БҮҮ ОСОЛДОН ЦАЛГАРДАГТУН Улсын Аюулгүй Байдлыг Хангах Ерөнхий Газрын архиваас нэгэн сонин гэрэл зураг олсон юм. Одон тэмдэг энгэртээ зүүсэн энэ сайхан налгар монгол эрийг Дашийн Балдандорж гэнэ. Ардын хувьсгалын партизан, 1922 оны 7-р сараас 1923 оны 4-р сар хүртэл Дотоодыг Хамгаалах газрын дарга байсан. Монгол Улсын Аюулаас хамгаалах байгууллагын анхны дарга байсан хүн. Түүний хамт зургаа татуулсан 10 орчим насны хүү чухам хэн болохыг үл мэднэ. Ямартай ч Балдандорж гуайн ойрын хүн гэдгийг тааж байлаа. Эдүгээ эсэн мэнд байж юуны магад гэж бодоод, аюулаас хамгаалахын ахмад ажилтнуудаас сонирхсонд, “ГЯЯ-ны сайд асан ахмад дипломатч Жаргалсайханаас сурагла” гэж чиг гаргаж өглөө. Зургаа барьсаар Жаргалсайхан гуайн гэрт хүрч очвол эхнэр Март нь зургийг үзсэнээ дуу алдаж, “Хүү минь чи аав бид хоёрын ийм сайхан зургийг хаанаас олоод ирээ вэ? Надад энэ зураг огт байхгүй, яасан сайн юм бэ?” сүйд болж талархан угтаад, миний хүссэн ёсоор аавынхаа тухай сэтгэл санаандаа үдсэн зүйлийг ний нуугүй хуучилж билээ. -Эгч нь ээдрээтэй түүхтэй хүн. Бүгдийг хуучилбал хүн амьтан толгой эргүүлсэн оньсого шиг хачин юм болно. Товчхон чамд ойлгогдохоор ярихыг бодъё. Би энэ Балдандорж гэдэг хүний чинь өргөмөл ганц охин нь. Миний жинхэнэ эцэг Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын Мэргэн гүн Гомбожав гэдэг хүн байсан, эхийг маань Туваансүрэн гэдэг. Манайх хоёр охин, нэг хүүтэй байсан гэдэг. Би тав дахь нь, отгон охин нь юм гэнэлээ. Аав минь алс хол явчихсан, ээж маань нялх нойтон олон жижиг хүүхэдтэй, амьдралаар ядуу, дахин хүүхэд өсгөх тэнхэлгүй болохоороо дөнгөж төрсөн отгон охиноо хүрдэнд тавьчихдаг ч юм билүү гэж сэтгэл үймэрч байх үед танил бүсгүй Думаа нь “би нэг сайн айл танина, үр хүүхэдгүй улс, хүүхдийн мөрөөдөл болдог юм, чи тэднийд охиноо өгчих” гэхээр нь түүний зөвлөсөн ёсоор нялх намайг Балдандорж түүний эхнэр Цэрэн хоёрт өргүүлжээ. Ингэж үр хүүхэдгүй хоёр хүн охинтой болж, би аав ээж хоёртойгоо золгосон юм. Бид гурав сайхан амьдарч байсан. Гэтэл аав маань “баруунтан” болж баригдсан юм. Манайх аавын нутаг Төв аймгийн Батсүмбэр суманд амьдарч байлаа. Нэг өдөр хэдэн морьтой хүн ирээд, аавыг маань барьж аваад явчихсаныг сайн санадаг юм. Гэр шоронд хорьдог байсан. Аав сумын албан хаагч байсан юм билээ. Харин нэг их удаалгүй суллаж тавьсан. Гэхдээ энэ баривчилгаа хожмын муу юмны совин байсан гэж эдүгээ надад бодогддог юм. Манайх хотод орж ирсэн. Аавын минь ажил үйлс өөдрөг, Гаалийн хорооны даргын туслах, Цэргийн яамны туслах, Зэвсгийн ба бригадын дарга, Эвлэлийн Төв хорооны суртлын эрхлэгч, Мах комбинатын дарга, Хотын хоршооны орлогч дарга зэрэг хариуцлагатай, нэр хүндтэй алба хашиж байлаа. Манайх Дотоод яамны арханд нэг багахан модон байшинтай, хоёр гэр барьчих зайтай хувийн жижиг хашаа худалдан авч амьдарч байсан юм. Одоо бодоход тэр үеийн сэхээтнүүд ар гэр, үр хүүхдийнхээ ирээдүйд их санаа тавьдаг, хожмын өдөр өөрөөсөө хойш үлдэж хоцроход нь хэрэг болно гэсэн алсын ухаалаг бодолтой байсан гэж бодогддог юм. Миний аав тийм л ухаантай, ар гэртээ халамжтай аавуудын нэг байсан. 1937 оны намрын сүүлчийн өдрүүд санаанд тодхон байна. Аав баривчлагдахынхаа урьд үдэш ажлаасаа тарж гэртээ ирээд, “За хө Цэрээн, чи нэг сайхан хоол хийчих. Чинийхээ амттай хоолыг идчихье” гэж байсан юмдаг. Маргаашаас нь эхлэн аав гэртээ ирээгүй. Аавыгаа сүүлчийн удаа харсан нь тэр юм билээ. Ээжээс асуухаар “Аавыг чинь бариад