höküm ət işində çalışmayan bizim mühitdə n olan insan, h ə r zaman, indi v ə daha çox ə vv ə ll ər, xristianlar arasında yaşadığını və özünü d ə xristian pravoslav m ə zh ə bini etiqad ed ən sayıldığını bir də f ə d ə olsun yada salmadan ill ə rl ə yaşaya bilə rdi. Bel ə ki, indi d ə ə vv ə ll ər olduğu kimi, etibar yolu ilə q ə bul edil ə n v ə xarici t ə zyiql ə himay ə edil ə n dini t ə lim din ə zidd olan h ə yat t ə crüb ə l ə rinin v ə bilikl ə rinin t ə sirin ə m ə ruz qalaraq t ə dric ə n yox olur v ə insan ona uşaq yaşlarından tə lqin edil ə n v ə artıq heç izi d ə qalmayan dinin onda bütöv olduğunu zə nn ed ə r ə k, ə ks ə r hallarda uzun ill ə r yaşayır. S.adlı ağıllı və s ə mimi bir adam, dind ən uzaqlaşdığını mə n ə bel ə söyl əmişdir.İyirmi altı yaşında o ov zamanı gecə l ə y ə rk ə n köhn ə, uşaqlıqdan vərdiş etdiyi adə t il ə axşam duasına başladı.Onunla ova çıxan böyük qardaşı samanlıqda uzanıb ona tamaşa edirdi. S. duasını bitirib yatağa girə nd ə, qardaşı ona dedi: 'Sə n h ə l ə d ə bunu edirs ən?' Bundan başqa onlar bir birinə heçn ə dem ə dil ə r. Lakin S.o günd ə n dua etm ə yi v ə kils ə y ə getm ə yi t ə rgitdi. Artiq otuz ildir ki o n ə dua etmir, n ə priçestiya olunmur n ə d ə kils ə y ə getmir. Bu ona gör ə baş vermədi ki, o qardaşının ə qid ə sini bilirdi v ə onu q əbul etmişdir, nə d ə ona gör ə ki o öz q ə lbind ə n ə yi is ə h əll etmişdir, bu yalnız ona görə baş verdi ki, qardaşı t ə r ə find ə n deyil ən bu söz öz ağırlığı altında aşmağa hazır olan divara barmaqla tə kan edilm ə sin ə b ə nz əyirdi; bu söz ona işarə edirdi ki, o yerd ə ki onun düşündüyünə gör ə onun inamı var artıq çoxdandır ki, hecnə n ə yoxdur, v ə buna gör ə dua zamanı dedıyı sözl ə r, xaç vurmalar v ə t ə nziml ə r tamamil ə m ə nasiz h ə r ə k ə tl ərdir. Bunların m ənasizlığını anlayaraq, o bunları davam edə bilm ə zdi. Düşünürəm ki, insanların böyük ə ks ə riyy ə ti il ə bu hal baş verib və verir. M ə n dinin özünü h ər hansı müvə qq ə ti m ə qs ə dl ə r ə çatmaq üçün vasit ə y ə çevir ə n insanlar haqda deyil (bu insanlar - ən qatı imansızdırlar, çünki ə g ə r onlar üçün din, iman h ər hansı bir düny ə vi m ə qs ə dl ə r ə çatmaq üçün vasit ə dirs ə şübhə yoxdur ki , bu iman deyil), özü özl ə ri il ə düzgün, bizim mühitd ə t ə lim t ə rbiy ə almış insanlar haqda danışıram. Bizim mühitd ə t əhsil almış bu insanlar elə bir v ə ziyy ə td ə dirl ə r ki , h ə yat v ə bilik işığı süni binanı ə ridib v ə onlar ya bunu görüb yeri azad edibl ə r yada h ə l ə görm ə yibl ə r. Uşaqlıqdan mə n ə veril ə n dini t əlim başqalarında olduğu kimi mə nd ə d ə yox oldu, f ərq yalnız onda idi ki , kiçik yaşlarımdan çoxlu mütaliyə y ə v ə düşünmə y ə başladığımdan mə nim dind ən uzaqlaşmağım lap ə vv ə ld ən düşünülmüş şə kild ə baş verdi. On altı yaşım olanda mən artıq öz istə yiml ə dua etm ə yi, kils ə y ə getm ə yi v ə oruc tutmağı t ə rgitdim. M ən artıq uşaqlıqdan mə n ə öyr ə dil ə n ə inanmırdım, lakin mə n h ə l ə d ə n ə y ə is ə inanırdım. Nə y ə inandığımı mə n heç cür dey ə bilm ə zdim. M ən Allaha da inanırdım, yaxud daha d ə qiq des əm, Allahı inkar etmirdim, lakın hansı Allahı deyə bilm ə zdim; m ə n M ə sihi d ə onun t ə liminid ə inkar etmirdim, lakin onun t ə liminin n ə d ə n ibar ət olduğunu da dey ə bilm ə zdim. İndi o dövrü yada salanda, mən açıq aydın görürə m ki, m ənim inamım - o şeyki heyvani instikl ə rd ən başqa mə nim h əyatımı hə r ə k ə t ə g ə tirirdi - m ə nim o dövrki yegan ə h əqiqi inamım kə milliy ə olan inam idi. Lakin kamilliyin n ə d ə olduğunu və onun m ə qs ə dinin n ə olduğunu mə n dey ə bilm ə zdim. M ə n özümü ə ql ə n kamil etm ə y ə çalışırdım - bacardığım və h ə yatda t əmasda olduğum hər şeyi öyrə nirdim; m ə n öz irad ə mi kamil etm ə y ə çalışırdım - özüm üçün qaydalar t ə rtib edib v ə onlara ə m ə l etm ə y ə çalışırdım; cürbə cür m əşqlə rl ə gücümü v ə c əldliyimi artıraraq və müxt ə lif ç ə tinlikl ə rl ə özümü dözüm ə v ə s ə bir ə öyr ə d ə r ə k fiziki c ə h ə td ə n özümü kamill əşdirirdim. M ən bunların hamısını kamillik hesab edirdim. Hər şeyin önündə , t ə bii ki, m ə n ə vi kamillik dururdu, lakin bir müdd ə t keçdikd ə bu ümumiyy ə tl ə kamillikl ə ə v ə z olundu,