title: "Iartapel"
text: "Di Iartapel (irpel, eerdaapel, Solanum tuberosum), es \u00f6n Diili fan D\u00fctskl\u00f6n, \u00d6\u00f6sterrik en di Swaits uk \u00fcs Erdapfel (Herd\u00f6pfel) of Grundbirne (Grumbeer) bikeent. \u00dcp S\u00f6l' jeft et Liren, diar Iirtaapler sii, Jiartapeln (\u00dctspraak \u00fcs \"Jechtabeln\") oof \u00d6\u00f6rt-Aabelern, en jit muar. Em ken al sii, dat des en lewendigi Uurt fan di S\u00f6l'ring Spraak es.\n\nMeent es da aliweegen di N\u00fcti-Plaant, diar t\u00f6 di bioloogiski Familii fan di Plaanten, diar \u00f6n't Junk wuksi (Solanaceae) jert. T\u00f6 des Ker fan Plaanten hiir uk di Tom\u0101ti (Solanum lycopersicum), Paprika (Capsicum) en Tabak (Nicotiana).\nBr\u00fckt uur di Iartapel \u00fcs en \u00f6neriarsk Knolenplaant. Aur di Knolen ken fan di Plaant nii Plaanten wuksi. Di Siid wukset fan Baien \u00f6n di green Diil fan di Plaant. Des sen giftig fuar Mensken, diar skel em ek olter fuul fan iit.\n\n2003 wiar di Iartapel dit Greentj\u00fcch fan't Jaar \u00f6n D\u00fctskl\u00f6n.\n\nIartaapelern \u00fcp S\u00f6l'\n\nHat jeft \u00fcp S\u00f6l' jit trii Buern, diar Iartapeln plaanti en forkoopi. Jen diarfan sit twesken Kairem en  Munkm\u0113rsk, jen \u00f6n Kaamp en jen \u00f6n Muasem. \n\nDi Buer fan Muasem maaket man dit Miist diarfan, di k\u00f6\u00f6rt di uk \u00fct. \u00d6n Muasem jeft et sagaar en priw\u0101ti Iartapel-Auto, diar fuar forskeligi Famiilien-Mef\u00f6ligster iinkoopet en \u00fctk\u00f6\u00f6rt. Bi di Buererii sen uk jit Hingstern diarbi.\n\n\u00d6n Kaamp jest et uk Eier en Galloway-Nuaten \u00fcp di Hofstair.\n\nIartapel-Aarten en en Instituut\n\n\u00d6n di hiili W\u0101rel uur muar \u00fcs 5000 Iartapelaarten plaantet. Di Forskel kumt diarfan, dat di Plaanten forskelig br\u00fckt uur sa \u00fcs uk diarfan, dat ja dit dit Kliima ek aural lik es. Hat jeft Liren, diar jam aliweegen nii Aarten \u00fctteenk. \u00d6n't internation\u0101li Iartapeln-Instituut \u00f6n Lima, Peru es di gurtest Saamling fan Aarten \u0101pskrewen, en diar stuunt uk, hur'ling di Geeni \u00fctse.\n\nBi di Aarten es forskelig, hur lung dit waaret, bit dat ja b\u0101richt uur ken en uk, wat em diarme fuar heer.\n\nJaar fan di Iartapel 2008\nEn internatsjon\u0101li Jaar fan di Iartapel waar 2005 bi di Foriinigt Natsjoonen (UN) \u00fcs en Deklaratsjoon fuarslain. \u00d6n di 18. Oktoober 2007 waar \u00f6n New York bisl\u00f6\u00f6ten, dat 2008 des Jaar wiis skul.\n\nDi Taacht om en Jaar fan di Iartapel es, dat di Mensken diar\u00f6n t\u00f6 teenk kum, dat em me Iartapeln masi Gurs t\u00f6\u00f6gen Hungersnuar d\u00f6 ken. Des Weeten skul fuaral uk diar hen d\u00f6nen uur, hur Help br\u00fckt uur.\nEm wel me dit Jaar senerk fuul diar\u00f6n aarberi, jit muar aur di Iartapel \u00fct t\u00f6 fing en diarfuar, dat Saaken \u00fcs Logistig en Produktsjoon fan gurter Masen forbeetert en iinfacher maaket uur ken. Diarfan skel et m\u00f6\u00f6gelk uur, dat di L\u00f6nen, diar knap me Iit sen, jamsalev beeter help ken.\n\nT\u00f6 dit nii Milenium her di UN jam fuarnomen, muar t\u00f6\u00f6gen di Hunger \u00fcp W\u0101rel t\u00f6 d\u00f6, en diart\u00f6 skul dit diar Iartapeljaar help.\n \n\nDi Post \u00f6n di Swaits diar en senerk Friimark (85 Rappen) t\u00f6 dit Jaar fan di Iartapel \u00fct.\n\nHurfan dit D\u00fctsk Uurt kumt\nDit d\u00fctsk Uurt \"Kartoffel\" kumt fan dit italieensk Uurt , wat diar fuar di Tr\u00fcfel br\u00fckt uur. Des Uurt kumt da fan latiinsk: Diar jit et terrae tuber.\n\nLuki uk jir\n\n Aartenlisti fan't d\u00fctsk Bundes-Aartenamt (2007) (PDF-Datei; 303 kB)\n International Potato Center/Centro Internacional de la Papa Internatsjon\u0101let Instituut fuar Iartapeln (Engelsk, spansk)\n Encyclopedia of Life: Aur di Maaten fuul aur di Plaant (engelsk)\n United Nations International Year of the Potato 2008 (engelsk)\n\n Di Hofstair \u00f6n Muasem \u00f6n't Nat.\n\nFutnooten\n\nBuererii\nSolanaceae"