title: "Iarst W\u00e4\u00e4ltkrich"
text: "De iarst W\u00e4\u00e4ltkrich wiar en krich twesken 1914 an 1918.  De krich begant uun 28. J\u00fc\u00fcle m\u00e4 a krichsferklaarung faan Uasterrik-Ungarn uun Serbien.  Hi naam en aanj uun 11. Nofember 1918 m\u00e4 en woopenrau uun Compi\u00e8gne.  Uun a iarst W\u00e4\u00e4ltkrich san amanbi 17 miljuun mensken st\u00f6rwen.\n\nBi \u2019t atentaat 28. J\u00fc\u00fcne 1914 faan Sarajewo wurd a uasterriks troonfuliger ertshertoog Franz Ferdinand faan lasmaaten faan a rewolutschooneer onergr\u00fcnjorganisatschoon Jong Bosnien ambroocht.  At hoodmotiif faan at organisatschoon wiar at befreien faan Bosnien-Hertsegowinien faan at uasterrik-ungarisk reegiment m\u00e4 \u2019t mual faan en ianigen faan a s\u00fc\u00fcdslaawen oner feering faan Serbien.\n\nTu a 28. J\u00fc\u00fcle 1914 ferklaaret Uasterrik-Ungarn Serbien a krich.  Ruslun st\u00e4\u00e4n \u00fc\u00fcb a sidj faan Serbien an mobilisiiret sin armee f\u00f6r Serbien tu snaakin.  Auer dat Tjiisklun m\u00e4 Uasterrik-Ungarn ferb\u00fcnjen wiar, ferklaaret det tu a 01 August 1914 Ruslun a krich m\u00e4 \u2019t fulig, dat rusisk trupen iin uun Tjiisklun iinmarschiaret.\n\nA Krich uun Euroopa\n\nS\u00fc\u00fcduast Euroopa\nTrii ofensiiwen faan uasterriks-ungarisk saldooten oner Oskar Potiorek twesken August an Deetsember 1914 jin Serbien kaam ei tu brud. Det iarst ofensiiw begand 12. August \u00fc\u00fcs det uasterriks-ungarisk f\u00fcft armee auer de Drina struum ging.  Det f\u00fcft (an uk det naist) armeen sted en deellaag uun en slacht bi Cer (16.-24. August) \u00fctj an toog \u00fctj Serbien turag.\n\nLuksemborig, Belgien an Frankrik\n2. August 1914 tjiisk saldooten marschiaret iin uun Luksemborig iin. Grathertsoog Marie-Ad\u00e9la\u00efde saad order, dat luksemborgisk saldooten skul nian welerstant du. De like dai ded det tjiisk regiaring en ultimaatum uun Belgien, diaruun frii trochmarsch ferlangt wurd. Efter\u2019t \u00fctjslauen faan det belgisk regiaring det tu befulgen, begand tjiisk saldooten de \u00f6ler dai iin uun Belgien iin tu marschiare. 4. August begand uungriper faan tjiisk saldooten uun det belgisk steed L\u00fcttich. Tjiisk saldooten naam 16. August at steed. Det wiar det iarst grat uungripsoperatschuun faan strateegisk bed\u00fc\u00fcding, wat d\u00f6n tjiisk saldooten \u00fctjfeerd. Ian dai diarefter ferleet det belgisk regiaring Br\u00fcssel. 19. August toog belgisk saldooten tu waasten efter Antwerpen uf. De \u00f6ler dai naam tjiisk saldooten Br\u00fcssel. 21 August begand det belaagring faan't steed Namur, diar 24. August nimen wurd. 28. September begand det belaagring faan Antwerpen, diar 10. Oktuuber nimen wurd.\n\n7. August begand en fraans\u00f6\u00f6sk ofensiiwe uun Elsass an d\u00f6n fraansuusen naam de \u00f6ler dai M\u00fchlhausen.\n\nR\u00fcslun an Rumeenien\nAuer dat tau r\u00fcs armees uunjin d\u00f6n uunoomen faan det Schlieffen Plaan \u00fcnferwaans \u00e4\u00e4der, nemelk tau wegen efter a began faan a krich, iin uun Uastpreussen iindroong, wiar at laag uun at uastfront f\u00f6r det Tjiisk Rik iarstens b\u00f6\u00f6s swaar. D\u00f6n tjiisken wiar auer de Schlieffen-Plaan uun h\u00f6r uastfront iar defensiiw iinst\u00e4\u00e4ld, bluat h\u00f6g r\u00fcs-pools grenssteeden wiar besaatet wurden. Efter a slacht bi Gumbinnen (19.-20. August) mooste d\u00f6n tjiisk saldooten uun Uastpreussen turag tu tjin. Jo wurd starker maaget an generoolmajoor Erich Ludendorff an generoolooberst Paul von Hindenburg wurd h\u00f6r komand\u00f6\u00f6rn. Jo iinfeer at seekrin faan Uastpreussen m\u00e4 en siig uun a slacht bi Tannenberg faan 26. ap tu 31. August.\n\nA Krich uun Aafrika\n\nToogolun (1914)\nDet tjiisk kolonii wurd efter at \u00fctjbreeg faan a krich gau faan h\u00f6r naib\u00fc\u00fcren nimen. 7. August 1914 marschiaret britisk saldooten \u00fctj Ghaana faan daaling (iar Gulk\u00fcst) an fraans\u00f6\u00f6sk saldooten \u00fctj Beniin faan daaling (iar Dahomey) iin, saner ap \u00fc\u00fcb jinweer tu draapin. 27. August 1914 wurd Toogolun tu d\u00f6n Briten auerden.\n\nKameruun (1914\u20131916)\nA stridj uun Kameruun wurd 24. August 1914 m\u00e4 a beskoot faan a eeg troch det britisk kanoonenbuat Surprise eebenmaaget. Tjiisk saldooten k\u00fcd jo at kolonii tau juar hual. 1916 jeew det letst garnisoon uun Mora tu britisk saldooten auer.\n\nUastaafrika (1914\u20131918)\n\nTjiisk Uastaafrika wiar uun det hial d\u00fc\u00fcr faan de Iarst W\u00e4\u00e4ltkrich amstreden. 2. August 1914 fing de guwern\u00f6\u00f6r Heinrich Schnee a b\u00f6\u00f6d faan det tjiisk mobiilmaching uun Euroopa. Det kolonii weeret ham oner Paul von Lettow-Vorbeck ferbeden. 15. August 1914 besaat tjiisk saldooten jin letjet welerstant det steed Taveta, wat uun Britisk Uastaafrika leit. At besaating faan Taveta broocht d\u00f6n Briten tu enskiasing, 4.000 indisk saldooten efter Mombasa tu bringen, wat uf September uunkaam. At lunigen faan d\u00f6n Briten bi Tanga 2. Nofember 1914 wurd en \u00fcnlok f\u00f6r at britisk sidj. Von Lettow-Vorbeck twoong d\u00f6n britisk saldooten uun a slacht bi Tanga (2.-4. Nofember 1914) iarstens tu a turagtooch. F\u00f6r det tjiisk strategii faan turagt\u00f6\u00f6ger an gerilja-taktiken k\u00fcd jo d\u00f6n tjiisk saldooten f\u00f6\u00f6r Tjiisk Uastaafrika ap tu a aanj faan a krich hual.\n\nS\u00fc\u00fcdwaastaafrika (1915)\n\nEfter uun Euroopa a krich \u00fctjbreegen wiar, teft jo uun Tjiisk S\u00fc\u00fcdwaast Aafrika en uungrip faan S\u00fc\u00fcdaafrika \u00fctj uf, wat m\u00e4 det Ferianigt K\u00f6ningrik frinjelk wiar. Diarfaan rep jo 8. August det mobiilmaaging \u00fctj an ewakuiart en 50 kilomeeter briad strimel loongs at grens tu S\u00fc\u00fcdaafrika. Det s\u00fc\u00fcdaafrikoons parlament beslood 9. September uun a krich dial tu nemen. \n\nIarst sk\u00f6\u00f6d fool al 13. September 1914 bi at putsenstatschuun faan Nakop an Ramansdrift an al 19. September besaatet s\u00fc\u00fcdaafrikoons saldooten uun starkhaid faan 2000 karmen at L\u00fcderitzbocht. Een dai leeder auerskreed en ufdialing faan s\u00fc\u00fcdaafrikoons saldooten a Oranjestruum, diar dach faan d\u00f6n tjiisk saldooten uun a slacht bi Sandfontein (24.-26. September) turagslaanjen wurden k\u00fcd. Diarefter ferlaagret d\u00f6n s\u00fc\u00fcdaafrikooners h\u00f6r uungriper weler uun at L\u00fcderitzbocht an k\u00fcd diar loongs at boonliinje ap tu 9. Nofember 70 kilomeeter iin uun\u2019t inlun f\u00f6\u00f6rstup. Uun Marts 1915 marschiaret s\u00fc\u00fcdaafrikoons saldooten faan Walfischbai \u00fctj iin uun\u2019t rachting Keetmanshoop, wat jo 19. April iin uun a hunen fool.\n\nUun a s\u00fc\u00fcd moost d\u00f6n tjiisk saldooten at auermeecht faan a fiind woke an toog jo efter nuurden turag. Began Mei ferlai guvern\u00f6\u00f6r Theodor Seitz sin amtssat faan Windhoek efter Grootfontein. Efter d\u00f6n s\u00fc\u00fcdaafrikoons saldooten d\u00f6n tjiisk weerer uk uun a nuurd imer widjer turagkr\u00f6get hed, beed guvern\u00f6\u00f6r Seitz tu de s\u00fc\u00fcdaafrikoons generool Botha 21. Mei 1915 ferjiiws en woopenrau uun. M\u00e4 det kapitulatschuun faan d\u00f6n tjiisk saldooten 9. J\u00fc\u00fcli 1915 wiar a stridj tu aanj.\n\nA Krich uun Aasien \nDet tjiisk kolonii Kiatschow wurd uun det belaagring faan Tsingtau jin jaapaans saldooten weeret, ap tu materiaal an munitschuun apbr\u00fckt wiar. Jaapaans saldooten lunigt 2. September 1914 bi Longkou an 18. September bi Laushanbocht. Det belaagring faan't steed Tsingtao begand 28. September 1914. At kapitulatschuun wiar 7. Nofember 1914.\n\nA Aanj \nUun a somer faan 1918 beslood Hindenburg an Ludendorff noch ian feer a krich tu wanen. A tjiisken fool uun trii steeden uun, bi de Marne, de Somme, an bi Ypern. Jo bal loket, man auer a ameerikoonern kaam uun wiar at nian trochbreeg, an wurd a tjiisken uun a harewst faan 1918 turagkr\u00f6get.\n\nUun a harewst 1918 slood at T\u00fcrkei an Bulgaarien woopenraun. Uasterrik-Ungarn fuligt de 3. Nofember. Uun Tjiisklun bruch en staheu \u00fctj, an't lun wurd en republiik. Det nei regiaring fordert en woopenrau uun. A krich kaam 11 Nofember tu aanj.\n\nLuke uk \n Naist W\u00e4\u00e4ltkrich"