title: "Namiibia"
text: "Namiibia, amtelk Republiik Namiibia (\u00fc\u00fcb Tjiisk: Republik Namibia; \u00fc\u00fcb Ingels: Republic of Namibia; \u00fc\u00fcb Afrikaans: Republiek van Namibi\u00eb) as en stoot uun a s\u00fc\u00fcd faan Aafrika. A n\u00f6\u00f6m faan a stoot leitet ham faan\u2019t W\u00fcst Namib uf, diar det hial k\u00fcstenr\u00fcm faan\u2019t lun iinnamt. Uun a waast leit de Atlantisk Ootseaan, uun a nuurd lei Sambia an Angoola, uun a uast leit Botsuana an uun a s\u00fc\u00fcd an uast leit S\u00fc\u00fcdaafrika. At lun hee 2.113.077 lidj (2011). At hoodsteed as Windhoek.\n\nGeografii\n\nGeograafisk Laag\nNamiibia leit f\u00f6r\u2019t miast twesken 17\u00b0 an 29\u00b0 (faan a nuurd tu a s\u00fc\u00fcd) an 11\u00b0 an 26\u00b0 (faan a waast tu a uast). At lun as amanbi tausis grater \u00fc\u00fcs Tjiisklun.\n\nAt lun dialt grensen m\u00e4 fjauer lunen. Det lingst grens (1376 km) faan't lun wurt m\u00e4 Angoola an det kurtst (233 km) m\u00e4 Sambia diald. At lun dialt uk en 1360 km lung grens m\u00e4 Botsuana an en 967 km lung m\u00e4 S\u00fc\u00fcdaafrika. A eeg faan Namiibia as 1572 km lung an lingt faan a m\u00f6s faan de Kunene Struum uun a nuurd tu a m\u00f6s faan de Oranje Struum uun a s\u00fc\u00fcd. At nuurddial faan a eeg, faan de Kunene Struum tu a Swakop Struum, as \u00fc\u00fcs de Skrook Eeg bek\u00e4\u00e4nd.\n\nBerger\nDe huuchst berig (2574 m) faan't lun as a K\u00f6nigstein, wat en toop \u00fc\u00fcb a Brandberg as. \u00d6ler berger san: de Moltkeblick (2479 m), Stormberg (2424 m), Oorlogstein (2392 m), Auasende (2344 m), Grossherzog Friedrich Berig (2336 m), Regenstein (2302 m), Kamelberg (2211 m), Schroffenstein (2202 m) an det Schildkr\u00f6te (2194 m).\n\nSian\nNamiibia hee bluat tau sian, wat altidj m\u00e4 weeder fald san: de Guinas Sia an Otjikoto Sia, wat iar h\u00f6\u00f6len wiar. Jo lei nai bi Tsumeb uun a s\u00fc\u00fcduast faan det Oshikoto Regiuun uun a nuurd faan't lun.\n\nEilunen\nAt jaft h\u00f6g eilunen twesken Walvis Bocht an a m\u00f6s faan de Oranje Struum. Jo san (faan a nuurd tu a s\u00fc\u00fcd) Hollams Bird Eilun (wat tu a s\u00fc\u00fcd faan Walvis Bocht leit), Mercury Eilun, Ichaboe Eilun (wat tu a nuurd faan L\u00fcderitz lei), Halifax Eilun, Seal Eilun, Penguin Eilun (wat nai bi L\u00fcderitz lei), North Long Eilun, South Long Eilun (wat tu a s\u00fc\u00fcd faan L\u00fcderitz lei), Possession Eilun, Albatross Eilun, Pomona Eilun (wat nai bi det Elizabeth Bocht lei), Plumpudding Eilun an Sinclair Eilun (wat nai bi Kap Dernburg lei).\n\nNatschunaalparken\nTau wichti natschunaalparken uun Namiibia san de Etosha Natschunaalpark an de Waterberg Natschunaalpark.\n\nStruumer\nFjauer grat struumer bilde grensen m\u00e4 \u00f6ler lunen:\n De Oranje Struum bildet dial faan't grens uun a s\u00fc\u00fcd m\u00e4 S\u00fc\u00fcdaafrika; faan trinjenam't Platrant tu at Atlantik. \n De Kunene Struum bildet dial faan't grens uun a nuurd m\u00e4 Angoola; faan de Ruacana Dam tu at Atlantik.\n De Okavango Struum bildet uk dial faan't grens m\u00e4 Angoola; faan a nuurdwaast dial faan det Kavango West Regiuun trinjenam faan\u2019t steed Nkurenkuru tu a nuurduast dial faan det Kavango East Regiuun trinjenam faan\u2019t steed Mukwe.\nDe Sambesi Struum bildet dial faan't grens m\u00e4 Sambia; faan a nuurduast faan det Zambesi Regiuun trinjenam Katima Mulilo tu d\u00f6n Mambova Struumgauen uun det likedening dial faan detdiar regiuun.\n\nDiarten\nSk\u00f6\u00f6len faan Aafrikoons Elefanten wene uun det Kunene Regiuun an uun de Etosha Natschunaalpark uun a nuurd faan't lun. Suart N\u00f6\u00f6shurner wene uun a nuurdwaast faan\u2019t lun an Witj N\u00f6\u00f6shurner uun a uast (faan a nuurd tu a s\u00fc\u00fcd). Slacher faan seebras wene uun a nuurdwaast (huar Equus quagga burchellii wene) an nuurduast (huar Equus quagga chapmani wene) an uun dialen faan\u2019t huuchland, wat beeft a eeg leit, faan de Kunene Struum hen tu de Oranje Struum (huar Equus zebra hartmannae wene). Sk\u00f6\u00f6len faan aaben wene uun letj dialen faan a nuurd (Chlorocebus cynosuros) an uk loongs de Oranje Struum (Chlorocebus pygerythrus). En slach faan Paawiaaner (Papio ursinus) wene uun\u2019t hiale lun.\n\nSteeden\nD\u00f6n tjin gratst steeden (efter\u2019t taal faan iinwenern) san:\n\nIndialing faan Ferwalting \nSant 2013 hee Namiibia 14 regiuunen, wat iin uun woolkreiser diald wurd.\n\n\u00dc\u00fcb gr\u00fcnj artikel 103 faan\u2019t ferfaading faan Namiibia, k\u00f6n feranringen uun\u2018t taal, grate an apdialing faan a regiuunen \u00fc\u00fcb gr\u00fcnjlaag faan riader faan\u2019t Ufgrensingskomischuun faan Namiibia f\u00f6\u00f6rnimen wurd. Sant 1990 at jaft fjauer ufgrensingkomischuunen. De iarst komischuun uun 1990 reet at gr\u00fcnjleien faan 13 regiuunen an 95 woolkreiser. At riad wurd faan iin uun kreeft faan det Regional Councils Act of 1992 saatet wurd. De naist komischuun (1998) hed tu\u2019t fulig: dat a n\u00f6\u00f6m faan det Okavango Regiuun wurd tu Kavango Regiuun feranret; dat at taal faan woolkreiser huuger tu 103 maaget; an dat enkelt grensen feranret wurd. De traad komischuun (2002) maaget at taal faan woolkreiser huuger tu 107.\n\nDet letst komischuun (2013) hed tu\u2019t fulig, dat:\n Det Kavango Regiuun iin uun tau regiuunen diald wurd: det Kavango West Regiuun an det Kavango East Regiuun;\n At taal faan woolkreiser huuger tu 121 maaget wurd;\n Det Caprivi Regiuun det Zambezi Regiuun amneemd wurd;\n Det Karas Regiuun det \u01c1Karas Regiuun amneemd wurd;\n Enkelt grensen feranret wurd; an\n A n\u00f6\u00f6mer faan enkelt woolkreiser feranret wurd.\n\nBef\u00f6lkring \nEfter det letst folksteeling faan 2011 hed Namiibia 2.113.077 iinwenern. 1.021.300 faan a lidj wiar karmen an 1.083.600 wiar w\u00fcfh\u00f6\u00f6d,\n\nSpriiken \n3 sk\u00f6\u00f6len faan spriiken wurd uun Namiibia spreegen: d\u00f6n Bantu Spriiken, d\u00f6n Khoisan Spriiken an d\u00f6n Germaans Spriiken (Ingels an Afrikaans).\n\nDet spriik, wat det gratst taal faan spreegern hee, as det Ovambo Spriik (aanjn\u00f6\u00f6m: Oshivambo), en Bantu Spriik. Det wurt f\u00f6r't miast uun a nuurd faan't lun spreegen an hee tau dialekten: Kwanyama an Ndonga. Efter det 2011 folksteeling, 49 prosent faan a h\u00fcshualer du uun, dat jo det Ovambo Spriik spreege. En \u00f6ler wichti Bantu Spriik as det Herero Spriik (aanjn\u00f6\u00f6m: Otjiherero), wat faan 191.700 lidj uun d\u00f6n Omaheke, Otjozondjupa an Kunene Regiuunen spreegen wurt.\n\nOner d\u00f6n Khoisan Spriiken as Khoekhoe (aanjn\u00f6\u00f6m: Khoekhoegowab) wichti: 11,3 prosent faan h\u00fcshualer du uun, dat jo detheer Spriik spreege. Oner d\u00f6n Germaans spriiken, du 10,6 prosent faan h\u00fcshualer uun, dat jo Afrikaans \u00fc\u00fcs mamenspriik br\u00fck. 0,9 prosent du uun, dat jo Tjiisk spreege. At gratdial faan\u2019t bef\u00f6lkring uk spreegt Afrikaans \u00fc\u00fcs naist spriik.\n\n\u00d6ler spriiken uun\u2019t lun san: \n Diriku (Bantu, 10.000 spreegern), wat uun Kavango West, Kavango East, Otjozondjupa an Zambezi regiuunen spreegen wurt.\n Fwe (Bantu, 9950 spreegern), wat uun det Zambezi Regiuun spreegen wurt.\n Hai\u01c1om (Khoisan, 46.000 spreegern), wat uun det Otjozondjupa Regiuun spreegen wurt.\n Ju\u01c0\u02bchoan, wat uun Otjozondjupa, Omaheke, Kavango East an Kavango West regiuunen spreegen wurt.\n Khwedam, wat Zambezi an Kavango East regiuunen spreegen wurt.\n Kuhane, wat uun det Zambezi Regiuun spreegen wurt.\n Kung-Ekoka, wat uun Otjozondjupa an Erongo regiuunen spreegen wurt.\n Kwambi, wat uun Oshana, Omusati an Ohangwena regiuunen spreegen wurt.\n Kwangali, wat uun Kavango East an Kavango West regiuunen spreegen wurt\n Lozi, wat uun Zambezi an Kavango East regiuunen spreegen wurt.\n Mashi, wat uun Kavango East an Zambezi regiuunen spreegen wurt.\n Mbalanhu, wat uun Kunene Regiuun spreegen wurt.\n Mbukushu, wat uun Kavango East an Zambezi regiuunen spreegen wurt.\n Naro, wat uun det Omaheke Regiuun spreegen wurt.\n Nuurdwaast !Kung, wat uun Kavango East an Zambezi regiuunen spreegen wurt.\n Tswana, wat uun Omaheke an Hardap regiuunen spreegen wurt.\n !X\u00f3\u00f5, wat uun det Hardap Regiuun spreegen wurt.\n Yeyi, wat uun det Zambezi Regiuun spreegen wurt.\n Zemba, wat uun det Kunene Regiuun spreegen wurt.\n\nBiljing \nNamiibia hee trii uniwersiteeten: det Universiteet faan Namiibia, det Namiibik Universiteet f\u00f6r Wedenskap an Technologii an det International University of Management.\n\nKult\u00fc\u00fcr\n\nLiterat\u00fc\u00fcr \nDe iarst romoon, wat faan a skriiwer skrewen wurd, diar uun Namiibia b\u00e4\u00e4ren wurd, as Born of the Sun: A Namibian Novel. A skriiwer faan a romoon wiar Joseph Diescho (1955-). Hat as en stak faan\u2019t leewent faan en maan, Muronga, diar berigwerker wurd. Hi belewet \u00fcngerochtighaiden an wurd en rebel. En \u00f6ler bek\u00e4\u00e4nd skriiwer as Helmut Kangulohi Angula (1945-), diar a romoon Tau d\u00fc\u00fcsen daar faan Haimbodi ya Haufiku skreew. Hi as en stak auer\u2019t tidj faan a stridj f\u00f6\u00f6r suwereniteet faan det SWAPO.\n\nHistoore\nD\u00f6n dr\u00fcg lunstreger faan S\u00fc\u00fcdwaastaafrika san sant f\u00f6len d\u00fc\u00fcsen juar aran f\u00f6\u00f6r d\u00f6n San an Damara. Bi f\u00f6l aafrikoons f\u00f6lkerwaanringen droong faan det 17. juarhundert d\u00f6n Herero, Nama, Orlam an Ovambo iin uun\u2019t lun iin.\n\nTjiisk S\u00fc\u00fcdwaastaafrika\n1. Mei 1883 wurd at gebiit faan't Bocht faan Angra Pequena (at L\u00fcderitzbocht faan n\u00fc) faan a Nama f\u00f6r 200 ual rulern an 110 Ingels p\u00fcnj keeft. Det wiar a began faan Tjiisk S\u00fc\u00fcdwaastaafrika. At lun bleew en tjiisk kolonii tu 1915. Uun a Iarst W\u00e4\u00e4ltkrich wurd at lun faan S\u00fc\u00fcdaafrika besaat.\n\nGuwern\u00f6\u00f6ren faan Tjiisk S\u00fc\u00fcdwaastaafrika: Theodor Leutwein (1898-1905), Lothar von Trotha (August-Nofember 1905), \nFriedrich von Lindequist (1905-1907), Bruno von Schuckmann (1907-1910), Theodor Seitz (1910-1915).\n\nS\u00fc\u00fcdaafrikoons S\u00fc\u00fcdwaastaafrika\nAt lun wurd troch besl\u00fctj faan\u2019t F\u00f6lkerbinj 1920 tu det S\u00fc\u00fcdaafrikoons Unioon \u00fc\u00fcs mandaatsteritoorium tudiald. Efter de Naist W\u00e4\u00e4ltkrich fersch\u00fcckt d\u00f6n Feriand Natschuunen ferjiiws tu \u00fctjliasin, S\u00fc\u00fcdaafrika faan\u2019t lun tu wechnemin. En suwereniteetskrich begand 1960 jin det s\u00fc\u00fcdaafrikoons ferwalting. Iarst efter det Internatschunaal Gerichtshoof uun Den Haag 1971 ferklaaret, dat det s\u00fc\u00fcdaafrikoons ferwalting jin\u2019t gesets wiar, wul S\u00fc\u00fcdaafrika 1972 efter en uunmeeden auergungstidj iin uun\u2019t suwereniteet tu entleeten. \n\nDet s\u00fc\u00fcdaafrikoons ferwalting lai tjiin Bantustanen gr\u00fcnj:\n\nDe suwereniteetskrich kaam 1989 m\u00e4'n woopenrau tu aanj.\n\nSuwereniteet\nAt lun wurd 21. marts 1990 suwereen. Uun 1994 wurd Walvis Bay, wat tuf\u00f6\u00f6ren tu S\u00fc\u00fcdaafrika hiart hed, dial faan't lun.\n\nPolitiik \nNamiibia as en republiik. Det stootsauerhood as a president, diar arke fiiw juar nai weelet wurt. Det namiibisk regiaring best\u00e4\u00e4nt \u00fctj en premier-minister, diar tup m\u00e4\u2019t kabinet faan a president neemd wurt. A president faan\u2019t sun sant 2015 as Hage Geingob an det premier-minister Saara Kuugongelwa-Amadhila. At partei faan\u2019t regiaring as SWAPO.\n\nB\u00fctjenpolitiik \nNamiibia as lasmoot faan d\u00f6n Feriand Natschuunen sant 23. April 1990. Det as uk sant 1990 lasmoot faan det Commonwealth of Nations.\n\nWiartskap\nNamiibia hiart tu't Tolunioon faan det S\u00fc\u00fcdelk Aafrika. At weering faan't lun as de Namiibia-Dollar, wat faan det Beenk faan Namiibia \u00fctjbroocht wurt.\n\nReferensen"