нүхэлсэн юм билээ. Өмнөговьд байхад хилийн отрядынхан үе үе ирж аавыг газарчнаар, газар орны байдлыг хэлүүлж тодруулахаар аваад явчихдаг байсан юм. Тагнуулчин ажлаа больж, насан өндөр болсон хойноо хилийн заставын газарчин, хилчдэд туслах сайн дурын группын гишүүнээр мөн ч олон жил ажилласан даа. Жигмэд ахын 5-6 настай охин алга болчихсон. Аашилж загнахаар нь зугтчихсан юм билээ. Эцэг эхийнх нь үнхэлцэг хагарчих шахсан. Аавд хандсан юм. Олигтой мөр ер байгаагүй. Аав хадан дээрээс нэг юм олж харах шиг болсон. Хүмүүс хаднаас юу ч олж хараагүй юм. Тэгтэл аав хадан дээр үлдээсэн охины үл ажиглагдах мөрийг олж харсан юм билээ. Тэгээд л явсан. Сүүлд хэлэхнээ чулуу хөдөлгөж явсан хүүхдийн мөрийг ажжээ. Тэгж охиныг олсон юм. Сүүлд заставын хоёр байлдагч алга болчихлоо. Тэмээтэйгээ харанхуй шөнө явжээ. Тэмээнийхээ бөхнөөс “АК” автомат, ротын пулемёт, кодын үг бүхийн цүнхээ өлгөчихөөд явж байжээ. Тамхиа асаахаар шүдэнз зурахад тэмээ нь туйлж тавраад арилаад өгчээ. Байлдагчид тэмээнээсээ унаж хоцроод яах ч учраа үл олж, тэмээнүүд чухам хаашаа явсныг мэдэж чадалгүй хоцорчээ. Цөхрөнгөө батрал эрж хайгаад, эцэст нь застав дээрээ ирж болсон явдлыг ярьжээ. Заставынхан аавд хандсан байна. Аав мөрийг нь “шиншилж” тэмээ хил даваад явсан болохыг хэлжээ. Үнэхээр хил давчихсан байжээ. Хятадууд тэмээг нь хэд хоногийн дараа “оллоо” гээд буцааж өгчээ. Автомат, пулемётыг нь ширхэгчлэн задлаж үзсэн нь тогтоогджээ. Хятадууд бас овсгоо гаргажээ… Сосор гуай тагнуулчнаа болиод хилчин болсон юмсан. Тэрбээр үнэхээр ихийг үзсэн баян тансаг түүхтэй нэгэн. Өвөрмонголын ноён Дэмчигдонровыг монголд орж ирэхэд дагалдаж явсан тухай аюулаас хамгаалахын нөхдөөс сураг сонссоноо Сосор гуайн хүү Сэр-Одоос лавлаж сонирхсонд “аав ярьдаг юм… ярьдаг ч гэж дээ, би шалж гуйж байж товчхон яриулсан юм. Түүнээс биш хилийн чанадад ажиллаж байсан тухайгаа юу ч ярьдаггүй, биднийг шалахаар “тийм юм бий нь бий, тэгэхдээ та нарт огт хамаагүй ажил” гээд халгаадаггүй байлаа. Дэмчигдонровын талаар намайг шалаад болохгүй болохоор нэг удаа “1949 онд юм. Өвөрмонголын Баян шандын хийдэд Өвөрмонголын хошуудын бүх ноёд цугларсан юм. Ар монголтой нийлэх асуудлыг авч хэлэлцэн манай нутаг руу ирхээр болсон юм билээ. Ирүүлэх арга замыг нь ч манай тал зориуд үнэмшүүлж хийсэн байх. 10- р сард санагдана. Хилийн 8-р отрядаас төлөөлөгчийг малын эрлээр яваа хүний халхавчаар Өвөрмонголд илгээсэн. Тэгэхэд би газарчилж хамт явсан юм. Агуйт, Цагаан дэлийн заставын чиглэлээр Дэмчигдонров тэргүүтэй монголын ноёдыг дагуулж, МУ-ын нутагт оруулж ирсэн. Дэмчигдонров гэдэг нь суудал дүүрэн сайхан эр байсан. Тэд тун баяр хөөртэй явсан юм. Замын туршид үргэлж дуу дуулаад их өндөр сэтгэгдэлтэй явсан. Дэмчигдонров хар хүрэн дээлтэй, ногоон бажгар дурдан бүстэй, хүрэн бор зузаан царайтай, үе үехэн исгэрч уртын сайхан дуу дуулсан хүн байсан юм. Өвөрмонголын том жижиг олон ноён түүнийг дагалдаж явсан Цогчин дуганд Дэмчигдонров өөрөө морилж явсан. Дэмчигдонров маш гоё том эмээл тохож явсан юмдаг. Эмээл нь ясан хяртай, мөнгөн тоногтой, оюу шигтгэсэн, пааландсан юм шиг гялалзсан, холбоотой хоёр ган дөрөөтэй байсан юм. Тэр сайхан том эмээлд Дэмчигдонров ноён багтаж ядаж явсан. Үнэхээр лагс, бие хаа сайтай, жинхэнэ сайхан зузаан бор монгол эр байлаа. Дэмчигдонров ноёны тэр сайхан эмээл Өмнөговийн Цогтцэций сумын "хангал” Аюуш гэдэг адуучинд бий гэж аав ярьдаг юм. Аюуш гуай эдүгээ ная гарсан Цогтцэций суманд эсэн мэнд дуулддаг. Манай өвөө Сугар угийн малчин эр. “Сангийн далай” нэгдлийн анхны гишүүн. Үхэр, адуу, тэмээ нийлсэн 400-гаад мал нэгдэлд нийгэмчилсэн юм билээ.”Ардчилал”-ын хувьчлалаар хоёр тэмээ, таван ямаа л маньд оногдсон. Аав дөрвөн эхнэрийн 14 хүүхэдтэй хүндээ. 1956 онд