title: "Maali"
text: "Maali [\u02c8ma\u02d0li], amtelk Republiik faan Maali (\u00fc\u00fcb Fraans\u00f6\u00f6sk: Mali [ma\u02c8li] () an R\u00e9publique du Mali) as en banenstoot uun a waast faan Aafrika.  Uun a nuurdwaast leit Mauretaanien, uun a nuurduast Algeerien, uun a s\u00fc\u00fcduast lei Niiger an Burkiina Faaso an uun a s\u00fc\u00fcdwaast at Elfenbiank\u00fcst, Guinea an Seenegal.  At lun hee 19.553.397 lidj (2020).  At hoodsteed as Bamako.\n\nGeografii\n\nGeograafisk Laag\nMaali as en banenstoot uun Waastaafrika. At w\u00fc\u00fcst Sahara bedobet tau traaden faan\u2019t lun.\n\nAt lun dialt grensen m\u00e4 s\u00f6\u00f6wen lunen. Det lingst grens (2237 km) wurt m\u00e4 Mauretaanien an det kurtst (419 km) m\u00e4 Seenegal diald. Det dialt uk en 1376 km lung grens m\u00e4 Algeerien, en 1000 km lung m\u00e4 Burkiina Faaso, en 858 km lung m\u00e4 Guinea, en 821 km lung m\u00e4 Niiger an en 532 km lung m\u00e4't Elfenbiank\u00fcst.\n\nStruumer\nDe Niiger Struum leept troch a s\u00fc\u00fcd faan't lun. Det as de bed\u00fc\u00fcdendst struum faan Waastaafrika.  Hi leept Maali \u00fc\u00fcb at lengde faan amanbi 1700 km troch. A struum leept \u00fctj Guineea an komt uun de s\u00fc\u00fcdwaasten snipel faan\u2019t lun iin uun\u2019t teritoorium faan Maali. Hi bildet efter S\u00e9gou en grat banendelta. Bi Mopti namt de struum san gratst bistruum Bani ap, am ham kurt diar\u00fc\u00fcb iin uun tau iarmer, a Bara Issa an a Issa Ber, tu tudialen. Heer as en amanbi 100.000 km\u00b2 uunsp\u00e4\u00e4ld flaak lun, wat faan f\u00f6l flaak, juarstidjelk seen bedobet as. Kurt f\u00f6\u00f6r Dir\u00e9 ferianigen jo d\u00f6n tau iarmer. Bi Timbuktu want a struum ham am efter uasten an bi Bourem am efter s\u00fc\u00fcduasten.\n\nSteeden\nD\u00f6n tjiin gratst steeden uun't lun san:\n\nIndialing faan Ferwalting\nMaali hee tjiin regiuunen an a hoodsteeddistrikt Bamako.\n\n (*) taalen tuup m\u00e4 M\u00e9naka\n (**) taalen tuup m\u00e4 Taoud\u00e9nit\n\nBef\u00f6lkring\n\nSpriiken\nDet amtelk spriik as Fraans\u00f6\u00f6sk. Det Bambara Spriik, wat tu't sk\u00f6\u00f6l faan Mande Spriiken hiart, wurd faan amanbi fiiw miljuunen lidj \u00fc\u00fcs iarst spriik (uun d\u00f6n Kayes, Koulikoro, S\u00e9gou an Sikasso Regiuunen) an faan en widjer tjiin miljuunen uun det hiale lun \u00fc\u00fcs naist spriik spreegen. Det Maninka spriik, wat nai m\u00e4 det Bambara as, wurd uun a s\u00fc\u00fcd faan d\u00f6n Kayes an Koulikoro Regiuunen spreegen. Det Soninke spriik, uk ian faan d\u00f6n Mande Spriiken, man ei so nai m\u00e4 det Bambara an Soninke, wurd uun a nuurd faan d\u00f6ndiar regiuunen spreegen. Det Fulfulde spriik, wat en Seenegambisk Spriik as, wurd uun d\u00f6n Kayes, Koulikoro, S\u00e9gou an Mopti Regiuunen spreegen.\n\n\u00d6ler spriiken san:\n Songhai, wat bi de Niiger Struum spreegen wurd; \n Tamaschek, wat uun a nuurd faan\u2019t lun spreegen wurd; \n S\u00e9noufo, wat uun a uast faan det Sikasso Regiuun an uun a s\u00fc\u00fcd faan det S\u00e9gou Regiuun spreegen wurd; \n an det sk\u00f6\u00f6l faan Dogon Spriiken, wat uun a uast faan det Mopti Regiuun spreegen wurd.\n\nHistoore\nSundiata Keita h\u00e4\u00e4 det Maali Rik uun det 13. juarhunert uun't teritoorium faan Maali faan daaling gr\u00fcnjlaanj, an det d\u00fc\u00fcret triihunert juar. Efter a raggank faan detdiar rik wurd det Songhai Rik meechtig an d\u00fc\u00fcret ap tu en infaal faan Marrokko uun det 16. juarhunert. A marokkaanern regiaret uun a nuurd ap tu a aanj faan det 17. juarhunert. \u00d6ler riken uun't histoore faan Maali wiar det Bambara Rik, det Kaarta Rik, det K\u00e9n\u00e9dougou K\u00f6ningrik, det Toucouleur Rik an det Wassoulou Rik.\n\n\u00dc\u00fcs kolonii\n\nUun d\u00f6n 1880 juar begand Frankrik Maali oner h\u00f6r kontrole tu bringen. 1893 wurd det at kolonii faan Fraans\u00f6\u00f6sk-Sudaan (Soudan-Fran\u00e7ais), diar tau juar leeder dial faan det Fraans\u00f6\u00f6sk Waast-Aafrika F\u00f6deratschuun wurd. Louis Albert Grodet wiar de iarst guwern\u00f6\u00f6r. Fraans\u00f6\u00f6sk Sudaan wurd 1958 en republiik uun det Fraans\u00f6\u00f6sk Komuniteet an wiar twesken 1959 an 1960 tup m\u00e4 Seenegal dial faan det Maali F\u00f6deratschuun.\n\nSuwereniteet\nAt lun wurd 22. September 1960 \u00fc\u00fcs det Republiik faan Maali suwereen. Modibo Ke\u00efta wiar de iarst stootsf\u00f6\u00f6rmaan an president faan 1960 ap tu 1968. \u00d6ler stootsboowenh\u00f6\u00f6d wiar Moussa Traor\u00e9 (1968-1991), Amadou Toumani Tour\u00e9 (1991-1992, 2002-2012), Alpha Oumar Konar\u00e9 (1992-2002), Amadou Sanogo (2012), Dioncounda Traor\u00e9 (2012-2013).\n\nAt jaft sant suwereniteet fjauer putschen (1968, 1991, 2012 an 2020). At jaft uk sant 2012 f\u00f6r't miast uun a nuurd faan't lun en b\u00fcrgerkrich.\n\nPolitiik \nMaali as en republiik. A president faan't lun faan 2013 tu 2020 wiar Ibrahim Boubacar Ke\u00efta, diar efter en putsch (18. August 2020) turagtreed.\n\nB\u00fctjenpolitiik \nMaali as lasmoot faan d\u00f6n Feriand Natschuunen sant 28. September 1960.\n\nWiartskap\nAt weering faan't lun as de waastaafrikoons CFA-Franc, wat faan det Waastaafrikoons Sentraalbeenk \u00fctjbroocht wurt.\n\nKwelen\n\nMaali"