h ə zzl ə rind ə n imtina etm ək, işlə m ə k, müti olmaq, s ə br etm ə k v ə m ə rh ə m ə tli olmaq lazımdır. Xalq bu mənanı ə fsan ə l ə rd ə , atalar sözl ə rind ə , m ə s ə ll ə rd ə , hekay ə l ə rd ə söyl ə nil ə n övliya v ə r ə vay ə tl ə r vasit ə si il ə ötürülüb v ə ötürül ən, xalqın yaddaşında yaşayanbütün dini bilikdə n götürüb. Bu m ə na m ə n ə aydın və q ə lbim ə yaxın idi. lakin arasıda aşadığım bizim qeyri - raskolçu xalqın hə yata verdiyi bu m ə na il ə ayrılmaz sur ə td ə bağlı olan mə ni özünd ən uzaqlaşdıran və izaholunmaz görün ən bir çox şey mövcud idi: tainstvalar, kils ə ibad ə tl ə ri, p ə hrizl ə r, ikonalar v ə quru c ə s ə dl ə r ə sitayiş etm ə k. Xalq birini o birisind ən ayıra bilmir elə m ə nd ə bacarmırdım. Xalq inamının ayrılmaz hissəsi olan bir çox şey mə n ə n ə q ə d ə r t əə cüblü g ə ls ə d ə , m ə n h ər şeyi qə bul etdim: ibad ə tl ə rd ə iştirak edirdim, sə h ə r v ə axşam dualarına dururdum, oruc tuturdum, p əhriz saxlayırdım və ilk zamanlar m ənim ağlım heçnə y ə qarşı çıxmırdı. O şey ki mə n ə ə vv ə ll ə r mümkünsüz görünürdü, indi m ə nd ə qarşıdurma oyatmırdı. M ə nim din ə olan münasib ə tim indi v ə onda t ə mamil ə f ərqli idi. Əvvə ll ə r h ə yat özü bütövlükl ə m ə n ə m ənalı görünürdü və din m ə n ə t ə mamil ə g ə r ə ksiz, m ə ntiqsiz v ə h ə yatla ə laq əsi olmayan hansı sa müddəaların əsassız tə stiql ə nm ə si kimi görünürdü. O zaman m ə n özüm ə bu müdd əaların hansı məna daşıması haqda sual verdim və ə min olanda ki, onlar m ənasızdır onları kənara atdım. Indi isə , ə ksin ə , m ə n d ə qiq bilirdim ki, m ə nim h əyatımın heç bir mənası yoxdur və heç olada bilm ə z, ona gör ə dinin müdd əaları mə n ə n əinki lazımsız görünmürdülə r, ə ksin ə , m ən şübhə üçün yer qoymayan h ə yat t ə crüb ə ml ə bel ə bir q ə na ə t ə g əldim ki, yalnız dinin bu müddəaları hə yata m ə na verir. ə vv ə ll ə r m ə n onlara t ə mamil ə g ə r ə ksiz bir c ə f əngiyat kimi baxırdım, indi isə , m ən onları başa düşmə s ə m d ə , bilirdim ki, m əna yalnız onlardadır və özüm ə deyirdim ki, onları başa düşmə yi öyr ə nm ək lazımdır. M ə n bel ə düşünürdüm. Mə n özüm ə deyirdim: dini bilik, bütün b əşə riyy ə t öz d ə rrak ə si il ə birlikd ə olduğu kimi, sirli bir mə nb ə d ən doğur. Bu mə nb ə Allahdır. O insan cisminin v ə d ə rrak ə sinin m ə nb ə yidir. M ənim cismim ardıcıllıq yolu ilə Allahdan m ə n ə g əlib çatdığı kimi, elə c ə d ə m ə nim d ə rrak ə m v ə h əyatı də rk etm ə yim bu yolla g ə lib m ə n ə catıb və ona gör ə h əyatı də rk etm ənin bütün ingişaf pillə l əri yanlış ola bilmə zl ə r. Insanlar h ə qiq ə t ən inandıqları nə var sa, h ə qiq ət olmalıdır; o müxtə lif cür ifad ə edil ə bil ə r, lakin o yalan ola bilm ə z v ə buna gör ə ə g ə r o m ə n ə yalan kimi görünürs ə, bu yalnız o dem ə kdir ki, m ən onu başa düşmürəm. Bundan başqa mə n özüm ə deyirdim: h ə r bir dinin mahiyy əti ondadır ki, o hə yata ölüml ə bitm ə y ə n, m ə hv olmayan bir m ə na verir. T ə bii ki, dini bilik cah-c ə lal içind ə can ver ən hökmdarın, ağır zə hm ə td ən üzülmüş qoca qulun, d ə rrak əsiz uşağın, müdrik qocanın, ağlı çaşmış qarının, cavan xoşbəxt qadının, ehtiraslar h əyacanını yaşayan gə ncin, ə n müxt ə lif h ə yat v ə savad şə raitind ə olan bütün insanların suallarını cavablandıra bilmə si üçün - t ə bii ki, ə g ə r ə b ə di yegan ə: ' Mə n n ə üçün yaşayıram və m ə nim h əyatımdan nə çıxacaq?' - h əyat sualına bir cavab varsa, - kok onda bu cavab mahiy ə tc ə bir olsa da, öz ifad ə l ə rind ə sonsuz d ə r ə c ə müxt ə lif olmalıdır; və bu cavab n ə q ə d ə r ümumi, n ə q ə d ə r h ə qiqi v ə d ə rindirs ə , o q ə d ə r d ə , t ə bii ki, h ə r k ə sin mövqeyi v ə savadına uyğun olaraq öz ifadə olunma c ə hdl ə rind ə q ə rib ə v ə eb ə c ə r görünm əlidir. Lakin bu düşüncə l ə r m ə nim gözümd ə dinin m ə rasim hüsusiyy ə tinin, m ə rasim t ə r ə finin q ə rib ə liyin ə haqq qazandırsalarda, kifayə t deyildil ə r ki, m ə n özüm m ə nim h əyatıma mə na ver ə n yegan ə m ə s ə l ə d ə , dind ə , t ə mamil ə ə min olmadığım ə m ə ll ə ri etm ə y ə özüm ə icaz ə verim. M ə n q ə lbimin bütün qüvv ə si il ə xalq inancının bütün mə rasiml ə rini yerin ə yetir ə r ə k onunla birl əşmək, ona qovuşmaq imkanını ə ld ə etm ə k arzusunda idim; lakin m ə n bunu ed ə bilmirdim. M ə n hiss edirdim