ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਕੱਤਰੇਤ
ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ;
ਧਾਰਾ 370 ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਖੰਡਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ;
ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ;
ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈਆਂ ਕਦਰਾਂ–ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਹਰ ਸਮੇਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ: ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ;
ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ
ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਿਚੋੜ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ: ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ
ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਪਹਿਲਾ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਐੱਮ. ਵੈਂਕੱਈਆ ਨਾਇਡੂ ਨੇ ਅੱਜ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾਪੂਰਬਕ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੰਮੂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚ ਧਾਰਾ 370 ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਖੰਡਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਆਯੋਜਿਤ ਪਹਿਲਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਾ 370 ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਚਾਰ–ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁ–ਗਿਣਤੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਇਡੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ।
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਾਰਾ 370 ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਹ ਅਕਸਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਮਿਠਾਸ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾਪੂਰਬਕ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ।
ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਅਪਨਾਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਇਡੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਇਨਸਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਵੱਲ ਸਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮਰਥਕ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ,‘ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਉਹ ਸੱਤ ਵਾਰ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਸਨ।’
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ–ਜਵਾਬੀ, ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਚੁਸਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।
ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਵਰਾਜ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਕਤਾ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1996 ’ਚ ਲੋਭ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਸ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ‘ਭਾਰਤੀਅਤਾ’ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਪੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮਨਪਿਆਰੀ ਵਕਤਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਦਾ ਬੇਬਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਏ।
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸੋਚਣੀ ਤੇ ਰਵਾਈਤੀ ਕਦਰਾਂ–ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਹੀ ਜਾਪਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ’ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਖਸ਼ਾ ਬੰਧਨ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟ ਉੱਤੇ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ,‘ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਤਦ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਸੀ।’
ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਲੂਮਨਾਈ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਰੱਖਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਚੇਤੇ ਕਰਵਾਈਆ ਕਿ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਰੋਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਹਿਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਸੁਸ਼੍ਰੀ ਬਾਂਸੁਰੀ ਸਵਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਇਸ ਮੌਕੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹੈ:
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਵਰਗੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਭੈਣ ਸਨ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਰਖਸ਼ਾ ਬੰਧਨ ਮੌਕੇ ਰੱਖੜੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਉਦੋਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਸੀ।
ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੇ ਮਦਦ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਾਂ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਦਿਆਲਤਾ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਝ ਹੀ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੋਸਤ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਮਰਥਕ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹੋਣ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ–ਜਵਾਬੀ, ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਚੁਸਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਰੋੜਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਹਾਲੀਆ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।
ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਜੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਜੀ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਤਾ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹੋਣਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਦਾ ਜੱਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੁਰੀਦ ਰਹੇ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਠੋਸ ਤਰਕ ਤੇ ਤੱਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਵਕਤਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਣ ਕਲਾ ਦਾ ਇਹ ਹੁਨਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ ਜਿੱਤੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ, ਉਸ ਹੁਨਰ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਦੇਸ਼ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਵਰਨਣਯੋਗ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਈ ਅੱਵਲ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਆਏ ਜਿਵੇਂ – ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਿਲਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।
ਉਹ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਉਹ ਸੱਤ ਵਾਰ ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਦਾ ਬੇਬਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ 1996 ’ਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀਅਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਣਹਾਰ ਵਕਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1996 ’ਚ ਲੋਭ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਸ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ‘ਭਾਰਤੀਅਤਾ’ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਪੱਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮਨਪਿਆਰੀ ਵਕਤਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਸੁਣਨ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਣ ਇੰਨਾ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸਰਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰੋਤਾ ਮੰਤਰ–ਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਦੇ ਸਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਹੁੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਰਿਆਣਵੀ ਹਿੰਦੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ ਪਰ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਲੜਦੇ ਸਮੇਂ ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਗਪੂਰਣ ਭਾਸ਼ਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੁੰ ਸੱਚਮੁਚ ਬਹੁ–ਭਾਸ਼ਾਈ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਅਨੁਕਰਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਡੀ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣ–ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਸਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਾਰਣ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਊਟਸਟੈਂਡਿੰਗ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟੇਰੀਅਨ’  ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸੋਚਣੀ ਤੇ ਰਵਾਈਤੀ ਕਦਰਾਂ–ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਨ। ਉਹ ਸੀਨੀਅਰਾਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰਪੂਰਣ ਰਹੇ।
ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਿਲਣਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਬਹੁਤ ਨਿੱਘ ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸਤਾਨਾ ਰੁਝਾਨ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਸੀ।
ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਇੱਕ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਰਹੇ, ਉੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਫ਼ਿਲਮ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਣ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੁਲਤਵੀ ਪਈ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਤਦ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੂਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਸਨ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ।
ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾਨ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਮਾਣਮੱਤੇ ਬਣਾਇਆ। ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਲੂਮਨਾਈ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ਕੇ ਚੇਤੇ ਰੱਖੋ ਕਿ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਰੋਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਰਣ ਹਿਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈਆਂ ਕਦਰਾਂ–ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ!