ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਐੱਨਐੱਸਐੱਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨੰ. 587: ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ, 2019 
1. ਪਿਛੋਕੜ
1.1 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਕੜਾ ਦਫ਼ਤਰ  ਨੇ ਆਪਣੇ 77 ਵੇਂ ਦੌਰ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ 2019 ਤੋਂ 31 ਦਸੰਬਰ 2019 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐੱਨਐੱਸਓ ਨੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ “ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ” ਬਾਰੇ ਜਾਂਚ ਦੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। 77 ਵੇਂ ਦੌਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਸੰਭਾਲ ਸਰਵੇਖਣ  ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਰਵੇਖਣ  ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਜੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
2. ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼
2.1 ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਬਾਰੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕੇਤਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ।
-
ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਸ
-
ਪਸ਼ੂਧਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ
-
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ, ਉਤਪਾਦਕ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ
-
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸ
-
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ
-
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ
3 ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ
3.1 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ 2018 - ਜੂਨ 2019 ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਪਲ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕੋ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਦੋ ਫੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਫੇਰੀ ਜਨਵਰੀ - ਅਗਸਤ 2019 ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਫੇਰੀ ਸਤੰਬਰ - ਦਸੰਬਰ 2019 ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
4 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ
4.1 ਐੱਨਐੱਸਐੱਸ ਦੇ 77ਵੇਂ ਦੌਰ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ  ਤੋਂ 4000 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 365 ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐੱਨਐੱਸਐੱਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੌਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਤੋਂ ਆਮਦਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
5 ਸੈਂਪਲ ਦਾ ਆਕਾਰ
|
|
ਐੱਫ਼ਐੱਸਯੂ/ਪਰਿਵਾਰ/ਵਿਅਕਤੀ
|
|
ਪਹਿਲੀ ਫੇਰੀ
|
|
ਦੂਜੀ ਫੇਰੀ
|
|
ਐੱਫ਼ਐੱਸਯੂ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
|
|
5950
|
|
ਐੱਫ਼ਐੱਸਯੂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ
|
|
5,940
|
|
5,894
|
|
ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
|
|
58,035
|
|
56,894
|
|
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
|
|
45,714
|
|
44,770
6 ਅਹਿਮ ਨਤੀਜੇ
ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।
6.1 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੰਡ
|
|
ਸਾਰਣੀ 1: ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ 2018 - ਜੂਨ 2019 ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੰਡ
|
|
ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹ
|
|
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ
|
|
ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ
|
|
ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਪਰਿਵਾਰ
|
|
ਐੱਸਟੀ
|
|
14.2
|
|
10.0
|
|
12.3
|
|
ਐੱਸਸੀ
|
|
15.9
|
|
28.4
|
|
21.6
|
|
ਓਬੀਸੀ
|
|
45.8
|
|
42.8
|
|
44.4
|
|
ਹੋਰ
|
|
24.1
|
|
18.8
|
|
21.7
|
|
ਸਾਰੇ
|
|
100.0
|
|
100.0
|
|
100.0
6.2 ਜ਼ਮੀਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੰਡ
|
|
ਸਾਰਣੀ 2: ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ 2018 - ਜੂਨ 2019 ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹਿਸਾਬ  ਦੁਆਰਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੰਡ
|
|
ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 
|
|
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ
|
|
ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ
|
|
ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਪਰਿਵਾਰ
|
|
< 0.01
|
|
0.6
|
|
26.8
|
|
12.7
|
|
0.01 - 0.40
|
|
34.2
|
|
69.0
|
|
50.2
|
|
0.40 - 1.00
|
|
35.6
|
|
3.1
|
|
20.6
|
|
1.01 - 2.00
|
|
17.7
|
|
0.7
|
|
9.9
|
|
2.01 - 4.00
|
|
8.6
|
|
0.4
|
|
4.8
|
|
4.01 - 10.00
|
|
2.8
|
|
0.0
|
|
1.5
|
|
10.00 +
|
|
0.4
|
|
0.0
|
|
0.2
|
|
ਸਾਰੇ ਆਕਾਰ
|
|
100.0
|
|
100.0
|
|
100.0
6.3 ਜ਼ਮੀਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀਅਤ
ਟਾਈਟਲ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਟੇ ਜਾਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਾਲਕ ਵਰਗੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ  ਨੂੰ ਵੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
6.3.1 ਮਾਲਕੀ ਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ
|
|
ਸਾਰਣੀ 3: 2019 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਲਕੀ ਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਔਸਤ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ
|
|
ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲਾ ਔਸਤ ਖੇਤਰ 
|
|
0.512
|
|
ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ
|
|
8.2
|
|
ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲਾ ਔਸਤ ਖੇਤਰ 
|
|
0.558
|
|
ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 0.002 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਲਕੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
6.4 ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼
6.4.1 ਪਰਿਵਾਰਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਟਾਈਟਲ, ਆਕਾਰ ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ  ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਲਟੀਪਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਰਸੋਈ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ ਪਾਲਣ ਜਾਂ ਪਿਸੀਕਲਚਰ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਲਡਿੰਗ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗ ਦਾ ਖੇਤਰ: ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗ ਸਾਰੀ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ - ਜਿਸਦੀ ਮਲਕੀਅਤ, ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਕੋਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਸੰਚਾਲਿਤ ਖੇਤਰ: ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.4.2 ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਦਾ ਖੇਤਰ
|
|
ਸਾਰਣੀ 4: ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਗਿਣਤੀ, ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗ ਦਾ ਔਸਤ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਓਪਰੇਟਡ ਔਸਤ ਖੇਤਰ
|
|
ਸੂਚਕ
|
|
ਜੁਲਾਈ 18 - ਦਸੰਬਰ 18
|
|
ਜਨਵਰੀ 19 - ਜੂਨ 19
|
|
ਜੁਲਾਈ 18 - ਜੂਨ 19
|
|
ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 
|
|
103.454
|
|
85.913
|
|
101.982
|
|
ਪ੍ਰਤੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਔਸਤ ਖੇਤਰ 
|
|
0.902
|
|
0.880
|
|
0.913
|
|
ਪ੍ਰਤੀ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼  ਪਿੱਛੇ ਔਸਤ ਖੇਤਰ ਓਪਰੇਟਡ
|
|
0.815
|
|
0.682
|
|
0.833
6.5 ਫ਼ਸਲ ਉਤਪਾਦਨ
6.5.1 ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ 25 ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: ਝੋਨਾ, ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕੀ, ਰਾਗੀ, ਕਣਕ, ਜੌਂ, ਛੋਲੇ, ਅਰਹਰ , ਉੜਦ, ਮੂੰਗੀ, ਮਸਰੀ , ਗੰਨਾ, ਆਲੂ, ਪਿਆਜ਼, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਸੀਸਾਮੁਮ, ਤਾਰਾਮੀਰਾ /ਸਰ੍ਹੋਂ, ਨਾਰੀਅਲ, ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਬੀਜ, ਕੇਸਰ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਨਾਈਜਰਸੀਡ, ਕਪਾਹ, ਜੂਟ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਲ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੁਆਰਾ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
6.5.2 ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ
|
|
ਸਾਰਣੀ 5: ਔਸਤਨ ਕੁੱਲ ਫ਼ਸਲੀ ਰਕਬਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਮੁੱਲ
|
|
ਫ਼ਸਲ
|
|
ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ
|
|
ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ
|
|
ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਔਸਤ
|
|
ਕੁੱਲ ਫ਼ਸਲੀ ਰਕਬਾ 
|
|
ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਤਰਾ 
|
|
ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਮੁੱਲ|
|
ਜੁਲਾਈ 2018 - ਦਸੰਬਰ 2018
|
|
ਝੋਨਾ
|
|
53.2
|
|
52.6
|
|
0.617
|
|
2,035
|
|
36,139
|
|
ਜਵਾਰ
|
|
3.5
|
|
48.1
|
|
0.713
|
|
677
|
|
15,420
|
|
ਬਾਜਰਾ
|
|
8.3
|
|
48.6
|
|
0.769
|
|
672
|
|
12,692
|
|
ਮੱਕੀ
|
|
11.3
|
|
47.1
|
|
0.467
|
|
815
|
|
13,671
|
|
ਰਾਗੀ
|
|
1.6
|
|
36.3
|
|
0.398
|
|
336
|
|
9,154
|
|
ਅਰਹਰ 
|
|
2.9
|
|
60.4
|
|
0.684
|
|
388
|
|
18,953
|
|
ਉੜਦ
|
|
4.1
|
|
50.5
|
|
0.568
|
|
264
|
|
9,860
|
|
ਮੂੰਗ
|
|
2.7
|
|
44.8
|
|
0.667
|
|
216
|
|
10,973
|
|
ਗੰਨਾ
|
|
3.5
|
|
95.9
|
|
0.608
|
|
37,474
|
|
1,01,625
|
|
ਆਲੂ
|
|
1.4
|
|
48.5
|
|
0.111
|
|
1143
|
|
9,240
|
|
ਮੂੰਗਫਲੀ
|
|
2.1
|
|
77.6
|
|
0.810
|
|
737
|
|
31,859
|
|
ਨਾਰੀਅਲ
|
|
2.0
|
|
61.2
|
|
0.185
|
|
1,227
|
|
15,109
|
|
ਸੋਇਆਬੀਨ
|
|
6.0
|
|
94.4
|
|
1.175
|
|
1,202
|
|
37,584
|
|
ਕਪਾਹ
|
|
7.2
|
|
94.6
|
|
1.108
|
|
1,209
|
|
62,291
|
|
ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ
|
|
92.7
|
|
xxx
|
|
0.889
|
|
xxx
|
|
46,277
|
|
ਜਨਵਰੀ 2019 - ਜੂਨ 2019
|
|
ਝੋਨਾ
|
|
9.3
|
|
76.6
|
|
0.606
|
|
2,755
|
|
45,866
|
|
ਜਵਾਰ
|
|
1.8
|
|
60.1
|
|
0.861
|
|
1,233
|
|
32,064
|
|
ਮੱਕੀ
|
|
3.5
|
|
82.0
|
|
0.458
|
|
2,014
|
|
34,419
|
|
ਕਣਕ
|
|
41.2
|
|
50.8
|
|
0.630
|
|
1,948
|
|
37,657
|
|
ਛੋਲੇ
|
|
6.7
|
|
63.2
|
|
0.625
|
|
584
|
|
23,891
|
|
ਅਰਹਰ 
|
|
1.7
|
|
51.9
|
|
0.418
|
|
311
|
|
15,203
|
|
ਮੂੰਗ
|
|
1.5
|
|
51.1
|
|
0.429
|
|
191
|
|
9,608
|
|
ਮਸਰੀ
|
|
2.1
|
|
47.8
|
|
0.271
|
|
233
|
|
9,952
|
|
ਗੰਨਾ
|
|
2.4
|
|
95.7
|
|
0.600
|
|
34,774
|
|
1,05,189
|
|
ਆਲੂ
|
|
5.3
|
|
55.0
|
|
0.160
|
|
2,933
|
|
17,270
|
|
ਪਿਆਜ
|
|
1.3
|
|
55.6
|
|
0.272
|
|
3,873
|
|
31,255
|
|
ਤਾਰਾਮੀਰਾ /ਸਰ੍ਹੋਂ
|
|
7.5
|
|
45.2
|
|
0.402
|
|
601
|
|
22,584
|
|
ਨਾਰੀਅਲ
|
|
1.9
|
|
56.4
|
|
0.175
|
|
880
|
|
10,468
|
|
ਕਪਾਹ
|
|
1.3
|
|
90.7
|
|
1.137
|
|
963
|
|
48,298
|
|
ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ
|
|
72.5
|
|
xxx
|
|
0.775
|
|
xxx
|
|
50,807
|
|ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਮੁੱਲ, ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
# ਨਾਰੀਅਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ, ਕਟਾਈ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕਿੱਲੋ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
|
|
6.6 ਪ੍ਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਔਸਤਨ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਆਮਦਨ
6.6.1 ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ 2018 - ਜੂਨ 2019 ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ ਖਰਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਤੋਂ ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਆਮਦਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ 2018 - ਜੂਨ 2019 ਦੇ ਲਈ ਔਸਤਨ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਆਮਦਨੀ ਕੱਢੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦੇ ਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨੀ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪੱਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਖੇਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਸਰੋਤ ਲਈ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਲ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
|
|
ਸਾਰਣੀ 6: ਜੁਲਾਈ 2018 - ਜੂਨ 2019 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਔਸਤ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਆਮਦਨੀ 
|
|
ਪਹੁੰਚ
|
|
ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ
|
|
ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਆਮਦਨੀ
|
|
ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਆਮਦਨੀ
|
|
ਫ਼ਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨੀ
|
|
ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨੀ
|
|
ਗੈਰ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨੀ
|
|
ਕੁੱਲ
ਆਮਦਨੀ
|
|
ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ
|
|
4,063
|
|
134
|
|
3,798
|
|
1,582
|
|
641
|
|
10,218
|
|
ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਅਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਖਰਚੇ ਦੋਵੇਂ
|
|
4,063
|
|
134
|
|
3,058
|
|
441
|
|
641
|
|
8,337
6.7 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ
ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ  ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰੇਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਕਾਇਆ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਰਕਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
|
|
ਸਾਰਣੀ 7: ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਕਾਇਆ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਰਕਮ 
|
|
ਸੂਚਕ
|
|
ਮੁੱਲ
|
|
ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ
|
|
50.2%
|
|
ਪ੍ਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਕਾਇਆ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਔਸਤ ਰਕਮ 
|
|
74,121 ਰੁਪਏ