ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫਤਰ
ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ "ਟਾਈਮਲੈੱਸ ਲਕਸ਼ਮਣ" ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਿੱਦਿਆਸਾਗਰ ਰਾਓ, ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ, ਯਸ਼ਸਵੀ, ਯੁਵਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਨ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਜੀ, ਸੁਸ਼੍ਰੀ ਉਸ਼ਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ, ਡਾ. ਅਲੋਕ ਸ਼ਰਮਾ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਥੇ ਉਪਸਥਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਗਰਿਕ।
ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ Timeless Journey ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਉਸ਼ਾ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰੀਚੈ ਰਿਹਾ ਤਦ ਤੋਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਾਰਾ contribution ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, Digital form ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਮੇਰਾ ਸੁਝਾਅ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ animation form ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜੋ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਦੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਸਾਨ ਜ਼ਰੀਆ ਇਕੱਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਾਰਟੂਨ ਨਾਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਤਨੀ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।
ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਜੁਟੇ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵਰਨਾ ਕਦੇ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇਵੋ... ਚੰਗਾ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ‘ਤੇ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਭ ਨੂੰ, ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
ਇਹ ਪ੍ਰਯਤਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ common man ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਤੱਤ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਮਨ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੀਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਾਂਗਾ ਅਗਰ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਕੋਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ... ਇੱਕ ਕੇਸ ਸਟਡੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੀ ਕਾਰਟੂਨ ਰਾਹੀਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ ‘ਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤੀ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ; ਕਾਰਟੂਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ.... ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਨਿਆਂ ਹੈ ਇਹ ਤਾਂ ਪਕੜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਆਰਟਿਸਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ... ਮੈਂ ਗਲਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ... ਲੇਕਿਨ ਸ਼ਾਇਦ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਾ direct dialing ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹਰੇਕ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ, ਨੱਕ-ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਹ...ਸੁਭਾਸ਼ ਜੀ ਮਿਲਣਗੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਲਗੇਗਾ ਹਾਂ, ਸੁਭਾਸ਼ ਜੀ ਬੜੇ ਅੱਛੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਮਿਲਣਗੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਨੂੰ ਸੁਭਾਸ਼ ਜੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਗੇ... ਕੰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲੰਬਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਗੇ... ਨੱਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਟੇਢਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲੋ ਤਾਂ ਇਹ ਪਕੜਨਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ... ਅਤੇ ਖੁਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਖੁਦ ਦਾ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ... ਤਾਂ ਉਹ ਤਾਂ ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ, ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ... ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੇਢਾ-ਮੇਢਾ ਬਣਾਇਆ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ;;;; ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਹੁਣ ਕੌਮਨ ਮੈਨ... ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜੋ costume designers ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਕੋਈ advice ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੋਈ ਇਹ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਸਟੇਟ ਦੇ ਹਨ। ਵਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹੋਵੇ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਆਰਟਿਸਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਦਿਖੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਤਮਿਲ ਦਾ ਛਾਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਨੌਰਥ-ਈਸਟ ਦੀ ਛਾਇਆ ਹੈ... ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਰੂਪ ਦਿਖਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਦਾ ਡ੍ਰੈਸਿੰਗ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਹੈ... ਕੋਈ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਇਹ ਉਸ ਰਾਜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਹਬ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ... ਯਾਨੀ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਇਨੋਰਿਟਲੀ ਦੇਖੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲੇਗਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਕਿਉਂ ਢੂੰਡਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਉਹ represent ਕਰਦਾ ਹੈ... ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਯੁਗ ਨੂੰ represent ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੀ। ਇਹ ਕੌਮਨ ਮੈਨ constant ਹੈ... ਉਸ ਦੇ ਜੁੱੜਿਆ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾ ਵਿੱਚ ਦਮ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਛਤਰੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ... ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਆਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ... ਬਿਖਰਾਅ ਢੂੰਡਣਾ.... ਅਲੱਗ ਦਾ ਢੂੰਡਣਾ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੜਾ contribution ਸੀ।
ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ... ਹੁਣ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ miss ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਕਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਮੈਂ ਪੱਕਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਹਰ politician ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਟੂਨ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਸੇਜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੰਨੀ ਤਾਕਤ ਹੋਣਾ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਕਾਰਟੂਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਉਹ ਚੁਕਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ.... ਕਦੇ ਚੁਕਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਟੀਕ ਤੋਂ ਸਟੀਕ ਗੱਲ ਨੂੰ, ਕਠੋਰ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲ ਨੂੰ... ਲੇਕਿਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਦਰਦ ਦੇਣ ਦੀ... ਕਾਰਟੂਨ ਵਿੱਚ ਮਲ੍ਹਮ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਗਦਾ ਹੈ ਯਾਰ ਇਹ ਕੀ ਹੈ.... ਦੂਸਰੇ ਪਲ ਲਗਦਾ ਹੈ ਹਾਂ ਯਾਰ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਤੀਬਰਤਾ ਦਰਮਿਆਨ ਮਲ੍ਹਮ ਲਗਾਉਣ ਦੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸੀ ਜੋ ਬੇਜੋੜ ਤਾਕਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਆਮ ਮਾਨਵੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰਟੂਨ ਸੀ ਕਿ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਕਾਰ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ... ਬੋਲੇ ਕਾਰ ਲਿਆਇਆ ਹਾਂ ਲੇਕਿਨ ਰੋਡ ਢੂੰਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾਵਾਂ। ਯਾਨੀ ਉਸ ਸਮੇਂ infrastructure ਦੇ ਉੱਪਰ... ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਰੋਡ ਨਹੀਂ ਸਨ... ਇੰਨਾ ਸਟੀਕ, ਮਾਰਮਿਕ ਕਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਕਿੱਥੋਂ ਢੂੰਡੇ.. ਤਾਂ ਬੋਲੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਢੂੰਡੇ ਕੌਮਨ ਮੈਨ... ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਢੂੰਡ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਨੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈ ਆਰ.ਕੇ.ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਛਾਇਆ ਰਹੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਫੀ ਲਿਖਿਤ ਦੇ ਲੇਖਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਇਆ।
ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਟਲਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ... ਮੇਰੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਗਰ ਦੁਨੀਆ ਬੜੀ ਹੈ ਅਸੀਂ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ... ਉਹ ਤਾਮਝਾਮ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਮਾਲੂਮ ਨਹੀਂ ਸੀ... ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜਿੰਦਗੀ ਗੁਜਾਰਦੇ ਸਨ ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਟਲਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ ਮੈਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਮਿਨਿਸਟਰ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਭਾਈ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਸੁਝਾਅ ਹੈ... ਤਾਂ ਬੋਲੇ ਕੀ। ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਆਮ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਸਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣ ਦੇ ਲਈ ਦੇ ਦੇਣ ਇਹੀ ਬਹੁਤ ਬੜੀ ਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਯਾਰ ਜਮਾਨਾ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਇਹ ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਹਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜਾ-ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਸਿੰਬਲ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਂ.... ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਸਿੰਬਲ ਰਹਿੰਦਾ ਨਾ ਇੱਕ ਬੜਾ ਸਾਰਾ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਇਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ.... ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਸਿੰਬਲ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਇੰਨਾ impact ਸੀ;;;; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋਗੇ ਇਹ ਬਾਤ ਅਟਲਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ... ਅਤੇ actually decision ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ... ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋ ਸੇਵਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਇਹ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ... ਹੁਣ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਇਹ ਚੈਕਸ ਵਾਲੇ ਕੋਟ ਵਾਲਾ ਕੌਮਨ ਮੈਨ.... ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਲਾ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਅੱਜ ਵੀ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਾਨੀ ਸਾਧਾਰਣ ਮਾਨਵੀ ਦਾ ਤਵੱਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਤੱਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਣਾ... ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਮੇਰਾ ਤਦ ਤੱਕ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਹਵਾਈ ਚੱਪਲ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਘੁਮਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਚੱਪਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਅੱਜ ਦੇਖੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕੋਚ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨੇ ਟ੍ਰੈਵਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੀ। ਤਾਂ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਉਸ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅੰਦਰ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਜੋ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਸਚਮੁੱਚ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਖੈਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਛੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਵਰਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ, ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ, ਪਦਮਵਿਭੂਸ਼ਣ ਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕੌਮਨ ਮੈਨ... ਅਗਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਈ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਜੀਣਾ ਜੀ ਕੇ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਦਮ ਦੇ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਾਂਗਾ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੇਸ ਸਟਡੀ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ, ਪਦਮਵਿਭੂਸ਼ਣ ਮਿਲੇ ਹਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਦਾ reflection ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਕਿੰਨੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ..... ਅਸੀਂ ਉਸ ਤਬਕੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਂ.... ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜੀ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਈ ਹੋਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਹੈ।
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੜੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ... ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਵੇਗੀ... ਜੋ Finance ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਰਟੂਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਹਨ। ਉਹ ਕੌਮਨ ਮੈਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ.... ਇਹ ਕੌਮਨ ਵੁਮਨ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ... ਤਾਂ gender equality ਦਾ ਵੀ ਇਹ ਅੱਛਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਵਧਾਈ ਹੈ, ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਚਮੁੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ Less Time ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਰੁਕਦਾ ਹੀ ਹੈ Less Time ਸੀ...ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ‘’Timeless’’ ਹਨ ‘’Timeless’’ ਰਹਿਣਗੇ।
ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ।