baş verir ki, burada ağılın bütün fə aliyy ə ti m ə hz m ənim sualıma yönə lm ə sin ə baxmayaraq cavab yoxdur v ə cavab ə v ə zin ə bir q ə d ə r mür ə kk ə bl əşmiş formada həmin sual alınır.

vı

H əyat sualına cavab axtararkə n, m ən, meşə d ə yolunu azmış insanın keçirtdiyi hisslə r ə b ə nz ə r hissl ə r keçirtdim. O talaya çıxıb, ağaca qalxıb və buradan onun n ə z ə rin ə açıq - aydın şə kild ə ucsuz bucaqsız sahə l ər açılıb, lakin o orada evinin olmadığının şahidi olub; meşə nin c ə ng ə lliyin ə , zülm ə t için ə girib v ə tükürp ə dici zülm ə t görüb, lakin burada da evd ə n heç bir ə s ə r ə lam ətin olmadığının şahidi olub. Bel ə c ə , m ə n insan bilikl ə ri c ə ng ə lliyind ə , bir t ə r ə fd ə n, m ə n ə aydın, lakin bu istiqam ə td ə evin ola bilm ə diyi üfüql ə ri açan riyazi v ə t ə crübi bilikl ər işığı, digə r t ə r ə fd ə n is ə , ir ə lil ə dikc ə daha böyük qaranlığa qərq olduğum mücə rr ə d bilikl ə r zülm əti arasında g əzib dolaşırdım və n ə tic ə d ə əmin oldum ki, burada çıxış yolu yoxdur və heç ola da bilm ə z. Aydın biliklə r ə müraci ə t etdikd ə m ən başa düşürdüm ki, bununla yalnız nə z ə rimi sualdan ç ə kir ə m. M ə n ə açılan üfüqlə r n ə q ə d ər aydın, cə zbedici olsalarda, bu bilikl ə rin sonsuzluğuna dalmaq nə q ə d ər maraqlı olsa da, mən artıq anlayırdım ki, onlar nə q ə d ə r m ə n ə g ə r ə k deyill ə rs ə , n ə q ə d ə r m ənim sualıma cavab vermirlə rs ə ,o q ə d ər aydın və faydalıdırlar. Mücə rr ə d sah ə d ə is ə m ən yaxşı anlayırdım ki, ona baxmayaraq ki, yaxud m ə hz ona gör ə ki, biliyin m ə qs ədi birbaşa mənim sualıma cavab vermə y ə yön əlmişdir, m ə n özüm ə verdiyim cavabdan başqa cavab yoxdur: Mə nim h əyatımın mənası nə dir? - Heçn ə . - Yaxud: M ə nim h əyatımın nə tic ə si n ə olacaq? - Heçn ə . - Yaxud: Mövcud olan h ər şey nə üçün mövcuddur v ə m ə n n ə üçün mövcudam? - onun üçün ki, mövcuddur. B əşə ri bilikl ə rin bir qismin ə sualla müraci ə t etdikd ə , m ən soruşmadığım şeylə r haqda: ulduzların kimyə vi t ə rkibi, gün əşin Herkules bürcü istiqamə tind ə h ə r ə k ə ti, növl ə rin v ə insanın yaranması, hədsiz kiçik atomların forması, efirin hə dsiz kiçik, ç ə kisi olmayan hiss ə cikl ə rinin titr əyişi haqda saysız - hesabsız dəqiq cavablar alırdım; lakin bilikl ə rin bu qismi m ə nim: h əyatımın mənası nə dir? - sualıma, bir cavab verirdilə r: s ə n - o şey ki, sə n h əyat adlandırırsan - hiss ə cikl ə rin müv ə qq ə ti, t ə sadüfi b ə ndl ə m ə sidir (birl əşmə sidir). Bu hiss ə cikl ərin qarşılıqlı tə siri, d əyişikliyi sə nd ə h əyat adlandırdığın şeyi törə dir. Bu b ə ndl ə m ə (birl əşmə ) bir müdd ə t qalacaq (davam ed ə c ə k); sonra bu hiss ə cikl ərin qarşılıqlı ə laq ə si sona catacaq - v ə s ə n h əyat adlandırdığın şeydə sona yet ə c ə k, s ənin bütün suallarında bitə c ə k. S ə n - n ə yins ə t ə sadüf n ə tic ə sind ə yapılmış yumağısan. Yumaq çürüyür. Bu çürümə ni yumaq öz h əyatı adlandırır. Yumaq dağılacaq - v ə çürüm ə v ə bütün suallar qurtaracaq. Bilikl ərin aydın tə r ə fi bel ə cavab verir v ə ə g ə r o yalnız öz əsaslarına ciddi, qə ti sur ə td ə riayy ə t edirs ə, başqa heçnə dey ə bilmir. Bel ə cavab alanda m ə lum olur ki, veril ən cavab qoyulmuş suala heç bir aydınlıq g ə tirmir. M ə n ə h əyatımın mənasını bilmək lazımdır, onun sonsuzluğun hissəciyi olması is ə , n ə inki ona m ə na vermir, ə ksin ə mümkün ola bil ə c ə k h ər hansı bir mənanıyox edir(istisna edir). O ki qaldı tə crubi d ə qiq bilikl ə rin müc ə rr ə d bilikl ə rl ə etdiyi anlaşılmaz sövd ə l əşmə l ə r ə v ə n ə tic ə d ə h əyatın mənasının inkişaf və inkişafa yardımdan ibarə t