az lduğunu görürdüm, mən onu da görürdüm ki, xalqın inamında da yalan hə qiq ə t ə qarışdırılıb. Lakin yalan v ə h ə qiq ə t haradan g ə lib? Yalanda h ə qiq ə td ə kils ə t ə r ə find ə n ötürülüb. Yalanda h ə qiq ə td ə dini kitablarda, dini ə n ə n ə d ə , müq ə dd ə s adlanan ə hdi- ə tiq v ə ə hdi- c ə didd ə dir. Ist ə r-ist ə m ə z m ə n bu vaxta q ə d ər çox qorxduğum bu dini kitabların öyrə nilm ə si v ə t ə tqiqin ə g əlib çıxdım. M ə n n ə vaxtsa lazımsız bir şey kimi nifrə t hissi il ə k ənara atdığım ilahiyyə tin öyr ə nilm ə sin ə başladım. O zamanlar o mə n ə bir sıra lazımsız cə f ə ngiyatlar toplusu kimi görünürdü, o zamanlar m ə ni h ə r t ə r ə fd ən aydın və m ənalı görünə n h ə yat t ə zahürl ə ri ə hat ə edirdi; indi is ə m ən şad olardım ki, sağlam başa girmə y ən şeyi atım, lakin nə etm ə k olar. M ə n ə açıla hə yat m ənası haqqında yeganə bilik bu dini t ə lim ə əsaslanır, yaxud, ən azından onunla ayrılmaz şə kild ə bağlıdır. Mənim qoca kobud ağlıma nə q ə d ə r q ə rib ə g ə ls ə d ə , o xilas v ə qurtuluşun yeganə ümid yeridir. Onu başa düşmə k üçün, özüd ə , elmin müdd əalarını başa düşdüyüm kimi deyil, özünə m ə xsus t ə rzd ə baş düşmə k üçün, onu ehtiyayla diqq ə tl ə araşdırmaq lazımdır. Dini biliyin bu xüsusiyə tini bil ə r ə k, m ən bunu axtarmıram və heç axtara da bilm ə r ə m. M ə n h ər şeyin izahını axtarmayacağam. Mə n bilir ə m ki, h ər şeyin izahı hər şeyin başlanğıcı kimi, sonsuzluqda itir. Lakin m ə n onu el ə başa düşmə k ist ə yir ə m ki, mütl ə q izaholunmaza g əlib cıxım; m ə n ist ə yir ə m ki, izaholunmaz n ə var sa ona gör ə izaholunmaz olmasın ki, mə nim ağlımın tə l ə bl əri doğru deyil(onlar doğrudur və onların xaricində m ə n heçn ə anlaya bilm ə r əm), onlar yalnız ona görə izaholunmaz olsun ki, m ən öz ağlımın hüdudlarını görür ə m. M ə n el ə başa düşmə k ist ə yir ə m ki, h ə r bir izaholunmaz müdd ə a inanmaq m ə cburiy ə ti kimi deyil, m ə hz d ə rrak əm yetişdiyi bir zə rur ə t kimi görünsün. Dind ə h ə qiq ətin mövcudluğu mə nd ə heç bir şübhə doğurmur; lakin oda şübhə sizdir ki, orada yalanda var v ə m ə n h ə qiq ə ti v ə yalanı araşdırıb tapmalıyam və biri birind ə n ayırmalıyam. Mən bu işə başladım. Dində yalan v ə h ə qiqi olan n ə tapdım və hansı netic ə l ə r ə g ə ldim, ə s ə rimin növb ə ti hiss ə l ə rini t əşkil edirvə ə g ə r o buna layiqdirs ə v ə kim ə s ə lazımdır sa, yə qin ki, n ə vaxt sa v ə harada sa çap ilunacaq.

(yuxu)

M ə n bunu üç il ə vv əl yazmışam. Indi çap olunan bu hiss ə ni t ə krar ə n gözd ə n keçir ə r ə k v ə onu yaşayaraq, mə nd ə olan düşüncə l ə r ə v ə hissl ə r ə qayıdaraq, mən bu yaxınlarda bir yuxu gördüm. Bu yuxu yaşadığım və t ə svir etdiyim h ər şeyi mənim üçün yığcam şə kild ə göst ə rdi v ə ona gör ə , düşünürə m ki, bu yuxunun t ə sviri m əni başa düşə n h ə r bir k ə s üçün bu s ə hif ə l ə rd ə uzun uzadı söylə nil ə n h ər şeyi canlandıracaq, aydınlaşdıracaq və bir yer ə toplayacaq. H ə min o yuxu budur: m ə n görür əm ki, yataqda uzanmışam. Mən arxası üstə uzanmışam və m ə n ə n ə yaxşı deyil nə d ə pis. Lakin m ə n b ə d ənimin rahatlığı haqda düşünmə y ə başlayıram; m ə n ə n ə is ə el ə g əlir ki, ayaqlarıma rahat deyil; qısadı mı, ə yri-üyrüdü mü, lakin n ə is ə rahat deyil; m ən ayaqlarımı tə rp ə dir ə m v ə eyni zamanda o vaxta q ə d ər ağlıma gə lm ə y ə n şey haqda - nec ə v ə n ə yin üstünd ə uzandığım haqda - düşünmə y ə başlayıram. Mə n öz yatağımı nə z ə rd ə n keçirir ə m v ə görür əm ki, çarpayının böyrünə b ə rkidil ən hörülmüş