पंतप्रधान कार्यालय
प्रयागराज येथे आयोजित स्वच्छ कुंभ, स्वच्छ आभार कार्यक्रमात पंतप्रधानांचे भाषण
नवी दिल्ली, 24 फेब्रुवारी 2019
जय गंगा मैया,
जय यमुना मैया,
जय सरस्वती मैया,
जय हो प्रयागराज की!
माझ्या प्रिय बंधु आणि भगिनींनो,
तपोभूमी प्रयागराज आणि सर्व प्रयागवासियांना माझे आदरपूर्वक अभिवादन. प्रयागराजच्या या पवित्र भूमीवर पुन्हा एकदा येऊन मला अगदी धन्य झाल्यासारखे वाटते आहे. गेल्या वेळी जेव्हा मी येथे आलो होतो, तेव्हा मला कुंभमेळ्यामध्ये पवित्र गंगा, यमुना आणि सरस्वतीच्या किनारी पूजा करण्याचे तसेच पवित्र अक्षयवटाचे दर्शन घेण्याचे सौभाग्य लाभले होते. यावेळी संगमामध्ये पवित्र स्नान करण्याचे आणि पूजा करण्याचे महाभाग्य मला लाभले आहे.
मित्रहो, प्रयागराजचे साधनेशी आणि तपसाधनेचे या शहराशी कित्येक युगांपूर्वीपासूनचे नाते आहे. गेल्या काही महिन्यांपासून कोट्यवधी लोक येथे ध्यान आणि साधना करत आहेत. प्रयागराजच्या कणाकणात तपश्चर्येचा प्रभाव प्रत्येकाला जाणवू शकतो. कुंभमेळ्यात हठयोगी आहेत, तपयोगी आहेत, मंत्र योगी सुद्धा आहेत आणि या सर्वांमध्ये कर्मठ असे माझे काही कर्मयोगी सुद्धा आहेत. कुंभमेळ्याची व्यवस्था पाहणारे आणि दिवस-रात्र मेहनत करून भाविकांना सर्व सुविधा प्रदान करणारे, असे हे कर्मयोगी आहेत.
एनडीआरएफ मधील आमचे सहकारी राजेंद्र गौतम यांनाही मी आदरांजली अर्पण करतो, ज्यांनी भाविकांचे आयुष्य वाचविण्यासाठी आपले प्राणपणाला लावले. त्यांच्या कुटुंबियांप्रती मी संवेदना व्यक्त करतो. या कर्मयोग्यांमध्ये त्या नाविकाचाही समावेश आहे, ज्यांनी गंगा मातेची साधना करणाऱ्या कोट्यवधी भाविकांना सुरक्षितपणे त्यांच्या गंतव्य स्थानी पोहोचवले. प्रयागराज मधील रहिवासी सुद्धा कर्मयोगी आहेत, ज्यांची तपस्या कुंभमेळा सुरू होण्यापूर्वी कित्येक महीने आधीपासुनच सुरू झाली होती.
मित्रहो, कुंभमेळ्याच्या विशाल क्षेत्रातील स्वच्छता, हा संपूर्ण जगात चर्चेचा विषय झाला आहे. हे काम करणाऱ्यांमध्ये कुंभमेळ्यातील स्वच्छतेशी संबंधित कर्मचारी आणि स्वच्छाग्रहींचा समावेश आहे. गेल्या पाच ते सहा आठवड्यांमध्ये ज्या ठिकाणी 20 ते 22 कोटी लोक येऊन जाऊन आहेत, अशा ठिकाणी स्वच्छतेची सोय करणे, ही फार मोठी जबाबदारी होती. माझ्या सहकार्यांनो, या जगात कठीण असे काहीच नसते, हे आपण सिद्ध करून दाखवले.
बंधू आणि भगिनींनो, काही दिवसांपूर्वीच अशा काही कर्मयोग्यांची भेट घेण्याची संधी मला मिळाली. साफ-सफाई करणारे हे माझे असे बंधू-भगिनी होते, जे गेल्या अनेक आठवड्यांपासून कुंभमेळ्याच्या क्षेत्रात आपली जबाबदारी योग्य प्रकारे पार पाडत होते. सकाळी लवकर उठणे, रात्री उशिरा झोपणे, दिवसभर कचरा उचलणे, घाण साफ करणे, शौचालय स्वच्छ करणे अशी त्यांची कामे दिवसभर सुरू असत. कोणत्याही प्रशंसेशिवाय, कोणाच्याही नजरेला न पडता ही सर्व मंडळी शांतपणे आपले काम करत होती. मात्र दिल्लीमध्ये मला या कर्मयोग्यांच्या स्वच्छाग्रहींच्या मेहनतीबाबत सर्व तपशील मिळत होते. अनेक लोकांची मी भेट घेतली, प्रसार माध्यमांमध्येही मी वारंवार पाहिले की अनेकांनी कुंभमेळ्यातील स्वच्छतेची आवर्जून प्रशंसा केली. स्वच्छतेच्या कामी स्वतःला वाहून घेणारे हे बंधू-भगिनी या प्रशंसेचे खरे अधिकारी आहेत.
बंधू आणि भगिनींनो, प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात असे अनेक क्षण येतात, जे त्या व्यक्तीला घडवतात. यापैकी अनेक क्षण स्मरणीय असतात, लक्षात ठेवण्याजोगे असतात. आज माझ्यासाठी असाच एक क्षण आहे. काही सफाई कामगार बंधू भगिनींचे पाय धुऊन मी त्यांना वंदन केले आहे, हे क्षण आयुष्यभर माझ्यासोबत राहणार आहेत. त्यांचे आशीर्वाद, त्यांचा स्नेह, आपला सर्वांचा आशीर्वाद, आपला सर्वांचा स्नेह मला सदैव असाच लाभत राहू दे आणि मला अशाच प्रकारे आपली सेवा करता यावी, हीच माझी इच्छा आहे.
मित्रहो, दिव्य कुंभ मेळ्याला भव्य कुंभमेळा म्हणून स्मरणीय करण्यात आपण कोणतीही कमतरता भासू दिली नाही. कुंभमेळ्याच्या ज्या क्षेत्रात वीस हजार पेक्षा जास्त कचरापेट्या असतील, एक लाखापेक्षा जास्त शौचालये असतील, तेथे माझ्या या सफाई कर्मचारी बंधू-भगिनींनी किती काम केले असेल, याचे अनुमान करता येणार नाही. मात्र त्यांच्या परिश्रमामुळे या वर्षीचा कुंभमेळा हा स्वच्छ कुंभमेळा म्हणून ओळखला जात आहे. इतकी मोठी व्यवस्था सांभाळण्यासाठी आणि योग्य प्रकारे काम करून घेण्यासाठी स्वच्छतेशी संबंधित प्रत्येक कर्मचाऱ्याचे योगदान कौतुकास्पद आहे. आपल्या या योगदानाबद्दल स्वच्छ सेवा सन्मान निधीची आज घोषणा करण्यात आली. या निधीच्या माध्यमातून या कुंभमेळ्यात काम करणाऱ्या आपणा सर्वांना आणि आपल्या कुटुंबियांना विशिष्ट परिस्थितीमध्ये निश्चितपणे मदत मिळणार आहे. एका अर्थाने ही देशवासियांतर्फे आपल्या सेवेप्रति स्नेहभावना आहे, आभार आहेत.
मित्रहो, स्वच्छ कुंभमेळ्याचे आयोजन, राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या 150 व्या जयंती वर्षात होत आहे. गांधीजी सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी जेव्हा हरिद्वारच्या कुंभमेळ्यात गेले होते, तेव्हा त्यांनी स्वतःच स्वच्छ कुंभमेळ्याची इच्छा व्यक्त केली होती. देशवासीयांच्या सहकार्यातून स्वच्छ भारत अभियान आपले उद्दिष्ट गाठण्याच्या दिशेने आगेकूच करत आहे. यावर्षी 2 ऑक्टोबरपूर्वी संपूर्ण देश स्वतःला उघड्यावरील शौच मुक्त घोषित करण्याच्या दिशेने प्रवास करत आहे आणि मला असे वाटते की प्रयागराज मधील आपण सर्व स्वच्छाग्रही, संपूर्ण देशासाठी फार मोठी प्रेरणा म्हणून समोर आला आहात.
बंधू आणि भगिनींनो, जेव्हा स्वच्छतेचा विषय येतो, तेव्हा या वर्षी कुंभ मेळ्याला भेट देणारे गंगामातेच्या निर्मळतेबाबतही विशेष चर्चा करतात. मागच्या एक-दीड महिन्यापासून सोशल मीडियाच्या माध्यमातूनही मी लोकांच्या प्रतिक्रिया ऐकत होतो, आज मी स्वतः अनुभवले. यापूर्वी सुद्धा मी प्रयागराज मध्ये येत असे, मात्र इतके निर्मळ गंगाजल मी पहिल्यांदाच पाहिले.
मित्रहो, गंगामातेची ही निर्मळता, हे नमामि गंगे मोहिमेच्या योग्य दिशेचे आणि योग्य प्रयत्नांचे उत्तम उदाहरण आहे. या मोहिमेअंतर्गत, प्रयागराजमध्ये ३२ नाले बंद करण्यात आले. तसेच सांडपाण्यावर प्रक्रिया करत गंगा नदीतील प्रदूषित पाणी स्वच्छ करून ते पुन्हा प्रवाहित करण्यात आले.
मित्रहो, ही मोहीम यशस्वी करण्याप्रती सरकार वचनबद्ध आहे. नमामि गंगे साठी अनेक जण, अनेक स्वच्छाग्रही योगदान देत आहेत, आर्थिक मदतही करत आहेत. दोन दिवसांपूर्वी मी सुद्धा यात एक लहानशी आर्थिक मदत करू शकलो. सेऊल शांतता पुरस्कारासह मला जी काही रक्कम मिळाली, सुमारे एक कोटी तीस लाख रुपये इतक्या रकमेचा हा पुरस्कार मला मिळाला, ही रक्कम मी माझ्यासाठी ठेवली नाही, तर ती नमामि गंगे मोहिमेसाठी समर्पित केली. गेल्या साडे चार वर्षांमध्ये पंतप्रधान म्हणून मला ज्या काही भेटवस्तू मिळाल्या आहेत, त्यांचा लिलाव करून जे काही धन प्राप्त झाले, ते सर्व मी गंगामातेच्या सेवेत समर्पित केले आहे.
मित्रहो, आमचे नावीक सुद्धा गंगा मातेचे समर्पित प्रहरी आहेत. प्रयागराज आणि नाविकांचा फार जुना संबंध आहे. नाविकांशिवाय मर्यादा पुरुषोत्तम प्रभू रामचंद्र यांचे रामायण सुद्धा पूर्ण होऊ शकत नाही, जे सर्वांची नौका किनाऱ्यावर नेतात. त्यांची नौका सुद्धा आमच्या नाविकांनीच किनाऱ्याला लावली होती. माझे आणि तुमचे फार दृढ संबंध आहेत. आपण स्वतःला भगवान प्रभू रामचंद्राचे सेवक मानता आणि मी स्वतःला आपला प्रधान सेवक मानतो. आपण स्वतःला गंगापुत्र मानता आणि मी गंगा मातेच्या आमंत्रणावरून आपल्या सेवेसाठी आलो आहे. आता सांगा, आहे ना आपल्यामध्ये एक दृढ नाते? ज्या निष्ठेने आपण कुंभमेळ्यात येणाऱ्या भाविकांची काळजी घेत आहात, मार्गदर्शन करत आहात, ते निश्चितच कौतुकास्पद आहे. आपल्या सर्वांशिवाय एवढी मोठी व्यवस्था पाहणे फार कठीण झाले असते. मी पुन्हा एकदा या नाविक बांधवांना आदरपूर्वक वंदन करतो.
बंधू आणि भगिनींनो, या कुंभमेळ्यात खरोखरच अनेक कामे पहिल्यांदाच झाली आहेत. पहिल्यांदाच भाविकांना संगम स्थानासह अक्षयवट दर्शनाचे भाग्य प्राप्त झाले आहे. स्वातंत्र्यप्राप्ती नंतर अक्षयवट नेहमीच किल्ल्यामध्ये बंद असे. यावर्षी सरकारने अक्षयवट आणि भाविकांमधील हे अंतर संपवले. मला सांगण्यात आले आहे की दररोज लाखो भाविकांनी अक्षयवट आणि सरस्वती कुंभाचे दर्शन घेतले आहे.
बंधू आणि भगिनींनो, गेल्या वेळी जेव्हा मी येथे आलो होतो, तेव्हा मी सांगितले होते की यंदा कुंभमेळा हा अध्यात्म, आस्था आणि आधुनिकता यांचा त्रिवेणी संगम असेल. आपण सर्वांनी आपल्या तपसाधनेच्या माध्यमातून हा विचार प्रत्यक्षात साकार केला, याचा मला मनापासून आनंद होतो आहे. तपस्या क्षेत्राला तंत्रज्ञानाने जोडून जो अद्भुत संगम तयार करण्यात आला आहे, त्याकडेही अनेकांचे लक्ष वेधले गेले आहे. एका अर्थाने हा कुंभमेळा डिजिटल कुंभमेळा म्हणूनही लक्षात राहील.
मित्रहो, प्रयागराजची कृपादृष्टी, साधू-संतांचे आशीर्वाद, योग्य व्यवस्था आणि आपण सर्वांच्या शिस्त पालनामुळे हा कुंभमेळा सुरक्षित आणि शांततेच्या वातावरणात पार पडला आहे. या कुंभमेळ्यात उत्तर प्रदेश पोलिसांनी निभावलेल्या भूमिकेचेही सगळीकडे कौतुक होते आहे. हरवलेल्या व्यक्तींचा विभाग, लहान मुले, मोठी माणसे आणि वृद्धांना त्यांच्या नातेवाईकांकडे पोहोचवत आहे, अगदी काही तासांमध्येच पोहोचवत आहे. काहींचा मोबाईल हरवला, काही सामान हरवले तर अशा प्रकारची कामेही आपण गांभीर्याने पार पाडली आहेत, याबद्दल सुरक्षा दलाचे जवान सुद्धा अभिनंदनास पात्र आहेत, त्यांचे सुद्धा मनापासून अभिनंदन.
कुंभमेळ्याच्या या काळात अनेकदा असे झाले असेल की आपण खूप थकून गेला असाल, आपल्याला विश्रांती मिळाली नसेल, मात्र तरीही आपण आपला त्रास विसरून कुंभमेळा यशस्वी करण्यासाठी प्रयत्नशील राहिले असाल. मला सांगण्यात आले की या कुंभमेळ्यात आठ हजार पेक्षा जास्त सेवा मित्रांनी सुद्धा अहोरात्र काम केले आहे.
मित्रहो, प्रयागराजमध्ये जेव्हा कुंभमेळा असतो, तेव्हा संपूर्ण प्रयागच कुंभ होऊन जातो. प्रयागराजमधील रहिवासी सुद्धा श्रद्धेय होतात. प्रयागराज हे एक सुंदर शहर म्हणून विकसित करण्यातून आणि कुंभमेळ्याच्या यशस्वी आयोजनातून प्रयागवासियांच्या भूमिकेने संपूर्ण देशाला प्रेरणा दिली आहे.
मित्रहो, आपल्या सहकार्यासह यावर्षी कुंभमेळ्यासाठी ज्या व्यवस्था करण्यात आल्या, त्या कायमस्वरूपी आहेत. यापूर्वी कुंभमेळ्यासाठी तात्पुरत्या व्यवस्था उभारल्या जात असत, त्यापैकी बहुतांश कुंभमेळ्याबरोबरच संपून जात असत. मात्र यावेळी कायमस्वरूपी सुविधा उभारण्यात आल्या आहेत, ज्यामुळे प्रयागराजला दीर्घकाळासाठी पायाभूत सुविधा लाभल्या आहेत. येथील विमानतळावर केवळ अकरा महिन्यांमध्ये जे नवे टर्मिनल उभारण्यात आले, तेसुद्धा चर्चेमध्ये राहिले. रस्ते असो, पूल असो, वीज असो, पाणी असो, एस टी पी असो, हे प्रकल्प येणारी कित्येक वर्षे संगमात जाणारे घाणेरडे पाणी रोखणार आहेत.
हा कुंभमेळा भक्ती आणि सेवाभावा बरोबरच स्वच्छता आणि समृद्धीचेही प्रतीक व्हावा, यासाठी आमचे सरकार प्रयत्नशील आहे. पुन्हा एकदा मी उत्तर प्रदेश सरकार, केंद्र सरकार आणि राज्य शासनाच्या सर्व विभागांच्या अधिकाऱ्यांचे, कुंभमेळ्याचे यशस्वी आयोजन केल्याबद्दल त्रिवार अभिनंदन करतो.
बंधू आणि भगिनींनो, कित्येक वर्षांपासून कुंभमेळा एखादा सामाजिक संदेश देत आला आहे. मधल्या काळात ही परंपरा खंडित झाली होती, धार्मिक प्रक्रिया झाली होती, मात्र या वर्षीच्या कुंभमेळ्याने संपूर्ण देशाला दिव्यता आणि भव्यतेबरोबरच स्वच्छतेचा एक सक्षम संदेश दिला आहे, लोकशिक्षण सुद्धा केले आहे आणि मला विश्वास वाटतो की येणाऱ्या काही वर्षांमध्ये जिथे कुठे धार्मिक समारंभ होतील, सामाजिक समारंभ होतील, राजकीय समारंभ होतील, त्या प्रत्येक ठिकाणी आयोजक स्वच्छतेच्या बाबतीत कोणतीही तडजोड करणार नाही. हा संदेश आपणा सर्वांच्या तपसाधनेमुळे आज सगळीकडे पोहोचला आहे.
आज मी धन्य झालो. साधू महात्म्यांचे आशीर्वाद लाभत असतात, त्यांची भेटही होत असते. मात्र आज माझ्यासाठी आपण सर्व तपस्वी आहात. माझ्यासाठी आपण सर्व सच्चे सेवक आहात. साधू महात्म्यांच्या आशीर्वादामुळे, त्यांच्याकडून लाभलेल्या शिक्षण आणि दीक्षेमुळेच या भावनेसह मी आपल्यामध्ये उभा आहे. आमचे शास्त्र म्हणते -
ना कामे राज्यपम न मोक्षम न पुनर्भवम।
कामे दुख तप्तोना प्राणिणार्तशम ।।
गरिबांची, दुखीतांची सेवा करणे, हाच संदेश मानवजातीच्या कल्याणासाठी आमच्या पूर्वजांनी आम्हाला दिला आहे. हा जो निधी तयार केला आहे, तो नाविकांच्या कुटुंबांसाठी, स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या कुटुंबांसाठी आणि पोलिसांच्या सेवेत असणाऱ्यांच्या कुटुंबीयांसाठी सहायक ठरणार आहे. आपले सर्वांचे पुन्हा एकदा अभिनंदन, मनापासून अभिनंदन !!!
धन्यवाद !
B.Gokhale/M.Pange/D.Rane
(Visitor Counter : 88