title: "Internet"
text: "At internet (faan ingelsk:inter tesken an net n\u00e4\u00e4t, uk n\u00e4\u00e4t of w\u00e4\u00e4b) as en weltwidj ferbinjang faan enkelt autonoom need.\n\nAuer't internet luup \u00fcnlik siinsten \u00fcs WWW, E-Mail, Telnet, SSH, XMPP, MQTT of FTP.\n\nAm dat a kompjuutern uun't n\u00e4\u00e4t m\u00e4ark\u00f6\u00f6der dooten skaft k\u00f6n, br\u00fck jo en f\u00e4\u00e4stlaanj internet-protokol.\n\nAt internet h\u00e4\u00e4 \u00fc\u00fcs welt sant amanbi 1989 b\u00f6\u00f6s feranert, auer dooten n\u00fc ianfach an uun sekunden fersj\u00fc\u00fcrd wurd k\u00f6n.\n\nHistoore \n 1969 - 1983: Arpanet. Det wiar en ferbinjang faan enkelt grat reegnern uun uniwersiteeten. Amdat jo reegnern m\u00e4en\u00f6\u00f6der dooten \u00fctjb\u00fctje k\u00fcd, skul a dooten iarst ans kodiaret wurd an k\u00fcd do \u00fc\u00fcb en f\u00e4\u00e4stlaanj oort an wiis (det protokol) wechsj\u00fc\u00fcrd wurd. Uun a juaren 1973/74 as diarf\u00f6r det TCP-protokol \u00fctjsoocht wurden. Di wichtagst nat wir uun jodiar juaren det E-Mail.\n 1981 - 1993: TCP/IP an DNS. Arke reegner uun't n\u00e4\u00e4t f\u00fcng n\u00fc en internet-protokol-adres (IP) efter di standard IPv4. Det siig do t.b. so \u00fctj: 207.142.131.235. \u00dc\u00fcb detdiar oort an wiis k\u00fcd auer 4 miljaarden adresen so \u00fcs tilefoonnumern f\u00e4\u00e4stlaanj wurd, an am mend doomols, det lingt f\u00f6r iiwaghaiden. An am ei leewen m\u00e4 sok \u00fcnhanag lung numern tu werkin, k\u00fcd sant 1984 uk n\u00f6\u00f6mer f\u00f6r adresen f\u00e4\u00e4stlaanj wurd, t.b. www.wikipedia.org. Jodiar n\u00f6\u00f6mer wurd faan DNS-reegnern auersaat tu det IP.\n sant 1989: WWW. Didiar siinst wiar det gr\u00fcnlaag f\u00f6r det digitaal rewolutjuun. Arken\u00e4\u00e4n k\u00fcd n\u00fc m\u00e4 en kompjuuter auer san ISP (ingelsk: internet service provider) iin uun det grat n\u00e4\u00e4t an w\u00e4\u00e4bsteeden besj\u00fck. A sidjen uun't WWW (ingelsk: world wide web) werke m\u00e4 det HTTP-protokol. N\u00fc lingd uk bal a IPv4 adresen ei muar, an jo wurd n\u00fc suutjis \u00fc\u00fcb di IPv6 standard broocht. Jo san hexadezimal kodiaret m\u00e4 16 \u00fcnlik tiaken: a numern 0 bit 9 an a buksteewen a bit f. Son IPv6 adres sjocht t.b. so \u00fctj: 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344, an diarfaan jaft at n\u00fc 2128 (\u2248\u00a03,4\u00b71038) adresm\u00f6gelkhaiden.\n Uun Madeleuroopa san 2012 80 bit 90% faan a h\u00fcshualer m\u00e4't internet ferb\u00fcnjen, uun S\u00fc\u00fcdeuroopa sant 70 bit 80%.\n Muar an muar woort di mobiil tugang tu't n\u00e4\u00e4t auer smartphones m\u00f6gelk maaget.\n\nLuke uk diar \n\n TLD"