title: "\u00d6\u00f6rt"
text: "Di \u00d6\u00f6rt (Astronoomisk S\u00fcmbool: ) es fan h\u00f6\u00f6r Maaten - ee\u0111er  Veenus en Mars - di tr\u0113r Planeet iin \u00f6n \u00fc\u00fcs Sens\u00fcsteem. \n\nAurdat diar Weeter es en di Temperatuuren \u00f6n't Merel om 15\u00b0Celsius lii es di \u00d6\u00f6rt di iining Planeet, hur Mensken en \u00fc\u0111er Kreatuuren lewi ken sa \u00fcs w\u00fc dit keen.\n\nHistoorie \nDi \u00d6\u00f6rt es ombi 4,6 Milj\u0101rden Jaaren fuarof fan glemen Stof en Gaswulken uuren.\n\nDi Sken fan di \u00d6\u00f6rt es ombi 4,2 Milj\u0101rden Jaaren ual.\nFuaral endogeen (Vulk\u0101ni) en eksogeen (We\u0111er, Winj en Weeter) haa des Sken h\u00f6\u00f6r Forem d\u00f6nen.\n\nKreatuuren sen ombi 3,35 Milj\u0101rden Jaaren fuarof \u00f6n di \u00d6\u00f6rt wesen. Di Mensk kumt man fuul leeter: Di jest Fuarmendken skel ombi 10 bit 14 Miljoonen Jaaren fuarof \u00fcp \u00d6\u00f6rt kemen wiis.6 Miljoonen Jaaren fuarof skel di Mensk sa lungsom di Forem fingen haa wat w\u00fc deling keen.\n\nT\u00f6hopseeting en Ainaarten \n\nDi \u00d6\u00f6rt es ombi 149.600.000 Kilomeetern fan di Sen wech. Fuar di Wai trinjom di Sen sen 365,2425 Daagen n\u00f6\u00f6rig.\nDi \u00d6\u00f6rt meet jens twert d\u00f6\u00f6r 12.756,3 Kilomeetern.\n\u00d6\u00f6n 23 St\u00fcnen, 56 Min\u00fcten en 4,1 Sekunden drait di \u00d6\u00f6rt h\u00f6\u00f6rsalev jens.\n\nDi Aks hur j\u00fc h\u00f6\u00f6r trinjom drait en di Baan trinjom di Sen sen man ek lik, en diarom haa w\u00fc fjuur Jaarestiren me forskelig We\u0111er.\n\nTrinjom di \u00d6\u00f6rt lapt di Muun. Des tair \u00f6n di \u00d6\u00f6rt, en diarfan kum Eeb en Fl\u00f6\u00f6r. Dit Weeter uur hen en t\u00f6beek tain.\n\n\u00f6n di \u00d6\u00f6rt sen 510,1 Miljoonen km\u00b2 Plaats, diarfan sen 29 % L\u00f6n. \u00d6n't Merel heer dit L\u00f6n en Hoogdi fan 875 Meetern, dit Weeter es \u00f6n't Merel 3.790 Meetern diip.\n\u00d6n \u00fc\u00fcs Sens\u00fcsteem es di \u00d6\u00f6rt di iining wat Weeter heer, en di \u00d6\u00f6rt heer \u00fcp au 70 % fan h\u00f6\u00f6r Plaats Weeter. Di Mensk heer diarfan di soowen W\u0101relsdiili en di fif W\u0101relsmiari maaket, dat hi h\u00f6m t\u00f6rochtfent. \u00f6n di W\u0101relsmiari sen ombi 96,5 % fan dit hiili Weeter, wat \u00f6n di \u00d6\u00f6rt \u00f6nerwai es. iin \u00f6n dit Seeweeter sen \u00f6n't Merel ombi 3,5 % Saalt.\n\nDi Atmosfeeri fan di \u00d6\u00f6rt es fuar't Miist fan Stikstof, man di fiftst Diil es dach S\u00fc\u00fcrstof. da jeftxet jit en bet K\u00f6\u00f6lens\u00fc\u00fcri, man des uur fan Fotosynteesi \u0101pbreeeken, dat K\u00f6\u00f6lenstof en S\u00fc\u00fcrstof we\u0111er frii uur.\n\nDi \u00d6\u00f6rt es fuar't Miist fan Iirsen (32,1 %), S\u00fc\u00fcrstof (30,1 %), Silizium (15,1 %), Magneesium (13,9 %), Swaafel (2,9 %), Nikel (1,8 %), Calcium (1,5 %) en Bauxit fuar Aluminium (1,4 %) t\u00f6hopseet. Da blif jit 1,2 % fuar \u00fc\u0111er Elementi aur.\n\nT\u00f6hopseeting \n\nFan benen naa b\u00fcten sen di Diili di \u00d6\u00f6rtprek, \u00d6\u00f6rtmentel, \u00d6\u00f6rtsken of -kr\u00f6st.\nDi \u00d6\u00f6rtmentel en di Kr\u00f6st sen t\u00f6hop di Lithospheeri. Des es mung 50 en 100 km tjuk. J\u00fc es fuaral fan forskelig tektoonisk Jenhairen, di Platen.\nBoowen aur di Kr\u00fcst sen da jit 640 km hoog Lucht en G\u0101si, di Atmosfeeri.\n\nAtmosfeeri \nDi Atmosfeeri es fan di forskeligst G\u0101si t\u00f6hopseet. Bit 90 km Hoogdi sen dit fuaral 78,084 % Stikstof (N2), 20,946 % S\u00fc\u00fcrstof (O2), Weeterdamp, man altert forskelig fuul, 0.934 % Argon ( Ar), 0,001818 % Neon ( Ne), 0,000524 % Heelium (He), 0,000114 % Krypton (Kr) en 0,000009 % Xenon (Xe).\n\nDi CO\u00b2- of K\u00f6\u00f6lens\u00fc\u00fcri es bluat 0,039 %, man s\u00f6ner des en di Weeterdamp wiar dit \u00fcp \u00d6\u00f6rt aartig wat kuuler.Di liiger Luchtlaagen, hur Mensken en Diirter gur lewi ken, jitvuk Biosfeeri. Di Biosfeeri giar bit ombi 20 km Hoogdi aur di \u00d6\u00f6rt.\n\nEe\u0111er Temperatuurforskel ken em di Atmosfeeri uk \u00f6nluki:\n Troposfeeri - 0 bit 7 km (Polaarareaali) en 17 km Hoogdi (Troopen).\n Stratosfeeri - 7/17 bit 50 km.\n Mesosfeeri - 50 bit 80/85 km.\n Thermosfeeri - 80/85 bit 640/700 km.\n Exosfeeri - 500/1000 km bit t\u00f6 ombi 10.000 km.\n\nLuki uk jir \n Sans\u00fcsteem\n Wr\u00e5\u00e5ldiile\n UTC\n Geologii\n\nLiteratuur \n Cesare Emilliani: Planet Earth. Cosmology, Geology, and the Evolution of Live and Environment. Cambridge University Press 1992, .\n Kevin W. Kelley: Der Heimatplanet. Zweitausendeins, Frankfurt am Main, 1989. . \n J. D. Macdougall: Eine kurze Geschichte der Erde. Econ Taschenbuchverlag 2000, .\n David Oldroyd: Die Biographie der Erde. Zweitausendeins 1998, .\n\nMuar \u00f6n't Nat \n\n Di \u00d6\u00f6rt \u00fcp 'raumfahrer.net' ( D\u00fctsk)\n NASA Earth Observatory (Engelsk)\n\nVideo\n alpha-Centauri - Wie schnell entstand die Erde? tj\u00fcsch\n alpha-Centauri - Warum ist die Erde warm? tj\u00fcsch\n alpha-Centauri - Wie alt ist die Erde? tj\u00fcsch\n\nJard\nPlaneet"