ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ
సామాజిక రంగంలో గణనీయంగా పెరిగిన ప్రభుత్వ వ్యయం
2016 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రూ.9.1 లక్షల కోట్లుగా ఉన్న సామాజిక రంగ వ్యయం 2023 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రూ.21.03 లక్షల కోట్లకు పెరిగింది
2005-06 నుంచి 2019-20 మధ్య కాలంలో పేదరికంనుంచి బయటపడిన 41.5 కోట్ల మంది
ఆర్థిక, కార్పొరేట్ వ్యవహారాల మంత్రి శ్రీమతి నిర్మలా సీతారామన్ ఈ రోజు పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టిన 2022-23 ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం, ప్రపంచ మహమ్మారి మరియు కొనసాగుతున్న యుద్ధం ప్రభావాల నుండి ప్రపంచం కోలుకుంటున్నప్పుడు, భారతదేశం దాని అమృత్ కాల్లోకి ప్రవేశించడానికి సిద్ధంగా ఉంది. ఈ యుగం సామాజిక సంక్షేమం ద్వారా ఆర్థిక వృద్ధికి మద్దతు ఇస్తుందని వాగ్దానం చేస్తుంది, ఇక్కడ భారతదేశం నేడు ఎవరినీ విడిచిపెట్టకుండా, దాని పెరుగుదల మరియు పురోగతిల ప్రభావం మరియు ప్రయోజనాలు అసంఖ్యాక సంస్కృతులు, భాషలు మరియు భౌగోళిక ప్రాంతాలకు అతీతంగా దాని వైవిధ్యమైన మరియు విస్తారమైన జనాభాలో అందరికీ చేరేలా చేస్తుంది, ఇది దేశ నిజమైన సంపదను ఏర్పరుస్తుంది.
ఐక్యరాజ్యసమితి సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు 2030ను భారతదేశం స్వీకరించినందున సమకాలీన పరిస్థితుల్లో సామాజిక సంక్షేమంపై దృష్టి సారించడం మరింత సముచితమని ఆర్థిక సర్వే పేర్కొంది, ఇవి సమగ్రమైన, దూరదృష్టి మరియు ప్రజల కేంద్రీకృత సార్వత్రిక మరియు పరివర్తన లక్ష్యాలు మరియు లక్ష్యాల సమూహం. ఈ 17 లక్ష్యాలలో అనేకం వ్యక్తుల సామాజిక శ్రేయస్సుకు సంబంధించినవి, ఈ క్రింది విధంగా పరిష్కరిస్తాయి: "మేము ఇప్పుడు మరియు 2030 మధ్య, ప్రతిచోటా పేదరికం మరియు ఆకలిని అంతం చేయాలని సంకల్పించాము; దేశాలలో మరియు దేశాల మధ్య అసమానతలను ఎదుర్కోవటానికి; శాంతియుత, న్యాయమైన, సమ్మిళిత సమాజాలను నిర్మించడం; మానవ హక్కులను పరిరక్షించడం మరియు లింగ సమానత్వం మరియు మహిళలు మరియు బాలికల సాధికారతను ప్రోత్సహించడం; మరియు గ్రహం మరియు దాని సహజ వనరుల యొక్క శాశ్వత రక్షణను నిర్ధారించడానికి. వివిధ స్థాయిల జాతీయ అభివృద్ధి, సామర్థ్యాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని సుస్థిర, సమ్మిళిత, సుస్థిర ఆర్థిక వృద్ధి, భాగస్వామ్య శ్రేయస్సు, అందరికీ గౌరవప్రదమైన పని కోసం పరిస్థితులను సృష్టించాలని కూడా మేము సంకల్పించాము.
సామాజిక రంగ వ్యయం
2016 ఆర్థిక సంవత్సరం నుంచి దేశ పౌరుల సామాజిక శ్రేయస్సుకు సంబంధించిన అనేక అంశాలపై దృష్టి సారించి సామాజిక సేవలపై ప్రభుత్వం చేస్తున్న వ్యయం పెరుగుతోంది. 2018 ఆర్థిక సంవత్సరం నుంచి 2020 ఆర్థిక సంవత్సరం వరకు ప్రభుత్వ మొత్తం వ్యయంలో సామాజిక సేవల వ్యయం వాటా 25 శాతంగా ఉంది. 2023 ఆర్థిక సంవత్సరం లో ఇది 26.6 శాతానికి పెరిగింది. ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం, సామాజిక సేవల వ్యయం 2020 ఆర్థిక సంవత్సరం కంటే 2021 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 8.4 శాతం పెరిగింది మరియు 2022 ఆర్థిక సంవత్సరంలో మరో 31.4 శాతం పెరిగింది. 2015-16లో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల సామాజిక రంగ వ్యయ వ్యయం రూ.9.15 లక్షల కోట్లు కాగా, క్రమంగా పెరిగి 2023 ఆర్థిక సంవత్సరంలో  రూ.21.3 లక్షల కోట్లకు చేరింది.
ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం, సామాజిక సేవలపై మొత్తం వ్యయంలో ఆరోగ్యంపై ఖర్చు వాటా 2019 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 21 శాతం నుండి 2023 ఆర్థిక సంవత్సరంలో  26 శాతానికి పెరిగింది. 15వ ఆర్థిక సంఘం తన నివేదికలో కేంద్ర, రాష్ట్రాల ప్రజారోగ్య వ్యయాన్ని ప్రగతిశీల పద్ధతిలో పెంచి 2025 నాటికి జీడీపీలో 2.5 శాతానికి చేర్చాలని సిఫారసు చేసింది . ఈ లక్ష్యానికి అనుగుణంగా, ఆరోగ్య రంగంపై కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల బడ్జెట్ వ్యయం 2021 ఆర్థిక సంవత్సరంలో 1.6 శాతం నుంచి 2023 ఆర్థిక సంవత్సరంలో  జిడిపిలో 2.1 శాతానికి, 2022 ఆర్థిక సంవత్సరం  లో 2.2 శాతానికి చేరుకుంది.
పేదరికం
పేదరికాన్ని ప్రధానంగా గౌరవప్రదమైన జీవనానికి ఆర్థిక వనరులు లేకపోవడం ఆధారంగా కొలుస్తారు. ఏదేమైనా, నిర్వచనం ప్రకారం 'పేదరికం' విస్తృత ప్రభావాలను కలిగి ఉంటుంది మరియు ఒకే సమయంలో బహుళ నష్టాలకు దారితీస్తుంది - పేలవమైన ఆరోగ్యం లేదా పోషకాహార లోపం, పారిశుధ్యం లేకపోవడం, స్వచ్ఛమైన తాగునీరు లేదా విద్యుత్ లేకపోవడం, విద్య నాణ్యత లేకపోవడం మొదలైనవి. అందువల్ల మరింత సమగ్రమైన చిత్రాన్ని సృష్టించడానికి బహుముఖ పేదరిక చర్యలను ఉపయోగిస్తారు.
ఎంపీఐపై యూఎన్డీపీ 2022 నివేదికను 2022 అక్టోబర్లో విడుదల చేయగా, 111 వర్ధమాన దేశాలను కవర్ చేసింది. భారత్ విషయానికొస్తే 2019-21 సర్వే డేటాను ఉపయోగించారు. ఈ అంచనాల ఆధారంగా, భారతదేశంలో జనాభాలో 16.4 శాతం మంది  బహుముఖ పేదలు కాగా, అదనంగా 18.7 శాతం మంది బహుముఖ పేదరికానికి గురవుతున్నారు .
భారత్ లో 2005-06 నుంచి 2019-21 మధ్య కాలంలో 41.5 కోట్ల మంది పేదరికం నుంచి బయటపడ్డారని నివేదిక వెల్లడించింది. జాతీయ నిర్వచనాల ప్రకారం పేదరికంలో మగ్గుతున్న పురుషులు, మహిళలు, పిల్లల నిష్పత్తిని 2030 నాటికి అన్ని కోణాల్లో కనీసం సగానికి తగ్గించాలన్న ఎస్ డీజీ లక్ష్యాన్ని 1.2 సాధించడం సాధ్యమేనని ఇది స్పష్టం చేస్తోంది.
సామాజిక సేవలను అందించడానికి ఆధార్:
ఆధార్ అనేది రాజ్యం ద్వారా సామాజిక పంపిణీకి ఒక ముఖ్యమైన సాధనం. ఆధార్ చట్టం, 2016 లోని సెక్షన్ 7 కింద 318 కేంద్ర పథకాలు మరియు 720 కి పైగా రాష్ట్ర డిబిటి పథకాలు నోటిఫై చేయబడ్డాయి మరియు డైరెక్ట్ బెనిఫిట్ ట్రాన్స్ఫర్, ఆధార్ ఎనేబుల్డ్ పేమెంట్ సిస్టమ్స్, జామ్  ట్రినిటీ, వన్ నేషన్ వన్ రేషన్ కార్డు, కోవిన్ వంటి వివిధ కార్యక్రమాలు ఆర్థిక సేవలు, సబ్సిడీలు మరియు ప్రయోజనాలను లక్ష్యంగా అందించడానికి ఆధార్ను ఉపయోగిస్తాయి.
ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం, 135.2 కోట్ల ఆధార్ నమోదులు సృష్టించబడ్డాయి, 75.3 కోట్ల మంది ప్రజలు రేషన్ పొందడానికి తమ ఆధార్ను రేషన్ కార్డులతో అనుసంధానించారు. ఎల్పీజీ సబ్సిడీ కోసం 27.9 కోట్ల మంది నివాసితులు వంటగ్యాస్ కనెక్షన్తో ఆధార్ను అనుసంధానించారని, 75.4 కోట్ల బ్యాంకు ఖాతాలను ఆధార్తో అనుసంధానించారని, 1500 కోట్లకు పైగా లావాదేవీలు ఆధార్ ఎనేబుల్డ్ పేమెంట్ సిస్టమ్స్  ద్వారా జరిగాయని పేర్కొంది.
ఆర్థిక వ్యవస్థ యొక్క మొత్తం అభివృద్ధితో, జీవన నాణ్యత యొక్క భావన సాంప్రదాయ ఆదాయ కొలమానాలు  మరియు విద్యా స్థాయిల కంటే అనేక అంశాలను చేర్చడానికి విస్తరించింది. స్వచ్ఛమైన తాగునీరు, పారిశుధ్యం, ఉపాధి అవకాశాలు, ఆరోగ్య సంరక్షణ, సామాజిక భద్రత, కనెక్టివిటీ మొదలైనవాటిని ఇందులో పొందుపరిచారు. ఇవన్నీ కలిసి జీవన నాణ్యతను నిర్ణయిస్తాయి. అందుకే 'సబ్ కా సాత్, సబ్ కా వికాస్, సబ్ కా విశ్వాస్' అనే దార్శనికతను సాధించడమే లక్ష్యంగా సామాజిక జీవితంపై దృష్టి సారించింది.