ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬਉੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੈਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ
ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਿੰਘ ਪਟੇਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਧਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਪਹਿਲੀ ਕੌਮਿਕ ਬੁੱਕ ‘ਚਾਚਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ’ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
‘ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ 2021-ਦਿ ਰਿਵਰ ਫੈਸਟੀਵਲ’ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਰਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਵੱਲੋਂ ਨਦੀ ਉਤਸਵ  ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ।
ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰੇਵਤੀ ਸਕਾਲਕਰ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਵੰਦਨਾ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਕਾਲਕਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਕੋਕਿਲਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਤਸਵ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਝਲਕ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜੀਵ ਰੰਜਨ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਡਾਇਰੇਕਟਰ ਜਨਰਲ, ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਨੇ ਜੀਆਈਜ਼ੈੱਡ, ਐੱਨਆਈਯੂਏ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੀਵੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਜਨ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਸਵ ਗੰਗਾ ਦੂਤ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਹਰੀ, ਐੱਨਵਾਈਕੇਐੱਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵੈ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’’
ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੈਡੀ ਨੇ ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ ਦੇ 5ਵੇਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੇ ਉਤਸਵ ’ਤੇ ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਸ ਉਤਸਵ ਜ਼ਰੀਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।’
ਨਦੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ,‘ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਇੰਨੀ ਪਰਸਪਰ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।’’
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਹੋਤਸਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦੇਣ ਲਈ ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੰਗਾ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ, ਜਲਜ ਸਵਾਰੀ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਅਵਸਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ।
ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਲ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਿੰਘ ਪਟੇਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਨਦੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਡੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਤ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝੋ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ  ਯੋਗਦਾਨ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਨਦੀ ਮਹਾਉਤਸਵ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਅਸਵਰ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਲ ਹੀ ਧਨ ਹੈ’ । ਅੱਜ ਧੰਤੇਰਸ ’ਤੇ ਆਓ! ਅਸੀਂ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਜਲ-ਧਨ  ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।’’
ਆਈਐੱਨਟੀਏਸੀਐੱਚ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ‘ਸੈਲੀਬਰੇਟਿੰਗ ਦਿ ਸਪਿਰਟ ਆਫ ਰਿਵਰ’ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੈਡੀ ਅਤੇ ਜਲ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਿੰਘ ਪਟੇਲ ਨੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਮਨੁ ਭਟਨਾਗਰ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਆਈਐੱਨਟੀਏਸੀਐੱਚ ਇਸ ਲਾਂਚ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਆਈਐੱਨਟੀਏਸੀਐੱਚ ਵੱਲੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਦੋਵਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਤੋਂ ਕਾਵੇਰੀ ਤੱਕ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ‘ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ’ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਦਾ ਵੀਡਿਓ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਵੀਡਿਓ ਆਈਆਈਟੀ ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ‘ਦਿ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਕਲੀਨ ਵਾਟਰ  ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਡਾ. ਕਨਿਕਾ ਕਨਿਕੋਸ਼ਵਰਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬੰਬੇ ਜੈਯਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਰਚੁਅਲ ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਇਸ ਵੀਡਿਓ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਨਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਾਲੇਜ ਪੋਰਟਲ ਦਾ ਕਰਟੇਨ ਰੇਜਰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚਾਚਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੌਮਿਕਸ ਦੇ ਇਸ ਅਸਰਦਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਵੀਕਾਰਤ ਪਹਿਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕੌਮਿਕ ਬੁੱਕ ‘ਚਾਚਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ’ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸਪਾਂਸਰ ਥੀਸਿਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਰੀ-ਇਮੇਜ਼ਨਿੰਗ ਅਰਬਨ ਰਿਵਰ’ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ 2021 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਮਾਮਿ ਗੰਗੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨਿੱਖੜਵੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਜ਼ਰੀਏ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਦੀਆਂ ਲਈ ਸਮੁੱਚੀ ਸੋਚ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗ ਡਾਇਲਾਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਰੁਚੀ ਬਡੋਲਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਡਬਲਯੂਆਈਆਈ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਡਬਲਯੂਆਈਆਈ ਨੇ ਨਦੀ-ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਅਭਿਨ ਤਰੀਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਹਰੀ ਨੂੰ ਟਰੇਂਡ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਵਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਬੇ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਪੀਯੂਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਕ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ।
ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਿੰਘ ਟਿਪਾਨੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਮੁਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਦੇਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਲੋਕ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨੀਲੋਤਪਲ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਨਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ-2021 ਦਾ ਦੂਜਾ ਦਿਨ ਦੀਪ ਉਤਸਵ ਕਰਕੇ ਸਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਸ਼੍ਰੀ ਰੋਜੀ ਅਗਰਵਾਲ, ਈਡੀ , ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਨੇ ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਵੱਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ 77 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜ਼ਰੀਏ ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਬੇਸਿਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜੋ ਵਰਚੁਅਲੀ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਕੱਲ੍ਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜਲਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗਜੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।