गृह आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय
स्वच्छ सर्वेक्षण 2019 दीर्घकालीन आणि लोकसहभागावर भर देणार
उघड्यावर शौचापासून कायमस्वरुपी मुक्ती देण्यासाठी आणि प्रवृत्ती बदलण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे आखली जात आहेत
शहरे कायमस्वरुपी कचरामुक्त बनवण्यासाठी स्टार मानांकन
(नवी दिल्ली, 13 ऑगस्ट 2018
स्वच्छ सर्वेक्षण 2019 मघ्ये शाश्वत आणि नागरिकांचा मोठ्या प्रमाणावर सहभाग तसेच कचरामुक्त आणि हागणदारीमुक्त शहरांची प्रगती सुनिश्चित करण्यावर भर देण्यात येणार असून सुलभ जीवनमान निर्देशांकामुळे शहरांना नियोजन आणि व्यवस्थापनसंदर्भात सकारात्मक दृष्टीकोन अंगीकारण्यास प्रोत्साहन मिळेल असे गृहनिर्माण आणि शहरी कामकाज राज्यमंत्री  हरदीप पुरी यांनी म्हटले आहे. पुरी यांनी आज नवी दिल्लीत स्वच्छ सर्वेक्षणाचा चौथा वार्षिक अहवाल प्रसिद्ध केला. यावेळी एसबीएम ओडीएफ+ आणि एसबीएम ओडीएफ++ प्रोटोकॉल्स, वेब आधारित स्वच्छ मंच, सुलभ जीवनमान निर्देशांक आणि सुलभ जीवनमान निर्देशांक डॅशबोर्डचा प्रारंभ करण्यात आला. गृहनिर्माण आणि शहरी कामकाज मंत्रालयाचे सचिव दुर्गाशंकर मिश्रा आणि वरिष्ठ अधिकारी यावेळी उपस्थित होते.
स्वच्छ सर्वेक्षण 2019
देशभरात 4-31 जानेवारी 2019 दरम्यान सर्व शहरांमध्ये स्वच्छ सर्वेक्षण 2019 चे आयोजन केले जाणार आहे. नागरिकांच्या मोठ्या प्रमाणावर सहभागाला प्रोत्साहन देणे, कचरामुक्त आणि हागणदारीमुक्त शहरांच्या दिशेने कायमस्वरुपी उपाययोजना, ऑनलाईन प्रक्रियांद्वारे सध्याच्या प्रणालींची स्थापना, राहण्यासाठी शहरांना उत्तम ठिकाण बनवण्यासाठी एकत्रितपणे काम करण्याच्या महत्वाबाबत समाजातील सर्व घटकात जागरुकता निर्माण करणे ही या सर्वेक्षणाची ठळक वैशिष्ट्ये आहेत. स्वच्छ भारत अभियानात नागरिकांचा सहभाग वाढवण्याबरोबरच स्वच्छता आणि कचरामुक्तीचे त्रयस्थ पक्षाकडून प्रमाणीकरण करण्यावर यंदाच्या स्वच्छ सर्वेक्षणाचा भर असेल. याशिवाय स्वच्छ शहरे निर्माण करण्यासाठी नागरिकांना देण्यात येणाऱ्या सेवा सुधारण्याबाबत शहरांमध्ये निकोप स्पर्धेला प्रोत्साहन देण्याचा या सर्वेक्षणाचा उद्देश आहे.
स्वच्छ सर्वेक्षण 2019 ची प्रमुख वैशिष्ट्ये
- ऑनलाईन एमआयएसच्या माध्यमातून संपूर्ण डिजिटाईज्ड सर्वेक्षण
- सर्वेक्षणातील प्रश्नांना एकूण 5 हजार गुण असतील. स्वच्छ सर्वेक्षण 2018 मध्ये 4 हजार गुण होते.
- ‘सर्व्हिस लेव्हल प्रोग्रेम’, ‘डायरेक्ट ऑब्झर्वेशन, सिटीजन्स फिडबॅक आणि सर्टिफिकेशन’ या 4 व्यापक स्रोतांद्वारे माहिती संकलित करणार
- प्रमाणीकरण 
- थेट निरीक्षण – थेट निरीक्षणाद्वारे संकलित केलेली माहिती सर्वेक्षण संस्थेच्या प्रत्यक्ष निरीक्षणावर आधारित आणायला हवी.
- नागरिकांशी प्रत्यक्ष संवाद साधून, दूरध्वनीद्वारे, स्वच्छता ॲप/स्वच्छता मंच आणि स्वच्छ सर्वेक्षण-2019 पोर्टलच्या माध्यमातून नागरिकांचा प्रतिसाद संकलित केला जाईल.
एसबीएम ओडीएफ+ आणि ओडीएफ++ प्रोटोकॉल्स
गृहनिर्माण आणि शहरी कामकाज मंत्रालय आता शौचालयांच्या संख्येऐवजी हागणदारीमुक्त शहरांच्या संख्येवरुन स्वच्छतेचे मूल्यमापन करत आहे. शहरांना ओडीएफ दर्जा देण्यासाठी कठोर निकषांचे पालन केले जात आहे. एसबीएम ओडीएफ+ प्रोटोकॉलचा भर शोचालयांच्या कायमस्वरुपी वापर करण्यावर आहे तर एसबीएम ओडीएफ++ प्रोटोकॉलचा भर कायमस्वरुपी स्वच्छतेवर आहे.
स्वच्छ मंच
हा वेब आधारित मंच असून नागरिकांना स्वेच्छेने स्वच्छता अभियानात सहभागी होता येईल.
सुलभ जीवनमान निर्देशांक
जागतिक तसेच राष्ट्रीय निकषांनुसार जीवनमानाचे मूल्यमापन करणे यामुळे शक्य होणार आहे. राहण्यायोग्य निकषांच्या आधारे शहरांना मानांकन देण्याचा निर्णय जून 2017 मध्ये घेण्यात आला होता.
सुलभ जीवनमान निर्देशांक डॅशबोर्ड http://smartnet.niua.org वर उपलब्ध आहे.
सुलभ जीवनमान निर्देशांकाच्या क्रमवारीतील 10 शहरांमध्ये महाराष्ट्रातील पुणे, नवी मुंबई, बृहन्मुंबई आणि ठाणे या चार शहरांचा समावेश आहे. तसेच स्वच्छ शहरांच्या यादीत सोलापूर, औरंगाबाद, कल्याण-डोंबिवली, नागपूर, अमरावती, नाशिक, पिंपरी-चिंचवड, वसई-विरार यांचा समावेश आहे.
B.Gokhale/S.Kane/P.Kor