Дамба, “Богино” хэмээх хочтой Чилхаа зэрэг олон хүнийг нэрлэж болно. “Гадин” Дэндэв Сүхбаатар аймгийн харъяат байх. Миний мэдэхийн дөч эргэм насны, намхан нуруутай хүн байсан юмдаг. Би хязгаарын цэргийн 17-р отрядад алба хааж байлаа. Тусгай даалгавартай хүмүүсийг манай чиглэлээр “гаргадаг” байв. Шаардлагатай зарим тохиолдолд бид ч бэлтгэл ажилд нь оролцоно. Унаа унаш, хоол ундыг нь бэлтгэх жишээтэй. Тусгай арга хэмжээний зориулалттай отрядын агт морьдыг тамга, тэмдэг дугааргүй, дэл сүүлийг нь засахгүй байгалиас заяаснаар нь байлгадаг. Залуу насны сониуч зангаар “арга хэмжээ”-нд явах ах нарын заримтай нь танилцаж, элдвийг сонирхож шалгаана. Тэд олон юм ярихгүй. Хүн бүр тус тусдаа даалгавартай, бие биенээсээ ялгагдах содон авьяастай байсан юм билээ. “Богино” Чилхаа гуай гэхэд зоримог, тулсан үед шийдмэг шийдвэр гаргадаг байжээ. “Хар” Дамба гуай газар усыг мэдэх жишээтэй. Цахарын их элсэнд тас харанхуй шөнө гүзээтэй ус булж орхиод, буцах замдаа түвэггүй олдог байсан гэдэг. “Гадин” Дэндэв гуай унаа залгуулахдаа гойд гэсэн. Бид түүнийг хүндэтгэж, бас их юм асууж шалгаана. “Та яажшуу хүний нутагт хөл залгуулдаг байсан юм бэ?” гэхээр “Яахав дээ, тэгээд нэг юм аргыг нь олдог л юм даа” гэж товчхон хариуллаа. Бүр хорхойтоод асууж шалгаагаад байхаар, “цөөхөн адуу ярвигтай, олон бол гайгүй, явганаар хөөж барьж аваад уначихдаг юм” гэх. Бид үнэн худлыг нь үзэх гэж саваагүйтээд “арга хэмжээ”-ний зориулалттай адуу хурааж ирээд, “авьяас”-аа үзүүлэхийг Дэндэв гуайгаас хүсэв. Тэрбээр адууны зах руу ойртсоноо гэнэт үсэрч, нэг морины дэлнээс зуураад авлаа. “Одоо ч мань хүн нэг сайн савагдана даа” гэж бодож суутал дэлнээс барьсан адуугаа сэвхийх зуур унагаад авах нь харагдав. Манайхны зарим нь адууны сүүл нь дуугарсан гэж ярьдаг юм. Дэндэв гуай унагадагаа унагачихсан далан дээр нь өвдөглөж, юу ч болоогүй юм шиг гүйдэг ногтоороо ногтолж харагдав. Бид бас түүнээс Японы тагнуулын пунктын хонь туугаад тэндээс үнэмлэх авч ирж байсныг нь сонирхсонд, “Япончууд надад итгэсэндээ хонио туулгаж, үнэмлэх өгөөгүй нь мэдээж хэрэг. Тэдэнд хонио туулгах хүний хэрэг болоод л тэр. Ер нь япончуудтай цэрвэснээс тулсан дээр байдаг юм. Сэжиглэх нь багасдаг” гэж билээ. Жамсрангийн Гончиг гэдэг хүн байлаа. Дорноговийн Хатанбулагийнх шиг санагдана. Жар орчим насны, бичиг үсэг муутай, дээхэн үедээ хамтран, коммун, сумын дарга хүртэл явсан гэдэг, нүдээрээ инээсэн, зальжин хөгшин байсан юм. Ядамцоо гэдэг төлөөлөгч байв. Гончиг гуай хилийн чанадад олон удаа үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. Ядамцоо хамгийн сүүлчийнх нь явалтыг ярьдаг юм. Гончиг гуай сүрхий халзан хүн байжээ. “Салах үед өвгөнийхөө магнайг илэхэд хүв хүйтэн байж билээ хөөрхий” гэж Ядамцоо өрөвдөн өгүүлдэг юм. Дахин уулзах эсэхээ мэдэхгүй, хүний нутагт зэвсэггүй, гав ганцааранг нь явуулна гэдэг амаргүй ажил. Япончууд Гончиг гуайг загнаж, хүлээж байжээ. Өвгөн сүүлчийнхээ явалтаас буцаж ирээгүй юм. Баригдсаныхаа дараа амиа хорлосон гэдэг. Лам хүн ч эх орныхоо төлөө үүрэг даалгавар биелүүлж явсан. Манай чиглэлээр хоёр лам хүн “гаргасан”-ы нэг нь их хамба талийгаач Гомбожав гуай байсан юмдаг. -Монголд “япон тагнуулын хэрэг” гэж байсан уу? -Японы милитаристууд Монголыг цэрэг зэвсгээр эзлэх хэрэггүй, анги давхаргынх нь хооронд яс хаяж байгаад өөрсдийг нь аль болох өөрсдөөр нь сөнөөнө гэсэн бодлого баримталж байсан юм билээ. Зарим баримт ч байдаг. Цэргийн тагнуулын чиглэлээр хилийн чанадад ажиллаж байсан “бүдүүн” хэмээх хочтой Цэрэнгийн Өлзий гэдэг байжээ. Тэрбээр унаа унашаар гацаад, үүрэг гүйцэтгэж очсон манай хүнээр хэл хүргүүлэх далимдаа “Япончууд гарз гаргахгүйгээр Монголыг өөрчилнө гэж бодлогоо өөрчилж