महिला आणि बालविकास मंत्रालय
'पोषण माह' अंतर्गत, अंगणवाडी केन्द्र आणि त्याच्या परिसरात पावसाच्या पाण्याची साठवणूक आणि जलसंधारणाला प्रोत्साहन देण्यावर आधारित उपक्रमांवर लक्ष केन्द्रीत
सर्व राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांनी अंगणवाड्यांच्या परिसरात हवामानाचा विचार करुन पावसाचे पाणी साठवण्याची करण्यात आली विनंती
पोषण माहच्या पहिल्या दोन आठवड्यात ‘जल व्यवस्थापन’शी संबंधित 10 लाखांहून अधिक उपक्रमांची नोंद
पाण्याच्या संवर्धन, संरक्षण आणि शाश्वत वापराचा प्रसार करण्यासाठी प्रभावी धोरण म्हणून लोकांपर्यंत पोहचण्यासाठी विविध प्रकारच्या ‘जल व्यवस्थापनावर आधारित मोहीम हाती घेण्यात आली
सध्या 'पोषण माह 2022' सुरु असून, महिला आणि बालविकास मंत्रालयाने जलशक्ती मंत्रालयासह विविध स्तरांवर, जल व्यवस्थापन उपक्रमांवर अधिक भर दिला आहे. परिणामी, पोषण माहच्या पहिल्या दोन आठवड्यांमध्ये, 'जल व्यवस्थापन'शी संबंधित झालेल्या 10 लाखांहून अधिक उपक्रमांची नोंद झाली आहे.
पाण्याचा पुरेसा वापर, दूषितमुक्त वातावरण मानवी शरीराला चांगले कार्य करण्यास मदत करते. यामुळे खाल्लेल्या अन्नाचे पौष्टिक मूल्य टिकून राहते. सहज उपलब्ध आणि सुरक्षित पाणी जलजन्य रोगांवर, विशेषत: लहान मुलांमधील अतिसार दूर करण्यास मदत करते.
जलशक्ती मंत्रालयाच्या  सहकार्याने सुरु असलेल्या
पोषण माह अंतर्गत, अंगणवाडी केन्द्र आणि त्याच्या परिसरात पावसाच्या पाण्याची साठवणूक आणि जलसंधारणाला प्रोत्साहन देण्यावर आधारित उपक्रमांवर लक्ष केन्द्रीत करण्यात आले आहे.
महिला आणि बालविकास मंत्रालयाने  यासाठी सर्व राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांनी अंगणवाड्यांच्या परिसरात हवामानाचा विचार करुन पावसाचे पाणी साठवावे अशी विनंती केली आहे. याशिवाय महिलांच्या, जल संधारण आणि व्यवस्थापनातील भूमिकेला विशेषतः ग्राम आरोग्य पोषण आणि स्वच्छता समित्यांच्या  माध्यमातून अधोरेखित केले आहे. यात पोषण पंचायत आणि माता समूहांचाही समावेश आहे.
मार्च 2018 मध्ये पोषण अभियान सुरू झाल्यापासून पोषण केंद्रित लोकचळवळीने संपूर्ण देशभरातील जनतेला पोषणाबाबत संवेदनशील बनवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. आतापर्यंत अशा प्रकारच्या आठ लोक चळवळींचे यशस्वी आयोजन करण्यात आले आहे. यात मार्च आणि सप्टेंबर महिन्यात प्रत्येकी चार पोषण पंधरवडा आणि पोषण माह उपक्रमांचा समावेश होता. पोषण माह 2022 अंतर्गत नववी लोकचळवळ अर्थात जनआंदोलन सध्या राबविले जात असून त्यात देशभरातील नागरिक उत्स्फूर्तपणे सहभागी होत आहेत. पहिल्या 1000 दिवसांचे महत्व, पोषणाची पाच सुत्रे, वाढीचे निरीक्षण, रक्तक्षय प्रतिबंध, आयुष पद्धतींचे एकत्रीकरण, आहारातील वैविध्य आणि पारंपारिक देशी पाककृतींवर भर अशा महत्वपूर्ण विषयांचा यात समावेश आहे.
मार्च 2022 मध्ये चौथ्या पोषण पंधरवडा साजरा करताना देशभरात प्रथमच लिंगभेद दृष्ट्या संवेदनशील जल व्यवस्थापन कार्यक्रम ही आणखी एक महत्त्वाची संकल्पना स्वीकारण्यात आली.
जल संधारण, संरक्षण आणि शाश्वत वापराचा प्रसार करण्यासाठी एक प्रभावी धोरण म्हणून जल व्यवस्थापनाशी संबंधीत विविध प्रकारच्या सार्वजनिक मोहिमा हाती घेण्यात आल्या आहेत. पावसाचे पाणी साठवणे, परसबागेत पाण्याचा पुनर्वापर, दैनंदिन जीवनात पाण्याचे महत्त्व, मजले आणि शौचालये इत्यादी साफ करणे अशा विषयांबात मुले आणि गरोदर महिला तसेच स्तनदा मातांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी अंगणवाड्यांची मदत घेण्यात आली.
या मोहिमेची ठळक वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे -
देशभरात राबविण्यात येणाऱ्या जल व्यवस्थापन कार्यक्रमाचा एक भाग म्हणून मार्च 2022 मध्ये 1.56 लाख लैंगिक दृष्ट्या संवेदनशील जल व्यवस्थापन कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले, त्यामध्ये पुढील बाबींचा समावेश होता:
अंगणवाड्यांमध्ये पर्जन्य जल भरण कार्यक्रमाला प्रोत्साहन: 10,813
पर्जन्य जल भरण संरचना संबंधी वेबिनार: 99,071
विद्यमान आणि चालू स्थितीतील पर्जन्य जल भरण संरचनांबाबत संवेदीकरण: 45,603
राज्य / केंद्रशासित प्रदेश - निहाय पोषण माह - 2022 मधील उपक्रमांचे तपशील खालीलप्रमाणे आहेत:
20 हजार अंगणवाडी केंद्रांमध्ये पर्जन्य जल भरण संरचनांचा उत्सव.
या उपक्रमात महिला आणि बाल विकास मंत्रालय आणि जलशक्तीसाठी काम करणारे कार्यकर्ते, अंगणवाड्यांशी संबंधित समुदाय तसेच ग्राम जल समिती, कृषी विज्ञान केंद्र इत्यादींचे सदस्य सहभागी झाले.
तलाव, विहीरी, पाण्याच्या टाक्या असे 24 हजार सामुदायिक पाणवठे स्वच्छ करण्याची आणि गाळ काढण्याची मोहीम राबविण्यात आली.
या उपक्रमात महिला आणि बाल विकास मंत्रालय, जलशक्ती, पंचायती राज आणि ग्रामविकास विभागासाठी काम करणारे कार्यकर्ते, ग्रामीण समुदाय, ग्राम जल समिती, कृषी विज्ञान केंद्र, शेतकरी समित्या इत्यादींचे सदस्य सहभागी झाले.
स्थानिक संस्थांच्या सोबतीने जलसंधारणाबाबत 29 हजार संवेदीकरण उपक्रमांचे आयोजन
अंगणवाड्यांमध्ये पर्जन्य जल भरणाच्या प्रचाराबाबत 34 हजार सत्रे/कार्यक्रम.’
या उपक्रमात महिला आणि बाल विकास मंत्रालय आणि जलशक्तीसाठी काम करणारे कार्यकर्ते, अंगणवाड्यांशी संबंधित समुदाय तसेच ग्राम जल समितीचे सदस्य सहभागी झाले. समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी अनेक ठिकाणी जिल्हा जलशक्ती केंद्रे, जलशक्तीचे तांत्रिक अधिकारी, विशेष जल संशोधन संस्था सुद्धा या उपक्रमात सहभागी झाल्या.
स्थानिक स्वयंसेवी संस्थांसह विशेष संस्थांमार्फत जल व्यवस्थापन संदर्भात 46 हजार उपक्रमांचे आयोजन
या उपक्रमात महिला आणि बाल विकास मंत्रालय, जलशक्ती, पंचायत राजसाठी काम करणारे कार्यकर्त्यांबरोबरच सामुदायिक सदस्यही सहभागी झाले. जलशक्ती केंद्रे तसेच जल संशोधन संस्थांसह नागरी संस्था, संघटना आणि जलसंधारण /व्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांवर काम करणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थांसारख्या विशिष्ट संस्थांनी सर्वसामान्य नागरिकांना जागरूक करण्यासाठी प्रभावीपणे सहभाग घेतला आहे.
महिलांना जलसंधारण आणि व्यवस्थापन तंत्राबाबत जागरूक करण्यासाठी 54 हजार कार्यशाळांचे आयोजन
या उपक्रमांतर्गत जलशक्ती केंद्रे, जल संशोधन संस्था अशा संस्थांनी आपल्या विविध स्तरावरील तांत्रिक अधिकार्यांसह महिला आणि बाल विकास विभाग, जलशक्ती, आरोग्य, ग्रामविकास आणि पंचायती राज विभागातील अधिकार्यांच्या उपस्थितीत जलव्यवस्थापनाच्या मुद्द्यांवर सर्वसामान्य नागरिकांना जागरूक करण्यासाठी सत्रे घेतली आहेत.
जल व्यवस्थापनाशी संबंधित WaSH अंतर्गत हात धुणे आणि स्वच्छता, पाणी आणि स्वच्छता’ या विषयावर 8 लाखांहून अधिक उपक्रम आतापर्यंत यशस्वीरित्या आयोजित करण्यात आले आहेत.
शिक्षण, आरोग्य, जलशक्ती, पंचायती राज तसेच महिला आणि बाल विकास विभागाच्या कार्यकर्त्यांनी समाजातील विविध घटकांना, विशेषतः बालकांना आणि विद्यार्थ्यांना हात धुणे तसेच उत्तम पोषण आणि आरोग्याच्या महत्त्वाबाबत मार्गदर्शन केले.