पंतप्रधान कार्यालय
केवडीया येथे नागरी सेवा प्रशिक्षणार्थी अधिकाऱ्यांना संबोधित करताना पंतप्रधानांनी केलेले भाषण
नवी दिल्ली, 31 ऑक्टोबर 2019
मित्रांनो, केवड़िया मध्ये सरदार सरोवर धरणाजवळ स्टॅच्यु ऑफ लिबर्टीच्या सान्निध्यात आज संध्याकाळचा हा अनुभव अद्भुत आहे, कायम स्मरणात राहणारा आहे. आणि आताच आपण सरदार साहेबांचा आवाज, त्यांचा संदेश जो ऐकला, तो थेट अंतर्मनाला भिडणारा आहे.
मित्रांनो, देशातील विविध नागरी सेवेतील या संयुक्त मूलभूत अभ्यासक्रमातून एकप्रकारे एका नव्या अध्यायाची सुरुवात झाली आहे. आतापर्यंत तर असे चालले होते की काही लोक मसुरीत प्रशिक्षण घेतात, तर काहीजण हैदराबादमध्ये किंवा अन्य शहरांमध्ये. जसे मी याआधीही तुम्हाला सांगितले होते - ज्या नोकरशहांबद्दल मी नेहमी बोलत असतो, त्यांचे स्वरूप प्रशिक्षणापासूनच सुरू होत होते. नागरी सेवेच्या एकात्मिकरणाचा खऱ्या अर्थाने प्रारंभ आता तुम्हा सर्व सहकाऱ्यांबरोबर होत आहे. हा प्रारंभ एक प्रकारे एक सुधारणा आहे. मी याच्याशी संबंधित सर्व अधिकाऱ्यांचे, सहकाऱ्यांचे अभिनंदन करतो.
मित्रांनो, या सुधारणा फक्त प्रशिक्षणाच्या एकत्रीकरणापर्यंत मर्यादित नाहीत तर त्याची विचारसरणी आणि दृष्टिकोनही विस्तारण्यात आला आहे. तुम्हा सर्व तरुण प्रशिक्षणार्थींना व्यापक ओळख व्हावी हा प्रयत्न देखील केला गेला आहे. याच कारणास्तव तुमची ओळख सामाजिक आणि आर्थिक जगताशी, संबंधित जागतिक नेत्यांशी, तज्ञांशी करून दिली आहे
मित्रांनो, स्टॅच्यू ऑफ युनिटीच्या छत्राखाली आणि या निमित्ताने होणारा हा कार्यक्रम याला एक विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे, कारण सर्व नागरी सेवा या राष्ट्रनिर्माण आणि राष्ट्रीय ऐक्य यांचे महत्त्वाचे माध्यम बनवण्याचे स्वप्न सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी पाहिले होते. हे स्वप्न वास्तवात आणण्याकरिता त्यांना अनेक आव्हानांना सामोरे जावे लागले. त्यावेळी काही लोकांना वाटत होते की स्वातंत्र्य चळवळ दडपण्यात भूमिका बजावणारे अधिकारी स्वतंत्र भारत घडविण्यात मदत करणारे कसे सिद्ध होतील? आणि हा प्रश्न उपस्थित होणे अगदी स्वाभाविक होते. हा विचारसुद्धा स्वाभाविक होता आणि द्वेषाची भावना देखील अगदी स्वाभाविक होती, परंतु दूरदर्शी सरदार साहेबांनी या टीकाकारांना आठवण करून दिली की या नोकरशाहीच्या भरवशावरच आपणास पुढे जावे लागेल. याच नोकरशाहीने शासनकाळात खर्चाच्या नियोजनामध्ये एक महत्त्वाचा दुवा म्हणून काम केलं होतं.
मित्रांनो, सरदार पटेल यांनी हे दाखवून दिले आहे की सामान्य माणसाच्या जीवनात अर्थपूर्ण बदल होण्यासाठी दृढ इच्छाशक्तीची आवश्यकता असते. सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी, अहमदाबाद नगरपालिकेचा मर्यदित साधनसंपत्ती असूनही दहा वर्षात कायापालट करून त्यांनी आपल्या प्रतिभेचा ठसा उमटवला होता. आणि याच दूरदृष्टीने त्यांनी स्वतंत्र भारताच्या नागरी सेवेची रूपरेषा रेखाटली होती.
मित्रांनो, निष्पक्ष आणि निस्वार्थपणे केलेला प्रत्येक प्रयत्न नवीन भारताचा मजबूत पाया आहे. नवीन भारताचे स्वप्न साकारण्याकरिता आपल्या नोकरशाहीमध्ये एकविसाव्या शतकाला अनुरूप विचार आणि स्वप्न असणे आवश्यक आहे. एक अशी नोकरशाही जी सर्जनशील आणि रचनात्मक, कल्पनारम्य आणि नाविन्यपूर्ण, कृतीशील आणि सभ्य, व्यावसायिक आणि प्रगतीशील, ऊर्जावान आणि सक्षम, कार्यक्षम आणि प्रभावी, पारदर्शक आणि तंत्रज्ञानाने सक्षम आहे.
मित्रांनो, आपल्यापुढे जेवढी मोठी संधी आहे, तेवढीच मोठी जबाबदारी देखील आहे. एक काळ असा होता की जेव्हा आपल्या वरिष्ठ, आपल्या ज्येष्ठांना साधनांच्या अभावातच सर्वकाही हाताळायचे होते. मग ते रस्ते असोत वा रेल्वे, बंदरे, विमानतळ, शाळा, महाविद्यालय असो, अगदी दूरध्वनि किंवा रस्ते असोत, प्रत्येक गोष्टीत कमतरता होती. आज तशी परिस्थिती नाही. भारत वेगाने बदलत आहे. एकेकाळी कमतरता असलेला हा प्रवास विपुलतेकडे वाटचाल करतो आहे. आज देशात युवाशक्ती खूप मोठी आहे, आज देशात मुबलक धान्य आहे, आज देशात आधुनिक तंत्रज्ञानाची शक्ती आहे,. आता तुम्हाला आपल्या देशाची ताकद वाढवायची आहे आणि त्याबरोबरच त्याचे स्थैर्य बळकट करावयाचे आहे.
मित्रांनो, तुम्ही या मार्गावर फक्त कारकीर्द घडवण्यासाठी आला नाहीत, तुम्ही फक्त नोकरीसाठी नव्हे तर सेवेसाठी आले आहात, सेवा भावनेने आले आहात, सेवा परमधर्म हा मंत्र घेऊन आले आहात. तुमचा प्रत्येक निर्णय, प्रत्येक कृती, प्रत्येक स्वाक्षरी लाखो लोकांवर परिणाम करते. आणि मित्रांनो तुम्ही जे काही निर्णय घ्याल ते भलेही स्थानिक, प्रादेशिक असतील परंतु त्याची व्याप्ती राष्ट्रीय असावी. म्हणजे आपण आपला जिल्हा, आपला गट, विभाग यातील समस्या आणि गरजेनुसार निर्णय घ्याल ते देशाच्या विकासात कसे योगदान देऊ शकतात हे आपण नेहमीच तपासून पाहिले पाहिजे, पाहायलाच हवं.
आणि मित्रांनो, आपला प्रत्येक निर्णय दोन निकषांवर जरूर पारखून पहा. एक- महात्मा गांधींनी जो मार्ग दाखविला होता- आपला निर्णय समाजाच्या सर्वात शेवटच्या रांगेत असलेल्या व्यक्तीच्या आशा आणि आकांक्षा पूर्ण करण्यास सक्षम आहे किंवा नाही. आणि दुसरा- आपला निर्णय देशातील ऐक्य, अखंडता आणि प्रगती जोपासणारा आणि मजबूत करणारा असावा.
मित्रांनो, येथे महत्वाकांक्षी जिल्ह्याची चर्चा झाली आहे. तरीही देशातील 100 हून अधिक जिल्हे विकासाच्या शर्यतीत मागे का राहिले? यामागे विचार आणि दृष्टिकोन हे देखील एक मोठे कारण आहे. हे जिल्हे भौगोलिक आणि सामाजिक दृष्ट्या अत्यंत आव्हानात्मक होते. म्हणून त्यांच्याकडे सर्व पातळ्यांवर दुर्लक्ष केले गेले आणि त्यांना वाऱ्यावर सोडले गेले. या उपेक्षेमुळे समाजात असंतोषाची भावना निर्माण झाली, ज्याचा गैरफायदा विघातक शक्तींनी घेतला. परिणामतः, या जिल्ह्यांचा विकास आणखी कठीण होत गेला. ही परिस्थिती बदलणे आवश्यक होते, म्हणून आम्ही मागासपणाऐवजी या जिल्ह्यांच्या आकांक्षांची पूर्ती करण्याचा निर्णय घेतला. आम्ही मानवी विकास निर्देशांकाच्या प्रत्येक टप्प्यावर सुनिश्चित कालमर्यादेत काम करायला सुरुवात केली. आम्ही तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवून अधिक प्रभावीपणे योजना राबवल्या. आज आपल्याला याचे अभूतपूर्व परिणाम दिसत आहेत. आणि आता या कार्यास अधिक गती देण्याची जबाबदारी आपल्यावर येणार आहे.
मित्रांनो, आगामी काळात आपल्यातील बरेच जण विभाग किंवा जिल्हा स्तरावर नियुक्त केले जातील. अर्थातच तिथे तुम्हाला बऱ्याच समस्यांचे निराकरण करावे लागेल. माझी तुम्हाला सूचना आहे की एकावेळी आपल्या क्षेत्रातील एकच मोठी समस्या उचला आणि ती पूर्णपणे सोडवण्याचा प्रयत्न करा. म्हणजे एक जिल्हा एक समस्या आणि संपूर्ण तोडगा. बऱ्याचदा आपण एकाच वेळी अनेक गोष्टी उत्साहात करायला जातो, ज्यामुळे आपले प्रयत्न आणि आपली संसाधने दोन्ही विभागले जातात. एखाद्या समस्येचे निराकरण करा, यामुळे आपल्याला आत्मविश्वास मिळेल आणि लोकांचा आपल्यावरील विश्वासही वाढीस लागेल. याप्रकारे जर तुम्ही जनतेचा विश्वास जिंकलात तर तुमच्याबरोबर लोकसहभागही वाढीस लागेल.
मित्रांनो, तुमच्यासमोर नोकरशाही आणि यंत्रणेबद्दल नकारात्मक विचारसरणी बदलण्याचे मोठे आव्हान आहे. नोकरशाही आणि व्यवस्था असे दोन शब्द झाले आहेत की वाईट नोकरशाही किंवा वाईट व्यवस्था देण्याची गरज भासत नाही. याचा उपयोग नकारात्मक अर्थासाठी केला जात आहे. अखेर असे का झाले? आपले बहुतेक अधिकारी मेहनती आणि ग्रहणक्षम आहेत, परंतु संपूर्ण यंत्रणा आणि संपूर्ण नोकरशाही ही नकारात्मक धारणा बनली आहे.
मित्रांनो नागरी सेवांबद्दल शक्ती, नोकरशाही, सामर्थ्य आणि प्रभावाची प्रतिमा आहे. ही प्रतिमा निश्चितपणे वसाहतवादाचा वारसा आहे, जी बदलण्यात काही लोक पूर्णपणे यशस्वी होऊ शकलेले नाहीत. आपल्याला नागरी सेवांमधून हा ठसा मिटविण्याचे प्रयत्न करावे लागतील. तुमची ओळख कठोर शक्तीने नव्हे तर सौम्य शक्तीने व्हावयास हवी. कडक धोरणामुळे असंतोष निर्माण होतो आणि सौम्य धोरणामुळे सामंजस्य वाढण्यास मदत होते. नियुक्तीपासून सुनावणीपर्यंत एक सोपी यंत्रणा असावी. आपण सात दारांच्या आड राहता ही भावना कधीही सार्वजनिकपणे ओळखली जाऊ नये. आपल्याकडे प्रत्येक समस्येवर त्वरित उपाय असणे शक्य नाही आणि सर्वसामान्यांनाही हे चांगले समजले आहे. त्यांना फक्त त्यांचे म्हणणे ऐकून घेणारा आणि आदर देणारा हवा असतो. आपले म्हणणे ऐकून घेतले जात आहे हे पाहून कधीकधी आपल्या देशातील नागरिकांचे समाधान होते. आपल्याकडे आलेली व्यक्ती आदर आणि समाधानाच्या भावनेने आपल्या कार्यालयातून जाईल असेच आपले प्रयत्न असले पाहिजेत.
मित्रांनो, कोणत्याही नोकरशाहसाठी प्रभावीपणे सेवा देण्याकरिता, धोरणाच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी प्रामाणिक प्रतिसाद असणे खूप महत्त्वाचे आहे. ही यंत्रणा देखील तुम्हालाच विकसित करावी लागेल. पूर्वीच्या काळात जिल्हाधिकार्यांभसाठी रात्रीच्या थांब्यासाठी एक नियम होता, तेथे विराम स्थानाचे प्रमाण सुनिश्चित केले असायचे. या प्रक्रियेमुळे अधिकाऱ्याने आपल्या कार्यक्षेत्रात किती वेळ घालवला आहे हे जाणून घेता यायचे. आता या परंपरेमध्ये एक प्रकारे सुस्तपणा आलेला आहे, काही ठिकाणी तर संपुष्टात आली आहे असे दिसते. अशीच एक जुनी परंपरा जिल्हा राजपत्रित अधिकाऱ्यांची होती जी आता जवळजवळ लुप्त होताना दिसत आहे. अधिकार हस्तांतरण नोंदवहीदेखील एक व्यवस्था होती ज्याद्वारे जाणारा अधिकारी येणाऱ्या अधिकाऱ्यासाठी काही नोंदी नमूद करायचा. या नोंदवहीच्या माध्यमातून नवीन पदाधिकाऱ्यांना त्या पदाशी किंवा त्या कार्यालयाशी संबंधित आव्हाने, समस्या आणि महत्त्वपूर्ण बाबी समजून घेण्याची उत्तम सुविधा होती, ज्याद्वारे सरकारी कामात सातत्य राखले जायचे. अशा बऱ्याच चांगल्या पद्धती आपल्या जुन्या प्रणालींमध्ये होत्या, ज्या पुनरुज्जीवित करणे आवश्यक आहे. आजच्या युगात आपल्याला नवीन तंत्रज्ञानाची जोड देऊन जुन्या चांगल्या परंपरा अधिक समृद्ध आणि मजबूत करण्याची गरज आहे. आपण नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर पर्याय म्हणून नव्हे तर गुणक म्हणून केला पाहिजे. प्रतिक्रिया देवाण-घेवाण प्रणाली, परस्पर संवाद अशा जुन्या पद्धतींबरोबरच आपण समाज माध्यमांचा अधिक चांगला, प्रभावी वापर करू शकतो.समाज माध्यमांना विश्वासार्ह स्त्रोत भलेही मानता येणार नाही आणि मानले जाऊही नये, परंतु हे असे एक साधन आहे जे आपण वापरू शकतो. आणि हो, आपले निर्णय, आपली धोरणे यांबाबत ज्या प्रतिक्रिया येतात, अभिप्राय येतात त्यांची प्रामाणिक मिमांसा करणे तेवढेच आवश्यक आहे. आपल्या डोळ्यांना आणि कानांना जे चांगले दिसते तेच बघणे किंवा ऐकणे हे योग्य नाही. आपल्याला प्रतिक्रिया मिळवण्याच्या व्याप्तीचा विस्तार करताना, विरोधकांची मते जाणून आणि ऐकून घेतली पाहिजेत. यामुळे आपल्या कल्पना अधिक व्यापक होतील.
मित्रांनो, कधीकधी आपण सरकारी यंत्रणेत राहून आणखी चूक करतो. अनेकदा वातानुकूलित कार्यालयात बसून सर्व सुरळीत चालले आहे असे आपल्याला वाटते. आपले एक मर्यादित सामाजिक वर्तुळ असते ज्यात आपल्यासारख्याच लोकांचा समावेश असतो. याच कारणामुळे बऱ्याचदा आपल्याला सामान्य समस्यांची देखील योग्य माहिती मिळत नाही. म्हणूनच, तुम्ही कोणत्याही सेवेत असलात तरी आपल्या कोषातून बाहेर पडून लोकांशी संपर्क साधण्याची गरज आहे. योग्य धोरणात्मक निर्णय राबवण्यात आपल्याला याची खूप मदत होईल.
मित्रांनो, आपल्याला हे देखील समजून घेतले पाहिजे की मंत्रालय असो, अथवा महानगरपालिका असो किंवा इतर सरकारी विभाग असोत, आपण सेवा पुरवठादार आहोत. ग्राहक हा सेवा पुरवठादारांसाठी सर्वोच्च स्थानी असावा. जेव्हा हे आपल्याला समजते तेव्हा पुरवठासाखळी व्यवस्थापनात, मनुष्यबळात, तंत्रज्ञान क्षेत्रात सर्व स्तरावर आवश्यक बदल दिसण्यास सुरुवात होते. जेव्हा सेवा वितरणात आवश्यक बदल होतात तेव्हा आयुष्य आपोआपच सुकर होते.
मित्रांनो, आत्ताच मी तुमच्याशी बोलताना व्यवस्थापनाच्या प्रचलित भाषेचा वापर केला कारण काहीवेळा एखादी गोष्ट समजण्याकरिता ज्ञात ते अज्ञात हा प्रवास करणे खूप सोपे असते आणि सोयीस्कर असते. या सर्वांमध्ये आपली आंतरिक भावना, आपली आंतरिक वेदना, आपली आंतरिक संवेदना ही केंद्रस्थानी आहे. एक विचार प्रत्येक क्षणी, आपल्या येणाऱ्या व जाणाऱ्या श्वासाबरोबर, आपल्या अस्तित्वाबरोबर निगडित असावा. तो विचार काय आहे?
मित्रांनो, आपल्या मनःपटलावर हे कोरले गेले पाहिजे की आज मी जो कोणी आहे, ते माझ्या देशाने मला दिले आहे, माझ्या समाजाने दिले आहे, या देशातील कोट्यावधी लोकांनी दिले आहे. हा देश माझा आहे, या देशातील लोक माझे आहेत. या सेवेत आल्यानंतर मला मिळालेल्या मानसन्मानामध्ये कोणा गरिबाच्या घामाचा वास आहे.
मित्रांनो, या देशातील गोरगरीबांचे, देशातील जनतेचे आपण सर्वजण ऋणी आहोत. या गोरगरिबांचे, या सामान्य जनतेचे ऋण चुकवण्याचा एकच पर्याय आहे- आपण देशवासीयांचे जीवन सुलभ केले पाहिजे, जे त्यांच्या हक्काचे आहे, ते मिळावे म्हणून प्रामाणिकपणे आणि प्रयत्नपूर्वक मेहनत केली पाहिजे.
मित्रांनो, आजचा नवा भारत पूर्वीपेक्षा अधिक महत्वाकांक्षी आहे, तो अधीर आहे आणि विकासाबाबत पूर्वीपेक्षा अधिक आग्रही आहे. आज संपूर्ण भारतभरात आपण पहात आहोत, नागरिक पूर्वीपेक्षा जास्त जागरूक, सतर्क, सहभागी आणि संवेदनशील आहेत. जर सरकारने आवाहन केले, कोणतीही मदत मागितली किंवा कोणत्याही मोहिमेत सामील होण्याची विनंती केली, तर सर्व देशवासीय यात आनंदाने सहभागी होतात. अशा परिस्थितीत देशवासीयांचे जीवनमान उंचावण्याची जबाबदारी आपल्यावर आहे. याकरिता आपल्याला पूर्ण कार्यक्षमतेने काम करावे लागेल. सर्वसामान्यांना दररोजच्या जीवनात सरकारबरोबर संघर्षाची वेळ येऊ नये याची आपण काळजी घेतली पाहिजे. आपल्याला ही काळजी घ्यावयास हवी की सामान्य माणसाचे आयुष्य सरकारच्या प्रभावाखाली दबले जाऊ नये आणि सरकारच्या अभावामुळे गरीबांचे जीवन संपून जाऊ नये.
मित्रांनो, जीवनमान सुलभ करण्यात आणखी एक गोष्ट महत्त्वाची भूमिका बजावते. आपली अर्थव्यवस्था, आपले दरडोई उत्पन्न, पाच ट्रिलियन डॉलरची अर्थव्यवस्था निर्माण करण्याच्या उद्दिष्टामागील विचारसरणी देखील हीच आहे. हे ध्येय साध्य करण्याची आपल्या सर्वांवरच फार मोठी जबाबदारी आहे. तुम्ही जिथे जिथे नियुक्त असाल तिथे तिथे नागरी सेवांचे एकत्रिकरण करून व्यवसायास पूरक बनवण्याच्या दृष्टीने आणि एक उत्तम परिसंस्था बनवण्याच्या दृष्टीने आपणास प्रयत्न करावयाचे आहेत.
मित्रांनो, देशातील जिल्ह्यांनीदेखील आपल्या आर्थिक प्रगतीसाठी एकमेकांशी स्पर्धा करणे ही आजच्या काळाची गरज आहे. एखादा जिल्हा जेव्हा प्रगती करेल, तेवढेच त्याचे राज्य प्रगती करेल आणि याचा थेट परिणाम संपूर्ण देशाच्या जीडीपीवर होईल. म्हणूनच भविष्यात तुमची ज्या जिल्ह्यात नियुक्ती झाली असेल, तेथील आर्थिक घडामोडी वेगवान करण्यासाठी हरतऱ्हेचे प्रयत्न -जसे निर्यातीचे उदाहरण घ्या - तुमच्या जिल्ह्यात निर्यात होते का? तेथील उत्पादने जगातील दुसऱ्या देशांमध्ये जातात का? निर्यात वाढवण्याकरिता तुमच्या काही योजना आहेत का? निर्यात वाढीसाठी, उत्पादनवाढीसाठी, शेतीसंबंधी एक लक्ष्य निश्चित करा आणि मग ते प्राप्त करण्यासाठी संपूर्ण शक्ती पणास लावून काम करा. मला आशा आहे की आपल्या सामायिक प्रयत्नांनी आपण प्रत्येक लक्ष्य नक्की साध्य करू शकू.
मित्रांनो, मोठे उद्दिष्ट साध्य करण्याकरिता आपले निर्णय स्पष्ट असावेत आणि योग्य वेळेत घेतले गेले पाहिजेत. परंतु अनेकदा आपण पाहतो की आपले काही सहकारी निर्णय घेण्यात टाळाटाळ करतात. यातून वैयक्तित पातळीवर नफा किंवा तोटा होवो न होवो, परंतु देशाचे मोठे नुकसान होते. आपल्या सर्वांकडून आपल्या देशाला त्यांच्या समस्यांचे निराकरण व्हावे हीच अपेक्षा आहे. सद्यस्थिती कायम राहावी अशी अपेक्षा तुमच्याकडून नाही.
मित्रांनो, तुम्ही पूर्ण स्वातंत्र्याने, संपूर्ण जबाबदारीने काम करावे यासाठी प्रत्येक आवश्यक प्रशासकीय सुधारणा केली जात आहे. आमचा प्रयत्न आहे की बदल्यांचे सत्र संपले पाहिजे, एक स्थिर कार्यकाळ नोकरशाहीला मिळावा, नियुक्त्यांमध्ये वशिलेबाजी ऐवजी कार्यक्षमतेला स्थान मिळावे. प्रचलित प्रशिक्षण व्यवस्थेचा स्तर वाढविण्याच्या प्रयत्नांचे तर तुम्ही स्वतः साक्षीदार आहात. आपण एकात्मिक यंत्रणेकडे वाटचाल करीत आहोत जे सतत अनुकूलित वितरणावर आधारित असेल.
मित्रांनो, तुम्हाला दीर्घकाळापर्यंत सेवा करावयची आहे. तुम्हा सर्वांबरोबर जवळजवळ संपूर्ण दिवस राहण्याची संधी मला मिळाली. एक प्रकारे भेटीची आणि परिचयाची ही सुरुवात आहे. तुमच्यातील अनेक सहकाऱ्यांशी भविष्यात भेट होत राहील. प्रशिक्षणादरम्यान तुम्ही सतत नवीन गोष्टी आत्मसात करा, या नवीन शिक्षणाचा देशाचा फायदा करून द्या आणि तुमच्यातील विद्यार्थी कायम जागा ठेवा. आयुष्यात कितीही नवनवीन शिखरे पादाक्रांत केली तरीही आपल्यातील विद्यार्थी बरेच काही शिकवून जातो आणि नवीन शिकण्याची प्रेरणा देत राहतो.
मित्रांनो, सरदार पटेल यांची स्वप्ने पूर्ण करण्याची आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. हे पूर्ण करण्याकरिता आपण झटावे आणि याच इच्छेसह मी माझे भाषण संपवतो. आणि आज सकाळी म्हटल्याप्रमाणे, तुम्ही ज्या सेवेशी संलग्न आहात ती सरदार साहेबांच्या स्वप्नांचा एक भाग आहे. आणि म्हणूनच सरदार साहेबांनी मजबूत पाया घातलेल्या स्वप्नांच्या दिशेने गेल्या 70 वर्षांपासून देशाची वाटचाल चालू आहे. आता काळ बदलला आहे, शतक बदलले आहे, स्वप्ने बदलली आहेत, हेतू बदलला आहे, अपेक्षा बदलल्या आहेत, गरजा बदलल्या आहेत. अशावेळी आपण सुद्धा मागील शतकांच्या विचारांनी 21 व्या शतकाचा नवा भारत निर्माण करू शकलो नसतो, आपली विचारसरणी देखील 21व्या शतकाची असावी आपली स्वप्ने देखील 21व्या शतकाची असली पाहिजेत आणि सरदार साहेबांच्या आशीर्वादाने आपण ते साकार करण्याकरता स्वतःला सज्ज करायला हवे, आपण स्वतःला समर्पित केले पाहिजे, आपल्या प्रयत्नांतून बदल घडवून आणावयाचा आहे. नवीन भारत निर्माण करण्याचे सर्व भारतीयांचे स्वप्न आहे, परंतु आपल्यावर अधिक जबाबदारी आहे. स्वतःला त्या जबाबदारीसाठी पात्र बनवा.
सरदार साहेबांचा हा पुतळा जगात सर्वाधिक उंच पुतळा म्हणून लोक ओळखत असतील परंतु आपल्यासाठी केवळ ही उंचीच नव्हे तर येणारी कित्येक शतके प्रेरणा देणारा पुतळा आहे. आगामी शतकांमध्ये प्रेरणा देणाऱ्या या पुतळ्यापासून प्रेरणा घेऊन, आपले मस्तक टेकवून, त्यांच्या आदर्शांचे अनुकरण करण्याचा संकल्प करून, नर्मदा मातेचा आशीर्वाद घेत, नर्मदा मातेच्या पवित्र प्रवाहाच्या पवित्र छायेत आपल्या संकल्पांना बळकटी देत आपण येथून प्रस्थान करू. या एकाच अपेक्षेसह तुम्हा सर्वांना खूप खूप शुभेच्छा.
तुम्हा सर्वांचे खूप खूप आभार.
B.Gokhale/S.Kane/D.Rane
(Visitor Counter : 118