पंतप्रधान कार्यालय
विश्वातल्या सर्वात मोठ्या भगवद् गीतेच्या अनावरणप्रसंगी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केलेले भाषण
नवी दिल्ली, 26 फेब्रुवारी 2019
हरे कृष्णा - हरे कृष्णा.
इस्कॉनचे अध्यक्ष पूज्य गोपाल कृष्ण महाराज जी, मंत्रिमंडळातले माझे सहकारी महेश शर्मा जी, संसदेमधल्या माझ्या सहकारी मीनाक्षी लेखी जी, इस्कॉननचे इतर महत्वपूर्ण सदस्यगण आणि इथं उपस्थित असलेले सद्गृहस्थ आणि महिलांनो !
या कार्यक्रमासाठी अमेरिका, ब्रिटन, रशिया, हंगेरी या देशांसहीत इतर अनेक देशांमधून लोक आज इथं आले असल्याचे मला सांगण्यात आले आहे. आपल्या सर्वांचे खूप-खूप अभिवादन करतो.
मित्रांनो, आजचा दिवस खूप महत्वाचा आहे. हरे कृष्णा, हरे कृष्णा. आज सकाळीच मी गांधी शांती पुरस्काराच्या कार्यक्रमामध्ये सहभागी झालो होतो. आणि आता मला सर्वात दिव्यतम, महान ग्रंथ असलेल्या गीतेचे भव्यतम रूप राष्ट्राला समर्पित करण्याची संधी मिळत आहे. माझ्यासाठी हा दिवस आणखी एका कारणासाठी अतिशय विशेष, खास आहे. कारण आज मी ज्या स्थानी उभा आहे, त्याच स्थानावरून जवळपास दोन दशकांपूर्वी अटल बिहारी वाजपेयीजी यांनी या मंदिर परिसराचा शिलान्यास केला होता.
मित्रांनो, संपूर्ण जगातली ही भव्यतम श्रीमद् भगवद् गीता तीन मीटर लांब आणि 800 किलो वजनाची आहे. ही गीता काही केवळ आपल्या आकारामुळे खास नाही. तर वास्तवामध्ये गीतेने अनेक शतकांपासून संपूर्ण विश्वाला दिलेले महान भारतीय ज्ञानाचे प्रतीक आहे. विश्वाच्या ज्ञानाचे हे प्रतिचिन्ह बनून कायमचा राहणारा ग्रंथ आहे. या गीतेच्या निर्मितीसाठी इस्कॉन संस्थेमध्ये कार्यरत असलेल्या आपण सर्वांनी जे सामर्थ्य आणि रचनात्मकता दाखवली आहे, ती विशेष आहे. ही गीता भगवान श्रीकृष्ण आणि स्वामी पूर्वार्ध या भक्तांच्या समर्पणाचे एक प्रतीक आहे. आपण हा अतिशय कौतुकास्पद प्रयोग केला आहे, त्याबद्दल आपल्या सर्वांचे अभिनंदन करतो. यामुळे भारताच्या पुरातन आणि दिव्य ज्ञानाची परंपरेकडे लोकांचे लक्ष तर वेधणार आहेच तसेच जगभरातल्या लोकांना या ज्ञानाविषयी आवड निर्माण होवून ती वाढीस लागणार आहे.
मित्रांनो, भगवदगीतेला सामान्यातल्या सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी अनेक प्रकारे प्रयत्न आत्तापर्यंत करण्यात आले आहेत. आकाराने सर्वात लहान गीतेपासून ते सर्वात मोठ्या गीतेपर्यंत हे दिव्य ज्ञान अधिकाधिक सोपे, सुलभ करण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करण्यात आले आहेत. देश- विदेशांमधल्या अनेक भाषांमध्येही भगवद-गीतेचा अनुवाद झाला आहे.
मित्रांनो, लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी तर तुरूंगवासामध्ये असताना ‘गीता रहस्य’ नावाचा ग्रंथ लिहिला. यामध्ये लोकमान्य टिळक यांनी भगवान श्रीकृष्णाच्या निष्काम कर्मयोगाची अतिशय सरळ, साधी, सोपी, सहज समजणारी व्याख्या केली आहे. त्यांनी लिहिले आहे की, गीतेच्या संदेशाचा प्रभाव केवळ तत्वज्ञानी किंवा विव्दानांच्या चर्चेपर्यंतच सीमित नाही. तर आचार-विचारांच्या क्षेत्रामध्येही तो संदेश सदैव दिसला पाहिजे, या संदेशाचे प्रतिबिंब आपल्या रोजच्या आचरणात दिसले पाहिजे. लोकमान्य टिळक यांनी गीतेचे ज्ञान मराठीमधून अगदी सर्वसामान्य माणसांपर्यंत पोहोचवले. यानंतर त्याचा गुजरातीमध्येही अनुवाद करण्यात आला.
हा अनुवाद राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी तुरूंगवासामध्ये वाचला. या गुजराती गीता रहस्य ग्रंथाची खूप मदत गांधीजींना ‘भगवद्गीता अॅकॉर्डिंग टू गांधी’ हा ग्रंथ लिहिताना झाली. या रचनेच्या माध्यमातून गांधीजींनी गीतेचा आणखी एक वेगळीच बाजू दुनियेसमोर मांडली. गांधीजींचे हे पुस्तक मी अमेरिकेचे माजी राष्ट्रपती बराक ओबामा यांना भेट स्वरूपात दिले आहे.
मित्रांनो, श्रीमद्भगवदगीता म्हणजे संपूर्ण दुनियेला भारताने दिलेली सर्वात प्रेरणादायी भेट आहे. गीता सर्व विश्वाचा वारसा आहे. हजारो वर्षे झाली तरी आजच्या काळाच्या कसोटीवर गीतेचे ज्ञान खरे उतरते. जगभरातल्या नेत्यांपासून ते सामान्य माणसांपर्यंत प्रत्येक व्यक्तीला गीतेने लोकहितासाठी कर्म करण्याचा मार्ग दाखवला आहे. भारताच्या जवळपास प्रत्येक घरामध्ये कोणत्या ना कोणत्या रूपामध्ये भगवद् गीता विराजमान आहेच आहे. दुनियाभरातल्या अनेक महान व्यक्तींनीही गीतेची दिव्यता अनुभवली आहे. ज्ञानापासून ते विज्ञानापर्यंत प्रत्येक क्षेत्रातल्या अनेक लोकांचे प्रेरणास्थान गीता आहे. कुरूक्षेत्राच्या मैदानावर सांगितली गेलेली ही अमरवाणी आहे.
मित्रांनो, प्रसिद्ध जर्मन तत्वज्ञ शोपेन हॉएर यांनी लिहिले आहे की, गीता आणि उपनिषद यांचा अभ्यास करणे सर्वांनाच हितकारक ठरणार आहे. संपूर्ण जगामध्ये या दोन्ही ग्रंथापेक्षा वेगळे ज्ञान नाही. या दोन्ही ग्रंथामध्ये सर्व ज्ञानाचा समावेश आहे. या ज्ञानामुळे मला आयुष्यात शांती म्हणजे काय याचा परिचय झाला. त्याच बरोबर माझे मृत्यूचे भय संपुष्टात येवून अनंत शांती मिळत असल्याचा अनुभव आला. या तत्वाज्ञानी माणसाने आपला देश ज्यावेळी गुलामगिरीच्या जोखडामध्ये होता, त्यावेळी सांगितली आहे. आमची संस्कृती, आमची परंपरा यांनाही पायदळी तुडवण्याचे अनेक प्रकारे प्रयत्न करण्यात येत होते. भारतीय तत्वज्ञानाला अपमान करण्याचे अनेक प्रयोग करण्यात येत होते. त्याच वेळी गीता आणि उपनिषदेची महानता या जर्मन तत्वज्ञाने विषद केली.
मित्रांनो, जगाला भारताच्या या पुरातन ज्ञानाचा, पावित्र्याचा परिचय करून देण्यासाठी खूप प्रयत्न या मंचावर विराजमान असलेल्या महान व्यक्तींनी केला आहे. त्याचबरोबर आज माझ्यासमोर उपस्थित असलेल्या अनेक विव्दान आणि भक्तांनीही हे कार्य मोठ्या प्रमाणावर केले आहे. श्रीमदभक्ती वेदांत स्वामी प्रभुनाथ जी यांनी तर स्वतःलाच भगवदगीतेच्या कार्यासाठी समर्पित केले आहे. ज्याप्रकारे गांधीजींसाठी गीता आणि सत्याग्रह आयुष्याचा एक महत्वपूर्ण भाग होते, त्याच प्रमाणे स्वामीजींसाठीही मानवतेची सेवा करण्यासाठी हे दोन मार्ग नेहमीच अतिशय प्रिय राहिले आहेत. याच कारणामुळे त्यांनी आधी गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली भारत छोडो आंदोलनामध्ये भागही घेतला होता आणि देश स्वतंत्र झाल्यानंतर ते मानव-मुक्तीविषयी जनजागृती करण्यासाठी जगभर भ्रमंती करण्यासाठी बाहेर पडले. आपल्या मजबूत इच्छाशक्तीने त्यांनी अनेक प्रकारच्या आव्हानांना तोंड देत इस्कॉननची मोहीम सुरू केली. आज भगवान श्रीकृष्णाने दाखवलेला मार्ग कोणता आहे, याचा परिचय संपूर्ण दुनियेला दाखवण्यासाठी इस्कॉन परिवार कार्यरत आहे.
मित्रांनो, गीता धर्मग्रंथ तर आहेच. पण हा एक जीवन ग्रंथही आहे. आपण कोणत्याही देशाचे असू किंवा कोणत्याही पंथाला मानणारे असू, परंतु आपल्यासमोर दर दिवशी ज्या समस्या येतात, अशा संकटातून मार्ग गीता दाखवते. आपण ज्यावेळी वीर अर्जुनप्रमाणेच अनिर्णित अवस्थेमध्ये काय करू, काय नको, असा विचार करत दोन मार्गांच्या पेचात उभे असतो, त्यावेळी श्रीमद्भगवदगीता आपल्याला सेवा आणि समर्पणाचा मार्ग दाखवते आणि आपल्या समस्या सुटत जातात. जर आपण एक विद्यार्थी असू आणि काय निर्णय घ्यावा, अशा स्थितीमध्ये आपण असू, आपण एखाद्या देशाचे राष्ट्राध्यक्ष आहात किंवा मोक्षाची कामना असणारे योगी आहात, आपल्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर श्रीमद्भगवदगीतेमध्ये नक्कीच मिळते.
मला तर असं वाटतं की, गीता माणसाच्या जीवनाचे सर्वात मोठे ‘मॅन्युएल बुक’ आहे. जीवनात येणा-या प्रत्येक समस्येचे उत्तर गीतेमध्ये कुठं ना कुठं नक्कीच मिळते. प्रभूजींनी तर स्पष्ट म्हटले आहे की -
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् !
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे-युगे!!
याचा अर्थ असा अहे की, मानवाच्या शत्रुंपासून या धरतीचे संरक्षण करण्यासाठी प्रभूची शक्ती आमच्याबरोबर नेहमीच असणार आहे. हाच संदेश आपण अगदी प्रामाणिकपणाने दुष्ट जीव, असुर यांना देण्याचा प्रयत्न करीत आहोत.
बंधू आणि भगिनींनो, प्रभू ज्यावेळी म्हणतात की, विनाकारण काळजी कशासाठी करीत आहात, विनाकारण कुणाला घाबरता, कशाची भीती वाटते, तुम्हाला कोण मारू शकणार आहे, तुम्ही इथं काय घेवून आलेले आहात आणि बरोबर काय घेवून जाणार आहात? या प्रश्नांची उकल झाली की आपोआपच आपण जनसेवेसाठी आणि राष्ट्रसेवेसाठी समर्पित झालं पाहिजे, अशी अंतःप्रेरणा मिळते.
मित्रांनो, आम्ही काम करताना, किंवा कोणतेही सरकारी निर्णय घेताना, प्रत्येक धोरण निश्चित करताना कोणावरही अन्याय होवू नये, प्रत्येकाला न्याय मिळावा, समभाव निर्माण व्हावा, समतेचा विचार केला जावा. यासाठी जाणीव पूर्वक प्रयत्न केले. त्याच बरोबर ‘सबका साथ -सबका विकास’ या मंत्राचा जप करीतच आम्ही योजना राबवल्या. या विकासाच्या आणि समानतेच्या भावनेचा परिणाम म्हणजे आमची प्रत्येक योजना, प्रत्येक निर्णय आहे. मग यासाठी भ्रष्ट आचरणाविरूद्ध आम्ही उचललेली पावले असो किंवा गरीबांच्या कल्याणासाठी आम्ही निरंतर करीत असलेले काम असो. अशी कामे करताना, योजना राबवताना आम्ही कधीच हा आपला, तो परका अशा राजकारणाच्या चक्रात आम्ही अडकलो नाहीत. उलट विकास कामे करताना असा दूजाभाव बाजूला सारला.
मित्रांनो, भारतीय संस्कृती, भारतीय मूल्यं, भारतीय परंपरा यांच्यामध्ये विश्वभरातल्या अनेक समस्यांना, प्रश्नांना उत्तरे उपलब्ध आहेत. असा आमच्या सरकारचा नेहमीच दृढ विश्वास आहे. हिंसा असो, कुटुंबावर आलेले संकट असो, पर्यावरणाशी संबंधित कोणतीही समस्य असो. अशा अनेक समस्यांचे संकट आज दुनियेपुढे निर्माण झाले आहे. या आणि अशा अनेक संकटांना भारतीय तत्वज्ञानामध्ये योग्य उत्तर आहे. योग आणि आयुर्वेद यांची मोहिम आता विश्वभरात सुरू झालेली आहे. या मोहिमेमध्ये सहभागी झालेल्या आपल्यासारख्या संस्था आणि देशातल्या अनेक संतांच्या तपस्येला आमच्या सरकारने एक बुलंद आवाज दिला आहे. याचाच परिणाम म्हणजे आज हेल्थ आणि वेलनेस यासाठी संपूर्ण विश्व अतिशय वेगाने योग आणि आयुर्वेद यांच्याकडे आकर्षित होत आहे.
मित्रांनो, योग आणि आयुर्वेद यांच्या बाबतीत मला असंही वाटतं की, आपलं हे पुरातन, प्राचीन ज्ञान आणि विज्ञान आहे. त्याचा ख-या अर्थाने जगाला परिचय अद्याप झालेलाच नाही. थोडक्यात मला असं म्हणायचं आहे की, आपल्याकडे जे सर्वश्रेष्ठ आहे, ते अद्याप दुनियेसमोर आलेलंच नाही. ते जगापुढे येणं अजून बाकी आहे.
आपल्यासारखे पुरातन ज्ञान-विज्ञान शाखांशी जोडलेल्या सर्व कर्मयोग्यांना माझी आग्रहाची विनंती आहे की, आपण करीत असलेल्या प्रयत्नांना जरा आणखी वेग द्यावा. आणि नवीन पिढीलाही संशोधनाच्या कामामध्ये सहभागी करून घ्यावे. सरकार आपल्याला लागणारी मदत सर्वतोपरी करण्यास नेहमीच तयार आहे.
पुन्हा एकदा इस्कॉनच्या सर्व भक्तांना, प्रत्येक भारतवासीयांना, मानवतेवर विश्वास ठेवणाऱ्या दुनियेतल्या प्रत्येक व्यक्तीला या दिव्यतम भगवद्गीतेसाठी माझ्यावतीने खूप -खूप शुभेच्छा.
आपण मला या कार्यक्रमाला आमंत्रित केलं, या पवित्र कार्याचा भागीदार बनवलंत, यासाठी मी आपल्या सर्वांचा खूप खूप आभारी आहे.
खूप -खूप धन्यवाद, हरे कृष्णा !!
B.Gokhale/S.Bedekar/D.Rane
(Visitor Counter : 108