цол шагнаад даргаар нь томилогдсон юм. Уг газар дотроо хоёр газар, 15 хэсэгтэй байсан. Японы цэргийн олзлогдогсдыг хүлээж авмагц монгол цэрэг нэхий дээл, эсгийн гутал, өвлийн малгай, хөвөнтэй цамц зэрэг дулаан хувцасаар дор нь хангасан. Харин япон хүн дулаан хувцас өмсч чаддаггүй юм билээ. Нэхий дээлийг үрдэг гээд өмсөхгүй, эсгий гутлыг нухдаг гээд түрийгий нь тайрчихна. Хөвөнтэй өмд, цамцыг л өмсдөг байсан. Махан хоол хүнддээд байхаар нь өөрсдөөр нь ногоо тариулж, загас бариулахаар хөдөө явуулах ажил зохион байгуулж байсныг дээр хэлсэн. Монгол харуулуудын “хатуу ширүүн”-ий тухайд гэвэл харуулын бага дарга байсны хувьд “тун зөөлөн” ханддаг байсан гэж шууд хэлнэ. Монгол жаалууд талх, тамхи зэрэг зүйл авчраад япон цэргүүдэд шидээд өгчихнө. Бид жижиг юм гэж бодоод мэдсэн ч мэдээгүй юм шиг өнгөрөөнө. Энэ бүхнийг дарга нарт нь ховлоод байвал тохиолдол бүрт цэргийн жагсаалын өмнө “алганы амт” амсуулахад хүргэх байсан юм. Бидэнд тийм хүсэл байгаагүй. Дээрээс дарга нараар нь ажил хийлгэдэггүй, зөвхөн цэргүүдээ л захирах, зохион байгуулах үүрэгтэй байлгасан. Японы олзлогдсон цэргүүдтэй тун хүнлэг, соёлтой харьцах хатуу үүргийг маршал Чойбалсан, Цэдэнбал, Лхагвасүрэн нараас эхлээд удирдах тушаалын дарга нар лагерийн удирдлагад чанд тушаадаг байсан. Япон цэргүүдтэй зөвхөн дарга нараар нь дамжуулж, онцгой соёлтой боловсон харьцахыг үүрэг болгоно. “Япончууд соёлтой ард түмэн шүү” гэж байн байн анхааруулдагсан. Ингэж харьцаж байсан гэж монголд олзлогдсон цэргийн лагерьт байсан эдүгээ японд байгаа болон манай монголд жуучилж ирсэн олон хүн ярьж, талархаж, байсан газраа хэрэг болгон очиж, тэнд буй өнөөгийн монгол хүмүүстэй дурсгалын зураг татуулж байсан олон тохиолдлыг нүдээр харсан. Ер нь Японы олзлогдсон цэргүүдтэй холбогдсон элдэв цуу яриа манайд ч бишгүй байдгийг би сонссон. “Дандар баатар япон олзлогдсон цэргүүдийг хядаж байсан юм гэнэлээ, япон дарга нар олзлогдсон цэргүүдээ уур нь хүрэхээр бууддаг байсан гэлцдэг гэх зэргийн яриа гарсан. Дандар баатар олзны японыг хядах нь бүү хэл алаг морио уначихаад лагерийн удирдлагууд, харуул манааныхантай уулзахаараа “япончууд сүрхий нягт нямбай, гойд соёл боловсролтой хүмүүс, та нар монголынхоо нэрийг бодож, тэдэнтэй хүнлэг соёлтой харьцаарай таминь” хэмээн аминчлан сүрхий захьдаг байсн гэж лагерийн удирдлагад ажиллаж байсан олон ахмадаас би чихээр сонссон. Япон дарга нар цэргүүдээ буудах нь бүү хэл, тэдэнд буу ч байгаагүй, Жихэ хотоос Мүгдэн хүрэх замд японы олзлогдсон цэргүүдийн дарга нарыг зөвхөн хүйтэн зэвсэг сэлэмтэй нь явуулаад, Мүгдэнээс нааш сэлмийг нь хураасан. Япончуудын дунд ч цуу гэх үү, сэжиглэл гэх үү элдэв яриа тээнэгэлзэл бас байдаг юм билээ. “Сталин дайны олз гэж монголчуудад манай олзлогдсон цэргүүдээс бэлэг болгож өгсөн юм. ….Монголчууд барилга барьж чадахгүй болохоороо барилгаа бариулах гэж оросуудаас манай олзлогдсон цэргүүдийг гуйж авсан” гэдэг яриа байдаг, ингэж ч зарим хэвлэлд бичсэнийг мэднэ. Бид олзны цэрэг хүнээс гуйгаагүй, түрэмгийлж ирсэн дайсныг бут ниргээд өөрсдөө олзолж авсаныг хатуухан хэлүүштэй байна. Монголчууд 19-р зууны дөчөөд онд биш мянга хоёр зуугаад оноос эхлээд барилгаа барьж, бас “байлдан дагуулж” муугаар хэлбэл дэлхийг, японыг ч бас чичрүүлж явсан үе бий. Ярьвал их юм бий. Энэ бол түүх. Түүх гол нь үнэнээрээ л байх учиртай. -Түүх үнэнээрээ байх учиртай гэснээс та монголд байсан япон цэргийн олзлогдогсдын тухай ном бичсэн гэлүү? -Японы олзлогдсон цэргүүдийн тухай буруу зөрүү ойлголтод бодит үнэн хариулт өгөхийг