овог, нэрийг нь бичээд л ил наачихдаг байсан. Баривчлахад зориулсан байх. Анкет бүртгэл хийхэд хүртэл хэний шавь бэ гэж асуудаг байсан юм. Тэгээд л олон шавьтайг нь барьж авдаг байсан байх.Өлгий хийд дээр хэд хэдэн хятад байсны дотор Буянт буурал Гомбо гэдэг наймаа хийдэг хүн байгаад хил хаахаас өмнө урагшаа гарсан. Өөрсдөө л явсан байх. Болохгүй болох нь гэх үедээ гарсан байх, занги Г.Үржингийн охин Дорноговь аймгийн Ханбогд сумын Номгон бригадад өндөр насны тэтгэвэрт буй Д.Хумбаа гуай, “Миний хойт эцэг Үржин гэдэг хүн байсан. Галбын говийн урд байхад нэг намр машинтай хүмүүс ирээд ваад явсан юм. Би тэгэхэд 18 настай байжээ. Эцэгмаань хэдэн жил болоод ирсэн Суллагдж ирээд ярихдаа “Нэг хэсэг улсын худал хэргээр л шийтгэгдсэн дээ. Лам Милжав бид нарыг Хэхэрийн манд эсэргүү хурал хийсэн гэж худал хэрэг хүлээгээд шийтгэсэн” гэдэг юм. Эхлээд тэр Милжав гэдэг нь тэгж хүлээгээд Өлгий хийдийн хамба том лам Санжмятав та хүлээ, тэгж хэлэхээс аргагүй юм байгаа юм гэж хэлээд л худал хэрэг хүлээлгэсэн гэж ярьдаг юм. Хэрэг хүлээлгэх гэж хоол ундгүй их өлсгөж байсан гэдэг. Хэхэрийн таг гэдэг газар хурал хийсэн гэж шийтгэсэн. Тэр газрыг нь мэдэхгүй байсан гэдэгсэн. Худал хэрэг хүлээж ам гарсан бололтой юм билээ. Хэрэв тэгж хүлээгээгүй бол амьд гарахгүй байх”, Дорноговь аймгийн Мандах сумын харьяат Ш.Дамбарэнчин гуай, “Өлгий хийдэд болон манай Мандах суманд хорлох, галдан шатаах, бослого гаргахаар бэлтгэх ажиллагаа гарч байгаагүй, би л сонсож дуулаагүй юм байна. Эсэргүү цуурхал тарааж байсныг мэдэхгүй. Шавь нартаа засаг, төрийг муучилсан юм уу, уурхал яриа ярьж бай гэж хэлдэггүй байсан юм даг” гэхчилэн тэд мэдүүлжээ. Гэмгүй хүмүүст гэмт хэрэг тулган хүлээлгэх зорилгоор мөрдөн байцаалтын үйл ажиллагааг хэрхэн гуйвуулж байсныг ДЯЯ-ны төвийн удирдах ажилтны 1939 оны зөвлөлгөөн дээр эсэргүүцэн тагнах хэлтсийн дарга Баясгалангийн тавьсан шүүмжлэл гэрчилж байна. Тэрбээр “Мөрдөн байцаалтын ажиллагааны тухай ярья. 1937 оны сүүлчээс нийтийн дайчилгаа эхэлснээс аваад өнөөг хүртэл манай мөрдөн байцаалтын гол журам ба арга маяг нь гурван үндсэн зүйлд оршмой. Үүнд, нэгдүгээрт, хэрэгтэн этгээдийн мэдүүлгийг манай байцаагч нар өөрсдийн цээжнээс зохион бичээд, гарын үсэг зуруулж хэрэг болгодог. Хоёрдугаарт, хэрэгтэн этгээдийг хууль бусаар жижүүрлэн байцааж,хилс ташаа худал гүтгэлгийг гргуулж, түүгээр хэрэг болон ажиллаж буй, гуравдугаарт, хэрэгтэн нарыг хуулиас гадуур зодох, занчих, хөл гарыг янз бүр болгож, бие мхбодийг зовоох зэргээр эрүү шүүлтийг хэрэглэн байцаалт явуулдаг байна. лам нар зэрэг бичиг үсэг үл мэдэх этгээдийн олонхийн байцаалтыг явуулахдаа манай байцаагч нар өөрсдийн цээж, толгойноос авч, худал мэдүүлэг зохион бичээд түүнийг тэр хэрэгтэнд бүрэн уншиж сонсгохгүй буюу хагас заримыг сонсговч , хэрэгтнийг үсрдүүлэн айлгаж, албадаж байгаад гарын үсгийг зуруулж авдаг болсон. Энэ ямар учраас вэ гэвэл манай ажилтнуудын нийтээрээ элдэв хүнийг заавал ялд оруулах буюу буудан алахыг эрмэлздэг болгосон ойлголтоос болон гэмт хэргийг үнэн зөвөөр илрүүлэх буюу хууль ёсоор бүртгэлийг анхааран үздэггүй болсны учир юм. Би өөрөөр тайлбарлаваас манай ажилтнууд дан ганц хувийн нэр сүр, ашиг гавьаяны хойноос хөөцөлдөх болсон шалтгаан холбогдмой.Энэ журам арга нь төвийн хэлтэс, аймгийн аппаратуудад цөм нэгэн адил болой” гэж шүүмжилжээ. Мөрдөн байцаалтын үйл ажиллагаанд ийнхүү завхрал гарч байсныг хот, хөдөөгийн