title: "Kompost"
text: "Dit Uurt Kompost kumt fan dit latiinsk Uurt compositum,  \u201ewat t\u00f6hopsmeten waar\u201c,. Dit meent di Saamelstair (Kompost-Stak of -Kast) sa \u00fcs uk dit wat diarfan kumt, wan dit Tj\u00fcch diarbenen forr\u00f6\u00f6tet es (Di Kompost es da klaar).\n\nKompostiaring (dit Forr\u00f6\u00f6ten) meent en Diil fan di Niaringskrais, hur org\u0101nisk Materiaal me di S\u00fc\u00fcrstof \u00fct di Lucht aeroob sa \u00fcs uk fan di Diirtern en Insekten, wat \u00f6n di \u00d6\u00f6rt en iin \u00f6n di Kompost lewi, heterophoob ofbecht en omseet uur.\nDiarfan kum Kohlendioxid sa \u00fcs uk Miner\u0101lien, d\u0101nen iin \u00f6n Weeter \u0101pgung, sa \u00fcs Nitr\u0101ti, Ammooniumsaalten, Phosph\u0101ti, K\u0101lium- en Magneesium of stofi, d\u0101nen diarme forb\u00fcnen sen, en des help dit Greentj\u00fcch bi't Wuksin (D\u00fctsk: D\u00fcnger). Bi en gurt Diil fan di Omseeting kumt Humus \u00fct.\n\nDiirtern diarbenen\nFuar't Miist fernt em iin \u00f6n di Kompost Kompostworemern en Kelerswinj. Kompostworemern sen noch en Aart fan Riinworemern, man en bet litjer, en muar Ruar haa jaa uk. Des sen altert gur fuar di \u00d6\u00f6rt, aurdat ja di aliweegen iit en achtern we\u0111er \u00fcthaui. Diarfan uur di \"omgreewen\", en diar kum altert Lucht en Weeter iin.\nKelerswinj sen aur di Maaten gur diarme, Holt \u00f6nsteken t\u00f6 maaki. Sa bal dit \u00f6n di \u00d6\u00f6rt stuunt, slai ja \u0101p en frit dit.\nHat jeft diar jit masi Swaampen sa \u00fcs uk H\u00f6nert- en D\u00fc\u00fcsendbiinerken.\n\nAin Kompost\n\nFan skiaren G\u0113rs en Bosken sa \u00fcs uk fan Greentj\u00fcch en Fr\u00fcchtskramel fan di K\u00f6kken uur en gur Kompost. Dit weet Mensken, d\u0101nen dit salev maaki sa \u00fcs uk di Skramelk\u00f6\u00f6rsters, d\u0101nen dit Materiaal diarfuar iin \u00f6n br\u00fcn Skrameltenen saamli en da t\u00f6 Kompost maaki, diar achter\u00f6n forkoopet uur ken.\n\nKompost forbeetert di \u00d6\u00f6rt fuar Plaantingen iin \u00f6n di hiili Guart. Fuar di Buererii es Kompost lik sa n\u00f6\u00f6rig.\nEm ken diarfan uk en Aart fan \u00d6\u00f6rtsubstraat of Bloomen\u00f6\u00f6rt maaki, wat en iin \u00f6n di Gr\u00fcnj aarberi ken, wan di ek sa gur fuar Plaantingen es. Aurdat diar sa fuul Miner\u0101lien benen sen, t\u00f6rt em fuar't Miist niin D\u00fcnger \u00f6n Plastikp\u00f6\u00f6sen koopi, wan em gur kompostiaret heer.\n\nWan em sin Kompost beeter maaki wel, da ken em Mjuks fan di Buer haali. Uk di ain Skit of Pes ken em saamli en diar iinsmit, man dit es fuar di miitst Liren ek sa makelk. \nDi Mjuks fan Hingstern jert t\u00f6 dit Beest, wat dit fuar Kompostiaring en Fuaraarber \u00f6n en Iartaapelplaats jeft. \nUk, wan em \u00fcp en omgreewen Stair 10 bit 15 cm hoog j\u00fcst haueti G\u0113rs smit, halt dit Weeter, Diirtern en Miner\u0101lien iin \u00f6n di \u00d6\u00f6rt of bringt dit diar iin, en dit es al en Forbeetering fuar di naist Plaanten.\n\nMulch\n\nMulch es uk en Aart fan Kompost. Di forskel es man, dat dit ek iin \u00f6n en Kast of Stak saamlet uur, dit uur j\u00fcst sa \u00fcs dit es diarhen smeten, hur wat wuksi skel. Boowen \u00fcp ken em da uk jit Mjuks hensmit, wan diar en gur \u00d6\u00f6rt fuar Greentj\u00fcch fan uur skel.\nBi Bosken ken dit Weeter beeter h\u00f6len uur, wan diar altert en bet Mulch fan Bosken of G\u0113rs liit.\n\nGuart"