h ə r bir insan onu gözl ə y ən: ' mə n n ə y əm ', yaxud: ' mə n n ə üçün yaşayıram ', yaxud: ' m ə n n ə etm ə liy əm ', - sualına cavab vermə kd ə n ə vv əl: ' ona yalnız kiçicik bir zaman k ə siyind ə , kiçicik bir hiss ə si m ə lum olan, bütün bu ona m ə lum olmayan b əşə riyy ə tin h əyatı n ədir ' - sualını hə ll etm ə lidir. Özünün n ə olduğunu başa düşmə k üçün, insan ə vv ə lc ə onun kimi özl ə rini anlmayan insanlardan ibar ə t olan bu ə srar ə ngiz b əşə riyy ə tin n ə olduğunu başa düşmə lidir. Etiraf edir ə m ki, vaxt var idi m ən buna inanırdım. Bu o dövr idi ki, mənim, şıltaqlıq v ə ist ə kl ə rim ə haqq qazandıran, özümün sevimli ideallarım var idi və m ə n el ə bir n ə z ə riyy ə yaratmağa çalısırdım ki, ona əsaslanaraq öz şıltaqlıq və ist ə kl ə rim ə b əşə riyy ə t qanunu kimi baxım. Lakin həyat sualı bütün aydınlığıyla mə nim q ə lbimd ə baş qaldıranda, bu cavab d ə rhal alt-üst oldu. M ən anladım ki, tə crübi elml ə r sah ə sind ə h ə qiqi elml ə r v ə yarımelmlə r, y ə ni onlara aid olmayan suallara cavab verm ə y ə çalışan elmlər olduğu kimi, bu sahə d ə d ə aid olmayan suallara cavab verm ə y ə çalışan, bir sıra çox yayılmış elmlə r mövcuddur. Bu sah ənin yarımelmlə ri - hüquq, ictimai, tarix elml ə ri - h ə r biri özü bildiyi kimi, x ə yal ə n, bütün b əşə riyy ə tin h əyat sualını hə ll etm ə kl ə, insanın suallarını hə ll etm ə y ə çalışır. Lakin t ə crübi elml ə r sah ə sind ə olduğu kimi, özünə , s əmimi şə kild ə , m ə n nec ə yaşayım sualını verə n insan: sonsuz hiss ə cikl ə rin sonsuz m əkanda zaman baxımından sonsuz mür ə kk ə b d əyişikliklə rini öyr ə n v ə s ə n öz h əyatını başa düşə c ə ks ə n - cavabıyla m ə mnun ola bilm ə diyi kimi, burada da s ə mimi insan: n ə ə vv ə lini, n ə axırını bilmə y ə qadir olmadığımız və h ə tta kiçicik hiss ə ciyini bilm ə diyimiz bütün b əşə riyy ə tin h əyatını öyrə n v ə s ə n öz h əyatını başa düşə c ə ks ə n - cavabıyla mə mnun ola bilm ə z. T əcrübi yarımelmlə r kimi, bu yarımelmlə rd ə öz v ə zif ə l ə rind ən yayındıqca anlaşılmazlıqlar, sə hvl ə r, c ə f ə ngiyy ə tl ə r v ə ziddiyy ə tl ə r toplusuna çevrilirl ə r. T ə crübi elmin v ə zif ə si - maddi t ə zahürl ə rin s ə b əbiyyat ardıcıllığının öyrə nilm ə sidir. T ə crübi elm ə sas s ə b əb haqda sualı daxil ed ə n kimi, c ə f əngiyyat alınır. Mücə rr ə d elmin v ə zif ə si - h əyatın sə b ə bsiz mahiyy ə tini d ə rk etm ə kdir. S ə b ə biyyat t ə zahürl ə rin t ə dqiqini, y ə ni ictimai, tarixi hadis ə l ə rin t ə dqiqini daxil ed ə n kimi, c ə f əngiyyat alınır. T əcrübi elm yalnız öz tədqiqatlarına ə sas s ə b ə bi daxil etm ə diyi halda müsb ə t bilik verir v ə insan t ə f ə kkürünün qüdr ətini nümayiş edir. Əksinə , müc ə rr ə d elm - yalnız sə b ə biyyat t ə zahürl ərinin ardıcıllığına aid suallardan tə mamiyl ə imtina etdikd ə v ə insanı yalniz ə sas s ə b ə b ə münasib ə td ə göst ə rdikd ə - elm sayılır və insan t ə f ə kkürünün qüdr ətini nümayiş edir. Bu sah ə d ə olan v ə bu yarımsferanin qütbünü təşkil edə n bel ə bir elm - metafizikadır,yaxud müc ə rr ə d f ə ls ə f ə. Bu elm aydın şə kild ə : m ə n v ə bütün dünya n ə dir? v ə m ə n v ə bütün dünya n ə üçündür? - sualını qoyur və yarandığı bir gündən o daim eyni cavabı verir. Mə nim v ə mövcud olan h ər şeyin daxilində olan h ə yat mahiyy ə tini ideyalar, substansiya, ruh yaxud irad ə adlandırdığından asılı olmayaraq, filosof yalnız bir şeyi - bu mahiyy ə t mövcuddur v ə MƏN hə min o mahiyy ə t ə m - deyir, lakin o n ə üçündür o bilmir v ə ə g ə r o d ə qiq müdrükdürs ə cavab vermir. M ən soruşuram: Bu mahiyyə t n ə üçün mövcuddur? Onun mövcudluğunun və mövcud olacağının nə tic ə si n ə olacaq?.. F ə ls ə f ə n ə inki cavab vermir, ə ksin ə özüd ə yalnız bunu soruşur. Əgə r o - h ə qiqi f ə ls ə f ə dirs ə , onda onun bütün f ə aliyy əti yalnız bu sualı aydın şə kild ə ifad ə etm ə kd ə n ibar ətdir. Əgə r o öz m ə qs ə din ə sadiqdirs ə, onda o: ' Mə n v ə bütün dünya n ədir ? ' sualına, - yalnız: ' hər şey və heçn ə ' cavabı, ' nə üçün dünya v ə n ə üçün m ən mövcudam? ' - sualına isə , - yalnız: ' bilmirəm ' - cavabı verir. Bel ə ki,f ə ls ə f ə nin müc ə rr əd cavabları cavaba oxşar heçnə vermir, - ona gör ə yox ki, aydın , tə crübi sah ə d ə olduğu kimi, burada da cavab mənim sualıma aid deyil, bu ona görə