ölümün m ənasını bilir, arxayın çalışır, yoxsulluq və iztirablara dözür, h ə yat v ə ölüml ə rind ə m ə na v ə fayda görürdül ə r. M ən bu insanları sevdim. Haqlarında oxuduğum və eşitdiyim hə yatda olan v ə h əyatdan köçmüş bu insanların həyatına diqqə t yetirdikc ə, onları daha da sevirdim və öz h əyatımda asanlaşırdı. Belə c ə m ə n iki il ə yaxin yaşadım və m ə nim h əyatımda çoxdan gözl ə nil ə n v ə t ə mayüll ə ri h əmişə m ə nd ə olan, çevriliş baş verdi. Bizim mühitin - varlı, savadlı insanların - h əyatı nə inki m ə ni bezdirdi, h ə tta t ə mamil ə m ənasını itirdi. Bizim bütün f ə aliyy ətimiz, düşüncə l ə rimiz, elmimiz, inc ə s ə n ə timiz - hamısı mə n ə bir nadinclik, d ə c ə llik kimi göründü. M ən anladım ki, bütün bunlarda mə na axtarmaq olmaz. H əyatı qurub -yaradan z ə hm ətkeş xalqın ə m ə ll ə ri is ə , m ə n ə yegan ə h ə qiqi f ə aliyy ə t kimi görünürdü. M ən anladım ki, bu hə yata veril ə n m ə na h ə qiq ə tdir v ə m ə n onu q ə bul etdim.

XI

Etiqad etdikl əri inanclara zidd yaşayan insanları gördükdə bu inanclar m ə ni özl ə rind ən uzaqlaşdırır və m ənasız görünürdülə r v ə ə ksin ə etiqad etdikl ə ri inanclara uyğun yaşayan insanları gördükdə el ə h ə min bu inanclar m ə n ə m ənalı görünür və özl ə rin ə c ə lb edirdil ər. Bütün bunları xatırladıqda mən anladım nə ücün o zaman m ə n bu inancları atdım və m ənasız hesab etdim, indi isə onları qə bul etdim v ə t ə mamil ə m ənalı olduqlarını gördüm. Mən yolu azdığımı və nec ə azdığımı anladım. Mə n düzgün düşünmə diyimd ə n de yil, düzgün yaşamadığımdan azmışdım. Mən başa düşdüm ki, h ə qiq ə ti m ə nd ə n gizl ə d ə n m ənim fikrimin yanılması yox, müstə sna epikürçüluq, ist ə kl əri razı salmaq şə raitind ə keçirtdiyim h əyatımın özüdür. Mən başa düşdüm ki, m ə nim h əyatımın nə olması haqda sualım və ona: b ə db ə xtlik - cavabı tə mamil ə doğru idi. S ə hv is ə yalnız onda idi ki, yalnız mə n ə , m ə nim h əyatıma aid olan cavabı mə n ümumiyy ə tl ə h əyata şamil etdim: mə n özüm ə m ə nim h əyatım nədir sualı verdim və : b ə db ə xtlik v ə m ənasız şeydir - cavabı aldım. Hə qiq ə t ə nd ə , m ə nim h əyatım - ehtiraslarımı, istə kl ərimi razı salaraq yaşamağım - m ənasız idi və b ə db ə xtlik idi v ə ona gör ə ' hə yat m ənasızdır və b ə db əxtlikdir' cavabı ümumiyyə tl ə insan h əyatına deyil, yalnız mə nim h əyatıma aiddir. Mən sonralar İncildə rast g ə ldiyim h ə gig əti anladım: insanlar zülm əti işıqdan artıq sevdilə r, ona gör ə ki, onların ə m ə ll ə ri yaman idi. çünki yaman ə m ə ll ə r tör ə d ə n h ə r bir k əs işığa nifrə t edir v ə ona doğru getmir ki, ə m ə ll ə ri aşkara çıxmasın. Mən başa düşdüm ki, həyatın mənasını anlamaq üçün hər şeydə n ə vv ə l h əyatın mənasız və yaman olmamağı vacibdir və m ə hz bundan sonra onu anlamaq üçün d ə rrak ə lazımdır. Mən başa düşdüm nə üçün m ə n bu q ə d ə r uzun müdd ət bu aydın h ə qiq ə t ətrafında dolanırdım və ə g ə r biz b əşə riyy ə tin h əyatı haqqında danışmaq və düşünmə k ist ə yiriks ə (iddiasındayıqsa), onda bir neçə h ə yat parazitinin h əyatı haqqında deyil, b əşə riyy ə tin h əyatı haqqıda danışmaq və düşünmək lazımdır. Bu hə qiq ə t, 2x2=4 kimi, h ə r zaman h ə qiq ə t olub, lakin m ə n onu etiraf etmirdim, çünki 2x2=4 etiraf etdikd ə , m ən özümün pis olduğumu etiraf etmə k m ə cburiyy ə tind ə idim. Özümü yaxşı, lə yaq ə tli hiss etm ə k is ə , m ə nim üçün, 2x2=4-d ə n, mühüm v ə vacib idi. M ən yaxşı insanları sevdim, özüm ə nifr ə t etdim v ə h ə qiq ə ti etiraf etdim. Indi m ə n ə h ər şey aydın idi. Əgə r h əyatını işkə nc ə verm ə k v ə boyun vurmaqda keçir ə n bir c ə llad, yaxud ölü v ə ziyy ə tind ə olan bir s ərxoş, yaxud bütün ömrünü qaranlıq otaqda keçirmiş, bu otağı