Düşüncə l ə rin özünd ə mi, sualın qoyuluşunda mı, mə n bilmirdim, m ən yalnız onu hiss edirdim ki, m ə ntiqi y ə ginlik n ə q ə d ə r mük ə mm ə l olsa da, bu az idi. Bütün bu d ə lill ə r m ə ni el ə inandıra bilmirdilə r ki, m ən düşüncə l ə rimd ə n ir ə li g ə l ən addımı atım, yə ni özümü öldürüm. Əgə r m ə n des əm ki, ağlımın gücü sayə sind ə el ə bir n ə tic ə y ə g ə ldim ki, ona ə saslanaraq özümü öldürm ə dim - bu yalan olardı. Də rrak ə işlə yirdi, lakin n ə is ə başqa bir şeydə işlə yirdi v ə m ən onu yalnız həyat anlamı, duyumu adlandıra bilə r ə m. Eyni zamanda, diqq ətimi buna deyil başqa şeyə yön ə ltm ə y ə m ə ni m ə cbur ed ə n bir qüvv ə işlə yirdi v ə m ə hz bu qüvv ə düşdüyüm ümidsiz və ziyy ə td ə n m əni çıxartdı və d ə rrak ə mi t ə mamil ə başqa bir istiqamə t ə yön ə ltdi. Bu qüvv ə diqq ətimi başqa bir istiqamə t ə yön ə ltm ə y ə m ə cbur etdi v ə m ən anladım ki, mə n özüm kimi yüzl ə rl ə insanlarla birlikd ə h ə l ə bütün b əşə riyy ə t deyil ə m v ə b əşə riyy ə tin h əyatını mə n h ə l ə bilmir ə m. Öz h əmyaşıdlarımın dar dairə sini n ə z ə rd ə n keçirdikd ə , m ən yalnız sualı anlamayan, sualı anlayan və onu h əyatın sərxoşluğu ilə boğan, anlayan və h ə yata son qoyan v ə anlamaqlarına baxmayaraq zəif olduqlarından ümidsiz həyatlarını başa verən insanları gördüm. M ən yalnız bu dörd növ insan gördüm. Mə n ə el ə g ə lirdi ki, m ənsub olduğum savadlı, zə ngin v ə bekar insanların dar dairə si bütün b əşə riyy ə ti t əşkil edir, milyardlarla yaşamış və yaşayan insanlar isə - bel ə , insan deyill ə r - heyvandırlar. H əyat haqda düşünə r ə k, m ə ni h ə r t ə r ə fd ə n ə hat ə ed ən insanların həyatını nə z ə r ə almamağım, mə nim, Süleyman v ə Şopenqauerlə rin h əyatını hə qiqi normal h ə yat, milyardlarla insanların həyatını isə, yanılaraq, diqqə t ə layiq olmayan bir hal olduğunu bu d ə r ə g ə gülünc düşünmə yin, m ə n ə indi n ə q ə d ə r q ə rib ə, inanılmaz də r ə c ə d ə anlaşılmaz gə ls ə d ə , görur ə m ki, bu bel ə idi. lovğa ağlımın yanılmasında mə n heç bir şübhə etm ə d ən düşünürdüm ki, biz Şüleyman və Şopenqauerlə sualı o də r ə c ə düzgün v ə doğru qoymuşuq ki, başqa heç nə ola bilm ə z, bütün bu milyardlarla insanlar is ə sualın bütün d ə rinliyinin d ə rkin ə h ə l ə çatmayıblar və m ə n h əyatımın mənasını axtarmağıma baxmayaraq, bir d ə f ə d ə olsun düşünmə dim: gör ə s ən dünyada yaşamış və yaşayan milyardlarla insanlar öz h əyatlarına hansı mənanı verir və verirdil ə r. M ə n uzun müdd ə t, sözl ə deyil ə m ə ld ə , xüsusil ə biz ə - ə n liberal v ə savadlı insanlara - has olan bu ağılsız və ziyy ə td ə yaşayırdım. Lakin mə nim h ə qiqi z ə hm ətkeş xalqa olan, m əni onu başa düşmə y ə v ə onun el ə d ə s əfeh olmadığını görmə y ə m ə cbur ed ən, hansı sa q ə rib ə bir fiziki m ə h ə bb ə tim ə mi gör ə , yaxud m ənim özümü asmaqdan yaxşı heç nə yi bilm ə diyim ə s əmimi inamım olduğuna mı görə , m ə n hiss edirdim ki, ə g ə r m ən yaşamaq v ə h əyatın mənasını başa düşmə k ist ə yir ə ms ə , onda h əyatın bu mənasını onu itirmiş və özl ə rini öldürm ə k ist ə y ən insanların həyatında deyil, həyatı quran və özl ə rinin v ə bizim h əyatımızı öz çiyinlə rind ə daşıyan milyardlarla yaşamış və yaşayan insanların həyatında axtarmalıyam. Buna görə m ən yaşamış və yaşayan sadə, savadsız və yoxsul böyük insan kütl ə sin ə n ə z ər saldım və t ə mamil ə başqa bir şey gördüm. Mə n, gördüm ki, bütün bu milyardlarla yaşamış və yaşayan insanlar, hamısı, tə k- tük istisnaları nə z ə r ə almasaq, m ə nim bölgüm ə uyğun gə lmirl ə r v ə m ən onları sualı başa düşmə y ə n insanlar hesab ed ə bilm ə r ə m, çünki onlar özl əri bu sualı qoyurlar və tam aydınlıqla ona cavab verirlə r. Onları epikurey hesab edə bilm ə r əm, çünki onların həyatı daha çox iztirab və m ə hrumiyy ə tdl ə rd ə n, n ə inki h ə zzl ə rd ə n ibar ətdir; onları, mənasız həyatlarını şüursuz şə kild ə başa vuran insanlar isə m ə n t ə mamil ə hesab ed ə bilm ə r əm, çünki onların h əyatlarının hə r hadis ə si, h ə tta ölümün özü, onlar t ə r ə find ə n izah edilir. Özünü öldürm ə yi is ə , onlar ə n böyük b ə db ə xtlik hesab edirl ə r. M ə lum olurdu ki, bütün b əşə riyy ə tin h əyatın mənası haqda, mə n q ə bul etm ə diyim v ə h ə qar ə tl ə baxdığım, bir biliyi var. Bel ə çıxırdı ki, mə ntiqi bilik h ə yata m ə na vermir, onu istisna edir;