inkişaf edirdim və özüm d ə bu inkişafı hiss edə r ə k, t əbii olaraq düşünürdüm ki, bu elə bütün dünyanın qanunudur və bu qanunda m ə n öz h əyat suallarımında hə llini tapacam. Lakin el ə bir zaman g ə ldi ki, m ənim inkişafım dayandı - m ən hiss etdim ki, inkişaf deyil, ə ksin ə quruyuram, ə z ə l ə l ə rim z ə ifl əyir, dişlə rim tökülür - v ə m ə n gördüm ki, bu qanun m ə n ə heç n əyi başa salmır, hə tta bel ə bir qanun heç zaman mövcud olmayıb və heç olada bilm ə zdi, m ə n is ə h əyatımın müə yy ə n dövründ ə özümd ə müşahidə etdikl ə rimi qanun kimi q əbul etmişə m. M ə n bu qanunun t ə rifin ə daha ciddi yanaşdım; və m ə n ə aydın oldu ki, sonsuz inkişaf qanunları mövcud ola bilmə zl ər; aydın oldu ki: sonsuz zaman v ə m ə kanda h ər şey inkişaf edir, mükə mm ə ll əşir, tə b ə q ə l əşir - dem ə k, heçn ə dem ə y ə b ə rab ərdir. Bunlar hamısı - m ənası olmayan sözlə rdir, çünki sonsuzluqda n ə mür ə kk ə b var, n ə d ə sad ə , n ə qabaq var, n ə d ə arxa, n ə daha yaxşı var, nə d ə daha pis. Başlıcası isə o idi ki, m ənim şəxsi sualım: mə n öz ist ə k v ə arzularımla birlikdə n ə y ə m? - artıq tə mamil ə cavabsız qalırdı. Mən anladım ki, bu biliklər çox maraqlı, çox c ə lbedicidirl ər, lakin onların də qiqliyi v ə aydınlığı onları həyat suallarına tə tbiq etdikd ə ə ks müt ə nasiblik t əşkil edir:nə q ə d ə r ki onlar h əyat suallarına tə tbiq edilmirl ə r - d ə qiq v ə aydındırlar,hə yat m ə s ə l ə l ə rinin h ə llin ə yön ə ldikd ə is ə t ə mamil ə cazib ə siz v ə anlaşılmaz olurlar. H ə yat m ə s ə l ə l ə rinin h ə llini verm ə y ə c ə hd ed ə n elml ə r sah ə sin ə - y ə ni fiziologiya, biologiyaya, psixologiya, sosiologiyaya müraci ə t etdikd ə , burada son d ə r ə c ə fikir kasıblığına, saysız - hesabsız anlaşılmazlıqlara, aidityyatı olmayan sualların hə llin ə yön əlmiş haqsız iddiaya və baş alıb gedən bir alimin başqaları və h ə tta özü-özüyl ə aramsız ziddiyyə td ə olmasının şahidi olursan. H əyata dair sualların hə lliyl ə m əşğul olmayan, yalnız öz elmi, hüsusi suallarına cavbab ver ə n bilikl ə r sah ə sin ə müraci ə t etdikd ə , insan z əkasının qüdrə tin ə heyran olursan, lakin ə vv ə lc ə d ə n bilirs ə n k, burada h əyat suallarına cavab yoxdur. Bu biliklə r h əyata dair sualları tanımaqdan açıq - açığına imtina edirlə r. Onlar deyirl ər:' Sə nin n ə olduğunu və n ə üçün yaşadığını biz bilmirik və bununla m əşğul olmuruq; lakin, ə g ə r s ə n ə işıq, kimyə vi birl əşmə l ər qanunlarını, orqanizmlərin inkişaf qanunlarını bilmə k lazımdırsa; ə q ə r s ə n ə cisiml ərin, onların formalarının qanunlarını və miqdar v ə k ə miyy ə t nisb ə tini bilm ək lazımdırsa, ə g ə r s ə n ə öz ağlının qanunlarını bilmək lazımdırsa, onda bunlar ən hamısına bizim aydın, də qiq v ə y əqin cavablarımız var.' Ümumiyy ə tl ə t ə crübi elml ə rin h əyat suallarına münasibə ti bel ə ifad ə edil ə bil ə r: sual: M ə n n ə üçün yaşayıram? - cavab: Sonsuz böyük m ə kanda, sonsuz böyük zaman k ə siyind ə , son d ə r ə c ə kiçik z ə rr ə cikl ər öz formalarını sonsuz mürə kk ə blikd ə d əyişirlə r v ə s ə n bu forma d əyişmə l ə rinin qanununu anlayanda, n ə üçün yaşadığını da başa düşə c ə ks ə n. Müc ə rr ə d bilikl ə r ə ə saslanaraq bel ə düşünürdüm: ' Bütün bəşə riyy ə t onu idar ə ed ə n m ə n ə vi d ə y ə rl ə r ə , ideallara əsaslanaraq yaşayır və inkişaf edir. Bu ideallar müxtə lif dinl ə rd ə , elml ə rd ə , inc ə s ə n ə t növl ə rind ə , dövl ətçilik formalarında tə zahür edilir. Bu ideallar t ə dric ə n yüks ə lir v ə b əşə riyy ə t ali s ə ad ə t ə, rifaha doğru gedir. Mə n - b əşə riyy ə tin bir hiss ə siy ə m, buna gör ə m ə nim v ə zif ə m b əşər ideallarının də rkin ə v ə h ə yata keçirilm ə sin ə yardım etmə kd ə n ibar ətdir. Ağlımın körpə vaxtında mən bu cür düşüncə yl ə m ə mnun olurdum, lakin h əyat sualı mə nd ə bütün aydınlığıyla baş qaldıranda, bütün bu nə z ə riyy ə alt- üst oldu. Bu növ bilikl ə rin b əşə riyy ə tin kiçicik bir hiss ə sini öyr ə nib, ə ld ə edil ə n n ə tic ə l ə ri ümumi n ə tic ə kimi q ə l ə m ə verm ə l ə rinin s ə hl ə nkar s ə hvini n ə z ə r ə almasaq, bu baxışın müxt ə lif t ə r əftarlarının bəşər ideallarının nə d ə olduğuna dair mə s ə l ə d ə biri birin ə zidd olmalarını nə z ə r ə almasaq - bu baxışın qə rib əliyimi deyim, ağılsızlığımı deyim ondadır ki,