अर्थ मंत्रालय
माहिती तंत्रज्ञान - व्यवसाय प्रक्रिया व्यवस्थापन उद्योग 2017-18 मध्ये 8.4 टक्क्यांनी वाढला; 2017-18 मध्ये 16 हजार 700 कोटी अमेरिकी डॉलर वरून 2018-19 मध्ये 18 हजार 100 कोटी पर्यंत उडी
2018-19 मध्ये सेवा क्षेत्रामध्ये 7.5 टक्क्यांची वाढ
सेवा क्षेत्रात परदेशी थेट गुंतवणूक 28.26 बिलियन अमेरिकी डॉलर इतकी
नवी दिल्ली, 4 जुलै 2019
केंद्रीय अर्थ व कंपनी व्यवहार मंत्री निर्मला सितारामन यांनी आज संसदेमध्ये 2018-19चा आर्थिक सर्वेक्षण अहवाल मांडला.
भारतातील एकूण मूल्यवर्धनात  54 टक्के सेवा क्षेत्राचा वाटा आहे. 2018-19 मध्ये 8.1 टक्क्यांवरून 2018-19 मध्ये त्याचा वाढीचा दर 7.5 टक्क्यांवर आला. यामध्ये पर्यटन, व्यापार, हॉटेल्स, वाहतूक, संज्ञापन व सेवा संबंधित प्रसारण, सार्वजनिक प्रशासन, संरक्षण, आर्थिक, बांधकाम, व्यावसायिक सेवा हे मंदावलेले विभाग आहेत. 2017-18 मध्ये 10.4 दशलक्ष, तर 2018-19 मध्ये 10.6 दशलक्ष परदेशी पर्यटकांचे भारताने स्वागत केले. परदेशी देवाणघेवाणीतून भारताने 2018-19 मध्ये 27.7 बिलियन अमेरिकी डॉलर मिळविले. 2017-18 मध्ये हा आकडा 28.7 बिलियन अमेरिकी डॉलर इतका होता. माहिती तंत्रज्ञान - व्यवसाय प्रक्रिया व्यवस्थापन उद्योग 2017-18 मध्ये 8.4 टक्क्यांनी वाढला; 2017-18 मध्ये 16 हजार 700 कोटी अमेरिकी डॉलर वरून 2018-19 मध्ये 18 हजार 100 कोटी पर्यंत उडी घेतली.
सेवा क्षेत्रातील भारताचे एकूण मूल्यवर्धन
सध्याची नियंत्रित वृद्धी असूनही सेवा क्षेत्राची वाढ शेती व उत्पादन क्षेत्राच्या तुलनेने जोरदारपणे सुरू आहे. एकूण जीव्हीएच्या वाढीमध्ये सेवा क्षेत्राचा वाटा 60 टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे.
सेवा क्षेत्रातील व्यापार
आर्थिक सर्वेक्षणानुसार सेवा क्षेत्रातील निर्यात एप्रिल ते डिसेंबर 2018 या काळात मंदावली. 2017-18 या आर्थिक वर्षातील एप्रिल ते डिसेंबर या महिन्यात ही निर्यात वाहतूक सेवा या उपविभागामुळे उत्तम स्थितीत होती. या तुलनेने संगणक आणि आयसीटी सेवा क्षेत्रातील वृद्धी धिम्या गतीने सुरू आहे. व्यवसाय सेवा निर्यातीच्या क्षेत्रातही असाच कल दिसून येतो. दरम्यान, आयात सेवांमध्येही एप्रिल ते डिसेंबर 2018 या कालावधीत आधीच्या वर्षाच्या कालावधीपेक्षा अधिक घट दिसून येते. सेवा क्षेत्रातील व्यवसायातील अतिरिक्त लाभामुळे देशाची 2017-18  मधील व्यापारी तूट 50 टक्क्याने भरून निघाली आहे. परंतु सेवा व्यवसाय क्षेत्रातील अतिरिक्त लाभाचा मोठा वाटा संगणक आणि आयसीटी सेवा आणि काही प्रमाणात प्रवासी सेवा यांच्यामुळे भरून निघाला आहे. व्यवसाय सेवा, विमा, निवृत्ती वेतन आणि वित्तीय सेवा यांच्यातील अतिरिक्त लाभामुळे भारत अत्यल्प का होईना व्यापारी लाभ अनुभवत आहे.
सेवा क्षेत्रातील परदेशी थेट गुंतवणूक
आर्थिक सर्वेक्षणानूसार एफडीआय इक्विटीमध्ये भारतातील एकूण एफडीआय इक्विटीच्या 60 टक्क्यांहून अधिक भाग असलेल्या सेवा क्षेत्रातील गुंतवणूकीचा वाटा आहे. 2018-19 दरम्यान सेवा क्षेत्रातील एफडीआय इक्विटी 696 दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्स किंवा मागील वर्षाच्या 1.3 टक्क्यांवरून 28.26 अब्ज अमेरिकी डॉलर्स एवढी घसरली आहे जी भारतातील एकूण एफडीआय प्रवाहांमधील कमी घट झाली आहे. हे दूरसंचार, सल्लागार सेवा, वायू आणि समुद्र वाहतूक यासारख्या सब-सेक्टरमध्ये कमकुवत एफडीआय प्रवाहामुळे घडले आहे. याउलट शिक्षण, किरकोळ व्यापार तसेच माहिती आणि प्रसारण क्षेत्रात दिसून येणाऱ्या मजबुतीने ही घट काहीशी भरून निघाली आहे.
पर्यटन
आर्थिक सर्वेक्षणानुसार पर्यटन क्षेत्र आर्थिक वाढीचे एक मोठे इंजिन आहे जे जीडीपी, परकीय चलन व रोजगाराच्या दृष्टीने लक्षणीय योगदान देते. भारतात पर्यटन क्षेत्रातील विदेशी पर्यटकांचे 14 टक्क्यांनी वाढणारे आगमन  10.4 दशलक्षांवर वाढले व परकीय चलन कमाई  2017-18 मध्ये 20.6 टक्क्यांनी वाढून 28.7 अब्ज डॉलर्सवर गेली आहे. तथापि, 2018-19 मध्ये या क्षेत्रात घसरणीची नोंद झाली. 2018-19 मध्ये परदेशी पर्यटक आगमन  10.4 दशलक्ष होते, तर 2017-18 मध्ये 10.6 दशलक्ष होते. 2017-19 मध्ये एफटीएचा वाढीचा दर 14.2 टक्क्यांवरून 2018-19 मध्ये 2.1 टक्क्यांवर आला. 2017-19 मध्ये 28.7 अब्ज अमेरिकी डॉलर्सच्या तुलनेत 2018-19 मध्ये पर्यटनातील विदेशी विनिमय उत्पन्न  27.7 अब्ज अमेरिकी डॉलर होते. देशांतर्गत नागरिकांच्या प्रवासाची संख्या गेल्या वर्षांच्या तुलनेत वाढली आहे, 2017 मध्ये ती 23.9 4 दशलक्ष होती, 2016 मध्ये ती 21.87 दशलक्ष होती. या संख्या भारतातील परदेशी पर्यटकांच्या संख्येपेक्षा दुपटीने अधिक आहेत.
माहिती तंत्रज्ञान - व्यवसाय प्रक्रिया व्यवस्थापन उद्योग 
आर्थिक सर्वेक्षणानुसार, भारतीय आयटी-बीपीएम उद्योग 2017-18 मध्ये 8.4 टक्क्यांनी वाढला. 2017-18 मध्ये आयटी-बीपीएम निर्यात 7.7 टक्क्यांनी वाढून 126 अब्ज अमेरिकी डॉलरवर गेली आहे व 2018-19 साठी ते 136 अब्ज अमेरिकी डॉलरवर गेले आहे. ई-कॉमर्स मार्केटचा अंदाज 2018-19 मध्ये 43 अब्ज अमेरिकी डॉलर्सवर होता, जो 12 टक्के वाढीचा दर होता. यात आयटी सेवेचा 52 टक्क्यांसह सर्वात मोठा भाग आहे, त्यानंतर बीपीएम 20 टक्के शेअरसह आहे. सॉफ्टवेअर उत्पादने आणि अभियांत्रिकी सेवा एकत्रितपणे 19 टक्के वाटा घेतात तर हार्डवेअरचे खाते 10 टक्के आहे.
माध्यम व मनोरंजन सेवा
आर्थिक सर्वेक्षण सांगते मध्यम व मनोरंजन क्षेत्रात मुख्यत्वे दूरचित्रवाणी, मुद्रित माध्यम, रेडिओ, चित्रपट, संगीत, डिजिटल जाहिराती, ओटीटी , व्हिज्युअल इफेक्ट्स  व गेमिंग यांचा समावेश असतो. तंत्रज्ञानाने या क्षेत्राचे स्वरूप वेगाने बदलले आहे. ‘फिक्की-ईवाय मीडिया अँड एंटरटेनमेंट रिपोर्ट 2019’ अनुसार या उद्योगाचे 2013 मधील 91,810 कोटी रुपयांचे कार्यक्षेत्र वाढून 2018 मध्ये 1,67,500 कोटी रुपयांवर गेले आहे, म्हणजेच गेल्या 5 वर्षात 82.44 टक्के वाढ झाली आहे. सरकारद्वारे  केंद्रित विकासासाठी 12 सर्वोत्कृष्ट सेवा क्षेत्रांपैकी एक म्हणून ऑडिओ व्हिज्युअल सेवा निवडली आहे, यामुळे या सेवेच्या क्षमतेचा संपूर्ण वापर येईल.
G.Chippalkatti/S.Nilkanth/P.Kor
(Visitor Counter : 96