રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય
ડૉ. મનસુખ માંડવિયાએ ભારતમાં ફાર્મા-મેડટેક ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વિકાસ અને નવીનતા પરની રાષ્ટ્રીય નીતિ તથા ફાર્મા મેડટેક ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની યોજના નો શુભારંભ કરાવ્યો
"આજનો દિવસ ઐતિહાસિક દિવસ છે, ફાર્મા અને મેડિકલ ઉપકરણનાં ક્ષેત્રમાં "લઘુતમતા"ની સફરનો એક વળાંક છે. આપણે ભારતીય ફાર્મા અને મેડટેક ક્ષેત્રને ખર્ચ-આધારિતમાંથી મૂલ્ય-આધારિત અને નવીનતા-આધારિત ઉદ્યોગમાં પરિવર્તિત કરવાની જરૂર છે"
આ યોજના ભારતને ફાર્માસ્યુટિકલ્સના વૈશ્વિક બજારમાં ઉચ્ચ-વોલ્યુમ, ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા ખેલાડી તરીકે પરિવર્તિત કરવા, ગુણવત્તા, સુલભતા અને વાજબીપણાના લક્ષ્યાંકોને પહોંચી વળવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. તેનાથી વૈશ્વિક વેલ્યુ ચેઇનમાં પણ અમારો હિસ્સો વધશેઃ ડો.મનસુખ માંડવિયા
"ભારત તેના સંશોધન અને વિકાસના માળખાને મજબૂત કરીને જ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને તબીબી ઉપકરણોમાં આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે, જે જીવન રક્ષક દવાઓ અને દવાઓની સુલભતાના વિસ્તરણને આગળ વધારશે અને ભારતને વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને તબીબી નિકાસ કેન્દ્ર બનવામાં મદદ કરશે"
"આજનો દિવસ ઐતિહાસિક દિવસ છે, ફાર્મા અને મેડિકલ ઉપકરણનાં ક્ષેત્રમાં "લઘુતમતા"ની સફરનો એક વળાંક છે. આપણે ભારતીય ફાર્મા અને મેડટેક ક્ષેત્રને ખર્ચ-આધારિતમાંથી મૂલ્ય-આધારિત અને નવીનતા-આધારિત ઉદ્યોગમાં પરિવર્તિત કરવાની જરૂર છે." દ્વારા જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ભારત સરકારના કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતરો મંત્રી અને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રી ડો.મનસુખ માંડવિયાએ, આજે ભારતમાં ફાર્મા-મેડટેક ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વિકાસ અને નવીનીકરણ પર રાષ્ટ્રીય નીતિ અને ફાર્મા મેડટેક ક્ષેત્ર માં સંશોધન અને નવીનીકરણને પ્રોત્સાહન આપવાની યોજનાનો શુભારંભ કરતા જણાવ્યું હતું. નીતિ આયોગના સભ્ય ડો.વી.કે.પૌલ, કુ. એસ અપર્ણા, સેક્રેટરી , રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય અને ડો.રાજીવ બહલ, ડાયરેક્ટર જનરલ, આઈસીએમઆર કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
આ યોજનાના લાભો પર ભાર મૂકતા ડૉ. મનસુખ માંડવિયાએ નોંધ્યું હતું કે, આ યોજના ભારતને ફાર્માસ્યુટિકલ્સના વૈશ્વિક બજારમાં ઉચ્ચ-વોલ્યુમ, ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા ખેલાડીમાં પરિવર્તિત કરવા, ગુણવત્તા, સુલભતા અને પરવડે તેવા લક્ષ્યાંકોને પહોંચી વળવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે,'આ નીતિથી શૈક્ષણિક અને ખાનગી ક્ષેત્રો સહિત કૌશલ્ય અને ક્ષમતાઓની ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવામાં મદદ મળશે તથા સ્ટાર્ટ-અપ્સ મારફતે યુવાનોમાં નવી પ્રતિભાઓને વેગ મળશે..તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, "ભારતીય દવાઓ અને મેડ-ટેક ક્ષેત્રમાં આ પરિવર્તનનો તબક્કો છે, જ્યાં વિવિધ સરકારી સંસ્થાઓ અને એજન્સીઓ જેમ કે ફાર્મા વિભાગ, આઇસીએમઆર, ડીએસટી, ડીબીટી, નાઇપર વગેરે વચ્ચે સમન્વય સ્થાપિત થઈ રહ્યો છે.”
'જય જવાન, જય કિસાન, જય વિજ્ઞાન અને જય અનુસંધાન'ના સૂત્રને દોહરાવતા તેમણે વિસ્તૃતપણે જણાવ્યું હતું કે, ભારત મગજની શક્તિ અને માનવશક્તિમાં વિકાસ અને નવીનતાને પ્રાથમિકતા આપે છે, જેમાં કોવિડ એક ઉદાહરણ છે, જ્યાં આપણે સમયની સાક્ષી છીએ. આપણે આપણા ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનો અને તબીબી ઉપકરણોનું મોટા પાયે ઉત્પાદન કરવાની જરૂર છે. આ માટે અમે હિમાચલ પ્રદેશ, વિઝાગ અને ગુજરાતમાં ત્રણ બલ્ક ડ્રગ પાર્ક તથા હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ અને તમિલનાડુમાં ચાર મેડિકલ ડિવાઇસ પાર્ક બનાવ્યાં છે, જે આ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ થશે.
આ યોજનાના મહત્વ પર ભાર મૂકતા કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતર મંત્રી ડો.મનસુખ માંડવિયાએ જણાવ્યું હતું કે, "ભારત તેના સંશોધન અને વિકાસ માળખાને મજબૂત કરીને માત્ર ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને તબીબી ઉપકરણોમાં આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી શકે છે, જે જીવન રક્ષક દવાઓ અને દવાઓની સુલભતાના વિસ્તરણને આગળ વધારશે અને ભારતને વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને તબીબી નિકાસ કેન્દ્ર બનવામાં મદદ કરશે." આપણે ઉદ્યોગો અને શિક્ષણવિદો સાથે પરામર્શ કરીને આપણા દેશ અને વિશ્વની જરૂરિયાતો અનુસાર નીતિઓ, નવા ઉત્પાદનો અને નવા સંશોધન કરવાની જરૂર છે. આપણે એટલા સ્વતંત્ર બનવું જોઈએ કે આપણી નિર્ણાયક જરૂરિયાતો માટે આપણે કોઈના પર નિર્ભર ન રહેવું જોઈએ."
નીતિ આયોગના સભ્ય  ડો.વી કે પૌલે જણાવ્યું હતું કે ભૂતકાળમાંથી પાઠ શીખ્યા બાદ ભારત વિશ્વમાં અગ્રેસર છે. સુધારાના આ ક્લસ્ટર્સ ફાર્મા મેડટેક સેક્ટરમાં પરિવર્તન લાવશે. આપણે શિક્ષણ, સરકારી અને ખાનગી સંસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જરૂર છે. આ યોજના અને આ પહેલો આપણને ભવિષ્યના પડકારો માટે તૈયાર કરવામાં અને રાષ્ટ્રીય જૈવ સુરક્ષાને સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદરૂપ થશે.
આ કાર્યક્રમમાં આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય તથા રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ તેમજ હેલ્થકેર અને ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરના નીતિ ઘડવૈયાઓ, નિષ્ણાતો, શિક્ષણ, થિંક ટેન્ક, ઉદ્યોગ અને મીડિયામાંથી પ્રતિનિધિઓ સામેલ રહ્યા હતા.
ભારતમાં ફાર્મા મેડટેક ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વિકાસ અને નવીનતા પર રાષ્ટ્રીય નીતિ વિશે
1. વ્યવસાયની ફાળવણીના નિયમો અનુસાર, ફાર્માસ્યુટિકલ વિભાગને અન્યોની સાથે સાથે ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં મૂળભૂત, લાગુ અને અન્ય સંશોધનના પ્રમોશન અને સંકલન સાથે સંબંધિત કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું છે; ઉચ્ચ સ્તરીય સંશોધન સહિત શિક્ષણ અને તાલીમ; ફાર્માસ્યુટિકલ સંશોધન, આંતર-ક્ષેત્રીય સંકલન અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફાર્માસ્યુટિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ  સાથે સંબંધિત તમામ બાબતોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર સ્થાપિત કરવો.
2. ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ વોલ્યુમની દ્રષ્ટિએ વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ છે, જેનું બજાર કદ આશરે 50 અબજ ડોલર છે. આગામી દાયકામાં આ ઉદ્યોગની વૃદ્ધિ સંભવિતપણે 120-130 અબજ ડોલર થઈ શકે છે. આ વૃદ્ધિ માટેના મુખ્ય ડ્રાઇવરોમાંનું એક નવીનતાની જગ્યામાં ઉદ્યોગની હાજરીનું વિસ્તરણ છે.
3. સંસદીય સ્થાયી સમિતિની ભલામણોને અનુસરીને 46થ અહેવાલ મુજબ, વિભાગે સંશોધન અને વિકાસ અને નવીનતા પરની નીતિનો મુસદ્દો તૈયાર કરવા અને તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે એક ઉચ્ચ સ્તરીય આંતર-વિભાગીય સમિતિની રચના કરી હતી, જેમાં ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને મેડિકલ ડિવાઇસીસમાં શૈક્ષણિક-ઉદ્યોગ જોડાણનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં મંત્રાલયો / વિભાગોના વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓ અને ઉદ્યોગના નેતાઓએ સપ્ટેમ્બર, 2020 માં તેનો અહેવાલ સુપરત કર્યો હતો.
4. અહેવાલમાં કરવામાં આવેલી ભલામણોને આધારે, 'ભારતમાં ફાર્મા મેડટેક સેક્ટરમાં સંશોધન અને વિકાસ અને નવીનતાની નીતિ' તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેનો ઉદ્દેશ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને તબીબી ઉપકરણોમાં સંશોધન અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે તથા ઉદ્યોગસાહસિકતાનું વાતાવરણ ઊભું કરીને ભારત દવાની શોધ અને નવીન તબીબી ઉપકરણોમાં અગ્રેસર બને તે માટે આ ક્ષેત્રમાં નવીનતા માટે ઇકોસિસ્ટમ ઊભી કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ નીતિને 18ઓગસ્ટ, 2023ના રોજ ગેઝેટમાં સૂચિત કરવામાં આવી છે.. નીતિમાં ઉદ્દેશો હાંસલ કરવા ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનાં ત્રણ મુખ્ય ક્ષેત્રો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છેઃ
• ઉત્પાદનના વિકાસમાં નવીનતા અને સંશોધનને સુલભ કરે તેવું નિયમનકારી વાતાવરણ ઊભું કરવું, સલામતી અને ગુણવત્તાના પરંપરાગત નિયમનકારી ઉદ્દેશો વધારવા.
• રાજકોષીય અને બિન-રાજકોષીય પગલાંઓના મિશ્રણ મારફતે નવીનતામાં ખાનગી અને જાહેર રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવું.
- આ ક્ષેત્રમાં સ્થાયી વૃદ્ધિ માટે એક મજબૂત સંસ્થાકીય પાયા તરીકે નવીનતા અને આંતર-ક્ષેત્રીય સંશોધનને ટેકો આપવા માટે રચાયેલી એક સક્ષમ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરવું.
5. ફાર્મા મેડ-ટેક ક્ષેત્રોમાં સંશોધન અને વિકાસમાં સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તમામ વિભાગોમાં ઉદ્યોગ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને તેને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને મેડ-ટેક રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કાઉન્સિલની સ્થાપના કરવાની પણ દરખાસ્ત રજૂ કરવામાં આવી છે.
6. આ નીતિ 5 ટ્રિલિયનના અર્થતંત્રના જીડીપીમાં ઊંચું પ્રદાન કરવા તરફ દોરી જશે. નિકાસમાં વધારો અને ફોરેક્સ ઇનફ્લો; વૈશ્વિક બજારના હિસ્સામાં વધારો; દવાની સુરક્ષા અને ઉપલબ્ધતામાં વધારો; એકંદરે હેલ્થકેર ઇન્ડેક્સમાં સુધારો અને રોગના ભારણમાં ઘટાડો; સંશોધન અને વિકાસ તથા નવીનીકરણ ક્ષેત્રે ઉચ્ચ સ્તરીય રોજગારીનું સર્જન તથા સંશોધન અને વિકાસ તથા નવીનીકરણમાં નિપુણતા સાથે ભારતીય પ્રતિભાઓને પાછા આકર્ષવાની તક પ્રાપ્ત થશે.
લગભગ પીઆરઆઇપી 
1. ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ વોલ્યુમની દ્રષ્ટિએ વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ છે, જેનું બજાર કદ આશરે 50 અબજ ડોલર છે. આગામી દાયકામાં આ ઉદ્યોગની વૃદ્ધિ સંભવિતપણે 120-130 અબજ ડોલર થઈ શકે છે. આ વૃદ્ધિ માટેના મુખ્ય ડ્રાઇવરોમાંનું એક નવીનતાની જગ્યામાં ઉદ્યોગની હાજરીનું વિસ્તરણ છે.
2. હાલમાં ભારતીય નિકાસનો મુખ્ય ઘટક ઓછા મૂલ્યની જેનરિક દવાઓ છે, જ્યારે પેટન્ટેડ દવાઓની માંગનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવે છે. તેનું કારણ એ છે કે ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ સેક્ટરમાં વર્લ્ડ ક્લાસ ફાર્મા આરએન્ડડીની સાથે ઉચ્ચ મૂલ્યના ઉત્પાદનનો અભાવ છે. વૈશ્વિક અને સ્થાનિક ખેલાડીઓને આ પ્રોડક્ટ કેટેગરીમાં રોકાણ અને ઉત્પાદન વધારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે, બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ, જટિલ જેનરિક દવાઓ, પેટન્ટની સમાપ્તિ નજીકની દવાઓ, સેલ આધારિત અથવા જનીન થેરાપી દવાઓ જેવી ચોક્કસ ઉચ્ચ મૂલ્યની ચીજવસ્તુઓને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે એક સારી રીતે રચાયેલ અને યોગ્ય રીતે લક્ષિત હસ્તક્ષેપની જરૂર છે. તબીબી ઉપકરણ ક્ષેત્ર પણ આરોગ્યસંભાળ ક્ષેત્રનો આવશ્યક અને અભિન્ન ઘટક છે.
3. ભારત સરકારે ફાર્મા ઇનોવેશનની જરૂરિયાતને સ્વીકારી છે અને બજેટ 23-24માં જાહેરાત કરી છે કે, "સેન્ટર્સ ઓફ એક્સલન્સ મારફતે ફાર્માસ્યુટિકલ્સમાં સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક નવો કાર્યક્રમ હાથ ધરવામાં આવશે. અમે ઉદ્યોગોને પ્રાથમિકતા ધરાવતાં ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં સંશોધન અને વિકાસમાં રોકાણ કરવા માટે પણ પ્રોત્સાહિત કરીશું."
4. તદનુસાર, ફાર્માસ્યુટિકલ વિભાગે પીઆરઆઈપી  યોજનાની દરખાસ્ત કરી છે, જેનો બજેટ ખર્ચ 5000 કરોડ રૂપિયા છે. જે 17 ઓગસ્ટ 2023ના સૂચિત થયેલ ગેઝેટ નોટિફિકેશન દ્વારા નોટિફાઈડ કરવામાં આવ્યું હતું . આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય દેશમાં સંશોધન માળખાને મજબૂત કરીને ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રને ખર્ચ આધારિતમાંથી નવીનતા આધારિત વૃદ્ધિમાં પરિવર્તિત કરવાનો છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ પ્રાથમિકતા ધરાવતાં ક્ષેત્રોમાં સંશોધન અને વિકાસ માટે ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક જોડાણને પ્રોત્સાહન આપવાનો તથા ગુણવત્તાયુક્ત સંશોધનની સંસ્કૃતિ વિકસાવવાનો તથા આપણાં વૈજ્ઞાનિકોનાં ભંડારનું સંવર્ધન કરવાનો છે. તેનાથી વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મક લાભ સતત વધશે અને દેશમાં ગુણવત્તાયુક્ત રોજગારીનું સર્જન કરવામાં પ્રદાન થશે.
5. આ યોજનાના બે ઘટકો છે –
ઘટક A: એનઆઇપીઇઆર – આ સીઓઇની સ્થાપના પૂર્વ ઓળખ કરાયેલા વિસ્તારોમાં કરવામાં આવશે, આ એનઆઇપીઇઆર ખાતે 7 સીઓઇની સ્થાપના કરવામાં આવશે, જેમાં રૂ. 700 કરોડ નાણાકીય ખર્ચ થશે.
ઘટક B• નવા કેમિકલ એકમો, બાયોસિમિલર્સ, મેડિકલ ડિવાઇસીસ સહિત કોમ્પલેક્સ જેનરિક્સ, સ્ટેમ સેલ થેરાપી, અનાથ દવાઓ, એન્ટિ-માઇક્રોબાયલ રેઝિસ્ટન્સ વગેરે જેવા છ પ્રાથમિકતા ધરાવતાં ક્ષેત્રોમાં સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપીને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રમાં સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવું, જેમાં ઉદ્યોગો, એમએસએમઇ, એસએમઇ, સરકારી સંસ્થાઓ સાથે કામ કરતા સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઇન-હાઉસ અને શૈક્ષણિક સંશોધન બંને માટે નાણાકીય સહાય પ્રદાન કરવામાં આવશે. આ ઘટક રૂ.4250 કરોડનો નાણાકીય ખર્ચ ધરાવે છે.
યોજનાના લાભો-
સંશોધન માળખાનો વિકાસ – આ યોજના એનઆઇપીઇઆર અને અન્ય સંસ્થાઓમાં વૈશ્વિક કક્ષાનું સંશોધન વાતાવરણ ઊભું કરવામાં મદદકરશે તથા લાયકાત ધરાવતા તાલીમ પામેલા વિદ્યાર્થીઓનો પ્રતિભાશાળી સમુદાય ઊભો કરવામાં મદદરૂપ થશે.
આ યોજના ખાનગી ક્ષેત્ર અને સરકારી સંસ્થાઓ વચ્ચે જોડાણને પ્રોત્સાહન આપીને ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક જોડાણને પ્રોત્સાહન આપશે.
3. કેટલાક પ્રાથમિકતાવાળા ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો, જે ભારતના ફાર્મા ઉદ્યોગને છલાંગ લગાવવામાં મદદ કરશે અને વૈશ્વિક બજારમાં તેની સ્થિતિ ધરમૂળથી મજબૂત કરશે, કારણ કે નવીનતા વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ તકોના 2 તૃતિયાંશ માટે જવાબદાર છે.
4. આ યોજના વ્યાવસાયિક રીતે વ્યવહારિક ઉત્પાદનો લોંચ કરવામાં મદદરૂપ થશે, જે આવક વધારીને અને રોજગારીની તકોનું સર્જન કરીને ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રની વૃદ્ધિને વેગ આપશે.
5. આ યોજના આરોગ્યલક્ષી ચિંતાના પ્રાથમિક ક્ષેત્રો માટે વાજબી, સુલભ સમાધાન વિકસાવવામાં મદદરૂપ થશે, જેથી આરોગ્ય સંભાળનો બોજ ઘટશે.
CB/GP/JD
સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો : @PIBAhmedabad /pibahmedabad1964 /pibahmedabad pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com
(Visitor Counter : 95