явчихсан” гэсэн. Манайхаас хүн бүр цэрвэх болов. Ах, дүү нар шөнө дөлөөр сэм ирж, жаал жуул идэх юм орхиод явчихна. Аавын хувцсыг солиулахаар ээж Дотоод яаман дээр хэд дахин очоод уулзаж чадалгүй ирсэн юмдаг. Сүүлдээ хөөрхий цөхрөнгөө бараад очихоо больсон. Аавын танил нэг хүн ээжид “Балдандорж Орост зам засч яваа” гэж хэлснээс хойш аавыг орос руу аваад явчихсан юм байна гэж ээж бид хоёр боддог болсон. Аавын тухай мэдээг “Нийслэлийн сонин бичиг” сонин энэ онд хэвлэх хүртэл би ийм л бодолтой байсан хүн. Уг мэдээнд “Дашийн Балдандоржийг 1937 оны 10-р сарын 29-нд Дотоод яам баривчилж, 1937 оны 12-р сарын 3-нд Онц бүрэн эрхт тусгай комиссын шийдвэрээр буудан алжээ” гэж бичсэн байв. Ингэж би аавыг Орост биш монголдоо алагдсаныг мэдсэн юм. Хөөрхий ээж минь сэтгэл санаагаар унасан боловч “Үртэй хүний гол тасардаггүй” гэгчээр амь зуухын төлөө тэмцэж, “Эмэгтэйчүүдийн сургууль” гэх цөөн хоногийн курс дүүргээд нийслэлийн төв эмнэлэгт сувилагч хийж амьдрах болсон. Манай хамаг юмыг хурааснаас амьдрал үнэхээр хүнд байсан. Ээж тав, зургаан жил ганц бие явж байгаад, цагдан сэргийлэхийн нэг ажилтантай суусан юмдаг. Миний аав түргэн зантай, тун сэргэлэн, ажилд махруу, хөдөө гадаа албан ажлаар их явдаг, нөхөдтэйгөө их дотно сайхан үерхдэг, мэдлэг, боловсрол сайтай, сайхан хоолонд дуртай, хөөрхөн балгачихдаг, балгахаараа гэм хоргүй, гүндүүгүй сайхан хүн байсан юм. Манайхыг ээж минь авч явдаг байсан. Бүх эрх мэдэл ээжийн гарт, юмаар юм хийдэг, нямбай ажилсаг гэрийн сайн эзэгтэй байсан юм. Аав балгачихаад ирэхээрээ ээжээс эмээгээд, дуугүйхэн шиг “Баавгай” гэдэг нохойтойгоо цуг үүд хавьд сэмхэн хэвтээд өгдөгсөн. Ээж инээмсэглэж очоод, оронд нь оруулж хэвтүүлдэг байж билээ. “Гоёж гоодох гэх хэрэггүй, эдээр биш эрдмээр гоёдог юм” гэж аав надад дандаа хэлдэгсэн. Энэ үгийг нь би насан туршдаа санаж явдаг. Сурагчийн дүрэмт бор өнгийн платье, үстэй, хөвөнтэй хоёр дээл ээлжилж өмссөөр их сургууль төгссөн. “Их даруу зан гаргаж байна” гэж миний амьдралын утга учрыг ойлгодоггүй зарим нь хэлдэг л байсан юм. Би харин “Эсэргүүгийн хүүхэд” элдэв зовлон үзэлгүй сурч, амьдарсан. Миний төрсөн эх Туваансүрэн хожим нь манай нам төрийн нэрт зүтгэлтэн Элдэв-Очир гуайтай суусан юм. Иймээс намайг Балдандорж, Элдэв-Очир хоёрын чухам хэнийх нь охин болохыг ялгадаггүй байсан байх. Харин би хүнд хэцүү цаг үеэс шалтгаалж, “Цэрэнгийн” гэж эхээрээ овоглосоор өдийг хүрсэн юм. Муу ээж минь үдэш болохоор үе үе санаа алдаж аавыг дурсан, гол төлөв Дамбийжааг дарсан тухайг нь надад байн байн ярьж өгдөгсөн. Би жаахан байсан болохоороо тэр бүгдийг санадаггүй юм. Үлгэр шиг сонин л юм ярьдаг байсныг бүрэг бараг санаж байна. Болдог бол одоо нэг ээжээрээ яриулах юмсан гэж Март гуай санаа алдан өгүүллээ. Март гуайд ч сонин байх болов уу. Эрхэм уншигч танд ч илүүдэх юун гэж бодоод Улсын аюулгүй байдлыг хангах ерөнхий газрын архивын материалаас Балдандорж, Нанзад, Дугаржав нарын нөхөд Сүхбаатарын даалгавараар Баруун хязгаарыг түйвээж байсан Дамбийжанцанг хэрхэн устгасан тухай Балдандорж, Нанзад нарын дурсамжтай танилцаж, сийрүүлж авснаа товчлон энэ завшааныг ашиглан толилуулъя. Балдандорж (Данлав хэмээх нууц нэртэй), Нанзад нар өгүүлрүүн: … Олноо өргөгдсөний 12-р (1922 он) оны 8 сар бөгөөд аргын 10-р сард Сүхбаатарын гэрт нэгэн үдэш уулзаж, улс төрд тэрслэгчид сөнөж байгааг ярихын ялдамд ихээхэн бодлогоширсон байдалтай Сүхбаатар: