ਕੇਂਦਰੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਗੰਗਵਾਰ ਨੇ ਅੱਜ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਲਈ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੰਗ੍ਰਹਿ  ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤੋਸ਼ ਗੰਗਵਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਸੀਪੀਆਈ - ਆਈਡਬਲਿਊ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜਿਟਲੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ੲੈਜੰਸੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਾਲ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ, ਸੂਚਕਾਂਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਲੇਬਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਗੂ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਸੰਸਥਾਨ ਹੈ । ਇਸ ’ਚ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ  ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਨੇ 1945 ਨਾਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿਤਧਾਰਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ।
ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਈ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਲੜੀ ਉਪਲੱਬਧ ਸਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਲੜੀ ’ਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੜੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਬੰਧਿਤ ਏਜੰਸੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਰਾ ਯੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ । ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਨੇ 1995 ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਲਈ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ’ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ , ਜਿਸ ’ਚ ਹਰ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਉਪ ਸਮੂਹ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ । ਇਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਧਾਰ-ਸਾਲ 1944 , 1949 , 1960 , 1982 ਅਤੇ 2001 ਲਈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ’ਚ ਸੀਪੀਆਈ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਇਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ।
ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਕੱਤਰ ਅਪੁਰਵਾ ਚੰਦਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਲਈ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਕ ਉਪਲਬੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਿਯਮ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਚ ਹਰ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਭਾਰਤੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਮੂਹ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਚ 1944 ਅਤੇ 1949 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1960 ਤੋਂ 1982 ਤੱਕ ਦੀ ਮੱਧਵਰਤੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ , 1945 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧਾਰ ਸਾਲ 2001 ’ਤੇ ਅਗਸਤ , 2020 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਨਵੀਨਤਮ ਲੜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ’ਚ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਵੰਡਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਹਰ ਇਕ ਭਾਗ ’ਚ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਸੀਪੀਆਈ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਧਿਆਇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਾਲ ਸੰਕਲਿਤ ਸੀਪੀਆਈ– ਆਈਡਬਲਿਊ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਬਾਕੀ ’ਚ ਵਿਆਪਕ ਸਮੂਹ ਸਤਰਾਂ ’ਤੇ ਲੜੀ ਦੇ ਸੂਚਕਾਂਕ ਅੰਕੜੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਰਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ ’ਚ 1944 ਅਤੇ 1949 ਦੇ ਆਧਾਰ ਸਾਲ ’ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਨਵਰੀ, 1945 ਤੋਂ ਮਾਰਚ, 1954 ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1954 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ, 1968 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਮੱਧਵਰਤੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਸੂਚਕਾਂਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਧਿਆਏ ਹਨ । ਦੂਜੇ ਭਾਗ ’ਚ 1960 ਦੀ ਲੜੀ ’ਤੇ ਅਗਸਤ, 1968 ਨਾਲ ਸਤੰਬਰ, 1988 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਸੂਚਕਾਂਕ ਅੰਕੜੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ । ਤੀਸਰੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ’ਚ ਆਧਾਰ ਸਾਲ 1982 ’ਤੇ ਅਕਤੂਬਰ, 1988 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ , 2005 ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਸਾਲ 2001 = 100 ’ਤੇ ਜਨਵਰੀ , 2006 ਤੋਂ ਅਗਸਤ , 2020 ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਇਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸੀਪੀਆਈ - ਆਈਡਬਲਿਊ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ, ਖੋਜਕਾਰਾਂ , ਨੀਤੀ - ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ , ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ , ਆਦਿ ਲਈ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ , ਜੋ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ ਦੇ ਰੁਝੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ’ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਸ਼੍ਰੀ ਡੀ . ਪੀ . ਐਸ . ਨੇਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਸੀਪੀਆਈ - ਆਈਡਬਲਿਊ ’ਤੇ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ , ਉਸਦੇ ਭੰਡਾਰ ’ਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਲੇਬਰ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਡੇਟਾ ਦੀ ਡਿਜਿਟਲੀਕਰਨ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ 1945 ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਲਈ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਰੰਭ ’ਚ ਇਸਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਜੀਵਨ ਨਿਪਟਾਰਾ ਲਾਗਤ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ , ਜੋ ਮਈ , 1955 ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਲੇਬਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਸੀ , ਕਿ ਸੂਚਕਾਂਕ : ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਭੁਗਤਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਛੋਟਾਂ, ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਮਿਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮਿਆਦ ’ਚ ਔਸਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖਪਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਚਕਾਂਕ ਕੀਮਤ ’ਚ ਬਦਲਾਵ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਪਟਾਰਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਲਾਗਤ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।
ਵਰਤਮਾਨ ’ਚ ਆਮ ਆਦਮੀ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ’ਚੋਂ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਜਦੂਰੀ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਲੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੂਚਕਾਂਕ ਲਗਭਗ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਸ਼ਬਦ ਵਰਗਾ ਹੈ । ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮਜਦੂਰੀ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਟਪਕਣਾ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇਗੀ , ਇਹ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਲੜੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ’ਚ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਰਤੋ ’ਚ ਲਿਆਏ ਜਾ ਰਹੇ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਛਾਣਬੀਣ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
- ਮਜਦੂਰਾਂ ਲਈ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ  ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰੱਖ - ਰਖਾਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੂਲ: ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੀ ਵਿਗੜੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ’ਚ ਹੈ । ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਜਾਰੇ - ਖ਼ਰਚ ’ਚ ਤੇਜ ਉਛਾਲ ਦੇ ਨਤੀਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਰਾਜਸੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬਜਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਛਾਣਬੀਣ ਅਤੇ ਕਾਮਗਾਰ ਵਰਗ ਦੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਾ-ਖ਼ਰਚ ਸੂਚਕਾਂਕ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ।
ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੰਘੇ-ਖ਼ਰਚ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੀ ਮੱਧਵਰਤੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਲੜੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਲੜੀ ’ਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਲੜੀ ਸਮਾਨ ਆਧਾਰ 1944 = 100 ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ , ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਲੜੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਰਿਵਰਤਨੀਏ ਆਧਾਰਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ । ਇਕ ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਰਤੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਰ੍ਰੰਖਲਾਵਾਂ ਨੂੰ 1952 ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਚ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਲੜੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮਾਨ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਅਣਗਣਿਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ 1949 ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੋਧ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਆਧਾਰ 1944 ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੱਧਵਰਤੀ ਲੜੀ ’ਚ 24 ਕੇਂਦਰ ਸਨ , ਜੋ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਲੜੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਧਾਰ 1949 ’ਚ ਵਧਕੇ 27 ਹੋ ਗਏ । 1960 ਦੇ ਐਕਸਮਾਨ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਵੀਂ ਲੜੀ ਦੇ ਅਗਸਤ , 1968 ’ਚ ਵਰਤੋ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧਵਰਤੀ ਲੜੀ ਜੁਲਾਈ , 1968 ਤੱਕ ਵਰਤੋ ’ਚ ਰਹੀ ।
ਰਾਊ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਇੰਕਵਾਇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈਆਂ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਲਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ’ਚ , ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਲਈ ਸੀਪੀਆਈ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਦਾ ਕੰਮ 1941 ’ਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ । ਹਾਲਾਂਕਿ , 1958 - 59 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ ਫੈਮਿਲੀ ਲਿਵਿੰਗ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਫੈਲੇ 50 ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਾ– ਖ਼ਰਚ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਲਈ ਆਧਾਰ 1960 = 100 ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸਬੰਧਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਤਹਿਤ ਐਕਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਰੱਖ - ਰਖਾਵ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਦੁਆਰਾ ਨੇਮੀ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।
ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸੂਚੀਤ ਰੋਜਗਾਰਾਂ ’ਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਖਪਤਕਾਰ ਮੁੱਲ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਹੇਠਲਾ ਮਜਦੂਰੀ ਐਕਟ 1948 ਦੇ ਤਹਿਤ ਲੇਬਰ ਬਿਊਰੋ ਹੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਪ੍ਰਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ ।
ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਨਮੂਨਾਕਰਨ, ਸ਼ੈਡਿਊਲ ਡਿਜਾਇਨਿੰਗ ਅਤੇ ਕੈਨਵਸਿੰਗ , ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਲ ਮਸ਼ੀਨ ਆਦਿ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸਾਰਨੀਕਰਨ, ਭਾਰ ਵਿਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਸੂਚਕਾਂਕ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਲਿਆਏ ਗਏ ਕਈ ਪੱਧਤੀਗਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸੀਰੀਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਸੋਧ ਕੇ ਸੀਰੀਜ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਅਤੇ ਕਵਰੇਜ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁੱਝ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ –
ਸੰਗ੍ਰਹਿ 1960 ਦੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਸਿਰਫ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ , ਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣ ਜਿਵੇਂ 3 ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ 1982 ’ਚ i ) ਰੇਲਵੇ , ii ) ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਮੋਟਰ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਉਪਕਰਮ , iii ) ਬਿਜਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਅਦਾਰੇ ਅਤੇ iv ) ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਪੱਤਣ ਇਸ ਚਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਮਕਾਜੀ ਵਰਗ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਸਰਵੇਖਣ ਨੂੰ ਕਰਣ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਸੱਤ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ 2001 ਸੀਰੀਜ ’ਚ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ।
ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦੇ ਬਾਰੇ ’ਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1960 ’ਚ 23 , 460 ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧਕੇ 1982 ’ਚ 32 , 616 ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ 2001 ’ਚ 41 , 040 ਪਰਿਵਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 1960 ਦੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ 50 ਤੋਂ ਵਧਕੇ 1982 ’ਚ 70 ਅਤੇ 2001 ਦੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ 78 ਹੋ ਗਈ ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 1960 ’ਚ 142 ਤੋਂ ਵਧਕੇ 1982 ’ਚ 226 ਅਤੇ 2001 ਦੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ 289 ਹੋ ਗਈ ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੂਚਕਾਂਕ ’ਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 1960 ਦੇ 175 ਤੋਂ ਵਧਕੇ 1982 ’ਚ 260 ਅਤੇ 2001 ਸੀਰੀਜ ’ਚ 392 ਹੋ ਗਈ ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ ਅਪਨਾਈ ਗਈ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਾਪਢੰਡ ਦੇ ਉਲਟ , 1982 ਅਤੇ 2001 ਦੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ’ਚ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਉਪਲਬੱਧਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨੂੰ 100 ’ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਉਥੇ ਹੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸੀਰੀਜ ’ਚ ਸਵੈ-ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੁਲਨਾਯੋਗ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ।
- 2006 ’ਚ 2001 ਦੀ ਸੀਰੀਜ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਕਈ ਕੇਂਦਰੀ ਵਪਾਰ ਸੰਘ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਉੱਚਪੱਧਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਕੋਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਅਕ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ । ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੇਬਰ ਅਤੇ ਰੋਜਗਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2006 ’ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੀ . ਕੇ . ਚੱਢਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ’ਚ ਇਕ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸਮੀਖਿਅਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਲਿੰਕਿੰਗ ਫੈਕਟਰ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ , ਭਾਰ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਾਰਜ - ਪੱਧਰੀ ਸਮੇਤ ਸੀਪੀਆਈ - ਆਈਡਬਲਿਊ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਅਕ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ । ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ’ਤੇ ਫੈਲਾ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ , ਇਸ ਸੀਰੀਜ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸੋਧ ’ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 2020 ’ਚ ਬੇਸ 2016 = 100 ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਵੀਂ ਸੀਰੀਜ ’ਚ ਵਿਧਿਵਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।
ਐਮ ਐਸ/ ਜੇ ਕੇ