v ə ziyy ə tin ə g ə tir ə n bu bilik - h əyatın mənasız və fani olması haqda bilik - insan son n ə tic ə d ə ə ld ə ed ə bil ə c ə yi yegan ə şübhə doğurmayan bilikdir. M ə n h ər yanda axtarırdım və , bir t ə r ə fd ə n, h əyatımı tə limd ə keçirtdiyimd ə n, dig ə r t ə r ə fd ə n is ə , elm al ə mi il ə sıx ə laq ə l ərim olduğundan və buna gör ə bütün bilikl ə rini n ə inki kitablarda h ə tta söhb ə tl ə rd ə m ə n ə açmaqdan imtina etm ə y ə n müxt ə lif bilik sah ə l ə rind ə çalışan alimlə rin özl ə ri il ə ə laq ə yaratmaq imkanında olduğumdan - m ə n elm v ə biliyin h əyat sualına cavab verdiyi hər şeyi öyrə ndim. Uzun müdd ə t m ə n heç cür inana bilmirdim ki, elm v ə bilik h əyat sualına verdiyi cavabdan başga heç bir cavab vermir. Elmin, insan həyatı doğurduğu suallarla ümumi heçn ə yi olmayan, özünün müdd əalarını isbat edən lovğa və ciddi tonunu diqq ə tl ə müşahidə ed ə r ə k uzun müdd ə t m ə n ə el ə g ə lirdi ki, m ə n n ə yi is ə başa düşmürə m. Uzun müdd ə t m ən bilik qarşısında özümü cə sar ə tsiz hiss edirdim v ə m ə n ə el ə g ə lirdi ki, cavabların mənim suallarıma uyğun gə lm ə m ə si elm v ə biliyin günaxından deyil mə nim cahilliyim üzünd ən baş verir; lakin bu mə nim üçün zarafat yaxud ə yl ə nc ə deyildir, bu m ə nim bütün h əyatımın işi idi və m ə n ist ə r-ist ə m ə z bel ə bir q ə na ə t ə g ə ldim ki, m ə nim suallarım - yegan ə ganuni, t ə mamiyl ə haqlı, hə r bir biliyin əsasını təşkil edən suallardır v ə ə g ə r elm, bu suallara cavab verm ək iddiasında olduğuna baxmayaraq, onları cavablandıra bilmirsə - dem ə li m ən öz suallarımla deyil, elm gunahkardır. M ənim sualım - m ə ni əlli yaşımda özümə q ə st etm ə k d ə r ə c ə sin ə g ə tir ə n, körp ə uşaqdan tutmuş müdrik qocaya də k h ə r bir insan q ə lbind ə yaşayan sual - ə n sad ə bir sual idi, lakin bu sualsız hə yat mümkün deyil v ə m ə n d ə öz h ə yat t ə crüb ə md ə bunun şahidi oldum. Sual bundan ibar ətdir: 'Mə nim bu gün etdiyimin, sabax ed ə c ə yimin n ə tic ə si n ə olacaq, - m ə nim bütün h əyatımın nə tic ə si n ə olacaq?' Başqa cür ifadə edils ə , sual bel ə olacaq: ' Mə n n ə üçün yaşamalıyam, nə üçün n ə yi is ə arzulamalıyam, nə üçün n ə yi is ə etm ə liy əm? ' Sualı belə d ə ifad ə etm ək olar: ' M ə nim h əyatımın elə bir m ənası var ki, mə ni mütl ə q gözl ə y ən ölüm ona son qoymasın?' M ə n bu müxt ə lif cür ifad ə edilmiş eyni suala bəşə r biliyind ə cavab axtarırdım və mü ə yy ən etdim ki, bu sualla bağlı bütün bəşə r bilikl ə ri el ə bil iki əks, qarşı - qarşıya duran yarımsferaya bölünür və onların iki ə ks son nöqt ə l ə rind ə iki qütb yerl əşir: biri - m ə nfi, o biri - müsb ə t; lakin heç bir qütbd ə h əyat suallarına cavab yoxdur. Bilikl ərin bir qismi sanki heç sualı tanımır, lakin ə v ə zind ə özünün müst ə qil, s ə rb ə st şə kild ə qoyulmuş suallarına aydın və d ə qiq cavablar verir: bu - t ə crübi bilikl ər sırasıdır v ə onun son axır nöqtə sind ə riyaziyyat durur; bilikl ə rin dig ər qismi sualı tanıyır, lakin ona cavab vermir: bu - müc ə rr ə d bilikl ər sırasıdır və onların son axır nöqtə sind ə - metafizikadır. H ə l ə g əncliyimin çağdaş dövründə m ə ni müc ə rr ə d bilikl ər maraqlandırırdılar, lakin sonralar riyazi v ə t ə biyyat elml ə ri d ə m ə ni c ə lb etdil ə r v ə n ə q ə d ə r ki, m ən öz sualımı özüm ə aydın şə kild ə qoymamışdım, nə q ə d ə rki, bu sual öz h ə llini t ə qidl ə t ə l ə b ed ə r ə k m ə nd ə yetişməmişdir, o vaxta qə d ə r m ə n bilikl ə rin suala verdiyi saxta cavablarla m ə mnun olurdum. T ə crübi bilikl ə ri ə sas tutaraq, bel ə düşünürdüm: ' Hər şey inkişaf edir, tə b ə q ə l əşir, mür ə kk ə bliy ə v ə mük ə mm ə lliy ə doğru gedir və bu inkişafı idarə ed ə n qanunlar var. S ə n - tamın bir hissə sis ən. Tamı və inkişaf qanununu mümkün qə d ə r d ə rk ed ə r ə k, s ə n bu tamda öz yerini d ə , özünü d ə d ə rk ed ə c ə ks ən'. Nə q ə d ər acı olsa da etiraf edirə m ki,vaxt var idi m ə n el ə bil bununla m ə mnun olurdum. Bu o zamanlar idi ki, m ə n özüm mür ə kk ə bl əşir və inkişaf edirdim. Mə nim ə z ə l ə l ə rim böyüyür v ə möhk ə ml ə nirdi, hafiz ə m z ə nginl əşirdi, düşünmə k v ə anlamaq qabiliyy ətim artırdı, mə n böyüyür v ə