M ə nim, müdrikl ə rin müdrikliyi il ə t ə stiq edil ə n biliyim m ə n ə göst ə rdi ki, dünyada olan h ər şey - üzvi v ə qeyri üzvi - son d ə r ə c ə m ənalı qurulub, yalnız mə nim v ə ziyy ə tim gülünc v ə m ənasızdır. Bu sə fehl ə r is ə - adi insanların böyük kütlə si - dünyada mövcud olan bütün üzvi v ə qeyri- üzvi mövcudiyyatın necə qurulması haqda heçnə bilm ə dikl ə rin ə baxmayaraq yaşayırlar və onlara el ə g ə lir ki, h əyatları çox mənalı qurulub. M ənim ağlıma belə bir fikir g ə lirdi; b ə lk ə m ə n h ə l ə n ə yi is ə bilmir əm? Axı biliksizlik m ə hz bel ə edir. Biliksizlik axı həmişə el ə bunu deyir. O n ə yi is ə bilm ə y ə nd ə , deyir ki, o bilm ədiyi şey - m ənasızdır. Hə qiq ə t ə n, bel ə çıxır ki, hər zaman yaşamış və yaşayan, öz h əyatının mənasını başa düşən, çünki onu başa düşə bilm ə s ə idi o yaşaya bilmə zdi, bütöv bir b əşə riyy ə t var, m ə n is ə deyir ə m ki, bütün bu h ə yat m ənasız bir şeydir və yaşaya bilmirə m. M ə niml ə Şopenqauerə heç kim h əyatı inkar etmə y ə mane olmur. Onda özünü öldür v ə düşünmə y ə c ə ks ə n. H əyatı bə y ə nmirs ə ns ə, özünü öldür. Əgər yaşayırsansa, həyatın m ənasını başa düşə bilmirs ə ns ə , onda ona son qoy, daha h əyatı başa düşmə diyini söyl ə y ə r ə k v ə t ə svir ed ə r ə k, h əyatda dolanma. Şən bir yığıncağa gə libs ən, hamı özünü çox yaxşı hiss edir, hamı nə etdiyini bilir, s ə n is ə darıxırsan və özünü pis hiss edirs ə n, onda oranı tə rk et. Axı, hə qiq ə t ən, biz, intiharın zə ruriliyin ə ə min olan v ə onu etm ə y ə q ə tiyy ətı catmayan insanlar, ə n z ə if, m ə ntiqsiz v ə sad ə diln ə n des ə k, s ə feh insanlar deyilik mi, (носящиеся со своей глупостью, как дурак с писаной торбой?..) Axı bizim müdrikliyimizin doğruluğu nə q ə d ər şübhə siz olsa da, h əyatımızın mənası haqda biz ə heç bir bilik verm ə di. H əyatı quran bütün bəşə riyy ə t is ə , milyonlarla insanlar - h əyatın mənalı olmağına heç bir şübhə etmirl ə r. H ə qiq ə t ən, haqqında nə is ə bildiyim bu h əyatın mövcud olduğu çox qə dim zamanlardan b ə ri, m ə n ə h əyatın mənasız şey olduğunu göstə r ə n, onun ə b əs şey olduğu haqda düşüncə l ə ri bil ə n insanlar olublar v ə buna baxmayaraq onlar h əyata hansısa bir m ə naver ə r ək yaşayıblar. İnsan həyatı başlayan zamandan insanların artıq bu həyatın m ənasına dair biliklə ri olub v ə onlar m ə n ə q ə d ə r çatan bu h əyatı yaşayıblar. Mə nim daxilind ə v ə xaricind ə olan n ə varsa hamsı - onların hə yat haqda bilikl ə rinin b ə hr ə sidir. Bu h əyatı müzakirə etdiyim v ə pisl ədiyim düşüncə vasit ə l ə rini m ə n deyil onlar düşünüblə r. M ən özüm onların sayə sind ə dünyaya g əlmişə m, t ə rbiyy ə almışam və böyümüşə m. Onlar d əmir çıxarıblar, meşə qırmağı öyrə dibl ə r, in ə kl əri, atları ə hlil əşdiriblə r, ə km ə yi, birg ə yaşamağı öyrə dibl ə r, h əyatımızı qaydaya salıblar; onlar m əni düşünmə y ə, danışmağa öyrə dibl ə r. M ə n is ə, onların məhsulu, onlar yetişdirdiyi, böyütdüyü, onlar öyr ətdiyi, onların fikir və sözl ə ri il ə düşünə n bir insan onlara sübut etdim ki, onlar-m ənasız, boş bir şeydir.Mə n özüm ə : 'Burada nə is ə düz deyil. M ə n haradasa s əhv buraxmışam' - deyirdim. Lakin s ə hvin n ə d ə olduğunu mə n heç cür tapa bilmirdim. VIII

Indi az-çox m əntiqli şə kild ə söyl ə m ək iqtidarında olduğum bütün bu şübhə l ə ri, o zaman m ə n söyl ə y ə bilm ə zdim. O zaman m ən yalnız hiss edirdim ki, böyük müt ə f ə kkirl ə r t ə r ə find ə n t ə sdiq edil ə n, h əyatın ə b ə s, m ənasız olması haqda düşüncə l ə rim m əntiq baxımından nə q ə d ər qaçılmaz olsalar da, onlarda hansı sa bir sə hv var.