context: ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ ਇੱਕ - ਦੂਜੇ  ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ । ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰਫ ਅਤੀਤ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਵਿੱਖ  ਦੇ ਨਿਆਸਧਾਰੀ  ( ਟਰਸਟੀ )  ਹਨ । ਆਪਣੇ ਅਖੀਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਠੀਕ ਚਾਲ ਚਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਖੀਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਝਾਂਕਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ  ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋਣ  ਦੇ ਨਾਤੇ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਆਰੋਪਿਤ ਲੜਾਈ ਕਰਨ  ਦੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ ਵਲੋਂ ਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੁਕਰਾਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ,  ‘ਏਥਨਸ ਵਾਸੀਆਂ  ! ਮੈਂ ਰੱਬ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ ,  ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਨਹੀਂ । ’ ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਆਪਣੀ ਅਰੰਤਾਤਮਾ  ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੱਝੇ - ਬੰਧਾਏ ਨਿਯਮਾਂ  ਦੇ ਅਨੁਪਾਲਨ  ਦੇ ਕਾਰਨ । ਆਰੰਭਿਕ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜੜ - ਚੇਤਨ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵੀ  - ਦੇਵਤਾ ਕੁਦਰਤ  ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਆਤਮਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ,  ਹਿਮਚੋਟੀਆਂ  ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਮਨੁੱਖ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਜੜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ  । ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ ,  ਰੁੱਤ - ਤਬਦੀਲੀ – ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ - ਮਨ  ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ,  ਵਿਵਿਧਤਾ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ । ਕਾਲੀਦਾਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਯੰਤਰਵਤ ਅਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਹੈ । ਕਾਲੀਦਾਸ  ਦੇ ਪਾਤਰ ਦਰਖਤ - ਬੂਟੀਆਂ ,  ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਆਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਾਤ ਭਾਵਨਾ  ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁਲ ,  ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਉਛਲਦੇ - ਕੁੱਦਦੇ ਪਸ਼ੁਆਂ  ਦੇ ਵਰਮਨ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਰਘੂਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਗਾਂ  ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਅਨੁਪਮ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਰਿਤੁਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਰੁਤਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦੇਸਪਰਸ਼ੀ ਟੀਕਾ ਹੈ । ਇਹ ਟੀਕਾ ਕੇਵਲ ਕਾਲੀਦਾਸ  ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ - ਸੁਹਜ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ  ਮਨੁੱਖ - ਮਨ  ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ । ਕਾਲੀਦਾਸ ਲਈ ਨਦੀਆਂ ,  ਪਰਬਤਾਂ ,  ਜੰਗਲ - ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੁਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ । ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੰਨਿਆ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਅਮਾਨੁਸ਼ੀ ਮਾਂ ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਗਾਮੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਤੱਦ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ – ਪੋਸਣ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੰਠ ਰਿਸ਼ੀ  ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਗਏ । ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਿਆ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ - ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਉੱਤੇ ਫਲ - ਫੁਲ ਆਏ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਉਤਸਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਇਆ । ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ  ਦੇ ਵਿਆਹ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤੇ ,  ਵਨਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪ - ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ,  ਕੋਇਲਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ  ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ । ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੀ ਵਿਦਾਈ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਉੱਠਿਆ । ਮਿਰਗਾਂ  ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ  ਚਾਰਾ ਛੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ,  ਮੋਰਾਂ ਦਾ ਨਾਚ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰਾਂ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਗਿਰਾਏ । ਸੀਤਾ  ਦੇ ਪਰਿਤਯਾਗ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਚ ਇੱਕਦਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ,  ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਸ਼ਪ ਝਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗੀਆਂ ਨੇ ਅੱਧੇ ਚਬਾਓ ਹੋਏ ਦੂਰਵਾਦਲੋਂ ਨੂੰ ਮੁੰਹ ਵਲੋਂ ਡਿਗਿਆ ਦਿੱਤਾ । ਕਾਲੀਦਾਸ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਸਜੀਵ ਚਿੱਤਰ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਮਾਨਸ - ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੇਜੋੜ ਹੈ । ਕਾਲੀਦਾਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰਿਆ ਵੀ ਸੀ । ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ । ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਦ ਤੱਕ ਪੂਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਮਾਮੰਡਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਵਲੋਂ ਇਤਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ । ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਸ੍ਰਸ਼ਟਿ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ । ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਨਾਰੀ  ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ  ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰੂਪਾਂ  ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮੀਰ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਖੁੱਲਕੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਜਿਆਦਾ ਖਿੱਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਸਾਰਵਭੌਮ ਗੁਣ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਖ ਪਾਤਰ ਸੰਵੇਦਨਾ ਸਿਫ਼ਰ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਸਤਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਰੀ ਦਾ ਦੁੱਖ - ਦਰਦ ਅੰਤਰਤਮ ਦਾ ਹੈ । ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ  ਅਤੇ ਸਵੈਭਿਮਾਨ ਉਸਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ,  ਕਾਰਖਾਨੇ ਜਾਂ ਰਣਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਨਾਰੀ  ਦੇ ਸੁਸੰਸਕਾਰ ,  ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ  ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ । ਆਪਣੇ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਾਮੰਜਸ  ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਰੀ ਪਰੰਪਰਾ  ( ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ )  ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਕਾਲੀਦਾਸ ਨਾਰੀ  ਦੇ ਸੁਹਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਵਰਣੋਂ  ਦੇ ਵਾਸਨਾਜੰਨਿ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਤੀਵਿਸਤ੍ਰਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਮੋਲ ਲੈਂਦੇ ਹੈ । ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਘ’ ਨੂੰ ‘ਯਕਸ਼’ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਟੀਕਾ  ( ਹੁਲਿਆ )  ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ  :‘ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ  ,  ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਗੋਰੀ ਹੈ ,  ਦੰਦ ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹਨ । ਹੇਠਾਂ  ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਪੱਕੇ ਬਿੰਬ ਫਲ  ( ਕੁੰਦਰੂ )  ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਲ ਹਨ  । ਕਮਰ ਪਤਲੀ ਹੈ । ਅੱਖਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਹਰਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ । ਧੁੰਨੀ  ਡੂੰਘੀ  ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਲ ਉਸਦੀ ਨਿਤੰਬਭਾਰ ਤੋਂ ਮੰਦ ਅਤੇ ਸਤਨਭਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ  ਦੇ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ । ’ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੋਚਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।
qas: category: SHORT
question: ਕਾਲੀਦਾਸ  ਦੀ ਕਿਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ?
answers: text: ਰਘੂਵੰਸ਼
category: SHORT
question: ਕੋਣ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਕੀ  ਮੈਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ?
answers: text:  ਸੁਕਰਾਤ 
category: SHORT
question:  ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹੈ, ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਅਤੀਤ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ?
answers: text: ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਭਵ
category: SHORT
question: ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੋਣ ਹੈ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਈ ਗਈ ਜੰਗ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ?
answers: text: ਅਰਜੁਨ
category: SHORT
question: ਕੋਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ ?
answers: text: ਕੁਦਰਤ  
category: SHORT
question: ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
answers: text: ਅਨੇਕ ਰੋਚਕ ਪ੍ਰਕਾਰ