title: "Edmond Halley"
text: "Sir Edmond Halley (* 29. Oktuuber / 8. Nofember 1656 uun Haggerston bi London; \u2020 14. Janewoore 1741 / 25. Janewoore 1742 uun Greenwich) wiar en ingels astronoom, matemaatiker, kartograaf, geof\u00fcsiker an meteoroloog.\n\nLeewent\nHalley wurd uun Haggerston, uun a uast faan London b\u00e4\u00e4ren. San aatj, Edmond Halley Senior, kaam faan Derbyshire an wiar en rik siapmaager uun London. Hi studiaret bi St Paul\u2019s School an faan 1673 bi det Queen\u2019s College uun Oxford. Do studiaret hi matematiik an astronomii an k\u00fcd al m\u00e4 21 juar en metood bek\u00e4\u00e4ndmaage, de sanfiarst punkt an eksentrisiteeten faan a planeeten tu bestemen.\n\nHi maaget 1677 en rais tu St. Helena. Hi k\u00fcd \u00fc\u00fcs iarst astronoom en trochgenk faan Merkuur faan began tu aanj uun\u2019t uug hual. Hi sluch diar\u00fc\u00fcbhen f\u00f6\u00f6r, trochgenker faan Merkuur an Venus tu a besteming faan det astronoomisk ianhaid tu fermeeden, am at graten faan det sans\u00fcsteem tu bestemen. Deheer f\u00f6\u00f6rslach hed tuf\u00f6\u00f6ren al James Gregory uun sin buk Optica Promota (F\u00f6rdret Optiken; 1663) maaget. Uk fermeed hi do a positschuunen faan 341 st\u00e4\u00e4ren faan a s\u00fc\u00fcdhemel. 1686 hee hi en artiikel uun\u2019t tidjskraft Philosophical Transactions of the Royal Society skrewen auer sin onersch\u00fckangen faan a pasaat- an monsuunwinjer, wat hi \u00fc\u00fcb detdiar rais saamelt hed. Faan det Royal Society be\u00fc\u00fcbdraanjen, diarfaan sekreteer hi l\u00e4\u00e4der wurd, maaget Halley en rais tu Danzig, am en wedenskapelk stridj twesken Robert Hooke an Johannes Hevelius (diar diar wenet) tu deesken.\n\nFaan 1680 tu 1681 maaget Halley en rais uun Frankrik an Itaalien an begand wedenskapelk tupwerkin twesken a obserwatoorien faan Greenwich an Pariis. Twesken Calais an Pariis h\u00e4\u00e4l Halley tu de iarst feer a komeet uun't uug, wat l\u00e4\u00e4der efter ham neemd wurd. Faan 1677 wiset hi troch sin bereegningen altidjs \u00fc\u00fcb\u2019t wichtighaid faan a trochgenker faan Venus f\u00f6r\u2019t besteming faan at sanparalaks hen.\n\nHalley 1684 diskutiaret uun en kofeh\u00fcs uun London m\u00e4 Christopher Wren an Robert Hooke auer bewisen f\u00f6r d\u00f6n wedenskapelk gesetsen faan Johannes Kepler. Auer dat jo nian liasing foon, beslood jo tu Isaac Newton tu w\u00e4\u00e4nin. Halley sch\u00fckt August 1684 Newton uun Cambridge \u00fc\u00fcb, diar\u2019t liasing faan\u2019t probleem iin uun\u2019t sk\u00fcf lei hed. Halley k\u00fcd ham auertj\u00fc\u00fcg, at werk tu aanj tu bringin. At resultoot wiar Newton san buk Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (Matemaatisk Prinsipien faan Nat\u00fc\u00fcrelk Filosofii), diarf\u00f6r Halley at koost f\u00f6r\u2019t dr\u00fck f\u00f6\u00f6rstreeget. Det broocht ham iin uun heewelk komer m\u00e4 jil, tumool det Royal Society ei bluat niks bidruch, man uk san luan \u00fc\u00fcs skraftfeerer faan det Society ei uun boor, man uun skak faan buken (at Histoore faan a Fasker) \u00fctjbetaalet.\n\nTwesken 1698 an 1700 maaget Halley \u00fc\u00fcs komandant faan\u2019t krichskap HMS Paramore uun det S\u00fc\u00fcd- an Nuurdatlantik raisen, am\u2019t rachting faan a magneetspiker uun muar ponkter faan a eerd tu bestemen. \u00dc\u00fcs resultoot faan d\u00f6nheer raisen k\u00fcd hi 1701 det iarst grater koord faan det magneetisk deklinatschuun maage. Uun widjer raisen fermeed hi det Ingels Kanool an besch\u00fckt huuwner uun det Adria.\n\n1703 berep det Oxford Uniwersiteet Halley \u00fc\u00fcb de Savilisk Liarstuul f\u00f6r Geometrii. Do bewerket hi at teorii faan a muun, am det tu a br\u00fck \u00fc\u00fcb bestemingen faan lengde tu\u2019t sia tu ferfolkemin.\n\nTroch d\u00f6ndiar bereegningen kaam de ferdacht ap, dat det aleewen desalew komeet wiar, diar leewen weler apdaaget, an tu began faan't juar 1759 wederkem skul. Auer dat at spuaien besteediget wurd, wurd detheer komeet santdeem \u00fc\u00fcs Halleys Komeet betiaknet.\n\n\u00dc\u00fcs 1719 de k\u00f6ningelk astronooom John Flamsteed stoorew, wurd noch uun det salew juar Halley tu san efterfulger uun Greenwich berepen. Auer san uuntreed iin uun\u2019t baantje uun Greenwich jeew Halley sin steed \u00fc\u00fcs sekreteer faan\u2019t Akademii faan a Wedenskapen ap. \u00dc\u00fcs astronoom uun Greenwich auerwerket hi\u2019t Register faan St\u00e4\u00e4ren faan Ptolemeeus.\n\nAstronoom"