ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਵਿਗਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ 7ਵੇਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
‘ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਯੋਗਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ’ ਨੂੰ ਅੱਜ ‘ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਦਿਵਸ’ ਮੌਕੇ ਇੱਕ ਵੈੱਬੀਨਾਰ ਦੌਰਾਨ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ  ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ,‘ਸਿਹਤ, ਮਨ, ਦਿਲ ਤੇ ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ–ਮਨਨ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ’  ਅਧੀਨ DST ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵੈੱਬੀਨਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਾ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਬਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ SATYAM ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ DST ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਯੋਗਾ ਪਿਛਲੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਯੋਗਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ–ਮਨਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ, ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆੱਵ੍ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼  ਦੇ ਪ੍ਰੋ. ਕੇ.ਕੇ. ਦੀਪਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ’ਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੋਗਾਂ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੋਗਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਮੁੱਚਤਾ ਨਾਲ ਨਿਪਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਅਭਿਆਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੇ। ਉਹ ਤੰਤੂ–ਨਾੜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਲਬਧ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਹ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੌਲੀ–ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਾਨੂੰ ਹਿੱਲਜੁਲ ਜਾਂ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਸੋਜ਼ਿਸ਼, ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਹਾਈਪੌਕਸੀਆ  ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ WISE-KIRAN ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਨਿਸ਼ਾ ਮੇਂਦੀਰੱਤਾ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੋਗਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ DST ਨੈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ‘ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਆੱਵ੍ ਯੋਗਾ ਐਂਡ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ’ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਤੱਥ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ SATYAM ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਯੋਗਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ–ਮਨਨ  ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਨਾਲ–ਨਾਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ, ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ SATYAM ਅਧੀਨ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਲਗਭਗ 40 ਖੋਜ ਪਰਚੇ ਪੀਅਰ ਵੱਲੋਂ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। SATYAM ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਸਥਾਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧੀਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚਤ ਜੀਵਨ–ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬੀਮਾਰੀਆਂ , ਗਠੀਆ, ਪਿੱਠ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਰਦ, ਗੁਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰੋਗ, ਕੈਂਸਰ, COPD, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ  ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧੀਨ ਮਾਲੀ–ਸਹਾਇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਕੀਜ਼ੋਫ਼ਰੇਨੀਆ, ਮਿਰਗੀ, ਡੀਮੈਂਸ਼ੀਆ, ਮਾਈਲਡ ਕੌਗਨਿਟਿਵ ਇੰਪੇਅਰਮੈਂਟ, ਨੀਂਦਰ, ਔਟਿਜ਼ਿਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿਗਾੜ, ਪਾਰਕਿਨਸਨ’ਜ਼ ਰੋਗ, ਮਲਟੀਪਲ ਸਕਲੈਰੋਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ–ਨਾਲ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ, ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ  ਆਤਮਘਾਤੀ ਰੁਝਾਨ, ਅਲਕੋਹਲ ਤੇ ਅਫ਼ੀਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਕ ਮਾਮਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਂਚਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਲੀਨਿਕਲ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਡ–ਔਨ ਥੈਰਾਪੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੋਵਿਡ–19 ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ SATYAM ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਲ ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ  ਦੇ ‘ਵਿਗਿਆਨ ਜਿਓਤੀ’ ਅਧੀਨ ਜਮਾਤ IX-XII ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 10,000 ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੇ ਯੋਗਾ ਮਾਹਿਰ ਡਾ. ਅਰੁੰਧਤੀ ਰੇਅ, ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, S-VYASA, ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਮਾਰਗ–ਦਰਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਯੋਗਾ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਯੋਗਾ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਉੱਘੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਚੱਲੇ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ YOGACON 2021’ ਵਿੱਚ ਔਨਲਾਈਨ ਭਾਗ ਲਿਆ; ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ‘ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਆੱਵ੍ ਯੋਗਾ ਐਂਡ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ’  ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਮਦਦ ਹਾਸਲ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ‘ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੀਆਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।