title: "Elektrisk sp\u00e4\u00e4nang"
text: "At elektrisk sp\u00e4\u00e4nang as en grate uun a f\u00fcsiik. Det d\u00e4\u00e4 uun, h\u00fcf\u00f6l elektrisk werk (= energii) nuadag as, am en elektrisk l\u00e4\u00e4s faan en elektron of ion uun en elektrisk fial tu skebin.\n\nDet Formeltiaken U komt faan latiinsk urgere (trak of pui). Uun't SI-s\u00fcsteem woort at sp\u00e4\u00e4nang uun't ianhaid Volt (V) efter Alessandro Volta beskrewen.\n\nHuar det faan komt \nSp\u00e4\u00e4nang entst\u00e4\u00e4nt uun a nat\u00fc\u00fcr troch rofin, so \u00fcs bi en laid, huar onerskiaselk loft bien\u00f6\u00f6der rofet. Uun a technik woort sp\u00e4\u00e4nang miast troch induktjuun h\u00e4\u00e4rsteld. Bi en baterii entst\u00e4\u00e4nt sp\u00e4\u00e4nang troch en cheemisk reaktsjuun.\n\nNat \nF\u00f6r a h\u00fcshual woort uun f\u00f6l lunen en sp\u00e4\u00e4nang faan 220 V paroot steld, uun \u00f6\u00f6der lunen oober 110 V. Grater maskiinen br\u00fck 380 V. Wan maskiinen uun a gang san, suragt det sp\u00e4\u00e4nang f\u00f6r struum.\n\nBestemangen \nDet sp\u00e4\u00e4nang woort bereegent \u00fctj det elektrisk werk (= energii)  (uun Joule of Wattsekunden of Newtonmeeter) an det elektrisk l\u00e4\u00e4s (Q) (uun Coulomb).\n\n\u00dctj\n an \n\nwoort\n\n = elektrisk l\u00e4\u00e4s;\n = kr\u00e4\u00e4ft;\n = elektrisk fialm\u00e4\u00e4cht;\n = wai;\n = werk faan't skebin\n\nSp\u00e4\u00e4nang an struum \nH\u00fcf\u00f6l struum  bi en was sp\u00e4\u00e4nang  l\u00e4\u00e4pt, hinget faan di wederstant  (uun Ohm) faan di struumfeerer (of det maskiin) uf.\n\nSp\u00e4\u00e4nang an efekt \nDi elektrisk efekt  (uun Watt) bereegent ham \u00fctj at elektrisk werk  per tidj :\n\nAuer di struum  ham efter elektrisk l\u00e4\u00e4s  an tidj  bereegent, komt at tu\n\nLuke uk diar \n Stroom - Stroomkraft - Energii\n\nFerwisang efter b\u00fctjen \n Ferklaarang faan't sp\u00e4\u00e4nang m\u00e4't \"weedermodel\" (sjiisk)\n\nElektrisiteet"