पंतप्रधान कार्यालय
गुजरात, दांडी येथे दांडी यात्रा मीठ स्मारक आणि संग्रहालयाच्या उदघाटन प्रसंगी पंतप्रधानांचे भाषण
नवी दिल्ली, 30 जानेवारी 2019
माझ्या प्रिय बंधू आणि भगिनींनो,
सर्वात आधी स्वातंत्र्य संग्रामातील मुख्य पडावाची साक्षीदार आणि संस्कारांची भूमी असलेल्या दांडी या पवित्र भूमीवरून मी पूज्य बापूंना श्रद्धा सुमन अर्पित करतो. ह्या दांडी यात्रेचे आयोजन करणाऱ्या आणि बापूंना प्रत्येक पावलावर साहाय्य करणाऱ्या सरदार पटेलांना देखील मी श्रद्धा सुमन अर्पण करतो. आज बापूंच्या पुण्यतिथी दिनानिमित्त आपण सर्व एक महत्वाच्या गोष्टीचे साक्षीदार होणार आहोत.राष्ट्रीय मीठ सत्याग्रह स्मारकाचे काम पूर्ण झाले आहे. ही आपल्यासाठी सौभाग्याची गोष्ट आहे. ज्यावर्षी आपण पूज्य बापूंचे 150 वे जयंती वर्ष साजरे करत आहोत, याचवर्षात या स्मारकाचे आपण लोकार्पण करत आहोत.
मित्रांनो, बापूंनी जो वारसा देशाला आणि जगाला दिला आहे, त्याने आपली भावी पिढी समृद्ध होत आहे, याच शृंखलेत आज दांडी येथील राष्ट्रीय मीठ सत्याग्रह स्मारकाचा देखील समावेश झाला आहे. आज या स्मारकाचे लोकार्पण करताना, मी देशवासियांसोबत याच्या निर्माण कार्यात सहभागी असलेल्या सर्व कलाकार, सर्व कामगार यांचे अभिनंदन करतो.
मित्रांनो, थोड्यावेळापूर्वी निवांतपणे हे स्मारक बघण्याची मला संधी मिळाली. 40 फूट उंचीवर दोन हाथांमध्ये मिठाचे प्रतीक म्हणून अडीच टन वजनाचा सफेद चमकणारा स्फटिक, दोन हातांच्या खाली गांधीजींची आत्मिक शक्ती दर्शविणारी 15 फूट उंच मूर्ती. देशाच्या स्वातंत्र्य लढ्यात देशाच्या कानाकोपऱ्यातील करोडो लोकांनी तप आणि तपस्या केली आहे याचे स्मरण करून देण्यासाठी 80 हुन अधिक सत्याग्रहींच्या मूर्ती देखील आहेत.
मित्रांनो, दांडी यात्रेसंदर्भात अनेक गोष्टी लिहिल्या गेल्या आहेत, सांगितल्या आहेत. इथे संग्रहालयात देखील त्यांना विस्तृतपणे शब्दांच्या आणि चित्राच्या माध्यमातून दर्शवल्या आहेत. स्वदेशी विषयी बापूंचा आग्रह असो, स्वच्छाग्रह असो किंवा मग सत्याग्रह; मला विश्वास आहे की, दांडी मधील हे स्मारक भविष्यात देशातील आणि जगातील एक महत्वाचे तीर्थक्षेत्र होईल. एवढेच नाहीतर, पर्यटनाच्या दृष्टीने देखील हे स्मारक दांडी आणि गुजरातला नवीन शक्ती प्रदान करेल. इथे जो तलाव बनवण्यात आला आहे, तो खूपच आकर्षक आहे. याशिवाय, इथे आल्यानंतर पर्यटकांना ते ऐतिहासिक क्षण पुन्हा अनुभवण्यास मिळावे यासाठी मीठ तयार करण्याची सुविधा देखील तयार करण्यात आली आहे. अंदाजे 80 कोटी रुपये खर्च करून इथून दांडी वारसा मार्ग बांधण्यात आला आहे, ज्यात नवीन मार्ग आणि राहण्याच्या सुविधांचा समावेश आहे.
बंधू आणि भगिनींनो, दांडी यात्रेचा भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामावर काय परिणाम झाला आणि जगाच्या विचारांमध्ये काय परिवर्तन घडले, या गोष्टी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे. याच मीठ सत्याग्रहाने स्वातंत्र्य लढ्याला एक नवीन दिशा दिली.
दांडी यात्रेमुळे जगाचे भारताविषयी असलेले विचार बदलण्यामध्ये तसेच स्वातंत्र्य आंदोलनाविषयीचा आपला दृष्टीकोन समजून घेण्यात पश्चिमेकडील प्रसार माध्यमांनी मोठी भूमिका बजावली आहे. या ऐतिहासिक घटनेआधी बहुतांश जग आम्हाला ब्रिटनच्या चष्म्यातून बघायचे. परंतु जेव्हा अमेरिकेच्या प्रसिद्ध टाइम्स मासिकाने बापूंची वर्ष 1930 साठी ‘पर्सन ऑफ द इयर’ म्हणून निवड केली तेव्हा जगात अत्याचाराविरुद्ध लढणाऱ्या आवाजाला नवीन उंची मिळायाला सुरवात झाली.
मित्रांनो, या दांडी यात्रेतून गांधीजींनी रचनात्मकता हा सर्वात मोठा संदेश देण्याचा प्रयत्न केला. गांधीजींना हे पक्के माहित होते की, फक्त विरोध करून स्वातंत्र्य आंदोलन यशस्वी होणार नाही आणि म्हणूनच गांधीजींनी तेव्हा आपल्या सहकाऱ्यांना सांगितले होते की, रचनात्मक दृष्टीकोनाशिवाय भारताचा पुनर्निर्माण शक्य नाही. गांधीजींनी सविनय कायदेभंगासह खादी आणि जातीभेद विसरून सामान्य नागरिकांना एकत्र येण्याचा मार्ग देखील दाखवला.
मित्रांनो, जेव्हा गांधीजींनी सत्याग्रहासाठी मिठाची निवड केली तेव्हा त्यावेळच्या काही नेत्यांना त्यांच्या या पद्धतीबद्दल शंका होती. काहींनी उघडपणे याला विरोध देखील केला होता. परंतु गांधी हे गांधी होते. त्यांनी आपले अभियान सुरु ठेवले, कारण त्यांना मिठाची किंमत माहित होती आणि समाजातील प्रत्येक वर्गाचे मिठाशी असलेले संबंध त्यांना ठाऊक होते. मीठ महाग करणे म्हणजे गरीबाच्या तोंडचा घास ओरबाडून घेण्यासारखे होते, परंतु मिठाची ही ताकद त्यावेळच्या इंग्रज सरकारला देखील ओळखता आली नाही. त्यावेळच्या जनगणना जनरलने देखील या मीठ सत्याग्रहाला चिमूटभर मिठासाठी सरकारला त्रास देणारा वेडेपणा जाहीर केला होता.
मित्रांनो, एका ब्रिटीश सरकारच्या हवाल्याने टाइम्स मासिकाने या मिठाच्या सत्याग्रहाने कशी वातवरण निर्मिती केली होती याबद्दल लिहिताना म्हंटले होते की, मुंबईमध्ये दोन सरकार कार्यरत आहेत- एका बाजूला ब्रिटीश सरकार, ज्याच्याकडे संपूर्ण प्रशासन आहे, तर दुसरीकडे मुंबईची सामान्य लोकं आहेत, जी महात्मा गांधींच्या मागे उभी आहेत.
मिठाच्या सत्याग्रहामुळे स्वदेशी आणि सविनय कायदेभंग चळवळीची भावना इतकी मजबूत झाली की, ब्रिटीश सरकार देखील यामुळे मोठे नुकसान होऊ लागले. व्यापाऱ्यांनी अनेक महिने दुकाने बंद ठेवली. ब्रिटनची आयातीत मोठ्याप्रमाणात घट झाली यामुळे इंग्रज सरकार पूर्णपणे हलले. स्वातंत्र्य प्रेमींना स्वराज्याचे लक्ष समोर दिसू लागले.
मित्रांनो, कल्पना करा, जर त्यावेळी मिठाच्या सत्याग्रहा विरुद्ध असलेले काही नेत्यांचे म्हणणे गांधीजींनी ऐकले असते, त्यांचे ऐकून गांधीजी गप्प बसले असते, आपला हेतू बदलला असता, दांडी यात्रा केली नसती, तेव्हा जर गांधीजी नकारात्मकतेचे शिकार झाले असते, विरोधामुळे मीठ सत्याग्रह केला नसतं, तर काय झाले असते?
मित्रांनो, त्यावेळी मिठाच्या प्रयोगाला लहान समजून विरोध करत होते, ती मानसिकता आपल्या देशात त्याकाळी देखील होती, आजही आहे, कधी कधी तर वाटते की, दुर्भाग्याने आज ही कदाचित अधिकच आहे, त्याच्यात अधिक स्वार्थ मिसळला आहे. गेल्या चार साडे चार वर्षात या लोकांनी कोणते कोणते प्रश्न विचारले, मला तुम्हाला आठवण करून द्यायची आहे देशवासियांना आठवण करून द्यायची आहे. कसे विचारायचे कसे बोलायचे, जरा ह्यांच बोलणं आठवा- शौचालय बांधून परिवर्तन घडत का?स्वच्छता करणे हे काय पंतप्रधानांचे काम आहे का? गॅस ची जोडणी दिल्याने आयुष्य बदलत का? बँकेत खाते उघडल्याने गरीब श्रीमंत होईल का? हे सर्व बोलणं देश विसरणार नाही, ही तीच लोकं आहेत. नकारात्मकता असलेले लोकं आपल्या स्वार्थासाठी असे प्रश्न विचारतात. आजही अशी लोकं आहेत. नकारात्मकतेने भरलेल्या लोकांनां मला हे सांगायचे आहे की, जेव्हा छोट्या छोट्या गोष्टींमध्ये आणि सवयींमध्ये सार्थक परिवर्तन घडते तेव्हाच मोठे बदल घडून येतात.
मीठ असो, चरखा असो, खादी असो स्वच्छता असो; अशा अनेक गोष्टी होत्या ज्यांनी आपल्या स्वातंत्र्य लढ्याला मजबूत केले लोकांना एकजूट केले, सामान्यातील सामान्य व्यक्तीला स्वातंत्र्याचा शिपाई बनवले. काही लोकांना त्यावेळी मिठाचा सत्याग्रह छोटा वाटत होता, त्याचे महत्व लक्षात आले नव्हते. आता ह्या सरकारची अनेक कामे त्यांना छोटी वाटतात.
मी फक्त तुम्हाला एक उदाहरण देऊन समजावतो. तुम्ही विचार करा मित्रांनो, स्वच्छ भारत अभियानांतर्गत, देशात 9 कोटींहून अधिक शौचालयं बांधण्यात आली आणि यामुळेच आज लाखो लोकं रोगराईपासून दूर आहेत. या शौचालयांमुळे महिलांचे आयुष्य किती सुलभ झाले आहे, ही बाब नकारात्मकतेने भरलेल्या लोकांना नाही समजणार. त्यांच्या डोक्याला नकारात्मकतेने कुलूप लागले आहे. शौचालय बांधल्यामुळे देशात तीन लाख लोकांच्या आयुष्याला संरक्षण मिळणे शक्य झाले असल्याचा अंदाज आहे. स्वच्छ भारत अभियानाची खिल्ली उडवणाऱ्या, त्याला विरोध करणाऱ्या लोकांना गरिबांच्या आयुष्याची काही काळजी नाही.
मित्रांनो, ह्या लोकांनी कितीही खिल्ली उडवली तरी, नव भारताने या बदलांसाठी चंग बांधला आहे, आणि स्वच्छता; पूज्य बापूजींनी हे सांगितले आहे की, स्वातंत्र्य आणि स्वच्छता यामध्ये जर मला काही निवडायचे असेल तर आधी मी स्वच्छतेला निवडेन. इतके दिवस बापूंचे नाव घेवून राजकारण करणाऱ्या लोकांनी बापूंचे हे छोटेसे स्वप्न पूर्ण केले असते, स्वच्छतेचे काम केले असते, तर ती बापूंना खऱ्या अर्थाने श्रद्धांजली असती.
जेव्हा समाज सकारात्मकतेने पुढे मार्गक्रमण करतो तेव्हा हे मोठे मोठे संकल्प सिद्ध करणे शक्य होते. यावर्षी जेव्हा 2 ऑक्टोबर ला आपण बापूजींची 150 वी जयंती साजरी करणार आहोत, तोपर्यंत संपूर्ण देशाला हागणदारीमुक्त करायचे आहे. 2014 मध्ये आमचे सरकार स्थापन व्हायच्या आधी ग्रामीण स्वच्छतेची जी व्याप्ती होती ती 38 टक्के होती, मला आनंद आहे की ही व्याप्ती आज 98 टक्के झाली आहे. 38 वरून 98. याचाच अर्थ असा झाला की देश आपल्या उद्देशाच्या जवळ पोहोचत आहे. एकदा का देशातील प्रत्येक कुटुंबाकडे शौचालयाची सुविधा झाली की, स्वच्छता अभियानाला अधिक गती प्राप्त होईल.
मित्रांनो, बापूंच्या जीवनापासून आणि त्यांनी सांगितलेल्या मार्गांपासून देश आणि जगाने शिकवण घ्यावी यासाठी सरकार निरंतर प्रयत्न करत आहे. यावेळी तुम्ही पाहिले असेल की, 26 जानेवारीला प्रजासत्ताक दिनी राजपथावर जे संचलन झाले, जितके चित्ररथ होते ते सर्व महात्मा गांधींना समर्पित होते, स्वातंत्र्यानंतर हे असे पहिल्यांदाच घडले आहे.गेल्यावर्षी आमच्या सरकारने, आमच्या परराष्ट्र व्यवहार विभागाने जगभरात एक नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबवत 100 हुन अधिक देशातील गायकांकडून गांधीजींचे प्रिय भजन 'वैष्णव जन तो ते ने कहिए’ ध्वनिमुद्रित केले होते. जगभरातील 100 देशातील तिथले कलाकार; ज्यांना भारतातील कोणतीच भाषा माहीत नाही, गुजराती भाषा माहीत नाही, नरसी मेहता कोण होते हे माहीत नाही, वैष्णव जन चा अर्थ माहीत नाही, परंतू ते हृदयाने जोडले गेले आणि त्यांनी हे गायले.त्यांची आणि आपली भाषा वेगळी आहे. आपल्या गीत संगीताला त्यांनी समजून घेतले, भाजनातील शब्दांना, भावना समजून घेतल्या, आत्मीयता अनुभवली आणि हीच एक गोष्ट आहे जी बापूंना संपूर्ण जगाशी जोडते. आणि आज मी इथे सांगितले की, ह्या संग्रहालयात जिथे चित्र वगैरे आहेत तिथे डिजिटल सादरीकरणाची व्यवस्था देखील करूया जेणेकरून जगातील ज्या कलाकारांनी वैष्णव जन गायले आहे, त्या देशातील पर्यटक जर हे भजन इथे ऐकू इच्छित असतील तर ते ऐकू शकतील, अशी व्यवस्था करायला आज मी सांगितले आहे.
मित्रांनो, बापू खादीसाठी देखील आग्रही होते, चरख्यासाठी देखील होते, परंतु स्वातंत्र्यानंतर लोकं खादीला जवळजवळ विसरूनच गेली होती. राजकारणात एखाद्या समारंभात टोपी घालून जायची किंवा एखादा कुर्ता घालून जाण्यापर्यंतच ते मर्यादित झाले होते. बाकी सामान्य माणसाच्या आयुष्यातून तर खादी जवळजवळ हद्दपारच झाली होती. आमच्या सरकारच्या प्रयत्नांमुळेच आज परिस्थिती पूर्ण बदलली आहे. जगभरातून आज खादीचे जॅकेट त्यासोबतच अनेक उत्पादनांची मागणी वाढली आहे.खादी आज देशाची फॅशन झाली आहे त्यासोबतच स्वातंत्र्याची गाथा सांगण्याचे आणि महिला सक्षमीकरणाचे एक महत्वाचे माध्यम देखील झाली आहे.
मित्रांनो, हा बदल अचानक नाही घडला. गेल्या साडे चार वर्षात आम्ही खादीशी निगडीत अंदाजे 2 हजार संस्थांचे आधुनिकीकरण केले आहे आणि आम्ही हे कधीच पाहिले नाही की ह्या दोन हजार संस्था कोणत्या राजकीय पक्षाची निगडित आहेत किंवा नाहीत. आमच्या मनात तर गांधी होते, आमच्या मनात खादी होती, आमच्या मनात जो गरीब विणकर होता तो तर आमच्या मनातच होता आणि म्हणूनच आम्ही या दोन हजार संस्थांचे आधुनिकीकरण केले. यामुळे खादीशी थेट जोडलेल्या अंदाजे पाच लाख लोकांना याचा फायदा झाला आहे. आता पैसे थेट कामगारांना मिळतात. गेल्या चार वर्षात खादीच्या विक्रीत जी अडीच ते तीन पट वाढ झाली आहे याचा लाभ आता या कारागिरांना देखील होत आहे.
बंधू आणि भगिनींनो, मला असे वाटते की स्वातंत्र्य चळवळीतील स्वदेशीचा वापर ज्याप्रमाणे एका शस्त्रासारखा केला तसेच आज गरिबीशी लढण्यासाठी हातमाग एक मोठे हत्यार आहे. हातमागाचे महत्व लक्षात घेऊन आमच्या सरकारने 7 ऑगस्ट हा दिवस राष्ट्रीय हातमाग दिन म्हणून जाहीर केला आहे.
मित्रांनो, आपण नीट लक्ष देऊन पहिले तर गावाची अर्थव्यवस्था आणि लघु उद्योग हे गांधीजींच्या आर्थिक विचारांचा एक महत्वपूर्ण भाग होते. गेल्या चार साडेचार वर्षांत या विचारसरणीवर मोठ्या प्रमाणावर काम केले आहे. सरकारच्या प्रयत्नांचा परिणाम हा झाला आहे की, चार वर्षांपूर्वी गावातील उद्योगाच्या उत्पादनांची विक्री जी 30 कोटी होती, त्यात दुप्पट वाढ झाली आहे, दुपटीहूनही अधिक वाढ झाली आहे. यामुळे गावात रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. ग्रामोदयापासून ‘भारत उदय’ हा सरकारचा प्रयत्न आहे, आपल्या ह्या अभियानाला अजून मजबूत करण्यासाठी, सशक्त करण्यासाठी, देशातील गावांमध्ये पायभूत सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी सरकार ग्राम स्वराज अभियान राबवत आहे. आम्ही प्रत्येक गावाचे पुनरावलोकन करीत आहोत आणि गांवातील प्रत्येक घरामध्ये वीज, गॅस जोडणी, शौचालये, गावात राहणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचे बँक खाते आणि प्रत्येक मुलाला लसीकरण मोहिमांचे फायदे मिळत आहेत की नाही यावर लक्ष देत आहोत.
मित्रांनो, आम्ही बापूंच्या आदर्शांना आधुनिकतेशी देखील जोडले आहे. गावात तरुणांसाठी रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करण्यासाठी या सौर चरखा अभियान चालविण्यात येत आहे. याअंतर्गत, पुढच्या वर्षी पर्यंत देशात 50 सौर चरखा क्लस्टर तयार केले जात आहेत. यामुळे अंदाजे एक लाख तरुणांना रोजगार उपलब्ध होईल.
आज तुम्ही इथे देखील पाहिले असेल सौर वृक्ष तयार केले आहेत. येथील आवश्यकता सूर्यप्रकाशापासून पूर्ण होईल, त्यापेक्षा अधिक उर्जा निर्माण होईल, ते गांधीजींच्या विचारांशी सुसंगत आहे. या सौर झाडाची संकल्पना हळूहळू प्रत्येक बागेत विकसित होईल. लोक ते स्वीकारतील. आज, दांडीहून त्याची सुरुवात झाली आहे.
बंधू, भगिनींनो, आम्ही चरख्याला देखील सौर ऊर्जेशी जोडत आहोत जेणेकरुन कुटुंबातील वृद्ध व्यक्ती कमी परिश्रमात चरखा चालवून त्यांचा उदरनिर्वाह करू शकतील.
खादी व्यतिरिक्त मधमाशी पालनाच्या माध्यमातून आम्ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला आहे. दोन वर्षापूर्वी सुरू करण्यात आलेल्या मधमाशी अभियानाद्वारे देशातील मधमाशी पालन कार्यक्रमाला प्रोत्साहन दिले जात आहे. याचा परिणाम म्हणजे, देशात विक्रमी स्तरावर मधाचे उत्पादन होत आहे आणि शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्न मिळत आहे.
मित्रांनो, या प्रकारचे अनेक प्रयत्न आज देशाला आपला गौरवशाली इतिहास, आपला संघर्ष आणि आपल्या नायकांकडून प्रेरणा मिळत आहे, तरुणांसाठी उदरनिर्वाहाचे साधन बनत आहे. मला माहित आहे की, ज्यांना केवळ विरोध करायचा आहे ते इथे देखील नकारात्मक ऊर्जा पसरवतील. सत्य हे आहे की, ते सरदार पटेलांचा स्टॅच्यु ऑफ युनिटी असो, लाल किल्यात नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या स्मरणार्थ बांधलेले क्रांती मंदिर असो, डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर- देशात आणि जगात त्यांच्या स्मरणार्थ बांधलेले पंचतीर्थ असो, आपल्या आदिवासी नायकांचे देशभरात तयार होत असलेले, स्वातंत्र्य लढयात आदिवासींची भूमिका लक्षात घेऊन, नव्याने बांधत असलेले संग्रहालय असूदे, दिल्ली मधील पोलीस स्मारक असो; स्वातंत्र्यानंतर पहिल्यांदाच भारताच्या वीर जवानांसाठी राष्ट्रीय युद्ध स्मारक बांधण्यात येत आहे जे या फेब्रुवारीमध्ये देश आपल्या सैन्याला अर्पण करेल. गेल्या साडे चार वर्षात बांधण्यात आलेले असे अनेक स्मारक इतिहासाची ओळख करून देण्यासोबतच संशोधन आणि पर्यटनाचे महत्वाचे स्थान सिद्ध होत आहे. आगामी काळात असे अनेक प्रकल्प भारताचा वारसा आणि पर्यटन विकसित आणि मजबूत करतील.
मित्रांनो, गेल्या साडे चार वर्षात निव्वळ पर्यटनामुळे तरुणांना रोजगाराच्या लाखो संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. भविष्यात या क्षेत्राचा अजून विस्तार होणार आहे. जसे जसे रस्ते, रेल्वे आणि वायुमार्गाचा समावेश असलेले आधुनिक प्रकल्प पूर्ण होत आहेत तसा, भारत एक प्रमुख पर्यटन स्थळ म्हणून उदयास येत आहे.
आपल्या राष्ट्र नायकांचे योगदान लक्षात ठेवणे, आपली संस्कृती, आपला इतिहास, आपला वारसा समृद्ध करणे आणि तरुणांना नवीन संधी उपलब्ध करून देत राहण्याचे आमचे अभियान सुरूच राहील. आज मी दांडी इथे आलो आहे- दांडी माझ्यासाठी नवीन नाही, मी याआधी देखील इथे आलो आहे, तुम्ही इथे आशीर्वाद देण्यासाठी इतक्या मोठ्या संख्येने इथे आला आहात.
भारत माता की – जय
भारत माता की – जय
भारत माता की – जय
खूप-खूप धन्यवाद।
B.Gokhale/S.Mhatre/P.Kor
(Visitor Counter : 33