qayıtdım. Mə n m ə ni dünyaya g ə tir ə n v ə m ə nd ə n n ə yi is ə ist ə y ə n irad ə y ə qayıtdım: mə n ona qayıtdım ki, mə nim h əyatımın başlıca və yegan ə m ə qs ədi daha yaxşı olmaq, yə ni bu irad ə y ə uyğun yaşamaqdır; mən ona qayıtdım ki, bu iradənin izharını mə n bütün b əşə riyy ə tin m ə n ə görünm ə z uzaqlarda gizl ə n ə n özünü idar ə etm ək üçün yaratdığı bilikd ə tapa bil ə r ə m, y ə ni m ə n Allaha, m ə n ə vi kamilliy ə v ə h əyatın mənasını ötürə n ə n ə n ə y ə olan inama qayıtdım. Fərq yalnız onda idi ki, o zaman bunlar hamısı şüursuz q əbul edilmişdir, indi isə m ən bilirdim ki, bunsuz yaşaya bilmə r ə m. M ə niml ə el ə bil aşağıdakı baş verdi: yadımda deyil nə vaxt m əni qayığa oturdub, m ə n ə m əlum olmayan hansı sa bir sahildə n it əliyib yola salıblar, o biri sahilə istiqam ə ti göst ərib, naşı ə ll ə r ə avar verib v ə t ək buraxıblar. Mən bacardığım kimi avarla işlə yirdim v ə üzürdüm; lakin çayın ortasına yaxınlaşdıqca, mə ni h ə d ə fd ən uzaqlaşdıran suyun axını gücl ə nirdi v ə m ə n m ənim kimi suyun axını ilə aparılan üzgüçülə rl ə daha da tez-tez rastlaşırdım. Onların içə risind ə t ə nha, avar ç ə k ə r ə k üz ə nl ər; avarı necə g əldi atmış üzgüçül ər, insanlarla dolu böyük qayıqlar, nə h ə ng g ə mil ər var idi; onların bir qismi axınla çarpışır, digə rl ə ri özl ərini onun ixtiyarına vermişdilə r. M ə n sahild ən uzaqlaşdıqca, aşağıya, bütün üzə nl ərin axınına baxaraq mə n ə veril ə n istiqam ə ti getdikc ə unudurdum. Axının ortasında, böyük sürə tl ə aşağı üzən qayıq və g ə mil ərin arasında(sıxlığında) mə n artıq tə mamil ə istiqam ə ti itirdim v ə avarları atdım. Mə nim ətrafımda hə r t ə r ə fd ə n sevin ə r ə k v ə şə nl ə n ə r ək suyun axını ilə aşağı, yelkə nli v ə avarlı gə mi v ə qayıqlarda böyük sür ə tl ə üzgüçül ə r ir ə lil ə yirdil ə r v ə m ə ni v ə biri- birini inandırırdılar ki, başqa istiqam ə t heç olada bilm ə z. M ən onlara inandım və onlarla üzdüm. Suyun axını mə ni uzaqlara apardı, elə uzaqlara ki, orada m ən kandarların səsini eşitmə y ə başladım. Bu zaman m ən anladım ki, orada məhv olmalıyam əv orada artıq məhv olmuş qayıqları da gördüm... v ə m ən ayıldım. Uzun müddə t m ə niml ə n ə baş verdiyini anlıya bilmirdim. M ən qarşımda yalnız məhvi görürdüm, ona doğru qaçırdım, ondan qorxurdum, heç yerd ə xilas görmürdüm v ə bilmirdim n ə edim. Lakin arxaya n ə z ər saldıqda, mə n suyun axınına qarşı heç bir çə tinlikl ə r ə baxmayaraq, dayanmadan üz ən saysız - hesabsız qayıqlar gördüm, sahil, avarlar və istiqam ət yadıma düşdülə r v ə m ə n geriy ə axına qarşı yuxarı və sahil ə t ə r ə f üzm ə y ə başladım. Sahil - Allah idi, istiqam ə t - ə n ə n ə idi, avarlar - m ə n ə veril ə n avar ç ə k ə r ə k sahil ə çıxmaq azadlığı - Allahla birl əşmə k idi. Bel ə likl ə m ə nim daxilimd ə h ə yat gücü yenid ə n oyandı və m ə n yen ə yaşamağa başladım.

XIII

M ə n m ənsub olduğum mühitin həyatından imtina etdim, etiraf etdim ki, bu ə sil h ə yat deyil onun misli, b ə nz əridir, yaşadığımız bolluq şə raiti, bizi h əyatı anlamaq imkanından m ə hrum edirv ə h əyatı başa düşmə k üçün m ən istisnaların, bizim, hə yat parazitl ə rinin h əyatını deyil, ə ksin ə , h əyatı qurub -yaradan sad ə z ə hm ətkeş xalqın həyatını və onun h ə yata verdiyi m ənanı başa düşmə liy ə m. M ə nim ətrafımda yaşayan sadə z ə hm ətkeş xalq rus xalqı idi və m ə n ona, onun h ə yata verdiyi m ə naya müraci ə t etdim. Bu m ə na, ə g ə r onu ifad ə etmıə k mümkündürs ə, aşağıdakı idi. Hər bir insan bu dünyaya Allahın iradə si il ə g ə lib. Allah h ər bir insanı elə yaradıb ki, hə r bir k ə s öz ruhunu m ə hv d ə ed ə bil ə r onun xilas da ed ə bil ər, insanın hə yatdaki v ə zif ə si - öz ruhunu xilas etm ə kdir; öz ruhunu xilas etm ək üçün Allahla yaşamaq lazımdır, Allahla yaşamaq üçün isə , h əyatın bütün