title: "Terra preta"
text: "Terra preta (portugiisk fuar Suurt \u00d6\u00f6rt) uk bikeent \u00fcs Terra preta de \u00edndio (\u201esuurt Indiaaner\u00f6\u00f6rt\u201c) jit en Aart fan anthropogeeni \u00d6\u00f6rt, wat fuaral iin \u00f6n't Amazoonasbeken f\u00fcnen uur ken. Terra Preta es en Referensaart fuar \u00d6\u00f6rt, wat muar Fr\u00fccht bringt, aurdat di Mensken diar wat \u00f6n maaket haa (Pretic Anthrosol).\n\nTerra preta es fuaral fan Holt- en Plaantenk\u00f6\u00f6l, Skit (uk fan Mensken), Mjuks en Kompost, Toonsteken sa \u00fcs of en t\u00f6 uk Knaaken en Feskbiin t\u00f6hopseet.\n\nHur Terra Preta fan kumt\n\n\u00d6n di Troopen es't mal w\u0101rem, en da ken dit We\u0111er di Organismen dit Miist gur \u00f6nsteken fo of ofbech. Wan leenger n\u00f6nt \u00f6n di \u00d6\u00f6rt maaket waar, da es dit \u00fcttauet, wat niari k\u00fcr. Di \u00d6\u00f6rt es da en Ferralsool, hur fuar't Olermiist Kaolinit, Aluminiumoxid en Iirsenoxid benen sen.\nStofi t\u00f6 niari sen fuar't Miist forsw\u00fcnen, en wan diar jen wat iinbring wel, da ken di \u00d6\u00f6rt dit ek gur hual.\nAur di hoog Temperatuuren uur waker ofbecht en mineralisiaret, wat org\u0101nisk es.\n\nFan Eesken, Biomasi, K\u00f6kenskramel, K\u00f6\u00f6l, K\u00f6\u00f6lstof fan J\u00f6l Knaakenbiin en Skit uur me di Jaaren Terra preta. Di litj Organismen en Diirtern bech dit temelk of, stabilisiari dit en nem dit me dial iin \u00f6n di \u00d6\u00f6rt (Bioturbatsjoon). Sa ken di forbeeterti \u00d6\u00f6rt bit t\u00f6 2 m stark uur (\u00d6\u00f6rthorizont).\n\nDit N\u00f6\u00f6rigst fuar Terra preta es Plaantenk\u00f6\u00f6l, aurdat des bluat lungsem ofbecht uur ken (Ombi 2.000 Jaaren), en des maaket di \u00d6\u00f6rt stabiil. Fuar Terra preta sen man uk Niaring en Mikroorganismen n\u00f6\u00f6rig.\n\nSenerligs\n\nTerra preta ken aur di Maaten gur Niarstofi \u0101pnem en hual. Bi Stikstof sen dit 17 t/ha, bi Phosphor 13 t/ha. Des es fjuur maal sa fuul \u00fcs wan en Ferralsool\u00f6\u00f6rt (Se uk boowen) ek biaarbert uuren es. Fan salev heer Terra Preta al 250 t/ha org\u0101nisk K\u00f6\u00f6lstof en 50 t/ha Plaantenk\u00f6\u00f6l, en des es trii- bit soowentig maal muar \u00fcs bi Ferralsooli, wat trinjom lii.\n\nJ\u00fcst \u00f6n di Troopen es uk n\u00f6\u00f6rig, dat di Terra preta dit Weeter gur hual ken. Diarbi help fuaral di Plaantenk\u00f6\u00f6l en di Toonsteken, hurfuar em gur Plaantifaten fan Stiintj\u00fcch \u00f6nsteken haui of fan di Boskhaker grinj let ken.\n\nDiarom es des \u00d6\u00f6rt uk aur di Maaten gur diarfuar, wan em \u00f6n di Troopen Buererii maaki wel.\nDit gelt man uk jir, wan dit me di Kliimawanel sa fii\u0111er giar.\n\nDi Plaantenk\u00f6\u00f6l iin \u00f6n Terra preta heer uk jit masi Plaats fuar Mikroorganismen. Diarom lefet des Aart fan \u00d6\u00f6rt rocht lung s\u00f6ner Help fii\u0111er.\n\nFraagen en Swaaren om Terra preta\n\nDit jest Lop waar des Aart fan \u00d6\u00f6rt al fan Anthropoloogen en Geogr\u0101phen biskrewen, en des wiar 1871 en 1903. Di \u00dctfinjers haa \u00f6n di Meren fan't 20. Jaarh\u00f6nert bigent en luki wat naier ee\u0111er Terra preta. \u00d6n di leest Jaaren waar diar jit wat muar ee\u0111er luket, en des fuaral uk \u00f6n Euroopa. Em meent, dat Terra preta diarbi help ken, dat di \u00d6\u00f6rt mener waker w\u0101remer uur en di Mensken diar\u00f6n inoch t\u00f6 iit haa.\n\n\u00d6n't Amazoonasbeken ken em fan Terra preta se, hur Mensken uunet haa.\n\nAur di hiili W\u0101rel jeft et olerhun Projekti, wat me Terra preta t\u00f6 d\u00f6n haa sa \u00fcs:\n\n Climacarbo\n  Terra BoGa\n  Dit Ithaka Institut.\n\nTaachten om Plaantenk\u00f6\u00f6l\nEm wel hol Terra preta maaki, man em mut diarbi aurlii, hur di Plaantenk\u00f6\u00f6l fan kumt. Em ken ek gur altert Boomer en Bosken fork\u00f6\u00f6li, en di litjer Plaantensteken, sa \u00fcs di bi di B\u0101richt aur sen, uur fuaral fuar Biogas\u00f6nlaagen nomen.\n\nWat em fuar di \u00d6\u00f6rt nemt, dit heer em ek muar fuar di Energiimaskiinen, man wan di \u00d6\u00f6rt n\u00f6nt docht, da wukset uk n\u00f6nt.\n\nPlaantenk\u00f6\u00f6l maaki\nPlaantenk\u00f6\u00f6l ken em \u00fcs Holt-Grilk\u00f6\u00f6l koopi, man diar weet em ek, wat diarbenen es. Wan em seeker wiis wel, dat em Bio-Plaantenk\u00f6\u00f6l fair, da skel em dit salev maaki.\nJir weegi hok Skeltern, hur'ling en Ahorn-Bosk iin \u00f6n en iinfachi Guart-Aurn fork\u00f6\u00f6let uur ken. \n\nHat jeft uk senerlig Giraaten, sa \u00fcs di Kon-Tiki, en Aart fan Traachter me \u00d6nsl\u00fct fuar Weeter, en da jeft et jit Giraaten fuar Pyrolyysi, man dit es da en bet j\u00fc\u00fcr fuar di ain Guart.\n\nFutnooten\n\nGuart"