title: "Beniin"
text: "Beniin [be\u02c8ni\u02d0n], amtelk Republiik faan Beniin (\u00fc\u00fcb Fraans\u00f6\u00f6sk: B\u00e9nin [be\u02c8n\u025b\u0303]  an R\u00e9publique du B\u00e9nin) as en stoot uun a waast faan Aafrika. Uun a waast leit Toogo, uun a nuurd lei Burkiina Faaso an Niiger, uun a uast leit Nigeeria an uun a s\u00fc\u00fcd de Golf faan Guinea. At lun hee 10.008.749 lidj (2013). A hoodsteeden san Porto Novo an Cotonou.\n\nGeografii\n\nGeograafisk Laag\nBeniin leit twesken 6\u00b0 25\u2019 an 12\u00b0 30\u2019 (faan a nuurd tu a s\u00fc\u00fcd) an 0\u00b0 45\u2019 und 4\u00b0 (faan a waast tu a uast). At lun as triisis letjer \u00fc\u00fcs Tjiisklun.\n\nAt lun dialt grensen m\u00e4 fjauer lunen. Det lingst grens (809 km) faan Beniin wurt m\u00e4 Nigeeria an det kurtst (277 km) m\u00e4 Niiger diald. At lun dialt uk en 651 km lung grens m\u00e4 Toogo an en 386 km lung m\u00e4 Burkiina Faaso. A eeg faan't lun as 121 km lung.\n\nLunskap\n\nBerger\nDe huuchst berig uun Beniin as de Sokbaro Berig, wat 658 m huuch as an uun d\u00f6n Atakora Berger leit. \u00d6ler berger uun Beniin (wat uk uun d\u00f6n Atakora Berger lei) san: Tanekas (641 m), Gbessa (309 m), Boto (300 m), Touloua Toundi (268 m), Gu\u00e9n\u00e9 Z\u00e9no (266 m) an De\u00ef Tondi (253 m).\n\nNatschunaalparken\nDe Pendjari Natschunaalpark leit uun a nuurd faan't lun.\n\nSian\nDe gratst sia uun't lun as de Nokoue Sia.\n\nStruumer\nIan faan d\u00f6n wichtiste struumer uun a nuurdwaast faan Aafrika, de Niiger Struum, bildet dial faan't grens m\u00e4 Niiger uun a nuurduast faan't lun. At jaft \u00f6ler struumer, wat at grens m\u00e4 \u00f6ler lunen bilde. Jo san de Mono Struum, wat en dial faan't grens m\u00e4 Toogo bildet, an de Pendjari Struum, wat at grens m\u00e4 Burkiina Faaso bildet, an de Okpara Struum wat en dial faan't grens m\u00e4 Nigeeria bildet. De lingst struum, wat banen Beniin leept, as de Ou\u00e9m\u00e9 Struum. Deheer struum hee sin hood uun d\u00f6n Atakora Berger uun a nuurd faan't lun an leept tu a s\u00fc\u00fcd iin uun't Atlantik.\n\nIndialing faan Ferwalting\nBeniin hee twaalew departmenten (\u00fc\u00fcb Fraans\u00f6\u00f6sk: d\u00e9partements), wat iin uun komuunen diald wurd.\n\nSteeden\n\nKliima\nAt kliima uun Beniin as hiat an fochtig. At lun hee tau rin- an tau dr\u00fcgtidjen. At hoodrintidj as faan April tu a aanj J\u00fc\u00fcle, m\u00e4'n kurter, maner intensiiw rintidj faan a aanj September tu Nofember. At dr\u00fcgtidj as faan Deetsember tu April, m\u00e4'n kurt kuul dr\u00fcgtidj faan a aanj J\u00fc\u00fcle tu a began September.\n\nBef\u00f6lkring\nDet letst folksteeling wiar uun 2013. Efter a resultooten, 4.887.820 faan a lidj san karmen an 5.120.929 faan a lidj san w\u00fcfh\u00f6od.\n\nSpriiken\n55 spriiken wurd uun Beniin spreegen. Det amtelk spriik as Fraans\u00f6\u00f6sk. Det Fon spriik wurd faan det gratst taal faan\u2019t bef\u00f6lkring spreegen.\n\nBiljing\nAt feeighaid faan leesen an skriiwen wiar 2008 41% oner woksen lidj. Uun gr\u00fcnjskuulen wiar 2006 1.356.818 skuuljongen an 31.103 liarpersonaal. Uun boowerskuulen wiar 2004 344.890 studenten an 14.410 liarpersonaal. Uun huuchskuulen wiar 2006 42.603 studenten. At hoodhuuchskuul as det Universit\u00e9 Nationale du B\u00e9nin, wat uun Cotonou as.\n\nS\u00fcnjhaid \nW\u00fcfen raage uun't madel en \u00e4\u00e4ler faan 63 juaren, an maaner ian faan 59,9 juaren.\n\nHistoore\nIar det lun en kolonii wiar, wiar tau k\u00f6ningriken uun a s\u00fc\u00fcd faan't lun: det Dahomey K\u00f6ningrik an det Ajashe K\u00f6ningrik faan Porto Novo. 1851 onertiiknet Frankrik m\u00e4 a k\u00f6ning Sodji faan Ajashe (regiaret 1848-1864), gefuligsmaan faan k\u00f6ning Gl\u00e9l\u00e9 faan Dahomey (regiaret 1858-1889) en komersiel an frinjelk ferdrach. 25. Febrewoore 1863 slood a k\u00f6ning en proktektoraatsferdrach, diard\u00f6\u00f6r hi a fraans\u00f6\u00f6sk misioonen at meecht ded, jo uun sin k\u00f6ningrik deeltuleeten, at Katolisismus auer\u2019t lun tu lidj bringen an tu Frankrik kontrol faan sin b\u00fctjerbetji\u2019ingen tu dun. Efter ferdracher faan 1868 an 1878 wurd at regiuun faan Cotonou twesken Ouidah an Porto-Novo tu Frankrik uftreeden. 1882 onertiiknet k\u00f6ning Tofa (regiaret 1874-1908) faan Ajashe, wat sin gebiit f\u00f6\u00f6r a K\u00f6ningrik faan Dahomey sch\u00fctse wul, en \u00f6ler proktektoraatsferdrach m\u00e4 Frankrik. A k\u00f6ning B\u00e9hanzin faan Dahomey greeb man a fraansuusen uun Cotonou uun, h\u00e4\u00e4l 73 daar fraans\u00f6\u00f6sk geiseln an belaagert do \u00f6ler taarpen nai bi Dahomey, wat faan a fransuusen sch\u00fctset wurd. Janewoore 1894 wurd hi gefangennimen an tu Martinique deportiaret. At k\u00f6ningrik wurd do en fraans\u00f6\u00f6sk protekoraat. 1904 wurd at lun en fraans\u00f6\u00f6sk kolonii. 1899 wurd Dahomey dial faan det Fraans\u00f6\u00f6sk Waastaafrika. Efter de Iarst W\u00e4\u00e4ltkrich wurd at skuulonerracht f\u00f6\u00f6raal faan religi\u00f6\u00f6s misioonen besanerlik uun a s\u00fc\u00fcd faan\u2019t lun uu so wichtig. A s\u00fc\u00fcd wurd en politisk an intellektuel sentrum faan Fraans\u00f6ok Waastaafrika. Tu das tidj wurd politisk parteien an en presse jin\u2019t koloniaals\u00fcsteem gr\u00fcnjlaanjen. 1958 wurd Dahomey tu en autonoomen stoot uun det Fraans\u00f6\u00f6sk Gemianskap.\n\nSuwereniteet\nBeniin wurd 1. August 1960 faan Frankrik suwereen. Hubert Maga wiar de iarst president faan 1960 ap tu 1963 an faan 1970 ap tu 1972.\n\nDet iarst presidentskap faan Hubert Maga\nHubert Maga wiar premier-minister f\u00f6\u00f6r\u2019t suwereniteet. Unn Janewoore 1963 wurd Daniel Dessou, en beamte faan Sak\u00e9t\u00e9, ambroocht. San muurdiger, Christophe Bokhiri, en deputiarten, wurd ferhaftet, man kurt diarefter freileet. Det feruursaaget faan somer 1963 swaar \u00fcnrau. Christophe Soglo, a f\u00f6\u00f6rmaan faan a generoolstaap, st\u00f6rtet 28. Oktuuber at regiaring uun en putsch am. Soglo wurd a f\u00f6\u00f6rmaan ap tu Janewoore 1964 faan en auergungsregiaring.\n\n\u00d6ler stootsboowenh\u00f6\u00f6d\n\u00d6ler stootsboowenh\u00f6\u00f6d wiar Christophe Soglo (1963-1964, 1965-1967), Sourou-Migan Apithy (1964-1965), Justin Ahomad\u00e9gb\u00e9-Tom\u00eatin (1965, 1972), Tahirou Congacou (1965), Jean-Baptiste Hach\u00e8me (1967), Maurice Kouand\u00e9t\u00e9 (1967, 1969), Alphonse Alley (1967-1968), \u00c9mile Derlin Zinsou (1968-1969), Paul-\u00c9mile de Souza (1969-1970), Mathieu K\u00e9r\u00e9kou (1972-1991, 1996-2006), Nic\u00e9phore Soglo (1991-1996), Thomas Boni Yayi (2006-2016).\n\nPolitiik \nBeniin as en republiik. A stootsboowenhood as a president. A president sant 2016 as Patrice Talon.\n\nB\u00fctjenpolitiik \nBenin as sant 20. September 1960 lasmoot faan d\u00f6n Feriand Natschuunen an sant 25. Mei 1963 faan det Aafrikoons Unioon.\n\nWiartskap\nBeniin as en b\u00f6\u00f6s arem lun. M\u00e4 en HDI-indeks faan 0,485 st\u00e4\u00e4nt det lun \u00fc\u00fcb plaats 167 faan aal a lunen \u00fc\u00fcb a eerd.\n\nAt lunwiartskap an letjet industrii san d\u00f6n wichtigst dialen faan\u2019t wiartskap faan Beniin.\n\nAt weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk \u00fctjbroocht wurt.\n\nUun't juar 2018 hed Beniin en BIP faan amanbi 10,4 biljuunen US-Dooler.\n\nKwelen\n\nLuke uk diar \n www.insae-bj.org (Iinwenerstatistik)"