# ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު
އަލްފާޟިލް ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤަކީ އަދަބީ ރޮނގުންނާއި، ކިޔަވައިދިނުމުގެ ރޮނގުން ދިވެހި ޤައުމަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރައްވައިފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.

## ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތުމާއި ޢާއިލާ
އަލްފާޟިލް ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ 11 ޖަނަވަރީ 1935 މ. (10 ޛުލްޙިއްޖާ 1353 ހ.) ގައި މ. އަތޮޅު މުލީގައެވެ. ބައްޕައަކީ މުލީ ޢަލީ ޙުސައިންފުޅެވެ. މަންމައަކީ ހަމަ އެ ރަށު ޙައްވާފުޅެވެ.

## ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވުން
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު ކިޔަވައިވިދާޅުވާން މާލެ ވަޑައިގަތީ 1944ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައެވެ. އޭރު ސަރުކާރުން ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކުން މާލެއަށް ކިޔަވަން ކުދިން ގެންނެވިއިރު ޞާދިޤަށް އެ ލިބިވަޑައިގެންނެވި ފުރުޞަތުވެސް ލިބިވަޑައިގަތީ، ވަރަށް ހަނި ދާއިރާއެއްގެ ތެރެއިންނެވެ. ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު ވަނީ މަދްރަސަތުއް ސަނިއްޔާގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިފައެވެ.

## ޚިދުމަތް
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު، ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތް ފުރަތަމަ ފެށްޓެވީ 29 މޭ 1952 ގައި މަޢާރިފުގެ ޗާޕުޚާނާގެ ކާތިބުކަމުގެ މަޤާމުންނެވެ. އެއަށްފަހު، ވަޒީރުލް އަޢުޡަމުގެ އޮފީހުގެ ކާތިބުކަމާއި، މަޢާރިފުގެ ޚާއްޞަ މުދައްރިސްގެ މަޤާމު ފުރުއްވިއެވެ. މީގެއިތުރުން، 1979ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުން އުފެއްދެވި ދިވެހިބަހާއި އަދަބަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަޖިލީހުގެ ސެކްރެޓަރީއަކަށް ހަމަޖެއްސެވީ ވެސް ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤެވެ. އެންމެ ދިގު މުއްދަތެއްގައި ޚިދުމަތް ކުރައްވާފައިވަނީ ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒުގައެވެ. އެ މަރުކަޒުގެ އެސިސްޓެންޓް ޑިރެކްޓަރު ކަމުގެ މަޤާމާއި، ޚާއްޞަ މުޝީރު ކަމުގެ މަޤާމާއި، އެހީތެރިކަމުގެ މަޤާމު ފުރުއްވާފައިވެއެވެ. މި ވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި، އެ މަރުކަޒުގެ ނަމަށް އެކި ބަދަލުތައް އައިކަމަށްވީނަމަވެސް، މި ދާއިރާގައި ޚިދުމަތް ކޮށްދެއްވަމުން ގެންދަވާތާ މިހާރު 30 އަހަރަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސް ވެއްޖެއެވެ. އެ މަރުކަޒުން ހިންގަވާ ދިވެހިބަސް ދަސްކޮށްދެއްވުމުގެ އެކި ކޯސްތަކުގައި ޞާދިޤު ކިޔަވައިދެއްވަމުން ގެންދަވައެވެ. އަދި އެކިއެކި މުއައްސަސާތަކުން ހިންގަވާ ކޯސްތަކުގައިވެސް ޞާދިޤުވަނީ ކިޔަވައިދެއްވާފައެވެ.

### ދިވެހި އަދަބިއްޔާތުގައި:
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤުގެ އެންމެ ޚާއްޞަ އެއް ފަންނަކީ، ދިވެހި އަދަބިއްޔާތުގެ ފަންނެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ހަމައެކަނި ދިވެހިބަހަށް ޚާއްޞަ ބޭފުޅެއް ނޫނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ހިތްތަކުން ފިލައިގެންނުދާފަދަ އަސަރުގަދަ ކުރު ވާހަކަތަކާއި ދިގު ވާހަކަތައް ލިޔުއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އުރުދޫބަހުން ދިވެހިބަހަށް އެކިއެކި ލިޔުންތަކާއި ވާހަކަތައް ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމުގައިވެސް އެފަދަ ދެވަނައެއް ނެތް އުސްތާޛެކެވެ. ދިވެހިބަހުގެ ގަވާއިދުގެ ތެރެއަށް ވަރަށް ރަނގަޅަށް ވެދެވަޑައިގެން ހުންނެވި ބަހުގެ އަދީބެކެވެ. ދިވެހިބަހުގެ ގަވާއިދުގެ ގިނަ ފޮތެއް ލިޔުއްވިއެވެ. ދިވެހިބަސް ކިޔަވައިދެއްވުމުގެ ގޮތުން ލިޔުއްވާފައިވާ ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި، [ބަސްމަގު ފަށާފޮތް 1] [ބަސްމަގު ފަށާފޮތް 2] [ބަސްމަގު އެއްވަނަ ބައި] [ބަސްމަގު ދެވަނަބައި] [ގްރޭޑް 6ގެ ދިވެހި ފޮތް] (1985) [ގްރޭޑް 6ގެ މުދައްރިސުންގެ ފޮތް] [ގްރޭޑް 7ގެ ދިވެހިފޮތް] (1986)، [ގްރޭޑް 7ގެ މުދައްރިސުންގެ ފޮތް] [ގްރޭޑް 10ގެ ދިވެހިފޮތް] (1985)، [ދިވެހި ސިޓީ] [ޅެން ޝަރަޙަ] [ދިވެހި މަޒުމޫނު 1 ] [އެސް.އެސް.ސީ. އަށް މަގެއް] [ކަރުނަޔާނުލައި ޅެން ހެދުން] [ކުރު ވާހަކައަށް ކުރު މަގެއް] އަދި [ރައިވަރާއި ރައިވަރުގެ މާނަ] މި ފޮތްތައް ހިމެނެއެވެ.
އަދަބީ ރޮނގުން ޞާދިޤު ލިޔުއްވާފައިވާ އެހެން ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި، [ހަރުބަހާއި މުސްކުޅި ބަސް] [މަޖާޒާއި މިސާލު ބަސް] [ޞާދިޤުގެ ސަމާސާ ވާހަކަތައް 1] [ޞާދިޤުގެ ސަމާސާ ވާހަކަތައް 2] [ހަނދާނުގެ އެންމެ ތޫނު ކަށިތައް] [ކުރީގެ ޅެންފޮތް] [ޞާދިޤުގެ ޅެން ބަހުރުވަ 1،2] [އެންމެ މާތް ބަހުރުވައިން ވާހަކަ ދެއްކުމުގެ ފަރިތަކުރުންތައް] [މާތް ބަހުރުވައިން ވާހަކަ ދެއްކުން] އަދި [ވެހި ދިވެހި] މި ފޮތް ހިމެނެއެވެ.
ބޭރު ބަސްބަހުން ލިޔެފައި ހުންނަ ލިޔުންތަކާއި ފޮތްތައް މާދަރީ ބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރުމަކީ ޞާދިޤު ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި، ދިވެހިބަހަށް ލިބޭ ވަރަށްބޮޑު ކުރިއެރުމެކެވެ. މި ފަންނުގައިވެސް ޞާދިޤަކީ އާދަޔާޚިލާފު ބޭފުޅެކެވެ. މިގޮތުން، ޞާދިޤު ތަރުޖަމާ ކުރެއްވި [ހިފެހެއްޓުމެއްނެތް ކަރުނަ] މި ވާހަކަ ޚާއްޞަގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްލަންޖެހެއެވެ. މި ވާހަކައަކީ އަންހެން ކުއްޖަކަށް ތުއްތުއިރުއްސުރެ ކުރިމަތިވަމުން އައި ހިތާމަތައް ފުހެލެވޭތޯ ކުރި މަސައްކަތާއި، އެންމެފަހުން އޭނާ މި ދުނިޔެ ދޫކޮށްފައި ދިޔަގޮތުގެ މައްޗަށް އުރުދޫބަހުން ލިޔެފައިވާ ވަރަށް އަސަރުގަދަ ވާހަކައެއްގެ ތަރުޖަމާއެކެވެ.
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤުވަނީ ވަރަށް ގިނަ ޚިޔާލީ ވާހަކަތައްވެސް ލިޔުއްވާފައެވެ. އެ ވާހަކަތަކުގެ ތެރޭގައި، [ޒަހީރާ ވާހަކަ] [ދޮންމަންމަ ދޮން ނިޔަނދުރެއް ފަދައެވެ.] [ނޫއަލިމަސްގޭ ޢަރީފް] [ވިހަ ސަމާސާ] [ބިނާ ނުކުރެވުނު ލޯބީގެ ގަނޑުވަރު] [ދަންތުރަ] [ޞާދިޤުގެ ކުރީގެ ކުރު ވާހަކަތައް] [ޞާދިޤުގެ މިހާރުގެ ދިގު ވާހަކަތައް] ހިމެނެއެވެ. ފޯކްލޯރގެ ގޮތުގައި ލިޔުއްވާފައިވާ ވާހަކަތަކުގެ ތެރޭގައި [ދޮންހިޔަލައާއި ޢަލިފުޅު] [ދޮންމޮހޮނާއި މިޔަރު] [މަހަބަދިކަލޯ] ހިމެނެއެވެ.
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު ކުރައްވާފައިވާ އެހެން ބައެއް ތަރުޖަމާތަކުގެ ތެރޭގައި، [ގެއްލުނު ދުނިޔެ] [އެއޮއްފަދަ ދެލޯ] [މަންމަން ލޯބި] [ވައި ކުޅަނދުރު] [އިސްލާމީ ތާރީޚުން ތެދު ވާހަކަ 1] [އިސްލާމީ ތާރީޚުން ތެދު ވާހަކަ 2] [އިސްލާމީ ތާރީޚުން ތެދު ވާހަކަ 3] [ކުޑަކުދިންދެކެ ލޯބިފުޅުވާ ރަސޫލާ] މި ފޮތްތައްވެސް ހިމެނެއެވެ.
ޞާދިޤު ލިޔުއްވާފައިވާ ފަހުގެ ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި [ޞާދިޤުގެ ޅެންބަހުރުވަ (2) (އަދަބީ)] [މަޖާޒާއި މިސާލުބަސް (އިޞްލާޙު ކުރެވިފައިވާ)] [ދޫނިދޫކޮއި ވާހަކަ (ފޯކްލޯރ)] [ދަތުރު ވާހަކަ 1] [ވެހި ދިވެހި] [ލޯބިވާ މުދައްރިސް] ހިމެނެއެވެ.

### ޅެންވެރިކަމުގައި:
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤަކީ، ދިވެހި ޅެންވެރިންގެ ތެރެއިން ވެސް އެންމެ ކުރީ ސަފުގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ ޝާޢިރެކެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ، ޅެމާއި، ލަވަޔާއި، ރައިވަރާއި ބަނދި އަދި ފަރިހީގެ ވެސް ބޭފުޅެކެވެ. ޅެންވެރިކަމުގެ ތެރެއަށް ވެދެވަޑައިގެންނެވުނީ، އުމުރުފުޅުން އެންމެ 8 އަހަރުގައެވެ. ތަޢުލީމު އުނގެނުމަށް ރަށްރަށުން މާލެ ގެންނަ ކުދިން ބައިތިއްބުމަށް އުފެއްދެވި ދަނާލު (ދާރުލްއިޤާމާ) ގައި އުޅުއްވި ދުވަސްވަރު ޞާދިޤު އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވިގެންދިޔައީ ޅެންވެރިކަމުގެ ފަންނުންނެވެ. ތަފާތު މައުޟޫޢުތަކަށް ޅެން ހެއްދެވުމުންނެވެ. ތަފާތު މައުޟޫޢުތަކަށް ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ޅެން ހައްދަވައިފައިވެއެވެ. އޭގެތެރޭގައި [ދެން ވެސް ކިޔަނީ އިސްލާމުންނޭ] [ޖަމީލުގެ ހަނދާނުގައި] [އާ ކުއްޖެކޭ] [ޢީދު އައީ] [ދުއްވާ މީހުންނޭވެ!] [ކޮންމެ ކަމަކަށް ނިމުން] [ވަކިވީ އަސަރު] [ޗުއިންގަމް] ފަދަ ޅެންތައް ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

### ތާރީޚުގައި:
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤަކީ ތާރީޚީ ގިނަ މަސައްކަތްޕުޅުތަކެއްވެސް ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. ވަރަށްގިނަ ތާރީޚީ ހޯދުންތައް ހޯއްދަވައި، އެ ހޯއްދެވުންތަކުގެ މައްޗަށް އެކިއެކި ލިޔުންތައް ވަނީ ލިޔުއްވާފައެވެ. ޞާދިޤުގެ ތާރީޚީ މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކުރެވޭ އެއް މަސައްކަތްޕުޅަކީ، ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރައީސް ސުމުއްވުލް އަމީރު މުހައްމަދު އަމީން ދީދީގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނައި ދުވަހުގެ ވާހަކަތައް ހިމެނޭ ލިޔުއްވުމެވެ. އޭގެފަހުން އެކަމާ ގުޅިގެން ހިނގައިދިޔަ ހިތާމަވެރި ހާދިސާތައް ވެސް އެ ފޮތުގައި ޞާދިޤު ލިޔުއްވައި ސިފަކޮށްދެއްވާފައިވަނީ ވަރަށް އަސަރުގަދަ ގޮތެއްގައެވެ.

### ކިޔަވައިދެއްވުމުގައި:
މަދްރަސަތުލް މަޖީދިއްޔާ އިން ތަޢުލީމީ ދައުރު ނިންމަވާލައްވައި، ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު ޢަމަލީ މައިދާނަށް ނުކުމެވަޑައިގަތުމާއެކު، އެންމެބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ދެއްވައިގެން ކުރެއްވި މަސައްކަތަކީ، ކުދިންނަށް ކިޔަވައިދެއްވުމުގެ މަސައްކަތެވެ. އެއް ދުވަސްވަރެއްގައި ސްރީލަންކާގައެވެ. އެއީ، ސްރީލަންކާގެ ކޭޑީ ކޮލެޖާއި ވެސްލީ ކޮލެޖުގައި ކިޔަވަން ތިބި ދިވެހި ދަރިވަރުންނަށް ދިވެހިބަސް ކިޔަވައި ދެއްވުމަށެވެ. އަނެއްބައި ދުވަސްވަރު މާލޭގެ މަދަރުސާތަކުގައެވެ.
އެހެންކަމާއެކު، އަމިއްލަފުޅު ދިރިއުޅުމެއް ފަށްޓަވައި، އަމިއްލަފުޅު ގޭގައިވެސް ކިޔަވައިދެއްވުމުގެ މަސައްކަތް ފެށްޓެވިއެވެ. ފުރަތަމަ ކުލާސްތައް ހެއްދެވީ ވަރަށް އާދައިގެ ގޮތަކަށް ދަނޑި ފަނުންނެވެ. މި ކުލާސްތަކަށް އޭރު ދެއްވި ނަމަކީ [އެލްޕާސޯ ކުލާސް] މި ނަމެވެ. މާލޭގައި އޭރު ހިނގަމުންދިޔަ މަދަރުސާތަކުގެ ތެރެއިން ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤު ކިޔަވައިނުދެއްވާ މަދަރުސާއެއް ނެތޭ ވެސް ދެންނެވިދާނެއެވެ. މަދްރަސަތުލް ޢަމަލު، މަދްރަސަތުލް ޢާލިޔާ، އީ.ޕީ.އެސް. ސްކޫލް، ސައިންސް އެޑިޔުކޭޝަން ސެންޓަރ، މަޢުހަދުއް ދިރާސާތިލް އިސްލާމިއްޔާ، އަދި މީގެއިތުރުން އެތައް ޓިއުޝަން ކްލާސްތަކެއްގައި ޞާދިޤު ވަނީ ކިޔަވައި ދެއްވާފައެވެ.
ޞާދިޤު ކިޔަވައިދެއްވި ދަރިވަރުންގެ އަދަދު ދަންނަވަން ނޭނގުނުނަމަވެސް، ދަންނަވަން އެނގެނީ ޞާދިޤަކީ، މުޅި ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ކަންކޮޅުތަކެއްގައި ތަޢުލީމު ހާސިލު ކުރައްވައިގެން ތިއްބެވި އޭރުގެ އެތައް ދަރިވަރުންނެއްގެ އެދުރެއްކަމެވެ. އަތޮޅުވެރިންނާއި ރަށްރަށުގެ ވެރިންނާއި، އެތައް މުދައްރިސުންނެއްގެވެސް މުދައްރިސެކެވެ. ޞާދިޤުގެ ދަރިވަރުން ރާއްޖޭގެ ތަފާތު އެކި ދާއިރާތަކުގައި ޚިދުމަތް ކުރައްވަމުން ގެންދެވުމާއި، އަދި އޭގެތެރޭގައި ދައުލަތުގެ ވަރަށް އިސް މަޤާމުތަކުގައިވެސް ބައެއް ބޭފުޅުން ތިއްބެވިކަން އެއީ، ޞާދިޤަށް ލިބިވަޑައިގަންނަވާ އެންމެ ބޮޑު އެއް އުފަލެވެ.

## އަމިއްލަފުޅު ދިރިއުޅުއްވުން
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤަކީ، ވަރަށް ހަރުދަނާ ޢާއިލާއެއް ބިނާކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. ޞާދިޤު ތިން ކައިވެންޏެއް ކުރައްވާފައިވާއިރު، ލިބިވަޑައިގެންފައިވަނީ ފަސް ބޭފުޅުންނެވެ. އެއީ ހަތަރު ފިރިހެން ބޭފުޅުންނާއި، އަންހެން ބޭފުޅެކެވެ. ޞާދިޤުގެ ހުރިހާ ބޭފުޅުންނަކީ ވެސް ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރައްވައިގެން ތިއްބެވި އަދި އެކި ރޮނގުރޮނގުން ޤައުމަށް ޚިދުމަތް ކުރައްވަމުން ގެންދަވާ ބޭފުޅުންނެވެ.

## ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ އިނާމުތަކާއި ޝަރަފުތައް
ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤް ދިވެހިބަހަށް ކޮށްދެއްވާފައިވާ ޚިދުމަތުގެ އަގު ވަޒަންކުރައްވައި، 1980ވަނަ އަހަރާއި، 1983ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުން އެމަނިކުފާނަށް ވަނީ ޢާންމު ޚިދުމަތުގެ ހިތްވަރު ދިނުމުގެ އިނާމު އަރުވާފައެވެ. އަދި ދިވެހި ޅެންވެރިކަމުގެ ރޮނގުން 1992ވަނަ އަހަރު ޢާންމު ޚިދުމަތުގެ ހިތްވަރު ދިނުމުގެ އިނާމުވެސް އަރުވާފައިވެއެވެ. އޭގެފަހުން، ދިވެހިބަހަށް ޚިދުމަތް ކުރެއްވުމުގެ ރޮނގުން ޢާންމު ޚިދުމަތުގެ ޝަރަފުވެރިކަމުގެ އިނާމު އަރުވާފައިވަނީ 1998ވަނަ އަހަރުއެވެ. މީގެއިތުރުން، މިނިވަން 25ގެ ޢާންމު ޚިދުމަތުގެ އިނާމުވެސް ވަނީ އެމަނިކުފާނަށް ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ. އެ އިނާމަކީ، ރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަން ލިބުނީއްސުރެ އަދި އޭގެކުރިންވެސް ރާއްޖޭގެ ކުރިއެރުމަށާއި ތަރައްޤީއަށް ފާހަގަކޮށްލެވޭފަދަ އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައިވާ ބޭފުޅުންނަށް އެކަމުގެ އަގު ވަޒަންކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން، 1990ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުން ދެއްވި އިނާމެކެވެ. މީގެއިތުރުން ޞާދިޤަށް ވަނީ ނޫސްވެރިކަމުގެ ރަން ގަލަމާއި، އަލިމަސް ގަލަން ވެސް ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ. ޢަބްދުﷲ ޞާދިޤަށް 2019ވަނަ އަހަރު ދިވެހި ދައުލަތުގެ މަތިވެރި ޢިއްޒަތް "ނިޝާން ޢިއްޒުއްދީނުގެ ޢިއްޒަތުގެ ވެރިކަން (ނ.ޢ.ޢ.ވ)" ގެ ޝަރަފު އަރުވައިފައިވެއެވެ.

## މަރުޖިޢު
- އަބާރަނަ 1 - މަލަސް 1 – 28 ޖަނަވަރީ 1982 - ދިވެހިބަހާއި އަދަބަށް ޚިދުމަތްކުރާ މަޖިލިސް
- އަބާރަނަ 2 - މަލަސް 24 – 15 ޖަނަވަރީ 1990 - ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ޤައުމީ މަރުކަޒު
- ހަދާނާއި ތާރީޚްގެ ތެރެއިން - 1 ވަނަ ބައި - އަޙްމަދު ނަޖީބު - 2006
- https://presidency.gov.mv/NationalAwards/Winner/1639