kitab v ə qızet yazmaqdan başqa heç bir iş bacarmlrdıq. Biz elə bunu da edirdik. Lakin bu q ə d ər faydasız iş görmə kl ə yanaşı ə min olmaq ki, biz-çox vacib insanlariq, biz ə , f ə aliyy ə timiz ə haqq qazandıran birdüşüncə , mühakim ə lazım idi. Ona görə biz bel ə bir n ə z ə riyy ə uydurmuşduq: mövcud olan hər şey - m ənalı və s ə m ə r ə lidir. Eyni zamanda mövcud olan h ər şey ingişaf edir. Ingişaf isə maarifl ə nm ə yolu il ə h ə yata keçirilir. Maarifl ə nm ə is ə kitab, q əzet yayımı ilə ölçülür. Biz ə is ə kitab v ə q əzet yazdığımıza görə pul verir v ə hörm ə t edirl ə r, dem ə li, biz - ən faydalı və yaxşı insanlarıq. Əgə r biz hamımız yekdil olsa idik, bu bu çox yaxşı mühakimə olardı; lakin bir nə f ə r t ə r ə find ə n söyl ə nil ə n h ə r fikir ə , h ər zaman başqası tə r ə find ə n söyl ə nil ə ndiametral ə ks fikir ortaya çıxdığına görə , bu bizi, fikrimizi d əyişmə y ə m ə cbur etm ə li idi. Lakin biz bunu anlamırdıq. Bizə pul verirdil ə r v ə bizim partiyadaşlarımız bizi tə rifl ə yirdil ə r - ona gör ə biz, h ər birimiz, özümüzü haqlı hesab edirdik. Indi m ə n ə aydındır ki, də lil ə r evi il ə heç bir f ə rq yox idi; o zaman is ə m ə n bunu yalnız dumanlı şə kild ə z ənn edirdim, oda ki, yalnız, hə r bir d ə li kimi - özümd ən başqa hamını dəli adlandırırdım.

3 Bu cür ağılsızdıq şə raitind ə m ən daha altı il, ailə qurana q ə d ər yaşadım. Elə o zaman m ə n xaric ə getdim. Avropa h əyatı və avropalı öndə ged ə n v ə elm adamları ilə yaxınlığım, məni, yaşadığım ümumi kamilliyə olan inamda daha da möhk ə ml ə ndirdi, çünki orada da m ə n h əmin bu inamı tapdım. Bu inam mə nd ə d ə bizim dövrün oxumuş adamlarının ə ks ə riyy ə tin ə xas olan adi şəkli aldı. Bu inam 'tə r əqqi' sözü ilə ifad ə edilirdi. O zaman m ə n ə el ə g ə lirdi ki, bu sözl ə n ə is ə ifad ə edilir. M ə n h ə l ə onu başa düşmürdüm ki, hər bir canlı insan kimi yaxşı yaşamaq üçün nə etm ək lazımdır sualına cavab axtararaq: t ə r ə qqiy ə uyğun olaraq yaşamaq cavabını verməyim, qayıqda dalğalar v ə kül ə k il ə aparılan insanın, onun üçün ə n vacib v ə yegan ə: 'Hara üzmək ?' - sualına, onun, cavab verm ə k ə v ə zin ə: ' Bizi hara sa aparır ', - dem ə yin ə b ə nz ə yir. O zaman m ən bunu görmürdüm. Yalnız hə rd ə n bir d ə rrak ə deyil, duyğu bizim dövrün bu ümumi hurafatına qarşı qiyam edirdi, o hurafata qarşı ki, onunla insanlar özl ə ri özl ə rind ə n h əyatı başa düşmə dikl ə rini gizl ə dirl ə r. Bel ə ki, Parisd ə olark ə n, ölüm c əzasının icra olunma mə nz ə r ə si m ə nim t ə r ə qqiy ə olan mövhümatımın etibarsızlığını m ə n ə göst ərdi. Başın bə d ə nd ə n nec ə ayrildığını və h ər birinin ayrı - ayrılıqda qutuda taqqıldadığını görə nd ə m ən ağılla deyil bütün varlığımla anladım ki, nə mövcud olan h ə r şeyin sə m ə r ə liyin ə dair düşüncə l ə r n ə d ə heç bir t ə r ə qqi n ə z ə riyy ə si bu ə m ə l ə haqq qazandıra bilmə z, v ə ə g ər dünyanın bütün insanları, dünya yarandığı gündə n, h ər hansı bir n ə z ə riyy ə y ə ə saslanaraq hesab edirl ər ki, bu lazımdır - m ə n bilir əm ki, bu lazım deyil, bu pisdir v ə buna gör ə n əyin yaxşı və lazım olduğunu müə yy ə n ed ə n hakim n ə insanlar dedikl ə ri v ə etdikl ə ridir, n ə d ə t ə r ə qqidir, bu hakim - yalnız mə n v ə m ə nim q ə lbimdir. T ə rt əqqi mövhumatının hə yat üçün kifay ə t etm ə diyini m ə n ə anladan daha bir hadis ə qardaşımın ölümü idi.Bu ağıllı, xeyirxaq, ciddi bir insan cavan yaşında x ə st ə l ə ndi, bir ild ən artıq ə zab ç ə kdi v ə ə zab- ə ziyy ə tl ə öldü, t ə mamil ə anlamayaraq n ə üçün yaşadı, və daha az anlayaraq n ə üçün ölür. Onun bu ə zab- ə ziyy ətli ölümü zamanı heç bir n ə z ə riyy ə n ə m ə n ə , n ə d ə ona bu suallara heçn ə cavab ver ə bilm ə dil ə r. Lakin bunlar yalnız tə k- tük şübhə halları idi, ə slind ə is ə m ən yalnız tə r ə qqiy ə olan inama etiqad ed ə r ək yaşayırdım. 'Hər şey inkişaf edir, elə m ə n d ə inkişaf edirə m; o ki