bunu protestantlara da, onlarla da əsas şeydə birl əşə r ə k, dey ə k? h ə msöhb ə timm ə nim fikriml ə razılaşdı, lakin mə n ə dedi ki, bel ə güz əştlə r dini hakimiy ə t ə qarşı, əjdadların dinind ə n döndükl ə rin ə gör ə, narazılıq yaradar və parçalanmaya g ətirib çıxarar, dini hakimiy ə tin v ə zif ə si is ə - əjdadlardan miras qalmış yunan -rus pravoslav dinini bütün saflığında qoruyub saxlamaqdır. Bu söhb ə td ə n sonra m ə n h ər şeyi başa düşdüm. Mə n inam, h əyat gücü axtarıram, onlar is ə m ə lum insan f ə zif ə l ərinin insanlar qarşısında icra edilmə sinin ən yaxşı yolunu(üsulunu) axtarırlar; və bu insan v ə zif ə l ə rini icra ed ə r ək, onları elə insancasına icra edirl ə r. N ə q ə d ər yollarını azmış qardaşları haqda təə ssüfl ə ndikl ə rini bildirs ə l ə rd ə , h ə qq-t ə ala taxt- tacı önündə onlara oxunan dualar haqda n ə q ə d ər danışsalarda - insan v ə zif ə l ərinin icrası üçün zorakılıq lazımdır və o daim t ə tbiq edilib, edilir v ə edil ə c ə k. Ə g ə r iki dini etiqad özl ə rinui haqq yolda, biri birini is ə yalan yolda olduqlarını hesab edirl ə rs ə, onda, qardaşlarını haqqa gə tirm ə y ə arzulayaraq, öz t ə liml ə rini t ə bliq ed ə c ə kl ə r(yayacaqlar). Bel ə halda, y ə ni ə g ər yalançı tə lim h ə qiqi yolda olan kils ə nin t ə crüb əsiz evladlarına tə bliq edilirs ə , onda bu kils ə, onun evladlarını aldadan insanın kitablarını yandırmıya, özünü isə uzaqlaşdırmaya bilməz. Pravoslavlığın fikrincə yalançı din odu il ə yanan v ə h ə yatda ə n vacib olan m ə s ə l ə d ə , inamda, kils ə evladlarını yoldan çıxaran sektantla bə s n ə etm ə li? Onun boynunu vurmaqdan, yaxud zindana salmaqdan başqa bə s n ə etm ə li? Aleksey Mixayloviçin dövründ ə odda yandırırdılar, yə ni o dövr ə gör ə ən ağır cə za növü t ə tbiq edirdil ə r; bizim dövrd ə d ə ən ağır cə za növü t ə tbiq edirl ə r - bir n ə f ə rlik h əbsxanaya salırlar. Mə n din namin ə edil ən işlə r ə n ə z ər saldım və d əhşə t ə g ə ldim; v ə m ə n, dem ək olar ki, artıq pravoslavlıqdan tə mamil ə imtina etdim. Kils ə nin h ə yat m ə s ə l ə l ə rin ə olan ikinci münasib ə ti, onun müharib ə y ə v ə ölüm c əzasına olan münasibə ti idi. Bu zaman Rusiyada müharib ə baş verdi. Ruslar xristian mə h ə bb ə ti namin ə öz qardaşlarını öldürmə y ə başladılar. Bu haqda düşünmə m ə k mümkün deyildi. Q ə tlin gunah v ə b ə db əxtlik olduğunu və h ə r bir dinin ən başlıca əsaslarına zidd olduğunu görm ə m ə k mümkün deyildi. Bununla bel ə , kils ə d ə bizim silahın müvə ff ə qiy ə ti haqda dualar oxunurdu, din mü ə lliml ə ri is ə bu q ə tll ə ri dind ə n ir ə li g ə l ə n bir hadis ə kimi q ə l ə m ə verirdil ə r. N ə inki müharib ə d ə baş verə n bu q ə tll ə ri, h ə tta müharib ə d ən sonra baş verə n qiyam v ə ixtişaşlar zamanı mən, yollarını azmış kömə ksiz g ə ncl ə rin q ə tlini b ə y ə n ə n kils ə üzvl ə rin ə, onun ustadlarına, rahiblə r ə , sximnikl ə r ə * rast g ə lirdim; v ə m ə n xristianlığa etiqad edən insanların törə tdiyi ə m ə ll ə r ə diqq ə t yetirdim v ə d əhşə t ə g ə ldim.

XVI

M ən artıq bütün şübhə l ə ri k ənara atdım və t ə mamil ə əmin oldum ki, qoşulduğum dini bilikd ə h ər şey hə qiq ət deyil. Əvvə ll ə r m ə n dey ə rdim ki, bütün t əlim yalandır; indi is ə bunu dem ək mümkün deyildi. Bütün xalqın hə qiqi biliy ə malik olduğu heç bir şübhə doğurmurdu, çünki əks halda o yaşaya bilmə zdi. Dig ə r t ə r ə fd ən bu bilik artıq mə n ə açılmışdır, mən artıq onunla yaşayırdım və onun bütün doğruluğunu hiss edirdim; lakin h ə min bu bilikd ə yalan da var idi v ə m ən artıq buna şübhə ed ə bilm əzdim. Əvvə ll ə r m ə ni qorxudan n ə var idi s ə, indi canlı şə kild ə m ənim qarşımda durdu. Ona baxmayaraq ki, kils ə nümay ə nd ə l ə rin ə nisb ə t ən xalqın içində m əni qorxudan yalan qarışığının daha