milyardlarla insanın, bütün bəə riyy ə tin h ə yata verdiyi m ə na is ə, hansısa mənfur, yalançı biliy ə əsaslanır. Alim v ə müdrikl ə rin biz ə verdiyi m ə ntiqi bilik h əyatın mənasını inkar edir, böyük insankütl ə si, bütün b əşə riyy ə t is ə - bu m ənanı mə ntiqsiz bilikd ə görür. Bu m ə ntiqsiz bilik - inamdır, o inam ki, mə n onu k ənara atmıya bilmə zdim. Bu - t ə k v ə üç simada olan Allahdır, altı gün ə rzind ə baş verən yaranışdır, şeytan və m ə l ə kl ə rdir v ə bütün o şeylə r ki, m ən onları yalnız ağlımı itirdikdə q ə bul ed ə bil ə r ə m. M ə nim v ə ziyy ə tim d əhşə tli idi. M ə n bilirdim ki, m ə ntiqi bilik yolunda h əyatın inkarından başqa heçnə tapmayacam, orada inamda is ə - d ə rrak ənin inkarından başqa heçn ə , bu is ə h əyatın inkar edilmə sind ə n daha mümkünsüz idi. M ə ntiqi bilikd ə n bel ə çıxırdı ki, hə yat b ə db ə xtlikdir, insanlar bunu bilirl ə r v ə yaşayıb - yaşamamaq onların özl ə rind ən asılıdır, onlar isə yaşayıblar və yaşayırlar, mə n özümd ə yaşayıram, ona baxmayaraq ki, h əyatın mənasız və b ə db əxtlik olduğunu çoxdan bilirə m. Inamdan is ə bel ə çıxırdı ki, həyatın mənasını başa düşmə k üçün m ə n d ə rrak ə d ə n imtina etm ə liy ə m, o d ə rrak ə d ə n ki, h ər şeydə m əna axtarır.

IX

N ə tic ə d ə ziddiyy ət alınırdı bu ziddiyyə td ən yalnız iki çıxış var idi ; ya mə n m ə ntiqi adlandırdığım bilik mən düşündüyüm qə d ə r d ə m ə ntiqi deyildir; ya da m ə n ə m ə ntiqsiz görün ə n bilik, m ən düşündüyüm qə d ə r d ə m ə ntiqsiz deyildir. M ə n öz m ə ntiqi biliyimin fikir gedişini yoxlamağa başladım. M əntiqi biliyin fikir gedişini yoxladıqda, mə n onun t ə mamil ə düz lduğunu müə yy ə n etdim. H əyatın mənasız olması haqda nə tic ə qaçılmaz idi; lakin mə n s ə hvi gördüm. S ə hv onda idi ki, m ən qoyduğum suala uyğun düşünmürdüm. Sual belə idi: m ə n n ə üçün yaşamalıyam, mə nim qeyri-real, m ə hv ə doğru gedə n h əyatımdan hə qiqi, m ə hv olmayan n ə çıxacaq, bu sonsuz dünyada mə nim müv ə qq ə ti h əyatımın mənası nə dir? Bu suala cavab verm ə k üçün, m ə n h əyatı tə tqiq edirdim. H əyat sualının heç bir həlli, şübhə siz ki, m ə ni qane ed ə bilm ə zdil ə r, çünki m ə nim sualım ilk baxışdan nə q ə d ə r sad ə görüns ə d ə , müv ə qq ə tinin sonsuzla v ə ə ksin ə sonsuzun müv ə qq ə ti il ə izah edilm ə t ə l ə bini özünd ə birl əşdirirdi. M ə n: M ə nim h əyatımın zaman, sə b ə b, m ə kan xaricind ə olan m ənası nədir? sualını qoyurdum. Cavabı isə : m ə nim h əyatımın zaman, sə b ə b v ə m ə kan daxilind ə olan m ənası n ədir? sualına verirdim. Nə tic ə d ə, ağlımın böyük zə hm ə tind ə n sonra m ə n: heçn ə dir - cavabını verdim. Öz düşüncə l ə rimd ə m ə n daima müv ə qq ə tini müv ə qq ə tiy ə v ə sonsuzu sonsuza b ə rab ə r tuturdum v ə heç başqa cür edə d ə bilm ə zdim, ona gör ə m ən qaçılmaz bir nə tic ə ə ld ə etdim: güc gücdür, madd ə madd ə dir, irad ə irad ə dir, sonsuzluq sonsuzluqdur, heçn ə heçn ə dir v ə bundan başqa heçnə ə ld ə ed ə bilmirdim. Riyaziyyatda t ə nliyi h ə ll etm əyi düşünə r ə k b ə rab ə rlik h ə ll edildiyi hala b ə nz ə r bir hal alındı. Fikir gedişi düzdür, lakin nə tic ə d ə: a=a, yaxud x=x, yaxud 0=0 cavabı alınır. H əyatımın mənası haqda sualla bağlı düşüncə l ə riml ə d ə eyni hall baş verdi. Elmin bu suala verdiyi cavabların hamısı - yalnız bə rab ə rlikdirl ə r. H ə qiq ə t ə n d ə , d ə qiq m ə ntiqi bilik, Dekart etdiyi kimi, h ər şeyə tam şübhə etm ə kl ə başlayan, inam üzə rind ə qurulan h ər hansı bir biliyi atan və h ər şeyi yenidə n m ə ntiq v ə t ə crüb ə qanunları üzə rind ə quran bilik - h əyat sualına mən aldığım cavabdan başqa, yə ni