qeyri-mü ə yy ən cavabdan başqa heç bir cavab verə bilm ə z. M ə n ə yalnız ə vv ə lc ə el ə g ə ldi ki, bilik müsb ə t cavab verdi, y əni Şopengauerin: həyatın mənası yoxdur, obə db ə xtlikdir - cavabını verdi. Lakin mə s ə l əni araşdırdıqda mən başa düşdüm ki, cavab müsbə t deyil, sad ə c ə olaraq m ə nim hissim onu bel ə ifad ə edib. D ə qiq ifad ə edil ə n cavab is ə , y ə ni braminl ərin, Süleymanın, Şopenqauerin ifadə etdikl əri cavab, yalnız qeyri -mü ə yy ə n cavabdır, yaxud bə rab ə rlikdir: 0=0, m ə n ə heçn ə kimi görün ə n h ə yat - heçn ə dir. Bel ə ki, f ə ls ə fi bilik heçn əyi inkar etmir, o yalnız cavab verir ki, bu sualı hə ll ed ə bilm ə z v ə onun üçün bu sualın hə lli qeyri mü ə yy ən qalır. Bunu anlayaraq, m ən başa düşdüm ki, mə ntiqi bilikd ə m ənim sualıma cavab axtarmaq olmaz idi v ə m əntiqi biliyin verdiyi cavab yalnız ona işarə edir ki, cavab yalnız sualın başqa qotuluşunda, yalnız düşüncə prosesin ə müv ə qq ətinin sonsuzluğa münasib əti sualı daxil edildik də alına bilə r. M ən başa düşdüm ki, dinin verdiyi cavablar n ə q ə d ə r m ə ntiqsiz v ə qüsurlu olsalarda, onların o üstünlüyü var ki, onlar hə r bir cavaba, onun mükünlüyünü t ə min ed ə n, müv ə qq ətinin sonsuzluğa münasibə tini daxil edirl ə r. M ən sualı necə qoyuram sa qoyum: M ə n nec ə yaşamalıyam? - cavab: Allahın qanunu il ə . M ə nim h əyatımdan hə qiqi n ə çıxacaq? - Əbə di iztirablar, yaxud ə b ə di h ə zz. H əyatın ölüml ə yox edilm ə y ə n n ə m ənası var? - Sonsuz tanrı ilə qovuşmaq, cə nn ə t. Bel ə ki, m ə n avv ə ll ə r yegan ə t ə s ə vvür etdiyim m ə ntiqi bilikd ən başqa, mövcud olan bütün b əşə riyy ətin hansı sa başqa, məntiqsiz, ona yaşamaq imkanı verə n bir biliyi var. Bu bilik - inamdır. Mə n bunu etiraf etm ə k m ə cburiyy ə tind ə idim. Inamın bütün m ə ntiqsizliyi m ə nim üçün ə vv ə lki kimi d əyişilməz olaraq qalırdı, lakin mə n onu etiraf etm ə y ə bilm əzdim ki, yalnız o bəşə riyy ə t ə , onun h əyat suallarına cavab verir və n ə tic ə d ə yaşamaq imkanı yaradır. M ə ntiqi bilik m ə ni h əyatın mənasızlığının etirafına gə tirdi, m ə nim h əyatım dayandı v ə m ə n özümü m ə hv etm ə k ist ə dim. Insanlara, bütün b əşə riyy ə t ə n ə z ər saldıqda isə m ə n gördüm ki, onlar yaşayir və iddia edirl ə r ki, h əyatın mənasını bilirlə r. Özüm ə baxdım: m ə n h əyatın mənasını bilə n ə q ə d ər yaşayırdım. Başqa insanlar kimi mə n ə d ə h əyatın m ənasını və yaşamaq imkanını inam verirdi. Daha uzaqlara, m ə nim müasirl ə rim v ə ömürl ərini başa vurmuş, başqa dövlə tl ə rin insanalına nə z ər saldıqda mən eyni şeyi gördüm. Harada ki hə yat var orada , b əşə riyy ə t mövcud olan zamandan, inam yaşamaq imkanı verir və inamın ə sas xüsusiyy ə tl ə ri h ə r yerd ə v ə h ə r zaman eynidir. H ər hansı inam, hər hansı insana, hər hansı cavab verirsə versin, inamın hə r bir cavabı insanın müvə qq ə ti h əyatına ə b ə di m ə na verir - iztirablarla, itkil ə rl ə v ə ölüml ə m ə hv olmayan m ə na. Dem ə li - yalnız inamda həyatın mənasını tapmaq olar və yalnız inam yaşamaq imkanı verir. Mən anladım ki, inamın ə n mühüm, ən vacib rolu yalnız 'görünmə y ən şeylərin aşkara çıxarılması' və s. deyil, v əhu da deyil (bu yalnız inamın ə lam ə tl ə rind ə n birinin t əsviridir), yalnız insanın tanrıya münasibə ti d ə deyil (tanrıdan inamı müə yy ə n etm ə k yox, ə ksin ə , önc ə inamı müə yy ə n etm ək lazımdır, sonra isə tanrını), inam, ə ks ər hallarda düşünüldüyü kimi, yalnız insana deyilə nl ə rl ə razılıqda deyil - inam insana özünü m ə hv etm ə m ə k v ə yaşamaq imkanı verə n h ə yatln m ənası haqda bilikdir. Inam - h əyat gücüdür. Əgər insan yaşayırsa, demə li o n ə y ə is ə inanır. Ə g ə r o inanmasa idi ki, n ə üçüns ə yaşamaq lazımdır, onda o yaşamazdır. Əgə r o müv ə qq ə tinin xülya, qeyri- real olduğunu anlayırsa, onda o sonsuza inanmalıdır. Inamsız yaşamaq mümkün deyil. M ə n öz daxili f ə aliyy ətimin bütün gedişini xatırladım və d əhşə t ə g ə ldim. Indi m ə n ə aydın idi ki, yaşamaq üçün insan ya sonsuzu görmə m ə lidir, yahud da h əyatın elə izahına