ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్  - 2020-21 పురోగతి గురించి కేంద్ర మంత్రివర్గం కు సమగ్ర వివరణ
ప్రసూతి మరణాలు, శిశు మరణాలు, 5 ఏళ్ల లోపు పిల్లల మరణాలు మరియు స్థూల సంతానోత్పత్తి రేటు లలో వేగవంతమైన క్షీణతతో సహా 2020-21 ఆర్థిక సంవత్సరం లో జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ పురోగతి గురించి ప్రధాన మంత్రి శ్రీ నరేంద్ర మోదీ అధ్యక్షతన జరిగిన కేంద్ర మంత్రివర్గం వివరించింది. ఇది టిబి, మలేరియా, కాలా-అజర్, డెంగ్యూ, క్షయ, కుష్టు వ్యాధి, వైరల్ హెపటైటిస్ మొదలైన వివిధ వ్యాధుల నివారణ కార్యక్రమాలకు సంబంధించి పురోగతిని కూడా సమీక్షించింది.
చేసిన వ్యయం: రూ. 27,989.00 కోట్లు 
లబ్ధిదారుల సంఖ్య:
జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ సార్వత్రిక ప్రయోజనం అంటే మొత్తం జనాభా కోసం అమలు చేయబడింది. సమాజంలోని బలహీన వర్గాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించి ప్రతి ఒక్కరికీ సామాజిక ఆరోగ్య సౌకర్యాలు సేవలు అందించడం కోసం రూపొందించబడింది.
అంశాల వారీగా వివరాలు:
కోవిడ్-19 వ్యాధి ముందస్తు నివారణ, గుర్తింపు మరియు నిర్వహణ కోసం తక్షణ ప్రతిస్పందన కోసం ఆరోగ్య వ్యవస్థ సంసిద్ధతను వేగవంతం చేయడానికి అత్యవసర ప్రతిస్పందన కోసం మరియు ఆరోగ్య వ్యవస్థల సన్నద్ధత ప్యాకేజీ  దశ-I అమలు చేసే ఏజెన్సీగా జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ పాత్రను క్యాబినెట్ గుర్తించింది. ఈ సీ ఆర్ పి -I  అనేది 100% కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యక్రమం. దీనిలో రూ. 31.03.2021 వరకు 8,147.28 కోట్లు రాష్ట్రాలకు యూటీలకు కేటాయించబడ్డాయి.
ఈ ప్యాకేజీలోని సేవలు ఆరోగ్య వ్యవస్థల బలోపేతం కోసం అందుబాటులో ఉన్న వనరులను భర్తీ చేస్తూ జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ కు అనుగుణంగా అమలు చేయబడ్డాయి. కోవిడ్-19 వ్యాప్తిని మందగించడం, నివారణ కోసం మరియు సంసిద్ధత కోసం జాతీయ మరియు రాష్ట్ర ఆరోగ్య వ్యవస్థకు మద్దతు ఇవ్వడం మరియు బలోపేతం చేయడం ఈ ప్యాకేజీ యొక్క లక్ష్యం.
అమలు వ్యూహం మరియు లక్ష్యాలు:
అమలు వ్యూహం:
జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ క్రింద ఆరోగ్య మరియు కుటుంబ సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ అమలు వ్యూహం ద్వారా రాష్ట్రాలు / కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలకు  ఆర్థిక మరియు సాంకేతిక సహాయాన్ని అందించడం, ముఖ్యంగా జిల్లా ఆసుపత్రుల  వరకు అందుబాటులో ఉండే, సరసమైన, జవాబుదారీ మరియు సమర్థవంతమైన ఆరోగ్య సంరక్షణను అందించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. జనాభాలోని పేద మరియు బలహీన వర్గాలు. మెరుగైన ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాలు, మానవ వనరులను పెంపొందించడం మరియు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మెరుగైన సేవలను అందించడం ద్వారా గ్రామీణ ఆరోగ్య సంరక్షణ సేవలలో అంతరాన్ని పూడ్చడం, వనరుల అభివృద్ధి మరియు సమర్థవంతమైన వినియోగం దీని లక్ష్యం.
2025 నాటికి జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ కింద లక్ష్యాలు:
ప్రసూతి మరణాలను 113 నుండి 90కి తగ్గించండి
శిశు మరణాలను 32 నుండి 23కి తగ్గించండి
5 ఏళ్ల లోపు పిల్లల మరణాలను 36 నుండి 23కి తగ్గించండి
స్థూల సంతానోత్పత్తి రేటును 2.1కి కొనసాగించడం
అన్ని జిల్లాల్లో కుష్ఠు వ్యాధి ని <1/10000 జనాభాకు మరియు సంభావ్యతను సున్నాకి తగ్గించడం
వార్షిక మలేరియా సంభావ్యతను <1/1000
అంటువ్యాధులు సంక్రమించని వ్యాధుల మరణాలు మరియు అనారోగ్యాలను, వ్యాధులను నివారించడం మరియు తగ్గించడం; గాయాలు మరియు కొత్తగా పుడుతున్న వ్యాధుల నయం
కుటుంబం ఆరోగ్య సంరక్షణ కోసం చేస్తున్న మొత్తం వ్యయం ఖర్చులను తగ్గించడం
దేశం నుండి 2025 నాటికి టీ బీ మహమ్మారిని అంతం చేయడం.
1,00,000 జనాభాకు 2012లో 234 నుండి 2019లో 193కి టీ బీ సంభావ్యత తగ్గించబడింది. భారతదేశంలో ప్రతి 1,00,000 జనాభాకు టీ బీ కారణంగా మరణాలు 2012లో 42 నుండి 2019లో 33కి తగ్గాయి.
ఉపాధి కల్పన అవకాశాలతో కూడిన ప్రధాన ప్రభావాలు మరియు ప్రయోజనాలు:
2020-21లో ఎన్హెచ్ఎమ్ని అమలు చేయడం వల్ల 2.71 లక్షల అదనపు మానవ వనరులతో పాటు జి డి ఎం ఓ లు, స్పెషలిస్ట్లు, ఏ ఎన్ ఎం లు, స్టాఫ్ నర్సులు, ఆయుష్ వైద్యులు, పారామెడిక్స్, ఆయుష్ పారామెడిక్స్, ప్రోగ్రామ్ మేనేజ్మెంట్ స్టాఫ్ మరియు పబ్లిక్ హెల్త్ మేనేజర్లు కాంట్రాక్టు ప్రాతిపదికన పనిచేస్తున్నారు.
2020-21లో ఎన్ హెచ్ ఎం అమలు ప్రజారోగ్య వ్యవస్థను మరింత బలోపేతం చేయడానికి దారితీసింది, అలాగే భారతదేశ కోవిడ్ 19 ఎమర్జెన్సీ రెస్పాన్స్ మరియు హెల్త్ సిస్టమ్స్ ప్రిపేర్డ్నెస్ ప్యాకేజీ ని ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా సమర్థవంతమైన మరియు సమన్వయంతో కూడిన కోవిడ్-19 ప్రతిస్పందనను ప్రారంభించింది.
భారతదేశంలో 5 ఏళ్ల లోపు పిల్లల మరణాలు 2013లో 49 నుండి 2018లో 36కి క్షీణించింది మరియు 2013-2018లో 5 ఏళ్ల లోపు పిల్లల మరణాలలో వార్షిక క్షీణత శాతం 1990-2012లో గమనించిన 3.9% నుండి 6.0%కి వేగవంతమైంది. ఎస్ ఆర్ ఎస్ 2020 ప్రకారం, 5 ఏళ్ల లోపు పిల్లల మరణాల నిష్పత్తి 32కి తగ్గింది.
భారతదేశంలో ప్రసూతి మరణాల నిష్పత్తి  1990లో లక్ష సజీవ జననాలకు 556 నుండి 2016-18 నాటికి 113కి 443 పాయింట్లు తగ్గింది. 1990 నుండి ప్రసూతి మరణాల నిష్పత్తి లో 80% క్షీణత సాధించబడింది, ఇది ప్రపంచ క్షీణత 45% కంటే ఎక్కువ. గత ఐదేళ్లలో, ప్రసూతి మరణాల నిష్పత్తి  2011-13 లో 167 నుండి 2016-18 కి 113కి తగ్గింది. ఎస్ ఆర్ ఎస్ 2017-19 ప్రకారం, ప్రసూతి మరణాల నిష్పత్తి 103కి తగ్గింది.
శిశు మరణాల 1990లో 80 నుండి 2018 సంవత్సరంలో 32కి క్షీణించింది. గత ఐదేళ్లలో, అంటే 2013 నుండి 2018 మధ్య కాలంలో శిశు మరణాల లో తగ్గుదల శాతం సగటు వార్షిక రేటు 1990-2012లో గమనించిన 2.9% నుండి 4.4%కి పెరిగింది. ఎస్ ఆర్ ఎస్ 2020 ప్రకారం, శిశు మరణాల రేటు 28కి తగ్గింది.
నమూనా నమోదు వ్యవస్థ  ప్రకారం, భారతదేశంలో స్థూల సంతానోత్పత్తి రేటు 2013లో 2.3 నుండి 2018 సంవత్సరంలో 2.2కి తగ్గింది. జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే-4  కూడా 2.2 స్థూల సంతానోత్పత్తి రేటుని నమోదు చేసింది. 2013 -2018 మధ్యకాలంలో స్థూల సంతానోత్పత్తి రేటులో తగ్గుదల శాతం సగటు వార్షిక రేటు 0.89%. ప్రస్తుతం 36 రాష్ట్రాలలో 28 రాష్ట్రాలు/యుటిలు కోరుకున్న సంతానోత్పత్తి స్థాయిని  సాధించాయి. ఎస్ ఆర్ ఎస్ 2020 ప్రకారం, ఎస్ ఆర్ ఎస్ 2.0కి మరింత తగ్గింది.
2020 సంవత్సరంలో, మలేరియా కేసులు మరియు మరణాలు వరుసగా 46.28% మరియు 18.18% తగ్గాయి.
1,00,000 జనాభాకు టీ బీ సంభావ్యత 2012లో 234 నుండి 2019లో 193కి తగ్గింది. భారతదేశంలో ప్రతి 1,00,000 జనాభాకు టీ బీ కారణంగా మరణాలు 2012లో 42 నుండి 2019లో 33కి తగ్గాయి.
కాలా అజార్  10000 జనాభాకు <1 కేసు నిర్మూలన లక్ష్యాన్ని సాధించడం, 2014లో 74.2% నుండి 2020-21లో 97.5%కి పెరిగింది.
కేసు మరణాల రేటు ని 1 శాతం కంటే తక్కువకు కొనసాగించాలనే జాతీయ లక్ష్యం సాధించబడింది. 2019లో మాదిరిగానే 2020లో డెంగ్యూ కారణంగా మరణాల రేటు 0.01%కి చేరుకుంది.
పథకం యొక్క వివరాలు & పురోగతి:
2020-21లో ఎన్ హెచ్ ఎం పురోగతి క్రింది విధంగా ఉంది:
మార్చి 31, 2021 వరకు 1,05,147 ఆయుష్మాన్ భారత్-హెల్త్ & వెల్నెస్ సెంటర్లకు ఆమోదం లభించింది. ఆయుష్మాన్ భారత్ - హెల్త్ & వెల్నెస్ సెంటర్స్ పోర్టల్లో రాష్ట్రాలు/యుటిలు నివేదించినట్లుగా, 1,17,440 హెల్త్ & వెల్నెస్ సెంటర్లు పనిచేస్తున్నాయి. 31 మార్చి, 2022 వరకు 1,10,000 లక్ష్యం.
31 మార్చి, 2021 చివరి నాటికి మొత్తం 5,34,771 మంది ఆషాలు  1,24,732 మల్టీ-పర్పస్ వర్కర్స్  / ఆగ్జిలరీ నర్సు మంత్రసాని , 26,033 స్టాఫ్ నర్సులు మరియు 26,633 మంది ప్రైమరీ హెల్త్ సెంటర్  మెడికల్ ఆఫీసర్లు సంక్రమించని వ్యాధుల పై శిక్షణ పొందారు.
ఎన్ ఆర్ హెచ్ ఎం/ ఎన్ హెచ్ ఎం  ప్రారంభించినప్పటి నుండి ప్రసూతి మరణాల నిష్పత్తి , ఐదు ఏళ్ల లోపు పిల్లల మరణాల రేటులో  మరియు శిశు మరణాల రేటు  క్షీణతలో త్వరణం ఉంది. ప్రస్తుత క్షీణత రేటు ప్రకారం, భారతదేశం తన సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలను  నిర్ణీత సంవత్సరానికి అంటే 2030 కంటే ముందే చేరుకోగలదు.
ఇంటెన్సిఫైడ్ మిషన్ ఇంద్రధనుష్ 3.0 29 రాష్ట్రాలు/యుటిలలో గుర్తించబడ్డ మొత్తం 250 జిల్లాలలో ఫిబ్రవరి 2021 నుండి మార్చి 2021 వరకు నిర్వహించబడింది,
అన్ని రాష్ట్రాలు/యూటీలలో దాదాపు 6.58 కోట్ల డోస్ల రోటావైరస్ వ్యాక్సిన్ను అందించారు.
బీహార్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్ హర్యానాలో దాదాపు 204.06 లక్షల డోసుల న్యుమోకాకల్ కంజుగేటెడ్ వ్యాక్సిన్  ఇవ్వబడింది. ప2021-22 బడ్జెట్ ప్రకారం, యూనివర్సల్ ఇమ్యునైజేషన్ ప్రోగ్రామ్  కింద పి వి సి దేశవ్యాప్తంగా వ్యాప్తి చేయబడింది.
అస్సాం, ఉత్తరప్రదేశ్ మరియు పశ్చిమ బెంగాల్ లోనీ 3 రాష్ట్రాల్లోని 35 స్థానిక జిల్లాల్లో దాదాపు 3.5 కోట్ల మంది పెద్దలకు జపనీస్ ఎన్సెఫాలిటిస్ వ్యాక్సిన్ను ఇచ్చారు.
ప్రధాన్ మంత్రి సురక్షిత్ మాతృత్వ అభియాన్  కింద అన్ని రాష్ట్రాలు/యూటీలలో 18,400 ఆరోగ్య కేంద్రాలలో 31.49 లక్షల ఏ ఎన్ సి చెకప్లు నిర్వహించబడ్డాయి.
లక్ష్య: 202 లేబర్ రూమ్లు , 141 మెటర్నిటీ ఆపరేషన్ థియేటర్లు స్టేట్ లక్ష్య సర్టిఫికేట్ మరియు 64 లేబర్ రూమ్లు & 47 మెటర్నిటీ ఆపరేషన్ థియేటర్లు నేషనల్ లక్ష్య  సర్టిఫికేట్ పొందాయి.
దేశంలో కోల్డ్ చైన్ వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడానికి, కోల్డ్ చైన్ పరికరాలు అంటే ఐ ఎల్ ఆర్  - 1041, ఐ ఎల్ ఆర్ - 5185, డీ ఎఫ్ - 1532, కోల్డ్ బాక్స్ - 2674, కోల్డ్ బాక్స్  - 3700 , వ్యాక్సిన్ క్యారియర్ - 66,584 మరియు ఐస్ ప్యాక్లు - 31,003 రాష్ట్రాలు/యుటిలకు సరఫరా చేయబడ్డాయి.
2020-21లో మొత్తం 13,066 మంది ఆషాలు  ఎంపిక చేయబడ్డారు, మార్చి 31, 2021 వరకు దేశవ్యాప్తంగా మొత్తం ఆషాల సంఖ్య 10.69 లక్షలు.
నేషనల్ అంబులెన్స్ సర్వీసెస్ : మార్చి 2021 నాటికి, 35 రాష్ట్రాలు / యుటిలు అంబులెన్స్కు కాల్ చేయడానికి 108 లేదా 102కి డయల్ చేయగల సౌకర్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. 2020-21లో 735 అదనపు ఎమర్జెన్సీ రెస్పాన్స్ సర్వీస్ వాహనాలు సమకూర్చారు
2020-21లో, 30 అదనపు మొబైల్ మెడికల్ యూనిట్లు  సమకూర్చారు.
24x7 సేవలు మరియు మొదటి రెఫరల్ సౌకర్యాలు: 2020-21లో, FRUల కార్యాచరణగా 1140 సౌకర్యాలు సమకూర్చారు.
కాయకల్ప్: 2020-21లో ఈ పథకం కింద 10,717 ప్రజారోగ్య సౌకర్యాలకు కాయకల్ప్ అవార్డులను అందించారు.
మలేరియా: 2014లో నమోదైన 11,02,205 కేసులు మరియు 561 మరణాలతో పోల్చితే 2020లో నమోదైన మొత్తం మలేరియా కేసులు మరియు మరణాల సంఖ్య వరుసగా 1,81,831 మరియు 63గా ఉంది, ఇది 83.50% మలేరియా కేసులు మరియు 88.77% మరణాలతో పోలిస్తే తగ్గుదలని సూచిస్తుంది.
కాలా-అజార్: కాలా అజార్  స్థానిక బ్లాక్ల శాతం, 10,000 జనాభాకు <1 కేసు నిర్మూలన లక్ష్యాన్ని సాధించడం, 2014లో 74.2% నుండి 2020-21లో 97.5%కి పెరిగింది.
శోషరస ఫైలేరియాసిస్: 2020-21లో, 272 స్థానిక జిల్లాలలో, 98 జిల్లాలు 1 ట్రాన్స్మిషన్ అసెస్మెంట్ సర్వే ని విజయవంతంగా పూర్తి చేశాయి మరియు ఏం డీ ఏ ని ఆపివేసాయి మరియు ఈ జిల్లాలు పోస్ట్ ఏం డీ ఏ నిఘాలో ఉన్నాయి.
డెంగ్యూకి సంబంధించి, కేసు మరణాల రేటు  <1 శాతం కొనసాగించడం జాతీయ లక్ష్యం. 2014లో కేసు మరణాల రేటు 0.3% మరియు 2015 నుండి 2018 మధ్యకాలంలో, కేసు మరణాల రేటు 0.2% వద్ద కొనసాగినందున లక్ష్యం సాధించబడింది. ఇక 2020లో, 2019లో మాదిరిగానే 0.1% వద్ద కొనసాగింది.
జాతీయ క్షయ నిర్మూలన కార్యక్రమం : దేశవ్యాప్తంగా జిల్లా స్థాయిలో మొత్తం 1,285 కార్ట్రిడ్జ్ బేస్డ్ న్యూక్లియిక్ యాసిడ్ యాంప్లిఫికేషన్ టెస్ట్  యంత్రాలు మరియు 2,206 ట్రూనాట్ యంత్రాలు పనిచేస్తున్నాయి. 2020లో 29.85 లక్షల పరమాణు పరీక్షలు జరిగాయి. 2017లో 7.48 లక్షలతో పోలిస్తే ఇది 4 రెట్లు పెరిగింది. తక్కువ ఎం డీ ఆర్ - టీ బీ  నియమావళి మరియు బెడాక్విలిన్/డెలామానిడ్  ఆధారిత నియమావళి అన్ని రాష్ట్రాలు/ యూ టీ లలో అందుబాటులోకి వచ్చింది. 2020లో, 30,605 ఎం డీ ఆర్ / ఆర్ ఆర్ - టీ బీ రోగులు స్వల్ప ఎం డీ ఆర్ / - టీ బీ 10,489 డీ ఆర్ / - టీ బీ రోగులు దేశవ్యాప్తంగా నియమావళి పాటిస్తున్నారు.  కలిగి ఉన్న కొత్త ఔషధాలపై నియమావళి పాటిస్తున్నారు.
ప్రధాన్ మంత్రి జాతీయ డయాలసిస్ ప్రోగ్రామ్  2016లో ఎన్ హెచ్ ఎం క్రింద అన్ని జిల్లా ఆసుపత్రులలో డయాలసిస్ సౌకర్యాలకు పి పి పి పద్ధతిలో మద్దతు ను స్వీకరించటం ప్రారంభించబడింది. 2020-21 ఆర్థిక సంవత్సరం లో, పి ఎం ఎన్ డి పి  35 రాష్ట్రాలు/యూటీలలో 505 జిల్లాల్లో 910 డయాలసిస్ సెంటర్లలో 5781 మెషిన్లను సమకూర్చడం ద్వారా అమలు చేయబడింది. 2020-21లో, మొత్తం 3.59 లక్షల మంది రోగులు డయాలసిస్ సేవలను పొందారు మరియు 35.82 లక్షల మందికి హిమో-డయాలసిస్ సెషన్లు నిర్వహించారు.
నేపథ్య సమచారం
జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ 2005లో జిల్లా ఆసుపత్రుల  స్థాయి వరకు గ్రామీణ జనాభాకు, ముఖ్యంగా బలహీన వర్గాలకు అందుబాటులో, సరసమైన మరియు నాణ్యమైన ఆరోగ్య సంరక్షణను అందించడానికి ప్రజారోగ్య వ్యవస్థలను నిర్మించే లక్ష్యంతో ప్రారంభించబడింది. 2012లో, నేషనల్ అర్బన్ హెల్త్ మిషన్  ప్రారంభించబడింది ఎన్ హెచ్ ఆర్ ఎం  నేషనల్ హెల్త్ మిషన్ గా పేరు మార్చబడింది. నేషనల్ హెల్త్ మిషన్ ఎన్ హెచ్ ఆర్ ఎం మరియు నేషనల్ అర్బన్ హెల్త్ మిషన్  అనే రెండు సబ్ మిషన్లతో పని చేస్తోంది
1 ఏప్రిల్ 2017 నుండి మార్చి 31, 2020 వరకు జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ కొనసాగింపును 21 మార్చి 2018న జరిగిన క్యాబినెట్ సమావేశంలో ఆమోదించారు.
ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ, వ్యయ విభాగం 10 జనవరి 2020 నాటి ఆఫీస్ మెమోరాండం నం. 42 ప్రకారం జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ను 31 మార్చి 2021 తేదీ లేదా 15వ ఫైనాన్స్ కమిషన్ల సిఫార్సు తేదీ ఏది ముందు అయితే అంత వరకు అమలులో ఉండే మధ్యంతర పొడిగింపును కూడా పొందింది.
ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ, వ్యయ శాఖ నెం. 01/PFC-I/2022 తేదీ 01 ఫిబ్రవరి, 2022 ప్రకారం జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ను 01.04.2021 నుండి 31.03.2026 వరకు లేదా తదుపరి సమీక్ష ఏది ముందైతే అంత వరకు కొనసాగించడానికి ఆమోదం తెలిపింది. ఖర్చు ఫైనాన్స్ కమిటీ  సిఫార్సులు మరియు ఆర్థిక పరిమితులు మొదలైన వాటికి కట్టుబడి ఉంటుంది.
ఎన్ హెచ్ ఎం ఫ్రేమ్వర్క్కు సంబంధించిన క్యాబినెట్ ఆమోదం, ఈ అప్పగించిన అధికారాలను ఉపయోగించడం అనేది ఎన్  హెచ్ ఎం HM( కి సంబంధించిన ప్రోగ్రెస్ రిపోర్ట్, ఆర్థిక నిబంధనలలో మళ్లింపు కొనసాగుతున్న స్కీమ్లలో మార్పులు మరియు కొత్త పథకాల వివరాలను క్యాబినెట్ ముందు ఉంచాలనే షరతుకు లోబడి ఉంటుందని నిర్దేశిస్తుంది. క్యాబినెట్ కోసం వార్షిక ప్రాతిపదికన సమాచారం సమర్పించాల్సి ఉంటుంది.