batırmış və bu otağı tə rk etdiyi halda, öl ə c ə yini z ə nn ed ə n bir d ə li - ə g ə r onlar özl ə rin ə : h ə yat n ə dir? - sualını versə idil ə r, n ə olardı? - Y ə qin ki, onlar: h ə yat n ə dir? - sualına, h ə yat böyük b ə db ə xtlikdir - cavabından başqa cavab ala bilmə zdil ə r; v ə d əlinin cavabı t ə mamil ə doğru olardı, lakin yalnız onun üçün. Bə lk ə el ə m ə nd ə bel ə ağılsızam? Bə lk ə el ə biz hamımız zəngin, savadlı insanlar belə ağılsızlarıq? M ən başa düşdüm ki, biz hə qiq ə t ə nd ə bel ə ağılsızlarıq. M ən, heç şübhə siz, bel ə bir ağılsız idim. Hə qiq ə t ən, quş elə yaşayır ki, o uçmalıdır, yem yığmalıdır, yuva qurmalıdır və m ə n gör ə nd ə ki, quş bunu edir, onun sevinci ilə sevinir əm. Keçi, dovşan, canavar elə yaşayırlar ki, onlar qidalanmalıdırlar, artmalıdırlar, öz ail ə l ə rini yedirtm ə lidirl ə r v ə onlar bunu ed ə nd ə , m ə nd ə q ə ti inam var ki, onlar xoşbə xtdirl ə r v ə m ənalı həyat yaşayırlar. Bə s insan n ə etm ə lidir? O da heyvan kimi h əyat qurmalıdır, lakin o bunu tə k ets ə m ə hv olar - o bunu t ək özü üçün deyil, hamı üçün etm ə lidir v ə o bunu ed ə nd ə m ə nd ə q əti inam var ki, o xoşbə xtdir v ə m ənalı hə yat yaşayır. Bə s m ən öz otuz illik şüurlu həyatım ə rzind ə n ə edirdim? M ə n n əinki hamıya h ə yat qurmaqda köm ə k etmirdim, m ə n h ə tta öz h əyatımı tə min etmirdim. M ə n parazit kimi yaşayırdım və özüm ə : m ə n n ə üçün yaşayıram, - sualı verdikdə , - heçn ə üçün, - cavabı aldım. Əgə r insan h əyatının mənası onu qurmaqdadırsa, otuz il onu qurmaqla deyil, ə ksin ə , özümün v ə başqalarının həyatını mə hv etm ə kl ə m əşğul ola ola, necə ola bil ə rdi ki, m ə n, m ə nim h əyatım bə db ə xtlik v ə m ənasız bir şeydir cavabından başqa cavab ala bil ə rdim? O el ə h ə qiq ə t ə n d ə b ə db ə xtlik v ə m ənasız bir şey idi. B əşə riyy ə tin h əyatı kiminsə irad ə si il ə yaşanır - kims ə b əşə riyy ə tin bu h əyatı ilə v ə bizim h əyatımızla özünün hansı sa bir işini görür. Bu iradə nin m ənasını anlamaq ümidini ə ld ə etm ə k üçün, h ər şeydə n ə vv ə l onu yerin ə yetirm ək lazımdır - bizd ə n ist ə nil ən şeyi etmək lazımdır. Əgə r m ə n, m ə nd ə n ist ə nil ən şeyi etmə s ə m onda heç vaxt n ə m ə nd ə n ist ə nil ən şeyin nə olduğunu, nə d ə ki, bizim hamımızdan və ümum ə n b əşə riyy ə td ə n ist ə nil ən şeyin nə olduğunu başa düşmə y ə c ə m. Əgər miskin, üryan, ac bir insanı küçə d ə n götürüb, göz ə l bir mü ə ssis ə nin örtülü yerin ə g ə tirib, yedirib, içirib v ə hansısa bir ağacı yuxarı və aşağı qaldırıb -endirm ə y ə m ə cbur edibl ə rs ə, onda, şübhə siz ki, yoxsul n ə üçün bura g ətirildiyini, ağacı qaldırıb - endirm ə yin n ə y ə lazım olduğunu, bütün bu müə ssis ənin quruluşunun nə q ə d ə r m ənalı olub- olmamasını ayırd etmə kd ə n önc ə - h ər şeydə n önc ə yoxsul bu ağacı qaldırıb - endirm əlidir. Əgər o ağacı qaldırıb -endirs ə, onda başa düşə c ək ki, bu ağac nasosu h ə r ə k ə t ə g ə tirir, nasos is ə suyu vurur, su is ə l ə kl ə r ə axır; onda onu örtülü quyudan çıxarıb başqa işə qoyacaqlar v ə o m əhsul yığacaq və öz ağasının mə h ə bb ə tini qazanacaq v ə aşağı və zif ə d ən yuxarı və zif ə y ə keç ə r ək, yavaş - yavaş bütün müə ssis ənin quruluşunu anlayaraq v ə onun işində iştirak edə r ə k heç zaman n əinki ağasını tə qsirl ə ndirm ə yi, h ə tta n ə üçün buradadır sualını ağlına belə g ə tirm ə y ə c ə k. Biz heyvan hesab etdiyimiz sad ə , z ə hm ətkeş. Savadsız insanlar ağanın iradə sini yerinı yetirə r ə k onu t ə qsirl ə ndirmirl ə r; biz, müdrikl ə r is ə, ağaya mə hsus h ər şeyi yeyirik, ağa bizdə n gözl ə diyi heç n ə yi is ə etmirik v ə iş görmə k ə v ə zin ə bir yer ə yığışıb: 'Ağacı h ə r ə k ə t ə g ə tirm ə k n ə y ə lazımdır? Bu axı ağılsızlıqdır' , düşünə r ək deyirik. Gör iş gə lib n ə yer ə çatıb. Biz belə bir q ə na ə t ə g əlmişik ki, ağa ağılsızdır yaxud o yoxdur, biz isə ağıllıyıq, lakin hiss edirik ki, heçnə y ə yaramırıq və hansı sa bir yolnan özümüzü özümüzd ə n xilas etm ə k ist ə yirik.