bizim mühitin dindar adlanan dindarları arasında deyil, ə ksin ə , bizim mühitin ə n dinsiz insanları arasında görürdüm. M ən anladım ki, bu insanların inamı - m ən axtardığım inam deyil, onların inamı inam deyil, o yalnız hə yatda olan epikürçü t ə s ə llil ə rd ə n biridir. M ən anladım ki, bu inam ölüm yatağında peşmançılıq çə k ə n Süleymana, t ə s ə lli üçün d ə olmasa, bir q ə d ə r d ə rdini dağıtmaq üçün yarıyır, lakin o, başqalarının ə m ə yi il ə ə yl ə nm ə kl ə deyil, ə ksin ə , h əyatı qurub-yaratmaqla m əşğul olan bəşə riyy ə tin böyük ə ks ə riyy əti üçün yarıya bilmə z. Bütün b əşə riyy ətin yaşıya bilmə si üçün, öz h əyatını, ona mə na ver ə r ə k, davam etm ə si üçün, onların, bu milyardlarla insanların, başqa həqiqi inamı olmalıdır. Məni inamın mövcud olmasına inandıran, mə nim Süleyman v ə Şopenqauerlə özümüzü öldürm ə m ə yimiz olmadı, məni inandıran o oldu ki, bu milyardlarla insanlar yaşayıb və yaşayırlar və bizi v ə Süleymanları öz həyat dalğalarında çıxarıblar. M ə n yoxsul, sad ə, savadsız insanlardan olan möminlə rl ə : z ə vvarlarla, rahibl ə rl ə , raskolçularla, k ə ndlil ə rl ə yaxınlıq etmə y ə başladım. Xalq içində yaşayan bu insanların inamı bizim mühitdə yaşayan yalançı müminlərin inamı kimi xristianlıq idi. Xristian h ə qiq ə tl ə rin ə , h əmçinin, saysız - hesabsız mövhumatlar qatılmışdır, lakin fə rq onda idi ki, bizim mühitd ə n olan müminl ərin müvhumatları onlara tə mamil ə g ə r əksiz idi, onların h əyatı ilə düz g əlmirdi, yalnız bir növ epikürçü ə yl ə nc ə idi; z ə hm ətkeş xalqdan olan möminl ərin mövhumatları isə onların həyatı ilə o d ə r ə c ə bağlı idi ki, onların həyatını bu mövhumatlarsız tə s ə vvür etm ək olmazdır, - onlar bu h əyatın ə n z ə ruri, ən vacib şə rti idi. Bizim mühitd ə n olan möminl ə rin bütün h əyatı onların inamlarına zidd olduğu halda, mömin v ə z ə hm ətkeş insanların bütün həyatı inamın və dini biliyin h ə yata verdiyi m ənasının tə sdiqi idi. M ən bu insanların hə yat v ə inamlarını diqqə tl ə öyr ə nm ə y ə başladım və öyr ə ndikc ə əmin olurdum ki, onların həqiqi inamı var, bu inam onlar üçün vacibdir v ə yalnız bu inam onların həyatına mə na özl ə rin ə is ə yaşamaq imkanı verir. Bizim mühitd ə gördüyümün ə ksi olaraq, y əni inamsız yaşamağın mümkün olduğunun və min n ə f ə rd ə n b ə lk ə birinin özünü mömin hesab etdiyinin əksi olaraq, onların içində , dem ə k olar ki, minl ə rd ə n biri dinsiz idi. Bizim mühitd ə gördüyümün ə ksi olaraq, y ə ni bütün h əyatın avaralıqla, ə yl ə nc ə il ə , h əyatdan narazılıqla keçdiyinin ə ksi olaraq, bu insanların bütün həyatının ağır zə hm ə t içind ə keçdiyinin v ə onların varlılardan daha az h əyatdan narazı olduqlarının şahidi oldum. Bizim mühitdən olan insanların qismə tl ə rin ə düşə n yoxsulluq v ə iztirablardan hidd ə tl ə nm ə l ə rinin v ə müqavim ə t göst ə rm ə kl ə rinin ə ksi olaraq, bu nsanlar x ə st ə lik v ə b ə db ə xtlikl ə ri t əə cübsüz v ə müqavim ə tsiz q ə bul edirdil ə r, t əlaş etmirdilə r v ə q əti inanırdılar ki, bunlar hamısı olmalıdır, başqa cür ola bilm ə z v ə hamsı onların xeyrinədir. Bizim, ağıllı olduqca həyatın mənasını anlamamağımızın və iztirab v ə ölümd ə hansısa qəddar, zalım bir zarafat görmə yimizin əksi olaraq, bu insanlar arxayın və t əlaşsız, ə ks ə r hallarda is ə sevincl ə, yaşayır, iztirab ç ə kir v ə ölüm ə yaxınlaşırlar. Təlaşsız, qorxusuz və ümidsiz ölüm bizim mühitd ə ə n nadir istisna olduğu halda, həyacanlı, itaə tsiz v ə k ə d ərli ölüm xalq arasında ən nadir istisnadır. M ə niml ə Süleyman üçün h əyatın yeganə xoşbə xtliyini t əşkil edə n h ər şeydə n m ə hrum olmuş və bununla bel ə ən böyük xoşbə xtlik duyan bu cür insanlar olduqca çoxdur. M ə n öz ətrafıma daha geniş nə z ər saldım. Mən keçmişdə v ə müasir dövrd ə yaşayan böyük insan kütl ə sinin h əyatına diqqə tl ə baxdım və h əyatın mənasını başa düşmüş, yaşayıb və ülm əyi bacaran insanları iki, üç, onlarla deyil, ə ksin ə , yüzl ə rl ə , minl ə rl ə , milyonlarla gördüm. Onlar hamısı öz xasiyyə tl əri, ağılları, savadları, mövqelə rin ə gör ə n ə q ə d ə r f ərqli olsalarda, hamısı eyni də r ə c ə d ə , m ənim xoşbə xtliyimin tam ə ksi olaraq h əyatın və