Sualların izahını bilikdə tapmayaraq, m ən bu izahı mə ni ə hat ə ed ə n insanlarda tapmaq ümidi il ə , h əyatda axtarmağa başladım və insanları - m ə nim kimil ə rini, ətrafımda necə yaşadıqlarını və m ə ni ümidsiz v ə ziyy ə t ə g ə tir ə n bu suala nec ə münasib ə t b ə sl ə dikl ə rini - müşahidə etm ə y ə başladım. M ə n t ə hsil v ə h ə yat t ə rzin ə gör ə m ə nimli eyni mövqed ə olan insanlarda bunları mü ə yy ə n etdim. M ə n mü ə yy ə n etdim ki, bizim mühitd ə yaşayan insan üçün düşdüyümüz bu dəhşə tli v ə ziyy ə td ən dörd cıxış yolu mövcuddur. Birinci çıxış yolu - x ə b ə rsizlikdir. O, h əyatın bə db ə xtlik v ə m ənasız şey olduğunu bilm ə m ə kd ən, başa düşmə m ə kd ə n ibar ə tdir. Bu q ə bild ə n olan insanlar - ə ks ə r ə n qadınlar, yaxud çox gə nc, yaxud çox küt insanlar - Sopenqauer, Süleyman, Budda gördükl ə ri h əyat sualını hə l ə anlamayıblar. Bu insanlar nə onları gözlə y ə n əjdahanı, nə d ə yapışdıqları kolları gə mir ən siçanları görmürlə r v ə bal damcılarını yalayırlar. Lakin onlar bu bal damcılarını yalnız bir vaxta qə d ər yalayırlar: nə is ə onların diqqə tini ə jdaha v ə siçanlara c ə lb ed ə c ə k - v ə onların yalamaqlarına son gə l ə c ə k. Onlardan m ə n heç n ə öyr ə n ə bilm ə r əm, bildiyin şeyi bilmə m ə k mümkün deyil. Ikinci çıxış yolu - epikurçuluqdur. O, h əyatın fani, mənasız olduğunu bilə r ə k, müv ə qq ə ti d ə olsa mövcud nem ə tl ə rd ə n istifad ə etm ə kd ə n v ə ə jdaha v ə siçanlara baxmadan ən yaxşı üsulla balı yalamaqdan, xüsusiylə ə g ə r kolda o çoxdursa, ibar ə tdir. Süleyman bu çıxış yolunu belə t ə svir edir. 'Mə n ə yl ə nm ə yi t ə rif etdim, çünki insan üçün gün əş altında yemə k, içm ə k v ə şə nl ə nm ə kd ən yaxşı heçnə yoxdur: bu onu, Allahın ona günəş altında bəxş etdiyi və z ə hm ə td ə keçirtdiyi günl ə rd ə ə hat ə edir. Bel ə likl ə, get şə nl ə n ə r ə k çör ə yini ye v ə q ə lbinin sevincind ə şərabını iç... Fani h əyatının bütün günlə rind ə , bütün fani günl ə rin ə rzind ə sevdiyin qadınla hə yatdan h ə zz al, çünki bu - s ə nin gün əş altında çalışdığın zə hm ə td ə v ə h əyatında olan qismə tindir... Qolunun gücü çatdığı nə varsa hamsını et, çünki getdiyin qə bird ə n ə iş var, nə düşünmə k var, n ə bilik var n ə d ə müdriklik.' Bizim mühitd ən olan insanların ə ks ə riyy əti bu ikinci yolun yolçularıdırlar. Yaşadıqları şərait onların həyatında xoş günlə rin pis günl ə r ə nisb ə t ən daha çox olduğunu t ə min edir, m ə n ə vi kütlükl ə ri is ə onlara imkan verir ki, v ə ziyy ə tl ə rinin üstünlüyünün t əsadüfi olmasını, hamının, Süleyman kimi, min qadın və saraya sahib ola bilm ə diyini, h ər min arvadı olan insana min arvadsız insan olduğunu və h ər saraya onu alın tə ri il ə tik ən min insan olduğunu və bu gün m ə ni Süleyman sabah is ə Süleymanın qulu edə bil ə n t əsadüfü unutsunlar. Bu insanların tə s ə vvür kütlüyü is ə onlara imkan verir ki, Buddaya rahatlıq vermə y ə n - x ə st əliyin, qocalığın və bu gün-sabah bütün h ə zzl ə ri yox ed ən ölümün qaçılmazlığını unutsunlar. Ona baxmayaraq ki, bu insanların bə zil ə ri iddia edir ki, onların fikir və t ə s əvvür kütlüyü pozitiv adlandırdıqları fə ls ə f ədir, düşünürə m ki. bu onları sualı görmə y ə r ək balı yalayanlardan ayırmır. Bu insanlara da mə n t ə qlid ed ə bilm əzdim: onların tə s ə vvür etm ə kütlüyü m ə nd ə olmadığından, mə n onu süni olaraq özümd ə yarada bilm ə zdim. M ə n h ər bir canlı insan kimi, bir də f ə ə jdaha v ə siçanları gördükd ə gözl ə rimi onlardan ç ə k ə bilm ə zdim. Üçüncü çıxış yolu güc və enerjinin çıxmasıdır. O, həyatın bə db ə xtlik v ə m ənasız şey olduğunu anladıqda , ona son qoymaqdan ibarə tdir. Bunu t ə k-tük güclü v ə ardıcıl insanlar edirl ər. Onlar axmaqcasına ə l ə salındıqlarını anlayaraq və başa düşə r ə k ki, öl ə nl ə r diril ə rd ən xoşbə xtdirl ə r v ə h ər şeydən yaxşı odur ki, mövcud olmayasan, belə d ə edirl ə r v ə d ə rhal bu s əfeh zarafata son qoyurlar, şükürlə r olsun vasit ə l ə r d ə var: boğaza