पंतप्रधान कार्यालय
कुंभ जागतिक सहभाग उपक्रमाला उद्देशून पंतप्रधानांचे भाषण
नवी दिल्ली, 23 फेब्रुवारी 2019
मंचावर उपस्थित आमच्या देशाच्या परराष्ट्र व्यवहार मंत्री आणि देशातील पहिल्या महिला परराष्ट्र व्यवहार मंत्री सुषमा स्वराज, जनरल व्ही. के. सिंग, विनय सहस्त्रबुद्धेजी आणि जगभरातील विविध देशांमधून आलेले सर्व मान्यवर, मी आपणा सर्वांचे हृदयपूर्वक स्वागत करतो. भारताचा पंतप्रधान म्हणून मी आपले स्वागत करतो आणि त्याचबरोबर काल आपण जेथे जाऊन आलात, त्या उत्तर प्रदेशातून मी लोकसभेचा प्रतिनिधी आहे, त्यामुळे मी आपणा सर्वांचे विशेष आणि आदरपूर्वक स्वागत करतो.
आमच्या देशात, हिंदू परंपरेत एक प्रथा आहे की, जेव्हा कोणी तीर्थयात्रा करून येतो, तेव्हा जर आपण त्याला नमस्कार केला तर तीर्थयात्रा करून त्याला प्राप्त झालेल्या पुण्यातील काही भाग नमस्कार करणाऱ्यालाही मिळतो. आपण सर्वजण एका अनमोल अशा सांस्कृतिक वारशाची तीर्थयात्रा करून आला आहात आणि आज आपणा सर्वांचे दर्शन घेण्याची संधी मला लाभली आहे, अर्थात आपणाला प्राप्त झालेल्या पुण्यातील काही भाग मलाही लाभला आहे.
आपण सर्व निश्चितपणे माझ्यापेक्षा जास्त भाग्यवान आहात, कारण यंदाच्या कुंभमेळ्याला मला अजूनपर्यंत जाता आलेले नाही, आपण जाऊन आला आहात. पण मला कदाचित उद्या जाण्याची संधी मिळेल. मला समजू लागल्यापासून बहुतेक सर्व कुंभमेळ्यांना जाण्याची संधी मला लाभली आहे, उद्या सुद्धा मी जाणार आहे.
कुंभमेळ्यात प्रत्यक्ष गेल्याशिवाय तो केवढा मोठा वारसा आहे, हे लक्षात येत नाही. हजारो वर्षांपासून निश्चित तारीख आणि निश्चित वेळानुसार, वेळापत्रकानुसार हा मेळा होतो आहे. त्याची कोणतीही आमंत्रण पत्रिका नसते, कोणीही अतिथी नसतो, कोणीही यजमान नसतो. तरीसुद्धा गंगा मातेच्या चरणी आणि जेथे कुंभ असेल त्या ठिकाणी देशातील आणि जगभरातील तीर्थयात्री तेथे पोहोचतात, हे फारच असामान्य आहे. कोणत्याही प्रकारच्या कागदपत्राशिवाय, आमंत्रणाशिवाय हजारो वर्षांपासून लोक या ठिकाणी पोहोचत आले आहेत.
जो कुंभमेळा आपण अनुभवला, जो पाहून आपण प्रभावित झाले आहात आणि ज्या कुंभमेळ्याने आपल्या मनाला स्पर्श केला आहे, तो पूर्ण कुंभ नाही, तो अर्धकुंभ आहे. अर्ध कुंभ इतका प्रभावी असेल तर पूर्ण कुंभ कसा असेल, याची कल्पना आपण करू शकता.
सांस्कृतिक दृष्ट्या भारतामधील ‘एकता’ ही फार मोठी गोष्ट आहे. हा मेळ केवळ अध्यात्मिक प्रेरणेसाठी नाही तर सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीचा तो एक अविभाज्य भाग आहे. एका अर्थाने ही त्या काळातील पंचायत आहे, जेव्हा लोकशाहीचा आराखडा प्राथमिक अवस्थेत असे. समाज जीवनात काम करणारे अध्यात्मिक नेते असो अथवा सामाजिक नेते असो किंवा शिक्षण तज्ञ असो, ते तीन वर्षे आपापल्या क्षेत्रात भ्रमण करत असत, लोकांच्या भेटी घेत असत, संवाद साधत असत आणि तीन वर्षांनंतर छोटा कुंभ होत असे. तेथे सर्व एकत्र बसून चाळीस-पंचेचाळीस दिवस विचार विमर्श करत असत, भारतात कोणत्या ठिकाणी काय चालले आहे, याबाबत देवाणघेवाण करत असत आणि त्यात काही निर्णय होत असत. बारा वर्षानंतर एकदा, बारा वर्षाचा अवधी पूर्ण झाल्यानंतर संपूर्ण आढावा घेतल्यानंतर समाजाला कशा प्रकारच्या मार्गदर्शनाची आवश्यकता आहे, समाजात कोणत्या प्रकारचे बदल घडवून आणणे आवश्यक आहे, याबाबत चर्चा होत असे. एका अर्थाने ही अतिशय सुयोग्य अशी लोकशाही यंत्रणा होती. सर्व माहिती खालच्या स्तरापासून वरपर्यंत जात असे. सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक नेत्यांसह अगदी राजे महाराजांचाही यात समावेश असे आणि या विचारमंथनातून पुढच्या बारा वर्षांसाठीचा आराखडा तयार होत असे. दर तीन वर्षानंतर त्याचा आढावा घेतला जात असे.
ही फार मोठी गोष्ट आहे, जी कधीच जगासमोर आली नाही. यावेळी सुद्धा आपण पाहिले असेल की या कुंभमेळ्यात सामाजिक संदेशही होता. सर्वसामान्यांच्या कल्याणासाठीचा संदेश होता. तेथे आपणास कोणताही भेदभाव दिसला नसणार. गंगेवर प्रत्येकाचा अधिकार आहे, प्रत्येक जण गंगेत स्नान करतो, आपल्या आस्थेनुसार, विश्वासानुसार कर्म करतो.
भारत हे पर्यटनाचे केंद्र म्हणून प्रगती करत आहे, कारण संपूर्ण जग शांततेच्या शोधात आहे. व्यक्तिगत आयुष्यातील दगदगीतून प्रत्येकाला काही क्षण स्वतःसाठी, स्वतःच्या शोधासाठी व्यतीत करायचे आहेत. धन, वैभव, समृद्धी, उत्तम हॉटेल्स या सर्व बाबी प्रभावित करतात, मात्र त्या प्रेरणा देत नाहीत. अशा प्रकारच्या जगाचा लोकांना कंटाळा आला आहे. आता त्यांना प्रेरणादायी जगाचा शोध घ्यायचा आहे.
भौतिक संपदेचा अभाव असतानाही अंतर्मनातील आनंदाचा शोध कसा घ्यावा, तो कसा टिकवून ठेवावा आणि त्याच्या माध्यमातून आयुष्यात नव्या मार्गाचा शोध कसा घ्यावा, हे आपण कुंभमेळ्यात अनुभवले असेल. आपल्या स्वतःच्या डोळ्यांनी आपण हे पाहिले असेल.
आपण जेव्हा आपल्या देशात परत जाल, तेव्हा मला खात्री वाटते की तेथील लोक निश्चितपणे आपल्याला विचारतील, केवळ एका नदीत स्नान करण्यासाठी आपण इतका खर्च का केलात? अनेक लोकांना आश्चर्य वाटत असेल की यात काय विशेष आहे? मात्र जेव्हा आपण तेथील दृश्य पाहात असाल तेव्हा भारताच्या संघटनात्मक क्षमतेचा आवाका काय आहे, हे आपल्या लक्षात येईल. आपण सर्वांनी स्वतः हे अनुभवले असेल.
मला सांगण्यात आले की रोज तेथे हरवलेल्या व्यक्ती किंवा हरवलेल्या हजारो बालकांची माहिती केंद्रांवर येत असे, कारण तिथे कोट्यवधी लोक एकत्र आले होते. एखादेवेळी लहान मुलांचा हात सुटून जातो किंवा वयोवृद्ध माणसे भांबावून जातात. फार मोठ्या गर्दीमध्ये बरेचदा माणसे हरवतात. मात्र तेथील यंत्रणा इतकी सक्षम होती की हरवल्याची तक्रार आल्यानंतर एक दोन तासांमध्ये संबंधित व्यक्तीला शोधून त्याच्या परिवाराशी त्याची भेट घालून दिली जात असे. या कामाची कल्पनाच केलेली बरी.
प्रत्येक दिवशी गंगा नदीच्या किनारी युरोपमधील एका देशाच्या लोकसंख्येइतकी माणसे एकत्र येतात, दररोज येतात. व्यवस्थापन शिकणाऱ्या, शिकवणाऱ्या सर्व विद्यार्थ्यांसाठी आणि संस्थांसाठी येथील व्यवस्थापन हा खऱ्या अर्थाने संशोधनाचा विषय आहे. कुंभमेळ्यात ही सर्व माणसे आपल्या मार्गाने येतात, आपल्या सवयी घेऊन येतात, आपल्या भाषा घेऊन येतात. मात्र अशी एक व्यवस्था आहे, जी सर्वांची देखभाल करते आहे, सर्वांच्या अपेक्षा पूर्ण करते आहे आणि व्यवस्थापन क्षेत्रात जगातील ही फार मोठी घटना आहे.
याकडे जगाचे निश्चितच लक्ष जाईल. भारताच्या परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयाचे आणि विशेषतः सुषमा स्वराज यांचे मी हृदयपूर्वक अभिनंदन करतो. कुंभमेळा हे फार मोठे आव्हान असते. अनेक लोक येतात, या मेळ्याचे एक सामाजिक स्वरूप असते, याला काटेकोर व्यवस्थापनाची आवश्यकता असते, त्यात आधुनिकता असते, तंत्रज्ञान असते, व्यवस्था असते, श्रद्धा असते आणि सांस्कृतिक चेतनासुद्धा असते.
मेळ्याचा हा अद्भुत कार्यक्रम जगभरातील लोकांनी आज पाहिला आहे आणि भारताचा अशाप्रकारचा हा पहीलाच प्रयास आहे. आपण सर्वांनी येऊन आमचा हा प्रयोग यशस्वी करण्यात फार मोठे योगदान दिले आहे. त्यामुळे आपण अभिनंदनास पात्र आहात. आपणा सर्वांचेही मी मनापासून आभार मानतो.
भारताला जो सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे, त्यात जगाला आकर्षित करण्याचे अभूतपूर्व सामर्थ्य आहे आणि आम्ही त्या प्रती वचनबद्ध आहोत. अशा प्रकारच्या योजनांच्या माध्यमातून आम्ही जगाला भारताच्या या महान वारशाशी जोडून घेऊ इच्छितो.
जग आधुनिक भारताची ही ओळख मान्य करेल आणि भारताच्या अनमोल वारशाला जाणून घेण्याचा प्रयत्न करेल, असा विश्वास मला वाटतो. येणाऱ्या काही दिवसात आमच्याकडे संसदेच्या निवडणुका होणार आहेत. ज्याप्रकारे कुंभमेळ्याचे व्यवस्थापन, तंत्रज्ञानाद्वारे केलेल्या व्यवस्था हे आकर्षणाचे केंद्र होते, त्याचप्रमाणे 800 दशलक्षपेक्षा जास्त लोक मतदान करणार आहेत, निष्पक्ष वृत्तीने मतदान करणार आहेत. त्याचे संपूर्ण व्यवस्थापन लक्षात घेतले पाहिजे. जगातील ही सर्वात मोठी निवडणूक असते. मी निवडणूक आयोगाशी चर्चा केली आहे. जगातील प्रत्येक देशाने भारताच्या निवडणूक पर्यटनाचा अनुभव घ्यावा. भारताचे पर्यटन करावे. केवळ मतदानाच्या दिवशी नाही तर काहींनी मार्च महिन्यात यावे, काहींनी मार्च महिन्याच्या दुसऱ्या आठवड्यात यावे, काहींनी तिसऱ्या आठवड्यात यावे, काहींनी एप्रिलमध्ये तर काहींनी मे महिन्यात यावे. जगातील प्रत्येक देशातील दोन दोन प्रतिनिधींनी प्रत्येक आठवड्यात येथे यावे, हजारोंच्या संख्येने यावे आणि किती भारतीयांच्या नसानसात लोकशाही भिनलेली आहे, ते पहावे, यासाठी मी प्रयत्नशील आहे.
भारताच्या गावातीलही एखादी व्यक्ती कशाप्रकारे देशाशी संबंधित बाबी समजून घेते, कशाप्रकारे देशासंदर्भातील निर्णय घेते, ते जाणून घेण्यासारखे आहे. भारतातील निवडणूक हे जगासाठी एक आश्चर्य आहे. माझ्या कुंभमेळ्यात व्यवस्थापन क्षमता दाखवण्याची इतकी मोठी क्षमता आहे तर माझ्या देशातील निवडणुकीच्या रचनेत, निवडणुकीच्या आयोजनात आणि लोकशाही सहभागात सुद्धा फार मोठी क्षमता आहे. लोकशाहीवर विश्वास ठेवणाऱ्या जगातील अनेकांना ही निवडणूक प्रेरणा देते. जे लोकशाही पर्यंत अजून पोहोचू शकलेले नाहीत, त्यांच्यासाठी ती प्रेरक ठरते. मला असे वाटते की माझ्या देशाच्या निवडणूक आयोगाने पुढाकार घ्यावा, परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयाने त्यांना संपूर्ण सहकार्य करावे आणि जगभरातील विद्यापीठे, जगभरातील विद्यार्थी, जगभरातील लोकशाहीवादी अशा लोकशाहीवर विश्वास ठेवणाऱ्या सर्व लोकांनी आगामी काळात येथे आयोजित लोकशाहीच्या कुंभमेळ्यात सहभागी व्हावे. भारतातील सर्वसामान्य नागरिकांची लोकशाहीप्रती जी निष्ठा आहे, मानवी मूल्यांप्रति जी वचनबद्धता आहे, ती त्यांनी स्वतः अनुभवावी. भारताबद्दल जे काही सांगायचे, ते स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहून सांगावे. स्वतःच्या नजरेतून एक वेगळा भारत पहावा, अस्सल भारत पाहावा सामर्थ्यशाली भारत पहावा आणि जगाला काही देण्याची क्षमता असणारा भारत पाहिल्याचा संदेश जगाला द्यावा.
आपण अक्षयवट पाहिला असेल. भारतातील लोकांसाठी अक्षयवट हे श्रद्धास्थान आहे. ती श्रद्धा आपणास ठाऊक नसली तरीसुद्धा हा देश निसर्गप्रेमी आहे, हे आपणास त्यावरून निश्चितच समजून येईल. हजारो वर्षांपासून एका वृक्षाप्रति आस्था बाळगणारा समाज, झाडे आणि वृक्षांमध्येही परमात्म्याला अनुभवतो. असा समाज जर आपण जाणून घेतला असता, त्यामागचा विचार आत्मसात केला असता तर जगाला कधीही वातावरणातील बदल किंवा ग्लोबल वॉर्मिंगच्या समस्येचा सामना करावा लागला नसता. अक्षयवट पाहणे, हे केवळ एका वृक्षाचे दर्शन घेण्यापुरते मर्यादित नाही. भारतातील लोकांना त्यामागील पौराणिक संबंध माहिती असतो. मात्र ज्यांना असा संबंध ठाऊक नसेल, त्यांच्यासाठी वृक्षांचे जतन करणे, त्यात परमात्मा पाहणे सुद्धा पुरेसे आहे. निसर्गासोबत सहजीवन ही भारतीयांसाठी सहज बाब आहे. भारतीय नागरिक हे निसर्गाबद्दल अपार श्रद्धा बाळगणारे असून मानव जातीसाठी ती एक अनिवार्य बाब आहे. आज निसर्गाविरोधात उभे टाकल्यामुळे मानवासमोर ज्या अडचणी उभ्या राहिल्या आहेत, त्यातून बाहेर पडायचा मार्ग सुद्धा याच महान परंपरेने दिला आहे. अक्षय वटाचे दर्शन असो, नदी प्रति श्रद्धा असो, अद्ययावत व्यवस्थापन असो, अगदी कोणत्याही दृष्टिकोनातून पाहिले तरी हा एक अभ्यासाचा विषय आहे. विद्यापीठांसाठी, जगासाठी हा निश्चितपणे एक अभ्यासाचा विषय आहे. त्याचप्रमाणे भारताप्रती आकर्षण वाढविण्यासाठी, भारताच्या महान परंपरा जाणून घेत मानव जातीच्या कल्याणाचा मार्ग दाखवणाऱ्या परंपरांच्या दृष्टिकोनातूनही हे महत्त्वाचे आहे. अशा महत्त्वपूर्ण प्रसंगी आपले येणे, ही माझ्यासाठी अभिमानाची बाब आहे, आनंदाची बाब आहे.
मी पुन्हा एकदा आपणा सर्वांचे हृदयापासून स्वागत करतो. आपणाला येथे जेवढा वेळ व्यतीत करता येईल, तो सर्व वेळ आपण भारताला जाणून घ्या, समजून घ्या आणि आपल्या देशात जाऊन जगाला निश्चितपणे सांगा की आपण जे काही ऐकले आहे, त्यापेक्षा खरा भारत फार वेगळा आहे. भारतात नव्याने जाणून घेण्याजोगे बरेच काही आहे. आपणाला जो भारत माहिती आहे, त्या जुन्या गोष्टी आहेत. आम्ही अनुभवलेला भारत आगामी काळात मानव जातीला दिशा देण्याचे सामर्थ्य बाळगून आहे. आपण खऱ्या अर्थाने भारताच्या या महान परंपरेचे राजदूत होऊन परत या, याच माझ्या आपणा सर्वांना शुभेच्छा. अनेकानेक आभार!
B.Gokhale/M.Pange/D. Rane
(Visitor Counter : 79