytycznego (zdławionego) K
  v będzie miała względnie stałą wartość. W miarę spadku ciśnienia (wzrost podciśnienia) przepływ w zwężce jest mniej dławiony i spada wartość K
  v, co oznacza, że układ CFV pracuje poza dopuszczalnym zakresem.

9.5.3.1.   Analiza danych

Współczynnik natężenia przepływu powietrza (q

  vCVS) dla każdej wartości dławienia (co najmniej 8 nastaw) oblicza się w m3/s z danych przepływomierza, wykorzystując metodę zalecaną przez producenta. Współczynnik kalibracji oblicza się w oparciu o dane kalibracji dla każdego ustawienia w następujący sposób:

Formula (88)

gdzie:

| q

  vCVS | natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s |
| --- | --- |
| T | temperatura na wlocie zwężki pomiarowej, w K |
| p
  p | ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki pomiarowej, w kPa |

q

  vCVS

natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s

T

temperatura na wlocie zwężki pomiarowej, w K

p
  p

ciśnienie bezwzględne na wlocie zwężki pomiarowej, w kPa

Oblicza się średnią wartość K
  V i odchylenie standardowe. Odchylenie standardowe nie przekracza ±0,3 % średniej wartości K
  V.

9.5.4.   Kalibracja zwężki poddźwiękowej (SSV)

Kalibracja układu SSV opiera się na wzorze przepływu dla zwężki poddźwiękowej. Przepływ gazu jest funkcją ciśnienia wlotowego oraz temperatury, spadku ciśnienia między wlotem i gardzielą SSV, jak pokazano we wzorze 43 (zob. pkt 8.5.1.4).

9.5.4.1.   Analiza danych

Współczynnik natężenia przepływu powietrza (Q
  SSV) dla każdego ustawionego dławienia (co najmniej 16 nastawów) oblicza się w m3/s z danych przepływomierza, wykorzystując metodę zalecaną przez producenta. Współczynnik wypływu oblicza się z danych kalibracyjnych dla każdego ustawienia w następujący sposób:

Formula (89)

gdzie:

| Q
  SSV | natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s |
| --- | --- |
| T | temperatura na wlocie zwężki pomiarowej, w K |
| d
  V | średnica gardzieli SSV, w m |
| r
  p | stosunek bezwzględnego ciśnienia statycznego w gardzieli do bezwzględnego ciśnienia statycznego na wlocie SSV = |
| r
  D | stosunek średnicy gardzieli SSV d
  V, do wewnętrznej średnicy rury wlotowej D |

Q
  SSV

natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s

T

temperatura na wlocie zwężki pomiarowej, w K

d
  V

średnica gardzieli SSV, w m

r
  p

stosunek bezwzględnego ciśnienia statycznego w gardzieli do bezwzględnego ciśnienia statycznego na wlocie SSV = Formula

r
  D

stosunek średnicy gardzieli SSV d
  V, do wewnętrznej średnicy rury wlotowej D

Do oznaczenia zakresu przepływu poddźwiękowego sporządza się wykres C
  d jako funkcję liczby Reynoldsa Re dla gardzieli SSV. Re dla gardzieli SSV oblicza się przy pomocy następującego wzoru:

Formula (90)

przy czym:

Formula (91)

gdzie:

| A1 | 25,55152 w jednostkach SI |
| --- | --- |
| Q
  SSV | natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s |
| d
  V | średnica gardzieli SSV, w m |
| μ | bezwzględna lub dynamiczna lepkość gazu, w kg/ms |
| b | 1,458 × 106 (stała empiryczna), w kg/ms K0,5 |
| S | 110,4 (stała empiryczna), w K |

A1

25,55152 w jednostkach SIFormula

Q
  SSV

natężenie przepływu powietrza w warunkach standardowych (101,3 kPa, 273 K), w m3/s

d
  V

średnica gardzieli SSV, w m

μ

bezwzględna lub dynamiczna lepkość gazu, w kg/ms

b

1,458 × 106 (stała empiryczna), w kg/ms K0,5

S

110,4 (stała empiryczna), w K

Jako że Q
  SSV jest wkładem do wzoru Re, obliczenia rozpoczyna się od wstępnego odgadnięcia wartości Q
  SSV lub C
  d kalibracyjnej zwężki pomiarowej i powtarza do momentu uzyskania zbieżności Q
  SSV. Metoda osiągania zbieżności ma dokładność rzędu 0,1 % lub większą.

Dla minimum szesnastu punktów w obszarze przepływu poddźwiękowego wyliczone wartości C
  d z wynikowego wzoru dopasowania krzywej kalibracji mieszczą się w przedziale ±0,5 % zmierzonej wartości C
  d dla każdego punktu kalibracji.

9.5.5.   Weryfikacja całego układu

Ogólną dokładność układu pobierania próbek CVS i układu analitycznego ustala się, wprowadzając znaną masę zanieczyszczeń gazowych do układu pracującego w normalnym trybie. Analizuje się substancję zanieczyszczającą i oblicza masę zgodnie z pkt 8.5.2.4, z wyjątkiem przypadku propanu, dla którego stosuje się współczynnik u wynoszący 0,000472 zamiast 0,000480 dla HC. Wykorzystuje się jedną z dwóch następujących technik.

9.5.5.1.   Pomiar za pomocą kryzy przepływu krytycznego

Do układu CVS wprowadza się znaną ilość czystego gazu (tlenku węgla lub propanu) przez skalibrowaną kryzę przepływu krytycznego. Jeżeli ciśnienie wlotowe jest wystarczająco wysokie, natężenie przepływu, które reguluje się za pomocą kryzy przepływu krytycznego, nie jest uzależnione od ciśnienia wylotowego kryzy (przepływu krytycznego). Układ CVS uruchamia się tak jak w przypadku badania normalnego poziomu emisji spalin na około 5–10 minut. Próbkę gazu analizuje się za pomocą standardowych urządzeń (worek do pobierania próbek lub metoda całkowania) i oblicza masę gazu.

Masa obliczona w ten sposób mieści się w zakresie ± 3 % znanej masy wprowadzonego gazu.

9.5.5.2.   Pomiar za pomocą techniki grawimetrycznej

Masę małej butli wypełnionej tlenkiem węgla lub propanem ustala się z dokładnością do ±0,01 g. Układ CVS uruchamia się na około 5–10 minut tak jak podczas badania normalnej emisji spalin, jednocześnie wprowadzając do układu tlenek węgla lub propan. Ilość uwolnionego czystego gazu ustala się przez pomiar różnicy masy. Próbkę gazu analizuje się za pomocą standardowych urządzeń (worek do pobierania próbek lub metoda całkowania) i oblicza masę gazu.

Masa obliczona w ten sposób mieści się w zakresie ± 3 % znanej masy wprowadzonego gazu.

DODATEK 1

WYKAZ ODCZYTÓW DYNAMOMETRU W BADANIU WHTC

| Czas | Norm. prędkość | Norm. moment obr. |
| --- | --- | --- |
| s | % | % |
| 1 | 0,0 | 0,0 |
| 2 | 0,0 | 0,0 |
| 3 | 0,0 | 0,0 |
| 4 | 0,0 | 0,0 |
| 5 | 0,0 | 0,0 |
| 6 | 0,0 | 0,0 |
| 7 | 1,5 | 8,9 |
| 8 | 15,8 | 30,9 |
| 9 | 27,4 | 1,3 |
| 10 | 32,6 | 0,7 |
| 11 | 34,8 | 1,2 |
| 12 | 36,2 | 7,4 |
| 13 | 37,1 | 6,2 |
| 14 | 37,9 | 10,2 |
| 15 | 39,6 | 12,3 |
| 16 | 42,3 | 12,5 |
| 17 | 45,3 | 12,6 |
| 18 | 48,6 | 6,0 |
| 19 | 40,8 | 0,0 |
| 20 | 33,0 | 16,3 |
| 21 | 42,5 | 27,4 |
| 22 | 49,3 | 26,7 |
| 23 | 54,0 | 18,0 |
| 24 | 57,1 | 12,9 |
| 25 | 58,9 | 8,6 |
| 26 | 59,3 | 6,0 |
| 27 | 59,0 | 4,9 |
| 28 | 57,9 | m |
| 29 | 55,7 | m |
| 30 | 52,1 | m |
| 31 | 46,4 | m |
| 32 | 38,6 | m |
| 33 | 29,0 | m |
| 34 | 20,8 | m |
| 35 | 16,9 | m |
| 36 | 16,9 | 42,5 |
| 37 | 18,8 | 38,4 |
| 38 | 20,7 | 32,9 |
| 39 | 21,0 | 0,0 |
| 40 | 19,1 | 0,0 |
| 41 | 13,7 | 0,0 |
| 42 | 2,2 | 0,0 |
| 43 | 0,0 | 0,0 |
| 44 | 0,0 | 0,0 |
| 45 | 0,0 | 0,0 |
| 46 | 0,0 | 0,0 |
| 47 | 0,0 | 0,0 |
| 48 | 0,0 | 0,0 |
| 49 | 0,0 | 0,0 |
| 50 | 0,0 | 13,1 |
| 51 | 13,1 | 30,1 |
| 52 | 26,3 | 25,5 |
| 53 | 35,0 | 32,2 |
| 54 | 41,7 | 14,3 |
| 55 | 42,2 | 0,0 |
| 56 | 42,8 | 11,6 |
| 57 | 51,0 | 20,9 |
| 58 | 60,0 | 9,6 |
| 59 | 49,4 | 0,0 |
| 60 | 38,9 | 16,6 |
| 61 | 43,4 | 30,8 |
| 62 | 49,4 | 14,2 |
| 63 | 40,5 | 0,0 |
| 64 | 31,5 | 43,5 |
| 65 | 36,6 | 78,2 |
| 66 | 40,8 | 67,6 |
| 67 | 44,7 | 59,1 |
| 68 | 48,3 | 52,0 |
| 69 | 51,9 | 63,8 |
| 70 | 54,7 | 27,9 |
| 71 | 55,3 | 18,3 |
| 72 | 55,1 | 16,3 |
| 73 | 54,8 | 11,1 |
| 74 | 54,7 | 11,5 |
| 75 | 54,8 | 17,5 |
| 76 | 55,6 | 18,0 |
| 77 | 57,0 | 14,1 |
| 78 | 58,1 | 7,0 |
| 79 | 43,3 | 0,0 |
| 80 | 28,5 | 25,0 |
| 81 | 30,4 | 47,8 |
| 82 | 32,1 | 39,2 |
| 83 | 32,7 | 39,3 |
| 84 | 32,4 | 17,3 |
| 85 | 31,6 | 11,4 |
| 86 | 31,1 | 10,2 |
| 87 | 31,1 | 19,5 |
| 88 | 31,4 | 22,5 |
| 89 | 31,6 | 22,9 |
| 90 | 31,6 | 24,3 |
| 91 | 31,9 | 26,9 |
| 92 | 32,4 | 30,6 |
| 93 | 32,8 | 32,7 |
| 94 | 33,7 | 32,5 |
| 95 | 34,4 | 29,5 |
| 96 | 34,3 | 26,5 |
| 97 | 34,4 | 24,7 |
| 98 | 35,0 | 24,9 |
| 99 | 35,6 | 25,2 |
| 100 | 36,1 | 24,8 |
| 101 | 36,3 | 24,0 |
| 102 | 36,2 | 23,6 |
| 103 | 36,2 | 23,5 |
| 104 | 36,8 | 22,7 |
| 105 | 37,2 | 20,9 |
| 106 | 37,0 | 19,2 |
| 107 | 36,3 | 18,4 |
| 108 | 35,4 | 17,6 |
| 109 | 35,2 | 14,9 |
| 110 | 35,4 | 9,9 |
| 111 | 35,5 | 4,3 |
| 112 | 35,2 | 6,6 |
| 113 | 34,9 | 10,0 |
| 114 | 34,7 | 25,1 |
| 115 | 34,4 | 29,3 |
| 116 | 34,5 | 20,7 |
| 117 | 35,2 | 16,6 |
| 118 | 35,8 | 16,2 |
| 119 | 35,6 | 20,3 |
| 120 | 35,3 | 22,5 |
| 121 | 35,3 | 23,4 |
| 122 | 34,7 | 11,9 |
| 123 | 45,5 | 0,0 |
| 124 | 56,3 | m |
| 125 | 46,2 | m |
| 126 | 50,1 | 0,0 |
| 127 | 54,0 | m |
| 128 | 40,5 | m |
| 129 | 27,0 | m |
| 130 | 13,5 | m |
| 131 | 0,0 | 0,0 |
| 132 | 0,0 | 0,0 |
| 133 | 0,0 | 0,0 |
| 134 | 0,0 | 0,0 |
| 135 | 0,0 | 0,0 |
| 136 | 0,0 | 0,0 |
| 137 | 0,0 | 0,0 |
| 138 | 0,0 | 0,0 |
| 139 | 0,0 | 0,0 |
| 140 | 0,0 | 0,0 |
| 141 | 0,0 | 0,0 |
| 142 | 0,0 | 4,9 |
| 143 | 0,0 | 7,3 |
| 144 | 4,4 | 28,7 |
| 145 | 11,1 | 26,4 |
| 146 | 15,0 | 9,4 |
| 147 | 15,9 | 0,0 |
| 148 | 15,3 | 0,0 |
| 149 | 14,2 | 0,0 |
| 150 | 13,2 | 0,0 |
| 151 | 11,6 | 0,0 |
| 152 | 8,4 | 0,0 |
| 153 | 5,4 | 0,0 |
| 154 | 4,3 | 5,6 |
| 155 | 5,8 | 24,4 |
| 156 | 9,7 | 20,7 |
| 157 | 13,6 | 21,1 |
| 158 | 15,6 | 21,5 |
| 159 | 16,5 | 21,9 |
| 160 | 18,0 | 22,3 |
| 161 | 21,1 | 46,9 |
| 162 | 25,2 | 33,6 |
| 163 | 28,1 | 16,6 |
| 164 | 28,8 | 7,0 |
| 165 | 27,5 | 5,0 |
| 166 | 23,1 | 3,0 |
| 167 | 16,9 | 1,9 |
| 168 | 12,2 | 2,6 |
| 169 | 9,9 | 3,2 |
| 170 | 9,1 | 4,0 |
| 171 | 8,8 | 3,8 |
| 172 | 8,5 | 12,2 |
| 173 | 8,2 | 29,4 |
| 174 | 9,6 | 20,1 |
| 175 | 14,7 | 16,3 |
| 176 | 24,5 | 8,7 |
| 177 | 39,4 | 3,3 |
| 178 | 39,0 | 2,9 |
| 179 | 38,5 | 5,9 |
| 180 | 42,4 | 8,0 |
| 181 | 38,2 | 6,0 |
| 182 | 41,4 | 3,8 |
| 183 | 44,6 | 5,4 |
| 184 | 38,8 | 8,2 |
| 185 | 37,5 | 8,9 |
| 186 | 35,4 | 7,3 |
| 187 | 28,4 | 7,0 |
| 188 | 14,8 | 7,0 |
| 189 | 0,0 | 5,9 |
| 190 | 0,0 | 0,0 |
| 191 | 0,0 | 0,0 |
| 192 | 0,0 | 0,0 |
| 193 | 0,0 | 0,0 |
| 194 | 0,0 | 0,0 |
| 195 | 0,0 | 0,0 |
| 196 | 0,0 | 0,0 |
| 197 | 0,0 | 0,0 |
| 198 | 0,0 | 0,0 |
| 199 | 0,0 | 0,0 |
| 200 | 0,0 | 0,0 |
| 201 | 0,0 | 0,0 |
| 202 | 0,0 | 0,0 |
| 203 | 0,0 | 0,0 |
| 204 | 0,0 | 0,0 |
| 205 | 0,0 | 0,0 |
| 206 | 0,0 | 0,0 |
| 207 | 0,0 | 0,0 |
| 208 | 0,0 | 0,0 |
| 209 | 0,0 | 0,0 |
| 210 | 0,0 | 0,0 |
| 211 | 0,0 | 0,0 |
| 212 | 0,0 | 0,0 |
| 213 | 0,0 | 0,0 |
| 214 | 0,0 | 0,0 |
| 215 | 0,0 | 0,0 |
| 216 | 0,0 | 0,0 |
| 217 | 0,0 | 0,0 |
| 218 | 0,0 | 0,0 |
| 219 | 0,0 | 0,0 |
| 220 | 0,0 | 0,0 |
| 221 | 0,0 | 0,0 |
| 222 | 0,0 | 0,0 |
| 223 | 0,0 | 0,0 |
| 224 | 0,0 | 0,0 |
| 225 | 0,0 | 0,0 |
| 226 | 0,0 | 0,0 |
| 227 | 0,0 | 0,0 |
| 228 | 0,0 | 0,0 |
| 229 | 0,0 | 0,0 |
| 230 | 0,0 | 0,0 |
| 231 | 0,0 | 0,0 |
| 232 | 0,0 | 0,0 |
| 233 | 0,0 | 0,0 |
| 234 | 0,0 | 0,0 |
| 235 | 0,0 | 0,0 |
| 236 | 0,0 | 0,0 |
| 237 | 0,0 | 0,0 |
| 238 | 0,0 | 0,0 |
| 239 | 0,0 | 0,0 |
| 240 | 0,0 | 0,0 |
| 241 | 0,0 | 0,0 |
| 242 | 0,0 | 0,0 |
| 243 | 0,0 | 0,0 |
| 244 | 0,0 | 0,0 |
| 245 | 0,0 | 0,0 |
| 246 | 0,0 | 0,0 |
| 247 | 0,0 | 0,0 |
| 248 | 0,0 | 0,0 |
| 249 | 0,0 | 0,0 |
| 250 | 0,0 | 0,0 |
| 251 | 0,0 | 0,0 |
| 252 | 0,0 | 0,0 |
| 253 | 0,0 | 31,6 |
| 254 | 9,4 | 13,6 |
| 255 | 22,2 | 16,9 |
| 256 | 33,0 | 53,5 |
| 257 | 43,7 | 22,1 |
| 258 | 39,8 | 0,0 |
| 259 | 36,0 | 45,7 |
| 260 | 47,6 | 75,9 |
| 261 | 61,2 | 70,4 |
| 262 | 72,3 | 70,4 |
| 263 | 76,0 | m |
| 264 | 74,3 | m |
| 265 | 68,5 | m |
| 266 | 61,0 | m |
| 267 | 56,0 | m |
| 268 | 54,0 | m |
| 269 | 53,0 | m |
| 270 | 50,8 | m |
| 271 | 46,8 | m |
| 272 | 41,7 | m |
| 273 | 35,9 | m |
| 274 | 29,2 | m |
| 275 | 20,7 | m |
| 276 | 10,1 | m |
| 277 | 0,0 | m |
| 278 | 0,0 | 0,0 |
| 279 | 0,0 | 0,0 |
| 280 | 0,0 | 0,0 |
| 281 | 0,0 | 0,0 |
| 282 | 0,0 | 0,0 |
| 283 | 0,0 | 0,0 |
| 284 | 0,0 | 0,0 |
| 285 | 0,0 | 0,0 |
| 286 | 0,0 | 0,0 |
| 287 | 0,0 | 0,0 |
| 288 | 0,0 | 0,0 |
| 289 | 0,0 | 0,0 |
| 290 | 0,0 | 0,0 |
| 291 | 0,0 | 0,0 |
| 292 | 0,0 | 0,0 |
| 293 | 0,0 | 0,0 |
| 294 | 0,0 | 0,0 |
| 295 | 0,0 | 0,0 |
| 296 | 0,0 | 0,0 |
| 297 | 0,0 | 0,0 |
| 298 | 0,0 | 0,0 |
| 299 | 0,0 | 0,0 |
| 300 | 0,0 | 0,0 |
| 301 | 0,0 | 0,0 |
| 302 | 0,0 | 0,0 |
| 303 | 0,0 | 0,0 |
| 304 | 0,0 | 0,0 |
| 305 | 0,0 | 0,0 |
| 306 | 0,0 | 0,0 |
| 307 | 0,0 | 0,0 |
| 308 | 0,0 | 0,0 |
| 309 | 0,0 | 0,0 |
| 310 | 0,0 | 0,0 |
| 311 | 0,0 | 0,0 |
| 312 | 0,0 | 0,0 |
| 313 | 0,0 | 0,0 |
| 314 | 0,0 | 0,0 |
| 315 | 0,0 | 0,0 |
| 316 | 0,0 | 0,0 |
| 317 | 0,0 | 0,0 |
| 318 | 0,0 | 0,0 |
| 319 | 0,0 | 0,0 |
| 320 | 0,0 | 0,0 |
| 321 | 0,0 | 0,0 |
| 322 | 0,0 | 0,0 |
| 323 | 0,0 | 0,0 |
| 324 | 4,5 | 41,0 |
| 325 | 17,2 | 38,9 |
| 326 | 30,1 | 36,8 |
| 327 | 41,0 | 34,7 |
| 328 | 50,0 | 32,6 |
| 329 | 51,4 | 0,1 |
| 330 | 47,8 | m |
| 331 | 40,2 | m |
| 332 | 32,0 | m |
| 333 | 24,4 | m |
| 334 | 16,8 | m |
| 335 | 8,1 | m |
| 336 | 0,0 | m |
| 337 | 0,0 | 0,0 |
| 338 | 0,0 | 0,0 |
| 339 | 0,0 | 0,0 |
| 340 | 0,0 | 0,0 |
| 341 | 0,0 | 0,0 |
| 342 | 0,0 | 0,0 |
| 343 | 0,0 | 0,0 |
| 344 | 0,0 | 0,0 |
| 345 | 0,0 | 0,0 |
| 346 | 0,0 | 0,0 |
| 347 | 0,0 | 0,0 |
| 348 | 0,0 | 0,0 |
| 349 | 0,0 | 0,0 |
| 350 | 0,0 | 0,0 |
| 351 | 0,0 | 0,0 |
| 352 | 0,0 | 0,0 |
| 353 | 0,0 | 0,0 |
| 354 | 0,0 | 0,5 |
| 355 | 0,0 | 4,9 |
| 356 | 9,2 | 61,3 |
| 357 | 22,4 | 40,4 |
| 358 | 36,5 | 50,1 |
| 359 | 47,7 | 21,0 |
| 360 | 38,8 | 0,0 |
| 361 | 30,0 | 37,0 |
| 362 | 37,0 | 63,6 |
| 363 | 45,5 | 90,8 |
| 364 | 54,5 | 40,9 |
| 365 | 45,9 | 0,0 |
| 366 | 37,2 | 47,5 |
| 367 | 44,5 | 84,4 |
| 368 | 51,7 | 32,4 |
| 369 | 58,1 | 15,2 |
| 370 | 45,9 | 0,0 |
| 371 | 33,6 | 35,8 |
| 372 | 36,9 | 67,0 |
| 373 | 40,2 | 84,7 |
| 374 | 43,4 | 84,3 |
| 375 | 45,7 | 84,3 |
| 376 | 46,5 | m |
| 377 | 46,1 | m |
| 378 | 43,9 | m |
| 379 | 39,3 | m |
| 380 | 47,0 | m |
| 381 | 54,6 | m |
| 382 | 62,0 | m |
| 383 | 52,0 | m |
| 384 | 43,0 | m |
| 385 | 33,9 | m |
| 386 | 28,4 | m |
| 387 | 25,5 | m |
| 388 | 24,6 | 11,0 |
| 389 | 25,2 | 14,7 |
| 390 | 28,6 | 28,4 |
| 391 | 35,5 | 65,0 |
| 392 | 43,8 | 75,3 |
| 393 | 51,2 | 34,2 |
| 394 | 40,7 | 0,0 |
| 395 | 30,3 | 45,4 |
| 396 | 34,2 | 83,1 |
| 397 | 37,6 | 85,3 |
| 398 | 40,8 | 87,5 |
| 399 | 44,8 | 89,7 |
| 400 | 50,6 | 91,9 |
| 401 | 57,6 | 94,1 |
| 402 | 64,6 | 44,6 |
| 403 | 51,6 | 0,0 |
| 404 | 38,7 | 37,4 |
| 405 | 42,4 | 70,3 |
| 406 | 46,5 | 89,1 |
| 407 | 50,6 | 93,9 |
| 408 | 53,8 | 33,0 |
| 409 | 55,5 | 20,3 |
| 410 | 55,8 | 5,2 |
| 411 | 55,4 | m |
| 412 | 54,4 | m |
| 413 | 53,1 | m |
| 414 | 51,8 | m |
| 415 | 50,3 | m |
| 416 | 48,4 | m |
| 417 | 45,9 | m |
| 418 | 43,1 | m |
| 419 | 40,1 | m |
| 420 | 37,4 | m |
| 421 | 35,1 | m |
| 422 | 32,8 | m |
| 423 | 45,3 | 0,0 |
| 424 | 57,8 | m |
| 425 | 50,6 | m |
| 426 | 41,6 | m |
| 427 | 47,9 | 0,0 |
| 428 | 54,2 | m |
| 429 | 48,1 | m |
| 430 | 47,0 | 31,3 |
| 431 | 49,0 | 38,3 |
| 432 | 52,0 | 40,1 |
| 433 | 53,3 | 14,5 |
| 434 | 52,6 | 0,8 |
| 435 | 49,8 | m |
| 436 | 51,0 | 18,6 |
| 437 | 56,9 | 38,9 |
| 438 | 67,2 | 45,0 |
| 439 | 78,6 | 21,5 |
| 440 | 65,5 | 0,0 |
| 441 | 52,4 | 31,3 |
| 442 | 56,4 | 60,1 |
| 443 | 59,7 | 29,2 |
| 444 | 45,1 | 0,0 |
| 445 | 30,6 | 4,2 |
| 446 | 30,9 | 8,4 |
| 447 | 30,5 | 4,3 |
| 448 | 44,6 | 0,0 |
| 449 | 58,8 | m |
| 450 | 55,1 | m |
| 451 | 50,6 | m |
| 452 | 45,3 | m |
| 453 | 39,3 | m |
| 454 | 49,1 | 0,0 |
| 455 | 58,8 | m |
| 456 | 50,7 | m |
| 457 | 42,4 | m |
| 458 | 44,1 | 0,0 |
| 459 | 45,7 | m |
| 460 | 32,5 | m |
| 461 | 20,7 | m |
| 462 | 10,0 | m |
| 463 | 0,0 | 0,0 |
| 464 | 0,0 | 1,5 |
| 465 | 0,9 | 41,1 |
| 466 | 7,0 | 46,3 |
| 467 | 12,8 | 48,5 |
| 468 | 17,0 | 50,7 |
| 469 | 20,9 | 52,9 |
| 470 | 26,7 | 55,0 |
| 471 | 35,5 | 57,2 |
| 472 | 46,9 | 23,8 |
| 473 | 44,5 | 0,0 |
| 474 | 42,1 | 45,7 |
| 475 | 55,6 | 77,4 |
| 476 | 68,8 | 100,0 |
| 477 | 81,7 | 47,9 |
| 478 | 71,2 | 0,0 |
| 479 | 60,7 | 38,3 |
| 480 | 68,8 | 72,7 |
| 481 | 75,0 | m |
| 482 | 61,3 | m |
| 483 | 53,5 | m |
| 484 | 45,9 | 58,0 |
| 485 | 48,1 | 80,0 |
| 486 | 49,4 | 97,9 |
| 487 | 49,7 | m |
| 488 | 48,7 | m |
| 489 | 45,5 | m |
| 490 | 40,4 | m |
| 491 | 49,7 | 0,0 |
| 492 | 59,0 | m |
| 493 | 48,9 | m |
| 494 | 40,0 | m |
| 495 | 33,5 | m |
| 496 | 30,0 | m |
| 497 | 29,1 | 12,0 |
| 498 | 29,3 | 40,4 |
| 499 | 30,4 | 29,3 |
| 500 | 32,2 | 15,4 |
| 501 | 33,9 | 15,8 |
| 502 | 35,3 | 14,9 |
| 503 | 36,4 | 15,1 |
| 504 | 38,0 | 15,3 |
| 505 | 40,3 | 50,9 |
| 506 | 43,0 | 39,7 |
| 507 | 45,5 | 20,6 |
| 508 | 47,3 | 20,6 |
| 509 | 48,8 | 22,1 |
| 510 | 50,1 | 22,1 |
| 511 | 51,4 | 42,4 |
| 512 | 52,5 | 31,9 |
| 513 | 53,7 | 21,6 |
| 514 | 55,1 | 11,6 |
| 515 | 56,8 | 5,7 |
| 516 | 42,4 | 0,0 |
| 517 | 27,9 | 8,2 |
| 518 | 29,0 | 15,9 |
| 519 | 30,4 | 25,1 |
| 520 | 32,6 | 60,5 |
| 521 | 35,4 | 72,7 |
| 522 | 38,4 | 88,2 |
| 523 | 41,0 | 65,1 |
| 524 | 42,9 | 25,6 |
| 525 | 44,2 | 15,8 |
| 526 | 44,9 | 2,9 |
| 527 | 45,1 | m |
| 528 | 44,8 | m |
| 529 | 43,9 | m |
| 530 | 42,4 | m |
| 531 | 40,2 | m |
| 532 | 37,1 | m |
| 533 | 47,0 | 0,0 |
| 534 | 57,0 | m |
| 535 | 45,1 | m |
| 536 | 32,6 | m |
| 537 | 46,8 | 0,0 |
| 538 | 61,5 | m |
| 539 | 56,7 | m |
| 540 | 46,9 | m |
| 541 | 37,5 | m |
| 542 | 30,3 | m |
| 543 | 27,3 | 32,3 |
| 544 | 30,8 | 60,3 |
| 545 | 41,2 | 62,3 |
| 546 | 36,0 | 0,0 |
| 547 | 30,8 | 32,3 |
| 548 | 33,9 | 60,3 |
| 549 | 34,6 | 38,4 |
| 550 | 37,0 | 16,6 |
| 551 | 42,7 | 62,3 |
| 552 | 50,4 | 28,1 |
| 553 | 40,1 | 0,0 |
| 554 | 29,9 | 8,0 |
| 555 | 32,5 | 15,0 |
| 556 | 34,6 | 63,1 |
| 557 | 36,7 | 58,0 |
| 558 | 39,4 | 52,9 |
| 559 | 42,8 | 47,8 |
| 560 | 46,8 | 42,7 |
| 561 | 50,7 | 27,5 |
| 562 | 53,4 | 20,7 |
| 563 | 54,2 | 13,1 |
| 564 | 54,2 | 0,4 |
| 565 | 53,4 | 0,0 |
| 566 | 51,4 | m |
| 567 | 48,7 | m |
| 568 | 45,6 | m |
| 569 | 42,4 | m |
| 570 | 40,4 | m |
| 571 | 39,8 | 5,8 |
| 572 | 40,7 | 39,7 |
| 573 | 43,8 | 37,1 |
| 574 | 48,1 | 39,1 |
| 575 | 52,0 | 22,0 |
| 576 | 54,7 | 13,2 |
| 577 | 56,4 | 13,2 |
| 578 | 57,5 | 6,6 |
| 579 | 42,6 | 0,0 |
| 580 | 27,7 | 10,9 |
| 581 | 28,5 | 21,3 |
| 582 | 29,2 | 23,9 |
| 583 | 29,5 | 15,2 |
| 584 | 29,7 | 8,8 |
| 585 | 30,4 | 20,8 |
| 586 | 31,9 | 22,9 |
| 587 | 34,3 | 61,4 |
| 588 | 37,2 | 76,6 |
| 589 | 40,1 | 27,5 |
| 590 | 42,3 | 25,4 |
| 591 | 43,5 | 32,0 |
| 592 | 43,8 | 6,0 |
| 593 | 43,5 | m |
| 594 | 42,8 | m |
| 595 | 41,7 | m |
| 596 | 40,4 | m |
| 597 | 39,3 | m |
| 598 | 38,9 | 12,9 |
| 599 | 39,0 | 18,4 |
| 600 | 39,7 | 39,2 |
| 601 | 41,4 | 60,0 |
| 602 | 43,7 | 54,5 |
| 603 | 46,2 | 64,2 |
| 604 | 48,8 | 73,3 |
| 605 | 51,0 | 82,3 |
| 606 | 52,1 | 0,0 |
| 607 | 52,0 | m |
| 608 | 50,9 | m |
| 609 | 49,4 | m |
| 610 | 47,8 | m |
| 611 | 46,6 | m |
| 612 | 47,3 | 35,3 |
| 613 | 49,2 | 74,1 |
| 614 | 51,1 | 95,2 |
| 615 | 51,7 | m |
| 616 | 50,8 | m |
| 617 | 47,3 | m |
| 618 | 41,8 | m |
| 619 | 36,4 | m |
| 620 | 30,9 | m |
| 621 | 25,5 | 37,1 |
| 622 | 33,8 | 38,4 |
| 623 | 42,1 | m |
| 624 | 34,1 | m |
| 625 | 33,0 | 37,1 |
| 626 | 36,4 | 38,4 |
| 627 | 43,3 | 17,1 |
| 628 | 35,7 | 0,0 |
| 629 | 28,1 | 11,6 |
| 630 | 36,5 | 19,2 |
| 631 | 45,2 | 8,3 |
| 632 | 36,5 | 0,0 |
| 633 | 27,9 | 32,6 |
| 634 | 31,5 | 59,6 |
| 635 | 34,4 | 65,2 |
| 636 | 37,0 | 59,6 |
| 637 | 39,0 | 49,0 |
| 638 | 40,2 | m |
| 639 | 39,8 | m |
| 640 | 36,0 | m |
| 641 | 29,7 | m |
| 642 | 21,5 | m |
| 643 | 14,1 | m |
| 644 | 0,0 | 0,0 |
| 645 | 0,0 | 0,0 |
| 646 | 0,0 | 0,0 |
| 647 | 0,0 | 0,0 |
| 648 | 0,0 | 0,0 |
| 649 | 0,0 | 0,0 |
| 650 | 0,0 | 0,0 |
| 651 | 0,0 | 0,0 |
| 652 | 0,0 | 0,0 |
| 653 | 0,0 | 0,0 |
| 654 | 0,0 | 0,0 |
| 655 | 0,0 | 0,0 |
| 656 | 0,0 | 3,4 |
| 657 | 1,4 | 22,0 |
| 658 | 10,1 | 45,3 |
| 659 | 21,5 | 10,0 |
| 660 | 32,2 | 0,0 |
| 661 | 42,3 | 46,0 |
| 662 | 57,1 | 74,1 |
| 663 | 72,1 | 34,2 |
| 664 | 66,9 | 0,0 |
| 665 | 60,4 | 41,8 |
| 666 | 69,1 | 79,0 |
| 667 | 77,1 | 38,3 |
| 668 | 63,1 | 0,0 |
| 669 | 49,1 | 47,9 |
| 670 | 53,4 | 91,3 |
| 671 | 57,5 | 85,7 |
| 672 | 61,5 | 89,2 |
| 673 | 65,5 | 85,9 |
| 674 | 69,5 | 89,5 |
| 675 | 73,1 | 75,5 |
| 676 | 76,2 | 73,6 |
| 677 | 79,1 | 75,6 |
| 678 | 81,8 | 78,2 |
| 679 | 84,1 | 39,0 |
| 680 | 69,6 | 0,0 |
| 681 | 55,0 | 25,2 |
| 682 | 55,8 | 49,9 |
| 683 | 56,7 | 46,4 |
| 684 | 57,6 | 76,3 |
| 685 | 58,4 | 92,7 |
| 686 | 59,3 | 99,9 |
| 687 | 60,1 | 95,0 |
| 688 | 61,0 | 46,7 |
| 689 | 46,6 | 0,0 |
| 690 | 32,3 | 34,6 |
| 691 | 32,7 | 68,6 |
| 692 | 32,6 | 67,0 |
| 693 | 31,3 | m |
| 694 | 28,1 | m |
| 695 | 43,0 | 0,0 |
| 696 | 58,0 | m |
| 697 | 58,9 | m |
| 698 | 49,4 | m |
| 699 | 41,5 | m |
| 700 | 48,4 | 0,0 |
| 701 | 55,3 | m |
| 702 | 41,8 | m |
| 703 | 31,6 | m |
| 704 | 24,6 | m |
| 705 | 15,2 | m |
| 706 | 7,0 | m |
| 707 | 0,0 | 0,0 |
| 708 | 0,0 | 0,0 |
| 709 | 0,0 | 0,0 |
| 710 | 0,0 | 0,0 |
| 711 | 0,0 | 0,0 |
| 712 | 0,0 | 0,0 |
| 713 | 0,0 | 0,0 |
| 714 | 0,0 | 0,0 |
| 715 | 0,0 | 0,0 |
| 716 | 0,0 | 0,0 |
| 717 | 0,0 | 0,0 |
| 718 | 0,0 | 0,0 |
| 719 | 0,0 | 0,0 |
| 720 | 0,0 | 0,0 |
| 721 | 0,0 | 0,0 |
| 722 | 0,0 | 0,0 |
| 723 | 0,0 | 0,0 |
| 724 | 0,0 | 0,0 |
| 725 | 0,0 | 0,0 |
| 726 | 0,0 | 0,0 |
| 727 | 0,0 | 0,0 |
| 728 | 0,0 | 0,0 |
| 729 | 0,0 | 0,0 |
| 730 | 0,0 | 0,0 |
| 731 | 0,0 | 0,0 |
| 732 | 0,0 | 0,0 |
| 733 | 0,0 | 0,0 |
| 734 | 0,0 | 0,0 |
| 735 | 0,0 | 0,0 |
| 736 | 0,0 | 0,0 |
| 737 | 0,0 | 0,0 |
| 738 | 0,0 | 0,0 |
| 739 | 0,0 | 0,0 |
| 740 | 0,0 | 0,0 |
| 741 | 0,0 | 0,0 |
| 742 | 0,0 | 0,0 |
| 743 | 0,0 | 0,0 |
| 744 | 0,0 | 0,0 |
| 745 | 0,0 | 0,0 |
| 746 | 0,0 | 0,0 |
| 747 | 0,0 | 0,0 |
| 748 | 0,0 | 0,0 |
| 749 | 0,0 | 0,0 |
| 750 | 0,0 | 0,0 |
| 751 | 0,0 | 0,0 |
| 752 | 0,0 | 0,0 |
| 753 | 0,0 | 0,0 |
| 754 | 0,0 | 0,0 |
| 755 | 0,0 | 0,0 |
| 756 | 0,0 | 0,0 |
| 757 | 0,0 | 0,0 |
| 758 | 0,0 | 0,0 |
| 759 | 0,0 | 0,0 |
| 760 | 0,0 | 0,0 |
| 761 | 0,0 | 0,0 |
| 762 | 0,0 | 0,0 |
| 763 | 0,0 | 0,0 |
| 764 | 0,0 | 0,0 |
| 765 | 0,0 | 0,0 |
| 766 | 0,0 | 0,0 |
| 767 | 0,0 | 0,0 |
| 768 | 0,0 | 0,0 |
| 769 | 0,0 | 0,0 |
| 770 | 0,0 | 0,0 |
| 771 | 0,0 | 22,0 |
| 772 | 4,5 | 25,8 |
| 773 | 15,5 | 42,8 |
| 774 | 30,5 | 46,8 |
| 775 | 45,5 | 29,3 |
| 776 | 49,2 | 13,6 |
| 777 | 39,5 | 0,0 |
| 778 | 29,7 | 15,1 |
| 779 | 34,8 | 26,9 |
| 780 | 40,0 | 13,6 |
| 781 | 42,2 | m |
| 782 | 42,1 | m |
| 783 | 40,8 | m |
| 784 | 37,7 | 37,6 |
| 785 | 47,0 | 35,0 |
| 786 | 48,8 | 33,4 |
| 787 | 41,7 | m |
| 788 | 27,7 | m |
| 789 | 17,2 | m |
| 790 | 14,0 | 37,6 |
| 791 | 18,4 | 25,0 |
| 792 | 27,6 | 17,7 |
| 793 | 39,8 | 6,8 |
| 794 | 34,3 | 0,0 |
| 795 | 28,7 | 26,5 |
| 796 | 41,5 | 40,9 |
| 797 | 53,7 | 17,5 |
| 798 | 42,4 | 0,0 |
| 799 | 31,2 | 27,3 |
| 800 | 32,3 | 53,2 |
| 801 | 34,5 | 60,6 |
| 802 | 37,6 | 68,0 |
| 803 | 41,2 | 75,4 |
| 804 | 45,8 | 82,8 |
| 805 | 52,3 | 38,2 |
| 806 | 42,5 | 0,0 |
| 807 | 32,6 | 30,5 |
| 808 | 35,0 | 57,9 |
| 809 | 36,0 | 77,3 |
| 810 | 37,1 | 96,8 |
| 811 | 39,6 | 80,8 |
| 812 | 43,4 | 78,3 |
| 813 | 47,2 | 73,4 |
| 814 | 49,6 | 66,9 |
| 815 | 50,2 | 62,0 |
| 816 | 50,2 | 57,7 |
| 817 | 50,6 | 62,1 |
| 818 | 52,3 | 62,9 |
| 819 | 54,8 | 37,5 |
| 820 | 57,0 | 18,3 |
| 821 | 42,3 | 0,0 |
| 822 | 27,6 | 29,1 |
| 823 | 28,4 | 57,0 |
| 824 | 29,1 | 51,8 |
| 825 | 29,6 | 35,3 |
| 826 | 29,7 | 33,3 |
| 827 | 29,8 | 17,7 |
| 828 | 29,5 | m |
| 829 | 28,9 | m |
| 830 | 43,0 | 0,0 |
| 831 | 57,1 | m |
| 832 | 57,7 | m |
| 833 | 56,0 | m |
| 834 | 53,8 | m |
| 835 | 51,2 | m |
| 836 | 48,1 | m |
| 837 | 44,5 | m |
| 838 | 40,9 | m |
| 839 | 38,1 | m |
| 840 | 37,2 | 42,7 |
| 841 | 37,5 | 70,8 |
| 842 | 39,1 | 48,6 |
| 843 | 41,3 | 0,1 |
| 844 | 42,3 | m |
| 845 | 42,0 | m |
| 846 | 40,8 | m |
| 847 | 38,6 | m |
| 848 | 35,5 | m |
| 849 | 32,1 | m |
| 850 | 29,6 | m |
| 851 | 28,8 | 39,9 |
| 852 | 29,2 | 52,9 |
| 853 | 30,9 | 76,1 |
| 854 | 34,3 | 76,5 |
| 855 | 38,3 | 75,5 |
| 856 | 42,5 | 74,8 |
| 857 | 46,6 | 74,2 |
| 858 | 50,7 | 76,2 |
| 859 | 54,8 | 75,1 |
| 860 | 58,7 | 36,3 |
| 861 | 45,2 | 0,0 |
| 862 | 31,8 | 37,2 |
| 863 | 33,8 | 71,2 |
| 864 | 35,5 | 46,4 |
| 865 | 36,6 | 33,6 |
| 866 | 37,2 | 20,0 |
| 867 | 37,2 | m |
| 868 | 37,0 | m |
| 869 | 36,6 | m |
| 870 | 36,0 | m |
| 871 | 35,4 | m |
| 872 | 34,7 | m |
| 873 | 34,1 | m |
| 874 | 33,6 | m |
| 875 | 33,3 | m |
| 876 | 33,1 | m |
| 877 | 32,7 | m |
| 878 | 31,4 | m |
| 879 | 45,0 | 0,0 |
| 880 | 58,5 | m |
| 881 | 53,7 | m |
| 882 | 47,5 | m |
| 883 | 40,6 | m |
| 884 | 34,1 | m |
| 885 | 45,3 | 0,0 |
| 886 | 56,4 | m |
| 887 | 51,0 | m |
| 888 | 44,5 | m |
| 889 | 36,4 | m |
| 890 | 26,6 | m |
| 891 | 20,0 | m |
| 892 | 13,3 | m |
| 893 | 6,7 | m |
| 894 | 0,0 | 0,0 |
| 895 | 0,0 | 0,0 |
| 896 | 0,0 | 0,0 |
| 897 | 0,0 | 0,0 |
| 898 | 0,0 | 0,0 |
| 899 | 0,0 | 0,0 |
| 900 | 0,0 | 0,0 |
| 901 | 0,0 | 5,8 |
| 902 | 2,5 | 27,9 |
| 903 | 12,4 | 29,0 |
| 904 | 19,4 | 30,1 |
| 905 | 29,3 | 31,2 |
| 906 | 37,1 | 10,4 |
| 907 | 40,6 | 4,9 |
| 908 | 35,8 | 0,0 |
| 909 | 30,9 | 7,6 |
| 910 | 35,4 | 13,8 |
| 911 | 36,5 | 11,1 |
| 912 | 40,8 | 48,5 |
| 913 | 49,8 | 3,7 |
| 914 | 41,2 | 0,0 |
| 915 | 32,7 | 29,7 |
| 916 | 39,4 | 52,1 |
| 917 | 48,8 | 22,7 |
| 918 | 41,6 | 0,0 |
| 919 | 34,5 | 46,6 |
| 920 | 39,7 | 84,4 |
| 921 | 44,7 | 83,2 |
| 922 | 49,5 | 78,9 |
| 923 | 52,3 | 83,8 |
| 924 | 53,4 | 77,7 |
| 925 | 52,1 | 69,6 |
| 926 | 47,9 | 63,6 |
| 927 | 46,4 | 55,2 |
| 928 | 46,5 | 53,6 |
| 929 | 46,4 | 62,3 |
| 930 | 46,1 | 58,2 |
| 931 | 46,2 | 61,8 |
| 932 | 47,3 | 62,3 |
| 933 | 49,3 | 57,1 |
| 934 | 52,6 | 58,1 |
| 935 | 56,3 | 56,0 |
| 936 | 59,9 | 27,2 |
| 937 | 45,8 | 0,0 |
| 938 | 31,8 | 28,8 |
| 939 | 32,7 | 56,5 |
| 940 | 33,4 | 62,8 |
| 941 | 34,6 | 68,2 |
| 942 | 35,8 | 68,6 |
| 943 | 38,6 | 65,0 |
| 944 | 42,3 | 61,9 |
| 945 | 44,1 | 65,3 |
| 946 | 45,3 | 63,2 |
| 947 | 46,5 | 30,6 |
| 948 | 46,7 | 11,1 |
| 949 | 45,9 | 16,1 |
| 950 | 45,6 | 21,8 |
| 951 | 45,9 | 24,2 |
| 952 | 46,5 | 24,7 |
| 953 | 46,7 | 24,7 |
| 954 | 46,8 | 28,2 |
| 955 | 47,2 | 31,2 |
| 956 | 47,6 | 29,6 |
| 957 | 48,2 | 31,2 |
| 958 | 48,6 | 33,5 |
| 959 | 48,8 | m |
| 960 | 47,6 | m |
| 961 | 46,3 | m |
| 962 | 45,2 | m |
| 963 | 43,5 | m |
| 964 | 41,4 | m |
| 965 | 40,3 | m |
| 966 | 39,4 | m |
| 967 | 38,0 | m |
| 968 | 36,3 | m |
| 969 | 35,3 | 5,8 |
| 970 | 35,4 | 30,2 |
| 971 | 36,6 | 55,6 |
| 972 | 38,6 | 48,5 |
| 973 | 39,9 | 41,8 |
| 974 | 40,3 | 38,2 |
| 975 | 40,8 | 35,0 |
| 976 | 41,9 | 32,4 |
| 977 | 43,2 | 26,4 |
| 978 | 43,5 | m |
| 979 | 42,9 | m |
| 980 | 41,5 | m |
| 981 | 40,9 | m |
| 982 | 40,5 | m |
| 983 | 39,5 | m |
| 984 | 38,3 | m |
| 985 | 36,9 | m |
| 986 | 35,4 | m |
| 987 | 34,5 | m |
| 988 | 33,9 | m |
| 989 | 32,6 | m |
| 990 | 30,9 | m |
| 991 | 29,9 | m |
| 992 | 29,2 | m |
| 993 | 44,1 | 0,0 |
| 994 | 59,1 | m |
| 995 | 56,8 | m |
| 996 | 53,5 | m |
| 997 | 47,8 | m |
| 998 | 41,9 | m |
| 999 | 35,9 | m |
| 1000 | 44,3 | 0,0 |
| 1001 | 52,6 | m |
| 1002 | 43,4 | m |
| 1003 | 50,6 | 0,0 |
| 1004 | 57,8 | m |
| 1005 | 51,6 | m |
| 1006 | 44,8 | m |
| 1007 | 48,6 | 0,0 |
| 1008 | 52,4 | m |
| 1009 | 45,4 | m |
| 1010 | 37,2 | m |
| 1011 | 26,3 | m |
| 1012 | 17,9 | m |
| 1013 | 16,2 | 1,9 |
| 1014 | 17,8 | 7,5 |
| 1015 | 25,2 | 18,0 |
| 1016 | 39,7 | 6,5 |
| 1017 | 38,6 | 0,0 |
| 1018 | 37,4 | 5,4 |
| 1019 | 43,4 | 9,7 |
| 1020 | 46,9 | 15,7 |
| 1021 | 52,5 | 13,1 |
| 1022 | 56,2 | 6,3 |
| 1023 | 44,0 | 0,0 |
| 1024 | 31,8 | 20,9 |
| 1025 | 38,7 | 36,3 |
| 1026 | 47,7 | 47,5 |
| 1027 | 54,5 | 22,0 |
| 1028 | 41,3 | 0,0 |
| 1029 | 28,1 | 26,8 |
| 1030 | 31,6 | 49,2 |
| 1031 | 34,5 | 39,5 |
| 1032 | 36,4 | 24,0 |
| 1033 | 36,7 | m |
| 1034 | 35,5 | m |
| 1035 | 33,8 | m |
| 1036 | 33,7 | 19,8 |
| 1037 | 35,3 | 35,1 |
| 1038 | 38,0 | 33,9 |
| 1039 | 40,1 | 34,5 |
| 1040 | 42,2 | 40,4 |
| 1041 | 45,2 | 44,0 |
| 1042 | 48,3 | 35,9 |
| 1043 | 50,1 | 29,6 |
| 1044 | 52,3 | 38,5 |
| 1045 | 55,3 | 57,7 |
| 1046 | 57,0 | 50,7 |
| 1047 | 57,7 | 25,2 |
| 1048 | 42,9 | 0,0 |
| 1049 | 28,2 | 15,7 |
| 1050 | 29,2 | 30,5 |
| 1051 | 31,1 | 52,6 |
| 1052 | 33,4 | 60,7 |
| 1053 | 35,0 | 61,4 |
| 1054 | 35,3 | 18,2 |
| 1055 | 35,2 | 14,9 |
| 1056 | 34,9 | 11,7 |
| 1057 | 34,5 | 12,9 |
| 1058 | 34,1 | 15,5 |
| 1059 | 33,5 | m |
| 1060 | 31,8 | m |
| 1061 | 30,1 | m |
| 1062 | 29,6 | 10,3 |
| 1063 | 30,0 | 26,5 |
| 1064 | 31,0 | 18,8 |
| 1065 | 31,5 | 26,5 |
| 1066 | 31,7 | m |
| 1067 | 31,5 | m |
| 1068 | 30,6 | m |
| 1069 | 30,0 | m |
| 1070 | 30,0 | m |
| 1071 | 29,4 | m |
| 1072 | 44,3 | 0,0 |
| 1073 | 59,2 | m |
| 1074 | 58,3 | m |
| 1075 | 57,1 | m |
| 1076 | 55,4 | m |
| 1077 | 53,5 | m |
| 1078 | 51,5 | m |
| 1079 | 49,7 | m |
| 1080 | 47,9 | m |
| 1081 | 46,4 | m |
| 1082 | 45,5 | m |
| 1083 | 45,2 | m |
| 1084 | 44,3 | m |
| 1085 | 43,6 | m |
| 1086 | 43,1 | m |
| 1087 | 42,5 | 25,6 |
| 1088 | 43,3 | 25,7 |
| 1089 | 46,3 | 24,0 |
| 1090 | 47,8 | 20,6 |
| 1091 | 47,2 | 3,8 |
| 1092 | 45,6 | 4,4 |
| 1093 | 44,6 | 4,1 |
| 1094 | 44,1 | m |
| 1095 | 42,9 | m |
| 1096 | 40,9 | m |
| 1097 | 39,2 | m |
| 1098 | 37,0 | m |
| 1099 | 35,1 | 2,0 |
| 1100 | 35,6 | 43,3 |
| 1101 | 38,7 | 47,6 |
| 1102 | 41,3 | 40,4 |
| 1103 | 42,6 | 45,7 |
| 1104 | 43,9 | 43,3 |
| 1105 | 46,9 | 41,2 |
| 1106 | 52,4 | 40,1 |
| 1107 | 56,3 | 39,3 |
| 1108 | 57,4 | 25,5 |
| 1109 | 57,2 | 25,4 |
| 1110 | 57,0 | 25,4 |
| 1111 | 56,8 | 25,3 |
| 1112 | 56,3 | 25,3 |
| 1113 | 55,6 | 25,2 |
| 1114 | 56,2 | 25,2 |
| 1115 | 58,0 | 12,4 |
| 1116 | 43,4 | 0,0 |
| 1117 | 28,8 | 26,2 |
| 1118 | 30,9 | 49,9 |
| 1119 | 32,3 | 40,5 |
| 1120 | 32,5 | 12,4 |
| 1121 | 32,4 | 12,2 |
| 1122 | 32,1 | 6,4 |
| 1123 | 31,0 | 12,4 |
| 1124 | 30,1 | 18,5 |
| 1125 | 30,4 | 35,6 |
| 1126 | 31,2 | 30,1 |
| 1127 | 31,5 | 30,8 |
| 1128 | 31,5 | 26,9 |
| 1129 | 31,7 | 33,9 |
| 1130 | 32,0 | 29,9 |
| 1131 | 32,1 | m |
| 1132 | 31,4 | m |
| 1133 | 30,3 | m |
| 1134 | 29,8 | m |
| 1135 | 44,3 | 0,0 |
| 1136 | 58,9 | m |
| 1137 | 52,1 | m |
| 1138 | 44,1 | m |
| 1139 | 51,7 | 0,0 |
| 1140 | 59,2 | m |
| 1141 | 47,2 | m |
| 1142 | 35,1 | 0,0 |
| 1143 | 23,1 | m |
| 1144 | 13,1 | m |
| 1145 | 5,0 | m |
| 1146 | 0,0 | 0,0 |
| 1147 | 0,0 | 0,0 |
| 1148 | 0,0 | 0,0 |
| 1149 | 0,0 | 0,0 |
| 1150 | 0,0 | 0,0 |
| 1151 | 0,0 | 0,0 |
| 1152 | 0,0 | 0,0 |
| 1153 | 0,0 | 0,0 |
| 1154 | 0,0 | 0,0 |
| 1155 | 0,0 | 0,0 |
| 1156 | 0,0 | 0,0 |
| 1157 | 0,0 | 0,0 |
| 1158 | 0,0 | 0,0 |
| 1159 | 0,0 | 0,0 |
| 1160 | 0,0 | 0,0 |
| 1161 | 0,0 | 0,0 |
| 1162 | 0,0 | 0,0 |
| 1163 | 0,0 | 0,0 |
| 1164 | 0,0 | 0,0 |
| 1165 | 0,0 | 0,0 |
| 1166 | 0,0 | 0,0 |
| 1167 | 0,0 | 0,0 |
| 1168 | 0,0 | 0,0 |
| 1169 | 0,0 | 0,0 |
| 1170 | 0,0 | 0,0 |
| 1171 | 0,0 | 0,0 |
| 1172 | 0,0 | 0,0 |
| 1173 | 0,0 | 0,0 |
| 1174 | 0,0 | 0,0 |
| 1175 | 0,0 | 0,0 |
| 1176 | 0,0 | 0,0 |
| 1177 | 0,0 | 0,0 |
| 1178 | 0,0 | 0,0 |
| 1179 | 0,0 | 0,0 |
| 1180 | 0,0 | 0,0 |
| 1181 | 0,0 | 0,0 |
| 1182 | 0,0 | 0,0 |
| 1183 | 0,0 | 0,0 |
| 1184 | 0,0 | 0,0 |
| 1185 | 0,0 | 0,0 |
| 1186 | 0,0 | 0,0 |
| 1187 | 0,0 | 0,0 |
| 1188 | 0,0 | 0,0 |
| 1189 | 0,0 | 0,0 |
| 1190 | 0,0 | 0,0 |
| 1191 | 0,0 | 0,0 |
| 1192 | 0,0 | 0,0 |
| 1193 | 0,0 | 0,0 |
| 1194 | 0,0 | 0,0 |
| 1195 | 0,0 | 0,0 |
| 1196 | 0,0 | 20,4 |
| 1197 | 12,6 | 41,2 |
| 1198 | 27,3 | 20,4 |
| 1199 | 40,4 | 7,6 |
| 1200 | 46,1 | m |
| 1201 | 44,6 | m |
| 1202 | 42,7 | 14,7 |
| 1203 | 42,9 | 7,3 |
| 1204 | 36,1 | 0,0 |
| 1205 | 29,3 | 15,0 |
| 1206 | 43,8 | 22,6 |
| 1207 | 54,9 | 9,9 |
| 1208 | 44,9 | 0,0 |
| 1209 | 34,9 | 47,4 |
| 1210 | 42,7 | 82,7 |
| 1211 | 52,0 | 81,2 |
| 1212 | 61,8 | 82,7 |
| 1213 | 71,3 | 39,1 |
| 1214 | 58,1 | 0,0 |
| 1215 | 44,9 | 42,5 |
| 1216 | 46,3 | 83,3 |
| 1217 | 46,8 | 74,1 |
| 1218 | 48,1 | 75,7 |
| 1219 | 50,5 | 75,8 |
| 1220 | 53,6 | 76,7 |
| 1221 | 56,9 | 77,1 |
| 1222 | 60,2 | 78,7 |
| 1223 | 63,7 | 78,0 |
| 1224 | 67,2 | 79,6 |
| 1225 | 70,7 | 80,9 |
| 1226 | 74,1 | 81,1 |
| 1227 | 77,5 | 83,6 |
| 1228 | 80,8 | 85,6 |
| 1229 | 84,1 | 81,6 |
| 1230 | 87,4 | 88,3 |
| 1231 | 90,5 | 91,9 |
| 1232 | 93,5 | 94,1 |
| 1233 | 96,8 | 96,6 |
| 1234 | 100,0 | m |
| 1235 | 96,0 | m |
| 1236 | 81,9 | m |
| 1237 | 68,1 | m |
| 1238 | 58,1 | 84,7 |
| 1239 | 58,5 | 85,4 |
| 1240 | 59,5 | 85,6 |
| 1241 | 61,0 | 86,6 |
| 1242 | 62,6 | 86,8 |
| 1243 | 64,1 | 87,6 |
| 1244 | 65,4 | 87,5 |
| 1245 | 66,7 | 87,8 |
| 1246 | 68,1 | 43,5 |
| 1247 | 55,2 | 0,0 |
| 1248 | 42,3 | 37,2 |
| 1249 | 43,0 | 73,6 |
| 1250 | 43,5 | 65,1 |
| 1251 | 43,8 | 53,1 |
| 1252 | 43,9 | 54,6 |
| 1253 | 43,9 | 41,2 |
| 1254 | 43,8 | 34,8 |
| 1255 | 43,6 | 30,3 |
| 1256 | 43,3 | 21,9 |
| 1257 | 42,8 | 19,9 |
| 1258 | 42,3 | m |
| 1259 | 41,4 | m |
| 1260 | 40,2 | m |
| 1261 | 38,7 | m |
| 1262 | 37,1 | m |
| 1263 | 35,6 | m |
| 1264 | 34,2 | m |
| 1265 | 32,9 | m |
| 1266 | 31,8 | m |
| 1267 | 30,7 | m |
| 1268 | 29,6 | m |
| 1269 | 40,4 | 0,0 |
| 1270 | 51,2 | m |
| 1271 | 49,6 | m |
| 1272 | 48,0 | m |
| 1273 | 46,4 | m |
| 1274 | 45,0 | m |
| 1275 | 43,6 | m |
| 1276 | 42,3 | m |
| 1277 | 41,0 | m |
| 1278 | 39,6 | m |
| 1279 | 38,3 | m |
| 1280 | 37,1 | m |
| 1281 | 35,9 | m |
| 1282 | 34,6 | m |
| 1283 | 33,0 | m |
| 1284 | 31,1 | m |
| 1285 | 29,2 | m |
| 1286 | 43,3 | 0,0 |
| 1287 | 57,4 | 32,8 |
| 1288 | 59,9 | 65,4 |
| 1289 | 61,9 | 76,1 |
| 1290 | 65,6 | 73,7 |
| 1291 | 69,9 | 79,3 |
| 1292 | 74,1 | 81,3 |
| 1293 | 78,3 | 83,2 |
| 1294 | 82,6 | 86,0 |
| 1295 | 87,0 | 89,5 |
| 1296 | 91,2 | 90,8 |
| 1297 | 95,3 | 45,9 |
| 1298 | 81,0 | 0,0 |
| 1299 | 66,6 | 38,2 |
| 1300 | 67,9 | 75,5 |
| 1301 | 68,4 | 80,5 |
| 1302 | 69,0 | 85,5 |
| 1303 | 70,0 | 85,2 |
| 1304 | 71,6 | 85,9 |
| 1305 | 73,3 | 86,2 |
| 1306 | 74,8 | 86,5 |
| 1307 | 76,3 | 42,9 |
| 1308 | 63,3 | 0,0 |
| 1309 | 50,4 | 21,2 |
| 1310 | 50,6 | 42,3 |
| 1311 | 50,6 | 53,7 |
| 1312 | 50,4 | 90,1 |
| 1313 | 50,5 | 97,1 |
| 1314 | 51,0 | 100,0 |
| 1315 | 51,9 | 100,0 |
| 1316 | 52,6 | 100,0 |
| 1317 | 52,8 | 32,4 |
| 1318 | 47,7 | 0,0 |
| 1319 | 42,6 | 27,4 |
| 1320 | 42,1 | 53,5 |
| 1321 | 41,8 | 44,5 |
| 1322 | 41,4 | 41,1 |
| 1323 | 41,0 | 21,0 |
| 1324 | 40,3 | 0,0 |
| 1325 | 39,3 | 1,0 |
| 1326 | 38,3 | 15,2 |
| 1327 | 37,6 | 57,8 |
| 1328 | 37,3 | 73,2 |
| 1329 | 37,3 | 59,8 |
| 1330 | 37,4 | 52,2 |
| 1331 | 37,4 | 16,9 |
| 1332 | 37,1 | 34,3 |
| 1333 | 36,7 | 51,9 |
| 1334 | 36,2 | 25,3 |
| 1335 | 35,6 | m |
| 1336 | 34,6 | m |
| 1337 | 33,2 | m |
| 1338 | 31,6 | m |
| 1339 | 30,1 | m |
| 1340 | 28,8 | m |
| 1341 | 28,0 | 29,5 |
| 1342 | 28,6 | 100,0 |
| 1343 | 28,8 | 97,3 |
| 1344 | 28,8 | 73,4 |
| 1345 | 29,6 | 56,9 |
| 1346 | 30,3 | 91,7 |
| 1347 | 31,0 | 90,5 |
| 1348 | 31,8 | 81,7 |
| 1349 | 32,6 | 79,5 |
| 1350 | 33,5 | 86,9 |
| 1351 | 34,6 | 100,0 |
| 1352 | 35,6 | 78,7 |
| 1353 | 36,4 | 50,5 |
| 1354 | 37,0 | 57,0 |
| 1355 | 37,3 | 69,1 |
| 1356 | 37,6 | 49,5 |
| 1357 | 37,8 | 44,4 |
| 1358 | 37,8 | 43,4 |
| 1359 | 37,8 | 34,8 |
| 1360 | 37,6 | 24,0 |
| 1361 | 37,2 | m |
| 1362 | 36,3 | m |
| 1363 | 35,1 | m |
| 1364 | 33,7 | m |
| 1365 | 32,4 | m |
| 1366 | 31,1 | m |
| 1367 | 29,9 | m |
| 1368 | 28,7 | m |
| 1369 | 29,0 | 58,6 |
| 1370 | 29,7 | 88,5 |
| 1371 | 31,0 | 86,3 |
| 1372 | 31,8 | 43,4 |
| 1373 | 31,7 | m |
| 1374 | 29,9 | m |
| 1375 | 40,2 | 0,0 |
| 1376 | 50,4 | m |
| 1377 | 47,9 | m |
| 1378 | 45,0 | m |
| 1379 | 43,0 | m |
| 1380 | 40,6 | m |
| 1381 | 55,5 | 0,0 |
| 1382 | 70,4 | 41,7 |
| 1383 | 73,4 | 83,2 |
| 1384 | 74,0 | 83,7 |
| 1385 | 74,9 | 41,7 |
| 1386 | 60,0 | 0,0 |
| 1387 | 45,1 | 41,6 |
| 1388 | 47,7 | 84,2 |
| 1389 | 50,4 | 50,2 |
| 1390 | 53,0 | 26,1 |
| 1391 | 59,5 | 0,0 |
| 1392 | 66,2 | 38,4 |
| 1393 | 66,4 | 76,7 |
| 1394 | 67,6 | 100,0 |
| 1395 | 68,4 | 76,6 |
| 1396 | 68,2 | 47,2 |
| 1397 | 69,0 | 81,4 |
| 1398 | 69,7 | 40,6 |
| 1399 | 54,7 | 0,0 |
| 1400 | 39,8 | 19,9 |
| 1401 | 36,3 | 40,0 |
| 1402 | 36,7 | 59,4 |
| 1403 | 36,6 | 77,5 |
| 1404 | 36,8 | 94,3 |
| 1405 | 36,8 | 100,0 |
| 1406 | 36,4 | 100,0 |
| 1407 | 36,3 | 79,7 |
| 1408 | 36,7 | 49,5 |
| 1409 | 36,6 | 39,3 |
| 1410 | 37,3 | 62,8 |
| 1411 | 38,1 | 73,4 |
| 1412 | 39,0 | 72,9 |
| 1413 | 40,2 | 72,0 |
| 1414 | 41,5 | 71,2 |
| 1415 | 42,9 | 77,3 |
| 1416 | 44,4 | 76,6 |
| 1417 | 45,4 | 43,1 |
| 1418 | 45,3 | 53,9 |
| 1419 | 45,1 | 64,8 |
| 1420 | 46,5 | 74,2 |
| 1421 | 47,7 | 75,2 |
| 1422 | 48,1 | 75,5 |
| 1423 | 48,6 | 75,8 |
| 1424 | 48,9 | 76,3 |
| 1425 | 49,9 | 75,5 |
| 1426 | 50,4 | 75,2 |
| 1427 | 51,1 | 74,6 |
| 1428 | 51,9 | 75,0 |
| 1429 | 52,7 | 37,2 |
| 1430 | 41,6 | 0,0 |
| 1431 | 30,4 | 36,6 |
| 1432 | 30,5 | 73,2 |
| 1433 | 30,3 | 81,6 |
| 1434 | 30,4 | 89,3 |
| 1435 | 31,5 | 90,4 |
| 1436 | 32,7 | 88,5 |
| 1437 | 33,7 | 97,2 |
| 1438 | 35,2 | 99,7 |
| 1439 | 36,3 | 98,8 |
| 1440 | 37,7 | 100,0 |
| 1441 | 39,2 | 100,0 |
| 1442 | 40,9 | 100,0 |
| 1443 | 42,4 | 99,5 |
| 1444 | 43,8 | 98,7 |
| 1445 | 45,4 | 97,3 |
| 1446 | 47,0 | 96,6 |
| 1447 | 47,8 | 96,2 |
| 1448 | 48,8 | 96,3 |
| 1449 | 50,5 | 95,1 |
| 1450 | 51,0 | 95,9 |
| 1451 | 52,0 | 94,3 |
| 1452 | 52,6 | 94,6 |
| 1453 | 53,0 | 65,5 |
| 1454 | 53,2 | 0,0 |
| 1455 | 53,2 | m |
| 1456 | 52,6 | m |
| 1457 | 52,1 | m |
| 1458 | 51,8 | m |
| 1459 | 51,3 | m |
| 1460 | 50,7 | m |
| 1461 | 50,7 | m |
| 1462 | 49,8 | m |
| 1463 | 49,4 | m |
| 1464 | 49,3 | m |
| 1465 | 49,1 | m |
| 1466 | 49,1 | m |
| 1467 | 49,1 | 8,3 |
| 1468 | 48,9 | 16,8 |
| 1469 | 48,8 | 21,3 |
| 1470 | 49,1 | 22,1 |
| 1471 | 49,4 | 26,3 |
| 1472 | 49,8 | 39,2 |
| 1473 | 50,4 | 83,4 |
| 1474 | 51,4 | 90,6 |
| 1475 | 52,3 | 93,8 |
| 1476 | 53,3 | 94,0 |
| 1477 | 54,2 | 94,1 |
| 1478 | 54,9 | 94,3 |
| 1479 | 55,7 | 94,6 |
| 1480 | 56,1 | 94,9 |
| 1481 | 56,3 | 86,2 |
| 1482 | 56,2 | 64,1 |
| 1483 | 56,0 | 46,1 |
| 1484 | 56,2 | 33,4 |
| 1485 | 56,5 | 23,6 |
| 1486 | 56,3 | 18,6 |
| 1487 | 55,7 | 16,2 |
| 1488 | 56,0 | 15,9 |
| 1489 | 55,9 | 21,8 |
| 1490 | 55,8 | 20,9 |
| 1491 | 55,4 | 18,4 |
| 1492 | 55,7 | 25,1 |
| 1493 | 56,0 | 27,7 |
| 1494 | 55,8 | 22,4 |
| 1495 | 56,1 | 20,0 |
| 1496 | 55,7 | 17,4 |
| 1497 | 55,9 | 20,9 |
| 1498 | 56,0 | 22,9 |
| 1499 | 56,0 | 21,1 |
| 1500 | 55,1 | 19,2 |
| 1501 | 55,6 | 24,2 |
| 1502 | 55,4 | 25,6 |
| 1503 | 55,7 | 24,7 |
| 1504 | 55,9 | 24,0 |
| 1505 | 55,4 | 23,5 |
| 1506 | 55,7 | 30,9 |
| 1507 | 55,4 | 42,5 |
| 1508 | 55,3 | 25,8 |
| 1509 | 55,4 | 1,3 |
| 1510 | 55,0 | m |
| 1511 | 54,4 | m |
| 1512 | 54,2 | m |
| 1513 | 53,5 | m |
| 1514 | 52,4 | m |
| 1515 | 51,8 | m |
| 1516 | 50,7 | m |
| 1517 | 49,9 | m |
| 1518 | 49,1 | m |
| 1519 | 47,7 | m |
| 1520 | 47,3 | m |
| 1521 | 46,9 | m |
| 1522 | 46,9 | m |
| 1523 | 47,2 | m |
| 1524 | 47,8 | m |
| 1525 | 48,2 | 0,0 |
| 1526 | 48,8 | 23,0 |
| 1527 | 49,1 | 67,9 |
| 1528 | 49,4 | 73,7 |
| 1529 | 49,8 | 75,0 |
| 1530 | 50,4 | 75,8 |
| 1531 | 51,4 | 73,9 |
| 1532 | 52,3 | 72,2 |
| 1533 | 53,3 | 71,2 |
| 1534 | 54,6 | 71,2 |
| 1535 | 55,4 | 68,7 |
| 1536 | 56,7 | 67,0 |
| 1537 | 57,2 | 64,6 |
| 1538 | 57,3 | 61,9 |
| 1539 | 57,0 | 59,5 |
| 1540 | 56,7 | 57,0 |
| 1541 | 56,7 | 69,8 |
| 1542 | 56,8 | 58,5 |
| 1543 | 56,8 | 47,2 |
| 1544 | 57,0 | 38,5 |
| 1545 | 57,0 | 32,8 |
| 1546 | 56,8 | 30,2 |
| 1547 | 57,0 | 27,0 |
| 1548 | 56,9 | 26,2 |
| 1549 | 56,7 | 26,2 |
| 1550 | 57,0 | 26,6 |
| 1551 | 56,7 | 27,8 |
| 1552 | 56,7 | 29,7 |
| 1553 | 56,8 | 32,1 |
| 1554 | 56,5 | 34,9 |
| 1555 | 56,6 | 34,9 |
| 1556 | 56,3 | 35,8 |
| 1557 | 56,6 | 36,6 |
| 1558 | 56,2 | 37,6 |
| 1559 | 56,6 | 38,2 |
| 1560 | 56,2 | 37,9 |
| 1561 | 56,6 | 37,5 |
| 1562 | 56,4 | 36,7 |
| 1563 | 56,5 | 34,8 |
| 1564 | 56,5 | 35,8 |
| 1565 | 56,5 | 36,2 |
| 1566 | 56,5 | 36,7 |
| 1567 | 56,7 | 37,8 |
| 1568 | 56,7 | 37,8 |
| 1569 | 56,6 | 36,6 |
| 1570 | 56,8 | 36,1 |
| 1571 | 56,5 | 36,8 |
| 1572 | 56,9 | 35,9 |
| 1573 | 56,7 | 35,0 |
| 1574 | 56,5 | 36,0 |
| 1575 | 56,4 | 36,5 |
| 1576 | 56,5 | 38,0 |
| 1577 | 56,5 | 39,9 |
| 1578 | 56,4 | 42,1 |
| 1579 | 56,5 | 47,0 |
| 1580 | 56,4 | 48,0 |
| 1581 | 56,1 | 49,1 |
| 1582 | 56,4 | 48,9 |
| 1583 | 56,4 | 48,2 |
| 1584 | 56,5 | 48,3 |
| 1585 | 56,5 | 47,9 |
| 1586 | 56,6 | 46,8 |
| 1587 | 56,6 | 46,2 |
| 1588 | 56,5 | 44,4 |
| 1589 | 56,8 | 42,9 |
| 1590 | 56,5 | 42,8 |
| 1591 | 56,7 | 43,2 |
| 1592 | 56,5 | 42,8 |
| 1593 | 56,9 | 42,2 |
| 1594 | 56,5 | 43,1 |
| 1595 | 56,5 | 42,9 |
| 1596 | 56,7 | 42,7 |
| 1597 | 56,6 | 41,5 |
| 1598 | 56,9 | 41,8 |
| 1599 | 56,6 | 41,9 |
| 1600 | 56,7 | 42,6 |
| 1601 | 56,7 | 42,6 |
| 1602 | 56,7 | 41,5 |
| 1603 | 56,7 | 42,2 |
| 1604 | 56,5 | 42,2 |
| 1605 | 56,8 | 41,9 |
| 1606 | 56,5 | 42,0 |
| 1607 | 56,7 | 42,1 |
| 1608 | 56,4 | 41,9 |
| 1609 | 56,7 | 42,9 |
| 1610 | 56,7 | 41,8 |
| 1611 | 56,7 | 41,9 |
| 1612 | 56,8 | 42,0 |
| 1613 | 56,7 | 41,5 |
| 1614 | 56,6 | 41,9 |
| 1615 | 56,8 | 41,6 |
| 1616 | 56,6 | 41,6 |
| 1617 | 56,9 | 42,0 |
| 1618 | 56,7 | 40,7 |
| 1619 | 56,7 | 39,3 |
| 1620 | 56,5 | 41,4 |
| 1621 | 56,4 | 44,9 |
| 1622 | 56,8 | 45,2 |
| 1623 | 56,6 | 43,6 |
| 1624 | 56,8 | 42,2 |
| 1625 | 56,5 | 42,3 |
| 1626 | 56,5 | 44,4 |
| 1627 | 56,9 | 45,1 |
| 1628 | 56,4 | 45,0 |
| 1629 | 56,7 | 46,3 |
| 1630 | 56,7 | 45,5 |
| 1631 | 56,8 | 45,0 |
| 1632 | 56,7 | 44,9 |
| 1633 | 56,6 | 45,2 |
| 1634 | 56,8 | 46,0 |
| 1635 | 56,5 | 46,6 |
| 1636 | 56,6 | 48,3 |
| 1637 | 56,4 | 48,6 |
| 1638 | 56,6 | 50,3 |
| 1639 | 56,3 | 51,9 |
| 1640 | 56,5 | 54,1 |
| 1641 | 56,3 | 54,9 |
| 1642 | 56,4 | 55,0 |
| 1643 | 56,4 | 56,2 |
| 1644 | 56,2 | 58,6 |
| 1645 | 56,2 | 59,1 |
| 1646 | 56,2 | 62,5 |
| 1647 | 56,4 | 62,8 |
| 1648 | 56,0 | 64,7 |
| 1649 | 56,4 | 65,6 |
| 1650 | 56,2 | 67,7 |
| 1651 | 55,9 | 68,9 |
| 1652 | 56,1 | 68,9 |
| 1653 | 55,8 | 69,5 |
| 1654 | 56,0 | 69,8 |
| 1655 | 56,2 | 69,3 |
| 1656 | 56,2 | 69,8 |
| 1657 | 56,4 | 69,2 |
| 1658 | 56,3 | 68,7 |
| 1659 | 56,2 | 69,4 |
| 1660 | 56,2 | 69,5 |
| 1661 | 56,2 | 70,0 |
| 1662 | 56,4 | 69,7 |
| 1663 | 56,2 | 70,2 |
| 1664 | 56,4 | 70,5 |
| 1665 | 56,1 | 70,5 |
| 1666 | 56,5 | 69,7 |
| 1667 | 56,2 | 69,3 |
| 1668 | 56,5 | 70,9 |
| 1669 | 56,4 | 70,8 |
| 1670 | 56,3 | 71,1 |
| 1671 | 56,4 | 71,0 |
| 1672 | 56,7 | 68,6 |
| 1673 | 56,8 | 68,6 |
| 1674 | 56,6 | 68,0 |
| 1675 | 56,8 | 65,1 |
| 1676 | 56,9 | 60,9 |
| 1677 | 57,1 | 57,4 |
| 1678 | 57,1 | 54,3 |
| 1679 | 57,0 | 48,6 |
| 1680 | 57,4 | 44,1 |
| 1681 | 57,4 | 40,2 |
| 1682 | 57,6 | 36,9 |
| 1683 | 57,5 | 34,2 |
| 1684 | 57,4 | 31,1 |
| 1685 | 57,5 | 25,9 |
| 1686 | 57,5 | 20,7 |
| 1687 | 57,6 | 16,4 |
| 1688 | 57,6 | 12,4 |
| 1689 | 57,6 | 8,9 |
| 1690 | 57,5 | 8,0 |
| 1691 | 57,5 | 5,8 |
| 1692 | 57,3 | 5,8 |
| 1693 | 57,6 | 5,5 |
| 1694 | 57,3 | 4,5 |
| 1695 | 57,2 | 3,2 |
| 1696 | 57,2 | 3,1 |
| 1697 | 57,3 | 4,9 |
| 1698 | 57,3 | 4,2 |
| 1699 | 56,9 | 5,5 |
| 1700 | 57,1 | 5,1 |
| 1701 | 57,0 | 5,2 |
| 1702 | 56,9 | 5,5 |
| 1703 | 56,6 | 5,4 |
| 1704 | 57,1 | 6,1 |
| 1705 | 56,7 | 5,7 |
| 1706 | 56,8 | 5,8 |
| 1707 | 57,0 | 6,1 |
| 1708 | 56,7 | 5,9 |
| 1709 | 57,0 | 6,6 |
| 1710 | 56,9 | 6,4 |
| 1711 | 56,7 | 6,7 |
| 1712 | 56,9 | 6,9 |
| 1713 | 56,8 | 5,6 |
| 1714 | 56,6 | 5,1 |
| 1715 | 56,6 | 6,5 |
| 1716 | 56,5 | 10,0 |
| 1717 | 56,6 | 12,4 |
| 1718 | 56,5 | 14,5 |
| 1719 | 56,6 | 16,3 |
| 1720 | 56,3 | 18,1 |
| 1721 | 56,6 | 20,7 |
| 1722 | 56,1 | 22,6 |
| 1723 | 56,3 | 25,8 |
| 1724 | 56,4 | 27,7 |
| 1725 | 56,0 | 29,7 |
| 1726 | 56,1 | 32,6 |
| 1727 | 55,9 | 34,9 |
| 1728 | 55,9 | 36,4 |
| 1729 | 56,0 | 39,2 |
| 1730 | 55,9 | 41,4 |
| 1731 | 55,5 | 44,2 |
| 1732 | 55,9 | 46,4 |
| 1733 | 55,8 | 48,3 |
| 1734 | 55,6 | 49,1 |
| 1735 | 55,8 | 49,3 |
| 1736 | 55,9 | 47,7 |
| 1737 | 55,9 | 47,4 |
| 1738 | 55,8 | 46,9 |
| 1739 | 56,1 | 46,8 |
| 1740 | 56,1 | 45,8 |
| 1741 | 56,2 | 46,0 |
| 1742 | 56,3 | 45,9 |
| 1743 | 56,3 | 45,9 |
| 1744 | 56,2 | 44,6 |
| 1745 | 56,2 | 46,0 |
| 1746 | 56,4 | 46,2 |
| 1747 | 55,8 | m |
| 1748 | 55,5 | m |
| 1749 | 55,0 | m |
| 1750 | 54,1 | m |
| 1751 | 54,0 | m |
| 1752 | 53,3 | m |
| 1753 | 52,6 | m |
| 1754 | 51,8 | m |
| 1755 | 50,7 | m |
| 1756 | 49,9 | m |
| 1757 | 49,1 | m |
| 1758 | 47,7 | m |
| 1759 | 46,8 | m |
| 1760 | 45,7 | m |
| 1761 | 44,8 | m |
| 1762 | 43,9 | m |
| 1763 | 42,9 | m |
| 1764 | 41,5 | m |
| 1765 | 39,5 | m |
| 1766 | 36,7 | m |
| 1767 | 33,8 | m |
| 1768 | 31,0 | m |
| 1769 | 40,0 | 0,0 |
| 1770 | 49,1 | m |
| 1771 | 46,2 | m |
| 1772 | 43,1 | m |
| 1773 | 39,9 | m |
| 1774 | 36,6 | m |
| 1775 | 33,6 | m |
| 1776 | 30,5 | m |
| 1777 | 42,8 | 0,0 |
| 1778 | 55,2 | m |
| 1779 | 49,9 | m |
| 1780 | 44,0 | m |
| 1781 | 37,6 | m |
| 1782 | 47,2 | 0,0 |
| 1783 | 56,8 | m |
| 1784 | 47,5 | m |
| 1785 | 42,9 | m |
| 1786 | 31,6 | m |
| 1787 | 25,8 | m |
| 1788 | 19,9 | m |
| 1789 | 14,0 | m |
| 1790 | 8,1 | m |
| 1791 | 2,2 | m |
| 1792 | 0,0 | 0,0 |
| 1793 | 0,0 | 0,0 |
| 1794 | 0,0 | 0,0 |
| 1795 | 0,0 | 0,0 |
| 1796 | 0,0 | 0,0 |
| 1797 | 0,0 | 0,0 |
| 1798 | 0,0 | 0,0 |
| 1799 | 0,0 | 0,0 |
| 1800 | 0,0 | 0,0 |
| m = uruchamianie |

Czas

Norm. prędkość

Norm. moment obr.

s

%

%

1

0,0

0,0

2

0,0

0,0

3

0,0

0,0

4

0,0

0,0

5

0,0

0,0

6

0,0

0,0

7

1,5

8,9

8

15,8

30,9

9

27,4

1,3

10

32,6

0,7

11

34,8

1,2

12

36,2

7,4

13

37,1

6,2

14

37,9

10,2

15

39,6

12,3

16

42,3

12,5

17

45,3

12,6

18

48,6

6,0

19

40,8

0,0

20

33,0

16,3

21

42,5

27,4

22

49,3

26,7

23

54,0

18,0

24

57,1

12,9

25

58,9

8,6

26

59,3

6,0

27

59,0

4,9

28

57,9

m

29

55,7

m

30

52,1

m

31

46,4

m

32

38,6

m

33

29,0

m

34

20,8

m

35

16,9

m

36

16,9

42,5

37

18,8

38,4

38

20,7

32,9

39

21,0

0,0

40

19,1

0,0

41

13,7

0,0

42

2,2

0,0

43

0,0

0,0

44

0,0

0,0

45

0,0

0,0

46

0,0

0,0

47

0,0

0,0

48

0,0

0,0

49

0,0

0,0

50

0,0

13,1

51

13,1

30,1

52

26,3

25,5

53

35,0

32,2

54

41,7

14,3

55

42,2

0,0

56

42,8

11,6

57

51,0

20,9

58

60,0

9,6

59

49,4

0,0

60

38,9

16,6

61

43,4

30,8

62

49,4

14,2

63

40,5

0,0

64

31,5

43,5

65

36,6

78,2

66

40,8

67,6

67

44,7

59,1

68

48,3

52,0

69

51,9

63,8

70

54,7

27,9

71

55,3

18,3

72

55,1

16,3

73

54,8

11,1

74

54,7

11,5

75

54,8

17,5

76

55,6

18,0

77

57,0

14,1

78

58,1

7,0

79

43,3

0,0

80

28,5

25,0

81

30,4

47,8

82

32,1

39,2

83

32,7

39,3

84

32,4

17,3

85

31,6

11,4

86

31,1

10,2

87

31,1

19,5

88

31,4

22,5

89

31,6

22,9

90

31,6

24,3

91

31,9

26,9

92

32,4

30,6

93

32,8

32,7

94

33,7

32,5

95

34,4

29,5

96

34,3

26,5

97

34,4

24,7

98

35,0

24,9

99

35,6

25,2

100

36,1

24,8

101

36,3

24,0

102

36,2

23,6

103

36,2

23,5

104

36,8

22,7

105

37,2

20,9

106

37,0

19,2

107

36,3

18,4

108

35,4

17,6

109

35,2

14,9

110

35,4

9,9

111

35,5

4,3

112

35,2

6,6

113

34,9

10,0

114

34,7

25,1

115

34,4

29,3

116

34,5

20,7

117

35,2

16,6

118

35,8

16,2

119

35,6

20,3

120

35,3

22,5

121

35,3

23,4

122

34,7

11,9

123

45,5

0,0

124

56,3

m

125

46,2

m

126

50,1

0,0

127

54,0

m

128

40,5

m

129

27,0

m

130

13,5

m

131

0,0

0,0

132

0,0

0,0

133

0,0

0,0

134

0,0

0,0

135

0,0

0,0

136

0,0

0,0

137

0,0

0,0

138

0,0

0,0

139

0,0

0,0

140

0,0

0,0

141

0,0

0,0

142

0,0

4,9

143

0,0

7,3

144

4,4

28,7

145

11,1

26,4

146

15,0

9,4

147

15,9

0,0

148

15,3

0,0

149

14,2

0,0

150

13,2

0,0

151

11,6

0,0

152

8,4

0,0

153

5,4

0,0

154

4,3

5,6

155

5,8

24,4

156

9,7

20,7

157

13,6

21,1

158

15,6

21,5

159

16,5

21,9

160

18,0

22,3

161

21,1

46,9

162

25,2

33,6

163

28,1

16,6

164

28,8

7,0

165

27,5

5,0

166

23,1

3,0

167

16,9

1,9

168

12,2

2,6

169

9,9

3,2

170

9,1

4,0

171

8,8

3,8

172

8,5

12,2

173

8,2

29,4

174

9,6

20,1

175

14,7

16,3

176

24,5

8,7

177

39,4

3,3

178

39,0

2,9

179

38,5

5,9

180

42,4

8,0

181

38,2

6,0

182

41,4

3,8

183

44,6

5,4

184

38,8

8,2

185

37,5

8,9

186

35,4

7,3

187

28,4

7,0

188

14,8

7,0

189

0,0

5,9

190

0,0

0,0

191

0,0

0,0

192

0,0

0,0

193

0,0

0,0

194

0,0

0,0

195

0,0

0,0

196

0,0

0,0

197

0,0

0,0

198

0,0

0,0

199

0,0

0,0

200

0,0

0,0

201

0,0

0,0

202

0,0

0,0

203

0,0

0,0

204

0,0

0,0

205

0,0

0,0

206

0,0

0,0

207

0,0

0,0

208

0,0

0,0

209

0,0

0,0

210

0,0

0,0

211

0,0

0,0

212

0,0

0,0

213

0,0

0,0

214

0,0

0,0

215

0,0

0,0

216

0,0

0,0

217

0,0

0,0

218

0,0

0,0

219

0,0

0,0

220

0,0

0,0

221

0,0

0,0

222

0,0

0,0

223

0,0

0,0

224

0,0

0,0

225

0,0

0,0

226

0,0

0,0

227

0,0

0,0

228

0,0

0,0

229

0,0

0,0

230

0,0

0,0

231

0,0

0,0

232

0,0

0,0

233

0,0

0,0

234

0,0

0,0

235

0,0

0,0

236

0,0

0,0

237

0,0

0,0

238

0,0

0,0

239

0,0

0,0

240

0,0

0,0

241

0,0

0,0

242

0,0

0,0

243

0,0

0,0

244

0,0

0,0

245

0,0

0,0

246

0,0

0,0

247

0,0

0,0

248

0,0

0,0

249

0,0

0,0

250

0,0

0,0

251

0,0

0,0

252

0,0

0,0

253

0,0

31,6

254

9,4

13,6

255

22,2

16,9

256

33,0

53,5

257

43,7

22,1

258

39,8

0,0

259

36,0

45,7

260

47,6

75,9

261

61,2

70,4

262

72,3

70,4

263

76,0

m

264

74,3

m

265

68,5

m

266

61,0

m

267

56,0

m

268

54,0

m

269

53,0

m

270

50,8

m

271

46,8

m

272

41,7

m

273

35,9

m

274

29,2

m

275

20,7

m

276

10,1

m

277

0,0

m

278

0,0

0,0

279

0,0

0,0

280

0,0

0,0

281

0,0

0,0

282

0,0

0,0

283

0,0

0,0

284

0,0

0,0

285

0,0

0,0

286

0,0

0,0

287

0,0

0,0

288

0,0

0,0

289

0,0

0,0

290

0,0

0,0

291

0,0

0,0

292

0,0

0,0

293

0,0

0,0

294

0,0

0,0

295

0,0

0,0

296

0,0

0,0

297

0,0

0,0

298

0,0

0,0

299

0,0

0,0

300

0,0

0,0

301

0,0

0,0

302

0,0

0,0

303

0,0

0,0

304

0,0

0,0

305

0,0

0,0

306

0,0

0,0

307

0,0

0,0

308

0,0

0,0

309

0,0

0,0

310

0,0

0,0

311

0,0

0,0

312

0,0

0,0

313

0,0

0,0

314

0,0

0,0

315

0,0

0,0

316

0,0

0,0

317

0,0

0,0

318

0,0

0,0

319

0,0

0,0

320

0,0

0,0

321

0,0

0,0

322

0,0

0,0

323

0,0

0,0

324

4,5

41,0

325

17,2

38,9

326

30,1

36,8

327

41,0

34,7

328

50,0

32,6

329

51,4

0,1

330

47,8

m

331

40,2

m

332

32,0

m

333

24,4

m

334

16,8

m

335

8,1

m

336

0,0

m

337

0,0

0,0

338

0,0

0,0

339

0,0

0,0

340

0,0

0,0

341

0,0

0,0

342

0,0

0,0

343

0,0

0,0

344

0,0

0,0

345

0,0

0,0

346

0,0

0,0

347

0,0

0,0

348

0,0

0,0

349

0,0

0,0

350

0,0

0,0

351

0,0

0,0

352

0,0

0,0

353

0,0

0,0

354

0,0

0,5

355

0,0

4,9

356

9,2

61,3

357

22,4

40,4

358

36,5

50,1

359

47,7

21,0

360

38,8

0,0

361

30,0

37,0

362

37,0

63,6

363

45,5

90,8

364

54,5

40,9

365

45,9

0,0

366

37,2

47,5

367

44,5

84,4

368

51,7

32,4

369

58,1

15,2

370

45,9

0,0

371

33,6

35,8

372

36,9

67,0

373

40,2

84,7

374

43,4

84,3

375

45,7

84,3

376

46,5

m

377

46,1

m

378

43,9

m

379

39,3

m

380

47,0

m

381

54,6

m

382

62,0

m

383

52,0

m

384

43,0

m

385

33,9

m

386

28,4

m

387

25,5

m

388

24,6

11,0

389

25,2

14,7

390

28,6

28,4

391

35,5

65,0

392

43,8

75,3

393

51,2

34,2

394

40,7

0,0

395

30,3

45,4

396

34,2

83,1

397

37,6

85,3

398

40,8

87,5

399

44,8

89,7

400

50,6

91,9

401

57,6

94,1

402

64,6

44,6

403

51,6

0,0

404

38,7

37,4

405

42,4

70,3

406

46,5

89,1

407

50,6

93,9

408

53,8

33,0

409

55,5

20,3

410

55,8

5,2

411

55,4

m

412

54,4

m

413

53,1

m

414

51,8

m

415

50,3

m

416

48,4

m

417

45,9

m

418

43,1

m

419

40,1

m

420

37,4

m

421

35,1

m

422

32,8

m

423

45,3

0,0

424

57,8

m

425

50,6

m

426

41,6

m

427

47,9

0,0

428

54,2

m

429

48,1

m

430

47,0

31,3

431

49,0

38,3

432

52,0

40,1

433

53,3

14,5

434

52,6

0,8

435

49,8

m

436

51,0

18,6

437

56,9

38,9

438

67,2

45,0

439

78,6

21,5

440

65,5

0,0

441

52,4

31,3

442

56,4

60,1

443

59,7

29,2

444

45,1

0,0

445

30,6

4,2

446

30,9

8,4

447

30,5

4,3

448

44,6

0,0

449

58,8

m

450

55,1

m

451

50,6

m

452

45,3

m

453

39,3

m

454

49,1

0,0

455

58,8

m

456

50,7

m

457

42,4

m

458

44,1

0,0

459

45,7

m

460

32,5

m

461

20,7

m

462

10,0

m

463

0,0

0,0

464

0,0

1,5

465

0,9

41,1

466

7,0

46,3

467

12,8

48,5

468

17,0

50,7

469

20,9

52,9

470

26,7

55,0

471

35,5

57,2

472

46,9

23,8

473

44,5

0,0

474

42,1

45,7

475

55,6

77,4

476

68,8

100,0

477

81,7

47,9

478

71,2

0,0

479

60,7

38,3

480

68,8

72,7

481

75,0

m

482

61,3

m

483

53,5

m

484

45,9

58,0

485

48,1

80,0

486

49,4

97,9

487

49,7

m

488

48,7

m

489

45,5

m

490

40,4

m

491

49,7

0,0

492

59,0

m

493

48,9

m

494

40,0

m

495

33,5

m

496

30,0

m

497

29,1

12,0

498

29,3

40,4

499

30,4

29,3

500

32,2

15,4

501

33,9

15,8

502

35,3

14,9

503

36,4

15,1

504

38,0

15,3

505

40,3

50,9

506

43,0

39,7

507

45,5

20,6

508

47,3

20,6

509

48,8

22,1

510

50,1

22,1

511

51,4

42,4

512

52,5

31,9

513

53,7

21,6

514

55,1

11,6

515

56,8

5,7

516

42,4

0,0

517

27,9

8,2

518

29,0

15,9

519

30,4

25,1

520

32,6

60,5

521

35,4

72,7

522

38,4

88,2

523

41,0

65,1

524

42,9

25,6

525

44,2

15,8

526

44,9

2,9

527

45,1

m

528

44,8

m

529

43,9

m

530

42,4

m

531

40,2

m

532

37,1

m

533

47,0

0,0

534

57,0

m

535

45,1

m

536

32,6

m

537

46,8

0,0

538

61,5

m

539

56,7

m

540

46,9

m

541

37,5

m

542

30,3

m

543

27,3

32,3

544

30,8

60,3

545

41,2

62,3

546

36,0

0,0

547

30,8

32,3

548

33,9

60,3

549

34,6

38,4

550

37,0

16,6

551

42,7

62,3

552

50,4

28,1

553

40,1

0,0

554

29,9

8,0

555

32,5

15,0

556

34,6

63,1

557

36,7

58,0

558

39,4

52,9

559

42,8

47,8

560

46,8

42,7

561

50,7

27,5

562

53,4

20,7

563

54,2

13,1

564

54,2

0,4

565

53,4

0,0

566

51,4

m

567

48,7

m

568

45,6

m

569

42,4

m

570

40,4

m

571

39,8

5,8

572

40,7

39,7

573

43,8

37,1

574

48,1

39,1

575

52,0

22,0

576

54,7

13,2

577

56,4

13,2

578

57,5

6,6

579

42,6

0,0

580

27,7

10,9

581

28,5

21,3

582

29,2

23,9

583

29,5

15,2

584

29,7

8,8

585

30,4

20,8

586

31,9

22,9

587

34,3

61,4

588

37,2

76,6

589

40,1

27,5

590

42,3

25,4

591

43,5

32,0

592

43,8

6,0

593

43,5

m

594

42,8

m

595

41,7

m

596

40,4

m

597

39,3

m

598

38,9

12,9

599

39,0

18,4

600

39,7

39,2

601

41,4

60,0

602

43,7

54,5

603

46,2

64,2

604

48,8

73,3

605

51,0

82,3

606

52,1

0,0

607

52,0

m

608

50,9

m

609

49,4

m

610

47,8

m

611

46,6

m

612

47,3

35,3

613

49,2

74,1

614

51,1

95,2

615

51,7

m

616

50,8

m

617

47,3

m

618

41,8

m

619

36,4

m

620

30,9

m

621

25,5

37,1

622

33,8

38,4

623

42,1

m

624

34,1

m

625

33,0

37,1

626

36,4

38,4

627

43,3

17,1

628

35,7

0,0

629

28,1

11,6

630

36,5

19,2

631

45,2

8,3

632

36,5

0,0

633

27,9

32,6

634

31,5

59,6

635

34,4

65,2

636

37,0

59,6

637

39,0

49,0

638

40,2

m

639

39,8

m

640

36,0

m

641

29,7

m

642

21,5

m

643

14,1

m

644

0,0

0,0

645

0,0

0,0

646

0,0

0,0

647

0,0

0,0

648

0,0

0,0

649

0,0

0,0

650

0,0

0,0

651

0,0

0,0

652

0,0

0,0

653

0,0

0,0

654

0,0

0,0

655

0,0

0,0

656

0,0

3,4

657

1,4

22,0

658

10,1

45,3

659

21,5

10,0

660

32,2

0,0

661

42,3

46,0

662

57,1

74,1

663

72,1

34,2

664

66,9

0,0

665

60,4

41,8

666

69,1

79,0

667

77,1

38,3

668

63,1

0,0

669

49,1

47,9

670

53,4

91,3

671

57,5

85,7

672

61,5

89,2

673

65,5

85,9

674

69,5

89,5

675

73,1

75,5

676

76,2

73,6

677

79,1

75,6

678

81,8

78,2

679

84,1

39,0

680

69,6

0,0

681

55,0

25,2

682

55,8

49,9

683

56,7

46,4

684

57,6

76,3

685

58,4

92,7

686

59,3

99,9

687

60,1

95,0

688

61,0

46,7

689

46,6

0,0

690

32,3

34,6

691

32,7

68,6

692

32,6

67,0

693

31,3

m

694

28,1

m

695

43,0

0,0

696

58,0

m

697

58,9

m

698

49,4

m

699

41,5

m

700

48,4

0,0

701

55,3

m

702

41,8

m

703

31,6

m

704

24,6

m

705

15,2

m

706

7,0

m

707

0,0

0,0

708

0,0

0,0

709

0,0

0,0

710

0,0

0,0

711

0,0

0,0

712

0,0

0,0

713

0,0

0,0

714

0,0

0,0

715

0,0

0,0

716

0,0

0,0

717

0,0

0,0

718

0,0

0,0

719

0,0

0,0

720

0,0

0,0

721

0,0

0,0

722

0,0

0,0

723

0,0

0,0

724

0,0

0,0

725

0,0

0,0

726

0,0

0,0

727

0,0

0,0

728

0,0

0,0

729

0,0

0,0

730

0,0

0,0

731

0,0

0,0

732

0,0

0,0

733

0,0

0,0

734

0,0

0,0

735

0,0

0,0

736

0,0

0,0

737

0,0

0,0

738

0,0

0,0

739

0,0

0,0

740

0,0

0,0

741

0,0

0,0

742

0,0

0,0

743

0,0

0,0

744

0,0

0,0

745

0,0

0,0

746

0,0

0,0

747

0,0

0,0

748

0,0

0,0

749

0,0

0,0

750

0,0

0,0

751

0,0

0,0

752

0,0

0,0

753

0,0

0,0

754

0,0

0,0

755

0,0

0,0

756

0,0

0,0

757

0,0

0,0

758

0,0

0,0

759

0,0

0,0

760

0,0

0,0

761

0,0

0,0

762

0,0

0,0

763

0,0

0,0

764

0,0

0,0

765

0,0

0,0

766

0,0

0,0

767

0,0

0,0

768

0,0

0,0

769

0,0

0,0

770

0,0

0,0

771

0,0

22,0

772

4,5

25,8

773

15,5

42,8

774

30,5

46,8

775

45,5

29,3

776

49,2

13,6

777

39,5

0,0

778

29,7

15,1

779

34,8

26,9

780

40,0

13,6

781

42,2

m

782

42,1

m

783

40,8

m

784

37,7

37,6

785

47,0

35,0

786

48,8

33,4

787

41,7

m

788

27,7

m

789

17,2

m

790

14,0

37,6

791

18,4

25,0

792

27,6

17,7

793

39,8

6,8

794

34,3

0,0

795

28,7

26,5

796

41,5

40,9

797

53,7

17,5

798

42,4

0,0

799

31,2

27,3

800

32,3

53,2

801

34,5

60,6

802

37,6

68,0

803

41,2

75,4

804

45,8

82,8

805

52,3

38,2

806

42,5

0,0

807

32,6

30,5

808

35,0

57,9

809

36,0

77,3

810

37,1

96,8

811

39,6

80,8

812

43,4

78,3

813

47,2

73,4

814

49,6

66,9

815

50,2

62,0

816

50,2

57,7

817

50,6

62,1

818

52,3

62,9

819

54,8

37,5

820

57,0

18,3

821

42,3

0,0

822

27,6

29,1

823

28,4

57,0

824

29,1

51,8

825

29,6

35,3

826

29,7

33,3

827

29,8

17,7

828

29,5

m

829

28,9

m

830

43,0

0,0

831

57,1

m

832

57,7

m

833

56,0

m

834

53,8

m

835

51,2

m

836

48,1

m

837

44,5

m

838

40,9

m

839

38,1

m

840

37,2

42,7

841

37,5

70,8

842

39,1

48,6

843

41,3

0,1

844

42,3

m

845

42,0

m

846

40,8

m

847

38,6

m

848

35,5

m

849

32,1

m

850

29,6

m

851

28,8

39,9

852

29,2

52,9

853

30,9

76,1

854

34,3

76,5

855

38,3

75,5

856

42,5

74,8

857

46,6

74,2

858

50,7

76,2

859

54,8

75,1

860

58,7

36,3

861

45,2

0,0

862

31,8

37,2

863

33,8

71,2

864

35,5

46,4

865

36,6

33,6

866

37,2

20,0

867

37,2

m

868

37,0

m

869

36,6

m

870

36,0

m

871

35,4

m

872

34,7

m

873

34,1

m

874

33,6

m

875

33,3

m

876

33,1

m

877

32,7

m

878

31,4

m

879

45,0

0,0

880

58,5

m

881

53,7

m

882

47,5

m

883

40,6

m

884

34,1

m

885

45,3

0,0

886

56,4

m

887

51,0

m

888

44,5

m

889

36,4

m

890

26,6

m

891

20,0

m

892

13,3

m

893

6,7

m

894

0,0

0,0

895

0,0

0,0

896

0,0

0,0

897

0,0

0,0

898

0,0

0,0

899

0,0

0,0

900

0,0

0,0

901

0,0

5,8

902

2,5

27,9

903

12,4

29,0

904

19,4

30,1

905

29,3

31,2

906

37,1

10,4

907

40,6

4,9

908

35,8

0,0

909

30,9

7,6

910

35,4

13,8

911

36,5

11,1

912

40,8

48,5

913

49,8

3,7

914

41,2

0,0

915

32,7

29,7

916

39,4

52,1

917

48,8

22,7

918

41,6

0,0

919

34,5

46,6

920

39,7

84,4

921

44,7

83,2

922

49,5

78,9

923

52,3

83,8

924

53,4

77,7

925

52,1

69,6

926

47,9

63,6

927

46,4

55,2

928

46,5

53,6

929

46,4

62,3

930

46,1

58,2

931

46,2

61,8

932

47,3

62,3

933

49,3

57,1

934

52,6

58,1

935

56,3

56,0

936

59,9

27,2

937

45,8

0,0

938

31,8

28,8

939

32,7

56,5

940

33,4

62,8

941

34,6

68,2

942

35,8

68,6

943

38,6

65,0

944

42,3

61,9

945

44,1

65,3

946

45,3

63,2

947

46,5

30,6

948

46,7

11,1

949

45,9

16,1

950

45,6

21,8

951

45,9

24,2

952

46,5

24,7

953

46,7

24,7

954

46,8

28,2

955

47,2

31,2

956

47,6

29,6

957

48,2

31,2

958

48,6

33,5

959

48,8

m

960

47,6

m

961

46,3

m

962

45,2

m

963

43,5

m

964

41,4

m

965

40,3

m

966

39,4

m

967

38,0

m

968

36,3

m

969

35,3

5,8

970

35,4

30,2

971

36,6

55,6

972

38,6

48,5

973

39,9

41,8

974

40,3

38,2

975

40,8

35,0

976

41,9

32,4

977

43,2

26,4

978

43,5

m

979

42,9

m

980

41,5

m

981

40,9

m

982

40,5

m

983

39,5

m

984

38,3

m

985

36,9

m

986

35,4

m

987

34,5

m

988

33,9

m

989

32,6

m

990

30,9

m

991

29,9

m

992

29,2

m

993

44,1

0,0

994

59,1

m

995

56,8

m

996

53,5

m

997

47,8

m

998

41,9

m

999

35,9

m

1000

44,3

0,0

1001

52,6

m

1002

43,4

m

1003

50,6

0,0

1004

57,8

m

1005

51,6

m

1006

44,8

m

1007

48,6

0,0

1008

52,4

m

1009

45,4

m

1010

37,2

m

1011

26,3

m

1012

17,9

m

1013

16,2

1,9

1014

17,8

7,5

1015

25,2

18,0

1016

39,7

6,5

1017

38,6

0,0

1018

37,4

5,4

1019

43,4

9,7

1020

46,9

15,7

1021

52,5

13,1

1022

56,2

6,3

1023

44,0

0,0

1024

31,8

20,9

1025

38,7

36,3

1026

47,7

47,5

1027

54,5

22,0

1028

41,3

0,0

1029

28,1

26,8

1030

31,6

49,2

1031

34,5

39,5

1032

36,4

24,0

1033

36,7

m

1034

35,5

m

1035

33,8

m

1036

33,7

19,8

1037

35,3

35,1

1038

38,0

33,9

1039

40,1

34,5

1040

42,2

40,4

1041

45,2

44,0

1042

48,3

35,9

1043

50,1

29,6

1044

52,3

38,5

1045

55,3

57,7

1046

57,0

50,7

1047

57,7

25,2

1048

42,9

0,0

1049

28,2

15,7

1050

29,2

30,5

1051

31,1

52,6

1052

33,4

60,7

1053

35,0

61,4

1054

35,3

18,2

1055

35,2

14,9

1056

34,9

11,7

1057

34,5

12,9

1058

34,1

15,5

1059

33,5

m

1060

31,8

m

1061

30,1

m

1062

29,6

10,3

1063

30,0

26,5

1064

31,0

18,8

1065

31,5

26,5

1066

31,7

m

1067

31,5

m

1068

30,6

m

1069

30,0

m

1070

30,0

m

1071

29,4

m

1072

44,3

0,0

1073

59,2

m

1074

58,3

m

1075

57,1

m

1076

55,4

m

1077

53,5

m

1078

51,5

m

1079

49,7

m

1080

47,9

m

1081

46,4

m

1082

45,5

m

1083

45,2

m

1084

44,3

m

1085

43,6

m

1086

43,1

m

1087

42,5

25,6

1088

43,3

25,7

1089

46,3

24,0

1090

47,8

20,6

1091

47,2

3,8

1092

45,6

4,4

1093

44,6

4,1

1094

44,1

m

1095

42,9

m

1096

40,9

m

1097

39,2

m

1098

37,0

m

1099

35,1

2,0

1100

35,6

43,3

1101

38,7

47,6

1102

41,3

40,4

1103

42,6

45,7

1104

43,9

43,3

1105

46,9

41,2

1106

52,4

40,1

1107

56,3

39,3

1108

57,4

25,5

1109

57,2

25,4

1110

57,0

25,4

1111

56,8

25,3

1112

56,3

25,3

1113

55,6

25,2

1114

56,2

25,2

1115

58,0

12,4

1116

43,4

0,0

1117

28,8

26,2

1118

30,9

49,9

1119

32,3

40,5

1120

32,5

12,4

1121

32,4

12,2

1122

32,1

6,4

1123

31,0

12,4

1124

30,1

18,5

1125

30,4

35,6

1126

31,2

30,1

1127

31,5

30,8

1128

31,5

26,9

1129

31,7

33,9

1130

32,0

29,9

1131

32,1

m

1132

31,4

m

1133

30,3

m

1134

29,8

m

1135

44,3

0,0

1136

58,9

m

1137

52,1

m

1138

44,1

m

1139

51,7

0,0

1140

59,2

m

1141

47,2

m

1142

35,1

0,0

1143

23,1

m

1144

13,1

m

1145

5,0

m

1146

0,0

0,0

1147

0,0

0,0

1148

0,0

0,0

1149

0,0

0,0

1150

0,0

0,0

1151

0,0

0,0

1152

0,0

0,0

1153

0,0

0,0

1154

0,0

0,0

1155

0,0

0,0

1156

0,0

0,0

1157

0,0

0,0

1158

0,0

0,0

1159

0,0

0,0

1160

0,0

0,0

1161

0,0

0,0

1162

0,0

0,0

1163

0,0

0,0

1164

0,0

0,0

1165

0,0

0,0

1166

0,0

0,0

1167

0,0

0,0

1168

0,0

0,0

1169

0,0

0,0

1170

0,0

0,0

1171

0,0

0,0

1172

0,0

0,0

1173

0,0

0,0

1174

0,0

0,0

1175

0,0

0,0

1176

0,0

0,0

1177

0,0

0,0

1178

0,0

0,0

1179

0,0

0,0

1180

0,0

0,0

1181

0,0

0,0

1182

0,0

0,0

1183

0,0

0,0

1184

0,0

0,0

1185

0,0

0,0

1186

0,0

0,0

1187

0,0

0,0

1188

0,0

0,0

1189

0,0

0,0

1190

0,0

0,0

1191

0,0

0,0

1192

0,0

0,0

1193

0,0

0,0

1194

0,0

0,0

1195

0,0

0,0

1196

0,0

20,4

1197

12,6

41,2

1198

27,3

20,4

1199

40,4

7,6

1200

46,1

m

1201

44,6

m

1202

42,7

14,7

1203

42,9

7,3

1204

36,1

0,0

1205

29,3

15,0

1206

43,8

22,6

1207

54,9

9,9

1208

44,9

0,0

1209

34,9

47,4

1210

42,7

82,7

1211

52,0

81,2

1212

61,8

82,7

1213

71,3

39,1

1214

58,1

0,0

1215

44,9

42,5

1216

46,3

83,3

1217

46,8

74,1

1218

48,1

75,7

1219

50,5

75,8

1220

53,6

76,7

1221

56,9

77,1

1222

60,2

78,7

1223

63,7

78,0

1224

67,2

79,6

1225

70,7

80,9

1226

74,1

81,1

1227

77,5

83,6

1228

80,8

85,6

1229

84,1

81,6

1230

87,4

88,3

1231

90,5

91,9

1232

93,5

94,1

1233

96,8

96,6

1234

100,0

m

1235

96,0

m

1236

81,9

m

1237

68,1

m

1238

58,1

84,7

1239

58,5

85,4

1240

59,5

85,6

1241

61,0

86,6

1242

62,6

86,8

1243

64,1

87,6

1244

65,4

87,5

1245

66,7

87,8

1246

68,1

43,5

1247

55,2

0,0

1248

42,3

37,2

1249

43,0

73,6

1250

43,5

65,1

1251

43,8

53,1

1252

43,9

54,6

1253

43,9

41,2

1254

43,8

34,8

1255

43,6

30,3

1256

43,3

21,9

1257

42,8

19,9

1258

42,3

m

1259

41,4

m

1260

40,2

m

1261

38,7

m

1262

37,1

m

1263

35,6

m

1264

34,2

m

1265

32,9

m

1266

31,8

m

1267

30,7

m

1268

29,6

m

1269

40,4

0,0

1270

51,2

m

1271

49,6

m

1272

48,0

m

1273

46,4

m

1274

45,0

m

1275

43,6

m

1276

42,3

m

1277

41,0

m

1278

39,6

m

1279

38,3

m

1280

37,1

m

1281

35,9

m

1282

34,6

m

1283

33,0

m

1284

31,1

m

1285

29,2

m

1286

43,3

0,0

1287

57,4

32,8

1288

59,9

65,4

1289

61,9

76,1

1290

65,6

73,7

1291

69,9

79,3

1292

74,1

81,3

1293

78,3

83,2

1294

82,6

86,0

1295

87,0

89,5

1296

91,2

90,8

1297

95,3

45,9

1298

81,0

0,0

1299

66,6

38,2

1300

67,9

75,5

1301

68,4

80,5

1302

69,0

85,5

1303

70,0

85,2

1304

71,6

85,9

1305

73,3

86,2

1306

74,8

86,5

1307

76,3

42,9

1308

63,3

0,0

1309

50,4

21,2

1310

50,6

42,3

1311

50,6

53,7

1312

50,4

90,1

1313

50,5

97,1

1314

51,0

100,0

1315

51,9

100,0

1316

52,6

100,0

1317

52,8

32,4

1318

47,7

0,0

1319

42,6

27,4

1320

42,1

53,5

1321

41,8

44,5

1322

41,4

41,1

1323

41,0

21,0

1324

40,3

0,0

1325

39,3

1,0

1326

38,3

15,2

1327

37,6

57,8

1328

37,3

73,2

1329

37,3

59,8

1330

37,4

52,2

1331

37,4

16,9

1332

37,1

34,3

1333

36,7

51,9

1334

36,2

25,3

1335

35,6

m

1336

34,6

m

1337

33,2

m

1338

31,6

m

1339

30,1

m

1340

28,8

m

1341

28,0

29,5

1342

28,6

100,0

1343

28,8

97,3

1344

28,8

73,4

1345

29,6

56,9

1346

30,3

91,7

1347

31,0

90,5

1348

31,8

81,7

1349

32,6

79,5

1350

33,5

86,9

1351

34,6

100,0

1352

35,6

78,7

1353

36,4

50,5

1354

37,0

57,0

1355

37,3

69,1

1356

37,6

49,5

1357

37,8

44,4

1358

37,8

43,4

1359

37,8

34,8

1360

37,6

24,0

1361

37,2

m

1362

36,3

m

1363

35,1

m

1364

33,7

m

1365

32,4

m

1366

31,1

m

1367

29,9

m

1368

28,7

m

1369

29,0

58,6

1370

29,7

88,5

1371

31,0

86,3

1372

31,8

43,4

1373

31,7

m

1374

29,9

m

1375

40,2

0,0

1376

50,4

m

1377

47,9

m

1378

45,0

m

1379

43,0

m

1380

40,6

m

1381

55,5

0,0

1382

70,4

41,7

1383

73,4

83,2

1384

74,0

83,7

1385

74,9

41,7

1386

60,0

0,0

1387

45,1

41,6

1388

47,7

84,2

1389

50,4

50,2

1390

53,0

26,1

1391

59,5

0,0

1392

66,2

38,4

1393

66,4

76,7

1394

67,6

100,0

1395

68,4

76,6

1396

68,2

47,2

1397

69,0

81,4

1398

69,7

40,6

1399

54,7

0,0

1400

39,8

19,9

1401

36,3

40,0

1402

36,7

59,4

1403

36,6

77,5

1404

36,8

94,3

1405

36,8

100,0

1406

36,4

100,0

1407

36,3

79,7

1408

36,7

49,5

1409

36,6

39,3

1410

37,3

62,8

1411

38,1

73,4

1412

39,0

72,9

1413

40,2

72,0

1414

41,5

71,2

1415

42,9

77,3

1416

44,4

76,6

1417

45,4

43,1

1418

45,3

53,9

1419

45,1

64,8

1420

46,5

74,2

1421

47,7

75,2

1422

48,1

75,5

1423

48,6

75,8

1424

48,9

76,3

1425

49,9

75,5

1426

50,4

75,2

1427

51,1

74,6

1428

51,9

75,0

1429

52,7

37,2

1430

41,6

0,0

1431

30,4

36,6

1432

30,5

73,2

1433

30,3

81,6

1434

30,4

89,3

1435

31,5

90,4

1436

32,7

88,5

1437

33,7

97,2

1438

35,2

99,7

1439

36,3

98,8

1440

37,7

100,0

1441

39,2

100,0

1442

40,9

100,0

1443

42,4

99,5

1444

43,8

98,7

1445

45,4

97,3

1446

47,0

96,6

1447

47,8

96,2

1448

48,8

96,3

1449

50,5

95,1

1450

51,0

95,9

1451

52,0

94,3

1452

52,6

94,6

1453

53,0

65,5

1454

53,2

0,0

1455

53,2

m

1456

52,6

m

1457

52,1

m

1458

51,8

m

1459

51,3

m

1460

50,7

m

1461

50,7

m

1462

49,8

m

1463

49,4

m

1464

49,3

m

1465

49,1

m

1466

49,1

m

1467

49,1

8,3

1468

48,9

16,8

1469

48,8

21,3

1470

49,1

22,1

1471

49,4

26,3

1472

49,8

39,2

1473

50,4

83,4

1474

51,4

90,6

1475

52,3

93,8

1476

53,3

94,0

1477

54,2

94,1

1478

54,9

94,3

1479

55,7

94,6

1480

56,1

94,9

1481

56,3

86,2

1482

56,2

64,1

1483

56,0

46,1

1484

56,2

33,4

1485

56,5

23,6

1486

56,3

18,6

1487

55,7

16,2

1488

56,0

15,9

1489

55,9

21,8

1490

55,8

20,9

1491

55,4

18,4

1492

55,7

25,1

1493

56,0

27,7

1494

55,8

22,4

1495

56,1

20,0

1496

55,7

17,4

1497

55,9

20,9

1498

56,0

22,9

1499

56,0

21,1

1500

55,1

19,2

1501

55,6

24,2

1502

55,4

25,6

1503

55,7

24,7

1504

55,9

24,0

1505

55,4

23,5

1506

55,7

30,9

1507

55,4

42,5

1508

55,3

25,8

1509

55,4

1,3

1510

55,0

m

1511

54,4

m

1512

54,2

m

1513

53,5

m

1514

52,4

m

1515

51,8

m

1516

50,7

m

1517

49,9

m

1518

49,1

m

1519

47,7

m

1520

47,3

m

1521

46,9

m

1522

46,9

m

1523

47,2

m

1524

47,8

m

1525

48,2

0,0

1526

48,8

23,0

1527

49,1

67,9

1528

49,4

73,7

1529

49,8

75,0

1530

50,4

75,8

1531

51,4

73,9

1532

52,3

72,2

1533

53,3

71,2

1534

54,6

71,2

1535

55,4

68,7

1536

56,7

67,0

1537

57,2

64,6

1538

57,3

61,9

1539

57,0

59,5

1540

56,7

57,0

1541

56,7

69,8

1542

56,8

58,5

1543

56,8

47,2

1544

57,0

38,5

1545

57,0

32,8

1546

56,8

30,2

1547

57,0

27,0

1548

56,9

26,2

1549

56,7

26,2

1550

57,0

26,6

1551

56,7

27,8

1552

56,7

29,7

1553

56,8

32,1

1554

56,5

34,9

1555

56,6

34,9

1556

56,3

35,8

1557

56,6

36,6

1558

56,2

37,6

1559

56,6

38,2

1560

56,2

37,9

1561

56,6

37,5

1562

56,4

36,7

1563

56,5

34,8

1564

56,5

35,8

1565

56,5

36,2

1566

56,5

36,7

1567

56,7

37,8

1568

56,7

37,8

1569

56,6

36,6

1570

56,8

36,1

1571

56,5

36,8

1572

56,9

35,9

1573

56,7

35,0

1574

56,5

36,0

1575

56,4

36,5

1576

56,5

38,0

1577

56,5

39,9

1578

56,4

42,1

1579

56,5

47,0

1580

56,4

48,0

1581

56,1

49,1

1582

56,4

48,9

1583

56,4

48,2

1584

56,5

48,3

1585

56,5

47,9

1586

56,6

46,8

1587

56,6

46,2

1588

56,5

44,4

1589

56,8

42,9

1590

56,5

42,8

1591

56,7

43,2

1592

56,5

42,8

1593

56,9

42,2

1594

56,5

43,1

1595

56,5

42,9

1596

56,7

42,7

1597

56,6

41,5

1598

56,9

41,8

1599

56,6

41,9

1600

56,7

42,6

1601

56,7

42,6

1602

56,7

41,5

1603

56,7

42,2

1604

56,5

42,2

1605

56,8

41,9

1606

56,5

42,0

1607

56,7

42,1

1608

56,4

41,9

1609

56,7

42,9

1610

56,7

41,8

1611

56,7

41,9

1612

56,8

42,0

1613

56,7

41,5

1614

56,6

41,9

1615

56,8

41,6

1616

56,6

41,6

1617

56,9

42,0

1618

56,7

40,7

1619

56,7

39,3

1620

56,5

41,4

1621

56,4

44,9

1622

56,8

45,2

1623

56,6

43,6

1624

56,8

42,2

1625

56,5

42,3

1626

56,5

44,4

1627

56,9

45,1

1628

56,4

45,0

1629

56,7

46,3

1630

56,7

45,5

1631

56,8

45,0

1632

56,7

44,9

1633

56,6

45,2

1634

56,8

46,0

1635

56,5

46,6

1636

56,6

48,3

1637

56,4

48,6

1638

56,6

50,3

1639

56,3

51,9

1640

56,5

54,1

1641

56,3

54,9

1642

56,4

55,0

1643

56,4

56,2

1644

56,2

58,6

1645

56,2

59,1

1646

56,2

62,5

1647

56,4

62,8

1648

56,0

64,7

1649

56,4

65,6

1650

56,2

67,7

1651

55,9

68,9

1652

56,1

68,9

1653

55,8

69,5

1654

56,0

69,8

1655

56,2

69,3

1656

56,2

69,8

1657

56,4

69,2

1658

56,3

68,7

1659

56,2

69,4

1660

56,2

69,5

1661

56,2

70,0

1662

56,4

69,7

1663

56,2

70,2

1664

56,4

70,5

1665

56,1

70,5

1666

56,5

69,7

1667

56,2

69,3

1668

56,5

70,9

1669

56,4

70,8

1670

56,3

71,1

1671

56,4

71,0

1672

56,7

68,6

1673

56,8

68,6

1674

56,6

68,0

1675

56,8

65,1

1676

56,9

60,9

1677

57,1

57,4

1678

57,1

54,3

1679

57,0

48,6

1680

57,4

44,1

1681

57,4

40,2

1682

57,6

36,9

1683

57,5

34,2

1684

57,4

31,1

1685

57,5

25,9

1686

57,5

20,7

1687

57,6

16,4

1688

57,6

12,4

1689

57,6

8,9

1690

57,5

8,0

1691

57,5

5,8

1692

57,3

5,8

1693

57,6

5,5

1694

57,3

4,5

1695

57,2

3,2

1696

57,2

3,1

1697

57,3

4,9

1698

57,3

4,2

1699

56,9

5,5

1700

57,1

5,1

1701

57,0

5,2

1702

56,9

5,5

1703

56,6

5,4

1704

57,1

6,1

1705

56,7

5,7

1706

56,8

5,8

1707

57,0

6,1

1708

56,7

5,9

1709

57,0

6,6

1710

56,9

6,4

1711

56,7

6,7

1712

56,9

6,9

1713

56,8

5,6

1714

56,6

5,1

1715

56,6

6,5

1716

56,5

10,0

1717

56,6

12,4

1718

56,5

14,5

1719

56,6

16,3

1720

56,3

18,1

1721

56,6

20,7

1722

56,1

22,6

1723

56,3

25,8

1724

56,4

27,7

1725

56,0

29,7

1726

56,1

32,6

1727

55,9

34,9

1728

55,9

36,4

1729

56,0

39,2

1730

55,9

41,4

1731

55,5

44,2

1732

55,9

46,4

1733

55,8

48,3

1734

55,6

49,1

1735

55,8

49,3

1736

55,9

47,7

1737

55,9

47,4

1738

55,8

46,9

1739

56,1

46,8

1740

56,1

45,8

1741

56,2

46,0

1742

56,3

45,9

1743

56,3

45,9

1744

56,2

44,6

1745

56,2

46,0

1746

56,4

46,2

1747

55,8

m

1748

55,5

m

1749

55,0

m

1750

54,1

m

1751

54,0

m

1752

53,3

m

1753

52,6

m

1754

51,8

m

1755

50,7

m

1756

49,9

m

1757

49,1

m

1758

47,7

m

1759

46,8

m

1760

45,7

m

1761

44,8

m

1762

43,9

m

1763

42,9

m

1764

41,5

m

1765

39,5

m

1766

36,7

m

1767

33,8

m

1768

31,0

m

1769

40,0

0,0

1770

49,1

m

1771

46,2

m

1772

43,1

m

1773

39,9

m

1774

36,6

m

1775

33,6

m

1776

30,5

m

1777

42,8

0,0

1778

55,2

m

1779

49,9

m

1780

44,0

m

1781

37,6

m

1782

47,2

0,0

1783

56,8

m

1784

47,5

m

1785

42,9

m

1786

31,6

m

1787

25,8

m

1788

19,9

m

1789

14,0

m

1790

8,1

m

1791

2,2

m

1792

0,0

0,0

1793

0,0

0,0

1794

0,0

0,0

1795

0,0

0,0

1796

0,0

0,0

1797

0,0

0,0

1798

0,0

0,0

1799

0,0

0,0

1800

0,0

0,0

m = uruchamianie

DODATEK 2

PALIWO WZORCOWE DLA SILNIKÓW DIESLA

| Parametr | Jednostka | Wartości graniczne (12) | Metoda badania (16) |
| --- | --- | --- | --- |
| Minimalna | Maksymalna |
| Liczba cetanowa | | 52 | 54 | ISO 5165 |
| Gęstość przy 15 °C | kg/m3 | 833 | 837 | ISO 3675 |
| Destylacja: | | | | |
| — | 50 % obj. |

Parametr

Jednostka

Wartości graniczne (12)

Metoda badania (16)

Minimalna

Maksymalna

Liczba cetanowa

52

54

ISO 5165

Gęstość przy 15 °C

kg/m3

833

837

ISO 3675

Destylacja:

—

50 % obj.

°C

245

ISO 3405

| — | 95 % obj. |
| --- | --- |

—

95 % obj.

°C

345

350

| — | końcowa temperatura wrzenia |
| --- | --- |

—

końcowa temperatura wrzenia

°C

370

Temperatura zapłonu

°C

55

ISO 2719

Temperatura blokowania zimnego filtra (CFPP)

°C

–5

EN 116

Lepkość przy 40 °C

mm2/s

2,3

3,3

ISO 3104

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne

% m/m

2,0

6,0

EN 12916

Pozostałość koksowa Conradsona (10 % DR)

% m/m

0,2

ISO 10370

Zawartość popiołu

% m/m

0,01

EN-ISO 6245

Zawartość wody

% m/m

0,02

EN-ISO 12937

Zawartość siarki

mg/kg

10

EN-ISO 14596

Korozja miedzi w temp. 50 °C

1

EN-ISO 2160

Smarowność (średnica badanego zużycia w aparacie HFRR w temp 60 °C)

μm

400

CEC F-06-A-96

Liczba zobojętnienia

mg KOH/g

0,02

Odporność na utlenianie w temp. 110 °C (13)
   (14)

h

20

EN 14112

FAME (15)

% obj.

4,5

5,5

EN 14078

DODATEK 3

URZĄDZENIA POMIAROWE

Niniejszy załącznik zawiera podstawowe wymogi oraz ogólne opisy układu próbkowania i analizy dla pomiarów emisji zanieczyszczeń gazowych i cząstek stałych. Ponieważ różne konfiguracje mogą dać równoważne wyniki, nie jest wymagana dokładna zgodność z rysunkami zamieszczonymi w niniejszym dodatku. W celu uzyskania informacji dodatkowych i skoordynowania funkcji układów można wykorzystać takie podzespoły jak przyrządy, zawory, zawory elektromagnetyczne, pompy, przepływomierze i przełączniki. Pozostałe części, które nie są potrzebne do utrzymywania dokładności niektórych układów można wykluczyć, jeżeli ich wykluczenie opiera się na dobrej praktyce inżynierskiej.

A.3.1.1.   Układ analityczny

A.3.1.2.   Opis układu analitycznego

Układ analityczny do oznaczania poziomów emisji zanieczyszczeń gazowych w nierozcieńczonych (rys. 9) lub rozcieńczonych (rys. 10) spalinach opisano w oparciu o wykorzystanie:

| a) | analizatora HFID lub FID do pomiaru zawartości węglowodorów; |
| --- | --- |

a)

analizatora HFID lub FID do pomiaru zawartości węglowodorów;

| b) | analizatora NDIR do pomiaru zawartości tlenku węgla i dwutlenku węgla; |
| --- | --- |

b)

analizatora NDIR do pomiaru zawartości tlenku węgla i dwutlenku węgla;

| c) | analizatora HCLD lub CLD do pomiaru zawartości tlenków azotu. |
| --- | --- |

c)

analizatora HCLD lub CLD do pomiaru zawartości tlenków azotu.

Próbkę dla wszystkich składników należy pobrać za pomocą jednej sondy do próbkowania i wewnętrznie rozgałęzić do poszczególnych analizatorów. Opcjonalnie można wykorzystać dwie sondy do próbkowania położone blisko siebie. Należy sprawdzić czy w którymś z punktów układu analitycznego nie następuje niespodziewane skraplanie składników spalin (w tym wody i kwasu siarkowego).

Image

Image

A.3.1.3.   Oznaczenia na rys. 9 i 10

| EP | Rura wydechowa |
| --- | --- |
| SP | sonda do próbkowania spalin nierozcieńczonych (wyłącznie rys. 9) |

EP

Rura wydechowa

SP

sonda do próbkowania spalin nierozcieńczonych (wyłącznie rys. 9)

Zaleca się stosowanie sondy ze stali nierdzewnej z wieloma otworami o zaślepionym zakończeniu. Wewnętrzna średnica nie przekracza średnicy wewnętrznej linii próbkowania. Grubość ścianki sondy nie powinna być większa niż 1 mm. Istnieją co najmniej trzy otwory umieszczone w trzech różnych płaszczyznach poprzecznych o rozmiarze umożliwiającym przepływ o w przybliżeniu takiej samej wielkości. Sonda powinna być włożona poprzecznie na głębokość co najmniej 80 % średnicy rury wydechowej. Można wykorzystać jedną lub dwie sondy do próbkowania.

| SP2 | Sonda HC do próbkowania rozcieńczonych spalin (wyłącznie rys. 10) |
| --- | --- |

SP2

Sonda HC do próbkowania rozcieńczonych spalin (wyłącznie rys. 10)

Sonda powinna:

| a) | być umieszczona w pierwszych 254–762 mm grzanej linii próbkowania HSL1; |
| --- | --- |

a)

być umieszczona w pierwszych 254–762 mm grzanej linii próbkowania HSL1;

| b) | mieć średnicę wewnętrzną wynoszącą co najmniej 5 mm; |
| --- | --- |

b)

mieć średnicę wewnętrzną wynoszącą co najmniej 5 mm;

| c) | być zainstalowana w tunelu rozcieńczającym DT (zob. rys. 15) w punkcie, w którym rozcieńczalnik i spaliny są dobrze wymieszane (tzn. około 10-krotnej wartości średnicy tunelu poniżej punktu, w którym spaliny wchodzą do tunelu rozcieńczającego); |
| --- | --- |

c)

być zainstalowana w tunelu rozcieńczającym DT (zob. rys. 15) w punkcie, w którym rozcieńczalnik i spaliny są dobrze wymieszane (tzn. około 10-krotnej wartości średnicy tunelu poniżej punktu, w którym spaliny wchodzą do tunelu rozcieńczającego);

| d) | być umieszczona w odpowiedniej odległości (promieniowo) od innych sond i ścianki tunelu, tak aby nie podlegała wpływom strug lub wirów; |
| --- | --- |

d)

być umieszczona w odpowiedniej odległości (promieniowo) od innych sond i ścianki tunelu, tak aby nie podlegała wpływom strug lub wirów;

| e) | być ogrzewana tak, aby zwiększyć temperaturę strumienia gazów do 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) na wyjściu sondy lub 385 K ± 10 K (112 °C ± 10 °C) w przypadku silników z zapłonem iskrowym; |
| --- | --- |

e)

być ogrzewana tak, aby zwiększyć temperaturę strumienia gazów do 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) na wyjściu sondy lub 385 K ± 10 K (112 °C ± 10 °C) w przypadku silników z zapłonem iskrowym;

| f) | nie być ogrzewana w przypadku pomiaru FID (w stanie zimnym). |
| --- | --- |

f)

nie być ogrzewana w przypadku pomiaru FID (w stanie zimnym).

| SP3 | Sonda do próbkowania rozcieńczonych spalin CO, CO2, NOx (wyłącznie rys. 10) |
| --- | --- |

SP3

Sonda do próbkowania rozcieńczonych spalin CO, CO2, NOx (wyłącznie rys. 10)

Sonda powinna:

| a) | być umieszczona na tej samej płaszczyźnie co SP 2; |
| --- | --- |

a)

być umieszczona na tej samej płaszczyźnie co SP 2;

| b) | być umieszczona w odpowiedniej odległości (promieniowo) od innych sond i ścianki tunelu, tak aby nie podlegała wpływom strug lub wirów; |
| --- | --- |

b)

być umieszczona w odpowiedniej odległości (promieniowo) od innych sond i ścianki tunelu, tak aby nie podlegała wpływom strug lub wirów;

| c) | c) być podgrzewana i izolowana na całej długości do temperatury minimalnej 328 K (55 °C) w celu zapobieżenia skraplaniu wody. |
| --- | --- |

c)

c) być podgrzewana i izolowana na całej długości do temperatury minimalnej 328 K (55 °C) w celu zapobieżenia skraplaniu wody.

| HF1 | Ogrzewany filtr wstępny (fakultatywny) |
| --- | --- |

HF1

Ogrzewany filtr wstępny (fakultatywny)

Jego temperatura powinna być taka sama jak temperatura HSL1.

| HF2 | Ogrzewany filtr |
| --- | --- |

HF2

Ogrzewany filtr

Filtr powinien pochłaniać cząstki stałe z próbki gazów przed skierowaniem ich do analizatora. Jego temperatura powinna być taka sama jak temperatura HSL1. Filtr wymienia się w miarę potrzeb.

| HSL1 | Grzana linia próbkowania |
| --- | --- |

HSL1

Grzana linia próbkowania

Linia próbkowania dostarcza próbkę gazów z jednej sondy do punktu lub punktów rozdziału i analizatora HC.

Linia próbkowania powinna:

| a) | mieć minimalną średnicę wewnętrzną 4 mm i maksymalną średnicę wewnętrzną 13,5 mm; |
| --- | --- |

a)

mieć minimalną średnicę wewnętrzną 4 mm i maksymalną średnicę wewnętrzną 13,5 mm;

| b) | być wykonana ze stali nierdzewnej lub PTFE; |
| --- | --- |

b)

być wykonana ze stali nierdzewnej lub PTFE;

| c) | utrzymywać temperaturę ścianki 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) zmierzoną na każdym odcinku o kontrolowanej temperaturze, jeżeli temperatura spalin na sondzie do próbkowania jest równa lub niższa niż 463 K (190 °C); |
| --- | --- |

c)

utrzymywać temperaturę ścianki 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) zmierzoną na każdym odcinku o kontrolowanej temperaturze, jeżeli temperatura spalin na sondzie do próbkowania jest równa lub niższa niż 463 K (190 °C);

| d) | utrzymywać temperaturę ścianki wyższą niż 453 K (180 °C), jeżeli temperatura spalin na sondzie do próbkowania jest wyższa niż 463 K (190 °C); |
| --- | --- |

d)

utrzymywać temperaturę ścianki wyższą niż 453 K (180 °C), jeżeli temperatura spalin na sondzie do próbkowania jest wyższa niż 463 K (190 °C);

| e) | utrzymywać temperaturę gazów 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) bezpośrednio przed podgrzewanym filtrem HF2 i HFID. |
| --- | --- |

e)

utrzymywać temperaturę gazów 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) bezpośrednio przed podgrzewanym filtrem HF2 i HFID.

| HSL2 | Grzana linia próbkowania NOx |
| --- | --- |

HSL2

Grzana linia próbkowania NOx

Linia próbkowania powinna:

| a) | utrzymywać temperaturę ścianki w zakresie 328 K–473 K (55 °C–200 °C), aż do konwertera dla pomiarów w stanie suchym, oraz do analizatora dla pomiarów w stanie wilgotnym; |
| --- | --- |

a)

utrzymywać temperaturę ścianki w zakresie 328 K–473 K (55 °C–200 °C), aż do konwertera dla pomiarów w stanie suchym, oraz do analizatora dla pomiarów w stanie wilgotnym;

| b) | być wykonana ze stali nierdzewnej lub PTFE. |
| --- | --- |

b)

być wykonana ze stali nierdzewnej lub PTFE.

| HP | Ogrzewana pompa do próbkowania |
| --- | --- |

HP

Ogrzewana pompa do próbkowania

Pompę ogrzewa się do temperatury HSL.

| SL | Linia próbkowania CO i CO2 |
| --- | --- |

SL

Linia próbkowania CO i CO2

Linia musi być wykonana z PTFE lub stali nierdzewnej. Może być ogrzewana lub nieogrzewana.

| HC | Analizator HFID |
| --- | --- |

HC

Analizator HFID

Ogrzewany detektor jonizacji płomienia (HFID) lub detektor jonizacji płomienia (FID) do określania stężenia węglowodorów. Temperaturę HFID utrzymuje się w przedziale 453 K–473 K (180 °C–200 °C).

| CO, CO2 | Analizator NDIR |
| --- | --- |

CO, CO2

Analizator NDIR

Analizatory NDIR do wyznaczania poziomu tlenku i dwutlenku węgla (fakultatywnie do wyznaczania współczynnika rozcieńczania przy pomiarze cząstek stałych).

| NOx | Analizator CLD lub analizator NDUV |
| --- | --- |

NOx

Analizator CLD lub analizator NDUV

Analizator CLD, HCLD lub NDUV do wyznaczania poziomu tlenków azotu. Jeżeli używa się analizatora HCLD, utrzymuje się go w temperaturze 328 K–473 K (55° C–200° C).

| B | Osuszacz próbek (fakultatywny dla pomiaru NO) |
| --- | --- |

B

Osuszacz próbek (fakultatywny dla pomiaru NO)

Do schłodzenia i skroplenia wody zawartej w próbce spalin. Jest fakultatywny, jeżeli analizator jest wolny od zakłóceń wywołanych parą wodną jak opisano w pkt 9.3.9.2.2. Jeżeli wodę usunięto przez skraplanie, temperaturę próbki spalin lub punkt rosy kontroluje się w obrębie pułapki wodnej lub dalej. Temperatura próbki spalin lub punktu rosy nie może przekraczać 280 K (7 °C). Nie zezwala się na używanie osuszaczy chemicznych do usuwania wody z próbki.

| BK | Worek do próbkowania tła (fakultatywny; wyłącznie rys. 10) |
| --- | --- |

BK

Worek do próbkowania tła (fakultatywny; wyłącznie rys. 10)

Do pomiaru stężeń tła.

| BG | Worek do próbkowania (fakultatywny; wyłącznie rys. 10) |
| --- | --- |

BG

Worek do próbkowania (fakultatywny; wyłącznie rys. 10)

Do pomiaru stężeń w próbce.

A.3.1.4.   Metoda separacji węglowodorów niemetanowych (NMC)

Separator utlenia wszystkie węglowodory z wyjątkiem CH4 do CO2 i H2O, tak aby podczas przepływu próbki przez NMC jedynie CH4 był wykrywany przez HFID. Oprócz standardowej linii próbkowania HC (zob. rys. 9 i 10) należy zainstalować drugą linię próbkowania HC wyposażoną w separator, jak pokazano na rys. 11. Umożliwia to równoczesny pomiar wszystkich HC, CH4 i NMHC.

Przed rozpoczęciem badania separator powinien się charakteryzować temperaturą wpływu katalitycznego na CH4 i C2H6 równą lub wyższą niż 600 K (327 °C) przy wartościach H2O reprezentatywnych dla warunków strumienia spalin. Punkt rosy oraz poziom O2 w próbkowanych spalinach musi być znany. Reakcję względną FID na CH4 i C2H6 określa się zgodnie z pkt 9.3.8.

Image

A.3.1.5.   Części rysunku 11

| NMC | Separator węglowodorów niemetanowych |
| --- | --- |

NMC

Separator węglowodorów niemetanowych

Do utleniania wszystkich węglowodorów z wyjątkiem metanu

HC

Podgrzewany detektor jonizacji płomienia (HFID) lub detektor jonizacji płomienia (FID) do mierzenia stężeń HC i CH4. Temperaturę HFID utrzymuje się w przedziale 453 K–473 K (180 °C–200 °C).

| V1 | Zawór rozdzielczy |
| --- | --- |

V1

Zawór rozdzielczy

Do sterowania przepływem gazu zerowego i gazu zakresowego

| R | Regulator ciśnienia |
| --- | --- |

R

Regulator ciśnienia

Do kontroli ciśnienia w linii próbkowania i przepływu kierowanego do HFID

A.3.2.   Układ rozcieńczania i próbkowania cząstek stałych

A.3.2.1.   Opis układu częściowego rozcieńczania

Układ rozcieńczania opisano w oparciu o układ rozcieńczania części strumienia spalin. Rozdzielanie strumienia spalin i proces następczego ich rozcieńczenia można przeprowadzić za pomocą różnego typu układów rozcieńczania. W przypadku następczego zbierania cząstek stałych całość lub część rozcieńczonych spalin kierowana jest do układu próbkowania cząstek stałych. Pierwsza metoda to metoda pełnego próbkowania, druga metoda to metoda częściowego próbkowania. Obliczanie współczynnika rozcieńczenia zależy od typu zastosowanego układu.

W przypadku układu pełnego próbkowania, jak pokazano na rys. 12, nierozcieńczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP przez sondę SP i przewód przesyłowy TT do tunelu rozcieńczania DT. Całkowity przepływ przez tunel jest regulowany za pomocą sterownika przepływu FC2 oraz pompy próbkowania P układu próbkowania cząstek stałych (zob. rys. 16). Przepływ powietrza rozcieńczającego jest sterowany sterownikiem przepływu FC1, mogącym wykorzystywać qm

  ew lub qm

  aw i qm

  f jako sygnały sterujące, dla zapewnienia pożądanego rozdziału przepływu spalin. Natężenie przepływu próbki w DT jest różnicą całkowitego natężenia przepływu oraz natężenia przepływu powietrza rozcieńczającego. Natężenie przepływu powietrza rozcieńczającego mierzy się za pomocą przepływomierza FM1, natomiast ogólne natężenie przepływu za pomocą urządzenia mierzącego przepływ FM3 układu próbkowania cząstek stałych (zob. rys. 16). Współczynnik rozcieńczenia oblicza się na podstawie wartości tych dwóch natężeń przepływu.

Image

W przypadku układu częściowego próbkowania, jak pokazano na rys. 13, nierozcieńczone spaliny są przesyłane z rury wydechowej EP przez sondę SP i przewód przesyłowy TT do tunelu rozcieńczającego DT. Całkowity przepływ przez tunel jest regulowany za pomocą sterownika przepływu FC1 podłączonego do przepływu powietrza rozcieńczającego lub do dmuchawy ssącej dla całkowitego przepływu przez tunel. Sterownik przepływu FC1 może wykorzystywać qm

  ew lub qm

  aw i qm

  f jako sygnały sterujące, dla zapewnienia pożądanego rozdziału przepływu spalin. Natężenie przepływu próbki w DT jest różnicą całkowitego natężenia przepływu oraz natężenia przepływu powietrza rozcieńczającego. Natężenie przepływu powietrza rozcieńczającego jest mierzone za pomocą przepływomierza FM1, a całkowity przepływ za pomocą przepływomierza FM2 Współczynnik rozcieńczenia oblicza się na podstawie wartości tych dwóch natężeń przepływu. Z tunelu rozcieńczającego DT pobiera się próbkę cząstek stałych za pomocą układu próbkowania cząstek stałych (zob. rys. 16).

Image

A.3.2.2.   Oznaczenia na rys. 12 i 13

| EP | Rura wydechowa |
| --- | --- |

EP

Rura wydechowa

Rura wydechowa może być izolowana. Aby obniżyć bezwładność cieplną zaleca się użycie rury wydechowej o stosunku grubości do średnicy 0,015 lub mniejszym. Wykorzystanie odcinków elastycznych ograniczone jest współczynnikiem długości do średnicy wynoszącym 12 lub mniej. Łuki rurowe należy zminimalizować w celu ograniczenia osadzania bezwładnościowego. Jeżeli układ obejmuje tłumik stanowiska badawczego, tłumik ten można również zaizolować. Zaleca się użycie prostej rury na 6 średnic rury przed i 3 średnice za końcówką sondy.

| SP | Sonda do próbkowania |
| --- | --- |

SP

Sonda do próbkowania

Sonda powinna być sondą jednego z następujących rodzajów:

| a) | przewód otwarty, zwrócony czołem w stronę przeciwną do przepływu, znajdujący się w osi rury; |
| --- | --- |

a)

przewód otwarty, zwrócony czołem w stronę przeciwną do przepływu, znajdujący się w osi rury;

| b) | przewód otwarty, zwrócony czołem w stronę przepływu, znajdujący się w osi rury; |
| --- | --- |

b)

przewód otwarty, zwrócony czołem w stronę przepływu, znajdujący się w osi rury;

| c) | sonda z wieloma otworami, jak opisano w pkt A.3.1.3 w części »SP«; |
| --- | --- |

c)

sonda z wieloma otworami, jak opisano w pkt A.3.1.3 w części »SP«;

| d) | osłonięta sonda skierowana w kierunku przeciwnym do przepływu, jak pokazano na rys. 14. |
| --- | --- |

d)

osłonięta sonda skierowana w kierunku przeciwnym do przepływu, jak pokazano na rys. 14.

Minimalna średnica wewnętrzna końcówki sondy wynosi 4 mm. Minimalny stosunek średnicy między rurą wydechową i sondą wynosi 4.

Przy wykorzystywaniu sondy typu a) należy bezpośrednio przed uchwytem filtra zainstalować preklasyfikator inercyjny (typu cyklonicznego lub udarowego) o 50 % punkcie odcięcia między 2,5 μm a 10 μm.

Image

| TT | Przewód przesyłowy spalin |
| --- | --- |

TT

Przewód przesyłowy spalin

Przewód przesyłowy powinien być możliwie jak najkrótszy, ale:

| a) | nie dłuższy niż 0,26 mm w odniesieniu do 80 % długości, mierząc pomiędzy końcem sondy a etapem rozcieńczenia;
  lub |
| --- | --- |

a)

nie dłuższy niż 0,26 mm w odniesieniu do 80 % długości, mierząc pomiędzy końcem sondy a etapem rozcieńczenia;

lub

| b) | nie dłuższy niż 1 m w przypadku podgrzewania powyżej 150 °C w odniesieniu do 90 % długości mierzonej pomiędzy końcem sondy a etapem rozcieńczenia. |
| --- | --- |

b)

nie dłuższy niż 1 m w przypadku podgrzewania powyżej 150 °C w odniesieniu do 90 % długości mierzonej pomiędzy końcem sondy a etapem rozcieńczenia.

Powinna być równa lub większa od średnicy sondy, jednak nie większą niż 25 mm i powinna wychodzić w osi tunelu rozcieńczającego zgodnie z kierunkiem przepływu.

W odniesieniu do lit. a) izolacja powinna być wykonana przy wykorzystaniu materiału o maksymalnym współczynniku przewodzenia ciepła 0,05 W/mK, a grubość izolacji powinna odpowiadać średnicy sondy.

| FC1 | Sterownik przepływu |
| --- | --- |

FC1

Sterownik przepływu

Do sterowania przepływem dmuchawy ciśnieniowej PB i/lub dmuchawy ssącej SB należy wykorzystać sterownik przepływu. Może on być powiązany z sygnałami analizatora przepływu spalin, o których mowa w pkt 8.4.1. Sterownik przepływu może zostać zainstalowany powyżej lub poniżej odpowiedniej dmuchawy. Jeżeli wykorzystuje się źródło powietrza pod ciśnieniem, FC1 steruje bezpośrednio przepływem powietrza.

| FM1 | Przepływomierz |
| --- | --- |

FM1

Przepływomierz

Miernik gazu lub inna aparatura przepływowa do pomiaru natężenia przepływu powietrza rozcieńczającego. FM1 jest opcjonalny jeżeli dmuchawę ciśnieniową PB skalibrowano do pomiaru przepływu.

| DAF | Filtr powietrza rozcieńczającego |
| --- | --- |

DAF

Filtr powietrza rozcieńczającego

Powietrze rozcieńczające (powietrze otaczające, powietrze syntetyczne lub azot) filtruje się filtrem o wysokiej wydajności (HEPA), którego wstępna wydajność próbkowania wynosi co najmniej 99,97 % zgodnie z normą EN 1822-1 (klasa filtra H14 lub wyższa), ASTM 1471-93 lub równoważną normą.

| FM2 | Przepływomierz (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13) |
| --- | --- |

FM2

Przepływomierz (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13)

Miernik gazu lub inna aparatura przepływowa do pomiaru przepływu rozcieńczonych spalin. FM2 jest opcjonalny jeżeli dmuchawę ssącą SB skalibrowano do mierzenia przepływu.

| PB | Dmuchawa ciśnieniowa (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13) |
| --- | --- |

PB

Dmuchawa ciśnieniowa (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13)

Do sterowania natężeniem przepływu powietrza rozcieńczającego PB można podłączyć do sterowników przepływu FC1 lub FC2. PB nie jest wymagana, jeżeli używa się przepustnicy. PB może być wykorzystywana do mierzenia przepływu powietrza rozcieńczającego, jeżeli została skalibrowana.

| SB | Dmuchawa ssąca (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13) |
| --- | --- |

SB

Dmuchawa ssąca (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13)

SB można wykorzystać do mierzenia natężenia przepływu rozcieńczonych spalin, jeżeli została skalibrowana.

| DT | Tunel rozcieńczający (przepływ częściowy) |
| --- | --- |

DT

Tunel rozcieńczający (przepływ częściowy)

Tunel rozcieńczający:

| a) | powinien mieć długość wystarczającą do całkowitego wymieszania spalin z rozcieńczalnikiem w warunkach przepływu turbulentnego (liczba Reynoldsa Re wyższa niż 4 000, gdzie wartość Re oparta jest na wewnętrznej średnicy tunelu rozcieńczającego) w przypadku układu częściowego próbkowania, co oznacza, że całkowite wymieszanie nie jest wymagane w przypadku układu pełnego próbkowania; |
| --- | --- |

a)

powinien mieć długość wystarczającą do całkowitego wymieszania spalin z rozcieńczalnikiem w warunkach przepływu turbulentnego (liczba Reynoldsa Re wyższa niż 4 000, gdzie wartość Re oparta jest na wewnętrznej średnicy tunelu rozcieńczającego) w przypadku układu częściowego próbkowania, co oznacza, że całkowite wymieszanie nie jest wymagane w przypadku układu pełnego próbkowania;

| b) | powinien być wykonany ze stali nierdzewnej; |
| --- | --- |

b)

powinien być wykonany ze stali nierdzewnej;

| c) | może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C); |
| --- | --- |

c)

może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C);

| d) | może być izolowany. |
| --- | --- |

d)

może być izolowany.

| PSP | Sonda do próbkowania cząstek stałych (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13) |
| --- | --- |

PSP

Sonda do próbkowania cząstek stałych (typ częściowego próbkowania, wyłącznie rys. 13)

Sonda do próbkowania cząstek stałych jest głównym elementem przewodu przesyłowego cząstek stałych PTT (patrz pkt A.3.2.6) oraz:

| a) | instaluje się ją w kierunku przeciwnym do przepływu, w punkcie, w którym rozcieńczalnik oraz spaliny są właściwie wymieszane, tzn. w osi tunelu rozcieńczającego (DT) w odległości 10 średnic tunelu od punktu, w którym spaliny są wprowadzane do tunelu; |
| --- | --- |

a)

instaluje się ją w kierunku przeciwnym do przepływu, w punkcie, w którym rozcieńczalnik oraz spaliny są właściwie wymieszane, tzn. w osi tunelu rozcieńczającego (DT) w odległości 10 średnic tunelu od punktu, w którym spaliny są wprowadzane do tunelu;

| b) | powinna mieć minimalną średnicę wewnętrzną 8 mm; |
| --- | --- |

b)

powinna mieć minimalną średnicę wewnętrzną 8 mm;

| c) | może być ogrzewana do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52° C) przez bezpośrednie ogrzewanie lub przez wstępne ogrzewanie rozcieńczalnika, pod warunkiem że temperatura rozcieńczalnika nie przekracza 325 K (52° C) przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczającego; |
| --- | --- |

c)

może być ogrzewana do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52° C) przez bezpośrednie ogrzewanie lub przez wstępne ogrzewanie rozcieńczalnika, pod warunkiem że temperatura rozcieńczalnika nie przekracza 325 K (52° C) przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczającego;

| d) | może być izolowana. |
| --- | --- |

d)

może być izolowana.

A.3.2.3.   Opis układu pełnego rozcieńczania

Układ rozcieńczania opisano na rys. 15 w oparciu o rozcieńczanie ogólnego przepływu nierozcieńczonych spalin w tunelu rozcieńczającym DT przy wykorzystaniu CVS (próbkowanie stałej objętości).

Natężenie przepływu rozcieńczonych spalin mierzy się przy pomocy pompy wyporowej (PDP), zwężki przepływu krytycznego (CFV) lub zwężki poddźwiękowej (SSV). Do pobierania proporcjonalnej próbki cząstek stałych oraz do wyznaczania natężenia przepływu można użyć wymiennika ciepła (HE) lub elektronicznego kompensatora przepływu (EFC). Ponieważ wyznaczanie masy cząstek stałych opiera się na znajomości całkowitego przepływu rozcieńczonych spalin, nie jest konieczne obliczenie współczynnika rozcieńczenia.

Do celów pobrania próbki cząstek stałych próbka rozcieńczonych spalin kierowana jest do układu próbkowania cząstek stałych (patrz rys. 17). Mimo iż jest to po części układ rozcieńczania, układ podwójnego rozcieńczania opisuje się jako odmianę układu próbkowania cząstek stałych, ponieważ zawiera on większość części typowego układu próbkowania cząstek stałych.

Image

A.3.2.4.   Oznaczenia na rys. 15

| EP | Rura wydechowa |
| --- | --- |

EP

Rura wydechowa

Długość rury wydechowej od wylotu kolektora wydechowego spalin silnika, wylotu turbosprężarki doładowującej lub urządzenia do oczyszczania spalin do tunelu rozcieńczania nie może przekraczać 10 m. Jeżeli długość układu przekracza 4 m, wtedy ta część przewodów, która przekracza 4 m powinna być izolowana, z wyjątkiem dymomierza zainstalowanego szeregowo, jeżeli jest on wykorzystywany. Grubość promieniowa izolacji powinna wynosić co najmniej 25 mm. Współczynnik przewodzenia ciepła materiału izolacyjnego powinien mieć wartość nie wyższą niż 0,1 W/mK mierzoną w temperaturze 673 K. Aby obniżyć bezwładność cieplną rury wydechowej zalecany jest stosunek grubości rury wydechowej do średnicy wynoszący 0,015 lub mniej. Wykorzystanie odcinków elastycznych ograniczone jest współczynnikiem długości do średnicy wynoszącym 12 lub mniej.

| PDP | Pompa wyporowa |
| --- | --- |

PDP

Pompa wyporowa

PDP mierzy całkowity przepływ rozcieńczonych spalin na podstawie liczby obrotów pompy i jej pojemności. Przeciwciśnienie układu wydechowego nie powinno być sztucznie obniżane za pomocą układu PDP lub układ dolotu rozcieńczalnika. Statyczne przeciwciśnienie mierzone z pracującym układem PDP powinno pozostawać w granicach ±1,5 kPa ciśnienia statycznego mierzonego bez podłączenia PDP przy tej samej prędkości i obciążeniu silnika. Temperatura mieszanki gazów bezpośrednio przy wlocie PDP powinna mieścić się w zakresie ±6 K względem średniej temperatury roboczej mierzonej podczas badania, jeżeli nie stosuje się kompensacji przepływu. Kompensację przepływu można stosować tylko wtedy, gdy temperatura na wlocie PDP nie przekracza 323 K (50 °C).

| CFV | Zwężka przepływu krytycznego |
| --- | --- |

CFV

Zwężka przepływu krytycznego

CFV mierzy przepływ całkowity spalin utrzymując przepływ w stanie zdławienia (przepływ krytyczny). Statyczne ciśnienie wsteczne mierzone przy pracującym układzie CFV powinno pozostawać w granicach ±1,5 kPa ciśnienia statycznego mierzonego bez podłączenia CFV przy tej samej prędkości i obciążeniu silnika. Temperatura mieszanki gazów bezpośrednio przy wlocie CFV powinna mieścić się w zakresie ±11 K względem średniej temperatury roboczej mierzonej podczas badania, jeżeli nie stosuje się kompensacji przepływu (EFC).

| SSV | Zwężka poddźwiękowa |
| --- | --- |

SSV

Zwężka poddźwiękowa

SSV mierzy całkowity przepływ rozcieńczonych spalin wykorzystując funkcję przepływu gazu zwężki poddźwiękowej w zależności od ciśnienia wlotowego oraz temperatury i spadku ciśnienia między wlotem zwężki a gardzielą. Statyczne przeciwciśnienie mierzone przy pracującym układzie SSV powinno pozostawać w granicach ±1,5 kPa ciśnienia statycznego mierzonego bez podłączenia SSV przy tej samej prędkości i obciążeniu silnika. Temperatura mieszanki gazów bezpośrednio przy wlocie SSV powinna mieścić się w zakresie ±11 K względem średniej temperatury eksploatacyjnej mierzonej podczas badania, jeżeli nie stosuje się kompensacji przepływu (EFC).

| HE | Wymiennik ciepła (fakultatywny) |
| --- | --- |

HE

Wymiennik ciepła (fakultatywny)

Wymiennik ciepła powinien mieć dostateczną pojemność do utrzymania temperatury w granicach podanych powyżej. Jeżeli stosuje się EFC, wymiennik ciepła nie jest wymagany.

| EFC | Elektroniczna kompensacja przepływu (opcjonalna) |
| --- | --- |

EFC

Elektroniczna kompensacja przepływu (opcjonalna)

Jeżeli temperatura na wlocie układu PDP, CFV lub SSV nie jest utrzymywana w granicach podanych powyżej, wymagany jest układ kompensacji przepływu dla ciągłego pomiaru natężenia przepływu i sterowania proporcjonalnym próbkowaniem w układzie podwójnego rozcieńczania. W tym celu do utrzymywania proporcjonalności natężenia przepływu próbki przez filtry cząstek stałych układu podwójnego rozcieńczania (zob. rys. 17) w granicach ±2,5 % używa się sygnałów ciągłego pomiaru natężenia przepływu.

| DT | Tunel rozcieńczający (przepływ pełny) |
| --- | --- |

DT

Tunel rozcieńczający (przepływ pełny)

Tunel rozcieńczający:

| a) | powinien mieć wystarczająco małą średnicę aby wywoływać przepływ turbulentny (liczba Reynoldsa Re wyższa niż 4 000, gdzie wartość Re oparta jest na wewnętrznej średnicy tunelu rozcieńczania) i długość wystarczającą do całkowitego wymieszania spalin z rozcieńczalnikiem; |
| --- | --- |

a)

powinien mieć wystarczająco małą średnicę aby wywoływać przepływ turbulentny (liczba Reynoldsa Re wyższa niż 4 000, gdzie wartość Re oparta jest na wewnętrznej średnicy tunelu rozcieńczania) i długość wystarczającą do całkowitego wymieszania spalin z rozcieńczalnikiem;

| b) | może być izolowany; |
| --- | --- |

b)

może być izolowany;

| c) | może być ogrzany do temperatury ścianki wystarczającej do wyeliminowania skraplania. |
| --- | --- |

c)

może być ogrzany do temperatury ścianki wystarczającej do wyeliminowania skraplania.

Spaliny silnika powinny być skierowane do punktu, w którym są wprowadzane do tunelu rozcieńczającego i dokładnie wymieszane. Można wykorzystać dyszę mieszającą.

W przypadku układu podwójnego rozcieńczania próbka z tunelu rozcieńczającego kierowana jest do tunelu wtórnego rozcieńczania, gdzie jest dalej rozcieńczana, a następnie przechodzi przez filtry do próbkowania (zob. rys. 17). Układ wtórnego rozcieńczania powinien zapewnić dopływ wtórnego rozcieńczalnika wystarczający do utrzymania temperatury podwójnie rozcieńczonego przepływu spalin, tuż przed filtrem cząstek stałych, między 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C).

| DAF | Filtr powietrza rozcieńczającego |
| --- | --- |

DAF

Filtr powietrza rozcieńczającego

Powietrze rozcieńczające (powietrze otaczające, powietrze syntetyczne lub azot) filtruje się filtrem o wysokiej wydajności (HEPA), którego wstępna wydajność pobierania wynosi co najmniej 99,97 % zgodnie z normą EN 1822-1 (klasa filtra H14 lub wyższa), ASTM 1471-93 lub równoważną normą.

| PSP | Sonda do próbkowania cząstek stałych |
| --- | --- |

PSP

Sonda do próbkowania cząstek stałych

Sonda jest głównym elementem PTT oraz:

| a) | powinna być zainstalowana zwrócona czołem w kierunku przeciwnym do przepływu, w punkcie, gdzie rozcieńczalnik oraz spaliny są właściwie wymieszane, tj. w osi tunelu rozcieńczającego DT w odległości 10 średnic tunelu od punktu, w którym spaliny są wprowadzane do tunelu; |
| --- | --- |

a)

powinna być zainstalowana zwrócona czołem w kierunku przeciwnym do przepływu, w punkcie, gdzie rozcieńczalnik oraz spaliny są właściwie wymieszane, tj. w osi tunelu rozcieńczającego DT w odległości 10 średnic tunelu od punktu, w którym spaliny są wprowadzane do tunelu;

| b) | powinna mieć minimalną średnicą wewnętrzną 8 mm; |
| --- | --- |

b)

powinna mieć minimalną średnicą wewnętrzną 8 mm;

| c) | może być ogrzewana do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52° C) przez bezpośrednie ogrzewanie lub przez wstępne ogrzewanie rozcieńczalnika, pod warunkiem że temperatura powietrza nie przekracza 325 K (52° C) przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczania; |
| --- | --- |

c)

może być ogrzewana do temperatury ścianki nie wyższej niż 325 K (52° C) przez bezpośrednie ogrzewanie lub przez wstępne ogrzewanie rozcieńczalnika, pod warunkiem że temperatura powietrza nie przekracza 325 K (52° C) przed wprowadzeniem spalin do tunelu rozcieńczania;

| d) | może być izolowana. |
| --- | --- |

d)

może być izolowana.

A.3.2.5.   Opis układu próbkowania cząstek stałych.

Do zbierania cząstek stałych na filtrze cząstek stałych niezbędny jest układ próbkowania cząstek stałych, jak pokazano na rys. 16 i 17. W przypadku pełnego próbkowania i częściowego rozcieńczania strumienia, polegającego na przepuszczaniu pełnego przepływu rozcieńczonych spalin przez filtry, układ rozcieńczania i próbkowania tworzą na ogół zintegrowaną całość (zob. rys. 12). W przypadku częściowego próbkowania i częściowego rozcieńczania strumienia, polegającego na przepuszczaniu części przepływu rozcieńczonych spalin przez filtry, układ rozcieńczania i układ próbkowania są na ogół odrębnymi jednostkami.

W przypadku układu częściowego rozcieńczania próbka rozcieńczonych spalin jest przesyłana z tunelu rozcieńczającego DT przez sondę do próbkowania cząstek stałych PSP i przewód przesyłowy cząstek stałych PTT przy pomocy pompy próbkującej P, jak pokazano na rys. 16. Następnie próbka przepuszczana jest przez uchwyt lub uchwyty filtra FH, w którym znajdują się filtry do próbkowania cząstek stałych. Natężenie przepływu próbki sterowane jest sterownikiem przepływu FC3.

W przypadku układu rozcieńczania pełnego przepływu należy zastosować układ próbkowania cząstek stałych o podwójnym rozcieńczaniu, jak pokazano na rys. 17. Próbka rozcieńczonych spalin jest przesyłana z tunelu rozcieńczającego DT przez sondę do próbkowania cząstek stałych PSP i przewód przesyłowy cząstek stałych PTT do tunelu rozcieńczania wtórnego SDT, gdzie są one ponownie rozcieńczane. Następnie próbka przepuszczana jest przez uchwyt lub uchwyty filtra FH z filtrami do próbkowania cząstek stałych. Natężenie przepływu powietrza rozcieńczającego jest zazwyczaj stałe, natomiast natężenie przepływu próbki jest sterowane sterownikiem przepływu FC3. Jeżeli wykorzystuje się elektroniczną kompensację przepływu EFC (zob. rys. 15), pełny przepływ rozcieńczonych spalin wykorzystuje się jako sygnał sterujący dla FC3.

Image

Image

A.3.2.6.   Oznaczenia na rys. 16 (wyłącznie układ częściowego rozcieńczania) i 17 (wyłącznie układ pełnego rozcieńczania)

| PTT | Przewód przesyłowy cząstek stałych |
| --- | --- |

PTT

Przewód przesyłowy cząstek stałych

Przewód przesyłowy:

| a) | powinien być obojętny wobec PM; |
| --- | --- |

a)

powinien być obojętny wobec PM;

| b) | może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C); |
| --- | --- |

b)

może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C);

| c) | może być izolowany. |
| --- | --- |

c)

może być izolowany.

| SDT | Tunel rozcieńczania wtórnego (wyłącznie rys. 17) |
| --- | --- |

SDT

Tunel rozcieńczania wtórnego (wyłącznie rys. 17)

Tunel rozcieńczania wtórnego:

| a) | powinien mieć długość i średnicę wystarczającą do spełnienia wymogów dotyczących czasu przebywania zawartych w pkt 9.4.2 lit. f); |
| --- | --- |

a)

powinien mieć długość i średnicę wystarczającą do spełnienia wymogów dotyczących czasu przebywania zawartych w pkt 9.4.2 lit. f);

| b) | może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C); |
| --- | --- |

b)

może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C);

| c) | może być izolowany. |
| --- | --- |

c)

może być izolowany.

| FH | Uchwyt filtra |
| --- | --- |

FH

Uchwyt filtra

Uchwyt filtra:

| a) | ma nachylenie stożka o wartości 12.5° (od osi) w stronę przejścia od średnicy linii przesyłowej do średnicy czoła filtra; |
| --- | --- |

a)

ma nachylenie stożka o wartości 12.5° (od osi) w stronę przejścia od średnicy linii przesyłowej do średnicy czoła filtra;

| b) | może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C); |
| --- | --- |

b)

może być ogrzewany do temperatury ścianki nie wyższej niż 325K (52 °C);

| c) | może być izolowany. |
| --- | --- |

c)

może być izolowany.

Możliwe jest zastosowanie wielokrotnych zmieniaczy filtrów (automatycznych zmieniaczy) pod warunkiem, ze pomiędzy filtrami do próbkowania nie zachodzi żadna interakcja.

Filtry membranowe PTFE należy montować w specjalnej kasecie w uchwycie filtra.

Jeżeli zastosowano sondę do próbkowania zwróconą w stronę przeciwną do kierunku przepływu, należy zainstalować, bezpośrednio przed uchwytem filtra, preklasyfikator inercyjny o 50 % punkcie odcięcia między 2,5 μm a 10 μm.

| P | Pompa do próbkowania |
| --- | --- |
| FC2 | Sterownik przepływu |

P

Pompa do próbkowania

FC2

Sterownik przepływu

Sterownika przepływu używa się do sterowania natężenia przepływu próbki cząstek stałych.

| FM3 | Przepływomierz |
| --- | --- |

FM3

Przepływomierz

Miernik gazu lub inna aparatura przepływowa do pomiaru natężenia przepływu próbki cząstek stałych przez filtr cząstek stałych. Może być zainstalowany za pompą do próbkowania P lub przed nią.

| FM4 | Przepływomierz |
| --- | --- |

FM4

Przepływomierz

Miernik gazu lub inna aparatura przepływowa do pomiaru natężenia przepływu wtórnego powietrza rozcieńczającego przez filtr cząstek stałych.

| BV | Zawór kulowy (fakultatywny) |
| --- | --- |

BV

Zawór kulowy (fakultatywny)

Zawór kulowy powinien mieć wewnętrzną średnicę nie mniejszą niż wewnętrzna średnica przewodu przesyłowego cząstek stałych PTT, oraz czas przełączania krótszy niż 0,5 s.

DODATEK 4

DANE STATYSTYCZNE

A.4.1.   Średnia wartość i odchylenie standardowe

Wartość średniej arytmetycznej oblicza się w następujący sposób:

Formula (92)

Odchylenie standardowe oblicza się w następujący sposób:

Formula (93)

A.4.2.   Analiza regresji

Nachylenie regresji oblicza się następująco:

Formula (94)

Punkt przecięcia regresji z osią y oblicza się następująco:

Formula (95)

Standardowy błąd oceny oblicza się w następujący sposób:

Formula (96)

Współczynnik determinacji oblicza się w następujący sposób:

Formula (97)

A.4.3.   Oznaczanie równoważności układu

Oznaczanie równoważności układu zgodnie z pkt 5.1.1 opiera się na badaniu korelacji między układem kandydującym a jednym z akceptowanych układów odniesienia zawartych w niniejszym załączniku, przeprowadzonym na 7 par próbek (lub więcej), z wykorzystaniem odpowiednich cykli badań. Wykorzystywane kryteria równoważności to badanie F i dwustronne badanie t-Student.

Ta metoda statystyczna bada hipotezę, zgodnie z którą standardowe odchylenie próbki i wartości średniej dla emisji zmierzonych przez układ kandydujący nie różni się od standardowego odchylenia i średniej wartości próbki dla emisji zmierzonych przez układ odniesienia. Hipotezę należy zbadać na podstawie 10 % poziomu ważności wartości F i t. Krytyczne wartości F i t dla 7 do 10 par próbek podano w tabeli 9. Jeżeli wartości F i t wyliczone zgodnie z poniższymi wzorami są większe od wartości krytycznych F i t, układ kandydujący nie jest równoważny.

Należy wykorzystać następującą procedurę: Indeksy dolne R i C odnoszą się do odpowiednio do układu odniesienia i kandydującego:

| a) | Przeprowadzić przynajmniej 7 równoległych badań z układami kandydującym i układami odniesienia. Liczba badań jest wyrażona jako n
  R i n
  C. |
| --- | --- |

a)

Przeprowadzić przynajmniej 7 równoległych badań z układami kandydującym i układami odniesienia. Liczba badań jest wyrażona jako n
  R i n
  C.

| b) | Obliczyć średnie wartości

  i 

  oraz standardowe odchylenie s
  R i s
  C. |
| --- | --- |

b)

Formula

Formula

| c) | Obliczyć wartość F według poniższego wzoru:

   (98)
  (większą z dwóch wartości odchylenia standardowego, tj. s
  R lub s
  C, należy wstawić w liczniku) |
| --- | --- |

c)

Obliczyć wartość F według poniższego wzoru:

Formula (98)

(większą z dwóch wartości odchylenia standardowego, tj. s
  R lub s
  C, należy wstawić w liczniku)

| d) | Obliczyć wartość t według poniższego wzoru:

   (99) |
| --- | --- |

d)

Obliczyć wartość t według poniższego wzoru:

Formula (99)

| e) | Porównać wyliczone wartości F i t z krytycznymi wartościami F i t odnoszącymi się do odpowiedniej liczby badań, wskazanej w tabeli 9. Jeżeli zostaną wybrane większe próbki, należy porównać tabele statystyczne dla 10 % poziomu ważności (90 % pewności). |
| --- | --- |

e)

Porównać wyliczone wartości F i t z krytycznymi wartościami F i t odnoszącymi się do odpowiedniej liczby badań, wskazanej w tabeli 9. Jeżeli zostaną wybrane większe próbki, należy porównać tabele statystyczne dla 10 % poziomu ważności (90 % pewności).

| f) | Ustalić stopień wolności (df) według poniższych wzorów:







  dla badania F: | , | (100) |
| --- | --- | --- | --- |
| dla badania t: | | (101) |

f)

Ustalić stopień wolności (df) według poniższych wzorów:

dla badania F:

Formula

Formula

(100)

dla badania t:

Formula

(101)

| g) | Ustalić równoważność w następujący sposób:






  (i) | jeżeli F < F
  kryt i t < t
  kryt, układ kandydujący jest równoważny z układem odniesienia zawartym w niniejszym załączniku; |
| --- | --- | --- |

g)

Ustalić równoważność w następujący sposób:

(i)

jeżeli F < F
  kryt i t < t
  kryt, układ kandydujący jest równoważny z układem odniesienia zawartym w niniejszym załączniku;

| (ii) | jeżeli F ≥ F
  crit lub t ≥ t
  crit, układ kandydujący jest różny od układu odniesienia zawartego w niniejszym załączniku; |
| --- | --- |

(ii)

jeżeli F ≥ F
  crit lub t ≥ t
  crit, układ kandydujący jest różny od układu odniesienia zawartego w niniejszym załączniku;

Tabela 9

Wartości F i t dla wybranych wielkości prób

| Wielkość próby | Badanie F | Badanie t |
| --- | --- | --- |
| | df | F
  crit | df | t
  crit |
| 7 | 6,6 | 3,055 | 6 | 1,943 |
| 8 | 7,7 | 2,785 | 7 | 1,895 |
| 9 | 8,8 | 2,589 | 8 | 1,860 |
| 10 | 9,9 | 2,440 | 9 | 1,833 |

Wielkość próby

Badanie F

Badanie t

df

F
  crit

df

t
  crit

7

6,6

3,055

6

1,943

8

7,7

2,785

7

1,895

9

8,8

2,589

8

1,860

10

9,9

2,440

9

1,833

DODATEK 5

KONTROLA PRZEPŁYWU WĘGLA

A.5.1.   Wstęp

Tylko niewielka część węgla w spalinach pochodzi z paliwa, z czego minimalna część pojawia się w spalinach jak CO2. Stanowi to podstawę kontroli układu w oparciu o pomiar CO2.

Przepływ węgla w układach pomiaru spalin oznaczany jest na podstawie natężenia przepływu paliwa. Przepływ węgla w różnych punktach układu próbkowania emisji gazowych i pyłowych oznacza się ze stężenia CO2 oraz natężeń przepływu gazów w tych punktach.

Ponieważ silnik jest znanym źródłem przepływu węgla, obserwując ten przepływ w układzie wydechowym oraz na wylotach układu częściowego rozcieńczania i próbkowania cząstek stałych można zweryfikować szczelność i dokładność pomiaru przepływu. Kontrola taka ma tę zaletę, że składniki pracują w rzeczywistych warunkach badania silnika pod względem temperatury i przepływu.

Rys. 18 pokazuje punkty próbkowania, w których sprawdzany ma być przepływ węgla. Równania dla obliczania przepływu węgla w każdym z punktów zamieszczono poniżej.

Image

A.5.2.   Natężenie przepływu węgla w silniku (lokalizacja 1)

Masowe natężenie przepływu węgla w silniku, dla paliwa CH
  α
  O
  ε
  określa wzór:

Formula (102)

gdzie:

| qm

  f | masowe natężenie przepływu paliwa, kg/s |
| --- | --- |

qm

  f

masowe natężenie przepływu paliwa, kg/s

A.5.3.   Natężenie przepływu węgla w spalinach nierozcieńczonych (lokalizacja 2)

Masowe natężenie przepływu węgla w rurze wydechowej silnika wyznacza się ze stężenia CO2 w spalinach nieczyszczonych oraz z masowego natężenia przepływu spalin:

Formula (103)

gdzie:

| c
  CO2,r | stężenie CO2 w nierozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, % |
| --- | --- |
| c
  CO2,a | stężenie CO2 w powietrzu otaczającym w stanie wilgotnym, % |
| qm

  ew | masowe natężenie przepływu spalin w stanie wilgotnym, kg/s |
| M
  e | masa cząsteczkowa spalin, g/mol |

c
  CO2,r

stężenie CO2 w nierozcieńczonych spalinach w stanie wilgotnym, %

c
  CO2,a

stężenie CO2 w powietrzu otaczającym w stanie wilgotnym, %

qm

  ew

masowe natężenie przepływu spalin w stanie wilgotnym, kg/s

M
  e

masa cząsteczkowa spalin, g/mol

Jeżeli stężenie CO2 zostało zmierzone w gazie suchym, należy je przeliczyć na stężenie w gazie wilgotnym, zgodnie z pkt 8.1.

A.5.4.   Natężenie przepływu węgla w układzie rozcieńczania (lokalizacja 3)

W przypadku układu częściowego rozcieńczania należy również uwzględnić stosunek rozdzielenia. Natężenie przepływu węgla oznacza się ze stężenia rozcieńczonego CO2, masowego natężenia przepływu masy spalin oraz natężenia przepływu próbek:

Formula (104)

gdzie:

| c
  CO2,d | stężenie CO2 w stanie wilgotnym w rozcieńczonych spalinach na wylocie tunelu rozcieńczającego, % |
| --- | --- |
| c
  CO2,a | stężenie CO2 w powietrzu otaczającym w stanie wilgotnym, % |
| qm

  ew | masowe natężenie przepływu spalin w stanie wilgotnym, kg/s |
| qm

  p | natężenie przepływu próbek spalin do układu częściowego rozcieńczania strumienia spalin, kg/s |
| M
  e | masa cząsteczkowa spalin, g/mol |

c
  CO2,d

stężenie CO2 w stanie wilgotnym w rozcieńczonych spalinach na wylocie tunelu rozcieńczającego, %

c
  CO2,a

stężenie CO2 w powietrzu otaczającym w stanie wilgotnym, %

qm

  ew

masowe natężenie przepływu spalin w stanie wilgotnym, kg/s

qm

  p

natężenie przepływu próbek spalin do układu częściowego rozcieńczania strumienia spalin, kg/s

M
  e

masa cząsteczkowa spalin, g/mol

Jeżeli stężenie CO2 zostało zmierzone w gazie suchym, należy je przeliczyć na stężenie w gazie wilgotnym zgodnie z pkt 8.1.

A.5.5.   Obliczanie masy cząsteczkowej spalin

Masę cząsteczkową spalin oblicza się z równania 41 (zob. pkt 8.4.2.4).

Alternatywnie można wykorzystać poniższe masy cząsteczkowe:

| M
  e (olej napędowy) | = | 28,9 g/mol |
| --- | --- | --- |
| M
  e (LPG) | = | 28,6 g/mol |
| M
  e (NG) | = | 28,3 g/mol |

M
  e (olej napędowy)

=

28,9 g/mol

M
  e (LPG)

=

28,6 g/mol

M
  e (NG)

=

28,3 g/mol

DODATEK 6

PRZYKŁAD PROCEDURY OBLICZENIOWEJ

A.6.1.   Procedura denormalizacji prędkości i momentu obrotowego

Przykładowo następujący punkt badania powinien zostać zdenormalizowany:

| % prędkości | = | 43 % |
| --- | --- | --- |
| % momentu obrotowego | = | 82 % |

% prędkości

=

43 %

% momentu obrotowego

=

82 %

Przy następujących wartościach:

| n
  lo | = | 1 015 min–1 |
| --- | --- | --- |
| n
  hi | = | 2 200 min–1 |
| n
  pref | = | 1 300 min–1 |
| n
  idle | = | 600 min–1 |

n
  lo

=

1 015 min–1

n
  hi

=

2 200 min–1

n
  pref

=

1 300 min–1

n
  idle

=

600 min–1

co daje:

| prędkość rzeczywista | = |
| --- | --- |
| | = 1 178 min–1 |

prędkość rzeczywista

Formula

= 1 178 min–1

gdzie maksymalny moment obrotowy uzyskany z krzywej odwzorowania przy 1 178 min–1 wynosi 700 Nm.

rzeczywisty moment obrotowy = Formula = 574 Nm

A.6.2.   Podstawowe dane do obliczeń stechiometrycznych

| Masa atomowa wodoru | 1,00794 g/atom |
| --- | --- |
| Masa atomowa węgla | 12,011 g/atom |
| Masa atomowa siarki | 32,065 g/atom |
| Masa atomowa azotu | 14,0067 g/atom |
| Masa atomowa tlenu | 15,9994 g/atom |
| Masa atomowa argonu | 39,9 g/atom |
| Masa cząsteczkowa wody | 18,01534 g/mol |
| Masa cząsteczkowa dwutlenku węgla | 44,01 g/mol |
| Masa cząsteczkowa tlenku węgla | 28,011 g/mol |
| Masa cząsteczkowa tlenu | 31,9988 g/mol |
| Masa cząsteczkowa azotu | 28,011 g/mol |
| Masa cząsteczkowa tlenku azotu | 30,008 g/mol |
| Masa cząsteczkowa dwutlenku azotu | 46,01 g/mol |
| Masa cząsteczkowa dwutlenku siarki | 64,066 g/mol |
| Masa cząsteczkowa suchego powietrza | 28,965 g/mol |

Masa atomowa wodoru

1,00794 g/atom

Masa atomowa węgla

12,011 g/atom

Masa atomowa siarki

32,065 g/atom

Masa atomowa azotu

14,0067 g/atom

Masa atomowa tlenu

15,9994 g/atom

Masa atomowa argonu

39,9 g/atom

Masa cząsteczkowa wody

18,01534 g/mol

Masa cząsteczkowa dwutlenku węgla

44,01 g/mol

Masa cząsteczkowa tlenku węgla

28,011 g/mol

Masa cząsteczkowa tlenu

31,9988 g/mol

Masa cząsteczkowa azotu

28,011 g/mol

Masa cząsteczkowa tlenku azotu

30,008 g/mol

Masa cząsteczkowa dwutlenku azotu

46,01 g/mol

Masa cząsteczkowa dwutlenku siarki

64,066 g/mol

Masa cząsteczkowa suchego powietrza

28,965 g/mol

Nie zakładając żadnych efektów ściśliwości, wszystkie gazy biorące udział w strumieniu wlotowym, w procesie spalania i emisji spalin mogą być uznane za obecne w stanie idealnym, w związku z czym wszystkie obliczenia objętościowe mogą opierać się na objętości molowej wynoszącej 22,414 l/mol zgodnie z hipotezą Avogadro.

A.6.3.   Emisje zanieczyszczeń gazowych (dla oleju napędowego)

Dane pomiarowe do obliczania chwilowego masowego natężenia emisji z poszczególnych punktów cyklu badawczego (częstotliwość próbkowania danych = 1 Hz) podano poniżej. W tym przykładzie poziomy CO i NOx mierzy się w stanie suchym, HC w stanie wilgotnym. Stężenie HC podano w równoważniku propanu (C3) i musi ono zostać pomnożone przez 3, aby otrzymać równoważnik C1. Procedura obliczeniowa dla pozostałych punktów cyklu jest identyczna.

W celu lepszego zobrazowania, przykład obliczenia zawiera zaokrąglone pośrednie wyniki poszczególnych etapów. Należy zaznaczyć, że dla rzeczywistych obliczeń nie jest dozwolone zaokrąglanie pośrednich wyników (zob. pkt 8).

| T
  a,i

  (K) | H
  a,i

  (g/kg) | W
  act

  kWh | qm

  ew,i

  (kg/s) | qm

  aw,i

  (kg/s) | qm

  f,i

  (kg/s) | c
  HC,i

  (ppm) | c
  CO,i

  (ppm) | c
  NOx,i

  (ppm) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 295 | 8,0 | 40 | 0,155 | 0,150 | 0,005 | 10 | 40 | 500 |

T
  a,i

(K)

H
  a,i

(g/kg)

W
  act

kWh

qm

  ew,i

(kg/s)

qm

  aw,i

(kg/s)

qm

  f,i

(kg/s)

c
  HC,i

(ppm)

c
  CO,i

(ppm)

c
  NOx,i

(ppm)

295

8,0

40

0,155

0,150

0,005

10

40

500

Przyjmuje się następujący skład paliwa:

| Składnik | Stosunek molowy | % wagowo |
| --- | --- | --- |
| H | α = 1,8529 | w
  ALF = 13,45 |
| C | β = 1,0000 | w
  BET = 86,50 |
| S | γ = 0,0002 | w
  GAM = 0,050 |
| N | δ = 0,0000 | w
  DEL = 0,000 |
| O | ε = 0,0000 | w
  EPS = 0,000 |

Składnik

Stosunek molowy

% wagowo

H

α = 1,8529

w
  ALF = 13,45

C

β = 1,0000

w
  BET = 86,50

S

γ = 0,0002

w
  GAM = 0,050

N

δ = 0,0000

w
  DEL = 0,000

O

ε = 0,0000

w
  EPS = 0,000

Etap 1: Korekta ze stanu suchego na wilgotny (pkt 8.1):

Wzór (16): k
  f = 0,055584 × 13,45 – 0,0001083 × 86,5 – 0,0001562 × 0,05 = 0,7382

Wzór (13): k
  w,a= Formula
  = 0,9331

| Wzór (12): | c
  CO,i (wilgotny) | = | 40 x 0,9331 | = 37,3 ppm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | c
  NOx,i (wilgotny) | = | 500 × 0,9331 | = 466,6 ppm |

Wzór (12):

c
  CO,i (wilgotny)

=

40 x 0,9331

= 37,3 ppm

c
  NOx,i (wilgotny)

=

500 × 0,9331

= 466,6 ppm

Etap 2: Korekcja NOx ze względu na wilgotność i temperaturę (pkt 8.2.1):

| Wzór (23): | | = 0,9576 |
| --- | --- | --- |

Wzór (23):

Formula

= 0,9576

Etap 3: Obliczenie chwilowych emisji dla każdego odrębnego punktu cyklu (pkt 8.4.2.3):

| Wzór (36): | m
  HC,i | = | 10 × 3 × 0,155 | = 4,650 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | m
  CO,i | = | 37,3 × 0,155 | = 5,782 |
| | m
  Nox,I | = | 466,6 × 0,9576 × 0,155 | = 69,26 |

Wzór (36):

m
  HC,i

=

10 × 3 × 0,155

= 4,650

m
  CO,i

=

37,3 × 0,155

= 5,782

m
  Nox,I

=

466,6 × 0,9576 × 0,155

= 69,26

Etap 4: Obliczenie masy emisji w trakcie cyklu poprzez całkowanie chwilowych wartości emisji i wartości u z tabeli 5 (pkt 8.4.2.3):

Przyjmuje się następujące obliczenie dla cyklu WHTC (1 800 s) i takich samych emisji w każdym punkcie cyklu.

| Wzór (36): | m
  HC | = | | = 4,01 g/badanie |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | m
  CO | = | | = 10,05 g/badanie |
| | m
  NOx | = | | = 197,72 g/badanie |

Wzór (36):

m
  HC

=

Formula

= 4,01 g/badanie

m
  CO

=

Formula

= 10,05 g/badanie

m
  NOx

=

Formula

= 197,72 g/badanie

Etap 5: Obliczanie emisji jednostkowych (pkt 8.6.3):

| Wzór (69): | e
  HC | = | 4,01 / 40 | = 0,10 g/kWh |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| | e
  CO | = | 10,05 / 40 | = 0,25 g/kWh |
| | e
  NOx | = | 197,72 / 40 | = 4,94 g/kWh |

Wzór (69):

e
  HC

=

4,01 / 40

= 0,10 g/kWh

e
  CO

=

10,05 / 40

= 0,25 g/kWh

e
  NOx

=

197,72 / 40

= 4,94 g/kWh

A.6.4.   Poziomy emisji cząstek stałych (olej napędowy)

| p
  b,b

  (kPa) | p
  b,a

  (kPa) | W
  act

  (kWh) | qm

  ew,i

  (kg/s) | qm

  f,i

  (kg/s) | qm

  dw,i

  (kg/s) | qm

  dew,i

  (kg/s) | m
  uncor,b

  (mg) | m
  uncor,a

  (mg) | m
  sep

  (kg) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 99 | 100 | 40 | 0,155 | 0,005 | 0,0015 | 0,0020 | 90,0000 | 91,7000 | 1,515 |

p
  b,b

(kPa)

p
  b,a

(kPa)

W
  act

(kWh)

qm

  ew,i

(kg/s)

qm

  f,i

(kg/s)

qm

  dw,i

(kg/s)

qm

  dew,i

(kg/s)

m
  uncor,b

(mg)

m
  uncor,a

(mg)

m
  sep

(kg)

99

100

40

0,155

0,005

0,0015

0,0020

90,0000

91,7000

1,515

Etap 1: Obliczenie m
  edf (pkt 8.4.3.2.2):

| Wzór (48): | r
  d,i | = | | = 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Wzór (47): | qm

  edf,i | = | 0,155 × 4 | = 0,620 kg/s |
| Wzór (46): | m
  edf | = | | = 1,116 kg/badanie |

Wzór (48):

r
  d,i

=

Formula

= 4

Wzór (47):

qm

  edf,i

=

0,155 × 4

= 0,620 kg/s

Wzór (46):

m
  edf

=

Formula

= 1,116 kg/badanie

Etap 2: Korekcja wyporu dla masy cząstek stałych (pkt 8.3):

Przed badaniem:

| Wzór (26): | ρ
  a,b | = | | = 1,164 kg/m3 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Wzór (25): | m
  f,T | = | | = 90,0325 mg |

Wzór (26):

ρ
  a,b

=

Formula

= 1,164 kg/m3

Wzór (25):

m
  f,T

=

Formula

= 90,0325 mg

Po badaniu:

| Wzór (26): | ρ
  a,a | = | | = 1,176 kg/m3 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Wzór (25): | m
  f,G | = | | = 91,7334 mg |
| Wzór (27): | m
  p | = | 91,7334 mg – 90,0325 mg | = 1,7009 mg |

Wzór (26):

ρ
  a,a

=

Formula

= 1,176 kg/m3

Wzór (25):

m
  f,G

=

Formula

= 91,7334 mg

Wzór (27):

m
  p

=

91,7334 mg – 90,0325 mg

= 1,7009 mg

Etap 3: Obliczenie emisji masy cząstek stałych (pkt 8.4.3.2.2):

| Wzór (45): | m
  PM | = | | = 1,253 g/badanie |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Wzór (45):

m
  PM

=

Formula

= 1,253 g/badanie

Etap 4: Obliczenie właściwych emisji (pkt 8.6.3):

| Wzór (69): | e
  PM | = | 1,253/40 | = 0,031 g/kWh |
| --- | --- | --- | --- | --- |

Wzór (69):

e
  PM

=

1,253/40

= 0,031 g/kWh

DODATEK 7

INSTALACJA URZĄDZEŃ DODATKOWYCH I WYPOSAŻENIA DLA BADAŃ EMISJI

| Numer | Urządzenia dodatkowe | Montowane na czas badania emisji |
| --- | --- | --- |
| 1 | Układ dolotu | |
| Kolektor wlotowy | Tak |
| Układ kontroli emisji ze skrzyni korbowej | Tak |
| Osprzęt kontrolny dla podwójnie rozgałęzionego przewodu wlotowego | Tak |
| Przepływomierz powietrza | Tak |
| Przewody wlotu powietrza | Tak, lub urządzenia komory do badań |
| Filtr powietrza | Tak, lub urządzenia komory do badań |
| Tłumik wlotowy | Tak, lub urządzenia komory do badań |
| Ogranicznik prędkości | Tak |
| 2 | Podgrzewacz indukcyjny kolektora wlotowego | Tak, jeśli możliwe jest ustawienie w najbardziej korzystnych warunkach |
| 3 | Układ wydechowy | |
| Kolektor wydechowy | Tak |
| Rury łączące | Tak |
| Tłumik | Tak |
| Rura wydechowa | Tak |
| Ogranicznik wydmuchu | Nie, lub całkowicie otwarty |
| Urządzenie doładowujące | Tak |
| 4 | Pompa zasilająca paliwowa | Tak |
| 5 | Osprzęt silników gazowych | |
| System kontroli elektrycznej, miernik przepływu powietrza itd. | Tak |
| Reduktor ciśnienia | Tak |
| Aparat wyparny | Tak |
| Mieszalnik | Tak |
| 6 | Urządzenie wtrysku paliwa | |
| Filtr wstępny | Tak |
| Filtr | Tak |
| Pompa | Tak |
| Przewód rurowy wysokiego ciśnienia | Tak |
| Wtryskiwacz | Tak |
| Zawór wlotu powietrza | Tak |
| Elektroniczne systemy sterowania, czujnik itd. | Tak |
| Regulator/układ kontroli | Tak |
| Automatyczny stoper pełnego obciążenia dla zębatki sterowniczej w zależności od warunków atmosferycznych | Tak |
| 7 | Układ chłodzenia płynem | |
| Chłodnica | Nie |
| Wentylator | Nie |
| Osłona wentylatora | Nie |
| Pompa wodna | Tak |
| Termostat | Tak, może być zamontowany całkowicie otwarty |
| 8 | Układ chłodzenia powietrzem | |
| Osłona | Nie |
| Wentylator lub dmuchawa | Nie |
| Regulator temperatury | Nie |
| 9 | Urządzenia elektryczne | |
| Prądnica | Nie |
| Cewka lub cewki | Tak |
| Instalacja elektryczna | Tak |
| Elektroniczny system sterowania | Tak |
| 10 | Układ doładowania wlotu powietrza | |
| Sprężarka napędzana bezpośrednio przez silnik lub przez gazy wydechowe | Tak |
| Chłodnica powietrza doładowanego | Tak, lub system komory do badań |
| Pompa układu chłodzenia lub wentylator (napędzany przez silnik) | Nie |
| Urządzenie kontrolne chłodziwa | Tak |
| 11 | Urządzenie przeciwzabrudzeniowe (układ oczyszczania spalin) | Tak |
| 12 | Urządzenie rozruchowe | Tak, lub system komory do badań |
| 13 | Pompa oleju układu smarowania | Tak |

Numer

Urządzenia dodatkowe

Montowane na czas badania emisji

1

Układ dolotu

Kolektor wlotowy

Tak

Układ kontroli emisji ze skrzyni korbowej

Tak

Osprzęt kontrolny dla podwójnie rozgałęzionego przewodu wlotowego

Tak

Przepływomierz powietrza

Tak

Przewody wlotu powietrza

Tak, lub urządzenia komory do badań

Filtr powietrza

Tak, lub urządzenia komory do badań

Tłumik wlotowy

Tak, lub urządzenia komory do badań

Ogranicznik prędkości

Tak

2

Podgrzewacz indukcyjny kolektora wlotowego

Tak, jeśli możliwe jest ustawienie w najbardziej korzystnych warunkach

3

Układ wydechowy

Kolektor wydechowy

Tak

Rury łączące

Tak

Tłumik

Tak

Rura wydechowa

Tak

Ogranicznik wydmuchu

Nie, lub całkowicie otwarty

Urządzenie doładowujące

Tak

4

Pompa zasilająca paliwowa

Tak

5

Osprzęt silników gazowych

System kontroli elektrycznej, miernik przepływu powietrza itd.

Tak

Reduktor ciśnienia

Tak

Aparat wyparny

Tak

Mieszalnik

Tak

6

Urządzenie wtrysku paliwa

Filtr wstępny

Tak

Filtr

Tak

Pompa

Tak

Przewód rurowy wysokiego ciśnienia

Tak

Wtryskiwacz

Tak

Zawór wlotu powietrza

Tak

Elektroniczne systemy sterowania, czujnik itd.

Tak

Regulator/układ kontroli

Tak

Automatyczny stoper pełnego obciążenia dla zębatki sterowniczej w zależności od warunków atmosferycznych

Tak

7

Układ chłodzenia płynem

Chłodnica

Nie

Wentylator

Nie

Osłona wentylatora

Nie

Pompa wodna

Tak

Termostat

Tak, może być zamontowany całkowicie otwarty

8

Układ chłodzenia powietrzem

Osłona

Nie

Wentylator lub dmuchawa

Nie

Regulator temperatury

Nie

9

Urządzenia elektryczne

Prądnica

Nie

Cewka lub cewki

Tak

Instalacja elektryczna

Tak

Elektroniczny system sterowania

Tak

10

Układ doładowania wlotu powietrza

Sprężarka napędzana bezpośrednio przez silnik lub przez gazy wydechowe

Tak

Chłodnica powietrza doładowanego

Tak, lub system komory do badań

Pompa układu chłodzenia lub wentylator (napędzany przez silnik)

Nie

Urządzenie kontrolne chłodziwa

Tak

11

Urządzenie przeciwzabrudzeniowe (układ oczyszczania spalin)

Tak

12

Urządzenie rozruchowe

Tak, lub system komory do badań

13

Pompa oleju układu smarowania

Tak

Zmiana załącznika 9B

Tytuł otrzymuje brzmienie:

Punkt 1 otrzymuje brzmienie:

| „1. | ZASTOSOWANIE
  Załącznik ten ma zastosowanie do silników napędzanych olejem napędowym lub gazem (NG lub LPG) przeznaczonych do instalacji w pojazdach drogowych, ale nie ma zastosowania do silników dwupaliwowych. |
| --- | --- |

„1.

ZASTOSOWANIE

Załącznik ten ma zastosowanie do silników napędzanych olejem napędowym lub gazem (NG lub LPG) przeznaczonych do instalacji w pojazdach drogowych, ale nie ma zastosowania do silników dwupaliwowych.

Uwaga: Załącznik 9B ma zastosowanie zamiast załącznika 9A na mocy decyzji Umawiających się Stron, pod warunkiem, że stosuje się również załącznik 4B. Jeśli Umawiająca się Strona podejmuje decyzję o zastosowaniu niniejszego załącznika, niektóre wymogi załącznika 9A mogą pozostać w mocy na wyraźny wniosek tej Umawiającej się Strony, pod warunkiem, że wymogi te nie są sprzeczne z przepisami niniejszego załącznika.”

Punkt 3.35 otrzymuje brzmienie:

| „3.35. | »cykl nagrzewania« oznacza pracę silnika wystarczającą do zwiększenia temperatury płynu chłodzącego o przynajmniej 22 K (22 °C / 40 °F) w stosunku do temperatury początkowej i osiągnięcia minimalnej temperatury 333 K (60 °C / 140 °F) (2).” |
| --- | --- |

„3.35.

»cykl nagrzewania« oznacza pracę silnika wystarczającą do zwiększenia temperatury płynu chłodzącego o przynajmniej 22 K (22 °C / 40 °F) w stosunku do temperatury początkowej i osiągnięcia minimalnej temperatury 333 K (60 °C / 140 °F) (2).”

Punkt 3.36 otrzymuje brzmienie:

| „3.36. | Skróty






  CV | Wentylacja skrzyni korbowej |
| --- | --- | --- |
| DOC | Katalizator utleniający dla silników Diesla |
| DPF | Filtr cząstek stałych w silnikach Diesla lub pochłaniacz cząstek stałych obejmujący poddane katalizie DPF oraz pochłaniacze o ciągłej regeneracji (CRT) |
| DTC | Diagnostyczny kod błędu |
| EGR | Recyrkulacja spalin |
| HC | Węglowodór |
| LNT | Pochłaniacz ubogich NOx (lub absorber NOx) |
| LPG | Gaz płynny |
| MECS | Strategia kontroli nieprawidłowości związanych z emisjami |
| NG | Gaz ziemny |
| NOx | Tlenki azotu |
| OTL | Wartości graniczne OBD |
| PM | Cząstki stałe |
| SCR | Selektywna Redukcja Katalityczna |
| SW | Wycieraczki |
| TFF | Monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych |
| VGT | Turbosprężarka o zmiennej geometrii |
| VVT | Zmienne ustawienie rozrządu” |

„3.36.

Skróty

CV

Wentylacja skrzyni korbowej

DOC

Katalizator utleniający dla silników Diesla

DPF

Filtr cząstek stałych w silnikach Diesla lub pochłaniacz cząstek stałych obejmujący poddane katalizie DPF oraz pochłaniacze o ciągłej regeneracji (CRT)

DTC

Diagnostyczny kod błędu

EGR

Recyrkulacja spalin

HC

Węglowodór

LNT

Pochłaniacz ubogich NOx (lub absorber NOx)

LPG

Gaz płynny

MECS

Strategia kontroli nieprawidłowości związanych z emisjami

NG

Gaz ziemny

NOx

Tlenki azotu

OTL

Wartości graniczne OBD

PM

Cząstki stałe

SCR

Selektywna Redukcja Katalityczna

SW

Wycieraczki

TFF

Monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych

VGT

Turbosprężarka o zmiennej geometrii

VVT

Zmienne ustawienie rozrządu”

Punkt 4.3. otrzymuje brzmienie:

| „4.3. | Wymogi dotyczące rejestrowania informacji OBD
  W przypadku gdy dana nieprawidłowość ...
  W przypadku, gdy potwierdzona i aktywna nieprawidłowość nie jest już wykrywana przez układ podczas pełnej sekwencji eksploatacyjnej, otrzymuje status »wcześniej aktywny« w momencie rozpoczęcia kolejnej sekwencji eksploatacyjnej i zachowuje go do czasu usunięcia przez narzędzie skanujące lub usunięcia z pamięci komputera informacji OBD związanej z tą nieprawidłowością zgodnie z pkt 4.4.” |
| --- | --- |

„4.3.

Wymogi dotyczące rejestrowania informacji OBD

W przypadku gdy dana nieprawidłowość ...

W przypadku, gdy potwierdzona i aktywna nieprawidłowość nie jest już wykrywana przez układ podczas pełnej sekwencji eksploatacyjnej, otrzymuje status »wcześniej aktywny« w momencie rozpoczęcia kolejnej sekwencji eksploatacyjnej i zachowuje go do czasu usunięcia przez narzędzie skanujące lub usunięcia z pamięci komputera informacji OBD związanej z tą nieprawidłowością zgodnie z pkt 4.4.”

Punkt 4.7.1.2. pozycja (1) zachowuje w wersji polskiej dotychczasowe brzmienie: „aktywne DTC dla nieprawidłowości klasy B1”.

Punkt 5.2.3. otrzymuje brzmienie:

| „5.2.3. | Niski poziom paliwa
  Producenci mogą wystąpić o zatwierdzenie wyłączenia układów monitorujących, na które ma wpływ niski poziom / niskie ciśnienie paliwa lub wyczerpywanie się paliwa (np. diagnoza nieprawidłowości układu paliwowego lub zapłonu) w następujący sposób: | OLEJ NAPĘDOWY | GAZ |
| --- | --- | --- | --- |
| NG | LPG |
| a) | Niski poziom paliwa w odniesieniu do takiego wyłączenia nie może przekraczać 100 litrów lub 20 % nominalnej pojemności zbiornika, w zależności od tego, która wartość jest mniejsza; |

„5.2.3.

Niski poziom paliwa

Producenci mogą wystąpić o zatwierdzenie wyłączenia układów monitorujących, na które ma wpływ niski poziom / niskie ciśnienie paliwa lub wyczerpywanie się paliwa (np. diagnoza nieprawidłowości układu paliwowego lub zapłonu) w następujący sposób:

OLEJ NAPĘDOWY

GAZ

NG

LPG

a)

Niski poziom paliwa w odniesieniu do takiego wyłączenia nie może przekraczać 100 litrów lub 20 % nominalnej pojemności zbiornika, w zależności od tego, która wartość jest mniejsza;

X

X

| b) | Niskie ciśnienie paliwa w odniesieniu do takiego wyłączenia nie może przekraczać 20 % nominalnego ciśnienia paliwa w zbiorniku. |
| --- | --- |

b)

Niskie ciśnienie paliwa w odniesieniu do takiego wyłączenia nie może przekraczać 20 % nominalnego ciśnienia paliwa w zbiorniku.

X”

Dodaje się nowy pkt 5.2.8 w brzmieniu:

| „5.2.8. | Uzupełnienie paliwa
  Po uzupełnieniu paliwa producent pojazdu napędzanego gazem może tymczasowo wyłączyć układ OBD, jeśli układ musi dostosować się do rozpoznania przez ECU zmiany jakości i składu paliwa.
  Układ OBD należy uruchomić natychmiast po rozpoznaniu nowego paliwa i ponownym ustawieniu parametrów silnika. Wyłączenie nie może trwać dłużej niż 10 minut.” |
| --- | --- |

„5.2.8.

Uzupełnienie paliwa

Po uzupełnieniu paliwa producent pojazdu napędzanego gazem może tymczasowo wyłączyć układ OBD, jeśli układ musi dostosować się do rozpoznania przez ECU zmiany jakości i składu paliwa.

Układ OBD należy uruchomić natychmiast po rozpoznaniu nowego paliwa i ponownym ustawieniu parametrów silnika. Wyłączenie nie może trwać dłużej niż 10 minut.”

Punkt 6 otrzymuje brzmienie (dodaje się nową lit. d)):

| „6. | WYMAGANIA DEMONSTRACYJNE
  ...






  d) | procedura wyboru paliwa referencyjnego w przypadku silnika gazowego.” |
| --- | --- | --- |

„6.

WYMAGANIA DEMONSTRACYJNE

...

d)

procedura wyboru paliwa referencyjnego w przypadku silnika gazowego.”

Punkt 6.3. otrzymuje brzmienie:

| „6.3. | Procedury demonstracyjne dla wydajności OBD
  Producent ...
  W poniższych punktach wymieniono wymagania dla procedury wykazywania wydajności OBD, w tym wymagania w odniesieniu do badań. Liczba badań odpowiada czterokrotności liczby badanych rodzin silników w ramach rodziny OBD emisji, lecz nie mniej niż 8.
  Wybrane układy monitorujące powinny odzwierciedlać w zrównoważony sposób różne rodzaje układów monitorujących wymienione w pkt 4.2 (czyli monitorowanie wartości granicznej emisji, monitorowanie wydajności, monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych lub monitorowanie komponentów). Wybrane układy powinny również odzwierciedlać w zrównoważony sposób różne pozycje wymienione w dodatku 3 do niniejszego załącznika.” |
| --- | --- |

„6.3.

Procedury demonstracyjne dla wydajności OBD

Producent ...

W poniższych punktach wymieniono wymagania dla procedury wykazywania wydajności OBD, w tym wymagania w odniesieniu do badań. Liczba badań odpowiada czterokrotności liczby badanych rodzin silników w ramach rodziny OBD emisji, lecz nie mniej niż 8.

Wybrane układy monitorujące powinny odzwierciedlać w zrównoważony sposób różne rodzaje układów monitorujących wymienione w pkt 4.2 (czyli monitorowanie wartości granicznej emisji, monitorowanie wydajności, monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych lub monitorowanie komponentów). Wybrane układy powinny również odzwierciedlać w zrównoważony sposób różne pozycje wymienione w dodatku 3 do niniejszego załącznika.”

Punkt 6.3.2 otrzymuje brzmienie (z jednoczesną korektą przypisu 10):

| „6.3.2. | Procedury kwalifikowania komponentu (lub układu) o obniżonej jakości
  Niniejszy punkt ma zastosowanie do przypadków, w których nieprawidłowość wybrana do demonstracyjnego badania układu OBD jest monitorowana pod kątem emisji z rury wydechowej (17) (monitorowanie wartości granicznych emisji – zob. pkt 4.2) a od producenta wymaga się wykazania kwalifikowalności tego komponentu o obniżonej jakości przy wykorzystaniu badania emisji. |
| --- | --- |

„6.3.2.

Procedury kwalifikowania komponentu (lub układu) o obniżonej jakości

Niniejszy punkt ma zastosowanie do przypadków, w których nieprawidłowość wybrana do demonstracyjnego badania układu OBD jest monitorowana pod kątem emisji z rury wydechowej (17) (monitorowanie wartości granicznych emisji – zob. pkt 4.2) a od producenta wymaga się wykazania kwalifikowalności tego komponentu o obniżonej jakości przy wykorzystaniu badania emisji.

Dodaje się nowy pkt 6.5 w brzmieniu:

| „6.5. | Procedura wyboru paliwa referencyjnego w przypadku silnika gazowego
  Sprawność OBD i poprawność klasyfikacji nieprawidłowości wykazuje się wykorzystując w tym celu paliwa referencyjne wskazane w załączniku 5, do stosowania których silnik jest zaprojektowany.
  Wyboru paliwa referencyjnego dokonuje organ udzielający homologacji, który zapewnia laboratorium badawczemu wystarczającą ilość czasu na dostarczenie paliwa referencyjnego.” |
| --- | --- |

„6.5.

Procedura wyboru paliwa referencyjnego w przypadku silnika gazowego

Sprawność OBD i poprawność klasyfikacji nieprawidłowości wykazuje się wykorzystując w tym celu paliwa referencyjne wskazane w załączniku 5, do stosowania których silnik jest zaprojektowany.

Wyboru paliwa referencyjnego dokonuje organ udzielający homologacji, który zapewnia laboratorium badawczemu wystarczającą ilość czasu na dostarczenie paliwa referencyjnego.”

Punkt 7.2 otrzymuje brzmienie:

| „7.2. | Badania mające zastosowanie
  W kontekście niniejszego załącznika:






  a) | cykl badania emisji jest cyklem badania wykorzystywanym do pomiaru emisji regulowanych zanieczyszczeń podczas kwalifikowania komponentu lub układu o obniżonej jakości; |
| --- | --- | --- |

„7.2.

Badania mające zastosowanie

W kontekście niniejszego załącznika:

a)

cykl badania emisji jest cyklem badania wykorzystywanym do pomiaru emisji regulowanych zanieczyszczeń podczas kwalifikowania komponentu lub układu o obniżonej jakości;

| b) | cykl badania OBD jest cyklem badania wykorzystywanym do oceny możliwości wykrywania nieprawidłowości przez układy monitorujące OBD.” |
| --- | --- |

b)

cykl badania OBD jest cyklem badania wykorzystywanym do oceny możliwości wykrywania nieprawidłowości przez układy monitorujące OBD.”

Punkt 7.2.2 otrzymuje brzmienie (po usunięciu słów „Ogólnoświatowy zharmonizowany”):

| „7.2.2. | Cykl badania OBD
  Cykl badań OBD omawiany w niniejszym załączniku to część badania »w stanie ciepłym« cyklu WHTC, jak opisano w załączniku 4B.
  Na wniosek producenta oraz za zgodą organu udzielającego homologacji dla konkretnego układu monitorującego wykorzystać można alternatywny cykl badań OBD (np. część badania »w stanie zimnym« cyklu WHTC. Wniosek powinien zawierać dokumenty (analizy techniczne, symulacje, wyniki badań itp.) wykazujące, że:






  a) | wymagany cykl badań przeznaczony do celów monitorowania odbywa się w rzeczywistych warunkach drogowych oraz |
| --- | --- | --- |

„7.2.2.

Cykl badania OBD

Cykl badań OBD omawiany w niniejszym załączniku to część badania »w stanie ciepłym« cyklu WHTC, jak opisano w załączniku 4B.

Na wniosek producenta oraz za zgodą organu udzielającego homologacji dla konkretnego układu monitorującego wykorzystać można alternatywny cykl badań OBD (np. część badania »w stanie zimnym« cyklu WHTC. Wniosek powinien zawierać dokumenty (analizy techniczne, symulacje, wyniki badań itp.) wykazujące, że:

a)

wymagany cykl badań przeznaczony do celów monitorowania odbywa się w rzeczywistych warunkach drogowych oraz

| b) | część badania »w stanie ciepłym« cyklu WHTC jest mniej odpowiednia dla danego monitorowania (np. monitorowanie zużycia płynów).” |
| --- | --- |

b)

część badania »w stanie ciepłym« cyklu WHTC jest mniej odpowiednia dla danego monitorowania (np. monitorowanie zużycia płynów).”

Punkt 8.1.3 otrzymuje brzmienie:

| „8.1.3. | Dokumentacja powiązana z rodziną OBD emisji
  ...
  Producent dostarcza ponadto wykaz wszystkich elektronicznych sygnałów wejściowych, wyjściowych oraz identyfikację protokołu komunikacyjnego wykorzystywanego przez każdą rodzinę OBD emisji.” |
| --- | --- |

„8.1.3.

Dokumentacja powiązana z rodziną OBD emisji

...

Producent dostarcza ponadto wykaz wszystkich elektronicznych sygnałów wejściowych, wyjściowych oraz identyfikację protokołu komunikacyjnego wykorzystywanego przez każdą rodzinę OBD emisji.”

Załącznik 9B dodatek 2 akapit pierwszy otrzymuje brzmienie:

„Niniejszy dodatek ma na celu zilustrowanie wymagań określonych w pkt 4.3 oraz 4.6.5 niniejszego załącznika.”

Załącznik 9B dodatek 3 otrzymuje brzmienie (dodana nowa pozycja 15):

„WYMAGANIA DOTYCZĄCE MONITOROWANIA

W pozycjach niniejszego dodatku znajduje się wykaz układów lub komponentów, które powinny być monitorowane przez układ OBD zgodnie z pkt 4.2. O ile nie podano inaczej, wymagania mają zastosowanie do silników Diesla i silników gazowych.

POZYCJA 1

MONITOROWANIE KOMPONENTÓW ELEKTRYCZNYCH/ELEKTRONICZNYCH

Elektryczne/elektroniczne komponenty wykorzystywane do celów sterowania lub monitorowania układów kontroli emisji opisane w niniejszym dodatku podlegają monitorowaniu komponentów zgodnie z przepisami pkt 4.2 niniejszego załącznika. Obejmuje to m.in. czujniki ciśnienia, czujniki temperatury, czujniki spalin, czujniki tlenu jeśli są wykorzystywane, wtryskiwacz(-e) paliwa lub odczynnika w układzie spalinowym, palniki w układzie spalinowym lub elementy grzejące, świece żarowe, podgrzewacze powietrza wlotowego.

We wszystkich przypadkach, w których istnieje pętla kontrolna informacji zwrotnej, układ OBD musi monitorować zdolność układu do utrzymywania kontroli wykorzystującej informacje zwrotne zgodnie z projektem (np. wprowadzanie kontroli wykorzystującej informacje zwrotne w czasie określonym przez producenta, układ nie jest w stanie utrzymać kontroli wykorzystującej informacje zwrotne, kontrola wykorzystująca informacje zwrotne wykorzystała już wszystkie możliwości dostosowania dopuszczone przez producenta) – monitorowanie komponentów.

Uwaga: Przepisy te mają zastosowanie do wszystkich elementów elektrycznych i elektronicznych, nawet jeśli należą one do układów monitorujących opisanych w innych pozycjach niniejszego dodatku.

POZYCJA 2

UKŁAD DPF

Układ OBD monitoruje następujące elementy układu DPF w przypadku silników wyposażonych w ten układ, który ma zapewnić ich prawidłowe funkcjonowanie:

| a) | substrat DPF: obecność substratu DPF – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych; |
| --- | --- |

a)

substrat DPF: obecność substratu DPF – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych;

| b) | wydajność DPF: zatkanie DPF – całkowita awaria funkcjonalna; |
| --- | --- |

b)

wydajność DPF: zatkanie DPF – całkowita awaria funkcjonalna;

| c) | wydajność DPF: proces filtrowania i regeneracji (np. zbieranie się cząstek stałych i usuwanie ich podczas wymuszonego procesu regeneracji) – monitorowanie wydajności (np. ocena mierzalnych właściwości DPF, takich jak przeciwciśnienie lub różnica ciśnień), w trakcie którego nie wszystkie tryby awarii zmniejszających skuteczność filtrowania mogą być wykryte. |
| --- | --- |

c)

wydajność DPF: proces filtrowania i regeneracji (np. zbieranie się cząstek stałych i usuwanie ich podczas wymuszonego procesu regeneracji) – monitorowanie wydajności (np. ocena mierzalnych właściwości DPF, takich jak przeciwciśnienie lub różnica ciśnień), w trakcie którego nie wszystkie tryby awarii zmniejszających skuteczność filtrowania mogą być wykryte.

POZYCJA 3

MONITOROWANIE UKŁADU SELEKTYWNEJ REDUKCJI KATALITYCZNEJ (SCR)

Do celów niniejszej pozycji SCR oznacza układ selektywnej redukcji katalitycznej lub inny katalizator mieszanki ubogiej NOx. Układ OBD musi monitorować następujące elementy systemu SCR w przypadku silników wyposażonych w to urządzenie dla prawidłowego funkcjonowania:

| a) | aktywny/ingerujący układ wtrysku reduktora: zdolność układu do odpowiedniego regulowania dostawy reduktora, niezależnie od tego czy dostawa ta odbywa się za pomocą wtrysku w układzie wydechowym, czy wtrysku w cylindrach – monitorowanie wydajności; |
| --- | --- |

a)

aktywny/ingerujący układ wtrysku reduktora: zdolność układu do odpowiedniego regulowania dostawy reduktora, niezależnie od tego czy dostawa ta odbywa się za pomocą wtrysku w układzie wydechowym, czy wtrysku w cylindrach – monitorowanie wydajności;

| b) | aktywny/ingerujący reduktor: Dostępność reduktora w pojeździe, odpowiednie zużycie reduktora, jeżeli stosowany jest inny reduktor niż paliwo (np. mocznik) – monitorowanie wydajności; |
| --- | --- |

b)

aktywny/ingerujący reduktor: Dostępność reduktora w pojeździe, odpowiednie zużycie reduktora, jeżeli stosowany jest inny reduktor niż paliwo (np. mocznik) – monitorowanie wydajności;

| c) | aktywny/ingerujący reduktor: w miarę możliwości, jakość reduktora, jeżeli stosowany jest inny odczynnik niż paliwo (np. mocznik) – monitorowanie wydajności; |
| --- | --- |

c)

aktywny/ingerujący reduktor: w miarę możliwości, jakość reduktora, jeżeli stosowany jest inny odczynnik niż paliwo (np. mocznik) – monitorowanie wydajności;

| d) | skuteczność konwersji katalizatora SCR: zdolność katalizatora SCR do konwersji NOx – monitorowanie wartości granicznych emisji. |
| --- | --- |

d)

skuteczność konwersji katalizatora SCR: zdolność katalizatora SCR do konwersji NOx – monitorowanie wartości granicznych emisji.

POZYCJA 4

POCHŁANIACZ UBOGICH NOX (LNT LUB ADSORBER NOX)

Układ OBD monitoruje następujące elementy układu LNT w przypadku silników wyposażonych w ten układ dla prawidłowego funkcjonowania:

| a) | wydajność LNT: zdolność układu LNT do adsorbowania/przechowywania oraz konwersji NOx – monitorowanie wydajności; |
| --- | --- |

a)

wydajność LNT: zdolność układu LNT do adsorbowania/przechowywania oraz konwersji NOx – monitorowanie wydajności;

| b) | aktywny/ingerujący układ wtrysku odczynnika w układzie LNT: zdolność układu do odpowiedniego regulowania dostawy odczynnika, niezależnie od tego czy dostawa ta odbywa się za pomocą wtrysku w układzie wydechowym, czy wtrysku w cylindrach – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

b)

aktywny/ingerujący układ wtrysku odczynnika w układzie LNT: zdolność układu do odpowiedniego regulowania dostawy odczynnika, niezależnie od tego czy dostawa ta odbywa się za pomocą wtrysku w układzie wydechowym, czy wtrysku w cylindrach – monitorowanie wydajności.

POZYCJA 5

MONITOROWANIE KATALIZATORÓW UTLENIAJĄCYCH (W TYM KATALIZATORÓW UTLENIAJĄCYCH DLA SILNIKÓW DIESLA – DOC)

Niniejsza pozycja ma zastosowanie do katalizatorów utleniających odrębnych od innych układów oczyszczania spalin. Katalizatory zlokalizowane w obudowie układu oczyszczania spalin objęte są odpowiednią pozycją niniejszego dodatku.

Układ OBD monitoruje następujące elementy katalizatorów utleniających w przypadku silników wyposażonych w nie dla prawidłowego funkcjonowania:

| a) | skuteczność konwersji węglowodorów (HC): zdolność katalizatorów utleniających do konwersji HC powyżej innych urządzeń w układzie oczyszczania spalin – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych; |
| --- | --- |

a)

skuteczność konwersji węglowodorów (HC): zdolność katalizatorów utleniających do konwersji HC powyżej innych urządzeń w układzie oczyszczania spalin – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych;

| b) | skuteczność konwersji węglowodorów (HC): zdolność katalizatorów utleniających do konwersji HC poniżej innych urządzeń w układzie oczyszczania spalin – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych. |
| --- | --- |

b)

skuteczność konwersji węglowodorów (HC): zdolność katalizatorów utleniających do konwersji HC poniżej innych urządzeń w układzie oczyszczania spalin – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych.

POZYCJA 6

MONITOROWANIE UKŁADU RECYRKULACJI GAZÓW SPALINOWYCH (EGR)

Układ OBD monitoruje następujące elementy układu EGR w przypadku silników wyposażonych w ten układ dla prawidłowego funkcjonowania:

| | DIESEL | GAZ |
| --- | --- | --- |
| a1) | Niski/wysoki poziom przepływu w EGR: zdolność układu EGR do utrzymywania ustalonego natężenia przepływu w EGR poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego natężenia przepływu«, jak i »zbyt wysokiego natężenia przepływu« – monitorowanie wartości granicznej emisji. |

DIESEL

GAZ

a1)

Niski/wysoki poziom przepływu w EGR: zdolność układu EGR do utrzymywania ustalonego natężenia przepływu w EGR poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego natężenia przepływu«, jak i »zbyt wysokiego natężenia przepływu« – monitorowanie wartości granicznej emisji.

X

| a2) | Niski/wysoki poziom przepływu w EGR: zdolność układu EGR do utrzymywania ustalonego natężenia przepływu w EGR poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego natężenia przepływu«, jak i »zbyt wysokiego natężenia przepływu« –monitorowanie wydajności;
  (wymaganie dotyczące monitorowania będą przedmiotem dalszych dyskusji). |
| --- | --- |

a2)

Niski/wysoki poziom przepływu w EGR: zdolność układu EGR do utrzymywania ustalonego natężenia przepływu w EGR poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego natężenia przepływu«, jak i »zbyt wysokiego natężenia przepływu« –monitorowanie wydajności;

(wymaganie dotyczące monitorowania będą przedmiotem dalszych dyskusji).

X

| b) | Powolna reakcja siłownika EGR: zdolność układu EGR do utrzymywania ustalonego natężenia przepływu w określonym przez producenta odstępie czasu po wydaniu polecenia – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

b)

Powolna reakcja siłownika EGR: zdolność układu EGR do utrzymywania ustalonego natężenia przepływu w określonym przez producenta odstępie czasu po wydaniu polecenia – monitorowanie wydajności.

X

X

| c) | Wydajność chłodzenia zespołu chłodzącego EGR: zdolność zespołu chłodzącego EGR do osiągnięcia określonej przez producenta wydajności chłodzenia – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

c)

Wydajność chłodzenia zespołu chłodzącego EGR: zdolność zespołu chłodzącego EGR do osiągnięcia określonej przez producenta wydajności chłodzenia – monitorowanie wydajności.

X

X

POZYCJA 7

MONITOROWANIE UKŁADU PALIWOWEGO

Układ OBD monitoruje następujące elementy układu paliwowego w przypadku silników wyposażonych w ten układ dla prawidłowego funkcjonowania:

| | DIESEL | GAZ |
| --- | --- | --- |
| a) | Sterowanie ciśnieniem układu paliwowego: zdolność układu paliwowego do utrzymywania ustalonego ciśnienia paliwa w ramach sterowania w zamkniętym obiegu – monitorowanie wydajności. |

DIESEL

GAZ

a)

Sterowanie ciśnieniem układu paliwowego: zdolność układu paliwowego do utrzymywania ustalonego ciśnienia paliwa w ramach sterowania w zamkniętym obiegu – monitorowanie wydajności.

X

| b) | Sterowanie ciśnieniem układu paliwowego: zdolność układu paliwowego do utrzymywania ustalonego ciśnienia paliwa w ramach sterowania w zamkniętym obiegu w przypadku, gdy układ jest tak skonstruowany, że możliwe jest sterowanie ciśnieniem niezależnie od innych parametrów – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

b)

Sterowanie ciśnieniem układu paliwowego: zdolność układu paliwowego do utrzymywania ustalonego ciśnienia paliwa w ramach sterowania w zamkniętym obiegu w przypadku, gdy układ jest tak skonstruowany, że możliwe jest sterowanie ciśnieniem niezależnie od innych parametrów – monitorowanie wydajności.

X

| c) | Kąt wyprzedzenia wtrysku paliwa: zdolność układu paliwowego do utrzymywania ustalonego kąta wyprzedzenia wtrysku paliwa przynajmniej na jeden cykl wtrysku, jeżeli silnik jest wyposażony w odpowiednie czujniki – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

c)

Kąt wyprzedzenia wtrysku paliwa: zdolność układu paliwowego do utrzymywania ustalonego kąta wyprzedzenia wtrysku paliwa przynajmniej na jeden cykl wtrysku, jeżeli silnik jest wyposażony w odpowiednie czujniki – monitorowanie wydajności.

X

| d) | Układ wtrysku paliwa: zdolność układu paliwowego do utrzymania pożądanego stosunku powietrza do paliwa (m.in. zdolność do samodostosowania) – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

d)

Układ wtrysku paliwa: zdolność układu paliwowego do utrzymania pożądanego stosunku powietrza do paliwa (m.in. zdolność do samodostosowania) – monitorowanie wydajności.

X

POZYCJA 8

UKŁAD STEROWANIA PRZEPŁYWEM POWIETRZA ORAZ TURBOSPRĘŻARKĄ/CIŚNIENIEM DOŁADOWANIA

Układ OBD monitoruje następujące elementy układu sterowania przepływem powietrza oraz turbosprężarką/ciśnieniem doładowania w przypadku silników wyposażonych w to urządzenie dla prawidłowego funkcjonowania:

| | OLEJ NAPĘDOWY | GAZ |
| --- | --- | --- |
| a1) | Zbyt wysokie/zbyt niskie doładowanie przez turbosprężarkę: zdolność układu turbodoładowania do utrzymywania ustalonego ciśnienia doładowania poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego ciśnienia doładowania«, jak i »zbyt wysokiego ciśnienia doładowania« – monitorowanie wartości granicznej emisji. |

OLEJ NAPĘDOWY

GAZ

a1)

Zbyt wysokie/zbyt niskie doładowanie przez turbosprężarkę: zdolność układu turbodoładowania do utrzymywania ustalonego ciśnienia doładowania poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego ciśnienia doładowania«, jak i »zbyt wysokiego ciśnienia doładowania« – monitorowanie wartości granicznej emisji.

X

| a2) | Zbyt wysokie/zbyt niskie doładowanie przez turbosprężarkę: zdolność układu turbodoładowania do utrzymywania ustalonego ciśnienia doładowania poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego ciśnienia doładowania«, jak i »zbyt wysokiego ciśnienia doładowania« – monitorowanie wydajności
  (wymaganie dotyczące monitorowania będą przedmiotem dalszych dyskusji). |
| --- | --- |

a2)

Zbyt wysokie/zbyt niskie doładowanie przez turbosprężarkę: zdolność układu turbodoładowania do utrzymywania ustalonego ciśnienia doładowania poprzez wykrywanie zarówno warunków »zbyt niskiego ciśnienia doładowania«, jak i »zbyt wysokiego ciśnienia doładowania« – monitorowanie wydajności

(wymaganie dotyczące monitorowania będą przedmiotem dalszych dyskusji).

X

| b) | Powolna odpowiedź turbosprężarki o zmiennej geometrii (VGT): zdolność układu VGT do osiągnięcia ustalonej geometrii w określonym przez producenta odstępie czasu – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

b)

Powolna odpowiedź turbosprężarki o zmiennej geometrii (VGT): zdolność układu VGT do osiągnięcia ustalonej geometrii w określonym przez producenta odstępie czasu – monitorowanie wydajności.

X

X

| c) | Chłodzenie ładunku powietrza: sprawność układu chłodzenia powietrza doładowującego – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych. |
| --- | --- |

c)

Chłodzenie ładunku powietrza: sprawność układu chłodzenia powietrza doładowującego – monitorowanie całkowitych awarii funkcjonalnych.

X

X

POZYCJA 9

UKŁAD ZMIENNEGO USTAWIENIA ROZRZĄDU

Układ OBD musi monitorować następujące elementy układu zmiennego ustawienia rozrządu (VVT) w przypadku silników wyposażonych w to urządzenie dla prawidłowego funkcjonowania:

| a) | błąd docelowej wartości dla układu VVT: zdolność układu VVT do osiągnięcia ustalonej wartości ustawienia rozrządu – monitorowanie wydajności; |
| --- | --- |

a)

błąd docelowej wartości dla układu VVT: zdolność układu VVT do osiągnięcia ustalonej wartości ustawienia rozrządu – monitorowanie wydajności;

| b) | powolna reakcja układu VVT: zdolność układu VVT do osiągnięcia ustalonej wartości ustawienia rozrządu w określonym przez producenta odstępie czasu po wydaniu polecenia – monitorowanie wydajności. |
| --- | --- |

b)

powolna reakcja układu VVT: zdolność układu VVT do osiągnięcia ustalonej wartości ustawienia rozrządu w określonym przez producenta odstępie czasu po wydaniu polecenia – monitorowanie wydajności.

POZYCJA 10

MONITOROWANIE NIEPRAWIDŁOWOŚCI ZAPŁONU

| | OLEJ NAPĘDOWY | GAZ |
| --- | --- | --- |
| a) | Brak przepisów. |

OLEJ NAPĘDOWY

GAZ

a)

Brak przepisów.

X

| b) | Nieprawidłowość zapłonu, która może spowodować uszkodzenie katalizatora (np. monitorowanie pewnego odsetka nieprawidłowości zapłonu w pewnym okresie czasu) – monitorowanie wydajności
  (wymaganie dotyczące monitorowania będą przedmiotem dalszych dyskusji wraz z pozycjami 6 i 8). |
| --- | --- |

b)

Nieprawidłowość zapłonu, która może spowodować uszkodzenie katalizatora (np. monitorowanie pewnego odsetka nieprawidłowości zapłonu w pewnym okresie czasu) – monitorowanie wydajności

(wymaganie dotyczące monitorowania będą przedmiotem dalszych dyskusji wraz z pozycjami 6 i 8).

X

POZYCJA 11

MONITOROWANIE UKŁADU WENTYLACYJNEGO SKRZYNI KORBOWEJ

Brak przepisów.

POZYCJA 12

MONITOROWANIE UKŁADU CHŁODZENIA SILNIKA

Układ OBD monitoruje następujące elementy układu chłodzenia silnika dla prawidłowego funkcjonowania:

| a) | temperatura płynu chłodzącego silnik (termostat): termostat »stale otwarty« (ang. stuck open). Producenci nie muszą monitorować termostatu jeżeli jego awaria nie spowoduje dezaktywacji żadnych innych układów monitorujących OBD. |
| --- | --- |

a)

temperatura płynu chłodzącego silnik (termostat): termostat »stale otwarty« (ang. stuck open). Producenci nie muszą monitorować termostatu jeżeli jego awaria nie spowoduje dezaktywacji żadnych innych układów monitorujących OBD.

Producenci nie muszą monitorować temperatury płynu chłodzącego silnik ani czujnika płynu chłodzącego silnik jeżeli temperatury tej lub czujnika tego nie wykorzystuje się do aktywowania sterowania w zamkniętym obiegu wykorzystującym informacje zwrotne odnoszącym się do jakiegokolwiek układu kontroli emisji, lub nie spowodują one dezaktywacji żadnego układu monitorującego.

Producenci mogą czasowo zawiesić lub opóźnić działanie układu monitorującego w celu osiągnięcia temperatury aktywacji w obiegu zamkniętym, jeżeli silnik pracuje w warunkach, które mogłyby prowadzić do nieprawidłowej diagnozy (np. silnik pracuje na biegu jałowym przez 50 do 75 % czasu nagrzewania).

POZYCJA 13

MONITOROWANIE CZUJNIKA GAZÓW SPALINOWYCH I CZUJNIKA TLENU

Układ OBD monitoruje:

| | OLEJ NAPĘDOWY | GAZ |
| --- | --- | --- |
| a) | Elektryczne elementy czujników gazów spalinowych, w przypadku silników w ten sposób wyposażonych dla prawidłowego funkcjonowania – monitorowanie komponentu. |

OLEJ NAPĘDOWY

GAZ

a)

Elektryczne elementy czujników gazów spalinowych, w przypadku silników w ten sposób wyposażonych dla prawidłowego funkcjonowania – monitorowanie komponentu.

X

X

| b) | Zarówno pierwotne, jak i wtórne czujniki tlenu (sterowania paliwem). Czujniki te uważa się za czujniki spalin monitorowane pod względem prawidłowego działania zgodnie z pozycją 1 niniejszego dodatku – monitorowanie komponentu. |
| --- | --- |

b)

Zarówno pierwotne, jak i wtórne czujniki tlenu (sterowania paliwem). Czujniki te uważa się za czujniki spalin monitorowane pod względem prawidłowego działania zgodnie z pozycją 1 niniejszego dodatku – monitorowanie komponentu.

X

POZYCJA 14

MONITOROWANIE UKŁADU STEROWANIA BIEGU JAŁOWEGO

Układ OBD monitoruje elektryczne elementy układu sterowania biegu jałowego w przypadku silników w ten sposób wyposażonych dla prawidłowego funkcjonowania zgodnie z pozycją 1 niniejszego dodatku.

POZYCJA 15

KATALIZATOR TRÓJDROŻNY

Układ OBD monitoruje katalizator trójdrożny silnika w przypadku silników w ten sposób wyposażonych dla prawidłowego funkcjonowania:

| | OLEJ NAPĘDOWY | GAZ |
| --- | --- | --- |
| a) | Skuteczność konwersji katalizatora trójdrożnego: zdolność katalizatora do konwersji NOx i CO – monitorowanie wydajności. |

OLEJ NAPĘDOWY

GAZ

a)

Skuteczność konwersji katalizatora trójdrożnego: zdolność katalizatora do konwersji NOx i CO – monitorowanie wydajności.

X”

Załącznik 9B dodatek 4 otrzymuje brzmienie:

„Techniczne sprawozdanie dotyczące zgodności

Niniejsze sprawozdanie ...

KOŃCOWE SPRAWOZDANIE DOTYCZĄCE ZGODNOŚCI

Zestaw dokumentacji oraz opisany poniżej układ OBD/opisana poniżej rodzina OBD emisji są zgodne z wymaganiami następującego regulaminu:

Regulamin ... / wersja ... / data wejścia w życie ... / typ paliwa ...

...”

Załącznik 9B dodatek 4 pozycja 4 pkt 1.1, tabela, wiersz „Informacje dotyczące badania” zdanie „Paliwo wykorzystane do badania” otrzymuje brzmienie „Paliwo referencyjne”.

Załącznik 9B dodatek 5 tabela 3 otrzymuje brzmienie:

„Tabela 3:

Opcjonalne dane, jeżeli są wykorzystywane przez układ kontroli emisji lub układ OBD do aktywowania lub dezaktywowania jakichkolwiek danych OBD

| | »Zamrożone ekrany« | Ciąg danych |
| --- | --- | --- |
| Poziom paliwa lub ciśnienie paliwa w zbiorniku (w stosownych przypadkach) | X | X |
| Temperatura oleju silnikowego | X | X |
| Prędkość pojazdu | X | X |
| Status dostosowania jakości paliwa (aktywne/nieaktywne) w przypadku silników gazowych | | X |
| Napięcie układu komputera sterującego pracą silnika (dla głównego sterującego układu scalonego) | X | X” |

»Zamrożone ekrany«

Ciąg danych

Poziom paliwa lub ciśnienie paliwa w zbiorniku (w stosownych przypadkach)

X

X

Temperatura oleju silnikowego

X

X

Prędkość pojazdu

X

X

Status dostosowania jakości paliwa (aktywne/nieaktywne) w przypadku silników gazowych

X

Napięcie układu komputera sterującego pracą silnika (dla głównego sterującego układu scalonego)

X

X”

Załącznik 9B dodatek 5 tabela 4 otrzymuje brzmienie:

„Tabela 4:

Opcjonalne dane, jeżeli silnik jest wyposażony w stosowne czujniki, wykrywa lub oblicza dane:

| | »Zamrożone ekrany« | Ciąg danych |
| --- | --- | --- |
| Bezwzględne położenie przepustnicy ... | X | X |
| ... | | |
| Dane wyjściowe czujnika tlenu | | X |
| Dane wyjściowe wtórnego czujnika tlenu (jeśli jest zainstalowany) | | X |
| Dane wyjściowe czujnika NOx | | X” |

»Zamrożone ekrany«

Ciąg danych

Bezwzględne położenie przepustnicy ...

X

X

...

Dane wyjściowe czujnika tlenu

X

Dane wyjściowe wtórnego czujnika tlenu (jeśli jest zainstalowany)

X

Dane wyjściowe czujnika NOx

X”

Dodaje się nowy załącznik 9C w brzmieniu:

ZAŁĄCZNIK 9C

Wymagania techniczne dla oceny rzeczywistego działania układów diagnostyki pokładowej (OBD)

1.   ZASTOSOWANIE

Załącznik w niniejszej wersji ma zastosowanie wyłącznie do pojazdów drogowych wyposażonych w silnik Diesla.

2.   (Zastrzeżony)

3.   DEFINICJE

3.1.   »Współczynnik rzeczywistego działania«

Współczynnik rzeczywistego działania (IUPR) konkretnego układu monitorującego w układzie OBD to: IUPRm = Licznikm / Mianownikm

3.2.   »Licznik«

Licznik konkretnego układu monitorującego m (Licznikm) to wartość określająca, ile razy pojazd był eksploatowany w taki sposób, by zaistniały wszystkie warunki niezbędne do wykrycia nieprawidłowości przez ten konkretny układ monitorujący.

3.3.   »Mianownik«

Mianownik konkretnego układu monitorującego (Mianownikm) to wartość określająca, ile razy pojazd był eksploatowany, z uwzględnieniem warunków istotnych dla tego układu monitorującego.

3.4.   »Ogólny mianownik«

Ogólny mianownik to wartość określająca, ile razu pojazd był eksploatowany z uwzględnieniem warunków ogólnych.

3.5.   »Licznik cyklów zapłonu«

Licznik cyklów zapłonu to wartość określająca, ile razy silnik został uruchomiony w pojeździe.

3.6.   »Uruchamianie silnika«

Uruchomienie silnika obejmuje włączenie zapłonu, obrócenie korbowodu oraz rozpoczęcie procesu spalania i jest zakończone w momencie kiedy prędkość silnika osiąga prędkość obrotową 150 min–1 poniżej normalnej prędkości nagrzanego silnika na biegu jałowym.

3.7.   »Cykl jazdy«

Cykl jazdy to sekwencja składająca się z uruchomienia silnika, okresu eksploatacji, wyłączenia silnika i czasu do następnego uruchomienia silnika.

3.8.   Skróty

| IUPR | Współczynnik rzeczywistego działania |
| --- | --- |
| IUPRm | Współczynnik rzeczywistego działania konkretnego układu monitorującego m |

IUPR

Współczynnik rzeczywistego działania

IUPRm

Współczynnik rzeczywistego działania konkretnego układu monitorującego m

4.   WYMAGANIA OGÓLNE

Układ OBD umożliwia śledzenie i rejestrowanie danych na temat rzeczywistego działania (pkt 6) układów monitorujących OBD określonych w niniejszym punkcie, przechowywanie tych danych w pamięci komputera i udostępniania ich na żądanie na zewnątrz (pkt 7).

Dane na temat rzeczywistego działania układu monitorującego składają się z licznika i mianownika umożliwiających obliczenie IUPR.

4.1.   Układy monitorujące IUPR

4.1.1.   Grupy układów monitorujących

Producenci stosują w układach OBD algorytmy oprogramowania umożliwiające indywidualne śledzenie przekazywanie danych na temat rzeczywistego działania grup układów monitorujących wspomnianych w dodatku 1 do niniejszego załącznika.

Producenci nie mają obowiązku stosowania w układach OBD algorytmów oprogramowania umożliwiających indywidualne śledzenie i przekazywanie danych o rzeczywistym działaniu stale funkcjonujących układów monitorujących zdefiniowanych w pkt 4.2.3 załącznika 9B, jeśli te układy monitorujące są już częścią jednej z grup układów monitorujących wspomnianych w dodatku 1 do niniejszego załącznika.

Dane na temat rzeczywistego działania układów monitorujących związanych z różnymi ciągami wydechowymi lub zespołami silników należy śledzić i rejestrować osobno, zgodnie z pkt 6 oraz przekazywać zgodnie z pkt 7.

4.1.2.   Wielokrotne układy monitorujące

W odniesieniu do każdej grupy układów monitorujących, o których zgodnie z pkt 4.1.1 należy przekazywać informacje, układ OBD śledzi dane na temat rzeczywistego działania, zgodnie z pkt 6, w odniesieniu do każdego konkretnego układu monitorującego należącego do takiej grupy.

4.2.   Ograniczenie wykorzystania danych na temat rzeczywistego działania

Dane na temat rzeczywistego działania pojedynczego pojazdu wykorzystywane są do celów oceny statystycznej rzeczywistego działania układu OBD w większej grupie pojazdów.

W przeciwieństwie do innych danych OBD dane na temat rzeczywistego działania nie mogą być wykorzystywane do wyciągania wniosków na temat przydatności pojedynczego pojazdu do warunków drogowych.

5.   WYMAGANIA DOTYCZĄCE OBLICZANIA WSPÓŁCZYNNIKA RZECZYWISTEGO DZIAŁANIA

5.1.   Obliczanie współczynnika rzeczywistego działania

W odniesieniu do każdego układu monitorującego uwzględnionego w niniejszym załączniku współczynnik rzeczywistego działania oblicza się przy wykorzystaniu poniższego wzoru:

IUPRm = Licznikm / Mianownikm

gdzie Licznikm i Mianownikm przyrastają zgodnie ze specyfikacjami podanymi w niniejszym punkcie.

5.1.1.   Wymagania w odniesieniu do współczynnika obliczanego i przechowywanego przez układ

Każdy współczynnik IUPR musi mieć minimalną wartość równą zero, zaś maksymalną wartość równą 7,99527, przy rozdzielczości 0,000122 (18).

Uznaje się, że współczynnik dotyczący konkretnego komponentu ma wartość równą zero kiedy odpowiedni licznik ma wartość zero, zaś odpowiedni mianownik wartość różną od zera.

Uznaje się, że dla konkretnego komponentu współczynnik ma maksymalną wartość 7,99527, jeśli odpowiedni mianownik ma wartość zero lub jeśli rzeczywista wartość licznika podzielonego przez mianownik przekracza maksymalną wartość 7,99527.

5.2.   Wymagania dotyczące zwiększania wartości licznika

Wartości licznika można zwiększać tylko raz na jeden cykl jazdy.

Wartość licznika konkretnego układu monitorującego jest zwiększana w ciągu 10 sekund wyłącznie jeśli w pojedynczym cyklu jazdy spełnione są następujące kryteria:

| a) | spełniony został każdy warunek monitorowania niezbędny, aby układ monitorujący danego komponentu wykrył nieprawidłowość i przechował potencjalny DTC, w tym kryteria aktywacji, obecność lub nieobecność powiązanych DTC, wystarczająca długość okresu monitorowania oraz określenie priorytetu nadania wartości (tzn. diagnostyka »A« jest przeprowadzana przed diagnostyką »B«).

  Uwaga: W przypadku zwiększania licznika konkretnego układu monitorującego spełnienie wszystkich niezbędnych warunków może okazać się niewystarczające do tego, by ten układ monitorujący stwierdził brak nieprawidłowości. |
| --- | --- |

a)

spełniony został każdy warunek monitorowania niezbędny, aby układ monitorujący danego komponentu wykrył nieprawidłowość i przechował potencjalny DTC, w tym kryteria aktywacji, obecność lub nieobecność powiązanych DTC, wystarczająca długość okresu monitorowania oraz określenie priorytetu nadania wartości (tzn. diagnostyka »A« jest przeprowadzana przed diagnostyką »B«).

Uwaga: W przypadku zwiększania licznika konkretnego układu monitorującego spełnienie wszystkich niezbędnych warunków może okazać się niewystarczające do tego, by ten układ monitorujący stwierdził brak nieprawidłowości.

| b) | W przypadku układów monitorujących, które wymagają kilku etapów lub wydarzeń w pojedynczym cyklu jazdy w celu wykrycia nieprawidłowości, spełniony musi być każdy warunek monitoringu niezbędny do tego, by wszystkie wydarzenia miały miejsce. |
| --- | --- |

b)

W przypadku układów monitorujących, które wymagają kilku etapów lub wydarzeń w pojedynczym cyklu jazdy w celu wykrycia nieprawidłowości, spełniony musi być każdy warunek monitoringu niezbędny do tego, by wszystkie wydarzenia miały miejsce.

| c) | W przypadku układów monitorujących wykorzystywanych do wykrywania awarii i uruchamianych dopiero po zapisaniu potencjalnego DTC, licznik i mianownik powinny mieć tę samą wartość jak w przypadku układu monitorującego wykrywającego pierwotną nieprawidłowość. |
| --- | --- |

c)

W przypadku układów monitorujących wykorzystywanych do wykrywania awarii i uruchamianych dopiero po zapisaniu potencjalnego DTC, licznik i mianownik powinny mieć tę samą wartość jak w przypadku układu monitorującego wykrywającego pierwotną nieprawidłowość.

| d) | W przypadku układów monitorujących, które wymagają bezpośredniej interwencji w celu przeprowadzenia dalszego badania nieprawidłowości, producent może przedstawić organowi udzielającemu homologacji alternatywny sposób zwiększania wartości licznika. Takie alternatywne rozwiązanie musi być równoważne rozwiązaniu, które umożliwiłoby zwiększenie wartości licznika w przypadku istnienia nieprawidłowości. |
| --- | --- |

d)

W przypadku układów monitorujących, które wymagają bezpośredniej interwencji w celu przeprowadzenia dalszego badania nieprawidłowości, producent może przedstawić organowi udzielającemu homologacji alternatywny sposób zwiększania wartości licznika. Takie alternatywne rozwiązanie musi być równoważne rozwiązaniu, które umożliwiłoby zwiększenie wartości licznika w przypadku istnienia nieprawidłowości.

W przypadku układów monitorujących, które działają lub kończą działanie po wyłączeniu silnika, wartość licznika zwiększa się w ciągu 10 sekund po zakończeniu działania układu monitorującego w trakcie operacji wyłączania silnika lub w trakcie pierwszych 10 sekund uruchamiania silnika w kolejnym cyklu jazdy.

5.3.   Wymagania dotyczące zwiększania wartości mianownika

5.3.1.   Ogólne zasady dotyczące zwiększania wartości

Wartość mianownika należy zwiększyć jeden raz w ciągu cyklu jazdy, jeśli ma to miejsce w trakcie tego cyklu jazdy

| a) | wartość ogólnego mianownika zwiększa się w sposób określony w pkt 5.4; oraz |
| --- | --- |

a)

wartość ogólnego mianownika zwiększa się w sposób określony w pkt 5.4; oraz

| b) | mianownik nie jest dezaktywowany zgodnie z pkt 5.6; oraz |
| --- | --- |

b)

mianownik nie jest dezaktywowany zgodnie z pkt 5.6; oraz

| c) | w stosownych przypadkach spełnione są konkretne dodatkowe zasady dotyczące zwiększania wartości określone w pkt 5.3.2. |
| --- | --- |

c)

w stosownych przypadkach spełnione są konkretne dodatkowe zasady dotyczące zwiększania wartości określone w pkt 5.3.2.

5.3.2.   Dodatkowe zasady dotyczące zwiększania wartości w odniesieniu do układów monitorowania

5.3.2.1.   Określony mianownik dla układu odpowietrzania układu paliwowego (zastrzeżony)

5.3.2.2.   Określony mianownik dla układów powietrza wtórnego (zastrzeżony)

5.3.2.3.   Określony mianownik dla komponentów/układów funkcjonujących wyłącznie w momencie uruchamiania silnika

Poza wymaganiami przedstawionymi w pkt 5.3.1 lit. a) i b) wartość(-ci) mianownika układów monitorujących komponenty lub układy funkcjonujące wyłącznie w momencie uruchamiana silnika należy zwiększyć, jeśli taki komponent lub układ jest uruchamiany na okres co najmniej 10 sekund.

Dla potrzeb wyznaczenia czasu tego polecenia »włączenia« układ OBD nie może uwzględnić czasu późniejszej interwencji żadnego z komponentów czy układów w ramach tego samego cyklu jazdy dokonanej wyłącznie na potrzeby monitorowania.

5.3.2.4.   Określony mianownik dla komponentów lub układów, które nie funkcjonują w sposób ciągły.

Niezależnie od wymagań przedstawionych w pkt 5.3.1 lit. a) i b) wartość mianownika lub mianowników układów monitorujących komponenty lub układy, które nie funkcjonują w sposób ciągły (np. zawory układu zmiennego ustawienia rozrządu (VVT) lub zawory EGR), jest zwiększana, jeśli taki komponent lub układ jest uruchamiany (np. polecenie »włączyć«, »otworzyć«, »zamknąć«, »zablokować«) co najmniej dwukrotnie w ciągu cyklu jazdy, lub w łącznym czasie co najmniej 10 sekund, w zależności od tego, który z warunków wystąpi pierwszy.

5.3.2.5.   Konkretny mianownik w odniesieniu do DPF

Niezależnie od wymagań przedstawionych w pkt 5.3.1 lit. a) i b), mianownik lub mianowniki DPF zwiększa się w co najmniej jednym cyklu jazdy, jeśli co najmniej 800 zsumowanych kilometrów działania pojazdu, lub co najmniej 750 minut czasu pracy silnika, nastąpiło od momentu ostatniego zwiększenia mianownika.

5.3.2.6.   Konkretny mianownik w odniesieniu do katalizatora utleniającego

Niezależnie od wymagań przedstawionych w pkt 5.3.1 lit. a) i b), w co najmniej jednym cyklu jazdy mianownik lub mianowniki układów monitorujących katalizator utleniania wykorzystywany w celu aktywnej regeneracji DPF zwiększa się, jeżeli regeneracja trwa co najmniej 10 sekund.

5.3.2.7.   Określony mianownik w odniesieniu do silników hybrydowych (zastrzeżony)

5.4.   Wymagania dotyczące zwiększania wartości ogólnego mianownika

Wartość ogólnego mianownika zwiększana jest w ciągu 10 sekund wyłącznie, jeśli w pojedynczym cyklu jazdy spełnione są następujące kryteria:

| a) | Całkowity czas od rozpoczęcia cyklu jazdy wynosi co najmniej 600 sekund, przy czym:






  (i) | pojazd znajduje się na wysokości poniżej 2 500 m n.p.m.; oraz |
| --- | --- | --- |

a)

Całkowity czas od rozpoczęcia cyklu jazdy wynosi co najmniej 600 sekund, przy czym:

(i)

pojazd znajduje się na wysokości poniżej 2 500 m n.p.m.; oraz

| (ii) | temperatura otoczenia wynosi co najmniej 266 K (–7 stopni Celsjusza); oraz |
| --- | --- |

(ii)

temperatura otoczenia wynosi co najmniej 266 K (–7 stopni Celsjusza); oraz

| (iii) | temperatura otoczenia wynosi maksymalnie 308 K (35 stopni Celsjusza). |
| --- | --- |

(iii)

temperatura otoczenia wynosi maksymalnie 308 K (35 stopni Celsjusza).

| b) | Silnik pracuje z prędkością co najmniej 1 150 min–1 przez łącznie co najmniej 300 sekund w warunkach określonych powyżej w lit. a); alternatywą, którą może wykorzystać producent zamiast kryterium pracy z prędkością co najmniej 1 150 min–1, jest praca silnika na poziomie co najmniej 15 % obliczonego obciążenia lub eksploatacja pojazdu przy prędkości co najmniej 40 km/h. |
| --- | --- |

b)

Silnik pracuje z prędkością co najmniej 1 150 min–1 przez łącznie co najmniej 300 sekund w warunkach określonych powyżej w lit. a); alternatywą, którą może wykorzystać producent zamiast kryterium pracy z prędkością co najmniej 1 150 min–1, jest praca silnika na poziomie co najmniej 15 % obliczonego obciążenia lub eksploatacja pojazdu przy prędkości co najmniej 40 km/h.

| c) | Silnik pracuje w sposób ciągły na biegu jałowym (np. kierujący nie naciska pedału gazu i albo pojazd porusza się z prędkością maksymalnie 1,6 km/h, albo silnik pracuje z prędkością maksymalnie200 min–1 powyżej normalnej prędkości nagrzanego silnika na biegu jałowym) przez co najmniej 30 sekund w warunkach określonych w lit. a) powyżej. |
| --- | --- |

c)

Silnik pracuje w sposób ciągły na biegu jałowym (np. kierujący nie naciska pedału gazu i albo pojazd porusza się z prędkością maksymalnie 1,6 km/h, albo silnik pracuje z prędkością maksymalnie200 min–1 powyżej normalnej prędkości nagrzanego silnika na biegu jałowym) przez co najmniej 30 sekund w warunkach określonych w lit. a) powyżej.

5.5.   Wymagania dotyczące zwiększania wartości licznika cyklu zapłonu

Wartość licznika cyklu zapłonu powinna być zwiększona tylko raz przy uruchamianiu silnika.

5.6.   Dezaktywacja zwiększania liczników, mianowników i mianownika ogólnego

5.6.1.   W ciągu 10 sekund od wykrycia nieprawidłowości (np. zapisany potencjalny lub potwierdzony i aktywny DTC), która powoduje unieruchomienie układu monitorującego, układ OBD wyłącza dalsze zwiększanie odpowiedniego licznika i mianownika każdego wyłączonego układu monitorującego.

Kiedy nieprawidłowość przestaje być wykrywana (tzn. potencjalny DTC ulega wykasowaniu samoistnie lub w wyniku polecenia narzędzia skanującego), zwiększanie wartości wszystkich odpowiednich liczników i mianowników wznawiane jest w ciągu 10 sekund.

5.6.2.   W ciągu 10 sekund od włączenia jednostki odbioru mocy (PTO), która unieruchamia układ monitorujący zgodnie z pkt 5.2.5 załącznika 9B, układ OBD wyłącza dalsze zwiększanie odpowiedniego licznika i mianownika każdego wyłączonego układu monitorującego.

Po zakończeniu działania PTO zwiększanie wartości wszystkich odpowiednich liczników i mianowników wznawiane jest w ciągu 10 sekund.

5.6.3.   W przypadku nieprawidłowości (tzn. zapisania potencjalnego lub potwierdzonego i aktywnego DTC), która uniemożliwia określenie, czy spełnione zostały kryteria Mianownikam układu monitorującego wspomnianego w pkt 5.3 (19), układ OBD uniemożliwia dalsze zwiększanie Licznikam i Mianownikam w ciągu 10 sekund.

Kiedy nieprawidłowość ustępuje (np. bieżący kod ulega wykasowaniu samoistnie lub w wyniku polecenia narzędzia skanującego), zwiększanie wartości Licznikam i Mianownikam wznawiane jest w ciągu 10 sekund.

5.6.4.   W przypadku nieprawidłowości (tzn. zapisu potencjalnego lub potwierdzonego i aktywnego DTC), która uniemożliwia określenie, czy spełnione zostały kryteria ogólnego mianownika wspomnianego w pkt 5.4 (20), układ OBD uniemożliwia dalsze zwiększanie ogólnego mianownika w ciągu 10 sekund.

Kiedy nieprawidłowość ustępuje (np. bieżący kod ulega wykasowaniu samoistnie lub w wyniku polecenie narzędzia skanującego), zwiększanie wartości ogólnego mianownika wznawiane jest w ciągu 10 sekund.

Zwiększanie wartości mianownika ogólnego nie może być dezaktywowane w żadnych innych warunkach.

6.   WYMAGANIA DOTYCZĄCE ŚLEDZENIA I REJESTROWANIA DANYCH NA TEMAT RZECZYWISTEGO DZIAŁANIA

W przypadku każdej grupy układów monitorujących wymienionych w dodatku 1 do niniejszego załącznika, układ OBD śledzi liczniki i mianowniki każdego określonego układu monitorującego wymienionego w dodatku 3 do załącznika 9B należącego do takiej grupy osobno.

Układ podaje informacje tylko o odpowiednim liczniku i mianowniku dla określonego układu monitorującego, który charakteryzuje się najniższym współczynnikiem liczbowym.

Jeśli co najmniej dwa układy monitorujące wykazują takie same współczynniki, w odniesieniu do takiej grupy układów monitorujących podaje się licznik i mianownik tego układu monitorującego, który ma najwyższy mianownik.

W celu ustalenia najniższego współczynnika danej grupy bez zniekształcenia uwzględnia się wyłącznie układy monitorujące wymienione konkretnie w takiej grupie (np. czujnik NOx wykorzystywany w funkcji układu monitorującego wymienionego w załączniku 9B dodatek 3 pozycja 3 »SCR« włączany jest do grupy układów monitorujących »czujniki gazów spalinowych«, a nie do grupy układów monitorujących »SCR«).

Układ OBD śledzi również ogólny mianownik i licznik cyklu zapłonu i przekazuje na ich temat informacje.

Uwaga: zgodnie z pkt 4.1.1 producenci nie mają obowiązku stosowania w układach OBD algorytmów oprogramowania umożliwiających indywidualne śledzenie i przekazywanie danych o licznikach i mianownikach stale funkcjonujących układów monitorujących.

7.   WYMAGANIA DOTYCZĄCE PRZECHOWYWANIA I UDOSTĘPNIANIA DANYCH NA TEMAT RZECZYWISTEGO DZIAŁANIA

Udostępnianie danych o rzeczywistym działaniu jest nowym zastosowaniem i nie zostało włączone do trzech istniejących zastosowań dotyczących wykrywania ewentualnych nieprawidłowości.

7.1.   Informacje o danych dotyczących rzeczywistego działania

Informacje o danych dotyczących rzeczywistego działania powinny być dostępne na żądanie z zewnątrz zgodnie z pkt 7.2.

Informacje te są źródłem danych na temat rzeczywistego działania dla organów udzielających homologacji.

Układ OBD powinien przekazać wszystkie dane (zgodnie z mającą zastosowanie normą określoną w dodatku 6) do zewnętrznej aparatury badawczej IUPR w celu gromadzenia danych oraz udostępnić osobie kontrolującej następujące dane:

| a) | VIN (numer identyfikacyjny pojazdu); |
| --- | --- |

a)

VIN (numer identyfikacyjny pojazdu);

| b) | licznik i mianownik dla każdej grupy układów monitorujących rejestrowanych przez układ zgodnie z pkt 6; |
| --- | --- |

b)

licznik i mianownik dla każdej grupy układów monitorujących rejestrowanych przez układ zgodnie z pkt 6;

| c) | ogólny mianownik; |
| --- | --- |

c)

ogólny mianownik;

| d) | wartość licznika cyklu zapłonu; |
| --- | --- |

d)

wartość licznika cyklu zapłonu;

| e) | całkowita liczba godzin pracy silnika. |
| --- | --- |

e)

całkowita liczba godzin pracy silnika.

Dane te powinny być dostępne tylko do odczytu (tzn. nie powinno być możliwe ich skasowanie).

7.2.   Dostęp do danych na temat rzeczywistego działania

Dostęp do danych dotyczących rzeczywistego działania powinien być zapewniony wyłącznie zgodnie z normami wymienionymi w dodatku 6 do załącznika 9B i poniższych podpunktach (21).

Dostęp do danych dotyczących rzeczywistego działania nie może być uzależniony od żadnego kodu dostępu, czy tez innego środka czy metody uzyskiwanych wyłącznie od producenta lub jego dostawców. Interpretacja danych dotyczących rzeczywistego działania nie może wymagać żadnego indywidualnego dekodowania, o ile dane te są powszechnie dostępne.

Metoda dostępu (tj. punkt/węzeł dostępu) do danych dotyczących rzeczywistego działania musi być taka sama jak w przypadku wszystkich danych OBD. Metoda ta musi umożliwiać dostęp do kompletnych danych dotyczących rzeczywistego działania wymaganych na potrzeby niniejszego załącznika.

7.3.   Ponowne inicjowanie danych dotyczących rzeczywistego działania

7.3.1.   Zerowanie

Każdą wartość można wyzerować tylko wtedy, kiedy następuje wyzerowanie pamięci NVRAM (np. przy okazji programowania). Wartości nie można zerować w żadnych innych okolicznościach, w tym również w przypadku otrzymania od narzędzia skanującego polecenia usunięcia błędnych kodów.

7.3.2.   Zerowanie w przypadku przekroczenia zasobów pamięci

Jeżeli licznik lub mianownik danego układu monitorującego osiąga wartość 65 535 ± 2, obydwie liczby należy podzielić przez dwa przed ponownym zwiększaniem ich wartości w cel uniknięcia problemów związanych z zasobami pamięci.

Jeśli licznik cyklu zapłonu osiąga wartość maksymalną na poziomie 65 535 ± 2, licznik cyklu zapłonu może zostać odwrócony i zwiększony do wartości zerowej w następnym cyklu zapłonu w celu uniknięcia problemów związanych z zasobami pamięci.

Jeśli ogólny mianownik osiągnie maksymalną wartość 65 535 ± 2, może on zostać odwrócony i zwiększony do zera w następnym cyklu jazdy, który spełnia definicję ogólnego mianownika w celu uniknięcia problemów związanych z zasobami pamięci.

DODATEK 1

GRUPY UKŁADÓW MONITORUJĄCYCH

W niniejszym załączniku uwzględniono następujące grupy układów monitorujących:

| A. | Katalizatory utleniające
  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 5 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

A.

Katalizatory utleniające

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 5 dodatku 3 do załącznika 9B.

| B. | Układy selektywnej redukcji katalitycznej (SCR)
  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 3 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

B.

Układy selektywnej redukcji katalitycznej (SCR)

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 3 dodatku 3 do załącznika 9B.

| C. | Czujniki spalin i tlenu
  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 13 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

C.

Czujniki spalin i tlenu

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 13 dodatku 3 do załącznika 9B.

| D. | Układy EGR oraz VVT
  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycjach 6 i 9 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

D.

Układy EGR oraz VVT

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycjach 6 i 9 dodatku 3 do załącznika 9B.

| E. | Układy DPF
  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 2 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

E.

Układy DPF

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 2 dodatku 3 do załącznika 9B.

| F. | Układ sterowania ciśnieniem doładowania
  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 8 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

F.

Układ sterowania ciśnieniem doładowania

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 8 dodatku 3 do załącznika 9B.

| G. | Adsorber NOx

  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 4 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

G.

Adsorber NOx

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 4 dodatku 3 do załącznika 9B.

| H. | Katalizator trójdrożny
  Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 15 dodatku 3 do załącznika 9B. |
| --- | --- |

H.

Katalizator trójdrożny

Układy monitorujące należące do tej grupy wymienione są w pozycji 15 dodatku 3 do załącznika 9B.

| I. | Układy wyparne (zastrzeżone) |
| --- | --- |

I.

Układy wyparne (zastrzeżone)

| J. | Układ powietrza wtórnego (zastrzeżone) |
| --- | --- |

J.

Układ powietrza wtórnego (zastrzeżone)

Konkretny układ monitorujący może należeć tylko do jednej z tych grup.

Dodaje się nowy załącznik 10 w brzmieniu:

„ZAŁĄCZNIK 10

WYMAGANIA TECHNICZNE DLA EMISJI POZA CYKLEM BADANIA (OCE)

1.   ZASTOSOWANIE

W niniejszym załączniku zawarto wymagania techniczne dla emisji poza cyklem badania oraz zakaz stosowania oraz zakaz korzystania ze strategii nieracjonalnych w odniesieniu do silników wysokowydajnych i pojazdów ciężarowych o dużej ładowności w celu osiągnięcia skutecznej kontroli emisji szerokiego zakresu warunków otoczenia i warunków eksploatacyjnych podczas normalnej eksploatacji pojazdów w trakcie rzeczywistego działania.

2.   Zastrzeżony (22).

3.   DEFINICJE

3.1.   »Pomocnicza strategia kontroli emisji (AES)« oznacza strategię kontroli emisji, która uaktywnia się i zastępuje lub modyfikuje podstawową strategię kontroli emisji w konkretnym celu lub w konkretnych celach oraz w reakcji na określony zestaw warunków eksploatacyjnych lub warunków otoczenia i jest wykorzystana tylko w czasie istnienia tych warunków.

3.2.   »Podstawowa strategia kontroli emisji (BES)« oznacza strategię kontroli emisji aktywną w całym zakresie eksploatacyjnym prędkości i obciążenia silnika, pod warunkiem że nie zostanie uaktywniona AES.

3.3.   »Strategia nieracjonalna« oznacza strategię kontroli emisji, która nie spełnia wymagań dotyczących działania w odniesieniu do podstawowej lub pomocniczej strategii kontroli emisji określonej w niniejszym załączniku.

3.4.   »Element konstrukcji« oznacza:

| a) | układ silnikowy; |
| --- | --- |

a)

układ silnikowy;

| b) | jakikolwiek układ kontrolny, łącznie z oprogramowaniem komputerowym, elektronicznymi układami sterowania i układami komputerowymi; |
| --- | --- |

b)

jakikolwiek układ kontrolny, łącznie z oprogramowaniem komputerowym, elektronicznymi układami sterowania i układami komputerowymi;

| c) | jakąkolwiek kalibrację układu kontrolnego; lub |
| --- | --- |

c)

jakąkolwiek kalibrację układu kontrolnego; lub

| d) | wyniki dowolnej interakcji układów. |
| --- | --- |

d)

wyniki dowolnej interakcji układów.

3.5.   »Strategia kontroli emisji (ECS)« oznacza element lub zestaw elementów projektu, zawartego w ogólnym projekcie układu silnika lub pojazdu i wykorzystywanego do kontroli emisji.

3.6.   »System kontroli emisji« oznacza elementy projektu i strategie kontroli emisji stworzone lub skalibrowane na potrzeby kontroli emisji.

3.7.   »Rodzina silników« oznacza utworzoną przez producenta grupę silników zdefiniowaną w ogólnoświatowym przepisie technicznym na temat OCE nr 4 (23).

3.8.   »Uruchamianie silnika« oznacza proces od rozpoczęcia obrotu korbowodu do osiągnięcia przez silnik prędkości obrotowej 150 min–1 poniżej normalnej prędkości nagrzanego silnika na biegu jałowym (jak określono w pozycji »D« (drive) pojazdów wyposażonych w przekładnię automatyczną).

3.9.   »Układ silnika« oznacza silnik, układ kontroli emisji oraz interfejs komunikacyjny (sprzęt i komunikaty) między elektronicznymi jednostkami sterowania układu silnika (ECU) i jakimkolwiek mechanizmem napędowym lub jednostką sterowania pojazdu.

3.10.   »Nagrzewanie silnika« oznacza dostatecznie długie działanie silnika aby chłodziwo osiągnęło temperaturę minimalną co najmniej 70 °C.

3.11.   »Regeneracja okresowa« oznacza proces regeneracji układu oczyszczania spalin, która zachodzi regularnie, zazwyczaj co najmniej raz na 100 godzin normalnej pracy silnika.

3.12.   »Prędkość znamionowa« oznacza maksymalną prędkość silnika przy pełnym obciążeniu, na jaką pozwala regulator obrotów zgodnie z opisem producenta, lub, jeżeli nie istnieje taki regulator, prędkość przy której silnik wytwarza maksymalną moc, zgodnie z opisem producenta w dokumentacji handlowej i serwisowej.

3.13.   »Emisje regulowane« oznaczają »zanieczyszczenia gazowe« zdefiniowane jako tlenek węgla, węglowodory lub węglowodory niemetanowe (zakładając stosunek CH1,85 dla oleju napędowego, CH2,525 dla LPG i CH2,93 dla NG, oraz zakładaną molekułę CH3O0,5 dla silników Diesla zasilanych etanolem), metan (zakładając stosunek CH4 dla NG) i tlenki azotu (wyrażone w ekwiwalencie dwutlenku azotu (NO2)) oraz »cząstki stałe« (PM) zdefiniowane jako wszelki materiał nagromadzony na określonym środku filtrującym po rozcieńczeniu spalin czystym, przefiltrowanym powietrzem do temperatury mierzonej bezpośredni przed filtrem pomiędzy 315 K (42 °C) a 325 K (52 °C), są to przede wszystkim węgiel, skondensowane węglowodory oraz siarczany wraz z towarzyszącą im wodą.

4.   WYMAGANIA OGÓLNE

Każdy układ silnika i każdy element konstrukcji, który może mieć wpływ na emisję regulowanych zanieczyszczeń, jest tak zaprojektowany, skonstruowany, zmontowany i zainstalowany, aby umożliwić w warunkach normalnego użytkowania spełnianie przez silnik przepisów niniejszego regulaminu.

4.1.   Zakaz stosowania strategii nieracjonalnych

Układy silnika i pojazdy nie mogą być wyposażone w strategie nieracjonalne.

4.2.   Ogólnoświatowe zharmonizowane nieprzekraczalne wymagania dotyczące emisji (WNTE) (ang. World-harmonized Not-To-Exceed emission requirement)

W niniejszym załączniku zawarto wymaganie, by systemy silnika i pojazdy nie przekraczały wartości granicznych emisji WNTE przedstawionych w pkt 5.2. W badaniach laboratoryjnych zgodnie z pkt 7.4 żaden wynik badania nie może przekroczyć wartości granicznych emisji określonych w pkt 5.2.

5.   WYMAGANIA EKSPLOATACYJNE

5.1.   Strategie kontroli emisji

Strategie kontroli emisji należy zaplanować w taki sposób by układ silnika mógł przy normalnej eksploatacji spełnić wymogi zawarte w niniejszym załączniku. Normalna eksploatacja nie jest ograniczona do warunków działania określonych w pkt 6.

5.1.1.   Wymagania dotyczące podstawowych strategii kontroli emisji (BES)

BES nie dokonuje rozróżnienia pomiędzy działaniem na potrzeby odpowiedniego badania dla homologacji typu lub badania certyfikacyjnego a innym działaniem i zapewnia niższy poziom kontroli emisji w warunkach, które nie są zasadniczo uwzględnione w odpowiednim rodzaju badania na potrzeby odpowiedniego badania dla homologacji typu lub badania certyfikacyjnego.

5.1.2.   Wymagania dotyczące pomocniczych strategii kontroli emisji (AES)

AES nie zmniejsza skuteczności układu kontroli emisji wobec BES w warunkach, które można napotkać przy normalnej eksploatacji silnika w działaniu, chyba że AES spełnia jeden z powyższych wyjątków:

| a) | jej funkcjonowanie jest zasadniczo uwzględnione w odpowiednich badaniach dla homologacji typu lub badaniach certyfikacyjnych, w tym objętych przepisami na temat WNTE zawartymi w pkt 7; |
| --- | --- |

a)

jej funkcjonowanie jest zasadniczo uwzględnione w odpowiednich badaniach dla homologacji typu lub badaniach certyfikacyjnych, w tym objętych przepisami na temat WNTE zawartymi w pkt 7;

| b) | jest aktywowana na potrzeby ochrony silnika lub pojazdu przed uszkodzeniem lub wypadkiem; |
| --- | --- |

b)

jest aktywowana na potrzeby ochrony silnika lub pojazdu przed uszkodzeniem lub wypadkiem;

| c) | jest aktywowana wyłącznie podczas uruchamiania lub nagrzewania silnika, zgodnie z definicjami zawartymi w niniejszym załączniku; |
| --- | --- |

c)

jest aktywowana wyłącznie podczas uruchamiania lub nagrzewania silnika, zgodnie z definicjami zawartymi w niniejszym załączniku;

| d) | jej działanie ma zrównoważyć kontrolę jednego rodzaju emisji objętych przepisami w celu utrzymania kontroli nad innym rodzajem emisji objętych przepisami w konkretnych warunkach otoczenia lub warunkach eksploatacyjnych, które nie zostały zasadniczo uwzględnione w badaniach homologacji typu lub badaniach certyfikacyjnych. Ogólnym skutkiem takiej AES ma być rekompensowanie skutków ekstremalnych warunków otoczenia w sposób zapewniający akceptowalną kontrolę nad wszystkimi emisjami objętymi przepisami. |
| --- | --- |

d)

jej działanie ma zrównoważyć kontrolę jednego rodzaju emisji objętych przepisami w celu utrzymania kontroli nad innym rodzajem emisji objętych przepisami w konkretnych warunkach otoczenia lub warunkach eksploatacyjnych, które nie zostały zasadniczo uwzględnione w badaniach homologacji typu lub badaniach certyfikacyjnych. Ogólnym skutkiem takiej AES ma być rekompensowanie skutków ekstremalnych warunków otoczenia w sposób zapewniający akceptowalną kontrolę nad wszystkimi emisjami objętymi przepisami.

5.2.   Ogólnoświatowe zharmonizowane nieprzekraczalne wymagania dotyczące emisji gazów i cząstek stałych

5.2.1.   Emisje spalin nie mogą przekraczać odpowiednich wartości granicznych emisji WNTE określonych w pkt 5.2.2 kiedy silnik eksploatowany jest zgodnie z warunkami i procedurami przewidzianymi w pkt 6 i 7.

5.2.2.   Odpowiednie wartości graniczne emisji WNTE określa się w następujący sposób:

Wartość graniczna emisji WNTE = wartość graniczna emisji WHTC + komponent WNTE

Gdzie:

| »wartość graniczna emisji WHTC« | to wartość graniczna emisji (EL) zatwierdzona w odniesieniu do silnika na mocy ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat WHDC oraz |
| --- | --- |
| »komponent WNTE« | jest określany na podstawie równań 1–4 w pkt 5.2.3. |

»wartość graniczna emisji WHTC«

to wartość graniczna emisji (EL) zatwierdzona w odniesieniu do silnika na mocy ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat WHDC oraz

»komponent WNTE«

jest określany na podstawie równań 1–4 w pkt 5.2.3.

5.2.3.   Odpowiednie komponenty WNTE określa się przy wykorzystaniu następujących równań, przy czym wartości graniczne emisji (EL) podaje się w g/kWh:

| Dla NOx: | Komponent WNTE = 0,25 × EL + 0,1 | (1) |
| --- | --- | --- |
| Dla HC: | Komponent WNTE = 0,15 × EL + 0,07 | (2) |
| Dla CO: | Komponent WNTE = 0,20 × EL + 0,2 | (3) |
| Dla cząstek stałych: | Komponent WNTE = 0,25 × EL + 0,003 | (4) |

Dla NOx:

Komponent WNTE = 0,25 × EL + 0,1

(1)

Dla HC:

Komponent WNTE = 0,15 × EL + 0,07

(2)

Dla CO:

Komponent WNTE = 0,20 × EL + 0,2

(3)

Dla cząstek stałych:

Komponent WNTE = 0,25 × EL + 0,003

(4)

W przypadku, kiedy odpowiednie wartości graniczne emisji są wyrażone w jednostkach innych niż g/kWh, addytywne stałe w równaniach należy przekształcić z g/kWh na odpowiednie jednostki.

Wartość komponentu WNTE należy zaokrąglić do liczby miejsc dziesiętnych wskazanej w odpowiedniej wartości granicznej zgodnie z metodą zaokrąglania ASTM E 29-06.

6.   ODPOWIEDNIE WARUNKI OTOCZENIA I WARUNKI EKSPLOATACYJNE

Wartości graniczne WNTE mają zastosowanie przy:

| a) | wszystkich wartościach ciśnienia atmosferycznego równych lub większych od 82,5 kPa; |
| --- | --- |

a)

wszystkich wartościach ciśnienia atmosferycznego równych lub większych od 82,5 kPa;

| b) | wszystkich temperaturach równych lub niższych od temperatury określonej przy pomocy równania 5 przy określonym ciśnieniu atmosferycznym:
  T = –0,4514 × (101,3 – pb) + 311 (5)
  gdzie:






  T | to temperatura powietrza otaczającego, K |
| --- | --- | --- |
| pb | to ciśnienie atmosferyczne, kPa |

b)

wszystkich temperaturach równych lub niższych od temperatury określonej przy pomocy równania 5 przy określonym ciśnieniu atmosferycznym:

T = –0,4514 × (101,3 – pb) + 311 (5)

gdzie:

T

to temperatura powietrza otaczającego, K

pb

to ciśnienie atmosferyczne, kPa

| c) | Temperatura chłodziwa silnika wynosi powyżej 343 K (70 °C). |
| --- | --- |

c)

Temperatura chłodziwa silnika wynosi powyżej 343 K (70 °C).

Odpowiednie warunki odnoszące się do ciśnienia atmosferycznego i temperatury otoczenia pokazane są na rys. 1.

Zakres ciśnienia atmosferycznego i temperatury WNTE

Image

7.   METODOLOGIA OGÓLNOŚWIATOWYCH ZHARMONIZOWANYCH NIEPRZEKRACZALNYCH WYMAGAŃ

7.1.   Obszar kontrolny ogólnoświatowych zharmonizowanych nieprzekraczalnych wymagań

Obszar kontrolny WNTE obejmuje prędkość obrotową silnika i punkty obciążenia zdefiniowane w pkt 7.1.1–7.1.6. Rysunek 2 przedstawia przykład obszaru kontrolnego WNTE.

7.1.1.   Zakres prędkości obrotowej silnika

Obszar kontrolny WNTE obejmuje wszystkie prędkości eksploatacyjne pomiędzy 30. percentylem skumulowanego rozkładu prędkości w cyklu badania WHTC, w tym prędkością pracy bez obciążenia, (n30) i najwyższą prędkością, przy której moc silnika stanowi 70 procent mocy maksymalnej (nhi). Na rys. 3 przedstawiono przykład skumulowany rozkład częstotliwości prędkości WNTE dla konkretnego silnika.

7.1.2.   Zakres momentu obrotowego silnika

Obszar kontrolny WNTE obejmuje wszystkie punkty obciążenia silnika o wartości momentu obrotowego co najmniej 30 % maksymalnej wartości momentu obrotowego danego silnika.

7.1.3.   Zakres mocy silnika

Niezależnie od przepisów pkt 7.1.1 i 7.1.2 prędkość i punkty obciążenia poniżej 30 % wartości maksymalnej mocy silnika są wyłączone z obszaru kontroli WNTE w odniesieniu do wszystkich emisji.

7.1.4.   Zastosowanie pojęcia rodziny silników

Zasadniczo każdy silnik z rodziny posiadający unikalny moment obrotowy/krzywą mocy ma swój indywidualny obszar kontroli WNTE. Na potrzeby badania rzeczywistego działania zastosowanie ma indywidualny obszar kontrolny danego silnika. Na potrzeby badania dla homologacji typu (badania certyfikacyjnego) w ramach pojęcia rodziny silników ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat WHDC producent może opcjonalnie zastosować pojedynczy obszar kontroli WNTE dla rodziny silników pod następującymi warunkami:

| a) | pojedynczy zakres prędkości obrotowej silnika obszaru kontrolnego WNTE może zostać wykorzystany jeżeli zmierzone prędkości obrotowe silnika n30 i nhi mieszczą się w przedziale ±3 % prędkości obrotowej silnika deklarowanej przez producenta. Jeżeli dla którejkolwiek z prędkości obrotowych silnika tolerancja zostanie przekroczona, do określania obszaru kontrolnego WNTE wykorzystuje się zmierzone prędkości obrotowe silnika; |
| --- | --- |

a)

pojedynczy zakres prędkości obrotowej silnika obszaru kontrolnego WNTE może zostać wykorzystany jeżeli zmierzone prędkości obrotowe silnika n30 i nhi mieszczą się w przedziale ±3 % prędkości obrotowej silnika deklarowanej przez producenta. Jeżeli dla którejkolwiek z prędkości obrotowych silnika tolerancja zostanie przekroczona, do określania obszaru kontrolnego WNTE wykorzystuje się zmierzone prędkości obrotowe silnika;

| b) | pojedynczy zakres momentu obrotowego/mocy silnika obszaru kontrolnego WNTE może zostać wykorzystany jeśli obejmuje pełny zakres wartości znamionowej (od najwyższej do najniższej) rodziny silników. Dozwolone jest również grupowanie wartości znamionowych silników na różne obszary kontrolne WNTE. |
| --- | --- |

b)

pojedynczy zakres momentu obrotowego/mocy silnika obszaru kontrolnego WNTE może zostać wykorzystany jeśli obejmuje pełny zakres wartości znamionowej (od najwyższej do najniższej) rodziny silników. Dozwolone jest również grupowanie wartości znamionowych silników na różne obszary kontrolne WNTE.

Image

Image

7.1.5.   Wyłączenie zgodności w odniesieniu do niektórych punktów eksploatacyjnych WNTE

Producent może wnioskować, by urząd homologacji wyłączył w trakcie badania dla homologacji typu/badania certyfikacyjnego punkty eksploatacyjne z obszaru kontrolnego WNTE zdefiniowane w pkt 7.1.1–7.1.4. Urząd homologacji może wyrazić zgodę na takie wyłączenie, jeśli producent wykaże, że silnik nie jest w stanie działać w takich punktach w żadnym układzie pojazdu.

7.2.   Minimalny okres trwania w przypadku konkretnego wydarzenia ogólnoświatowych zharmonizowanych nieprzekraczalnych wymagań dotyczących emisji oraz częstotliwość próbkowania

7.2.1.   W celu określenia zgodności z wartościami granicznymi emisji określonymi w pkt 5.2 silnik musi być eksploatowany w obszarze kontrolnym WNTE zdefiniowanym w pkt 7.1, zaś jego emisje muszą być mierzone i integrowane przez okres co najmniej 30 sekund. Konkretne wydarzenie WNTE definiuje się jako pojedynczy zestaw zintegrowanych emisji w pewnym okresie czasu. Przykładowo, jeśli silnik pracuje przez 65 kolejnych sekund w obszarze kontrolnym WNTE oraz warunkach otoczenia, stanowi to konkretne wydarzenie NWTE, a emisje uśredniane są przez cały okres 65 sekund. W przypadku badań laboratoryjnych stosuje sie okres całkowania 7,5 sekundy.

7.2.2.   W przypadku silników wyposażonych w układy kontroli emisji obejmujące regenerację okresową, jeśli regeneracja taka następuje w trakcie badania WNTE, wówczas okres uśredniania musi być co najmniej tak długi jak okres pomiędzy wydarzeniami pomnożony przez liczbę pełnych regeneracji w okresie próbkowania. Wymaganie to ma zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do silników, które wytwarzają elektroniczny sygnał wskazujący początek regeneracji.

7.2.3.   Wydarzenie WNTE to sekwencja danych zgromadzonych przy częstotliwości co najmniej 1 Hz w trakcie pracy silnika w obszarze kontrolnym WNTE przez minimalny okres trwania wydarzenia lub dłużej. Dane dotyczące mierzonych emisji są uśredniane przez okres trwania każdego wydarzenia WNTE.

7.3.   Badanie rzeczywistego działania w odniesieniu do ogólnoświatowych zharmonizowanych nieprzekraczalnych wymagań

W przypadkach kiedy przepisy niniejszego załącznika są wykorzystywane jako podstawa do badań rzeczywistego działania, silnik eksploatowany jest w rzeczywistych warunkach działania. Wyniki badań pochodzące z zestawu wszystkich danych, które spełniają warunki zawarte w pkt 6, 7.1 i 7.2 wykorzystywane są do określenia zgodności z wartościami granicznymi emisji WNTE określonymi w pkt 5.2. Przyjmuje się, że emisje podczas niektórych wydarzeń WNTE mogą nie spełniać wartości granicznych emisji WNTE. Dlatego też należy określać i wdrażać metody statystyczne określające zgodność, spójne z pkt 7.2 i 7.3.

7.4.   Badanie laboratoryjne w odniesieniu do ogólnoświatowych zharmonizowanych nieprzekraczalnych wymagań

W przypadkach kiedy przepisy niniejszego załącznika są wykorzystywane jako podstawa do badań laboratoryjnych, zastosowanie mają następujące przepisy:

7.4.1.   Konkretne emisje masowe regulowanych zanieczyszczeń określa się na podstawie losowo wskazanych punktów badania rozmieszczonych w obszarze kontrolnym WNTE. Wszystkie punkty badania musza mieścić się w 3 losowo wybranych komórkach siatki nałożonej na obszar kontrolny. Siatka składa się z 9 komórek w przypadku silników o prędkości znamionowej poniżej 3 000 min–1 oraz 12 komórek w przypadku prędkości znamionowej równej lub większej niż 3 000 min–1. Siatki określa się w następujący sposób:

| a) | zewnętrzne granice siatki odpowiadają obszarowi kontrolnemu WNTE; |
| --- | --- |

a)

zewnętrzne granice siatki odpowiadają obszarowi kontrolnemu WNTE;

| b) | 2 linie pionowe w jednakowych odstępach między prędkościami obrotowymi silnika n30 i nhi w odniesieniu do siatek 9-komórkowych lub 3 linie pionowe w jednakowych odstępach między prędkościami obrotowymi silnika n30 i nhi w odniesieniu do siatek 12-komórkowych; oraz |
| --- | --- |

b)

2 linie pionowe w jednakowych odstępach między prędkościami obrotowymi silnika n30 i nhi w odniesieniu do siatek 9-komórkowych lub 3 linie pionowe w jednakowych odstępach między prędkościami obrotowymi silnika n30 i nhi w odniesieniu do siatek 12-komórkowych; oraz

| c) | 2 linie w jednakowej odległości od momentu obrotowego silnika (1/3) na każdej linii poziomej w obszarze kontrolnym WNTE. |
| --- | --- |

c)

2 linie w jednakowej odległości od momentu obrotowego silnika (1/3) na każdej linii poziomej w obszarze kontrolnym WNTE.

Przykłady siatek zastosowanych w konkretnych silnikach pokazano na rysunkach 5 i 6.

7.4.2.   Każda z 3 wybranych komórek siatki musi zawierać 5 losowych punktów badania, tak więc w obszarze kontrolnym WNTE badanych jest 15 losowych punktów badania. Każda komórka badana jest sekwencyjnie; dlatego też przed przejściem do kolejnej komórki siatki bada się wszystkie 5 punktów w jednej komórce siatki. Punkty badania łączone są w pojedynczy liniowy cykl badania w warunkach ustalonych.

7.4.3.   Kolejność badania komórek siatki oraz kolejność badania punktów w ramach jednej komórki siatki wyznacza się losowo. 3 poddawane badaniu komórki siatki, 15 punktów badania oraz kolejność punktów w komórce siatki wybierane są przez organ udzielający homologacji lub urząd certyfikujący, które stosują uznane metody statystyczne randomizacji.

7.4.4.   Średnie wartości konkretnych emisji masowych zanieczyszczeń gazowych podlegających uregulowaniom nie mogą przekraczać wartości granicznych WNTE określonych w pkt 5.2 przy pomiarze dowolnego cyklu w komórce siatki z 5 punktami badania.

7.4.5.   Średnie wartości konkretnych emisji masowych regulowanych zanieczyszczeń pyłowych podlegających uregulowaniom nie mogą przekraczać wartości granicznych WNTE określonych w pkt 5.2 przy pomiarze cyklu wszystkich 15 punktów.

7.5.   Procedura badania laboratoryjnego

7.5.1.   Po zakończeniu cyklu WHSC silnik jest poddawany kondycjonowaniu wstępnemu w trybie 9 WHSC przez okres trzech minut. Sekwencja badawcza rozpoczyna się natychmiast po zakończeniu etapu kondycjonowania wstępnego.

7.5.2.   Silnik pracuje przez 2 minuty w każdym losowym punkcie badania. Okres ten obejmuje linię z poprzedniego punktu warunków ustalonych. Przejścia pomiędzy punktami badania muszą być linearne dla prędkości obrotowej silnika oraz obciążenia i trwają 20 ± 1 sekund.

7.5.3.   Całkowity czas badania, od jego początku do końca, wynosi 30 minut. Badanie każdego zestawu 5 wybranych losowo punktów w komórce siatki powinno trwać 10 minut mierzonych od rozpoczęcia linii wejścia do pierwszego punktu do końca pomiaru w warunkach ustalonych w punkcie piątym. Rysunek 5 ilustruje sekwencję procedury badania.

7.5.4.   Badanie laboratoryjne WNTE musi odpowiadać walidacyjnym danym statystycznym wskazanym w pkt 7.7.2 ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat WHDC.

7.5.5.   Pomiar emisji przeprowadza się zgodnie z pkt 7.8 ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat WHDC.

7.5.6.   Obliczenie wyników badania przeprowadza się zgodnie z pkt 8 ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat WHDC.

Image

Image

Image

7.6.   Zaokrąglanie

Każdy wynik końcowy badania zaokrąglany jest za jednym razem do liczby miejsc dziesiętnych wskazanej w odpowiedniej normie emisji WHDC z jedną dodatkową cyfrą, zgodnie z ASTM E 29-06. Nie wolno zaokrąglać wartości pośrednich prowadzących do ostatecznego wyniku dotyczącego jednostkowych emisji.

8.   BRAKI W ODNIESIENIU DO OGÓLNOŚWIATOWYCH ZHARMONIZOWANYCH NIEPRZEKRACZALNYCH WYMAGAŃ

Pojęcie braku umożliwia zatwierdzenie silnika jako zgodnego z regulaminem nawet jeśli nie są spełnione konkretne wymagania o ograniczonym zakresie. Przepis o braku w odniesieniu do WNTE umożliwia producentowi wnioskowanie o zwolnienie z wymogów WNTE dotyczących emisji w konkretnych warunkach, takich jak ekstremalne temperatury otoczenia lub trudne warunki eksploatacji, w których pojazdy nie osiągają wystarczającego przebiegu.

9.   WYŁĄCZENIA OGÓLNOŚWIATOWYCH ZHARMONIZOWANYCH NIEPRZEKRACZALNYCH WYMAGAŃ

Pojęcie wyłączenia WNTE to zestaw warunków technicznych, w których nie mają zastosowania wartości graniczne emisji WNTE przedstawione w niniejszym załączniku. Wyłączenie WNTE dotyczy wszystkich producentów silników i pojazdów.

Wyłączenie WNTE może mieć miejsce w szczególności przy wprowadzaniu bardziej surowych wartości granicznych emisji. Przykładowo, wyłączenie WNTE może być konieczne jeśli urząd homologacji ustali, że w pewnych przypadkach eksploatacji silnika lub pojazdu nie ma możliwości osiągnięcia wartości granicznych WNTE w obszarze kontrolnym WNTE. W takiej sytuacji urząd homologacji może uznać, że producenci silników nie muszą wnioskować o brak w odniesieniu do WNTE dla takiego działania oraz że właściwe jest przyznanie wyłączenia WNTE. Urząd homologacji może określić zarówno zakres zwolnienia w odniesieniu do wymogów WNTE, jak i okres, w którym zwolnienie ma zastosowanie.

10.   OŚWIADCZENIE O ZGODNOŚCI EMISJI POZA CYKLEM BADANIA

Wnioskując o homologację lub homologację typu producent przedstawia oświadczenie, że rodzina silników lub pojazd spełnia wymagania zawarte w niniejszym ogólnoświatowym przepisie technicznym na temat OCE. Weryfikacja zgodności z wartościami granicznymi WNTE oparta jest na takim oświadczeniu oraz na dodatkowych badaniach i procedurach homologacji określonych przez Umawiające się Strony.

10.1.   Przykładowe oświadczenie o zgodności emisji poza cyklem badania

Poniżej zamieszczono przykładowe oświadczenie o zgodności emisji:

»(Nazwa producenta) zaświadcza, że silniki w tej rodzinie silników spełniają wszystkie wymagania zawarte w niniejszym załączniku. (Nazwa producenta) składa to oświadczenie w dobrej wierze, po przeprowadzeniu odpowiedniej oceny inżynieryjnej emisji produkowanych przez silniki w danej rodzinie silników w odpowiednim zakresie warunków eksploatacyjnych i warunków otoczenia.«

10.2.   Podstawa do oświadczenia o zgodności emisji poza cyklem badania

Producent prowadzi w swoim zakładzie rejestry zawierające wszystkie dane z badań, analizy inżynieryjne i inne informacje stanowiące podstawę do oświadczenia o zgodności emisji poza cyklem badania. Producent przedkłada takie informacje urzędowi certyfikującemu lub urzędowi homologacji na jego wniosek.

11.   DOKUMENTACJA

Urząd homologacji może zażądać od producenta przedłożenia kompletu dokumentów. Zestaw ten powinien zawierać opisy każdego elementu projektu i strategii kontroli emisji układu silnikowego, a także środki kontroli zmiennych wyjściowych i informację, czy kontrola jest pośrednia, czy bezpośrednia.

Informacja ta może zawierać pełen opis strategii kontroli emisji. Może również zawierać informacje na temat działania wszystkich AES i BES, w tym opis parametrów modyfikowanych przez dowolne AES oraz warunków granicznych działania AES, jak również wskazanie, które AES i BES działają w warunkach przeprowadzania procedur badania opisanych w niniejszym załączniku.”

---

(1)  Numeracja niniejszego załącznika jest zgodna z numeracją ogólnoświatowego przepisu technicznego dot. WHDC. Niektóre punkty tego przepisu nie są jednak niezbędne do celów niniejszego załącznika.

1

(2)  w zależności od paliwa.

2

(3)  przy λ = 2, suchym powietrzu, 273 K, 101,3 kPa.

3

λ

(4)  wartości u z dokładnością do 0,2 % dla następującego składu masy: C = 66 – 76 %; H = 22 – 25 %; N = 0 – 12 %.

4

u

(5)  NMHC na podstawie CH2,93 (dla całości HC stosuje się współczynnik ugas
  dla CH4).

5

2,93

ugas

4

(6)  wartości u z dokładnością do 0,2 % dla następującego składu masy: C3 = 70 – 90 %; C4 = 10 – 30 %.

6

u

(7)  w zależności od paliwa.

7

(8)  przy λ = 2, suchym powietrzu, 273 K, 101,3 kPa.

8

λ

(9)  wartości u z dokładnością do 0,2 % dla następującego składu masy: C = 66 – 76 %; H = 22 – 25 %; N = 0 – 12 %.

9

u

(10)  NMHC na podstawie CH2,93 (dla całości HC stosuje się współczynnik u
  gas dla CH4).

10

2,93

u

gas

4

(11)  wartości u z dokładnością do 0,2 % dla następującego składu masy: C3 = 70 – 90 %; C4 = 10 – 30 %.

11

u

(12)  Podane w specyfikacjach wartości są »wartościami rzeczywistymi«. Dla ustalenia ich wartości dopuszczalnych, zastosowano warunki normy ISO 4259 »Przetwory naftowe – Wyznaczanie i stosowanie precyzji metod badania«; dla określenia wartości minimalnej wzięto pod uwagę minimalną różnicę 2 R powyżej 0; podczas ustalania wartości minimalnej i maksymalnej uwzględniono różnicę minimalną 4R (R = powtarzalność).

12

Bez uszczerbku dla powyższego środka, który jest niezbędny ze względów statystycznych, producent paliw powinien jednak zmierzać do osiągnięcia wartości 0, w przypadku kiedy ustalona maksymalna wartość wynosi 2R i do średniej wartości w przypadku podania wartości minimalnych i maksymalnych. Jeżeli niezbędne okaże się wyjaśnienie kwestii spełniania przez paliwa wymogów specyfikacji, obowiązywać będą przepisy normy ISO 4259.

(13)  Nawet jeżeli kontrolowana jest stabilność utleniania, okres przydatności do użycia może być ograniczony. Należy zasięgnąć opinii dostawcy dotyczącej okresu składowania i przydatności do użycia.

13

(14)  Odporność na utlenianie można wykazać poprzez zastosowanie EN-ISO 12205 lub EN 14112. Wymóg ten jest poddawany przeglądowi na podstawie ocen odporności na utlenianie i granicznych wartości badania, przeprowadzonych zgodnie z CEN/TC19.

14

(15)  Jakość FAME zgodnie z EN 14214 (ASTM D 6751).

15

(16)  Zastosowanie ma ostatnia wersja odpowiedniej metody.

16

(17)  Na późniejszym etapie niniejszy punkt zostanie rozszerzony na inne układy monitorujące niż układy monitorujące wartości graniczne emisji.”

17

(18)  Wartość ta odpowiada maksymalnej wartości szesnastkowej 0xFFFF przy rozdzielczości 0x1.

18

(19)  Np. prędkość pojazdu/prędkość obrotowa silnika/obliczone obciążenie, temperatura otoczenia, wzniesienie, bieg jałowy, czas działania.

19

(20)  W celu udostępnienia danych na temat rzeczywistego działania producent ma prawo wykorzystać dodatkowy diagnostyczny wyświetlacz umieszczony w pojeździe, taki jak wyświetlacz wideo umieszczony na tablicy rozdzielczej. Takie dodatkowe urządzenie nie podlega wymaganiom zawartym w niniejszym załączniku.

20

(21)  Zezwala się na wykorzystanie przez producenta dodatkowej pokładowej instalacji diagnostycznej, takiej jak np. ekran wideo montowany na desce rozdzielczej, dla zapewnienia dostępu do danych dotyczących rzeczywistego działania. Takie dodatkowe wyposażenie nie podlega wymogom zawartym w niniejszym załączniku.

21

(22)  Numeracja w niniejszym załączniku jest zgodna z numeracją ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat OCE. Niektóre punkty ogólnoświatowego przepisu technicznego na temat OCE nie są jednak niezbędne do celów niniejszego załącznika.

22

(23)  Procedury badań silników o zapłonie samoczynnym (ZS) i silników z zapłonem iskrowym (ZI) napędzanych gazem ziemnym (NG) lub gazem płynnym (LPG) w odniesieniu do emisji zanieczyszczeń (ustanowione w Ogólnym Rejestrze dnia 15 listopada 2006 r.) Odniesienia do ogólnoświatowego przepisu technicznego nr 4 odnoszą się do dokumentu przyjętego dnia 15 listopada 2006 r. Późniejsze zmiany w ogólnoświatowym przepisie technicznym na temat WHDC muszą zostać poddane ocenie pod kątem ich zastosowania do niniejszego załącznika.

23

---