malik olmalıdır ki, o müvə qq ə tini sonsuza b ə rab ə rl əşdirsin. Belə bir izah m ə nd ə var idi, lakin m ə n müv ə qq ə tiy ə inanark ə n, o m ə n ə lazım deyildir və m ə n onu m ə ntiq, d ə rrak ə il ə yoxlamağa başladım. Nə tic ə d ə , m ə ntiq v ə d ə rrak ənin işığında bütün ə vv ə lki izahlar alt- üst oldular. Lakin el ə bir zaman g ə ldi ki, m ə n müv ə qq ə tiy ə olan inamımı itirdim. Onda m ə n m ə ntiqi ə saslar üz ə rind ə m ə nd ə olan bilikl ə rl ə h əyatın mənasını verə bil ən izahı qurmağa başladım; lakin heçnə qurulmadı. Bəşə riyy ə tin ə n böyük müdrikl ə ri il ə birlikd ə m ə n 0=0 n ə tic ə sin ə g ə ldim v ə bel ə bir cavab almağıma çox təə cübl ə ndim, halbuki heç bir başqa cavab ola bilmə zdir. T ə crübi bilikd ə cavab axtarark ə n m ə n n ə edirdim? M ə n n ə üçün yaşadığımı bilmə k ist ə yirdim v ə bunu üçün m ə nim xaricimd ə olan n ə varsa, hamsını öyrənırdim. Aydındır ki, m ə n, m ə n ə lazım olan şeydən başqa, çox şeyi öyrə n ə bil ə rdim. F ə ls ə fi biliklrd ə cavabı axtararkə n m ə n n ə edirdim? M ə n, el ə m ə nim v ə ziyy ə timd ə olan, m ə n n ə üçün yaşayıram sualının cavabını bilmə y ən insanların fikirlə rini öyr ənirdim. Aydındır ki, mən yalnız özüm bildiyim şeyi - y ə ni heçn ə bilm ə k mümkün deyil - öyr ə n ə bil ə rdim. M ə n n ə y ə m? - sonsuzluğun bir hissəsi. Axı bütün mə s ə l ə el ə bu iki k ə lm ə d ə dir. Gör ə s ən yalnız dünə nmi b əşə riyy ə t özün ə bu sualı edib. Görə s ə n m ə n ə q ə d ə r heç kim özün ə , h ər bir ağlı kə s ən adamın dilinə g ə l ə n, bel ə sad ə sualı etmə yib? Axı bu sual insan mövcud olan zamandan qoyulub; və insan mövcud olan zamandan aydındır ki, bu sualın hə lli üçün müv ə qq ə tini müv ə qq ə tiy ə v ə sonsuzu sonsuza b ə rab ə r tutmaq eyni d ə r ə c ə d ə kifay ə t etmirv ə insan mövcud olan zamandan müv ə qq ə tinin sonsuza münasib əti axtarıb tapılıb və t ə svir edilib. Müv ə qq ə tinin sonsuza b ə rab ə rl əşdirə n v ə n ə tic ə d ə h əyatın mənası alınan bütün bu anlayışları, yəni Allah, azadlıq, xeyr anlayışlarını biz mə ntiq, d ə rrak ə il ə t ə dqiq edirik. Lakin bu anlayışlar mə ntiq v ə d ə rrak ə nin t ə dqiqin ə tab g ə tirmirl ə r. Bizim uşaq kimi lovğalıq və özümüzd ən razılıqla saatı sökməyimiz, yayı çıxardıb ondan oyunçaq düz ə ltm ə yimiz v ə sonra saatın artıq işlə m ə m ə sin ə t əə cüb etm ə yimiz bu q ə d ə r d əhşə tli olmasa idi, gülm əli olardı. Müv ə qq ə tinin sonsuzla olan ziddiyy ə tinin h ə lli v ə h əyat sualına həyatı mümkün edə n cavabın müə yy ə n edilm ə si vacib v ə qiym ə tlidir. H ə r yerd ə , h ə r zaman v ə bütün xalqlarda rast g ə ldiyimiz bu yegan ə h ə lli - bizim üçün insan h əyatı başlayan zamanlardan çıxarılan hə lli, el ə bir ç ə tin h ə lli ki, biz ona b ə nz ə r heçn ə düşünə bilmirik - biz ağılsız casına dağıdırıq ki, yenidə n, h ə r bir insana xass olan, lakin bizd ə cavabı olmayan h əmin o sualı qoyaq. Sonsuz Tanrı, ruhun ilahiliyi, insan ə m ə ll ərinin Tanrı ilə ə laq əsi anlayışları, mə n ə vi xeyr v ə şər anlayışları - b əşə r h əyatının bizim nə z ə rimizd ə n it ən tarixi keçmişində yaradılan anlayışlardır, bu həmin o anlayışlardır ki, onlar olmadan nə h ə yat, n ə d ə m ə n özüm mövcud olmazdıq, mə n is ə bütün b əşə riyy ə tin bütün bu ə m ə yini k ə nara ataraq, h ə r şeyi özüm tək başına yenidə n v ə özüm bildiyim kimi etm ə k ist ə yir ə m. M ə n o zaman bel ə düşünmürdüm, lakin bu fikirlərin toxumları artıq mə nim daxilimd ə idil ə r. M ən anlayırdım ki, 1. Mə n Şopenqauer və Süleymanla, bizim bütün müdrikliyimiz ə baxmayaraq, axmaq v ə ziyy ə td ə yik - biz h əyatın bə db əxtlik olduğunu anlayırıq və buna baxmayaraq yaşayırıq. Bu, şübhəsiz ki, axmaqlıqdır, çünki, ə g ə r h ə yat m ənasızdırsa - m ə n is ə m ənalı hər şeyi bu qə d ə r sevir ə m - onda h əyatı mə hv etm ə k lazımdır və o zaman onu inkar ed ə n d ə olmayacaq. 2. M ən anlayırdım ki, bizim bütün düşüncə l ərimiz dişli çarxa ilişmə y ə n t ə k ə r kimi, tilsiml ənmiş bir dairə d ə fırlanırlar. Biz n ə q ə d ə r d ə rin v ə yaxşı düşünsə kd ə , suala cavab ala bilm ə y ə c ə yikv ə h ə r zaman 0=0