మత్స్య పరిశ్రమ, పశు పోషణ మరియు పాడి పరిశ్రమ మంత్రిత్వ శాఖ
మత్స్య రంగ అభివృద్ధి కోసం ప్రధానమంత్రి మత్స్య సంపద యోజన కు కేబినెట్ ఆమోదం
5 సంవత్సరాల్లో రూ.20 వేల కోట్లకు పైగా పెట్టుబడి పెట్టే భావనతో పథకం
ఈ రోజు జరిగిన కేబినెట్ సమావేశంలో "ప్రధాన మంత్రి మత్స్య సంపద యోజన - భారతదేశంలో మత్స్య రంగం యొక్క సంఘటిత మరియు బాధ్యతాయుతమైన అభివృద్ధి ద్వారా నీలి విప్లవాన్ని తీసుకువచ్చే పథకం" కి ఆమోదం లభించింది. కేంద్ర వాటా రూ. 9,407 కోట్లు, రాష్ట్ర వాటా రూ. 4880 కోట్లు, లబ్ధిదారుల సహకారం రూ. 5763 కోట్లు వెరసి మత్స్య రంగంలో 20,050 కోట్లు కేంద్రం ఖర్చు పెట్టనుంది. అన్ని రాష్ట్రాలు / కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో 2020-21 ఆర్థిక సంవత్సరం నుంచి 2024-25 వరకు 5 సంవత్సరాల వ్యవధిలో పి.ఎం.ఎం.ఎస్.వై. అమలు అవుతుంది.
పి.ఎం.ఎం.ఎస్.వై. లక్ష్యాలు మరియు ఉద్దేశాలు
a. మత్స్య సంపదను స్థిరమైన, బాధ్యతాయుతమైన, సంఘటిత మరియు సమానమైన పద్ధతిలో వినియోగించడం
b. భూమి మరియు నీటి విస్తరణ, తీవ్రత, వైవిధ్యీకరణ మరియు ఉత్పాదక వినియోగం ద్వారా చేపల ఉత్పత్తి మరియు ఉత్పాదకతను మెరుగుపరచడం
c. విలువ గొలుసు యొక్క ఆధునీకరణ మరియు బలోపేతం – పరిపక్వత తర్వాత నిర్వహణ మరియు నాణ్యత మెరుగుదల
d. మత్స్యకారులు మరియు చేపల రైతుల ఆదాయాన్ని రెట్టింపు చేయడం మరియు ఉపాధి కల్పించడం
e. వ్యవసాయ జి.వి.ఎ. మరియు ఎగుమతులకు సహకారాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది
f. మత్స్యకారులు మరియు చేపల రైతులకు సామాజిక, భౌతిక మరియు ఆర్థిక భద్రత
g. బలమైన మత్స్య నిర్వహణ మరియు నియంత్రణ చట్రం
నేపథ్యం
భారతదేశంలో ఆహారం, పోషణ, ఉపాధి మరియు ఆదాయానిక సంబంధించి మత్స్య మరియు ఆక్వాకల్చర్ లు ప్రధానమైన వనరులు. ఈ రంగం ప్రాథమిక స్థాయిలో 20 మిలియన్ల మంది మత్స్యకారులు మరియు చేపల రైతులకు అంతకు మించి రెండు రెట్ల మందికి జీవనోపాధిని అందిస్తుంది. ప్రోటీన్ లభించడానికి చేపలు సరసమైన ధరలో లభించే వనరు. ఆకలి మరియు పోషకాహారలోపం రెండింటిని ఆరోగ్యకరమైన మార్గంలో పరిష్కరిస్తుంది.
2018-19లో జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో మత్స్య రంగం యొక్క స్థూల విలువ పెంపు  రూ.2,12,915 కోట్లు . ఇది మొత్తం జాతీయ జి.వి.ఎ.లో 1.24 శాతం మరియు వ్యవసాయ జి.వి.ఎ.లో 7.28 శాతం వాటాను కలిగి ఉంది. మత్స్యకారులు మరియు చేపల రైతుల ఆదాయాలను రెట్టింపు చేసే అవకాశం ఈ రంగానికి ఉంది.
భారతదేశంలో మత్స్య రంగం 2014-15 నుంచి 2018-19 వరకు సగటు వార్షిక వృద్ధి రేటు 10.88% తో ఆకర్షించింది. భారతదేశంలో గత 5 సంవత్సరాలలో చేపల ఉత్పత్తి సగటు వార్షిక వృద్ధి 7.53% గా నమోదైంది మరియు 2018-19లో 137.58 లక్షల మెట్రిక్ టన్నుల ఆల్-టైమ్ గరిష్ట స్థాయిలో ఉంది. సముద్ర ఉత్పత్తుల ఎగుమతి 13.93 లక్షల మెట్రిక్ టన్నులు మరియు 2018-19లో రూ .46,589 కోట్లు  విలువ కలిగి ఉంది.
మత్స్య అభివృద్ధికి మరియు ఈ రంగంపై దృష్టి కేంద్రీకరించడానికి అపారమైన సామర్థ్యాన్ని అంచనా వేసిన ప్రభుత్వం, 2019-20 కేంద్ర బడ్జెట్లో ప్రధాన మంత్రి మత్స్య సంపద యోజన  అనే కొత్త పథకాన్ని ప్రకటించింది.
చేపల ఉత్పత్తి మరియు ఉత్పాదకత, నాణ్యత, సాంకేతికత, పంటకోత మౌలిక సదుపాయాలు మరియు నిర్వహణ, విలువ గొలుసు ఆధునీకరణ మరియు బలోపేతం, గుర్తించదగిన, బలమైన మత్స్య నిర్వహణ చట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయడం మరియు మత్స్యకారుల సంక్షేమం వంటి వాటిలో ఈ పథకం పరిష్కరించాలని భావిస్తుంది. లోతట్టు ఆక్వాకల్చర్లో తక్కువ ఉత్పాదకత, వ్యాధి, సముద్ర మత్స్యశాఖ యొక్క స్థిరత్వం, పారిశుద్ధ్య మరియు ఫైటో-శానిటరీ విషయాలు కూడా ప్రపంచ బెంచ్ మార్కింగ్తో పాటు భారత ఎగుమతుల పోటీతత్వాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.
అమలు వ్యూహం
ఎ.  కేంద్ర రంగ పథకం  మరియు  కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం  అనే రెండు వేర్వేరు భాగాలతో పి.ఎం.ఎం.ఎస్.వై. అంబ్రెల్లా పథకంగా అమలు చేయబడుతుంది.
బి. కేంద్ర రంగ పథకం కాంపోనెంట్ కింద రూ. 1720 కోట్లు కేటాయించారు. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం  కాంపోనెంట్ కింద రూ. 18330 కోట్లు కేటాయించబడ్డాయి, ఇది క్రింది మూడు విస్తృత విభాగాల క్రింద లబ్ధిదారుని ఆధారిత మరియు లబ్ధిదారుని ఆధారిత ఉప-భాగాలు / కార్యకలాపాలుగా విభజించబడింది:
I. ఉత్పత్తి మరియు ఉత్పాదకత పెంపు
II. మౌలిక వసతులు మరియు మరియు పరిపక్వత తర్వాత నిర్వహణ
III. ఫిషరీస్ మేనేజ్మెంట్ మరియు రెగ్యులేటరీ ఫ్రేమ్వర్క్
సి. ఈ పథకం కింద మెజారిటీ కార్యకలాపాలు రాష్ట్రాలు / కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల చురుకైన భాగస్వామ్యంతో అమలు చేయబడతాయి. పి.ఎం.ఎం.ఎస్.వై. యొక్క సమర్థవంతమైన ప్రణాళిక మరియు అమలు కోసం బాగా నిర్మాణాత్మక అమలు ఫ్రేమ్వర్క్ ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. ఈ ఇంటర్-అలియాలో అన్ని రాష్ట్రాలు / కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు మరియు జిల్లా ప్రోగ్రామ్ యూనిట్లు మరియు అధిక మత్స్య సంపద గల జిల్లాల్లో ఉప-జిల్లా ప్రోగ్రామ్ యూనిట్లలో రాష్ట్ర ప్రోగ్రామ్ యూనిట్ల ఏర్పాటు ఉంటుంది.
డి. సరైన ఫలితాల కోసం, అవసరమైన ముందుకు మరియు వెనుకబడిన అనుసంధానాలతో ‘క్లస్టర్ లేదా ఏరియా-బేస్డ్ విధానం’ అనుసరించబడుతుంది మరియు ఎండ్ టు ఎండ్ సొల్యూషన్స్. సాధ్యమైన చోట ఇతర కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పథకాలతో తగిన అనుసంధానాలు మరియు కలయిక ప్రోత్సహించబడుతుంది.
ఈ. ఉత్పత్తి మరియు ఉత్పాదకత, నాణ్యత, వ్యర్థ భూముల ఉత్పాదక వినియోగం మరియు ఆక్వాకల్చర్ కోసం నీటిని పెంచడానికి కొత్త మరియు అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలైన రీ-సర్క్యులేటరీ ఆక్వాకల్చర్ సిస్టమ్స్, బయోఫ్లోక్, ఆక్వాపోనిక్స్, కేజ్ కల్టివేషన్ మొదలైన వాటికి చొప్పించడం కోసం ముందుకు తీసుకువెళుతుంది.
ఎఫ్. కోల్డ్ వాటర్ ఫిషరీస్ అభివృద్ధి మరియు ఉప్పునీటి మరియు లవణ ప్రాంతాలలో ఆక్వాకల్చర్ విస్తరణపై ప్రత్యేక దృష్టి.
జి. మారికల్చర్, సీవీడ్ సాగు మరియు ఆర్నమెంటల్ ఫిషరీస్ వంటి కార్యకలాపాలు భారీగా ఉపాధిని పొందగలవు.
హెచ్. ప్రాంతీయ నిర్దిష్ట అభివృద్ధి ప్రణాళికల ద్వారా జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్, ద్వీపాలు, ఈశాన్య, మరియు ఆకాంక్ష జిల్లాల్లో మత్స్య అభివృద్ధిపై దృష్టి కేంద్రీకరించబడుతుంది.
ఐ. అధిక విలువైన జాతుల ప్రమోషన్, వాణిజ్యపరంగా ముఖ్యమైన అన్ని జాతుల కోసం బ్రూడ్ బ్యాంకుల జాతీయ నెట్వర్క్ ను స్థాపించడం, రొయ్యల బ్రూడ్ స్టాక్, సేంద్రీయ ఆక్వాకల్చర్ ప్రమోషన్ మరియు సర్టిఫికేషన్, మంచి ఆక్వాకల్చర్ పద్ధతులు, సరైన ఆక్వాకల్చర్ పద్ధతులు, స్వీయ ఆధారిత జన్యు మెరుగుదల మరియు న్యూక్లియస్ బ్రీడింగ్ సెంటర్ను స్థాపించడం 'క్యాచ్ నుండి వినియోగదారునికి' గుర్తించదగినది. బ్లాక్ చైన్ టెక్నాలజీ వాడకం, గ్లోబల్ స్టాండర్డ్స్ అండ్ సర్టిఫికేషన్, బ్రూడ్ బ్యాంకుల అక్రిడిటేషన్, హేచరీస్, ఫార్మ్స్, అవశేషాల సమస్యలు మరియు ఆధునిక ప్రయోగశాల నెట్వర్క్ మద్దతు ఉన్న జల ఆరోగ్య నిర్వహణ ఇందులో ఉంటుంది.
జె. అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాలతో సమగ్ర ఆధునిక తీర ప్రాంత మత్స్యకార గ్రామాల ద్వారా తీరప్రాంత మత్స్య సంఘాల అభివృద్ధిని పి.ఎం.ఎస్.ఎస్.వై. సంకల్పించింది.
కె. మత్స్యకారులు మరియు చేపల రైతుల బేరసారాల శక్తిని పెంచడానికి ఫిష్ ఫార్మర్ ప్రొడ్యూసర్ ఆర్గనైజేషన్స్  ద్వారా మత్స్యకారులు మరియు చేపల రైతులను సమీకరించడం పి.ఎం.ఎం.ఎస్.వై. యొక్క ముఖ్య లక్షణం.
ఎల్. మత్స్య, ఆక్వాకల్చర్ కార్యకలాపాల కేంద్రంగా ఆక్వాపార్క్స్ ఒకే అంశం కింద భరోసా, సరసమైన, నాణ్యమైన ఇన్ పుట్లను, పంట కోత మౌలిక సదుపాయాలు, వ్యాపార సంస్థ మండలాలు, లాజిస్టిక్ సపోర్ట్, బిజినెస్ ఇంక్యుబేషన్ సెంటర్లు, మార్కెటింగ్ సౌకర్యాలు మొదలైనవి.
ఎం. ఫిషింగ్ నాళాలకు బీమా సౌకర్యం మొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టబడింది. నిషేధం / లీన్ కాలంలో మత్స్యకారులకు వార్షిక జీవనోపాధి మద్దతు అందించబడుతుంది.
ఎన్. బాగా నిర్మాణాత్మక పొడిగింపు మద్దతు సేవలు పి.ఎం.ఎం.ఎస్.వై. క్రింద నిర్వహించబడ్డాయి. తీరప్రాంత మత్స్యకార గ్రామాలలో 3347 సాగర్ మిత్రాస్ ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా యువత మత్స్య విస్తరణలో నిమగ్నమై ఉంటుంది. అంతేకాకుండా, యువ నిపుణులకు ఉద్యోగావకాశాలను కల్పించడానికి పెద్ద సంఖ్యలో మత్స్య విస్తరణ సేవల కేంద్రాలను ప్రైవేట్ స్థలంలో ఏర్పాటు చేస్తారు.
ఓ. చేపల పరిశుభ్రమైన నిర్వహణ కోసం ఫిషింగ్ హార్బర్స్ మరియు ల్యాండింగ్ కేంద్రాల నిర్మాణం మరియు ఆధునీకరణలో ప్రధాన పెట్టుబడులు, నాణ్యమైన మరియు సరసమైన చేపలను అందించడానికి పట్టణ మార్కెటింగ్ మౌలిక సదుపాయాలు, అత్యాధునిక మొత్తం అమ్మకపు చేపల మార్కెట్లు, రిటైల్ మార్కెట్ల అభివృద్ధి. చేపల ఇ-మార్కెటింగ్ మరియు ఇ-ట్రేడింగ్ మొదలైనవి.
పి. సముద్రంలో మత్స్యకారుల భద్రత, లోతైన సముద్రపు చేపల వేటను ప్రోత్సహించడానికి మత్స్యకారుల కోసం సాంకేతికంగా అభివృద్ధి చెందిన ఫిషింగ్ ఓడలను స్వాధీనం చేసుకోవడం, ఎగుమతి పోటీతత్వాన్ని మెరుగుపరచడానికి ఫిషింగ్ నాళాలను అప్గ్రేడ్ చేయడం, కమ్యూనికేషన్, ట్రాకింగ్ పరికరాలు మరియు బయో టాయిలెట్లు, ఫిషింగ్ నాళాల అభివృద్ధి.
క్యూ. మత్స్య రంగంలో ప్రైవేటు రంగ భాగస్వామ్యం, వ్యవస్థాపకత అభివృద్ధి, వ్యాపార నమూనాలు, వ్యాపారం సులభతరం చేయడం, ఆవిష్కరణలు మరియు అంకురాలు, ఇంక్యుబేటర్లతో సహా వినూత్న ప్రాజెక్టు కార్యకలాపాలు.
ఉపాధి కల్పన సామర్థ్యంతో సహా ప్రధాన ప్రభావం
ఎ. 2024-25 నాటికి చేపల ఉత్పత్తిని 137.58 లక్షల మెట్రిక్ టన్నులు  నుంచి 220 లక్షల మెట్రిక్ టన్నులకు పెంచుతోంది.
బి. చేపల ఉత్పత్తిలో సగటు వార్షిక వృద్ధి 9%
సి. వ్యవసాయ జి.వి.ఏ.కు మత్స్య రంగానికి చెందిన జి.వి.ఏ. యొక్క సహకారం 2018-19లో 7.28% ఉండగా, అది 2024-25 నాటికి 9% కి పెరిగింది.
డి. 2024-25 నాటికి ఎగుమతి ఆదాయాలు రూ .46,589 కోట్ల  నుండి సుమారు రూ .1,00,000 కోట్లకు రెట్టింపు అయ్యాయి.
ఇ. ఆక్వాకల్చర్లో ఉత్పాదకతను ప్రస్తుత జాతీయ సగటు 3 టన్నుల నుంచి హెక్టారుకు 5 టన్నుల వరకూ పెంచుతుంది.
ఎఫ్. పరిపక్వత అనంతర నష్టాలను 20-25% నుంచి 10% కు తగ్గించడం.
జి. దేశీయ చేపల వినియోగాన్ని తలసరి 5-6 కిలోల నుంచి 12 కిలోల వరకు పెంచడం.
హెచ్. సరఫరా మరియు విలువ గొలుసుతో పాటు మత్స్య రంగంలో సుమారు 55 లక్షల ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టించండి.
ఉద్దేశించిన లబ్ధిదారులు:
మత్స్యకారులు, చేపల రైతులు, చేపల కార్మికులు, చేపల విక్రేతలు, ఎస్సీలు / ఎస్టీలు / మహిళలు / విభిన్న సామర్థ్యం గల వ్యక్తులు, మత్స్య సహకార సంఘాలు / సమాఖ్యలు, ఎఫ్.ఎఫ్.పి.ఓ.లు, మత్స్య అభివృద్ధి సంస్థలు, స్వయం సహాయక బృందాలు  / జాయింట్ లయబిలిటీ గ్రూపులు  మరియు వ్యక్తిగత పారిశ్రామికవేత్తలు.