पंतप्रधान कार्यालय
उत्तरप्रदेशात प्रयागराज येथे झालेल्या सामाजिक सक्षमीकरण शिबिरात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केलेले भाषण
नवी दिल्ली, 29 फेब्रुवारी 2020
बंधू आणि भगिनिंनो,
तीर्थराज, प्रयागराज इथे येऊन मला नेहमीच एक वेगळे पावित्र्य आणि उर्जा जाणवते. मला आठवते, गेल्या वर्षी फेब्रुवारी महिन्यात, साधारण याच काळात, जेव्हा मी कुंभमेळ्यासाठी याच पवित्र भूमीत आलो होतो. तेव्हा संगमावर स्नान करण्याचे आणि त्यासोबतच आणखी एक सौभाग्य मला मिळाले होते. इथे कुंभमेळ्यात जे सफाई कर्मचारी अविरत काम करुन या कुंभमेळ्याचे पावित्र्य वाढवत होते, आणि ज्यांच्या परिश्रम आणि पुरुषार्थामुळेच संपूर्ण जगात प्रयागराजच्या या कुंभमेळ्यातील स्वच्छतेची चर्चा झाली होती, जगभरात कुंभमेळ्याला नवी ओळख मिळाली होती, स्वच्छतेची नवी परंपरा सुरु झाली होती, या नव्या परंपरेचे पाईक होते, त्यांचे पाय धुण्याचे आणि त्यांना वंदन करण्याचे सद्भाग्य मला गेल्या वर्षी मिळाले होते.
आजही असेच पवित्र काम करण्याचे सौभाग्य मला मिळाले आहे. आज पुन्हा एकदा गंगामातेच्या या पवित्र भूमीवर येण्याची संधी मला मिळाली आहे. तुमचा प्रधान सेवक या नात्याने, मला हजारो दिव्यांग-व्यक्ती आणि ज्येष्ठ नागरिक तसेच वृद्धांची सेवा करण्याची आणि त्यांचे आशीर्वाद घेण्याची संधी मिळाली आहे.
थोड्यावेळापूर्वी, इथे सुमारे 27 हजार मित्रांना उपकरणे देण्यात आली. कोणाला तीनचाकी सायकल मिळाली, तर कोणाला कानाचे उपकरण, तर कोणाला व्हीलचेअर मिळाली आहे.
मला असे सांगण्यात आले आहे की इथे या सामाजिक सक्षमीकरण शिबिरात अनेक नवनवे विक्रम देखील प्रस्थापित झाले आहेत. या उपकरणांमुळे आपल्या आयुष्यातील अडचणी दूर होण्यात काही अंशी मदत नक्कीच होईल. मात्र, माझे असे मत आहे की ही उपकरणे तुमच्या दुर्दम्य आत्मविश्वासाला केवळ पूरक ठरणारी आहेत. तुमची खरी ताकद तर तुमचे धैर्य आहे, सामर्थ्य आहे, तुमची मानसिक ताकद आहे. आज तुम्ही आयुष्यातल्या प्रत्येक आव्हानालाच आव्हान दिले आहे. संकटांवर मात केली आहे. जर कोणी बारकाईने तुमच्या आयुष्याकडे पहिले तर, त्यांना कळेल की तुमच्या आयुष्यातला प्रत्येक टप्पा कोणत्या न कोणत्या व्यक्तीसाठी प्रेरणादायी ठरला आहे. आणि मी त्यासाठी तुम्हा सर्व दिव्यांगांना खूप खूप शुभेच्छा देतो.
मित्रांनो,
आपल्याकडे असे म्हंटले जाते की--
स्वस्ति: प्रजाभ्यः, स्वस्ति: प्रजाभ्यः परिपालयंतां न्यायेन मार्गेण महीं महीशाः!
याचा अर्थ- देशातील प्रत्येक व्यक्तीचे कल्याण व्हावे, प्रत्येक व्यक्तीला न्याय मिळावा, ही सरकारची जबाबदारी आहे. हाच विचार, “सबका साथ, सबका विकास, सबका विश्वास” या मंत्राचा आधार आहे. याच विचाराला अनुसरून, आमचे सरकार समाजातील प्रत्येक व्यक्तीच्या विकासासाठी, त्याचे आयुष्य सुकर करण्यासाठी काम करत आहे. मग ते ज्येष्ठ नागरिक असो किंवा दिव्यांग लोक असोत, आदिवासी असो, पीडित, शोषित, वंचित लोक असोत, 130 कोटी भारतीयांच्या हितांचे रक्षण करणे, त्यांची सेवा करणे याला आमचे सर्वोच्च प्राधान्य आहे.
विशेषतः दिव्यांग नागरिकांच्या समस्या आम्ही संवेदनशीलतेने समजून घेतल्या आहेत. त्यांच्यासाठी तेवढ्याच संवेदनशीलतेने आम्ही काम करत आहोत, याआधी इतक्या आपुलकीने आणि तत्परतेने कोणी त्यांच्यासाठी काम केले नव्हते. तुम्ही पण आठवून बघा, माझ्या दिव्यांग बंधू-भगिनींना आधी सरकारी कार्यालयात खेटे घालावे लागत असत, तेव्हा कुठे त्यांना थोडीफार मदत मिळत होती. तुमच्या वेदना, तुमच्या समस्या ज्या गांभीर्याने ऐकल्या जायला हव्या होत्या, त्याकडे तसे लक्ष दिले गेले नाही. मात्र दिव्यांग व्यक्तीना असे निराधार सोडून देण्याची परिस्थिती आम्ही स्वीकारली नाही. आम्ही तुमचे मित्र बनून, तुमचे सेवक बनून तुमच्या एकेका प्रश्नाचा, तुम्हाला येणाऱ्या अडचणींचा विचार केला आणि त्या दूर करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
मित्रांनो,
आधीच्या सरकारांच्या वेळी अशी शिबिरे अत्यंत कमी होती आणि अशाप्रकारची मेगाशिबिरे तर कदाचित होतही नव्हती. गेल्या पाच वर्षात आमच्या सरकारने देशाच्या वेगवेगळ्या भागात सुमारे 9 हजार शिबिरे आयोजित केली होती.
बंधू आणि भगिनिंनो,
गेल्या सरकारने पाच वर्षात दिव्यांग व्यक्तींना 380 कोटी रुपयांपेक्षाही कमी किमतीची उपकरणे दिली, मात्र, आमच्या सरकारने आतापर्यंत दिव्यांगांना 900 कोटी रुपयांची उपकरणे दिली आहेत. म्हणजे जवळपास अडीच पट अधिक. जेव्हा आपल्या मनात गरिबांसाठी, दिव्यांगांसाठी कणव असते, तेव्हा कामांना आपोआप गती येते, सहजपणे वेगाने कामे व्हायला लागतात.
मित्रांनो,
तुम्हाला आठवत असेल, जेव्हा एकेकाळी तुम्हाला सरकारी इमारतींमध्ये जाण्यासाठी किंवा बसस्थानक, रुग्णालये, कोर्ट-कचेऱ्या अशा सर्व ठिकाणी जाण्यात खूप अडचणी येत असत. काही ठिकाणी तुमच्यासाठी वेगळा रैम्प बनवला जात असे, मात्र इतर ठिकाणी तुम्हाला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत असे. आमच्या सरकारने तुमच्या या अडचणी ओळखून देशभरात “सुगम्य भारत अभियान” सुरु केले. या अंतर्गत, देशभरातील सर्व मोठ्या सरकारी इमारतींमध्ये दिव्यांगांसाठी विशेष सोयी करत त्या सुगम्य बनवण्याचा संकल्प केला. गेल्या चार-पाच वर्षात देशातील अनेक इमारती, 700 पेक्षा जास्त रेल्वे स्थानके, विमानतळे दिव्यांग व्यक्तींसाठी सुगम्य बनवण्यात आली आहेत. ज्या अद्याप उरल्या आहेत, त्यांनाही सुगम्य भारत अभियानाशी जोडले जाणार आहे. एवढेच नाही, तर ज्या नव्या इमारती बांधल्या जात आहेत, किंवा रेल्वेचे काही नवे डबे तयार केले जात आहेत, त्यात दिव्यांगांसाठी सोयी सुविधा असतील, अशी व्यवस्था केली जात आहे.
बंधू आणि भगिनिनो,
एका राज्यातून दुसऱ्या राज्यात गेल्यावर वेगवेगळ्या भाषा असल्यामुळे माझ्या दिव्यांग बंधू-भगिनींना खूप अडचणींचा सामना करावा लागत असे. दिव्यांगांसाठी एक सामाईक  साईन लँग्वेज असावी, असा विचार, याआधी कधी करण्यात आला नव्हता. पण यावर विचार करुन आमच्या सरकारने दिव्यांगांसाठी एक सामाईक भाषा असावी यासाठी इंडियन साईन लँग्वेज रिसर्च एंड ट्रेनिंग सेंटरची स्थापना केली आहे आता इथे माझ्या भाषणासोबतच व्यासपीठावरुन दिव्यांगांना साईन भाषेतून हेच भाषण सांगितले जात आहे. याआधी अशी स्थिती होती की एखाद्या राज्यातील दिव्यांग व्यक्ती ही भाषा समजू शकत. आता मात्र, या नव्या सामाईक भाषेमुळे तामिळनाडूची व्यक्ती देखील ही भाषा समजू शकते. दुर्दैवाने गेल्या 70 वर्षात हे काम झाले नाही. दिव्यांगांविषयी करुणेची भावना असेल, “एक भारत-श्रेष्ठ भारत” ही भावना देशभरात अधिक मजबूत करायची असेल, तर अशी कामे होऊ शकतात. आणि आता तर या केंद्राने सुमारे 6000 सामाईक शब्दांचा शब्दकोश देखील तयार केला आहे.
म्हणजेच, येत्या काळात जर प्रयागराज वरून आपला एखादा दिव्यांग मित्र चेन्नईला गेला, पश्चिम बंगालला गेला तर आता त्याला इतका त्रास होणार नाही. एवढेच नाही, तर सुमारे 400 पेक्षा जास्त सरकारी वेबसाईट्स दिव्यांगांसाठी वापरण्यास सोप्या आणि अनुकूल बनवण्यात आल्या आहेत. आपले चलन मग नोटा असोत किंवा नाणी, त्याही दिव्यांगांसाठी अनुकूल बनवण्यात आल्या आहेत. ते केवळ स्पर्शाने ओळखू शकतात, की ही नोट किती रुपयांची आहे, नाणे किती रुपयांचे आहे.
आता आपण बघत असाल की खाजगी वाहिन्या देखील दिव्यांगांना समजतील अशा तऱ्हेने बातम्या दाखवतात, कार्यक्रम दाखवतात. दिव्यांग व्यक्तींना समजतील अशा पद्धतीने बातम्या देणाऱ्या या सर्व वाहिन्यांचे मी मनःपूर्वक अभिनंदन करतो. दूरदर्शनचे लोक तर विशेष अभिनंदनास पात्र आहेत, कारण ते तर गेली अनेक वर्षे दिव्यांग व्यक्तींसाठी अशाप्रकारे बातम्या देत आहेत. संवेदनशीलतेने अशाप्रकारे काम करणाऱ्या सर्व वाहिन्यांच्या अधिकाऱ्यांचे कौतुक करायालाच हवे.
बंधू आणि भगिनिंनो,
आमच्या सरकारने दिव्यांग व्यक्तींसाठी ज्या सेवाभावनेने काम केले आहे, निर्णय घेतले आहेत, त्यांची जेवढी चर्चा व्हायला हवी होती, तेवढी झालेली नाही. प्रयागराज तर न्यायाचे शहर आहे, सर्वसामान्य जनतेच्या अधिकारांचे रक्षण करण्यासाठी इथे हजारो लोक दिवसरात्र काम करत असतात.
मित्रांनो,
आमच्याच सरकारने पहिल्यांदा दिव्यांग व्यक्तींचे अधिकार स्पष्ट करणारा कायदा लागू केला. या कायद्याचा सर्वात मोठा लाभ हा झाला की याआधी दिव्यांगांच्या ज्या सात प्रकारच्या वेगवेगळ्या श्रेणी होत्या, त्या आम्ही वाढवून 21 केल्या आहेत. म्हणजे आम्ही त्याची व्याप्ती वाढवली आहे. त्याशिवाय, दिव्यांगांवर जर कोणी अत्याचार करत असेल, कोणी गंमत करत असेल, त्यांना कोणी त्रास देत असेल, तर अशा घटनांशी संबंधित नियम देखील अधिक कठोर केले आहेत.
मित्रांनो,
आमच्याच सरकारने, दिव्यांगांच्या नोकरभरतीसाठी विशेष अभियान सुरु केले, एवढेच नाही, तर सरकारी नोकऱ्यांमध्ये त्यांचे आरक्षण वाढवले. दिव्यांगाना नोकऱ्यांमध्ये असलेले 3 टक्के आरक्षण आता 4 टक्के करण्यात आले आहे. इतकेच नाही, तर उच्चशिक्षण संस्थांमध्ये त्यांच्यासाठी असलेले 3 टक्के आरक्षण आता 5 टक्के करण्यात आले आहे.
आपल्या दिव्यांग मित्रांना कौशल्यविकासाचे प्रशिक्षण देणे यालाही आमचे प्राधान्य राहिले आहे. सरकारने आतापर्यंत दोन लाख दिव्यांगांना कौशल्य विकासाचे प्रशिक्षण दिले आहे आणि यापुढे आणखी 5 लाख कौशल्यविकासाचे प्रशिक्षण देण्याचे आमचे लक्ष्य आहे.
बंधू आणि भगिनींनो,
नव्या भारताच्या निर्मितीत प्रत्येक दिव्यांग युवा, दिव्यांग मुले यांचाही सहभाग आवश्यक आहे. मग ते उद्योगक्षेत्र असो, सेवाक्षेत्र असो किंवा मग खेळाचे मैदान, दिव्यांगांच्या कौशल्याला सातत्याने प्रोत्साहन दिले जात आहे. नुकत्याच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दिव्यांगांशी संबंधित ज्या क्रीडा स्पर्धा झाल्या, त्यात भारतीय खेळाडूंची कामगिरी लक्षणीय होती. आपण कल्पना करु शकता की त्यांची इच्छाशक्ती आणि संकल्प किती दृढ असेल की हे दिव्यांग खेळाडू जगाच्या मैदानावर भारताचा तिरंगा फडकवून येतात. दिव्यांगांमधल्या या कौशल्याला आणखी पैलू पडण्यासाठी आणि त्यांना उचित प्रशिक्षण देण्यासाठी मध्यप्रदेशात ग्वाल्हेर येथे एक क्रीडा संकुल बनवण्याचे काम केले जात आहे.
या केंद्रात प्रशिक्षण, निवड, अभ्यास, संशोधन, आरोग्य सुविधा म्हणजे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धासाठी जी तयारी करावी लागते, त्या सगळ्याची सुविधा आपल्या दिव्यांग खेळाडूंना दिल्या जातील.
मित्रांनो,
आपल्या देशात, अडीच कोटींपेक्षा जास्त दिव्यांग आहेत आणि 10 कोटींपेक्षा जास्त ज्येष्ठ नागरिक देखील आहेत. एका वयानंतर, सोयी-सुविधांच्या अनेक उपकरणांची गरज आपल्या या ज्येष्ठ नागरिकांना देखील असते. कोणाला चालायला त्रास होतो, तर कोणाला कमी ऐकू येतं. ज्येष्ठ नागरिकांच्या आयुष्यातील त्रास कमी करण्यासाठी आम्ही सातत्याने काम करत आहोत.
गरीब ज्येष्ठ नागरिकांनाही आवश्यक ती उपकरणे मिळावीत यासाठी आमच्या सरकारने तीन वर्षांपूर्वी “राष्ट्रीय वयोश्री योजना” सुरु केली.
या योजनेअंतर्गत, सुमारे सव्वा लाख ज्येष्ठ नागरिकांना आवश्यक ती उपकरणे दिली गेली आहेत. वयोश्री योजनेअंतर्गत, सुमारे सव्वा लाख ज्येष्ठ नागरिकांना आवश्यक ती उपकरणे देण्यात आली आहेत. आजही या योजनेअंतर्गत इथे अनेक ज्येष्ठ नागरिकांना, वयोवृध्द नागरिकांना उपकरणे देऊन त्यांचे आशीर्वाद घेण्याचे सौभाग्य मला मिळाले आहे.
बंधू आणि भगिनींनो,
60 वर्षे वयानंतर वृद्धांना एका निश्चित रकमेवर एक निश्चित व्याज मिळावे, त्यांची गुंतवणूक सुरक्षित राहावी यासाठी आमच्या सरकारने प्रधानमंत्री वय वंदना योजना देखील सुरु केली होती. जर बाजारात व्याजदर कमी झाले, तर त्याचा फटका ज्येष्ठ नागरिकांच्या ठेवींना बसू नये, याच उद्देशाने ही योजना सुरु करण्यात आली.
आपल्यापैकी अनेकांना हे माहित असेल की मासिक निवृत्तीवेतनाचा पर्याय निवडल्यावर ज्येष्ठ नागरिकांना १० वर्षांपर्यत एका निश्चित हमीदराने नियमित पेन्शन मिळते. मी आज इथे आणखी गोष्ट आपणाला सांगू इच्छितो. सामान्यपणे, आपल्या ज्येष्ठ नागरिकांना, किंवा ज्यांना पेन्शन मिळते असे नागरिक, नोकरदार वर्ग निवृत्तीनंतर आपले सगळे पैसे बँकेत जमा करतात आणि त्या पैशांवर मिळणाऱ्या व्याजावर आपला खर्च भागवतात. मात्र कधीकधी बॅंकांवरही संकटे येतात, बँका पण बुडतात. कोणी उद्योजक धोका देतात आणि अशा स्थितीत कधीकधी आपल्या या ज्येष्ठ नागरिकांचा मेहनतीचे पैसे देखील बुडू शकतात.
ज्येष्ठ नागरिकांना असे नुकसान सोसावे लागू नये, म्हणून संसदेच्या यावेळच्या सत्रात गरिबांची काळजी घेणारे, वृद्धांची काळजी घेणाऱ्या, अतिशय मर्यादित उत्पन्नात गुजराण करणाऱ्या माझ्या देशातील बंधू-भगिनीसाठी आम्ही एक महत्वाचे पाऊल उचलले आहे. या देशाचे दुर्भाग्य असे आहे की अशा महत्वाच्या गोष्टींची चर्चा होऊ नये याचीच अनेक लोक काळजी घेत असतात. गेल्या अनेक वर्षांपासून ज्याची मागणी सातत्याने केली जात होती, तो निर्णय आम्ही घेतला आहे. आधी जर आपल्या खात्यात 10 लाख रुपये असतील, 2 लाख रुपये असतील किंवा 5 लाख रुपये असतील तरीही बँक जर बुडली तर आपल्याला एक लाख रुपयांपेक्षा अधिक काहीही मिळू शकत नसे. आम्ही आता नियम बदलले आहेत आणि आता बँक बुडाली तरी आता एक लाखांऐवजी 5 लाख रुपये मिळतील. याचा अर्थ असा कि ज्यांच्या ठेवी बँकेत होत्या त्यापैकी साधारण 99 टक्के लोकांच्या ठेवी आता सुरक्षित झाल्या आहेत. आता त्यांच्यावर कोणतेही आर्थिक संकट येणार नाही. आम्ही घेतलेल्या या निर्णयामुळे लोकांचा बॅंकांवरचा विश्वास वाढेल, आणि सर्वसामान्य नागरिक आपले पैसे एखाद्या सावकाराकडे ठेवण्याऐवजी बँकेत ठेवेल.
बंधू-भगिनीनो,
अशी अनेक पावले आहेत. जसे की पेन्शनसंदर्भात, विम्यासंदर्भात पूर्वी पॉलिसी अगदी थोड्या काळासाठी उघडत असे. मात्र 2018 साली ही कालमर्यादा आम्ही 31 मार्च 2020 पर्यंत वाढवली आहे. केवळ कालमर्यादाच नव्हे, तर मासिक निवृत्तीवेतन देखील दरमहा 10 हजार रुपये इतके केले आहे. मला अत्यंत आनंद आहे की आज सव्वा तीन लाखांपेक्षा जास्त ज्येष्ठ नागरिकांना या योजनेचा लाभ मिळतो आहे.
मित्रांनो,
कुटुंबासोबतच कुटुंबातील वृद्ध लोकांची काळजी घेणे ही आपली जबाबदारी आहे आणि सरकारचीही जबाबदारी आहे. ही जबाबदारी समजून घेत आमचे सरकार पूर्ण संवेदनशीलतेने काम करत आहे, योगीजींचे सरकार देखील काम करत आहे.ज्या लोकांनी आपले संपूर्ण आयुष्य आपल्या कुटुंबाला आणि पर्यायाने देशाला पुढे नेयासाठी खर्च केले आहे, त्यांना आता त्यांच्या उतारवयात कोणताही त्रास होऊ नये, याची आम्ही पूर्ण काळजी घेत आहोत.
गेल्या काही काळात सरकारने जे निर्णय घेतले आहेत, ज्या विविध योजना सुरु केल्या आहेत, त्यांचाही लाभ या वृद्धांना मिळतो आहे. गेल्या पाच-साडे पाच वर्षात ज्येष्ठ नागरिकांच्या उपचारांचा खर्च पूर्वीपेक्षा खूपच कमी झाला आहे.
जनऔषधी केंद्रात अत्यंत कमी दरात जवळपास सगळी औषधे मिळत आहेत. त्यासोबतच, हार्ट स्टेंट आणि गुडघ्याच्या शस्त्रक्रियेसाठी लागणाऱ्या उपकरणांच्या किमती 70 ते 80 टक्के स्वस्त केल्या आहेत. वरिष्ठ नागरिकांना करापासून ते इतर गुंतवणुकीपर्यंत सर्व प्रकारच्या सुविधा दिल्या जात आहेत. एवढेच नाही, तर इतिहासात पहिल्यांदाच जवळपास प्रत्येक गरीब व्यक्तीला 60 वर्षांच्या वयानंतर पेन्शन मिळण्याची तरतूद केली आहे. देशातील असंघटीत क्षेत्रातले कोट्यवधी श्रमिक असोत किंवा मग माझे शेतकरी, शेतमजूर असोत, किंवा मग व्यापारी असोत वा छोटे दुकानदार, सर्वांसाठी सरकारने वेगवेगळ्या पेन्शन योजना सुरु केल्या आहेत. याचा मोठा लाभ गरिबांना 60 वर्षांच्या वयानंतर मिळणार आहे.
मित्रांनो,
आयुष्मान भारत योजनेअंतर्गत पाच लाख रुपयांपर्यंत मोफत उपचारांची सुविधा असो किंवा मग विमा योजना असोत, त्यांचा लाभ देखील गरिबांना, दिव्यांगांना, ज्येष्ठ नागरिकांना मिळतो आहे.
गरीबातल्या गरीब देशबांधवांना देखील विमा योजनेचा लाभ मिळावा, यासठी 2-2 लाख रुपयांच्या विम्याच्या दोन योजना सुरु केल्या आहेत. प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजनेअंतर्गत एक रुपया प्रती महिना, म्हणजे महिन्याला केवळ एक रुपया देऊन विमा मिळणार आहे. तर, प्रधानमंत्री जीवनज्योती योजनेअंतर्गत एका दिवसाचे केवळ 90 पैसे इतका कमी हप्ता देऊन विमा मिळण्याची तरतूद केली आहे. आतापर्यंत 24 कोटी पेक्षा जास्त लोकांनी या योजनेअंतर्गत विमा काढला आहे. एवढेच नाही, तर संकटकाळात, सुमारे 4 हजार कोटी रुपयांच्या विम्याची मदत त्यांच्यापर्यंत पोहचली आहे.
मित्रांनो,
तुमच्याशी बोलत असतांना सुरुवातीला मी एका श्लोकाचा उल्लेख केला होता, यात सरकारच्या जबाबदारीविषयी बोललो होतो. त्याच श्लोकाच्या शेवटच्या ओळीत म्हंटले आहे-
लोकाः समस्ताः सुखिनोभवंतु ॥
म्हणजेच, जगातला, समाजातल्या प्रत्येक वर्गातला प्रत्येक नागरिक, समस्त जीव सुखी होवोत. याच प्रार्थनेसह पुन्हा एकदा सर्व ज्येष्ठ नागरिकांना वंदन करत, मी सर्व दिव्यांगांच्या संकल्पशक्तीला प्रणाम करतो. आजचा हा दिवस, हा दिव्यांगांचा कुंभमेळाही माझ्यासाठी तेवढाच पवित्र आहे. या प्रसंगी मी भारत सरकारच्या या विभागाला, राज्य सरकारच्या प्रयत्नांचेही गौरवपूर्ण स्मरण करत, सर्वांना नमन करत, अनेकानेक शुभेच्छा देत मी माझे भाषण संपवतो आहे.
खूप खुप धन्यवाद! माझ्यासोबत पूर्ण ताकदीने म्हणा---
भारत माता की जय! भारत माता की जय! भारत माता की जय!!
B.Gokhale/R.Aghor/P.Kor
(Visitor Counter : 97