title: "Sn\u00f6felstiiner"
text: "Di Sn\u00f6felstiiner sen en Projekt fan di K\u00f6nstler Gunter Demnig, wat \u00f6n't Jaar 1992 bigent waar. Iin \u00f6n Waien uur litj Skeltern \u00fct Meesing forlair, hur wat aur di Mensken \u00fcpskrewen (iinslain) uur. Diarme skel di Taachten om di Mensken en wat jam pasiaret es waaken h\u00f6len uur. Hat giar om di Mensken, d\u0101nen \u00f6n di Natsjonaalsotsjalismus meshanelt, forsleepen (deportiaret) en uk ombraacht uuren sen. Som haa jam uk salev ombraacht, aurdat ja ek muar lewi maat, wan ja aural me di GeStaPo reekni maast.\n\nDi \"Stiiner\" sen kwadraatisk en haa rundi Huken. \u00d6n en Tiarling (9,6 x 9,6 x 10,0cm) fan Stintjikl\u00fcv uur dit Meesingskelt kl\u00fcvt, en dit uur da me di Hamer iin \u00f6n di Wai slain. \n\nFuar't Miist uur di Stiiner diar montiaret, hur di Mensken \u00fcs Leest ee\u0111er jaar aiin Wel lewet haa. Ja kum \u00fcp salev Niwoo me dit Plaaster, Leemkiis of di Asfalt iinleten, em sn\u00f6flet diar ek aur. \n\n\u00d6n di Maimuun fan 2018 jaav dit ombi 69.000\u00a0Stiiner. Des lii ek bluat \u00f6n D\u00fctskl\u00f6n, ja sen uk \u00f6n 23 \u00fc\u0111er L\u00f6nen fan Euroopa t\u00f6 finj.\n\nDi Sn\u00f6felstiiner sen di gurtest deetsentraali Teenkstair \u00fcp W\u0101rel. \nDi Mark Stolpersteine heer sent 2006 Sk\u00fc\u00fcl bi dit D\u00fctsk Patent-en Markenamt \u00fcp di Noom fan Gunter Demnig, sent 2003 uk fuar dit hiili Euroopa.\n\nDi Wai t\u00f6 di \"Sn\u00f6felstiiner\" \n\nT\u00f6 di 50. Joorensdai fan di Deportatsjoon fan 1000 Sinti en Roma, diar fan K\u00f6ln iin \u00f6n dit Messelaager fan K\u00f6ln ging (6. Mai 1990) heer Demnig me en Skreftsp\u00f6\u00f6rgiraat di Waien ee\u0111erteeknet, hur di Sinti en Roma langs maast.\nDi Nastjonaalsotsjalisten haa dit \u00fcs en Proof maaket, hur em di Juuden deportiari k\u00fcr.\n\u00d6n di 16. Dezember 1992, dim 50.\u00a0Joorensdai fan di Biskkir (fan Heinrich Himmler) dat di \"Zigeuner\" deportiaret uur skul (Uk \"Auschwitz-Biskiir\")lair di K\u00f6nstler en Stiin iin \u00f6n dit Plaaster, hur di Biskiir \u00f6n \u0101pskrewen staant. On dit Meesingskelt stuunt di Bigening fan di Biskiir, iin \u00f6n di Stiin es en Hol, hur di hiili Biskiir stuunt.\n Hat git uk diarom, dat t\u00f6 des Tir som Rooma \u00fct Jugoslaawien wechl\u00f6pen wiar (Diar wuar Krich), d\u0101nen hol \u00f6n D\u00fcskl\u00f6n bliiv wil.\nDi Stiin fuar dit Reerh\u00fcs \u00f6n K\u00f6ln waar 2010 fan Vandaalen \u00fctbreeken en wechnaamen. Di 21. Marts 2013 lair Gunter Demnig en nii Sn\u00f6felstiin diar hen.\n\nSp\u00f6\u00f6r fan F\u0101rev\nDi Sp\u00f6\u00f6r fan F\u0101rev Mai 1940 - 1.000 Roma und Sinti waar 1993 \u00f6n 22 \u00fctsaacht Stairen \u00f6n K\u00f6ln iin \u00f6n Meessing iinbetoniaret en fan di Stat K\u00f6ln \u00f6ner Sk\u00fc\u00fcl stair.\n\nGunter Demnig wil dit n\u00fc \u00fctbech \u00fcp ali Keren., hur di N\u0101zis achter\u00f6n wiar, en dit waar dit Projekt \"Sn\u00f6felstiiner\". \u00dcs Jest wiar dit bluat en Taachtensp\u00f6l fuar dit Werk Gr\u00f6\u00dfenwahn \u2013 Kunstprojekte f\u00fcr Europa meent, aurdat di K\u00f6nstler taacht, dat fuar Euroopa soks Miljoonen sn\u00f6felstiiner n\u00f6\u00f6rig wiar. Di Pr\u00f6st fan di Antonitergimiindi \u00f6n K\u00f6ln ber Demnig man diarom, t\u00f6mendst som \u00fctsaacht Stiiner t\u00f6 seet, dat dit \u00fcs en Teeken aarberi k\u00fcr. Sa waar 1994 230 Sn\u00f6felstiiner iin \u00f6n di Antoniters\u0113rk \u00f6n K\u00f6ln \u00fctstelt. Di Am 4.\u00a0Januwaari fan 1995 forlair Demnig t\u00f6 Proov som Stiiner \u00f6n K\u00f6ln. \u00d6n di Mai fan 1996 der hi wat t\u00f6 di \u00dctsteling K\u00fcnstler forschen nach Auschwitz, diar di NGBK \u00f6n Berlin-Kreuzberg \u00fctrocht her. Diarbi lair hi uk \u00f6n Berlin (Or\u0101nienstraat)Stiiner, en sa \u00fcs uk \u00f6n K\u00f6ln der hi niin Biskiir t\u00f6 dit Amt fan di Stat.\nDi jest Stiiner me Forloof fan di Stat waar \u00f6n di 19. Juuli fan 1997 \u00f6n Sankt Georgen bi Salzborig forlair. Diart\u00f6 waar Demnig fan Andreas Maislinger n\u00f6\u00f6riget, diar en \"Gedenkdienst\" \u00f6nsk\u00f6\u00f6wen her. Friedrich Amerhauser wiar di jest B\u00fc\u00fcrf\u00f6\u00f6ger, diar Gunter Demnig Forloof der, sin Sn\u00f6felstiiner iint\u00f6bech. \u00d6n't Jaar 2000 waar me Forloof jit muar Stiiner \u00f6n K\u00f6ln forlair. Dit es da \u00fctwukset, en diarfan waar di \"gurtest deetsentraali Teenkstair \u00fcp W\u0101rel\".\n\nIntentsjoon \nDemnigs Intentsjoon es fuaral, dat di \"NS-Opfern\", d\u0101nen iin \u00f6n di Konzentratioonslaagern t\u00f6 Numern degradiaret waar, jaar Noomen t\u00f6beek t. Dat em h\u00f6m b\u00fcch skel, om dit t\u00f6 lees,sjocht di K\u00f6nstler \u00fcs en B\u00fcchen fuar di Mensk diarachter. \n\nDemnig kritisiaret dit Konsept fan tsentraali Teenkstairen, aurdat diar ee\u0111er sin Meening ek inoch ee\u0111er luket uur. Demnig wel di Noomen diarhen t\u00f6beek fo, hur di Mensken lewet haa.\n\nHat giar ek om Sn\u00f6flin\", dit giar diarom, dat dit Hart en dit Oog \"sn\u00f6fli\".\n\nBitaaling \nEm ken en Sn\u00f6felstiin fuar 120\u20ac koopi, en diarfuar uur di uk forliar.\nWan di K\u00f6nstler me di Toch diarhen aak skel hur di Stiin iinbecht uur, da skel em dit wes uk jit bitaali.\n\nDi K\u00f6nstler heer uk olerhun Prisen en Help fuar sin Werk fingen.\n\nSn\u00f6felstiiner uur fan Hun maaket \n\nSn\u00f6felstiiner uur bluat fan Hun maaket, aurdat di K\u00f6nstler diarme uk wat t\u00f6\u00f6gen di \"Duarmaakimaskiinen\" seet wel. Di jest Jaaren heer hi di Sn\u00f6felstiiner salev maaket. Sent 2005 maaket dit uk di Stiinhauer Michael Friedrichs-Friedlaender, diar 50\u00a0Euro fuar en stiin fair. Bit t\u00f6 di Juuni fan 2018 heer hin iin \u00f6n sin Werkstair me tau Meaarberers aur 60.000 Sn\u00f6felstiinern maaket. \nSent 2006 uur di Sn\u00f6felstiiner iin \u00f6n en Werkstair bi di K\u00f6nstlerhof \u00f6n Berlin-Buch maaket.\n\nIinbechning\n\nList fan L\u00f6nen me Sn\u00f6felstiinern\n\nList ee\u0111er di Tir fan di jest Stiiner\n\n D\u00fctskl\u00f6n (sent 1992)\n Uasterrik (seit 1997)\n Ne\u0111erl\u00f6nen en Ungarn (sent 2007)\n Poolen en Tschechien (sent 2008)\n Belgien en Ukraine (sent 2009)\n Itaalien (sent 2010)\n Norweegen (sent 2011)\n Slowakei en Sloweenien (sent 2012)\n Frankrik, Kro\u0101tien, Luxemborig, Russl\u00f6n und Swaits (sent 2013)\n Rumeenien (sent 2014)\n Greekenl\u00f6n und Sp\u0101nien (seit 2015)\n Wit-Rrusl\u00f6n (jit niin Forloof)\n Litauen (August 2016)\nLetl\u00f6n (sent 2017)\nFinnl\u00f6n (sent Juuni 2018)\nRepublik Moldau (seit Juli 2018)\n\nDeenemark \n\u00d6n Deenemark k\u00fcr bit deling niin Sn\u00f6felstiin lair uur, aurdat di Deenen ek bi di Gisetsi t\u00f6\u00f6gen di Juuden memaaki wil.\nDi Deenen haa uk Mensken naa Sweeden braacht, \u00fcs di D\u00fctsken k\u0101m en d\u0101nen ombring wil. Dit skel ombi 8.000 Mensken wesen wiis, d\u0101nen di N\u0101zis ek faat fing.\n\nSn\u00f6feldrumpeln \n\nSn\u00f6feldrumpeln sen fuar't Miist fuar Keren, wan dit ek bluat jen of tau Liren wiar. Sa en Sn\u00f6feldrumpel es 100 x 10cm gurt.\n\u00d6n Stralsund liit iin \u00f6n di Baanhof \u00f6n Sn\u00f6feldrumpel fuar di 1.160 Mensken, diar kraank iin \u00f6n jaar Haur wiar en diarom 1939 bi Aktsjoon T4 \"euthanasiaret\", dit jit, me Motooren-Ofgas \u00f6n Wielka Pia\u015bnica ombraacht waar.\n\nJit muar Sn\u00f6feldrumpeln lii \u00f6n Geislingen an der Steige (Tw\u00fcngen Aarberers iin \u00f6n dit KZ Natzweile-Struthof)), \u00f6n Luxemborig fuar d\u0101nen, di bi di Shoa omkemen sen, \u00f6n Glinde bi Hamborig fuar di Mensken, d\u0101nen iin \u00f6n dit diari Aarberslaager omkemen sen.\n\nHat jeft jit fuul muaren.\n\nLiteratuur \n Petra T. Fritsche: Stolpersteine \u2013 Das Ged\u00e4chtnis einer Stra\u00dfe. wvb, Berlin 2014,  (Zugl.: Berlin, Freie Univ., Diss., 2013).\n \n NS-Dokumentationszentrum der Stadt K\u00f6ln (Hrsg.): Stolpersteine. Gunter Demnig und sein Projekt. Emons, K\u00f6ln 2007, .\n Ulrike Schrader: Die \u201eStolpersteine\u201c oder Von der Leichtigkeit des Gedenkens. In: Geschichte im Westen. Zeitschrift f\u00fcr Landes- und Zeitgeschichte. 21, 2006, , S. 173\u2013181.\n Hans Hesse: Stolpersteine. Idee, K\u00fcnstler, Geschichte, Wirkung, Klartext-Verlag, Essen, 2017\n\nLuki uk jir \n\n Sn\u00f6felstiiner \u00f6n Sleeswig-Holstiin\n Gunter Demnigs Webseite zum Stolperstein-Projekt\n Gunter Demnig berichtet \u00fcber seinen Werdegang und die Entstehung des Projektes Stolpersteine\n SWR2: akustische Stolpersteine incl. Links zur App und interaktiver Karte (BW und RLP)\n OpenStreetMap-Karte mit Stolpersteinen\n Stolpersteine \u2013 Steine des Ansto\u00dfes, Beitrag von Deutschlandradio Kultur vom 17. August 2015\n 20 Jahre Stolpersteine: Ein wegweisendes Projekt \u2013 Am 3. Mai 1996 verlegte Gunter Demnig in Kreuzberg die offiziell ersten Stolpersteine. Tats\u00e4chlich ist das Konzept noch \u00e4lter. Eine Spurensuche \u2013 von Hanas Hesse, TAZ 3. Mai 2016\n Stolpersteine en Allemagne, Gunter Demnig (frz.) -->\n\nFutnooten \nKosten f. einen Stolperstein"