чекистын ажил амьдралын зам эхэлсэн түүхтэй. Нягт нямбай, ажилдаа махруу, үнэнч шудрага зан төрх нь аюулаас хамгаалах байгууллагын орон нутгийнхнаар үл барам төвийн удирдлагад хүртэл үнэлэгджээ. Тэрбээр “төв”-ийн бичээч болж, улмаар газар, хэлтсийн даргын нарийн бичгийн дарга, Намын хорооны даргын туслах, улмаар “төлөөлөгч” болжээ. Дотоодыг хамгаалахын анхны бичээч нарын нэг гэдгээрээ бахархдаг юм. “Сономын Удвал зохиолч чинь манай аюулаас хамгаалахын бичээч байсан юм” гэж хуучилна. “Эх нь Цэдэн гэдэг хөхөвтөр хөгшин байсан. Аав нь Чоймбол гэдэг халзан толгойтой, хуучин монголоор тун гоё бичдэг хүн байлаа. Удвал сүүлд овог нэрээ сольсон юм билээ” гэв. Циркийн дарга Раднаабазарын эхнэр, хүний нэртэй их эмч Дэнсмаа “бас манай хамгаалахын төлөөлөгч” байсан. Лут орос хэлтэй, юм юм хийдэг, ажилсаг “боловсронгуй төлөөлөгч” байсандаа гэж ярьлаа. Дотоод яам хүн цөөнтэй байсан юм шүү дээ гэв. Цөөхөн гялалзсан сайхан залуустай байснаараа Цэнджав гуай бахархана. Галиндэв, Төгсжаргал, Сэржготов, Базарханд, Чарив, Жадамбаа гээд гялалзсан сайхан залуус байсныг дурслаа. Хурууныхаа өндгийг цортол бичгийн машин цохиж, цаг завгүй хамт ажиллаж байсан үе тэнгийн бичээч нөхөд Лхамаахүү, Цэндсүрэн, Лхамжав, Намхай нараа дуу алдан бас дурсав. Чекист Чимэдцэрэн гуайг хоёр дайнд оролцсон монголын ховор эмэгтэй чекист гэж бахархлаа. Дотоодыг хамгаалах газрын анхны дарга нарыг нүдээрээ харж, үүрэг тушаалыг нь сонсч явснаараа мөн бахархав. Дотоодыг хамгаалахын домогт дарга Гиваапил онигор нүдтэй, унжуу хамартай шар хүн байсан юм гэнэ. Тун хатуу шаардлагатай дарга байжээ. Насантогтох дарга нь ахимаг насны сөөнгөдүү дуу хоолойтой хүн байсан юм билээ. Ерөнхий хэлтсийн дарга өвгөн Жадамбаа гэдэг хээ хаагүй нэгэн байжээ. “Шаантаг” Дорж гэдэг чекист байсныг бас ярив. ДХГ-ын шоронгийн дарга “маахуур” Дамба олон таван үггүй, доогуур харсан ширүүн харцтай, ширвэлзсэн хар хүн байжээ. Дотоод яам дотроо шоронтой байсныг “үнэн” гэлээ. Харин хүн амьтныг байнга зодож, жанчиж, байцааж, өндөр сандал дээр зогсоо зайгүй суулгаж байсан гэхээр Цэнджав гуай тун дургүйцэв. “Тэгтлээ дандаа зодож жанчиж, өндөр сандал дээр суулгаж байсныг хараагүй. Төлөөлөгч нар харгис хүмүүс байгаагүй, дээд газрын тушаалыг гүйцэлдүүлэх гэж чангалж байсан үе байдаг л биз. Орон гаран бишгүй явахдаа тэгтлээ харгислаад байгааг нүдээрээ хараагүй болохоор тааж хэлэх юм надад даанч алга. Орос сургагч нарыг фашист байсан гэж их ярьж, бичих болж. Нүдээр үзсэн болоод л тэгж хэлж, бичиж байгаа хүмүүс байхдаа, бурхан минь. Хэтрүүлбэл нүгэл болно. Миний мэдэх орос сургагчид зан сайтай, маньтай элэгсэг дотно харьцдаг байсныг нь л мэднэ. Тэг, ингэ гэж аашилж загнаж элдэвлээд байхыг нь мэдэхгүй юм. Гаднаас харахад янз янзын л хүн харагддаг байсан. Терещенко сургагч ууртай байрын харагдана. Төрөлхийн зан нь тэр юмуу хэн мэдлээ. Утсаар ярихдаа заримдаа “черт” гэж хараадагсан. Совольев сургагч муухай харагдахгүй. Скоков ерөнхий зөвлөх их аятайхан хүн. Хар үс, хар нүдтэй. Орос хүн биш байх аа. Гялалзсан эр хүн байсан даа. Дотоодыг хамгаалахынхан улсынхаа нууцыг хамгаалах шиг хамгаалж, хариуцсан ажлаа хийх шиг хийдэг байлаа. Дайны үед гэртээ харихгүй контортоо шинелиэ дэвсэж унтчихаад л өглөө нь босож ажлаа хийнэ. Гомдол гаргадаг нэг ч хүн байгаагүй юм. Ямар сайндаа Цэдэн-Иш генерал саяхан тааралдахдаа “одоогийн залуус бидэн шиг ажиллавал халуураад үхнэ” гэж байх вэ дээ. Орой ажил тарж, хоолоо идчихээд дахин цугларч, шөнийн 24 цаг хүртэл ажиллана шүү дээ. Ээлжийн амралт гэдгийг бид огт мэддэггүй байсан юм. Хүн бүр ширээн дээрээ “саравч”-тай. Түүнийхээ ард л чив чимээгүй сууж ногдсон ажлаа хийнэ.