Přerov li iris al Herborn, kaj studante en la tiea universitato, en li maturiĝis la ideo pri bohema vortaro kaj pri ĝenerala priskribo de la mondo. Li do post kelkaj vojaĝoj revenis al Přerov kaj verkis por siaj lernantoj en la lernejo de la Unuiĝo de Fratoj la ĝis nun perdiĝantan verkon "Grammaticae facilioris praecepta", 1616. En ĉi tiuj jaroj li ankaŭ finis siajn teologiajn studojn. Al mi ne estas donita la tasko detale priskribi la vivon de Comenius, estu nur menciate, ke li en la tempo post la batalo sur Bíla hora (1620) kaŝloĝis en Moravio kaj Bohemio. En la jaro 1628 li foriris en la polan urbeton Leŝno, kien estis transportita ankaŭ la plej granda parto de la preĝejo el Kralice, sekreta presejo de Ĉeĥaj Fratoj, famkonata pro la ĉeĥa biblio. 1641 li vojaĝis Anglujon. Estinte elektita bohemfrata episkopo, li revenis al Leŝno [Lissa], transloĝiĝis 1650 al Sáros Patak en Hungarujo, do pro la prema situacio de la frata eklezio li venis 1654 la trian fojon al Leŝno, kie li ĉe militakiro de la urbo kaj per la terura brulego en 1656 perdis la tutan posedon, bibliotekon kaj precipe gravegajn manuskriptojn kaj verkojn kiel "Trezoro de la bohema lingvo", ĉiun materialon pansofian, predikojn kaj ampleksan korespondaĵon. Komenský nun iris al Amsterdam, kie li pasigis trankvile la lastajn jarojn de sia sortobatata vivo. Tie li eldonis kolekton de siaj 43 didaktikaj verkoj en kvar volumoj, titolitaj "Opera didactia omnia", kancionalon, kateĥismon de la frata eklezio, du partojn de "Ĝenerala konsulto pri la reformo de homa socio" (tio estas la verko "De rerum humanarum emendatione consultatio catholica) kaj fine ankaŭ sian kan ton "Unum necessarium". La 15-an de novembro 1670 li fermis siajn okulojn por ĉiam. Forpelita, persekutita kaj senhejma, la sorto ĵetis lin jen tien, jen tien. Kvankam li ankaŭ perdis edzinon kaj infanon, kvankam lia havaĵo falis en la manojn de malamikoj aŭ fariĝis rabo de la flamoj, li restis fidela al sia Dio kaj al sia popolo ĝis la lasta spiro, li, kiu estis la sola viro de la jarcento, kiu tiel klare ekkonis la malperfektaĵojn en la antaŭa kaj samtempa edukad -kaj instrusis temo, montris en sia ĉefverko "Didaktiko", tio estas "arto de la arta instruado" al la tuta homaro, kiamaniere eduki la junularon al la noblaj moroj kaj pieco kaj instrui al ĝi utilajn sciojn. Sed nia intereso estu direktata je la laboroj de Komenský koncerne artefaritan lingvon universalan. Liaj laboroj pri universala lingvo estas ankaŭ lokigitaj en filosofia sistemo. Oni plurfoje renkontas en la longa vico de la verko de Comenius pansofiajn skriba ĵojn kun la esenco, ke se la vera scio disvastiĝus inter ĉiuj homoj, proksimiĝus la plenumo de la vortoj de Kristo, ke estos unu ŝafejo kaj unu paŝtisto. La sistemon de la pansofio montras tute klare la verkaro "De rerum humanarum emendatione consultatio catholica" en la sep partoj "Panegersia" (Ĝenerala alvoko), "Panaugia" (Uni versala lumigo), "Pantaxia" (Universala ordo), "Panpädia" (Ĝene rala edukado), "Panglottia" (Universala lingvo), "Panorthosia" (Universala pliboniĝo) kaj "Pannuthesia" (Universala admono). La konstruo de Pansofio estas simila al la partigo de templo, de antaŭhalo ĝis la plej sanktejo kaj ĝis la fonto de la viviganta akvo, kiu montras la ĝustan uzon de la vera saĝeco. La nombro 7 kaj la kom paro kun la templo montras la fortajn rilatojn al Malnova Testamento. Do pri la parto kvin de la "Konsultoj", pri "Panglottia", mi volas paroli pli poste, por ne ĝeni la kronologian ordon.

La penadoj de Comenius celis al plibonigo de la mondo, tio estis sekve ankaŭ la celo de lia pansofio. El ĉi tiu fonto venis ankaŭ lia penado pri artefarita lingvo universala, per kiu oni devus kultu radi la pansofion kaj disvastigadi lumon de saĝo kaj civilizacio universala inter ĉiuj nacioj, eĉ plej malcivilizitaj, kaj tiel prepari kaj ebligi la repacigon kaj unuiĝon de homaro, la reformon de la mondo. En letero de la 1- a de aprilo 1668, sendante sciigon pri sia verko "Via lucis" al Reĝa scienca akademio en London, Comenius skribis interalie, ke li kuraĝis serĉi metodon, kiel plibonigi lingvojn apartajn kaj per la nova metodo krei universalan lingvon kaj konsili, ke la ellaboradon de la pansofio oni transdonu al multaj kaj diligentaj saĝaj viroj el ĉiuj nacioj, por ke