# އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު
ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ 1935ވަނަ އަހަރު، ފ. އަތޮޅުގެ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި އޭރު އޮތް މިހާރުގެ  ދ. މީދޫއަށެވެ.
ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު އެންމެ ފުރަތަމަ ކިޔަވައި ވިދާޅުވީ އުފަން ރަށުންނެވެ. އެއަށްފަހު ފ. އަތޮޅުގެ އޭރުގެ ވެރިރަށްކަމަށްވާ މަގޫދޫގައި ހުރި އަތޮޅު މަދްރަސާއިންނެވެ. އެ މަދްރަސާގައި ހޭދަކުރެއްވި ތިން އަހަރުގެ ތެރެއިން ފަހު ދެ އަހަރު ވިދިވިދިގެން މަދްރަސާއިން އެއްވަނަ ހޯއްދެވި ދެ ދަރިވަރުންގެ ތެރޭގައި ޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ. އޭގެފަހުގައި ކިޔަވައި ވިދާޅުވުމަށް ދެން ވަޑައިގަތީ މާލެއަށެވެ. މާލޭގައި ޝައިޚް އިސްމާޢީލް ހުންނެވީ ރަށްރަށުން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށް މާލެ އަންނަ ކުދީން ބޭތިއްބެވުމަށް ޚާއްޞަކޮށްފައި ހުރި ދަނާލު "ދާރުލް އިޤާމާ" ގައެވެ. ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވީ މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލުންނެވެ. 
މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލުގައި ކިޔަވައި ވިދާޅުވުން ނިންމެވުމަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ވަޒީފާ އަދާކުރެއްވީ އޭރުގެ ވުޒާރަތުއް ތިޖާރާ ވައްތަމްވީނުގައެވެ. އެއަށްފަހު މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލުގެ މުދައްރިސްކަން ކުރެއްވިއެވެ. އަދި އަމީނިއްޔާ ސްކޫލުގައި ވެސް ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ.
ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު ދީނީ ތަޢުލީމު އުނގެނިވަޑައިގަތުމަށް ރާއްޖޭން ބޭރަށް ފުރައިވަޑައިގަތީ 1959ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެގޮތުން ވަޑައިގަތީ އިންޑިއާއަށެވެ. އިންޑިއާގެ މިހާރުގެ ޓެމިލްނާޑޫގައި ހުންނަ ޖާމިޢާ ދާރުއްސަލާމުގައި 7 އަހަރު ޝައިޚް އިސްމާޢީލް ކިޔަވައި ވިދާޅުވިއެވެ. އެ ޖާމިޢާއިން ވަކިވެވަޑައިގަތީ 1967ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެއަށްފަހު ކިޔަވައި ވިދާޅުވުމަށް ވަޑައިގަތީ ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ އަލްމަދީނަތުލްމުނައްވަރާއަށެވެ. މަދީނާގައި ހުންނަ އަލްޖާމިޢަތުލްއިސްލާމިއްޔާ (މަދީނާ އިސްލާމިކް ޔުނިވަރސިޓީ) ގެ ކުއްލިއްޔަތުއްދަޢުވާ ވަލްއުޞޫލުއްދީނުގައި ކިޔަވައި ވިދާޅުވެ ޑިގްރީ ޙާޞިލުކުރެއްވީ 1972ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އަދި ހަމަ އެ އަހަރު އެ ޔުނިވަރސިޓީގައި ޓީޗިންގ މެތަޑޮލޮޖީސްގެ 3 މަސްދުވަހުގެ އިތުރު ކޯހެއް ފުރިހަމަ ކުރެއްވިއެވެ. މަދީނާ ޔުނިވަރސިޓީން ޑިގްރީ ޙާޞިލުކުރައްވައި، ރާއްޖެ ވަޑައިގެންނެވިއިރު ޝައިޚް އިސްމާޢީލް ވެވަޑައިގަތީ މަދީނާ ޔުނިވަރސިޓީން ޑިގްރީ ޙާޞިލުކުރެއްވުމުގެ ޝަރަފު އެންމެ ފުރަތަމަ ލިބިވަޑައިގެންނެވި ދިވެހި ދަރިވަރަށެވެ.
ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދަކީ ދިވެހި ދަރީންނަށް ދީނީ ތަޢުލީމު ދެއްވުމަށް ގިނަގުނަ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރައްވައިފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އެގޮތުން ޝައިޚް އިސްމާޢީލްގެ އެހީތެރިކަން ލިބިގެން ގިނަ ދަރިވަރުންތަކެއް ޕާކިސްތާނުގައި ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކޮށްފައިވެއެވެ. މީގެތެރެއިން ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބައެއް ދަރިވަރުންގެ ތެރޭގައި ޑރ. ޢަބްދުލްމަޖީދު ޢަބްދުލްބާރީ، ޑރ. ޢަލީ ޒާހިރު، ޑރ. ޢަބްދުއްސައްތާރު ޢަބްދުއްރަޙްމާން، ޑރ. އަޙްމަދު ޒާހިރު ޢަލީ، ޑރ. އިބްރާހީމް ޒަކަރިއްޔާ މޫސާ، ޑރ. އަޝްރަފް ޢަބްދުއްރަޙީމް، ޑރ. އާދަމް ޝަމީމް، ޑރ. މުޙައްމަދު ޤުބާދު އަބޫބަކުރު، ޑރ. ޢަބްދުﷲ ޖަމީލު، ޑރ. މުޙައްމަދު ޖަމީލު އަޙްމަދު، ޑރ. ޙަސަން ސަޢީދު، އައްޝައިޚް މުޙައްމަދު ލަޠީފް، އައްޝައިޚް އަޙްމަދު ފާރޫޤު މުޙައްމަދު، އައްޝައިޚް ޝުޢައިބު ޢަބްދުއްރަޙްމާން، އަލްއުސްތާޛު އަޙްމަދު ފާއިޒު ޙުސައިން، އައްޝައިޚް ފައްޔާޟު ޢަލީ މަނިކު، އައްޝައިޚް ޢަބްދުﷲ މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް، އައްޝައިޚް ޢަބްދުލްޢަޒީޒު ޙުސައިން، އައްޝައިޚް އަޙްމަދު ސަލީމް، އައްޝައިޚް ޙުސައިން ރަޝީދު އަޙްމަދު، އައްޝައިޚް މުޙައްމަދު ރަޝީދު އިބްރާހީމް ރަޝީދު ފަދަ އެތަކެއް ޢިލްމީ ދިވެހި ދަރިން ހިމެނެއެވެ. 
ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު މަދީނާ އިސްލާމިކް ޔުނިވަރސިޓީން ދަސްވެނިވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު މާލެ ވަޑައިގެން ދިވެހި ކުދީންނަށް ޢަރަބިބަހުން އިސްލާމްދީން އުނގަންނައިދެއްވުމަށް "މަދްރަސާ ޠައިބާ" ގެ ނަމުގައި މަދްރަސާއެއް އުފެއްދެވިއެވެ. އެ މަދްރަސާއެއް އުފެއްދެވީ މަޝްހޫރު ވިޔަފާރިވެރިޔާ ދިއްދޫ އިބްރާހީމް ކަލޭފާނުގެ ވެސް ދީލަތި އެހީތެރިކަމާއެކުގައެވެ. މާފަންނު މަސްޖިދު ޙަސަން ޢިއްޒުއްދީން (ޠައިބާ މިސްކިތް) މިހާރު ހުރި ބިމުގައި އޭރު ބިނާކުރެއްވި މި މަދްރަސާ ވެގެންދިޔައީ މިއަދުގެ ވަރަށް ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ޢިލްމުވެރީންގެ އެންމެ ފުރަތަމަ ޢިލްމީ ހިޔާވަހިކަމުގައެވެ. މަދްރަސާގައި ކިޔަވައިދޭން ފެށިތާ އަހަރެއް ފަހުން މަދީނާ ޔުނިވަރސިޓީ ނިންމަވައި ފަޟީލަތުއްޝައިޚް ޙުސައިން ޔޫސުފް މާލެ ވަޑައިގެން މަދްރަސާ ހިންގެވުމުގައި ޢަމަލީގޮތުން ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. އަދި ފަހުން ފަޟީލަތުއްޝައިޚް ޢުޘްމާން ޢަބްދުﷲ ވެސް ޢަމަލީ ގޮތުން އުޅުއްވިއެވެ. ޠައިބާ ސްކޫލުގައި، ކިޔަވައިދެއްވި މުދައްރިސުންގެ ތެރޭގައި ކުރީގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ  އަލްއުސްތާޛު މައުމޫން ޢަބްދުލްޤައްޔޫމާއި ފަޟީލަތުއްޝައިޚް ޙުސައިން ޢަބްދުއްރަޙްމާން ފަދަ އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީން ކިޔަވައި ވިދާޅުވެގެން ވަޑައިގެންނެވި ޢިލްމުވެރީން ވެސް ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ. މި ސްކޫލުގެ ފުރަތަމަ އަހަރުވެސް 200 ދަރިވަރުން ތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރެއްވިއެވެ.
ކާމިޔާބުކަމާއެކު ޢަރަބި އިސްލާމީ ތަޢުލީމު އުނގަންނައިދެއްވަމުން ދަނިކޮށް އޭރުގެ ސަރުކާރުން ޝައިޚް އިސްމާޢީލްގެ އަތްޕުޅުން ޠައިބާ ސްކޫލް ނަންގަވައި ސަރުކާރުގެ ދަށަށް ގެންނެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ޝައިޚް އިސްމާޢީލް ހަމަޖެއްސެވީ ބްރީޗް އޮފް ލޯ ގެ ޤާޟީކަމަށެވެ. ނަމަވެސް އެ ސްކޫލުގައި ކިޔަވައި ދިނުމުގެ ކަންކަން ވެސް ކުރިއަށް ގެންދެވިއެވެ. އަދި ފަހުން މާވެޔޮ މިސްކިތުގެ އިމާމުކަމަށް ވެސް ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. 
ޝައިޚް އިސްމާޢީލަކީ ޙަވާލުކުރެވޭ ޒިންމާގައި ތެދުވެރިވުމާއި ނަޒާހަތްތެރިވުމުގައި އެފަދަ ދެވަނައެއް ނެތް ނަމޫނާއެކެވެ. ޝައިޚް ޤާޟީކަމުގައި ހުންނަވަނިކޮށް ދައުލަތުން ދަޢުވާކުރެއްވި މައްސަލައެއްގައި ދައުލަތުން ހުށަހެޅި ދަޢުވާއާ އެއްކޮޅަށް ޙުކުމްކުރެއްވުމަށް ދަތިފުޅުވެގެން އޭރުގެ ޖަސްޓިސް މިނިސްޓަރު ފަޟީލަތުލްއުސްތާޛުއްޝައިޚް މޫސާ ފަތުޙީގެ އަރިހަށް ގޮސް ދެންނެވީ "ދަޢުވާއާ އެއްގޮތަށް ނިންމުމާ މެދު އަޅުގަނޑު ﷲ އަށް ބިރުވެތިވަމެވެ" މިފަދައިންނެވެ. މި މައްސަލައިގައި އެންމެ ފަހުން ޝައިޚް ނިންމެވީ މަޤާމުން ވަކިވުމަށެވެ.
އަމިއްލަފުޅު އިސްނެންގެވުމާ އެކު ފަޟީލަތުއްޝައިޚް ޙުސައިން ޔޫސުފްގެ ވެސް އެހީތެރިކަމާއެކު އުފެއްދެވި އިސްލާމީ ސްކޫލެއް ސަރުކާރަށް ނެންގެވުމާއި ޝަރީޢަތުގެ ކަންކަން ހިނގަމުންދާ ގޮތުން ޤާޟީކަމުގެ މަޤާމުން ވަކިވެވަޑައިގަތުމުން މި ދަނޑިވަޅުގައި އެންމެ ރަނގަޅުވާނީ ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ދީނީ ދަޢުވަތު ފެތުރުމުގައި، އެހެން ނަމަވެސް ދިވެހި ދަރިވަރުންނަށް ޚިދުމަތްކުރެވޭ ފަދަ ވަޒީފާއަކަށް ބަދަލުވުންކަމަށް ދެކެވަޑައިގެން، ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ އޭރުގެ މުފްތީ ސަމާޙަތުއްޝައިޚު ޢަބްދުލްޢަޒީޒު އިބްނު ބާޒުގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން ހިންގަމުން ދިޔަ ދާރުލްއިފްތާ ވައްދަޢުވަތު ވަލްއިރުޝާދުގެ ދާޢީ އަދި މުދައްރިސެއްގެ މަޤާމުގައި ޕާކިސްތާނުގެ ޖާމިޢާ ސަލަފިއްޔާގެ ވަޒީފާއަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ޓަކައި ޝައިޚް އިސްމާޢީލް ކުރެއްވީ އެހާ ފަސޭހަ ދަތުރެއް ނޫނެވެ. ޝައިޚްގެ މަސައްކަތްޕުޅަށް އެކި ފަހަރުތަކުގައި ވަރަށް ބޮޑެތި ފިއްތުންތައް ކުރިމަތިވިއެވެ. ބައެއް ފަހަރުތަކުގައި ފުލުސް އޮފީހަށް ގެންދަވައި ސުވާލުކުރައްވައެވެ. އަދި ދެތިންފަހަރު ގޭ ބަންދުގައި ވެސް ހުންނަވަންޖެހިވަޑައިގަތެވެ. 2004ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެ ވަޑައިގެން ދީނީ ދަޢުވަތު ފެތުރުމުގެ ހުއްދައަށް އެދިވަޑައިގަތުމުން އެ ހުއްދަ ދިނުމަށް ސަރުކާރުން އިޢުތިރާޟުކުރުމުން، ދެން ވެސް ހިތްވަރުދެރަ ނުކުރައްވާ ޝައިޚް ކުރައްވަން ފެއްޓެވީ ޢިލްމީ މަސައްކަތްޕުޅެވެ. މިގޮތުން ދީނީ އެކިއެކި ފޮތްތައް ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާކުރައްވައި ޝާޢިއުކުރައްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު ލިޔުއްވައިފައިވާ ބައެއް ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި [އިސްލާމްދީނަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ހުރަސްތައް] މި ފޮތާއި، [ކީރިތި ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ގެ ކައިވެނިފުޅުތަކާ މެދު ދެކެވޭ ވާހަކަތަކުގެ ޙަޤީޤަތް] މި ފޮތާއި، [ނަމާދުކުރަން ދަސްކުރަމާ] މި ފޮތް ހިމެނެއެވެ. ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާކުރައްވައިފައިވާ ފޮތްތަކުގެ ތެރޭގައި [އަހްލުއްސުންނާ ވަލްޖަމާޢަތުގެ ޢަޤީދާ] މި ފޮތާއި، [ޤުރްއާނާއި ސުންނަތުން ތިބާގެ ޢަޤީދާ ލިބިގަންނާށެވެ!] މި ފޮތާއި، [رسول الله صلى الله عليه وسلم ގެ ސުންނަތަށް ޢަމަލުކުރުމުގެ ވާޖިބުކަން] މި ފޮތް ހިމެނެއެވެ. މީގެއިތުރުން ޝައިޚް އިސްމާޢީލް މިހާރު ވަނީ މަދީނާގެ ފަހްދު ރަސްގެފާނު މުޞްޙަފް ޗާޕުޚާނާއިން ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ ޤުރްއާން ތަފްސީރު ފޮތެއްކަމުގައިވާ "އައްތަފްސީރުލްމުޔައްސަރު" ގެ ދިވެހި ތަރުޖަމާ އެއްކޮށް ނިންމަވައި 22 ފޮތެއްގެ މުރާޖަޢާ ވެސް ނިންމަވައިފައެވެ. މީގެ ދެ ބައި ކުޅަ އެއްބައި ފޮތް ޗާޕުކުރުމުގެ ހުއްދަ އިސްލާމިކް މިނިސްޓްރީން މިހާރު ވަނީ ދެއްވައިފައެވެ.
ބައި ޤަރުނަށް ވުރެ ގިނަ އަހަރު ވަންދެން ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިސްމާޢީލް މުޙައްމަދު ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ދީނީ ހޭލުންތެރިކަމަށާއި އިސްލާމީ ޢިލްމު ފެތުރުއްވުމަށް ކުރެއްވި އަގުނުކުރެވޭ ޚިދުމަތްތަކުގެ އަގުވަޒަންކުރައްވައި 2025ވަނަ އަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ޔުނިވަރސިޓީން އެ މަނިކުފާނަށް އޮނަރަރީ ޑޮކްޓަރ އޮފް ދަޢުވާ އެންޑް އުޞޫލުއް ދީނުގެ ޝަރަފު ވަނީ އަރުވައިފައެވެ. ޝައިޚް އިސްމާޢީލަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަތީ ތަޢުލީމުގެ މަރުކަޒަކުން އޮނަރަރީ ޑޮކްޓަރޭޓްގެ ޝަރަފު އެރުވި ފުރަތަމަ ބޭފުޅާއެވެ.