નાણા મંત્રાલય
NITI Aayog SDG India Index & Dashboard પર 2020-21માં ભારતનો એકંદર સ્કોર 66 થયો; આગળ દોડનાર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સંખ્યા પણ વધીને 22 થઈ ગઈ છે: આર્થિક સર્વેક્ષણ
2010-20 દરમિયાન તેના વન આવરણમાં વધારો કરવામાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા ક્રમે હતું; 2011-2021 દરમિયાન ભારતના વન કવરમાં 3 ટકાથી વધુનો વધારો થયો છે
ભારત 2022 સુધીમાં સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકને તબક્કાવાર રીતે દૂર કરશે અને પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ કચરાના પરિપત્ર અર્થતંત્રને મજબૂત કરશે
ગંગા અને તેની ઉપનદીઓ પર સ્થિત અત્યંત પ્રદૂષિત ઉદ્યોગોની અનુપાલન સ્થિતિ 2020માં 81 ટકા થઈ છે
2024 સુધીમાં રજકણોની સાંદ્રતામાં 20-30% ઘટાડાનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે 132 શહેરોમાં રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ હવા કાર્યક્રમ લાગુ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ભારત 2030 સુધીમાં ઉત્સર્જન ઘટાડવાના લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે; જરૂરી સંસાધનોનો ધ્યાનપૂર્વક અને ઇરાદાપૂર્વક ઉપયોગ, સર્વેક્ષણમાં નોંધ
ISA, CDRI અને LEED IT હેઠળ ભારત આબોહવા ક્ષેત્રે વૈશ્વિક લીડર છે
NITI આયોગના SDG ઈન્ડિયા ઈન્ડેક્સ અને ડેશબોર્ડ પર ભારતનો સ્કોર 2018-19માં 57 અને 2019-20માં 60થી વધીને 2020-21માં 66 થઈ ગયો છે, જે ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો  હાંસલ કરવા તરફની તેની પ્રગતિ દર્શાવે છે. આ સિદ્ધિનો ઉલ્લેખ કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના પ્રધાન શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે સોમવારે સંસદમાં આર્થિક સર્વે 2021-22 રજૂ કરતી વખતે કર્યો હતો. તેમણે SDG હેઠળ સામાજિક, આર્થિક અને પર્યાવરણીય લક્ષ્યોને હાંસલ કરવા તરફ ભારતની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.
ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો તરફ ભારતની પ્રગતિ
સમીક્ષામાં નીતિ આયોગ SDG ઈન્ડિયા ઈન્ડેક્સ, 2021 પર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની કામગીરી અંગે નીચેના અવલોકનો કરવામાં આવ્યા હતા -
- ફ્રન્ટ રનર  રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સંખ્યા વર્ષ 2020-21માં વધીને 22 થઈ ગઈ છે જે 2019-20માં 10 હતી.
- કેરળ અને ચંદીગઢ અગ્રણી રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો હતા.
- ઉત્તરપૂર્વ ભારતમાં 64 જિલ્લાના ફ્રન્ટ રનર્સ અને 39 જિલ્લાના પર્ફોર્મર્સ 
પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ
આર્થિક સર્વેક્ષણ સંરક્ષણ, પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું સાથે ઝડપી આર્થિક વિકાસને સંતુલિત કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે અને નીચેના ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે:
જમીન જંગલ
સર્વે જણાવે છે કે ભારતનું વન આવરણ છેલ્લા એક દાયકામાં નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે અને 2010 અને 2020 ની વચ્ચે વન કવરના સરેરાશ વાર્ષિક ચોખ્ખા લાભમાં વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજા ક્રમે છે. તે જ સમયે, 2011 થી 2021 સુધીમાં ભારતના વન કવરમાં 3 ટકાથી વધુનો વધારો થયો છે. આ મુખ્યત્વે ખૂબ ગાઢ જંગલોમાં વધારાને કારણે હતું, જેમાં આ સમયગાળા દરમિયાન 20 ટકાનો વધારો થયો હતો.
પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ અને સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિક
આ સર્વે પ્રધાનમંત્રીની જાહેરાતને પુનરાવર્તિત કરે છે કે વર્ષ 2022 સુધીમાં ભારત તબક્કાવાર રીતે સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિકને ખતમ કરી દેશે. વૈશ્વિક સમુદાયની આ બાબત પર પગલાં લેવાની જરૂરિયાતને ઓળખીને, ભારતે 2019માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ એસેમ્બલીમાં એક ઠરાવ પસાર કર્યો - સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદનોના પ્રદૂષણ સાથે વ્યવહાર.
ડોમેસ્ટિક પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ એમેન્ડમેન્ટ રૂલ્સ, 2021 સૂચિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેનો હેતુ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકને તબક્કાવાર બહાર કરવાનો છે. પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ માટે વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારી પરના ડ્રાફ્ટ નિયમનને પણ સૂચિત કરવામાં આવ્યું હતું. પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ કચરાના પરિપત્ર અર્થતંત્રને મજબૂત કરવા, પ્લાસ્ટિક અને ટકાઉ પેકેજિંગના નવા વિકલ્પોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આ પગલું લેવામાં આવ્યું છે.
પાણી
ભૂગર્ભ જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન અને મૂલ્યાંકન સૂચવે છે કે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ તેમના ભૂગર્ભજળ સંસાધનોનું કાળજીપૂર્વક સંચાલન કરવાની જરૂર છે, જેમાં રિચાર્જ, ભૂગર્ભજળ સંસાધનોના અતિશય શોષણની તપાસનો સમાવેશ થાય છે. સર્વેમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે મૂલ્યાંકનોએ ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભાગોમાં ભૂગર્ભજળના સંસાધનોનો અતિશય શોષણની વાત સામે આવી છે.
સમીક્ષામાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે ચોમાસાના મહિનાઓમાં જળાશયનો જીવંત સંગ્રહ તેની ટોચે છે અને ઉનાળાના મહિનાઓમાં સૌથી ઓછો છે. આથી જળાશયોના સંગ્રહ, છોડવા અને ઉપયોગ માટે સાવચેતીપૂર્વક આયોજન અને સંકલનની જરૂર છે.
નમામી ગંગે મિશન હેઠળ તેની શરૂઆતથી જ ગંદાપાણીના માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સની સંખ્યા પર પ્રકાશ પાડે છે, આર્થિક સર્વે 2017 સુધીમાં ગંગા અને તેની ઉપનદીઓના કિનારે સ્થિત અત્યંત પ્રદૂષિત ઉદ્યોગો ના અનુપાલનમાં સુધારાને હાઇલાઇટ કરે છે. 2020માં 39 ટકાથી 2020માં 81 ટકા થઈ ગયું. કચરાના નિકાલમાં પણ ઘટાડો થયો છે. તે 2017માં 349.13 એમએલડીથી ઘટીને 2020માં 280.20 એમએલડી થઈ ગયું.
પવન
સરકારે 2024 સુધીમાં સમગ્ર દેશમાં રજકણોની સાંદ્રતામાં 20-30% ઘટાડાનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામ  શરૂ કર્યો હતો. સમીક્ષામાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે આ કાર્યક્રમ 132 શહેરોમાં લાગુ કરવામાં આવી રહ્યો છે. સર્વેમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે દેશમાં વાહનોના ઉત્સર્જન, ધૂળ અને કચરાને બાળવાથી થતા પ્રદૂષણ અને આસપાસની હવાની ગુણવત્તાની દેખરેખ સહિત વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા અને ઘટાડવા માટે દેશમાં અન્ય ઘણા પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.
ભારત અને આબોહવા પરિવર્તન
ભારતે ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે 2015માં પેરિસ કરાર હેઠળ તેના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય નિર્ધારિત યોગદાન  ની જાહેરાત કરી હતી અને 2021માં 2030 સુધીમાં હાંસલ કરવાના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યોની જાહેરાત કરી હતી. સમીક્ષા વન-વર્ડ-મૂવમેન્ટ રજૂ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે: જીવન, જેનો અર્થ પર્યાવરણ માટે જીવનશૈલી છે, જે અવિચારી અને વિનાશક વપરાશની જગ્યાએ સાવચેત અને હેતુપૂર્ણ ઉપયોગ માટે અનુરોધ કરે છે.
સર્વેમાં એ વાતનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ભારતે જળવાયુના સંબંધમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સૌર સહયોગ , આપત્તિ પ્રતિરોધી બુનિયાદી માળખા માટે ગઠબંધન  અને ઉદ્યોગ સંક્રમણ માટે નેતૃત્વ સમૂહ  હેઠળ વૈશ્વિક સ્તર પર નેતૃત્વવાળુ પ્રદર્શન થઈ રહ્યું છે. નાણા મંત્રાલય, આરબીઆઈ અને સેબીએ પણ ટકાઉ નાણાના ક્ષેત્રમાં ઘણા પગલાં લીધા છે.
SD/GP/MR
સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો : @PIBAhmedabad /pibahmedabad1964 /pibahmedabad pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com
(Visitor Counter : 494