Lakin hamını vahid din və m ə h ə bb ə t ətrafında birləşdirmə yi m ə n ə söz ver ə n bu t ə lim, özünün ə n görk ə mli t ə msilçil əri simasında mə n ə dedi ki, bunlar hamısı sə hv yolda olan insanlardır və o şey ki, onlara hə yat gücü verir - şeytan ə m ə lidir v ə yalnız biz mümkün olan vahid h ə qiq ə t ə malikik. M ən gördüm ki, bizim kimi pravoslavlığa etiqad etm ə y ə nl ə ri pravoslavlar kafir hesab edirl ə r, eynil ə , katolikl ə r v ə başqaları pravoslavlığı kafirlik hesab edirl ə r; m ə n gördüm ki, pravoslavlar kimi zahiri simvol v ə sözl ə rl ə öz inamlarına etiqad etmə y ə nl ə r ə - pravoslavlıq, baxmayaraq ki, bunu gizlə tm ə y ə çalışır, düşmə n münasib ə ti b ə sl ə yir v ə bu bel ə d ə olmalıdır, birincisi, ona görə ki, iddia etm ə k ki, s ə n s ə hv yoldasan, m ə n is ə düz yolda, bir insanın o biri insana deyə bil ə c ə yi ən ağır sözdür v ə , ikincisi, ona gör ə ki, evlad v ə qardaşlarını sevən insan onları yalançı dinə dönd ə rm ək arzusunda olan insanlara qarşı yalnız düşmənçilik münasibıti bə sl ə y ə bil ə r. Özüd ə bu düşmə nçilik dini t ə limin daha d ə rin bilqisi il ə şiddə tl ə nir. N ə tic ə d ə , m ə n, h ə qiq ə ti m ə h ə bb ə t namin ə birl əşmə kd ə gör ə n bir insan, qeyri ixtiyari olaraq, gördüm ki, dini t ə lim h ə qiq ə ti öyr ə tm ə k ə v ə zin ə onu gizl ə dir. Bu yalan o d ə r ə c ə sad ə v ə aydındır ki, o də r ə c ə biz ə , müxt ə lif dinl ə r ə etiqad edil ə n ölk ə l ə rd ə yaşamış və orada katolikin pravoslav v ə protestanta, pravoslavın katolik və protestanta, protestantın hə r ikisin ə olan nifr ət dolu, lovğa, sarsılmaz inkar etmə münasib ə tini v ə köhn ə t ə riq ətçinin, paşkovçunun, şekerin və bütün m ə zh ə bl ə rin biri birin ə olan h ə min bu münasib ətini görmüş savadlı insanlara bu yalan o də r ə c ə aydındır ki, onun şübhəsizliyi ilk zaman çaşdırır. Özün -özün ə deyirs ə n: ola bilm ə z ki, bu bel ə sad ə v ə aydın olsun və buna baxmayaraq insanlar görm ə sinl ə r ki, ə g ə r iki fikir biri biriniinkar edirs ə , dem ə li n ə birind ə n ə d ə ki o birisind ə din olan, din adlanan o ümumi, vahid h ə qiq ə t yoxdur. Burada n ə is ə var. Hansı sa bir izah olmalıdır - v ə m ə n düşünürdüm ki, izah var, onu axtarırdım, mövzuya aid nə var sa hamısını oxuyurdum və bacardığım hə r k ə sl ə m ə sl ə h ə tl əşirdim. Bütün sə yl ə rim ə baxmayaraq, m ən yalnız bir izah alırdım, bu izah o idi ki, onu əsas tutaraq Sum* qusarları hesab edirlə r ki, dünyada ən birinci alay Sum qusar alayıdır, Sarı ulanlar* isə hesab edirl ə r ki, dünyada birinci alay - Sarı ulanlardır. Müxtəlif etiqadların hamısının ruhani simaları, onların ə n görk ə mli t ə msilçil ə ri, m ə n ə yalnız onu deyirdilə r ki, onlar özl ərinin haqq yolda, başqalarının isə s əhv yolda olduqlarına inanırlar və onlar yalnız onu edə bil ə rl ər ki, bu yolunu azmışlar haqda dua etsinl ə r. M ə n arximandridl ə rl ə , arxiyepiskoplarla, staresl ə rl ə , sximnikl ə rl ə * görüşürdüm və söhb ət edirdim, lakin onların heç biri mə n ə bu yalanı izah etmə y ə heç bir c ə hd etm ədi. Onlardan yalnız biri mə n ə h ər şeyi izah etdi, lakin elə izah etdi ki, m ə n artıq heç kimdə n v ə heçn ə soruşmadım. Mən düşünürdüm ki, dinə qayıdan hə r bir dinsizi(bu qayıdışa isə bizim bütün g ə nc n ə sil c ə lb edilm ə lidir) ilk növb ə d ə : n ə üçün h ə qiq ət lüteranlıqda deyil, kotolisizimdə düyil m əhz pravoslavlıqdadır? - syalı maraqlandırır. Onu gimnaziyada öyrə dirl ə r v ə o, k ə ndlid ə n f ərqli olaraq, yaxşı bilir ki, katolikd ə , protestanda eynil ə başqaları kimi yalnız öz mə zh ə binin h ə qiqiliyini iddia edir. H ə r bir m ə zh ə bl ə öz t ə r ə fin ə ə yil ə n tarixi d ə lill ə r, kifay ə t etmirl ə r. M ə n, - t ə limi daha yüks ək başa düşmək olmazmı, - deyirdim, - el ə başa düşmə k ki, onun yüks ə kliyind ə n f ə rql ər yoxa çıxsınlar, necə ki onlar h əqiqi mömin üçün yoxa çıxırlar? Olmazmı, köhnə t ə riq ə tçil ə rl ə getdiyimiz yolla daha dair ə liy ə y ə k? Onlar iddia edirl ə r ki, xaç, h ə md-s ə na v ə mehrab(s ə cd ə gah) ətrafında dövrə g ə zm ə k bizd ə f ə rqlidir. Biz d ə dey ə k: siz Nikey simvoluna, yeddi ayin ə inanırsınız, bizdə inanırıq. Gəlin bunda dayanaq, qalan şeydə is ə ist ə diyiniz kimi edin. N ə tic ə d ə , biz dinin mühüm t ə r ə fini ikincid ə r ə c ə li t ə r ə find ə n üstün tutaraq onlarla birl əşək. İndi isə, olmazmı katoliklə r ə dey ə k:siz buna v ə buna, ə n ə sas şeyə inanırsınız, 'filioque' və papaya münasib ə td ə is ə , ist ədiyinizi edin. Olmazmı, elə