arzusu il ə bu qanı və b ə d ə ni t ə hqir, hörm ə tsizlik hissi olmadan uddum, lakin z ə rb ə artıq endirilmişdir və ə vv ə lc ə d ə n bil ə r ə k, m ə ni n ə gözl ə yir, m ə n bir daha ged ə bilm ə zdim. M ə n ə vv ə lki qayda il ə kils ə ayinl ə rini icra etm ə yi davam edirdim v ə h ə l ə d ə inanırdım ki, ə m ə l etdiyim dini t ə limd ə h ə qiq ə t mövcuddur v ə m ə niml ə , indi m ə n ə aydın olan o zamanlar is ə q ə rib ə görün ən bir hall baş verdi. Savadsız yolçu -k ə ndlinin Allah, inam, h ə yat, xilas haqda söhb ə tin ə qulaq asdıqda, dini bilik m ə n ə açılırdı; xalqla, onun həyat, inam haqda düşüncə l ə rini dinl ə y ə r ə k yahınlaşırdım sa, hə qiq ə ti getdikc ə başa düşürdüm. Eyni hall Çetyi -Mineyi v ə Proloqları* oxuyanda da mə niml ə baş verirdi - bu m ə nim ə n sevimli mütaliy ə m oldu. Möc ə z ə l ə ri istisna ed ə r ə k, onlara m ənanı ifadə ed ə n fabula kimi baxaraq, bu mütaliy ə m ə n ə h əyatın mənasını açırdı. Orada Böyük Makariyin, İosaf - Şahzadənin(Buddanın əhvalatı) rə vay ə tl əri var idi, orada İoan Zlatoustun kəlamları, quyuya düşmüş yolçu, qızıl tapmış rahib, Pyotr - mıtar haqda söhbə tl ə r(h ə disl ə r) var idi; orada, ölümün h əyatı istisna ed ə bilm ə diyini b ə yan ed ən şə hidl ə rin(?) əhvalatları var idi; orada sə feh v ə kils ə t ə limi haqda heçn ə bilm ə y ən xilas olmuş savadsızlar haqda rə vay ə tl ə r var idi. Lakin el ə ki m ə n dindar aliml ə rl ə rastlaşırdım, yaxud onların kitablarını ə lim ə alırdım, mə nd ə , h ə m ə n, özüm ə qarşı şübhə, narazılıq, mübahisə q ə z ə bi oyanırdı(yaranırdı) və m ən hiss edirdim ki, onların söhbə tl ə rin ə diqq ə t yetirdikc ə , m əğzinə vardıqca hə qiq ə td ən uzaqlaşır və uçuruma gedir ə m.

XV

H ə r d ə f ə k ə ndlil ə r ə rast g ə ldikd ə, onlara savadsız və elmsiz olduqlarına görə qibt ə edir, h ə s əd aparırdım. Mə nim üçün t ə mamil ə m ənasız görünün dinin bə zi müdd əaları, onlarda heç bir şübhə oyatmırdı; onlar bu müddəaları da qə bul ed ə bilirdil ə r h ə qiq ə t ə d ə inanırdılar, hə min o h ə qiq ə t ə ki, ona m ə n d ə inanırdım. Lakin, bə db ə xtlikd ə n, m ə n ə aydın idi ki, hə qiq ə t ə n z ə rif tell ə rl ə yalanla bir birin ə hörülüb v ə m ən onu bu şə kild ə q ə bul ed ə bilm ə r ə m. Bel ə c ə m ən üç il yaşadım və t ə z ə -t ə z ə m ən oyanmış bir insan kimi hə qiq ə ti h ə l ə yavaş - yavaş anladıqda, yalnız duyğu ilə idar ə olunaraq m ə n ə daha işıqlı görünə n t ə r ə f ə gedirdim v ə bu toqquşmalar mə ni el ə d ə t əə cübl ə nmirdil ə r. M ə n n ə yi is ə başa düşmə y ə nd ə , özüm ə deyirdim: 'Gunah mə nd ə dir, m ən yaramazam.' Lakin öyrə ndiyim h ə qiq ə tl ə ri daha d ə rind ə n d ə rk etdikc ə , bu h ə qiq ə tl ə r h əyatımın mənasına çevrildikcə , bu toqquşmalar daha ağır, daha kə skin olurdular v ə bir t ə r ə fd ə n m ən başa düşmə diyimd ə n anlıya bilmədiyim şey o biri tə r ə fd ə n is ə, yalnız, özüm özümə yalan danışdıqda başa düşə bil ə c əyim şey arasında mövcud olan hə dd getdikc ə aydınlaşırdı. Bütün bu iztirab v ə şübhə l ə r ə baxmayaraq, m ə n h ə l ə d ə pravoslavlıqda qalırdım. Lakin öz h ə llini t ə l ə b ed ə n h ə yat m ə s ə l ə l əri ortaya çıxdı və bu zaman bu m ə s ə l ə l ə rin kils ə t ə r ə find ə n edil ə n h ə lli - q əbul etdiyim inamın əsaslarına zidd hə lli - m ə ni pravoslavlıqla ə laq ə nin mümkünlüyünd ə n t ə mamil ə imtina etm ə y ə m ə cbur etdi. Bu suallar, ilk növb ə d ə , pravoslav kils əsinin başqa kilsə l ə r ə - kotolisizm ə v ə raskolçu adlanan möminl ə r ə münasib ə ti il ə bağlı idi. Bu zaman, dinə olan marağıma görə , m ə n müxt ə lif m ə zh ə bl ə r ə m ə nsub olan dindarlarla: katolikl ə rl ə , protestantlarla, köhn ə t ə riq ə tçil ə rl ə , molokanlarla v ə b. - yaxınlıq edirdim. Onların arasında çoxlu sayda əxlaqlı və h ə qiqi möminl ə r ə rast g ə lirdim. M ən bu insanların qardaşı olmaq istə yirdim.