ki, bunu etdikd ə özümü aldatmış, mə nim üçün müq ə dd əs olan şeyi təhqir etmiş olardım. Lakin burada m ə nim köm ə yim ə bizim yeni rus ilahiyatçı ə s ə rl ə ri g ə ldi. Bu ilahiyatçıların izahlarına görə , dinin əsas ehkamı(doqmatı), qüsursuz kilsə dir(dini icmadır). Bu ehkamın qə bulundan mütl ə q n ə tic ə kimi, kils ə t ə r ə find ə n öyr ə dil ə n h ə r şeyin hə qiq ət olması çıxır. Mə h ə bb ə tl ə birl əşdirilmiş və buna gör ə h ə qiqi biliy ə malik olan möminl ə rin toplusu kimi, kils ə m ənim inamımın əsası oldu. Mə n özüm ə deyirdim ki, insan t əkbaşına tanrı hə qiq ə tl ə rini m ə nimsiy ə bilm ə z, bu h ə qiq ət yalnız mə h ə bb ə tl ə birl əşdirilmiş insanların bütün toplusuna açılır. Hə qiq ə ti d ə rk etm ə k üçün g ə r ə k parçalanmayasan; parçalanmamaq üçün is ə g ə r ə k sev ə s ə n v ə razılaşmadığın şeylə barışasan. Hə qiq ə t m ə h ə bb ə t ə açılacaq, ona görə s ə n kils ə ayinl ə rin ə tabe olmadıqda, m ə h ə bb ə ti m ə hv edirs ə n, m ə h ə bb ə ti is ə m ə hv ed ə r ə k, s ə n h ə qiq ə ti d ə rk etm ə k imkanından mə hrum olursan. M ə n o zaman bu fikird ə olan sofizmi görmürdüm. M ə n o zaman başa düşmürdüm ki, mə h ə bb ə td ə birl əşmə k ə n ali m ə h ə bb ə ti ver ə bil ə r, lakin, heç cür mü ə yy ə n sözl ə rl ə Nikey simvolunda ifad ə edilmiş ilahiyat hə qiq ə tini ver ə bilm ə z, onu da başa düşmürdüm ki, mə h ə bb ə t heç cür h ə qiq ə tin m ə lum ifad ə edilm ə sini birl əşmə k üçün mütl əq şə rt ed ə bilm ə z. M ən o zaman bu düşüncə nin s ə hvini görmürdüm v ə ona gör ə pravoslav kils ə sinin bütün ayinl ərini, onların böyük ə ks ə riy ətini başa düşmə d ə n, q ə bul etm ə k v ə icra etm ək imkanını ə ld ə etdim. M ə n o zaman q ə lbimin bütün gücü il ə h ər cür düşüncə l ə rd ə n, ziddiy ə tl ə rd ə n ç ə kinm ə y ə çalışırdım və t ə sadüf etdiyim kils ə müdd əalarını mümkün qə d ə r m ə ntiqi izah etm ə y ə çalışırdım. Kils ə ayinl ə rini icra ed ə r ə k, m ə n öz d ə rrak ə mi ram edirdim v ə özümü bütün b əşə riy ətin malik olduğu dini ə n ə n ə y ə tabe edirdim. M ə n öz əcdadlarımla, sevdiyim atamla, anamla, babalarımla, nə n ə l ə riml ə birl əşirdim. Onlar və onlardan ə vv ə l yaşayanların hamısı inanıblar, yaşayıblar və m ə ni d ə dünyaya g ə tiribl ə r. M ə n ehtiram v ə hörm ə t b ə sl ədiyim xalqdan olan milyonlarla insanların hamısı ilə d ə birl əşirdim. Bundan başqa bu ə m ə ll ə r özü özlüyünd ə pis ə m ə l deyildil ə r (pis ə m ə l m ən ehtiraslarla yaşamağı hesab edirdim). S ə h ə r tezd ə n kils ə ibad ə tl ə rin ə duraraq, m ən bilirdim ki, artıq ona görə yaxşı iş görürəm ki, ağlımın tə k ə bbürünün ram edilm ə si üçün, əcdadlarım və müasirl ə rim ə yaxınlaşmaq üçün, həyatın mənasını axtarmaq xatirinə m ə n öz cismi rahatlığımı qurban verirə m. Bunlar qovenya(p əhriz) zamanı, sə cd ə ed ə r ə k v ə diz çök ə r ə k günd əlik dua oxunuşları zamanı, bütün oruclar zamanı da baş verirdi. Bu qurbanlar n ə q ə d ər cuzi olsalarda, bunlar yaxşılıq naminə edil ə n qurbanlar idi. M ə n (evd ə v ə kils ə d ə ) p əhriz saxlayırdım, oruc tuturdum, evdə v ə kils ə d ə vaxtaşırı dualar edirdim. Kils ə m ə rasiml əri zamanı mə n h ə r sözün m ənasına diqqə t yetirir v ə onlara m ə na verm ə y ə çalışırdım. Obednya* zamanı mə nim üçün ə n vacib sözl ər: 'возлюбим друг друга да единомыслием…(biri birimizi hə mfikirlikl ə sev ək...)' idi. Bundan sonra g ə l ən: 'Ata, oğul və müq ə dd əs ruha inanırıq' - sözl ə rini m ən buraxırdım, çünki onları başa düşə bilmirdim.

XIV

O zaman yaşamaq üçün, mə nim inama o q ə d ər böyük ehtiyacım var idi ki, mə n düşünmə d ə n, qeyri- şüuri olaraq dinin, şə ri ə tin ziddiy ə tl ə rini v ə anlaşılmazlıqlarını özümd ə n gizl ə dirdim. Lakin ayin v ə m ə rasiml ərin başa düşülmə sinin h əddi var idi. Əgə r yektenya* öz ə sas sözl ə rind ə m ə nim üçün getdikc ə aydınlaşırdısa, ə g ər: 'Müqə dd ə s