title: "Napoleon Bonaparte"
text: "Napoleon Bonaparte, \u00fc\u00fcs Keiser Napoleon I., (\u00fc\u00fcb Fraans\u00f6\u00f6sk: Napol\u00e9on Bonaparte of Napol\u00e9on Ier; * 15. August 1769 uun Ajaccio \u00fc\u00fcb Korsika \u00fc\u00fcs Napoleone Buonaparte; \u2020 5. Mei 1821 uun Longwood House \u00fc\u00fcb St. Helena uun S\u00fc\u00fcdatlantik) wiar en fraans\u00f6\u00f6sken generaal, rewolutschoneer, diktaatoor an keiser.\n\nLeewent\nNapoleon wurd \u00fc\u00fcs Napoleone Buonaparte uun Ajaccio \u00fc\u00fcb\u2019t eilun Korsika b\u00e4\u00e4ren. At eilun wiar kurt f\u00f6\u00f6r\u2019t gebuurt tu Frankrik ferkeeft wurden. Hi wiar de naist dring faan Carlo Buonaparte an Letizia Ramolino, diar 13 letjen hed. Bluat aacht faan\u2019s auerlewet a jongensjuaren. At familje hiart tu korsisk letjaadel an wiar sant det \u00e4\u00e4der 16. juarhunert \u00fc\u00fcb\u2019t eilun. A ruter lei uun det italjeens Toskana. Napoleon san ualaatj wiar de korsisk poliitiker Giuseppe Maria Buonaparte; san aatj wiar a sekreteer faan Pascal Paoli, diar en korsisk rewolutschoneer an welerstantsstridjer, an hed m\u00e4\u2019n f\u00f6r\u2019t ufhengighaid faan Korsika streden. Uun a began kaam a stridj tu brud, man wurd a rebelen uun a Slacht faan Pontenuovo (8.-9. Mei 1769) tutool slaanjen, an Paoli ging iin uun\u2019t eksiil tu Ingelun.\n\nA klaagen auer det ferleesen freihaid an\u2019t oofer hed en bed\u00fc\u00fcden influs \u00fc\u00fcb Napoleon sin jongensjuaren, an Paoli bleew ap tu d\u00f6n 1790 juar sin idool an f\u00f6\u00f6rbilj. Napoleon san aatj hed \u00fc\u00fcs studiaret jurist wel nooch uun en korsisk ferfaading m\u00e4werket, boog ham man 1769 gau f\u00f6\u00f6r det fraans\u00f6\u00f6sk boowerreegiment. Hi werket faan detdiar tidj \u00fc\u00fcs adwokaat an rachter an uk \u00fc\u00fcs winb\u00fc\u00fcr an b\u00fc\u00fcr \u00fc\u00fcb sin g\u00fc\u00fcder. Sin uunjinkemin broocht tu\u2019n at gonst fan d\u00f6n nei fraans\u00f6\u00f6sk heren iin. Uun\u2019t juar 1771 wurd Carlo asesoor uun Ajaccio. Uk wiar er weelet aadelsfertreeter uun det korsisk standesparlament an uun Pariis.\n\nA Buonapartes h\u00f6r jongen ging tu\u2019t iarst iin uun det steedskuul faan Ajaccio. L\u00e4\u00e4der wurd Napoleon an h\u00f6gen faan sin breler an sastern faan en Abb\u00e9 uun skriiwin an reegnen onerrachtet. Auer a aatj f\u00f6l buken hed, interesiaret jo d\u00f6n \u00e4\u00e4ler dringen f\u00f6r histoore, literat\u00fc\u00fcr an juura.\n\nAuer Carlo Buonaparte m\u00e4 a fransuusen tupwerket hed, loket hat ham, faan a guwern\u00f6\u00f6r faan Korsika, Louis Charles Graaf de Marbeuf, k\u00f6ningelk stipendien f\u00f6r sin dringer Napoleon an Joseph tu fun. Joseph skul \u00fc\u00fcb a pr\u00e4\u00e4sterberuuf beredet wurd, Napoleon wiar f\u00f6r det militeerluupboon f\u00f6\u00f6rsen. Deetsember 1778 ferleet d\u00f6n bialen at eilun an kaam f\u00f6r\u2019t iarst \u00fc\u00fcb det Coll\u00e8ge faan Autun, am f\u00f6\u00f6raal det fraans\u00f6\u00f6sk tu liarin. Det naist juar ging Napoleon tu det Kadetenskuul faan Brienne. Hi wiar do b\u00fctjersidjer, auer hi ei rik wiar an de iansig student, diar \u00fctj Korsika kaam. \n\nHi wurd 1785 artileri-leutnant. Uun't belaagering faan Toulon \u00fctjteekned hi ham an wurd brigaadgenerool (1794). Uun Oktuuber 1795 fing hi a \u00fc\u00fcbdrach faan't Konwentschuun am en royalistisk staheu uun Pariis deel tu slauen. Diaruun loket hi an uun Marts 1796 wurd hi komand\u00f6\u00f6r faan't armee faan Itaaljen. Uun Itaaljen loket hi uk. Hi ging do tu Egypten: 1. August 1798 wurd det fraans\u00f6\u00f6sk flot uun Abukir Bocht faan britisk admiraal Horatio Nelson tunant maaget. Uun't \u00fctjbreeg faan de Naist Koalitschuunkrich kaam Napoleon tu Frankrik turag. Uun't putsch faan 9. Nofember 1799 broocht hi at regiaring faan't Directoire tu aanj. Uun det nei regiaring wurd Napoleon de iarst konsul f\u00f6r tjiin juar, man wurd hi de de-facto autokraat faan't lun.\n\nUun a luup faan amanbi muar \u00fc\u00fcs tjiin juar naam hi kontrol auer de gratst dial faan a waast an a maden faan Euroopa. Efter sin inwaschuun an besaating faan Spanje begand hi deellaagen tu belewin. Sin swaarst deellaag wiar, \u00fc\u00fcs sin inwaschuun faan R\u00fcslun uun't juar 1812 ei loket. Armeen faan det Ferianigt K\u00f6ningrik, Uasterrik, Preussen an R\u00fcslun besaatet Frankrik, an toonket Napoleon 6. April 1814 uf.\n\nH\u00f6g muuner leeder wurd hi \u00fc\u00fcb't eilun Elba feestnimen. Tjiin muun leeder kaam hi tu't meecht turag ('d\u00f6n hunert daar'). Tuletst ferlus hi a Slacht bi Waterloo (18. J\u00fc\u00fcne 1815) jin det Ferianigt K\u00f6ningrik an Preussen. Kurt diarefter wurd hi weler faan a ingeluners gefangennimen an wurd tu't eilun Saint Helena ferbanet, huar hi 1821 stoorew.\n\nLuke uk diar \n\nPolitiker\nFrankrik"