захиргааны барилга/, Намын дээд сургууль, МУИС, Нүхт, Сонгины амны зочид буудал зэрэг барилга дээр ажиллаж байсан. “Эдгээр барилгыг японы олзлогдсон цэргүүдийн хүчээр барьсан” гэж японы нэлээд хэвлэлд бичсэн байдаг юм. Энэ бол хэтрүүлэг. Дээрх барилгуудыг манай улс 1941 оноос эхлэн барьж эхлээд эцсийнхийг нь тавиад онд дуусгасныг хэн хүнгүй сайн мэднэ. Харин эдгээр барилга дээр япон олзлогдсон цэргүүд оролцон ажилласан, оролцох оролцохдоо идэвхтэй сайн ажилласан гэвэл илүү түүхийн үнэнд нийцнэ. Ер нь японы хэвлэлүүдэд хэтрүүлэг нэлээд байдгийг би япон хэл дээр гадарладгийн хувьд уншиж танилцсан зүйл нэлээд бий. -Та заримыг нь тодруулж болохсон болов уу? -1990 оны 12-р сард Бүх японы олзлогдогсодын нийгэмлэгийн урилгаар манай улсын Улаан загалмайн нийгэмлэгийн дарга Шура бид хоёр уригдан очиж, монголд байсан японы олзлогдсон цэргийн асуудлаарх Симпозиумд оролцсон. Ийм асуудлаар японы тал урьд нь зөвлөлтийн талтай симпозиум зохиосон бөгөөд хятадын талтай мөн зохионо гэж байсан. Уг симпозиум дээр нөхөр Шура үг хэлж, би японы талын хүсэлтээр цөөн үг хэлсэн. Биднийг маш өндөр хэмжээнд хүлээн авч, сар шахам хугацаанд япон орныг хөндлөн гулд аялуулж үзүүлсэн. Ингэж явахад японы залуус, япон хүмүүс 1939, 1945 он, Халх голын дайны талаар янз янзын бодол ойлголттой байдаг нь илт ажиглагдсан. Тэдэнд түүхэн үнэнийг ойлгуулж өгөх нь зүйтэй гэсэн бат ойлголт миний л хувьд лав төрсөн. Тийм дайн, түрэмгийлэл үнэн хэрэг дээрээ гарсныг ч мэдэхгүй япон залуус сая, саяараа байх шиг санагдсан. Тийм дайн, түрэмгийлэл гарсан, монголын арми япон цэргүүдийг олзолсныг нүдээр үзэж, япончуудтай ажиллаж байсны хувьд би явсан газар болгондоо илэн далангүй хэлсэн. Японы зарим сурвалжлагч “ЗХУ-д олзлогдсон манай цэргүүдээс үхэж үрэгдсэн хүний тоог хувилаад үзэхэд танай нутаг дээр үхсэн хүний тооноос бага гардгийн учир юу вэ? Бөөсний халдварт өвчнөөр манай олон олзлогдсон цэрэг үхсэн гэдэг үнэн үү? Монголын харуулын цэргүүд манайханд хэр хандаж байсан бэ? Гэхчлэн сонирхсон, сониучилсан, сэжиглэсэн элдэв асуулт тавьж байсан. Үнэн юм үнэнээрээ л байх ёстой. Үнэнийг хүмүүс мэдэж, түүхийг зөв дүгнэх учиртай. ЗХУ-д японы 60 мянган олзлогдсон цэрэг байсан юм гэнэлээ. Тэдний хэд нь ямар шалтгаанаар үхсэнийг яаж мэдэхэв, Орос, Япон хоёр улсын хоорондоо шийдвэрлэх сонирхох асуудал. Манайд 60 мянга биш 12318 япон цэрэг байсныг дээр хэлсэн. Японы сурвалжлагчид үхэж үрэгдэгсэдээ яаж хувилж харьцуулсныг би бас сонирхохгүй байна. Архивын мэдээ сэлт болон өөрөө мэдэх зүйл, тэр үед японы олзлогдсон цэргийн лагерийн дарга, эмч зэрэг алба хашиж байсан манай ахмад хүмүүстэй уулзаж, сонирхсон зүйлээс /олонхи нь бурхан болжээ/ үзэхэд японы олзлогдсон цэргүүд өвлийн ид хүйтнээр зуны хувцастай олон хоног явж ирсэн, ногоо голцуу хоолтой хүмүүс монгол малын маханд пологтож гэдэс дотор нь хямарсан, замд даарч хөрснөөс салхинд цохиулж, хатгалгаа авсан зэргээс замдаа болон ирсэн хойноо олон хүн нас барсан юм билээ. Мөн хүн гээч амьтанд тохиолддог тархи судасны нарийсал, мухар олгойн хүндрэл, бөөр зүрхний архаг болон хурц өвчнөөр нас барсан гэх оношлогоотой хүний хэрэг архивын материалд нэг ч алга байна. Манай нам засгаас онцгой анхаарч японы олзлогдсон цэргүүдийн дунд бөөсний халдварт өвчин гаргахгүй байх бүхий л арга хэмжээ авч лагерийн хариуцлагатнуудад хатуу шаардлага тавьж хяналт, шалгалт дээд зэрэгт хийж байсан. Улсын онцгой комисс ажиллаж байсан. 1946 оны 1-р сарын 4-нд БНМАУ-ын СнЗ-ийн дэргэд олзлогдогсдын хэрэг эрхлэх газар байгуулж хотын намын хорооны нарийн бичгийн дарга нөхөр Сосорбарамд шууд генерал