XII

M ə ntiqi biliyin s əhvini başa düşmə yim m ə n ə m ənasız, boş düşüncə l ə rin cazib ə sind ən azad olmağa kömə k etdi. H əqiqi biliyin yalnız həyatda tapıla bilə c ə yin ə inam, m ə ni h əyatımın düzgün olmasına şübhə etm ə y ə m ə cbur etdi; lakin m əni yalnız o xilas etdi ki, m ə nb öz müst ə sna v ə ziyy ə timd ən çıxmağa macal tapdım və sad ə z ə hm ətkeş xalq yaşadığı həyatın hə qiqi h əyat olduğunu gördüm və v ə yalnız onun, bu h əyatın, hə qiqi h əyat olduğunu başa düşdüm. Mən anladım ki, ə g ə r m ə n h əyatı və onun m ənasını başa düşmə k ist ə yir ə ms ə , m ə n parazit h əyatı deyil, hə qiqi h əyat yaşamalıyam v ə ə sil b əşə riyy ə tin h ə yata verdiyi m ənanı qə bul ed ə r ə k, bu h əyata qatılaraq onu yoxlamalıyam. El ə bu zaman m ə niml ə aşağıdakılar baş verdi. Bütün bu il ə rzind ə özüm ə , dem ə k olar ki, h ə r d ə qiq ə : b ə lk ə h əyatımı güllə yaxud k ə ndirl ə bitirim sualını verdikdə - bütün bu vaxt ə rzind ə düşüncə v ə mülahiz ə l ə rl ə yanaşı, qəlbim acı, üzücü bir duyğudan ə ziyy ə t ç əkirdi. Bu duyğuya mən Allah axtarışından başqa ad verə bilmir ə m. M ə n ona gör ə bu Allah axtarışını düşüncə deyil duyğu adlandırıram ki, o mə nim düşüncə l ərimin gedişinin nə tic ə si deyil - o h ətta onların tam ə ksi idi, - o m ə nim q ə lbimd ən doğurdu. Mə n özümü t ə mamil ə yad bir yerd ə kimi, kims ə siz, t ə nha, xof icind ə hiss edir v ə kimins ə köm ə yin ə ümid edirdim. Ona baxmayaraq ki, m ən Allahın varlığının sübut edilmə sinin mümkünsüzlüyün ə tam ə min idim (Kant m ə n ə sübut etdi v ə m ən bir şeyi tə mamil ə başa düşdüm ki, bunu şübut etmə k olmaz), m ə n yen ə d ə Allahı axtarırdım, ümid edirdim ki, onu tapacam və köhn ə ad ə tl ə axtardığım və tapa bilm ədiyim varlığa dualarla müraciə t edirdim. M ə n Kant v ə Şopenqauerin Allahın varlığının sübut edilmə sinin mümkünsüzlüyün ə dair d ə lill əri gah yoxlayırdım, gah da onları inkar etmə y ə başlayırdım. Sə b ə b zaman v ə m əkan kimi düşüncə kateqoriyası deyil, özümə deyirdim. Əgə r m ə n varam sa, dem ə li buna s ə b ə b v ə s ə b ə bl ə rin s ə b ə bi var. Bu h ər şeyin sbəbi Allah adlandırılan varlıqdır. M ə n bu fikird ə dayanırdım və bütün varlığımla bu sə b əbin mövcudluğunu də rk etm ə y ə çalışırdım. Elə ki m ən ixtiyarımda olduğum qüvvənin mövcudluğunu də rk üdirdim, m ə n d ərhal hiss edirdim ki, yaşamaq mümkündür. Lakin mə n özüm ə sual edirdim: 'Bə s bu s ə b ə b, bu qüvv ə n ə dir? M ə n onun haqda nec ə düşünüm, Allah adlandırdığım varlığa nec ə münasib ə t b ə sl əyim?' Fikrimə yalnız mə n ə tanış olan cavablar gəlilrdi: 'O yaradandır, \_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_\_(промыслитель). Bu cavablar mə ni qane etmirdil ə r v ə m ə n hiss edirdim ki, m ə nim daxilimd ə m ə n ə yaşamaq üçüm lazım olan şey yaxdur. Mə n d əhşə t ə g ə lirdim v ə axtardığım o varlığa dualarla müraciə t edirdim ki, m ə n ə köm ə n etsin. Dua etdikc ə m ə n ə b ə lli olurdu ki, o m əni eşitmir və el ə bir qüvv ə yoxdur ki, ona müraci ə t etm ə k olsun. Bel ə bir v ə ziyy ə td ə Allahın varlığına tə mamil ə ümidimi itir ə r ə k, m ən: 'Rəbbim bağışla, xilas et mə ni! R əbbim,Allahım öyrə t m əni!' deyirdim. Lakin heç kim m əni bağışlamırdı və m ə n hiss edirdim ki, m ə nim h əyatım dayanır. Lakin m ə n d ə f ə l ə rl ə yenid ə n dig ə r müxt ə lif t ə r ə fl ə rd ən onun etirafına gə ldim ki, ola bilm ə z ki, m ə n heç bir s ə b ə b v ə m ə na olmadan bu dünyaya g ə lim, m ə n, özümü hiss etdiyim kimi, yuvadan düşmüş guş balası ola bilmə r əm. Yaxşı, tutaq ki, mə n yuvadan düşmüş bir quş balasıyam, arxası üstı uzanıb, hündür otda civildiyirə m, lakin m ə n ona gör ə civildiyir ə m ki, çünki bilir ə m ki, m ə ni öz b ə tnind ə ana g əzdirib, kürt yatıb, isidib, yedirib, sevib. B əs bu ana, o haradadır? Əgə r m əni bura atıblarsa, bəs kim atıb? Mə n