पर्यावरण, वन एवं जलवायु परिवर्तन मंत्रालय
सामाजिक मालकीच्या दृष्टीकोनाला सक्षम करण्यासाठी सहभागिता अभियान सहभागात्मक संवर्धन आणि पाणथळ जागांचा विचारपूर्वक वापर यांना प्रोत्साहन देते
इस्रो अर्थात भारतीय अवकाश आणि संशोधन संघटनेच्या अहमदाबाद येथील अवकाश केंद्राने प्रकाशित केलेल्या “राष्ट्रीय पाणथळ दशककालीन बदल विषयक पुस्तक, 2017” मधील माहितीनुसार, देशभरात एकूण 2,31,195 पाणथळ जागा  निश्चित करण्यात आल्या आहेत. देशातील नद्यांसह एकूण 15.98 दशलक्ष हेक्टर म्हणजेच देशाच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या 4.86% क्षेत्र पाणथळ असून त्यात भात शेतांचा समावेश नाही. ओदिशा राज्यासह राज्य तसेच केंद्रशासित प्रदेश निहाय पाणथळ जागांच्या क्षेत्रांची माहिती परिशिष्ट 1 मध्ये दिली आहे.
भारतातील आंतरराष्ट्रीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या 75 पाणथळ जागांना रामसर स्थानांचा दर्जा देण्यात आला असून देशभरातील एकूण 1.33 दशलक्ष हेक्टर क्षेत्रावर या स्थानांचा विस्तार झालेला आहे.
पाणथळ जागा  नियम, 2017 मधील तरतुदींनुसार, राष्ट्रीय पातळीवर राष्ट्रीय पाणथळ समिती  आणि राज्ये तसेच केंद्रशासित प्रदेश पातळीवर राज्य पाणथळ प्राधिकरणे  / केंद्रशासित प्रदेश पाणथळ प्राधिकरणे स्थापन करण्यात आली आहेत. संबंधित राज्याच्या न्यायाधिकारक्षेत्रातील पाणथळ जागांचे परिणामकारक संवर्धन, व्यवस्थापन आणि देखभाल यांची जबाबदारी त्या त्या एसडब्ल्यूएएसवर सोपविण्यात आलेली आहे. पाणथळ जागा  नियम, 2017 योग्य प्रकारे लागू करण्यासाठी केंद्रीय पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल मंत्रालयाने व्यापक मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत. प्रत्येक अधिसूचित पाणथळ जागेच्या व्यवस्थापनासाठी एकात्मिक व्यवस्थापन योजनेचे मार्गदर्शन घेतले जावे, अशी शिफारस उपरोल्लेखीत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये केली आहे. या एकात्मिक व्यवस्थापन योजनेत इतर अनेक बाबींसह, पर्यावरणीय घटकांतील बदल शोधण्यासाठी आणि व्यवस्थापनाची परिणामकारकता मोजण्यासाठी देखरेख यंत्रणा समाविष्ट करण्यात आली आहे.
देशभरातील पाणथळ जागांचे संवर्धन आणि व्यवस्थापन यासाठी केंद्रीय पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल मंत्रालयाने विविध पावले उचलली आहेत. देशभरातील पाणथळ जागांचा विचारपूर्वक वापर करण्यावर निर्बंध न घालता या जागांचे पर्यावरणीय वैशिष्ट्य जतन करून त्यांचे व्यवस्थापन आणि देखभाल करण्यासाठी देशातील पाणथळ जागांचे जतन आणि व्यवस्थापन यासंदर्भातील नियामकीय आराखडा म्हणून केंद्र सरकारने पर्यावरण  कायदा, 1986 च्या अंतर्गत पाणथळ जागा  नियम,2017 अधिसूचित केले आहेत.
सामाजिक मालकीच्या दृष्टीकोनासह विविध समुदायांना आघाडीवर येऊन नेतृत्व करण्यासाठी सक्षम करून, पाणथळ जागांचे सहभागात्मक संवर्धन आणि विचारपूर्वक वापर यांना प्रोत्साहन देण्याच्या दृष्टीने स्वातंत्र्याच्या अमृतमहोत्सवानिमित्त मंत्रालयाने सहभागिता अभियानाची सुरुवात केली. या अभियानाचा भाग म्हणून मंत्रालयाने जागतिक पाणथळ दिन 2023 चे औचित्य साधून, गोवा येथे 4 फेब्रुवारी 2023 रोजी ‘पाणथळ जागा वाचवा मोहीम’ देखील सुरु केली आहे.
परिशिष्ट–1
भारतातील पाणथळ जागांचे राज्यनिहाय वितरण
|Decadal wetland inventory in different States
|
|S. No.
||State Name
||2017-18
|
|Number
||Area 
||Area 
|
|1
||Andhra Pradesh
||24104
||1141606
||7.14
|
|2
||Arunachal Pradesh
||1182
||151104
||0.95
|
|3
||Assam
||5902
||849078
||5.31
|
|4
||Bihar
||4526
||374766
||2.34
|
|5
||Chhattisgarh
||11457
||342443
||2.14
|
|6
||Goa
||742
||24749
||0.15
|
|7
||Gujarat
||17613
||3499429
||21.9
|
|8
||Haryana
||1905
||33649
||0.21
|
|9
||Himachal Pradesh
||215
||94011
||0.59
|
|10
||Jharkhand
||2635
||187045
||1.17
|
|11
||Karnataka
||14936
||787127
||4.93
|
|12
||Kerala
||1399
||158336
||0.99
|
|13
||Madhya Pradesh
||13947
||861736
||5.39
|
|14
||Maharashtra
||25935
||1152625
||7.21
|
|15
||Manipur
||132
||67408
||0.42
|
|16
||Meghalaya
||225
||31002
||0.19
|
|17
||Mizoram
||127
||19476
||0.12
|
|18
||Nagaland
||148
||21118
||0.13
|
|19
||Odisha
||13331
||719942
||4.5
|
|20
||Punjab
||1190
||47024
||0.29
|
|21
||Rajasthan
||13321
||778824
||4.87
|
|22
||Sikkim
||259
||7049
||0.04
|
|23
||Tamil Nadu
||26883
||925712
||5.79
|
|24
||Telangana
||12338
||566680
||3.55
|
|25
||Tripura
||416
||18438
||0.12
|
|26
||Uttar Pradesh
||18555
||1104562
||6.91
|
|27
||Uttarakhand
||172
||112882
||0.71
|
|28
||West Bengal
||12955
||1130127
||7.07
|
|29
||Andaman&Nicobar
||2774
||143238
||0.9
|
|30
||Chandigarh
||11
||336
||0
|
|31
||Dadra NagarHaveli
||12
||2063
||0.01
|
|32
||Daman and Diu
||59
||2728
||0.02
|
|33
||Delhi
||123
||2773
||0.02
|
|34
||Jammu & Kashmir
||404
||164110
||1.03
|
|35
||Lakshadweep
||50
||79716
||0.5
|
|36
||Ladakh
||1073
||373049
||2.33
|
|37
||Puducherry
||139
||5555
||0.03
|
|
||Total
||231195
||15981516
||100
|
केंद्रीय पर्यावरण, वने आणि हवामान बदल राज्यमंत्री अश्विनीकुमार चौबे यांनी लोकसभेत लिखित उत्तराद्वारे ही माहिती दिली आहे.