पंतप्रधान कार्यालय
आयआयएम कोझिकोडे येथे व्हिडीओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे पंतप्रधानांचे भाषण
नवी दिल्ली, 16 जानेवारी 2020
मान्यवर पाहुणे,
बंधू आणि भगिनींनो,
आणि मित्रांनो,
आयआयएम-कोझिकोडे सारख्या प्रतिष्ठित संस्थेमध्ये ग्लोबलाइझिंग इंडियन थॉट या आंतरराष्ट्रीय परिषदेला व्हिडीओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे संबोधित करताना मला आनंद होत आहे. अशी प्रसिद्ध शिक्षण केंद्र यासारख्या विषयात रस घेत आहेत ही आनंदाची बाब आहे. स्वामी विवेकानंदांच्या पूर्णाकृती पुतळ्याला या संस्थेच्या आवारात विशेष स्थान प्राप्त होत असतानाच आज आपण ग्लोबलाइझिंग इंडियन थॉट या विषयावर बोलत आहोत हा काही योगायोग नव्हे. भारतीय विचारांच्या वैश्विकरणामध्ये स्वामी विवेकानंदांचे योगदान कोणी कसे विसरू शकेल? काही वर्षांपूर्वी, 11 सप्टेंबर 1893 रोजी स्वामी विवेकानंद यांनी शिकागो येथील त्यांच्या भाषणात भारताच्या स्वभावाची झलक दाखविली होती. हे तर आपल्या सगळ्यांनाच माहित आहे की, जेव्हा त्यांनी आपल्या भाषणाची सुरुवात “अमेरिकेच्या बंधू आणि भगिनींनो” अशी केली तेव्हा तिथे टाळ्यांचा कडकडाट झाला होता. हे एकदम जादुई होत. जादू केवळ शब्दांमध्ये नव्हती. त्यावेळी तिथे भारताचा विश्वास आणि विश्व बंधुत्वाची वचनबद्धता दिसली होती.
मित्रांनो, भारतीय विचार चैतन्यमय आणि वैविध्यपूर्ण आहेत. हे स्थिर आणि विकसनशील आहेत. एका व्याख्यानात किंवा परिषदेत किंवा अगदी एखाद्या पुस्तकात देखील याचा समावेश होऊ शकत नाही, याची व्याप्ती इतकी मोठी आहे. परंतु, व्यापकपणे असे काही आदर्श आहेत जे भारतीय मूल्यांच्या मध्यवर्ती होते. ते आहेत – करुणा, एकोपा, न्याय, सेवा आणि मोकळेपणा.
मित्रांनो, भारताकडे जगाचे लक्ष वेधण्याविषयी मी चर्चा करू इच्छितो. सर्वात पहिले आणि सर्वात महत्वाचे जे मनात येते ते म्हणजे शांती, ऐक्य आणि बंधुभाव. अनेक राज्य, अनेक भाषा, अनेक बोलीभाषा, अनेक श्रद्धा, अनेक रूढी आणि परंपरा, खाण्याच्या अनेक सवयी, अनेक जीवनशैली आणि पेहरावाच्या अनेक पद्धती. पण, शतकानुशतके आम्ही शांततेत राहत आहोत. शतकानुशतके या भूमीने जगाचे स्वागत केले आहे. आपल्या सभ्यतेत अनेकांची भरभराट झाली आहे. का? कारण इथे शांती आणि ऐक्य दिसते.
मित्रांनो, हे आमचे सामर्थ्य देखील आहे की, सरलीकृत आणि संबंधित रीतींच्या मार्गदर्शनाने आमच्या विचारांचे रुपांतर परंपरांमध्ये झाले आहे. या प्रथा कठोर नाहीत. त्या वेगवेगळ्या पद्धतीने जपल्या जातात हे त्याचे सौंदर्य आहे.
मित्रांनो, आपली भूमी ही जगाला हिंदू, बौद्ध, जैन आणि शिख यासारख्या चैतन्यदायी श्रद्धा देणारी आहे. या भूमीमध्ये सुफी परंपरेची भरभराट झाली. अहिंसा हा या सर्वाचा गाभा आहे. 20 व्या शतकामध्ये महात्मा गांधीजींनी या आदर्शांना सर्वोच्च दर्जा प्राप्त करून दिला आणि भारताच्या स्वातंत्र्यात मोलाचे योगदान दिले. त्यासोबतच, त्यांनी बाहेरील लाखो लोकांना सामर्थ्य प्रदान केले. डॉक्टर मार्टिन ल्युथर किंग ज्युनियर असो वा नेल्सन मंडेला किंवा मग अनेक आफ्रिकन राष्ट्रांमधील स्वातंत्र्य लढ्यातील नेते त्या सगळयांनी गांधीजींकडून प्रेरणा घेतली आहे. दोन्ही विश्व युद्धांमध्ये अनेक भारतीय सैनिकांना आपले प्राण गमावले आहेत. या युद्धामध्ये भारताचा कोणताही फायदा नसताना देखील हे सर्व सैनिक निर्भयपणे लढले होते. आम्हाला कधीच कोणाची भूमी किंवा स्रोत नको होते. पण आमचे सैनिक शांततेसाठी लढले होते. अनेक दशकांपासून, वैश्विक स्तरावर शांतता प्रस्थापित करण्याच्या संयुक्त राष्ट्राच्या कार्यामध्ये भारत हा एक मोठा योगदानकर्ता राहिला आहे.
जर काही संघर्षमय प्रदेशातील लोकं शांततेने श्वास घेऊ शकले असतील तर त्यात आमच्या सैनिकांनी महत्वाची भूमिका बजावली आहे. निर्बुद्ध, द्वेष, हिंसाचार, संघर्ष आणि दहशतवादापासून मुक्त होण्यासाठी प्रयत्न करणार्या जगात, भारतीय जीवनशैली आशेचा किरण प्रदान करते. संघर्ष टाळण्याचा भारतीय मार्ग हा कठोर शक्तीचा नसून संवादाचा आहे.
मित्रांनो, जेव्हा मी बोलतो की, भारताला शांतता आणि सौहार्दावर विश्वास आहे तेव्हा त्यात निसर्ग आणि पर्यावरणाशी सुसंवाद समाविष्ट आहे.
वेदांमध्ये म्हंटले आहे: यां रक्षन्त्यस्वप्ना विश्वदानीं देवा भूमिं पृथिवीमप्रमादम्
निसर्ग, जिथे सर्व संत ध्यानधारणा करतात त्याला सर्व गोष्टी देणारा म्हणतात, ज्याच्यावर सर्व जीवन अवलंबून आहे.
आपल्या परंपरेनुसार आपण पृथ्वीला आई म्हणतो. भारतातील देवत्व अनेक प्राण्यांशी संबंधित आहे. कौटिल्यने वनस्पती आणि जीवजंतूंच्या संरक्षणाबद्दल व्यापकपणे लिहिले आहे. आज केल्या जाणाऱ्या बर्याच प्रयत्नांमध्ये आपण हे आत्मिक ज्ञान शोधतो. उद्याच्या स्वच्छ सौर ऊर्जा वापरासाठी भारताने आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी स्थापन करण्यासाठी पुढाकार घेतला आहे. नवीकरणीय उर्जेचा वापर अधिकाधिक व्हावा यासाठी आम्ही अथक प्रयत्न करत आहोत. एलईडी बल्बचा वापर वाढवा यासाठी भारताने सुरु केलेल्या जनआंदोलनामुळे ऊर्जा बचत करण्यात महत्वाचा हातभार लागला आहे. 36 कोटी एलईडी बल्ब वितरीत करण्यात आले आहेत. 1 कोटी पथदिवे बदलून त्याजागी एलईडी बल्ब लावण्यात आले आहेत. यामुळे अंदाजे 25 हजार कोटी रुपयांची बचत झाली आहे. चार कोटी टन हून अधिक कार्बनडाय ऑक्साईडचे उत्सर्जन कमी झाले आहे. त्यासोबतच मोठ्या प्रमाणत उर्जेची बचत झाली आहे.
मान्यवर पाहुण्यांनो, 2006 पासून भारतात वाघांची संख्या दुप्पट झाली आहे. आज, भारत जवळजवळ 2970 वाघांचे घर आहे. जगातील तीन तृतीयांश वाघ भारतात आहेत. आम्ही वाघाच्या सर्वात सुरक्षित अधिवासांपैकी एक आहोत. 2010 मध्ये, संपूर्ण जगाने वाघांची संख्या दुप्पट करण्याचे निश्चित केले होते. आम्ही हे लक्ष्य आधीच पूर्ण केले आहे!
त्याचप्रमाणे 2010 ते 2015 पर्यंत भारतातील सिंहांची संख्या जवळपास तीस टक्क्यांनी वाढली आहे. 2010 मध्ये ही संख्या 411 होती. आज मला सांगितले की, ही संख्या 600 झाली आहे.
मित्रांनो, भारताचे वनक्षेत्र वाढत आहे. 2014 मध्ये संरक्षित क्षेत्राची संख्या 692 होती. 2019 मध्ये हे 860 पेक्षा अधिक झाले आहे. 2014 मध्ये 43 समुदाय राखीव क्षेत्रे होती. आता, टी 100 हून अधिक आहेत. ही वस्तुस्थिती अनेक पर्यावरण आणि वन्यजीव प्रेमींना भारताकडे आकर्षित करीत आहे. तुम्ही ‘मॅन व्हर्सेस वाइल्ड प्रोग्राम’ पाहिला असेल. त्यातूनच भारतामध्ये रुची वाढली आहे.
मित्रांनो, आज, जागरूक जीवनपद्धती, आरोग्यदायी खाण्याच्या सवयी, निरनिराळ्या प्रकारच्या आरोग्यदायी सवयी खूपच लोकप्रिय झाल्या आहेत. तुम्हाला हे माहित आहे का, जगप्रसिद्ध असणाऱ्या या बऱ्याच आरोग्यदायी सवयींचे मूळ तुम्हाला भारतात मिळेल. शतकानुशतकांपुर्वी ऋषी योगाभ्यास करायचे आणि त्यांनी जगाला आयुर्वेद दिले. योग हा केवळ व्यायामाचा प्रकार नाही. हे त्याहून अधिक आहे. योग हे स्वास्थ्य आणि निरोगीपणाचे साधन आहे. यामुळे आरोग्यदायी शरीर आणि निरोगी मनाची प्राप्ती होते. आयआयएम हा हुशार पण तितकाच व्यस्त लोकांचा समूह आहे. उत्कृष्ट कामाची अपेक्षा देखील आपल्यासोबत तणावपूर्ण दिनचर्या घेऊन येते. मी त्या सर्वांना विनंती करतो की, त्यांनी योग साठी वेळ द्यावा. यामुळे तुम्हाला सकारात्मक बदल दिसून येईल.
मित्रांनो, या भूमीचा एक उल्लेखनीय पैलू म्हणजे, स्त्रियांना दिलेला आदर, महत्व आणि सन्मान. नारी तू नारायणी. स्त्रिया ह्या देवत्वाचा साक्षात्कार आहेत. शतकानुशतकांपासून भारतीय विचारवंतांनी महिला सक्षमीकरणाचे रणशिंग फुंकले आहे. भारताच्या भक्ती संतांना कोण विसरेल? राजा राममोहन रॉय आणि ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्यासारख्या महान व्यक्तींची भूमिका कोण विसरेल? महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांचे प्रयत्न कोण विसरेल?
बहुतेक पाश्चात्य देशांनी स्त्रियांना मतदानाचा अधिकार प्रदान करायला दशकांचा कालावधी घालवला परंतु आपल्या राज्यघटनेने अगदी पहिल्या दिवसापासूनच महिलांना मतदानाचा अधिकार दिला आहे!
आज, 70 टक्क्यांहून अधिक मुद्रा लाभार्थी ह्या महिला आहेत. आपल्या सशस्त्र दलात महिला सक्रीय योगदान देत आहेत. नौदल महिला अधिकाऱ्यांच्या एका गटाने समुद्रमार्गे जग प्रदक्षिणा मारली! हे ऐतिहासिक आहे.
भारतात आज महिला खासदारांची संख्या सर्वाधिक आहे. 2019 च्या लोकसभा निवडणुकीत महिलांचे मतदान सर्वाधिक आहे.
मित्रांनो, भारत मोकळेपणा साजरा करत आहे.
महात्मा गांधींनी हे उत्तमप्रकारे मांडले आहे, ते म्हणाले आहेत:
“मला माझ्या घराच्या चोहूबाजूला भिंती नकोत आणि माझ्या खिडक्या खुल्या पाहिजे. सर्व देशांची संस्कृती मुक्तपणे माझ्या घराच्या दिशेने यावी असे मला वाटते. परंतु मी माझ्या पायांचा अडथळा कोणामध्येही आणणार नाही.”
आपल्या स्वतःच्या संस्कृतीचा अभिमान बाळगणे आणि तरीही इतर संस्कृतींसाठी खुले असणे आणि त्यांच्याशी सुसंगत राहणे शक्य आहे हे गांधीजींनी दाखवून दिले.
या कार्यात भारत तीर्थ गुरुदेव टागोर यांनी भारताबद्दल लिहिले आहे:
“भारताच्या मानवतेच्या विशाल सागर किनाऱ्यावरून सगळे आदानप्रदान करतील, सगळे एकमेकात मिसळून जातील कोणीही विचलित होणार नाही.”
मित्रांनो, जिथे मोकळेपणा आहे, भिन्न मतांचा आदर केला जातो तिथे नवनिर्मिती होणे स्वाभाविक आहे. भारतीयांचा नाविन्यपूर्ण उत्साह जगाला भारताकडे आकर्षित करीत आहे. आपल्या देशात जन्माला आलेली शून्याची कल्पना ही कदाचित सर्वाधिक सार्वत्रिक आणि मूलगामी कल्पना आहे. ह्याने गणिताचा अभ्यास बदलला. आपल चैतन्यदायी, तरुण लोकसंख्या असलेला देश आहे. आमचा जनसांख्यिकी लाभांश गुंतवणुकीला आमच्याकडे आकर्षित करत आहे. प्रत्येकाला आज भारतात यायचे आहे. दोन दशकांपूर्वीचा आमचा सॉफ्टवेअर उद्योग आणि आताची आमची स्टार्ट अप प्रणाली भारतीय तरूणाईची शक्ती दाखवत आहे.
मित्रांनो, जेव्हा आपण वैश्विकीकरण आणि भारतीय विचारांबद्दल चर्चा करत आहोत तेव्हा आपण त्याच्या अंमलबजावणी विषयी देखील बोलणे तितकेच महत्वाचे आहे. याचा प्रत्येकाला अभिमान वाटेल की, या सर्वाचे मूळ भारतीय रूढी आणि परंपरा असल्यामुळे, भारत विकासाच्या दिशेने मार्गक्रमण करत आहे. ज्या पद्धतीने भारताने उल्लेखनीय आर्थिक समावेश साध्य केला आहे त्यावरून आपण हे पाहू शकता. किंवा, आम्ही जगातील सर्वात मोठ्या आरोग्य सेवा कार्यक्रमाची अंमलबजावणी कशी केली आहे. किंवा, भारताने कोट्यावधी लोकांना धूर रहित स्वयंपाकघर कसे दिले आहे. गोरगरिबांसाठी लाखो घरे बनविण्यात आली आहेत.
आमची निवडणूक प्रक्रिया पहा. लाखो मतदार शांततेत मतदान करतात. दुर्गम भागात, जेथे एकच मतदार आहे तेथे मतदान केंद्रे उभारली आहेत. जागतिक क्रमवारीत भारताची स्थिती सुधारत आहे यात काही आश्चर्य नाही.
मित्रांनो, भारतीय विचारांनी जगाला बरेच काही दिले आहे आणि त्यात आणखी योगदान देण्याची क्षमता आहे. पृथ्वीवरील काही महत्वाची आव्हाने सोडवण्याची क्षमता यात आहे.
आम्हाला लहानपणापासूनच शिकवले जाते:
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत् ।
प्रत्येकजण आनंदी होवो. प्रत्येकजण निरोगी राहो. सर्वांना चांगुलपणा दिसावा. कोणी दु: खी नसावे.
येथे प्रत्येकजण याचा अर्थ केवळ भारत आणि भारतीय नाही.
हे संपूर्ण जगाच्या संदर्भात आहे.
भारताचा विश्वास आहे की जेव्हा भारत प्रगती करतो तेव्हा जग प्रगती करेल. आणि जेव्हा जगाची भरभराट होईल तेव्हा भारताची भरभराट होईल. मला आशा आहे की यासारख्या चर्चासत्रांमुळे लोकांमध्ये भारतीय विचारांचे प्रवाह मला आशा आहे की यासारख्या चर्चासत्रांमुळे लोकांमध्ये भारतीय विचारांचे प्रवाह अधिक लोकप्रिय होतील.
याबरोबर मी माझे भाषण संपवतो आणि आयआयएम कोझिकोडे यांना शुभेच्छा देतो.
धन्यवाद!
खूप खूप धन्यवाद!
B.Gokhale/S.Mhatre/P.Kor
(Visitor Counter : 110