olduğunu deyilmə sin ə , bu sövd ə l əşmə l ər öz yanlışlığı və anlaşılmazlığına görə cavab sayıla bilmə zl ə r. Bilikl ə rin dig ə r müc ə rr ə d t ə r ə fi öz əsaslarına ciddi riayə t etdikd ə, suala acıq şə kild ə cavab ver ə r ə k, h ə r yerd ə v ə h ər zaman eyni cavabı verib və verir: dünya d ə rk edilm ə z bir varlıqdır. Insan həyatı bu də rk edilm əz 'tamın' də rk edilm ə z hiss ə sidir. M ə n yen ə d ə müc ə rr ə d v ə t ə crübi bilikl ər arasında olan və hüquq, siyas ət, tarix adlandırılan yarımelmlərin ballastını təşkil edə n bütün sövd ə l əşmə l ə ri k ə nara qoyuram. Bu elml ə r ə yene d ə yanlış olaraq inkişaf, mükə mm ə ll əşmə anlayışları daxil edilir, fərq yalnız ondadır ki, tə crübi sah ə d ə h ər şeyin inkişafı, buruda isə - insan h əyatının. Sə hv is ə eynidir: sonsuzluqda baş verən inkişaf, mükə mm ə ll əşmə m ə qs ə dsiz v ə istiqam ə tsizdir v ə buna gör ə bu cavab m ənim sualımla bağlı heçnə y ə aydınlıq gə tirmir. Harada ki, müc ə rr ə d bilik d ə qiqdir, y ə ni bütün mövcud hadis ə l əri yalnız yeni fə ls ə fi qrafalara bölüşdürüb və onlara yeni ad verm ə y ə xidm ə t ed ən, Şopenqauer professor f ə ls ə f əsi adlandırdığı fə ls ə f ə d ə deyil - h ə qiqi f ə ls ə f ə d ə ; harada ki, filosof əsas sualı n ə z ə rd ən qaçırtmır, orada cavab həmişə bir olub - bu Sokratın, Şopenqauerin, Süleymanın, Buddanın verdikləri cavablardır. Sokrat ölüm ə hazırlaşaraq deyir: 'Biz hə yatdan n ə q ə d ər uzaqlaşacağıqsa, yalnız o q ə d ə r h ə qiq ə t ə yaxınlaşacağıq. Biz, hə qiq ə ti sev ə nl ə r, h ə yatda n ə y ə can atırıq? Cismdə n v ə cismani h ə yat tör ə tdiyi bütün b əlalardan qurtulmağa. Belə olan halda ölüm g ə l ə nd ə b ə s biz nec ə sevinm ə y ək?' 'Müdrik həyatı boyu ölüm axtarır, ona görə ölüm onu qorxutmur.' Şopenqauer deyir: 'Dünyanın daxili mahiyyə tinin irad ə olduğunu də rk etdikd ə v ə bütün hadis ə v ə tazahürl ə rd ə , t ə bi ə tin qara qüvv ə l ərinin şüursuz cə hdl ə rind ən insanın tam şüurlu fə aliyy ə tin ə d ə k, bu irad ənin yalnız maddiliyini qə bul etdikd ə , biz heç cür bel ə bir n ə tic ənin qarşısını ala bilmə rik ki, irad ə nin azad inkar edilm ə si, özünüm ə hvi il ə b ə rab ər dünyanı təşkil edə n, maddiliyin bütün pill ə l ə rind ə ki bütün t ə zahürl ə r, m ə qs ə dsiz v ə arasıkə silm ə z daimi c ə hdl ə r v ə meyll ər yox olacaq, ardıcıl formaların müxtə lifliyi yox olacaq, forma il ə b ə rab ə r onun bütün t ə zahürl əri öz ümumi formaları ilə , zaman v ə m ə kanla, yox olacaq v ə n ə hay ə t onun sonuncu əsas forması - subyekt v ə obyekt yox olacaq. Irad ə yoxdursa, t ə s ə vvür yoxdursa - dünya da yoxdur. Bizim qarşımızda, ə lb ə td ə, yalnız heçnə galır. Lakin, bu heçliyə keçm ə y ə müqavim ə t göst ə r ə n bizim t ə bi ətimiz, bizim dünyamız kimi bizim özümüzü də t əşkil edən, yalnız hə min bu müvcud olma ist ə yidir (Wille zum Leben). Bizim heçlikd ə n bu d ə r ə c ə qorxumuz, yaxud, başqa sözlə , bu d ə r ə c ə yaşamaq istə yimiz - yalnız onu göstərir ki, biz özümüz yalnız bu h ə yat ist ə yiyik v ə ondan başqa heçnə deyilik. Ona gör ə , ist ə kl ə rin tam m ə hvind ə n sonra biz ə , h ə l ə d ə irad ə il ə z ə ngin olanlara qalan, ə lb ə td ə , heçn ə olacaq; v ə , ə ksin ə , kimin ki irad əsi çevrilmişdir və özünd ən imtina etmişdir, onlar üçün bizim bu qə d ə r real dünyamız, onun bütün günəşlə ri v ə südlü yolları ilə , heçn ədir.' Süleyman deyir: 'Mənasız və fani - h ər şey mənasız və fanidir! Gün əş altında çalışan insana bütün zə hm ə tl ə rind ə n ona n ə fayda? N ə sill ə r ötür, n ə sill ə r g ə lir, dünya is ə ə b ədi olaraq qalır. Nə olubsa, o da olacaq; v ə n ə edilibs ə , o da edil ə c ə k; v ə gün əş altında yeni heçn ə yoxdur. N ə is ə baş verə nd ə onun haqda deyirl ər: 'bax, bu yeni bir şeydir'; lakin bu artıq bizdə n ə vv ə lki dövrl ə rd ə olmuşdur. Keçmiş haqda xatirə yoxdur; v ə olacaq haqda, ondan sonra olanlarda xatir ə qalmayacaq. M ən, Ekkliziast, İyerusalimdə israil hökmdarı olmuşam və q ə lbimi s əma altında baş verə nl ə ri müdriklikl ə öyr ə nm ə y ə v ə sınamağa həsr etmişə m - bu ç ətin işi tanrı bəşər evladlarına verib ki, onunla məşğul olsunlar. Gün əş altında görülən bütün işlə ri sezdim, - h ər şey fani və ruhun əzabıdır...