байгаа цөөн хүний нэг ээ. Өвөрхангай аймгийн Баянгол сумын харъяат, бяцхан охин одоогоос 60 гаруй жилийн тэртээ эцэг, эхээ даган Улаанбаатар хотод иржээ. Таван жилийн турш хотын бага сургуульд онцсайн суралцсан түүнийг шилдэг сурагчдын хамт оюутны сургууль /багшийн сургуулийг ингэж нэрлэдэг байжээ/-д шилжүүлэн суралцуулав. Багшлах боловсон хүчин нэн шаардлагатай байсан тэр цагт ирээдүйн багш нарыг бэлтгэх ийм арга бас байлаа. Цэвээн Жамсранов, Эрдэнэбат хаан, Жамъян гүн, Шагж /монгол хэлний толь бичиг зохиогч/, Цэвэгжав, Ишдулам зэрэг монголын үндэсний сэхээтний сор болсон эрдэмтэн багш нараар хоёр жил ном заалгаж, Далхжав /Ардын багш агсан/, Циенжав, Дамдинсүрэн /ахмад нэрт сэтгүүлч/ зэрэг нөхдийнхөө хамт сургуулиа дүүргээд хотын бага сургуульд багш болжээ. Удсан ч үгүй түүнийг хотын намын хороо бичээчээр “дэвшүүлэн” ажилд аваад байтал Дотоодыг хамгаалах газрын улс төрийн хэлтсийн дарга Лувсанжамбаа гэнэт дуудан, өөрийнхөө хэлтэст бичээч болгожээ. Энэ бол 1934 оны 4-р сарын 16-ны өдөр. Тэгэхэд би дөнгөж 18 настай байлаа. Насаар надаас дөрөв, тав ах Данзан-Очиртой хоёулаа хүн ардын санал сэтгэгдэл, лам нарын тухай, боловсролын салбар дахь элдэв гажуудал дутагдлыг өгүүлсэн олон арван мэдээг зогсоо зайгүй машиндаж, удирдлагын тушаал, даалгаварыг биелүүлдэг байлаа. Дотоодыг хамгаалах газар ёстой шижигнэсэн сайхан залуучуудаар дүүрэн байсан юм. Сайн, муу чухам юу хийж байсныг би мэдэхгүй. Ямар боловч тэд хүчээ дайчлан, өндөр хариуцлагатай, цаг харамгүй ажиллаж байсан. Даргын тушаал хууль, дарга гэдэг хүн жинхэнэ дарга шиг дарга байсан юм. Дарга нараа эгцэлж харахаас ч бараг эмээдэгсэн. Айж хулчийсандаа биш, хүндэтгэн биширдэгтээ тэгж заншсан юм. Дотоод яамыг муулахад би үнэхээр дургүй. Дотоод яам гэдэг завхрал хийсэн цөөн дарга, удирдлага биш, том, нэр хүндтэй хамт олон. Завхралыг дуртайдаа тэд хийгээгүй, шахалт дарам тын гайгаар хийсэн гэж боддог. Хүчээр завхрал хийлгэчихээд эцэст нь Дотоод яамны шилдэг дарга, боловсон хүчнүүдийг хойш нь баривчилж аваад явчихсан юм. Одоогийн УАБХЕГ-ын өмнөхөн байсан улаан дүнзэн дан байшинд Зөвлөлтийн 17-р армийн тусгай хэлтэс байрладаг байлаа. Нэг үдэш Дотоод яамны олон дарга тэнд дуудагдаж очоод, эргэж ирээгүй юм. Машинд нь дайгдаж, зуслан явдаг байсан бидний хэдэн бүсгүй, даргаа хүлээгээд оройжин зогссон жолооч нараас нь хожим мэдэж билээ. Тэгэхэд Дотоодыг хамгаалах газарт зөвлөлтийн талаас ерөнхий сургагч, орлогч сургагч, тасгийн сургагч, боловсронгуй төлөөлөгч гээд тэдний дор халимаг, буриад орчуулагчид байсан юм. Ерөнхий сургагч Кичиков гэж царай муутай хүн байсан. Орос хүн бишдэгээ, бага ястан байсан болов уу. Тэр үед сургагчдын тушаал ёстой бууны сум, бурхны зарлиг байлаа. Дотоод яамныхан харгислаж байсан гэж эдүгээ бараг амтай бүхэн мэдэмхийрч хараадаг болжээ. Юм үнэнээрээ сайхан. Ардчилал гэдгийг би хувьдаа үнэний төлөө тэмцэл гэж ойлгодог. Бичээчийн хувьд машиндсан зүйлээ төлөөлөгч бүрд өрөөнд нь оруулж өгдөг байв. Хүн байцааж суугаа олон төлөөлөгчтэй тааралдсан. Зодож нүдсэн, харааж хашгирсан хүн ер хараагүй. Хөл газар хүрэхгүй өндөр модон сандал дээр байцаагдсан хүн бүрийг суулгаад, мэдүүлэг авдаг байсан гэж сонин хэвлэлд бичиж, радиогоор сүр бараатай ярихыг сонсоод гайхдаг юм. Дотоодыг хамгаалах газарт одоогийн Туул рестораны өмнө замын урд байсан хоёр давхар хүрэн дүнзэн байшинд байрлаж байгаад сүүлд нь Улсын банкны арын шинэ