уу” гэж асууж байна. Гайхал чинь яг л монгол аялгуугаар хэллээ. “Та нар биднээс юмаа нэг л нуугаад байна даа” гээд, өөрийгөө монголд 15 жил болсон, Хэнтийд байсан, орос нэр Вильдмен, монгол нэрээ Сумъяа гэдэг гэлээ. Тэгэхэд нь манай ахлагч Батаа “Та бүхэн биднийг уучлаарай, уг нь Мельников гэдэг хүн биднийг угтаж авна гэж Улаанбаатараас гарахад манай дарга нар хэлсэн. Угтаж аваагүй болохоор нь дотроо сэрэмжилсэн юм. Биднийг маргааш Мельниковтой уулзуулж өгөөч” гэж хүслээ. Сумъяа гуай эх орны дайнд оролцож, партизануудтай хамт тулалдаж яваад ирсэн юм билээ. Маргааш нь Мельников ирэв. Батаа, Самбууням хоёр болон Аюулаас хамгаалахад ажиллаж байсан манай нөхөд түүнийг монголд очиход нь харсан ажээ. Тэрбээр биднийг төрөл бүрийн зэр зэвсэгтэй танилцуулна, зарим зэвсгээр буудлага хийлгэж сургуулилна гэлээ. Хүн бүрт 300 рубль өгөв. Дайны үеийн мөнгөний ханш тун муу байсан юм. Сумъяа гуай ирлээ. Биднийг офицерүүдийн гуанзанд хооллуулах болжээ. Хоол нь сайн гэнэ. Өдөр бүр нэг рубль төлөх ёстой юм байна. Хар талхтай хамт, биточки, хуушуур зэрэг хоол өгнө. Гэтэл тэдгээрийг бүгдийг шар будаагаар хийж, ургамлын тосоор шаржээ. Мах огт байхгүй, махны холбогдолтой зүйл нүдний гэм. Хөгжим хуур асуугаад байсны учрыг олов. Морз хамгийн гол хичээл байлаа. Хөгжим тоглодог хүний гар хуруу морз сурахад хялбар ажээ. Иван Федорович гэдэг радиогийн багштай. Сумъяа тэр хоёртой нийлээд бид 12-уулаа. Нэг радио хүлээн авагч задлаж ерөнхий зохион байгуулалтыг заав. Нарийн ширийнийг мэдэх заавал шаардлагагүй гэнэ. Бие хамгаалах зэвсэг эзэмших, гар буугаар буудах, гранат шидэх сургууль хийж, тус тусад нь шалгалт өгөв. Энэ цэргийн анги дээр 15 хоносон юм. -Тэгээд хаачсан бэ? -Биднийг битүү тэргээр нэг өдөр Москва руу авч явсан. УАХХ /КГБ/-ны байшингийн үүдэн дээр ирж зогсоод 17, 18 насны нэг орос залууг авч хөдлөв. Курскийн вокзалын дэргэдүүр давхиж өнгөрснийг мэддэг юм. Зүг чигээ барагцаалахад бэрх байлаа. Ой модтой газар очив. 5-6 өрөөтэй ганц дан орос шавар байшин байлаа. Гурав гурваараа нэг нэг өрөөнд оров. Багш нар манай Шийлэгтэй цуг нэг өрөөнд орж, үлдсэн өрөөнд нь хичээл сургуулиа хийх болов. Бидний дотор насаар хамгийн ахмад нь Шийлэг. Намын боловсон хүчний сургууль төгссөн. 30 орчим настай. Хамгийн залуу нь Самбууням. Жигжид, Лувсанбалдан гурав 21-тэй, 24-тэй, 26-тай бас нэг хүн байсан юм. Бидний байрласан газар дайнаас өмнө эрдэмтэд эрдэм шинжилгээнийхээ ажлыг туурвидаг нэг ёсны уран бүтээлийн зуслан байжээ. Өрөөнүүдэд олон номтой номын сан байв. Бид 7-р сарын дундуур тэнд очсон юм. 9-р сард фронтод явсан капитан цолтой нэг бүдүүн орос хүн бидэн дээр ирлээ. Балданов гэдэг. Манай НТХ-нд ажиллаж байсан гэлээ. Тэрбээр “сахал” хэмээх Банзрагч гуайтай хамт хамт КУТВ /Дорно дахины хөдөлмөрчдийн их сургууль/-т сурч байсан монголчуудад хичээл зааж байснаар үл барам тэр хоёр Большевик Намын түүхийг монгол хэлнээ орчуулсан болохыг хожим мэдсэн юм. Балданов манай курсийн дарга, Сумъяа маань аж ахуйн ажил хариуцдаг болов. Сумъяа гуай гурван дугуйттай, байсхийгээд Москва орж аж ахуйн ажлг хөөцөлдөнө. Бидний хүнс хоолыг УАХХ-ны аж ахуй хариуцдаг байлаа. Манай тэр байранд монгол, орос нийлсэн 16 хүн байсан юм. Монголчууд маханд дуртай гэж онцгойлон харж үзэн нэг лааз үхрийн жигнэсэн махыг 16 хүний дунд гурван хоногийн махан хоол болгож тавьж өгдөгсөн. 1942 оны сүүлчээр Фронтод монголын ард түмний бэлгийг хүргэсэн монголын төлөөлөгчдийн тэргүүн маршал Чойбалсан, Бумцэнд, Сүрэнжав нар Москвад ирлээ.