k ə ndir, su, ür əyi sancmaq üçün bıçaq, dəmir yollarında qatarlarlar. Bu çıxış yolunu seç ən insanların sayı bizim mühitdə gün-b ə - gün artır. Onlar çox vaxt həyatlarının ə n göz ə l dövründ ə , daxili gücl ə rinin çiç ə kl ə n ən, insdan ağlını, mə nliyini alçaldan v ərdişlə rinin is ə h ə l ə az m ə nims ə nildiyi bir vaxtda bel ə edirl ə r. M ə n görürdüm ki, bu ə n l ə yaq ətli çıxışdır və ona ə l atmaq ist ə yirdim. Dördüncü çıxış yolu zə iflik göst ə rm ə kdir. O, h əyatın bə db ə xtlik v ə m ə nas əz bir şey olduğunu anlayaraq, ondan heçnə çıxa bilmə y ə c ə yini ə vv ə lc ə d ə n bil ə r ə k, onu davam etm ə kd ə n ibar ə tdir. Bu yolu seç ən insanlar anlayırlar ki, ölüm həyatdan yaxşıdır, lakin m əntiqi addım atmaq - yalanı tezliklə qurtarmaq v ə özünü öldürm ə k - gücün ə malik olmadıqlarından, elə bil n ə yi is ə gözl ə yirl ə r. Bu - z ə iflik göst ə rm ə kdir, çünki ə g ə r m ə n yaxşının nə olduğunu bilirə ms ə v ə o m ənim ixtiyarımdadır, nə y ə gör ə ondan istifad ə etm ə yim?.. m ən bu insanlar sırasında idim. Bel ə likl ə , m ən araşdırdığım insanlar dörd yolla bu dəhşə tli ziddiyy ə td ə n azad olurdular. Ağlımın diqqə tini n ə q ə d ər toplasam da, bu dört çıxışdan başqa çıxış görmürdüm. Birinci çıxış: həyatın bə db ə xtlik, m ənasız və fani olduğunu və ölümün h əyatdan yaxşı olduğunu anlamamaqdır. Mən bunu yaxşı bilirdim və bunu bildikd ə ona gözl ə rimi yuma bilm ə zdim. Dig ər çıxış - g ə l ə c ək haqda düşünmə y ə r ə k, h ə yatdan nec ə varsa el ə d ə istifad ə etm ə k. Bunu da ed ə bilmirdim. M ə n Sakia- Muni kimi, qocalığın, iztirabların, ölümün olduğunu bilə -bil ə ova ged ə bilm ə zdim. M ə nim t ə h ə yyülüm olduqca canlı idi. Bundan başqa, mə n bir d ə qiq ə lik t ə sadüf n ə tic ə sind ə m ə nim b ə xtime düşən bir anlıq hə zz ə sevin ə bilm əzdim. Üçüncü cixış: həyatın bə db ə xtlik v ə axmaqlıq olduğunu anlayaraq ona son qoymaq, özünü öldürmə kdir. M ən bunu başa düşmüşdüm, lakin n ə y ə s ə gör ə h ə l ə d ə özümü öldürmürdüm. Dördüncü çixiş - Süleymanın, Şopenqaerin və ziyy ə tind ə yaşamaq - y ə ni h əyatın axmaq bir zarafat olduğunu bilmə k v ə h ə l ə d ə yaşamaq, yuyunmaq, gə yinm ə k, nahar etm ək, danışmaq və h ə tta kitab yazmaq. M ə n bundan ə ziyy ə t ç ə kirdim, üzülürdüm lakin h ə l ə d ə bu v ə ziyy ə td ə qalırdım. Indi m ən başa düşürə m ki, ə g ə r m ə n özümü öldürm ə dim s ə , bunun s ə b ə bi o idi ki, m ən düşüncə l ə rimin ə dal ətsiz olduğunu dumanlı şə kild ə anlayırdım. Mə nim müdrikl ə rl ə birlikd ə h əyatın mənasızlığlna gə tir ən düşüncə l ərin gedişi mə n ə n ə q ə d ər inandırıcı və şübhə siz görüns ə d ə , m ə nd ə düşüncə l ərimin başlanğıc nöqtə sinin h ə qiq ət olmasına dair qeyri-mü ə yy ən bir şübhə qalırdı. Bu şübhə bel ə idi: M ə n, m ə nim d ə rrak ə m - etiraf edibl ə r ki, h ə yat m ənasızdır. ə g ə r ali d ə rrak ə mövcud deyils ə (o is ə mövcud deyil v ə heçn ə onu sübut ed ə bilm ə z), onda d ə rrak ə m ə nim üçün h əyatın yaradıcısıdır. Də rrak ə olmasa idi, m ə nim üçün h ə yatda olmazdı. Bə s nec ə olur ki, d ə rrak ə h əyatı inkar edir və eyni zamanda özü h əyatın yaradıcısıdır. Yaxud, digə r t ə r ə fd ə n: ə g ə r h ə yat olmasa idi, m ə nim d ə rrak ə m d ə olmağzdı - dem ə li, d ə rrak ə h əyatın övladııdr. Hə yat h ər şeydir. Də rrak ə h əyatın m ə hsuludur v ə bu d ə rrak ə h əyatın özünü inkar edir. Mən hiss edirdim ki, burada hansısa bir s ə hv var. M ə n özüm ə deyirdim: h ə yat m ənası olmayan bir bə db ə xtlikdir v ə buna heç bir şübhə yoxdur. Lakin m ən yaşamışam, hə l ə yaşaylram və bütüm b əşə riyy ət yaşayıb və yaşayır. Yaxşı, bu necə olur? Bir halda ki, o yaşamıya bilə r n ə üçün yaşayır? Bel ə cıxır ki, yalnız mə n v ə Şopenqauer belə ağıllıyıq ki, həyatın mənasız və b ə db əxtlik olduğunu anlamışıq? Həyatın fani olması haqda düşüncə l ə r el ə d ə c ə tin deyill ə r v ə bunu ta q ə dimd ə n ə n sad ə insanlar edibl ə r, lakin buna baxmayaraq onlar yaşayıb və yaşaylrlar. Bə s nec ə olur ki, onlar hamsı yaşayır və heç vaxt h əyatın mənalı olmağına şübhə etm əyi heç ağıllarına belə g ə tirmirl ə r.