title: "Jaapan"
text: "Jaapan (jap. , Nihon/Nippon; ) as en lun uun a waastelk Pasiifik f\u00f6\u00f6r't uastk\u00fcst faan Aasien.\n\nEilunen \nJaapan leit f\u00f6\u00f6raal \u00fc\u00fcb sjauer grat eilunen, an do san diar noch hunerten faan letjer bewenet eilunen an d\u00fc\u00fcsenen faan \u00fcnbeweneten. Det san berger, diar \u00fctj a Pasiifik \u00fctjraage. Sodenang as \u00e4\u00e4kerlun b\u00f6\u00f6s knaap.\n\nKliima \nFaan nuurd bit s\u00fc\u00fcd as Jaapan amanbi 2.000 km lung. Sodenang skeelt det kliima uk auer a miaten. Det lingt faan miatag kliima uun't nuurden m\u00e4 kuul wontern bit tu subtroopen uun't s\u00fc\u00fcden.\n\nNat\u00fc\u00fcr \nJaapan leit diar, huar sjauer kontinentaalplaaden tuupstupe: Det faan Euraasien uun't nuurdwaasten, Nuurdameerikoo uun't nuurden, a Pasiifik uun't uasten an a Philippiinen uun't s\u00fc\u00fcden. Sodenang jaft at diar 240 wulkaaner, di bek\u00e4\u00e4ndst as was di halag berag Fuji(jama). An huar't wulkaaner jaft, skal am uk m\u00e4 eerdbeewrin reegne. M\u00e4 det leetst swaar eerdbeewrin uun't juar 2011 r\u00e4\u00e4nd en huuch flud auer't lun an h\u00e4\u00e4 sjauer atoomstruumuunlaagen uun Fukushima uunstaken maaget. Sok fluden het tsunamis. Uun a harewst kem faan a Pasiifik taifuuner, det san swaar sturmer lik\u00fcs hurricanes.\n\nHistoore \n J\u014dmon-Tidj Faan 10.000 f.Kr. bit 300 f.Kr. waanert minsken faan Madelaasien an a S\u00fc\u00fcdpasiifik iin.\n Yayoi-Tidj 300 f.Kr. bit 300 efter Krast. \u00c4\u00e4der ferbinjang m\u00e4't Sjineesk Keiserrik.\n Kofun-Tidj 300 bit 710. Ferbinjang m\u00e4 Korea. At Sjineesk skraft woort auernimen.\n\n Nara-Tidj 710\u2013794. Apkemen faan a Buddhismus uun Jaapan.\n Heian-Tidj 794\u20131185: Huuchtidj faan kultuur an literatuur. At m\u00e4\u00e4cht faan a keiser ging turag. A Sh\u014dgunen f\u00fcng m\u00e4\u00e4cht.\n Kamakura-Tidj 1192\u20131333. Kublai Khan fersoocht, Jaapan tu auernemen, man det h\u00e4\u00e4 ei loket.\n Muromachi-Tidj 1333\u20131573. A Daimy\u014d f\u00fcng m\u00e4\u00e4cht an at Sh\u014dgunentidj ging tu aanj.\n\n Sengoku-Tidj 1477\u20131600. Hunertjuarag b\u00fcrgerkriich. Hanel m\u00e4 Portugiisen, Spooniern an Holunern faan 1543 bit 1639.\n Edo-Tidj 1603\u20131867. A Sh\u014dgunen kaam weder ap. Jaapan skotet ham uf. Bluas a Sjineesen an Holunern mut noch kem. A Holunern f\u00fcng en aanj eilun Dejima uun a bocht faan Nagasaki, am hanel tu bedriiwen. At Tokugawa-famile hed 250 juar loong at saien. Tokio wooks ap tu't gratst st\u00e4\u00e4d faan a welt. \n Meiji-Tidj 1868\u20131912. M\u00e4 Keiser Meiji (1868\u20131912) begand det modern tidj. At lun f\u00fcng en ferfaadang an en parlament. Jaapan auerfool Korea.\n Taish\u014d-Tidj 1912\u20131926. At aplewin demokratii oner Keiser Taish\u014d k\u00fcd ham ei trochsaat an at militeer auernaam a m\u00e4\u00e4cht.\n\n Sh\u014dwa-Tidj I 1926\u20131945. Jaapan auerfool Sjiina an h\u00e4\u00e4 diar di stoot Mandschukuo (Mandschurei) gr\u00fcnjlaanj. Uun S\u00fc\u00fcduastaasien wurd koloniin gr\u00fcnjlaanj. 1941 gr\u00e4\u00e4b Jaapan Pearl Harbor \u00fc\u00fcb Hawaii uun. A \u00d6\u00f6der Weltkriich gr\u00e4\u00e4b \u00fc\u00fcb Uastaasien auer. A diplomaaten k\u00fcd ei ferhanre, dat Ameeriko a 6. an 9. August 1945 tau atoombomben auer Hiroshima an Nagasaki ufsm\u00e4\u00e4d. A 15. August 1945 j\u00e4\u00e4w Jaapan ap. \n Sh\u014dwa-Tidj II 1945\u20131989. Jaapan wurd weder apbaud, wiar bit 1952 oober noch besaat. A Amerikoonern maaget Jaapan tu en dial faan a waastelk intresen uun Uastaasien. Jaapan wurd tu en demokraatisk industriilun.\n Heisei-Tidj 1989 bis 2019. Keiser wiar Akihito. Jaapan lus b\u00f6\u00f6s oner at beenkenspiktaakel, an skul skilen maage, kaam ham suutjis oober weder.\n Reiwa-Tidj Sant 2019. Naruhito wurd keiser. Reiwa (\u4ee4\u548c) ment \u201esmok harmonii\u201c.\n\nKwelen\n\nLiteratuur \n Rudyard Kipling: Reisebriefe aus Japan. M\u00fcnchen 1990.\n\nLuke uk diar \n\n Keisern faan Jaapan"