ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਤਜਰਬੇ ਤੇ ਸੂਝਬੂਝ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਸਕੱਤਰ
ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ  ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ‘ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸੀਰੀਜ਼: ਵਿਜ਼ਡਮ ਫ਼ਾਰ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਫ਼੍ਰੌਮ ਗ੍ਰੋਨਅੱਪਸ’ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫ਼ਾਇਰਸਾਈਡ ਚੈਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ’ਚ ਊਰਜਾ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿਚਾਲੇ ਚੰਗਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
‘ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈੱਪਸ ਐਂਡ ਬਿਜ਼ਨੇਸ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’  ਅਤੇ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਐਂਟ੍ਰੀਪ੍ਰਿਨਿਯੋਰਸ਼ਿਪ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੋਰਡ’ , ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਆੱਨਲਾਈਨ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸੀਰੀਜ਼ ‘ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸੀਰੀਜ਼: ਵਿਜ਼ਡਮ ਫ਼ਾਰ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਫ਼੍ਰੌਮ ਗ੍ਰੋਨਅੱਪਸ’ ’ਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ,‘ਮਾਰਗ–ਦਰਸ਼ਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਤੇ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੰਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਭਾਰਤ ’ਚ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ–ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਹਾਇਤਾ ਜ਼ਰੀਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਭਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਖਲੋ ਸਕਣ।’
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾਉਣ, ਸਮਾਵੇਸ਼, ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ,‘ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕਜੁਟਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊਪਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੌਕਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।’
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਸ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਹੋਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ‘ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ’ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਜਿਹੇ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਤੇ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰਜ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਣ।
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਤੇ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰਜ਼ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੁੱਕੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ,‘ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ MSMEs ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ‘ਸਾਥੀ’  ਕੇਂਦਰ ਉੱਚ–ਸਿਰੇ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਲੀ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਸੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸਮਾਂ ਵਾਜਬ ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਰੀਕਰਣ ਤੇ ਭੂ–ਸਥਾਨਕ ਡਾਟਾ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਣ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਨੀਤੀਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ‘ਸਾਇੰਸ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਪਾਲਿਸੀ’  ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਸਲਾਹ–ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ।
ਕਈ ਉੱਘੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਤੇ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰਜ਼ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਬਕ ਦੱਸਿਆ।
ਆਰ. ਰਮੰਨਮ, ਮਿਸ਼ਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ, ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ–ਸਿਰਜਕ ਦੇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਟਾਟਾ ਸੰਨਜ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸਲਾਹਕਾਰ ਆਰ. ਗੋਪਾਲਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਨੇ ਕਿਹਾ,‘ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਗੁਣ ਸਾਰੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਤੱਤ–ਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਤਾਬਕ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।’
ਆਰ ਨਰੂ ਨਾਰਾਇਣਨ, ਏਂਜਲ ਇਨਵੈਸਟਰ ਤੇ ਮਾਰਗ–ਦਰਸ਼ਕ ਨੇ ਕਿਹਾ,‘ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਹਾਲੇ ਵੀ ਗਠਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿਰਜੀਵੀ ਸੰਗਠਨ ਸਿਰਜਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।’
ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪ ਤੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ NSTEDB ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਅਨੀਤਾ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ,‘ਸਟਾਰਟ–ਅੱਪਸ ਤੇ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰਜ਼ ਹੁਣ ਪਰਪੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ, ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਦਕਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ।’