qaldı bu ingişafın mə qs ə din ə , onu g ə l ə c ə k göst ə r ər'. O zaman mən öz inamımı bu cür qısa və dürüst ifad ə etm ə li idim. Xaricd ən qayıdaraq, mə n k ə ntd ə m əskunlaşdım və k ə nd m ə kt ə bl ə ri il ə m əşğul olmağa başladım. Bu məşğuliyyə t m ə nim ür ə yim ə daha çox yatırdı, çünki burada mə nim üçün y ə qin olan v ə artıq ə d ə bi mü ə llimlik f ə aliyy ə timd ə aydın görünə n yalan yox idi. Burada da m ə n t ə r ə qqi namin ə f ə aliyy ə t göst ə rirdim, lakin m ən artıq tə r ə qqinin özün ə t ənqidi yanaşırdım. Mə n özüm ə deyirdim ki, t ə r ə qqi özünün b ə zi t ə zahürl ə rind ə s ə hvl ə r ə yol verib v ə buna gör ə ibtidai insanlara, k əndli uşaqlara, tə mamil ə azad yanaşaraq, onlara özl ə ri ist ə dikl ə ri t ə r ə qqi yolunu seçm ə yi t ə klif etm ək lazımdır. Əslində is ə m ə n yegan ə h ə llolunmaz bir m ə s ə l ə ətrafında fırlanırdım - öyr ə tm ə k, özünd ə bilm ə d ə n n ə y ə öyr ə dirs ən. Ədə bi f ə aliyy ə tin ə n yüks ə k dair ə sind ə m ə n ə aydın idi ki, öyr ə tm ə k özünd ə bilm ə d ə n n ə y ə öyr ə dirs ə n - olmaz, çünki görürdümki, h ə r ə bir şeyə öyr ə dir, v ə aralarındakı mübahisə v ə deyişmə l ə rl ə yalnız özlə ri özl ə rind ə n öz bilm ə m ə zlikl ə rini gizl ə dirl ə r; burada is ə , k əndli uşaqlarla, mə n ə el ə g ə lirdi ki, uşaqlaraöz iştə dikl əri şeyi öyrə nm ək imkanı vermə kl ə , bu ç ə tinliyi h ə ll etm ə k olar. O zaman q ə lbimin d ə rinliyind ə çox yaxşı bilirdim ki, mən lazım olan heç nə y ə öyr ə d ə bilm ə r ə m, çünki heç özüm d ə n əyin lazım olduğunu bilmirə m. Buna gör ə indi o zamanki öyr ə tm ə k ist ə yimi h ə yata keçirm ək üçün gah nala, gah mıxa vurduğumu xatırlayanda gülm ə yim g ə lir. Bir il m ə kt ə bl ə rl ə m əşğul olduqdan sonra, mə n yen ə d ə xaric ə getdim ki, orada öyr ə nim, n ə edim ki, heç özümd ə heçn ə bilm ədiyim halda, başqalarını öyrə d ə bilim. M ə n ə el ə g ə lirdi ki, m ə n buna xaricd ə öyr ə ndim, v ə bütün bu müdriklikl ə silaxlanaraq, k ə ndlil ə r azad edil ə n ild ə Rusiyaya qayıtdım və barışdırıcı münsif v ə zif əsini tutaraq, savadsız xalqı mə kt ə bl ə rd ə, savadlı adamları isə n əşrinə başladığım jurnalda öyr ə tm ə y ə başladım. Iş, elə bil, yaxşı gedirdi, lakin mə n hiss edirdim ki, ə qli c ə h ə td ə n o q ə d ə r d ə sağlam deyilə m v ə bu uzun müdd ə t davam ed ə bilm əz. Əgə r m ə nim h əyatımın hə l ə dadını bilmə diyim v ə xilas ümidi ver ə n daha bir t ə r ə fi, ail ə h əyatı, olmasa idi, m ə n, ola bilsin, el ə o zaman əlli yaşımda gə ldiyim ümidsiz hala g ə l ə rdim. Bir il ə rzind ə m ə n münsiflik, m ə kt ə bl ə r v ə jurnalla m əşğul oldum. Lakin, ilk növbə d ə dolaşıb - çaşdığımdan, o də r ə c ə üzülüb ə ld ən düşdüm ki, münsifliklə bağlı mübarizə m ə nim üçün o d ə r ə c ə ağırlaşdı ki, mə kt ə bl ə rd ə ki f ə aliyy ə tim o d ə r ə c ə dumanlı göründü ki, jurnaldakı yalnız bir şeydə n ibar ə t olan t ə sirim - hamını öyrə tm ə k v ə n ə y ə öyr ə tm ə y ə bilm ə diyimi gizl ə tm ə k ist ə yimd ə n ibar ə t olan t ə sirim - m ə n ə o d ə r ə c ə ür ək bulandırıcı göründü ki, m ə n daha çox ruh ə n n ə inki cism ə n x ə st ə l ə ndim, h ər şeyi atdım və çöl düzün ə başqırların yanına gə tdim - t əmiz hava udmağa, qımız içmə y ə v ə heyvan h əyatı yaşamağa. Oradan qayıtdıqda mə n evl əndim. Xoşbə xt ail ə h əyatı yaratdığı yeni şə rait m ə ni h əyatın ümumi mənasının hər hansı bir axtarışından artıq tə mamil ə yayındırdı. O zaman m ə nim bütün h əyatım ailə d ə , h əyat yoldaşımda, uşaqlarda və buna gör ə guzaranımı yaxşılaşdırmaqla bağlı qayğılarda cə ml əndi. Kamillik arzusu, artıq ə vv ə ll ə r ümumi kamillik, t ə r ə qqi arzusu il ə ə v əz olunaraq, indi artıq bırbaşa mə n ə ail ə ml ə birlikd ə mümkün q ə d ər yaxşı olmaq arzusu ilə ə v ə z olundu. Bel ə c ə on beş il ütdü. Baxmayaraq ki, m ən yazıçılığı ə h ə miyy ətsiz, boş bir fə aliyy ə t hesab edirdim, bu on beş il ə rzind ə m ə n h ə l ə d ə yazırdım. Mən artıq yazıçılığın şirinliyini, cuzi, də y ərsiz işə gör ə iri pul mükafatları və alqış şirinliyini dadmışdım və onunla yalnız öz maddi