पंतप्रधान कार्यालय
शिक्षणविषयक पुनरुज्जीवनावरील शैक्षणिक नेतृत्व परिषदेत पंतप्रधानाचे भाषण
नवी दिल्ली, 29 सप्टेंबर 2018
मंचावर उपस्थित या परिषदेचे अध्यक्ष श्रीराम राम बहादुर राय, मंत्रिमंडळातील माझे सहकारी प्रकाश जावडेकर , डॉक्टर सत्यपाल सिंह, विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे अध्यक्ष डॉ. धीरेंद्र प्रताप सिंह, रिसर्चर फॉर रिसरजेन्स फाउंडेशन अर्थात, पुनरुत्थान संस्थेसाठी संशोधकचे अध्यक्ष डॉ. सचिदानंद जोशी, इग्नूचे कुलपति डॉ. नागेश्वर राव, परिषदेत सहभागी झालेले केंद्रीय, राज्य आणि खासगी विद्यापीठांचे कुलपती, कुलगुरू आणि संचालक , शिक्षण क्षेत्रातील सर्व मान्यवर , बंधू आणि भगिनींनो,
आज तुम्ही सर्व “शिक्षणविषयक पुनरुज्जीवनावरील शैक्षणिक नेतृत्व” या विषयावर एक सार्थक चर्चा करण्यासाठी इथे एकत्र जमले आहात . सर्वप्रथम मी तुम्हा सर्वाचे हा महत्वपूर्ण विषय उपस्थित केल्याबद्दल अभिनंदन करतो. भविष्यातील भारतासाठी, नव्या भारतासाठी अशा विषयांचे मंथन खूप आवश्यक देखील आहे आणि काळाची गरज देखील आहे. मित्रानो, जेव्हा मी रिसर्जन्स म्हणजेच पुनरुत्थान यासारख्या शब्दाबाबत विचार करतो, तेव्हा मनात आणि डोक्यात सर्वप्रथम स्वामी विवेकानंद यांची प्रतिमा डोळ्यासमोर येते. स्वामी विवेकानंद यांनी दशकांपूर्वी भारत दर्शन शक्तीचे पुनरुत्थान जगासमोर सादर केले होते. ही त्यावेळची गोष्ट आहे जेव्हा जग एक प्रकारे आपल्या देशाची क्षमता, आपले सामर्थ्य, आपले योगदान, आपला पुरुषार्थ , आपला पराक्रम सगळे काही विसरून गेले होते आणि विसरण्यात आले होते. स्वामी विवेकानंद यांच्या विचारानेच मी माझे भाषण सुरु करू इच्छितो. त्यांनी शिक्षणाबाबत एक महत्वपूर्ण गोष्ट सांगितली होती, जी माझ्या मते आपल्या आजच्या परिषदेचे मार्गदर्शक तत्वे होऊ शकते. विवेकानंद म्हणाले होते ,आपल्याला असे सर्वसंपन्न शिक्षण हवे जे आपल्याला मनुष्य बनवू शकेल. शिक्षण हे केवळ त्या माहितीचे नाव नाही, जी तुमच्या मेंदूत भरण्यात आली आहे. आपण भावना किंवा विचार अशा प्रकारे आत्मसात करायला हवेत ज्यामुळे जीवन निर्माण होईल, मानवतेचा प्रसार होईल आणि चारित्र्य तयार होईल. हे विवेकानंदांचे विचार होते. आणि आज जर मी पुनरुत्थानाबाबत बोललो तर मला नाही वाटत की याच्या व्यतिरिक्त अधिक काही मात्र तरीही जेव्हा काळ बदलतो, तेव्हा काही गोष्टी जोडल्या जातात, मात्र त्याच मूळ विचाराच्या प्रकाशात जुळतात आणि ही तीन तत्वे आजच्या शिक्षणाचे तीन स्तंभ आहेत- जीवन निर्माण, मानवता आणि चारित्र्य बांधणी. स्वामीजींच्या याच विचारांनी प्रेरित होऊन मी आज यात आणखी एक स्तंभ जोडण्याचे धाडस करतो. कारण ही काळाची गरज आहे.. आणि ते आहे.. नवोन्मेष, नव उन्मेष - इनोव्हेशन. जेव्हा नवसंशोधन थांबते तेव्हा आयुष्य देखील थांबते. कुठलेही युग, कुठलाही काळ, कुठलीही व्यवस्था अशी असू शकत नाही जी संशोधनाशिवाय चालू शकते. जिवंतपणाचेही जर एक महत्वपूर्ण उद्दिष्ट असेल तर ते नवोन्मेष आहे. आणि जर नवोन्मेष नसेल तर आयुष्य कंटाळवाणे होते. व्यवस्था, विचार, आयुष्य , परंपरा हे सर्व ओझे बनते. जर आपण हे चारही पैलू घेऊन आपल्या उच्च शिक्षणाच्या पुनरुत्थानाबाबत विचार केला तर आपल्याला एक योग्य दिशा दिसायला लागते. शिक्षणाची अशी दिशा जी व्यक्तीच्या आयुष्यापासून समाजाच्या गरजा आणि राष्ट्र निर्मितीत देखील उपयुक्त ठरेल. एवढेच नाही, शिक्षणाची ही दिशा गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांनी त्याच काळात वेगळ्या पद्धतीने समजावली होती. तेव्हाच तर ते म्हणाले होते की प्रत्येक व्यक्तीचा जन्म कुठल्या ना कुठल्या उद्दिष्टाने होत असतो. आणि ते उद्दिष्ट साध्य करण्यात शिक्षणाचे खूप मोठे योगदान असते. हीच गोष्ट पुढे नेत मी म्हणेन की जसे व्यक्तीच्या जीवनात आहे त्याप्रमाणे प्रत्येक संस्थेचा जन्म देखील कोणत्या ना कोणत्या निर्धारित उद्दिष्टाने व्हायला हवा आणि यासाठी साधन आणि साध्य यात एकसूत्रता देखील असायला हवी.
मित्रांनो, जेव्हा विद्या, विद्यालय, विद्यार्थी यांच्याबाबत बोलले जात आहे तर मी तुमचे लक्ष आपल्या देशाच्या प्राचीन गौरवशाली परंपरेकडे घेऊन जाऊ इच्छितो. आपल्या संस्कृतीचा आधारस्तंभ वेद आहे. तुम्हा सर्वांना ही गोष्ट माहित आहे की वेद संस्कृत भाषेतील विद् शब्दाने बनला आहे, ज्याचा शाब्दिक अर्थ ज्ञानग्रंथ आहे. याच विद पासून विद्या शब्द विकसित झाला आहे , म्हणजे ज्ञानशिवाय आपला समाज, आपला देश आणि आपल्या आयुष्याच्या आधाराची कल्पना कधीही करता येणार नाही.
मित्रांनो, ज्ञान आणि शिक्षण हे केवळ पुस्तकी असू शकत नाही. शिक्षणाचा हेतू व्यक्तीच्या प्रत्येक आयामाला समतोल विकास करायचे असायला हवे आणि तुम्ही सर्व जाणता की समतोल विकासासाठी शाश्वत संशोधन अनिवार्य असते. आपल्या प्राचीन तक्षशिला, नालंदा, विक्रमशिला यांसारख्या विद्यापीठात ज्ञानाबरोबरच नवोन्मेषावरही भर दिला जायचा. तेव्हाच तर अशा विद्येच्या मंदिरातून आचार्य चाणक्य, आर्य भट्ट, पाणिनी, धनवंतरि, चरक, सुश्रुत असे अगणित विद्वान त्यातून आले होते. जर यांनी केवळ पुस्तकी ज्ञानाला पुरेसे मानले असते तर जगाला कुणी राजनीतिशास्त्र, अर्थशास्त्र, खगोलविज्ञान, शल्य चिकित्सा, गणित आणि व्याकरणाचे नियम मिळाले असते का? मला नाही वाटत ते मिळाले असते. आणि म्हणूनच जेव्हा "पुनरुत्थानासाठी शिक्षण हा मुद्दा निघतो, तेव्हा विचारात नावीन्य असल्याशिवाय काम होऊ शकत नाही.
बंधू-भगिंनीनो,शिक्षण आणि शिक्षणात पुस्तकी ज्ञानाबाबत आपल्या देशाच्या आधुनिक इतिहासातील तीन महापुरुषांचे विचार एकसारखे होते. बाबा साहेब भीमराव आंबेडकर , दीनदयाल उपाध्याय आणि डॉ. राममनोहर लोहिया. यांनी शिक्षणात चारित्र्य आणि समाजहिताचे प्रतिबिंब पाहिले आणि बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले - चारित्र्यहीन आणि विनयहीन सूशीक्षित व्यक्ती जनावरांपेक्षा अधिक धोकादायक असतो. जर सुशिक्षित व्यक्तीचे शिक्षण गरीब जनतेच्या हिताविरोधात असेल तर व्यक्ती समाजासाठी अभिशाप बनतो. शिक्षणापेक्षा अधिक महत्व चारित्र्याचे आहे. हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे शब्द आहेत. तर पंडित दीनदयाल उपाध्याय यांनीही शिक्षणाच्या सामाजिक जबाबदाऱ्यांना जोडून म्हटले होते की, समाजाला प्रत्येक व्यक्तीला व्यवस्थित शिक्षण द्यायला हवे, तेव्हाच तो समाजाप्रति जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यात सक्षम बनेल. इथे त्यांनी शैक्षणिक संस्थपुरता विचार मर्यदित ठेवला नाही , समाजानेच समाजाला शिक्षित करणे, एक पिढी दुसऱ्या पिढीकडे संस्कार संक्रमित करते हा विचार आधुनिक स्वरूपात पंडित दीनदयाल उपाध्याय यांनी पाहिला होता.
डॉ. राममनोहर लोहिया देखील म्हणायचे की -शिक्षण शोधाची पारख संशोधन आधारित असायला हवी. ते म्हणाले होते की शिक्षण व्यवस्थेचे स्वरूप असे असायला हवे जे व्यक्ति, परिवार, समाज आणि राष्ट्राला एका सूत्रात बांधू शकतील. आपण अशा समाजाची कल्पना करू शकत नाही की, एक सर्कल म्हणजे व्यक्ती, दुसरे सर्कल म्हणजे कुटुंब, तिसरे सर्कल म्हणजे समाज, चौथे सर्कल म्हणजे राज्य, पाचवा सर्कल म्हणजे देश.. ही कल्पना आपण करू शकत नाही आपण तर व्यक्तीपासून चालणारा परिवार, परिवारात एकाच प्रवाहात एकाच सूत्रात विस्तार होत जावा हे कल्पना घेऊन चालणारे लोक आहोत . आपण अशा सर्कलची कल्पना करू शकत नाही की एक सर्कल दुसऱ्याशी जोडलेला नाही. दोन्ही सर्कल वेगळी असतील तर समाजाचा वैचारिक विकास, विस्तार आणि संस्कारांची प्रवृत्ती अशक्य आहे. देशातील या तीन महान विचारवंताच्या विचारांतून स्पष्ट होते की शिक्षणाचे जर एखादे उद्दिष्ट नसेल तर ते खुंटीला टांगलेल्या प्रमाणपत्रापेक्षा अधिक काही नसते.
मित्रानो, आपण आणखी एक वास्तव स्वीकारले पाहिजे की जगात कोणताही देश , समाज किंवा व्यक्ती एकाकी वेगळा राहून जगू शकणार नाही. आपल्याला ग्लोबल सिटीझन आणि ग्लोबल व्हिलेजच्या तत्त्वज्ञानाबद्दल विचार करावा लागेल. आणि हे तत्त्व प्राचीन काळापासून आपल्या संस्कारांमध्ये अस्तित्वात आहे. जेव्हा आपण “वसुधैव कुटुंबम्बकम” आणि सर्वे भवन्तु सुखिनः बाबत बोलतो तेव्हा आपल्या तत्त्वज्ञानाचा हा भाग जागतिक गावाचा असतो. याच दृष्टिकोनातून आज सरकार शिक्षणाचे उद्दिष्ट घेऊन, त्याला समाजाशी जोडणे आणि शिक्षणाच्या समस्येवर तोडगा शोधण्याच्या दिशेने निरंतर प्रयत्न करत आहे, संशोधन करत आहे.
मित्रानो, आज आपल्या देशात अंदाजे ९०० विदयापीठे आणि उच्च शैक्षणिक संस्था आहेत, त्याचबरोबर देशात सुमारे ४० हजार महाविद्यालये आहेत. तुम्ही विचार करू शकता की किती मोठी ताकद आपल्याकडे आहे. जर आपण आपली गावे आणि शहरांच्या समस्या सोडवण्यासाठी या शैक्षणिक संस्थांची अधिकाधिक मदत घेतली तर परिस्थिती किती वेगळी असेल. आणि माझ्या सांगण्याचे तात्पर्य आहे की, आपण संशोधन आणि नवनिर्मितीसाठी संस्था जोडण्याच्या दृष्टिकोनातून काम करायला हवे. एक अशी जोडणी जी समाज आणि संस्था दोन्हींना जोडेल आणि संस्थांनाही एकमेकांशी जोडेल आणि सर्व एकत्रितपणे राष्ट्राच्या स्वप्नांशी जोडले जातील. कल्पना करा की २०-२२ वर्षांचा विद्यार्थी आपल्या पदवीसाठी अभ्यास करतानाच समाजाच्या गरजा लक्षात घेऊन आपली विचार प्रक्रिया विकसित करेल तेव्हा किती फरक पडेल. तो आपल्या प्रकल्पावर काम करताना त्याचा वापर समाजासाठी करण्याचा विचार करेल तेव्हा परिणाम नक्कीच खूप सकारात्मक असतील.
मित्रानो, उच्च शिक्षणात आपल्याला उच्च विचार, उच्च आचार, उच्च संस्कार आणि उच्च व्यवहाराबरोबरच समाजातील समस्यांवर उच्च उपाययोजना देखील उपलब्ध करायची आहे. महाविद्यालये, विद्यापीठातील वर्गात विद्यार्थ्यांकडे लक्ष द्यायलाच हवे मात्र त्याचबरोबर त्यांना देशाच्या आशा-आकांक्षांमध्ये देखील सहभागी करून घ्यायला हवे अशी मी विंनती करतो.
याच मार्गावर चालताना आपण प्रत्येक स्तरावर देशाच्या आवश्यकतांनुसार शिक्षण संस्थांना भागीदार बनवायला हवे असा केंद्र सरकारचा देखील प्रयत्न आहे. याच दृष्टिकोनासह आम्ही , जस आताच जावडेकरांनी उल्लेख केला , देशातील २००० पेक्षा अधिक शाळांमध्ये अशा प्रकारच्या अटल टिंकर लॅब सुरु करण्यात आल्या आहेत. यामध्ये शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये संशोधन प्रवृत्तीला प्रोत्साहन देण्यावर भर दिला जात आहे. आणि आगामी काही महिन्यात ही संख्या ५००० पर्यंत नेण्याचा प्रयत्न आहे. मध्यन्तरी मी एकदा तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे देशभरातील कानाकोपऱ्यातील अटल टिंकरिंग लॅबमध्ये काम करणाऱ्या मुलांशी संवाद साधला होता. 8वी, 9वी, 10वीच्या इयत्तेतील मुले होती. मला तो कार्यक्रम संपू नये असं वाटत होते. माझ्या त्या कार्यक्रमानंतर इतर अनेक कार्यक्रम होते. मात्र त्या मुलांना ऐकणे, ते एक-एक प्रयोग दाखवत होते कि आम्ही लॅबमध्ये असे केले, आम्ही लॅबमध्ये तसे केले, मी तर चकितच झालो होतो. म्हणजेच आपल्या मुलांमध्ये किती क्षमता आहे, त्यांना थोडीशी संधी दिली, त्यांच्यातली शक्ती बाहेर येऊ दिली तर कल्पनेच्या चाकोरीबाहेरचे परिणाम मिळतील. त्यांना थोपवू नका, समस्या तिथेच निर्माण होते.
आमचे सरकार शिक्षण क्षेत्रातील गुंतवणूकीवर लक्ष केंद्रित करीत आहे. शिक्षणाच्या पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी जसे कि आरआयएसई  म्हणजे शिक्षण क्षेत्रातील पायाभूत सुविधा आणि व्यवस्थांचे पुनरुत्थान करणे हा कार्यक्रम आम्ही व्यापक स्तरावर सुरु केला आहे. याद्वारे, 2022 पर्यंत भारताच्या स्वातंत्र्याला 75 वर्षे पूर्ण होतील तेव्हा एक लाख कोटींचा खर्च करण्याचा आमचा विचार आहे. सरकारने HEFA उच्च शिक्षण निधी संस्थेची स्थापना देखील केली आहे. उच्च शैक्षणिक संस्थांच्या स्थापनेसाठी ती आर्थिक मदत पुरवेल. सरकारने राष्ट्रीय उच्च शिक्षण अभियानाची तरतूद देखील तीन पटीने वाढवण्याचा निर्णय घेतला आहे. आता प्रकाशजी आकडेवारी देत होते मात्र मला त्याही पुढे जायचे आहे. राज्यांमध्ये उच्च शिक्षण मजबूत करण्यात हया उपाययोजना प्रभावी ठरतील.
बंधू आणि भगिनींनो, गेल्या चार वर्षात, देशात अनेक नवीन आयआयटी, नवीन आयआयएम, नवीन आयआयएसईआर आणि नवीन आयआयआयटी, नवीन केंद्रीय विद्यापीठांना मंजुरी देण्यात आली आहे. सरकारने एक धोरण देखील आणले आहे ज्या अंतर्गत, देशात 20 सर्वोत्कृष्ट संस्था स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. यात 10 सार्वजनिक क्षेत्रातील आणि 10 खाजगी क्षेत्रातील आहेत. या धोरणाचा उद्देश देशातील शैक्षणिक संस्थांना जगातील शैक्षणिक संस्थाच्या यादीत समाविष्ट करणे हा आहे. आज जागतिक दर्जाच्या अव्वल 500 संस्थांमध्ये आपली संख्या खूपच कमी आहे. आपल्याला ही परिस्थिती बदलायची आहे आणि त्यासाठी पुढील काही वर्षात सार्वजनिक क्षेत्रातील प्रत्येक संस्थेवर सरकार सुमारे एक हजार कोटी रुपये खर्च करेल. आपल्याला ठाऊक असेल की, GYAN अर्थात शैक्षणिक नेटवर्कसाठीच्या जागतिक उपक्रमाअंतर्गत, आम्ही भारतीय संस्थांमध्ये शिकवण्यासाठी जगभरातील सर्वोत्तम शिक्षकांना आमंत्रित करीत आहोत.
मित्रांनो, शैक्षणिक संस्थांमधील विचारांच्या मुक्त प्रवाहाचे आमचे सरकार समर्थन करते. आयआयएमसारख्या संस्थांना स्वायत्तता देऊन आम्ही याची सुरुवात केली आहे. मला आश्चर्य वाटते की या देशात याबाबत चर्चा होत नाही. विद्वान लोक देखील माहित नाही ,गप्प बसले आहेत. आयआयएमच्या ज्या सुधारणां करण्यात आल्या , भारतातील सुधारणांचे सर्वात मोठे जे समर्थक होते, जे गेल्या 20-25 वर्षांपासून लिहित आले आहेत, कदाचित त्यांनीही असा विचारही केला नसेल की इतक्या ताकदीने आम्ही... पण झाल्यानंतर जर तुम्ही चांगले म्हटले तर मोदींच्या खात्यात जाईल आणि त्रास होईल लिहिणे बंद करू. आणि यामुळेच, जे परिवर्तन झाले आहे, आयआयएमला स्वतःचे अभ्यासक्रम, विषय , शिक्षकांची नेमणूक, इतकंच नव्हे तर मंडळावरील सदस्यांची नियुक्ती, विस्तार हे त्यांना ठरवायचे आहे. तुम्ही ते करा, मी हेच म्हटले आहे , मला करून दाखवा, सरकार कुठेही येणार नाही, कुणीही बाबू येऊन बसणार नाहीत. आता हे करून दाखवण्याची त्यांची जबाबदारी आहे.
मला असे वाटते की भारतात उच्च शिक्षणाशी निगडीत असा हा एक अभूतपूर्व प्रयोग आहे आणि हा निर्णय आपल्याला भविष्यात संस्थेच्या दिशेने घेऊन जायचा आहे. विद्यापीठ अनुदान आयोगाने नुकतीच दर्जात्मक आर्थिक नियमने जारी केली, ज्यात विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांना स्वायत्तता बहाल करण्यात आली. शिक्षणाचा स्तर सुधारणे, हा यामागचा उद्देश आहे. त्याचबरोबर ही नियमने, विद्यापीठे आणि महाविद्यालये सर्वश्रेष्ठ बनवण्यात सहायक ठरतील. या नियमनांमुळे देशातील 60 उच्च शिक्षण संस्था आणि विद्यापीठांना दर्जा स्वायत्तता प्राप्त झाली आहे. त्यामुळे अनेक राज्यांमधील विद्यापीठांनाही बरोबरीचा दर्जा प्राप्त झाला आहे. सरकारकडून केल्या जाणाऱ्या या प्रयत्नांना साथ देत आपणही या सकारात्मक वातावरणाचा अधिकाधिक लाभ घ्यावा आणि त्यातील ज्या चांगल्या गोष्टी आहेत, त्यांचा वापर आपली सर्वोत्कृष्ट स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी करावा, त्या स्वप्नांचा सद्यस्थितीशी ताळमेळ घालून पुढे चालावे आणि फार काळ न गमावता या संधीचा वापर करून घ्यावा, ही आपली सर्वांची जबाबदारी आहे. आपल्यापैकी अनेक जणांचा कार्यावधी चार ते पाच वर्षांचा असतो. या अवधी दरम्यान काम करताना आपण स्वतःसाठी सुद्धा काही लक्ष निर्धारित केले पाहिजे. अगदी पहिल्या दिवसापासूनच आपण हा विचार केला पाहिजे की, जेव्हा आपला कार्यकाळ समाप्त होईल, तेव्हा आपण काय वारसा सोडून पुढे जाणार आहात? अशा अनेक बाबी आहेत, त्यांच्याकडे लक्ष देण्याची आवश्यकता आहे, ज्या उच्च शिक्षणाच्या स्तरात बदल घडवून आणण्याच्या दृष्टीने अतिशय आवश्यक आहेत. उदाहरणार्थ - आपण शिक्षणाच्या नव्या पद्धती विकसित करण्यात सहकार्य करू शकता. आज प्रत्येक दिवशी एक नवे तंत्रज्ञान समोर येते. काळाच्या सोबत पावले टाकत नव्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून शिक्षण व्यवस्था अधिक सक्षम कशी करता येईल, हे पाहिले पाहिजे. शिक्षकांचे प्रशिक्षण हे क्षेत्र कायमच उपेक्षित राहिले आहे. त्यात कशा प्रकारे सुधारणा करता येतील, हे पाहिले पाहिजे. गरीबात गरीब असो वा अतिश्रीमंत असो जर त्याला तुम्ही जीवनातील एखादी महत्वाची इच्छा कोणती, असे विचारले. अगदी एखादा गरीब असो, ड्रायव्हर असो, सामान्य आयुष्य जगणारा मजूर असो किंवा गर्भश्रीमंत व्यक्ती असो. अगदी कोणालाही विचारले, तर त्या सर्वांचे एक स्वप्न समान असते, ते म्हणजे आपल्या मुलांना चांगले शिक्षण देणे. अति श्रीमंत व्यक्तींनाही वाटते की माझ्या मुलांना चांगले शिक्षक लाभले पाहिजेत, माझ्या मुलांना चांगली शाळा लाभली पाहिजे. अगदी गरीब व्यक्तीलाही वाटते की माझ्या मुलासाठी शिक्षणाची चांगली व्यवस्था झाली पाहिजे. चांगले शिक्षक लाभल्याशिवाय हे शक्य नाही. प्रत्येक जण चांगल्या शिक्षकाचा शोध घेतो. त्यामुळे समाजाला उत्तम शिक्षक कसे मिळतील, याकडे आपण लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. आणि मिशनरी विचारांचे शिक्षक असावेत. आमच्या संस्थांमधून अनेक उत्तम मुख्य कार्यकारी अधिकारी निर्माण होतात, जगातील मोठमोठ्या कंपन्यांमध्ये ते सीईओ म्हणून काम करतात. माझ्या देशातील आमच्या संस्थेमध्ये शिकलेली व्यक्ती, त्या देशातील मोठ्या उद्योगाचा किंवा व्यापार विश्वाचा सीईओ झाला, या गोष्टीचा आपण अभिमान बाळगतो. जेव्हा आपण असे म्हणू शकू की, माझ्या संस्थेतून बाहेर पडलेल्या शिक्षकाने देशाला 50 वैज्ञानिक दिले आहेत, 50 डॉक्टर दिले आहेत, त्या वेळी मला खरा आनंद होईल. मला असे वाटते की ही आजची सर्वात मोठी आवश्यकता आहे. जर आपण एखाद्या चांगल्या साहित्यिकांची भेट घेतली, कवीशी संवाद साधला तर तुम्हाला जाणवेल कि त्यांच्या हातून, त्यांच्या मुखातून ज्या विलक्षण गोष्टी बाहेर पडतात, त्याबाबत त्यांनी स्वतः चिंतन केलेले असेल. लेखणी स्वतः चालवली असेल, शब्द त्यांचे स्वतःचे असतील, माँ सरस्वतीचा आशीर्वाद असेल, मात्र या सगळ्यात एक गोष्ट समान असेल. त्यांच्यातील जे काही सर्वोत्कृष्ट असेल, ते आयुष्याच्या अनुभवातून प्राप्त झाले असेल. समाजाप्रती संवेदनांतून बाहेर पडले असेल, काही स्वप्नांचा तो परिपाक असेल. ते केवळ शब्द नसतील संपूर्ण भावविश्व असेल. ज्यांनी त्या शब्दांना प्रसवले असेल आणि त्या प्रसवातून त्या भावना कवितेच्या रुपात किंवा साहित्यिक रचनेच्या रूपात साकार झाली असेल. एखादी भावना कलात्मक वस्तूच्या रूपात व्यक्त झाली असेल, कदाचित लेखणीतून तर काहीवेळा संगणकातून बाहेर पडली असेल. मात्र त्याच्या मुळाशी समाजाप्रती संवेदना असते. आयुष्याच्या अनुभवाचे ते सार असते. ते अशा वेळी बाहेर पडते आणि म्हणूनच समाजाचे सुख-दुःख जाणून घेणे, त्याच्या जागी जाऊन त्याच्या वेदनेशी एकरूप होणे हे आपल्या शिक्षण व्यवस्थेचे अविभाज्य अंग असले पाहिजे. ही काळाची गरज आहे. जेव्हा वर्गाच्या बाहेर शिक्षणाचा विस्तार होतो, तेव्हा हे शक्य होते. प्राचीन काळी गुरुकुलातील विद्यार्थ्यांना लाकडे तोडण्यासाठी बाहेर पाठवण्यात यायचे. राजे-रजवाड्यांची मुलेही गुरुकुलात शिकत असत. त्यांच्यासाठी लाकडे मागवणे, हे फार कठीण काम नसे. मात्र संस्कार करण्यासाठी, प्रत्यक्ष जीवनाचा अनुभव देण्यासाठी, राजाचा मुलगा सुद्धा गुरुकुलात शिक्षण घेत असेल तर त्याला लाकडे तोडण्यासाठी जावे लागत असे. विद्यार्थ्याने बाहेर जावे, समाजाला जाणून घ्यावे, समाजातील आव्हाने स्वीकारावीत, हा त्यामागचा हेतू असे. अशाप्रकारे विद्यार्थ्यांना दिल्या जाणाऱ्या शिक्षणाचा विस्तार वर्गखोलीच्या परिघाबाहेर असणे, फारच अनिवार्य आहे. त्यांनी आपल्या जवळच्या एखाद्या वस्तीमध्ये जावे, झोपडपट्ट्यांमध्ये कुपोषणाची कशी समस्या आहे, ते पहावे. अनेक मुलांना लसीकरणाची सोयही उपलब्ध होत नाही. अमली पदार्थाचे व्यसन अख्ख्या कुटुंबाला गिळंकृत करते. मुले शाळा सोडून इतस्ततः भटकत आहेत, हे सर्व त्यांनी पाहिले पाहिजे, हे चित्र त्यांना परिचित असणे गरजेचे आहे.
आपण विचार करा. जर महाविद्यालयात शिकणारे युवक आपल्या भोवतालच्या परिसरात जाऊन केवळ एका गोष्टीचा प्रचार करू लागले, केवळ एका गोष्टीबाबत जनजागृती करू लागले, सर्व बालकांना झोपड्यांमध्ये राहणाऱ्यांना गरिबांना सांगत राहीले, ही बघा, मुलांनी हात न धुता काहीही खाऊ नये. वारंवार सांगितले तर कल्पना करा की यातून किती मोठा बदल घडून येऊ शकतो. ही अगदी छोटीशी गोष्ट आहे. यासाठी खर्चाची तरतूद करा, बैठका घ्या, सुधारणा आणा, अर्ज भरा, असे काहीही मी सांगत नाही. मी परस्परांशी जोडले जाण्याबद्दल बोलतो आहे. जनजागृती करण्याच्या पद्धती नाविन्यपूर्ण असू शकतात, कलात्मक असू शकतात. अशा मोहिमांमुळे विद्यार्थ्यांचे आयुष्य सुदृढ होईल, त्याचबरोबर अनेक गरीब बालकांचे आयुष्यही सुधारून जाईल.
अलिकडेच काही दिवसांपूर्वी मी बनारसला गेलो होतो. तो माझा लोकसभा मतदारसंघ आहे. काशी विद्यापीठातील काही तरुणांशी माझी भेट झाली. त्यांच्या विद्यापीठाच्या कुलगुरूंची आणि त्यांची भेट झाली की नाही, हे मला माहिती नाही. मात्र मला भेटण्याची संधी मिळाली. या युवकांनी चार-पाच वर्षांपूर्वी एक संस्था सुरू केली, ट्राय टू फाईट. अगदी सुरुवातीला तीन-चार मुले होती. आता मात्र त्यांचा फार मोठा गट तयार झाला आहे. त्यात मुले-मुली एकत्र काम करतात.
कचरा वेचणारी जी मुले असतात, त्यांच्याकडे या मुलांचे लक्ष गेले आणि या मुलांचेही शिक्षण झाले पाहिजे, असे त्यांना वाटले. त्यांनी आपल्या शिक्षणाच्या वेळेतून काही वेळ काढून, कचरा वेचणाऱ्या या मुलांना शाळेत आणण्याच्या दिशेने प्रयत्न केले. काहीजण शिकवू लागले, काहीजण वेळ देऊ लागले, अर्थात मेहनत करू लागले. आज बनारसमध्ये युवकांची ही संस्था 1000 पेक्षा जास्त बालकांना शिक्षण देण्याचे काम करत आहे.
मी त्या मुलांचीही भेट घेतली, त्या तरुणांचीही भेट घेतली. अनेक कुटुंबांमध्ये असाच मुलांचा जन्म होऊन गेला होता, आई स्वतःचे काम करते, वडील आपले काम करतात. मुलांचे विश्वच वेगळे आहे. अनेक मुले व्यसनांच्या आहारी गेली होती. त्या सर्वांना या युवकांनी बाहेर काढले. एका मुलीला मी भेटलो. तिने अतिशय सुंदर चित्र काढले होते. ते तिचे सामर्थ्य होते, ईश्वराची देणगी होती. जेव्हा त्यांनी तिचे चित्र मला भेट दिले, तेव्हा मी चकित झालो. मग मी तिला विचारले, बाळा तुझ्या कुटुंबातील कोणी तरी.... मला थांबवत ती म्हणाली कि मी अशीच चित्रे काढत असे आणि जेव्हा हे साहेब आले, तेव्हा त्यांनी मला कागद दिले, लेखणी दिली. आता मी त्यांचा वापर करून चित्र काढते.
लक्षात घ्या. महाविद्यालयात शिकणारे ते विद्यार्थी दंगाही करू शकत होते, युनियनमध्ये ही जाऊ शकत होते, आंदोलनेही करू शकत होते. मात्र त्यांनी हा मार्ग स्वीकारला आणि 1000 बालकांचे आयुष्य बदलून टाकले. मला असे वाटते की त्यांनी केवळ त्या हजार बालकांचे आयुष्य बदलले नाही, तर या कामी ज्या युवकांनी पुढाकार घेतला, त्यांचे आयुष्यही जास्त बदलले आहे, समाजाप्रती संवेदना त्यांना जास्त जाणवली आहे.
समाजाच्या हितासाठी काम करणाऱ्या अशा संस्थांमध्ये जितक्या जास्त प्रमाणात युवा वर्ग जोडला जाईल, अशा प्रकारचे अभिनव प्रयोग केले जातील, तितका त्याचा लाभ गरीब आणि वंचित बालकांना मिळेल. या सर्व कामांमध्ये फार मोठी वित्तीय तरतूद किंवा आर्थिक मदतीची आवश्यकता नसते. अशा कामांमधून महाविद्यालयात शिकणारे विद्यार्थी आणि झोपडपट्टीमध्ये, वस्त्यांमध्ये राहणारी बालके दोघांनाही प्रेरणा मिळत राहते. ते परस्परांशी जोडले जातात. पण आपल्या देशाचे एक दुर्भाग्य सुद्धा आहे. माफ करा. कोणीही वाईट वाटून घेऊ नका. आम्ही जेव्हा शाळेत शिकत होतो, तेव्हा शिक्षक आम्हाला सांगायचे की आज तुम्ही एखादे सेवा कार्य केले असेल तर त्याची माहिती लिहून आणा. कदाचित आपणा सर्वांनाही अशाप्रकारे सांगितले गेले असेल, आज कोणाची सेवा केली, ते लिहून आणा, असे शिक्षकांनी सांगितले असेल. शंभर पैकी 90 मुले लिहीत असत कि आज रस्त्यावर एक अंध व्यक्ती भेटली, मी तिला रस्ता ओलांडून दिला. आठवून पहा, शंभरातली नव्वद मुले हे लिहीत असत. म्हणजे एकतर त्यांना खोटे लिहायची सवय लागत असे, खोटे वागायची सवय लागत असे आणि आपण मुलांना असे करण्यापासून थांबवतही नव्हतो. त्यांना कोणीही सांगितले नाही की हे अगदी लहानसे गाव आहे, येथे रस्ता ओलांडून द्यावा लागेल, अशी वेळच येत नाही. सुरुवातीपासून असेच होत आले आहे आणि आताही असेच होते आहे.
माझ्या सांगण्याचे तात्पर्य असे की नाविन्यतेचा वापर न केल्याचे हे दुष्परिणाम आहेत. समाजातील बालकांवर सेवेचे संस्कार व्हावेत, या विचारातून हा उपक्रम सुरू झाला असेल. मात्र नंतर तो एकसुरी होत गेला, निष्प्राण होत गेला. कारण तुम्हाला लिहायचे आहे, तुम्ही लिहून आणले. वहीचे पान भरले. शिक्षकांना लिहिलेले पूर्ण वाचायला वेळ नाही. पान भर लिहिले आहे. पुरे. मग त्यावर काहीही लिहिले असो, काहीतरी लिहिलेले आहे.
मला असे वाटते की यात बदल व्हायला हवा. आपल्यापैकी अनेकांना माहिती असेल की आम्ही सत्तेत आल्यानंतर मी आणखी एक उपक्रम हाती घेतला. ज्या विद्यापीठांमध्ये मी पदवीदान समारंभासाठी जातो, येथे उपस्थित असणारे अनेकजण असतील, ज्यांच्या विद्यापीठात जाण्याची संधी मला मिळाली असेल. तर, अशा वेळी मी एक नियम पाळतो. माझ्या कार्यालयातून एक पत्र जाते कि मी पदवीदान समारंभाला येईन. मात्र तिथे माझे 50 विशेष अतिथी असतील. त्यांना बसण्यासाठी पुढच्या रांगेत विशेष सोय झालेली असावी, असा माझा आग्रह असतो. या 50 विशेष अतिथींमध्ये कोण असते? त्या भागातील शासकीय शाळांमध्ये झोपडपट्टीतील मुले शिक्षण घेतात, ती इयत्ता सातवी, आठवी, नववी, दहावीची मुले माझ्यासाठी प्रमुख अतिथी असतात. त्यांचा परिचय करून देतो, संपूर्ण प्रेक्षकांसमोर, पदवीदान समारंभात. का? मी त्या मुलांवर संस्कार करू इच्छितो. पाहणे म्हणजेच विश्वास ठेवणे. ती मुले जेव्हा सभागृहात बसतात, त्यांनी आतापर्यंत झोपडपट्टी पाहिली आहे, त्यांच्या शाळेचे वातावरण अनुभवले आहे, ती पहिल्यांदाच एवढ्या मोठ्या विद्यापीठाच्या परिसरात येतात, बसतात. सर्वांसोबत स्वतंत्रपणे आणि बरोबरीने बसून ही मुले आपल्यासमोर पदव्या घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना बघतात, प्रमाणपत्र घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना बघतात आणि त्यांच्या मनातही एक बीज अंकुरते. कधीतरी मी सुद्धा अशाच प्रकारे पदवी घेण्यासाठी मंचावर जाईन, असे स्वप्न त्यांच्या मनात रुजते.
गोष्टी छोट्या असतात, सगळेच बदल आर्थिक तरतुदीतून येतात असे नाही. बदल घडवून आणण्याचा निश्चय करावा लागतो, परस्परांशी जुळवून घ्यावे लागते आणि त्यातून संघर्ष केल्यानंतर यश मिळते. हा संकल्प घेऊन पुढे मार्गक्रमण करायचे आहे आणि म्हणूनच मी जेव्हा कधी शिक्षण विश्वातील विद्वानांमध्ये जातो तेव्हा एका गोष्टीवर भर देतो, ते म्हणजे शहरांमध्ये स्थित उत्कृष्टता केंद्र. प्रत्येक संस्थेची ही जबाबदारी असेल की त्यांनी आपल्या सभोवताली शिक्षण आणि संबंधित समस्यांचे निराकरण करणाऱ्या यंत्रणा विकसित कराव्यात. त्यासाठी मी तुम्हाला काही उदाहरणे देऊ इच्छितो.
आपल्या विद्यार्थ्यांनी आपल्या परिसरातील लोकांना डिजिटल साक्षर करावे, अशी जबाबदारी देता येईल. त्यांनी आपल्या परिसरातील लोकांना आयुष्मान भारत, उजाला, स्वच्छ भारत अभियान अशा योजनांची माहिती द्यावी, त्यामुळे त्यांचे आयुष्य सोपे होऊ शकते. विद्यार्थी आपल्या परिसरात पाण्याची बचत, पर्यावरण आणि वीज बचतीचे धडे देऊ शकतात.
अशा अनेक कामांची यादी तयार करून शिक्षण संस्था त्यांची परस्परात देवाणघेवाण करू शकतात. मी तर असेही सांगेन की या कामात केवळ शिक्षक आणि विद्यार्थी नव्हे तर पालक आणि माजी विद्यार्थ्यांचाही सहभाग घेतला पाहिजे. जेव्हा शिक्षणाशी संबंधित हे काम समाजाच्या प्रत्येक स्तराशी जोडले जाईल, तेव्हा आमच्या युवकांचे सामर्थ्य आणि समज यात किती वाढ होईल, याची कल्पना आपण करू शकता.
बंधू आणि भगिनींनो, देशातील युवकांनी आपल्या क्षमतेमधून ब्रँड इंडियाला जागतिक ओळख मिळवून दिली आहे. देशातील सर्व विद्यापीठांमध्ये आय आय टी, आय आय एम तसेच वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये शिक्षण घेतलेल्या विद्यार्थ्यांनी परदेशात जाऊन भारताचे नाव उंचावले आहे. त्यातील अनेक जण जगातील आघाडीच्या कंपन्या चालवत आहेत. आपल्या देशातील युवकांमध्ये प्रगत विचारांची कमतरता नाही, हे आपणा सर्वांनाच माहिती आहे. जर आपल्याकडे लक्षावधी समस्या असतील तर अब्जावधी उत्तरेही आहेत, हा विश्वास आहे.
ही सर्व परिस्थिती आपल्या देशातील युवकांसाठी आणि शिक्षण संस्थांसाठी, दोघांसाठी अनुकूल आहे. आणि म्हणूनच आपण सर्वांनी मिळून देशातील युवकांमध्ये सामाजिक वैज्ञानिक आणि नाविन्यपूर्ण दृष्टिकोन विकसित करण्याच्या दिशेने भरीव काम करण्याची आवश्यकता आहे. मित्रहो, जेव्हा आपण सगळे एक पाऊल पुढे टाकू, तेव्हाच पुनरूत्थान शक्य आहे. तसेही संशोधनातून पुनरूत्थान साध्य करण्यासाठी कमतरता दूर करून आगेकूच करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. मात्र त्याचबरोबर बदलत्या युगाला अनुरूप बदल घडवून आणणे, हे त्यात समाविष्ट असले पाहिजे.
माझ्या कमतरता दूर करा, इतकेच म्हणू नये. मी आजारी आहे, म्हणून मला आजारातून मुक्त करा, इतकेच म्हणू नये. मला निरोगी व्हायचे आहे, असा निर्धार असला पाहिजे. शिक्षण विश्वातील आपण सर्व दिग्गजांनी नवभारताच्या निर्माणासाठी देशाचा पाया अधिक दृढ करावा, देशातील युवकांमध्ये आणखी जास्त आत्मविश्वास निर्माण करावा, याच इच्छेसह मी पुन्हा एकदा या महत्त्वपूर्ण उपक्रमासाठी आपणा सर्वांना हृदयपूर्वक शुभेच्छा देतो.
आपण येथे जे विचारमंथन कराल, चिंतन कराल, त्यातून अनेक महत्त्वाच्या बाबी निष्पन्न होतील. आपण सर्व या धरतीशी जोडले गेले आहात, भूतकाळाशी जोडले गेले आहात, उत्तम भविष्याची स्वप्ने खरी करण्यासाठी आपले आयुष्य वेचणारे असे आपण सर्व आहात, असा मला विश्वास वाटतो. जिथे असा समूह असतो, तो समाजाला बरेच काही देऊ शकतो.
हे चिंतन, हे मनन, हे सर्व प्रयत्न देशाला आगामी काळासाठी अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी देईल, असा विश्वास मला वाटतो. याच अपेक्षेसह पुन्हा एकदा या प्रयत्नासाठी अभिनंदन करत आपणाला माझ्या अनेकानेक शुभेच्छा.
धन्यवाद!!!
B.Gokhale/ S. Kane/ M. Pange/ P.Malandkar
(Visitor Counter : 1061