Mallonge mi volas ankaŭ citi aliajn scienculojn el la 17 -a jarcento, kaj komenci kun Adam Adamandy Kochansky, 1631- 1707, bibliotekisto de la reĝo Jan III. Sobieski, kiu en 1680 tuŝis ankaŭ la problemon de universala lingvo kaj starigis bazajn principojn por konstruo de simpligita lingvo. - 1617 publikigis Herman Hugo en Antverpeno la libron "De prima scribendi origine et universa rei literarie antiquitate", tuŝante la problemon de universala lingvo.

En la aldonoj al la franclingva eldono de la verkaro de Descartes (1897) estas notitaj ankaŭ aliaj francaj aŭtoroj: historiogra fo Sorel (1579-1674), al kiu estas atribuata la informo pri la labo- roj kaj proponoj en la fako de la universala lingvo de unu el "Valles" kaj, "sieur le Maire" kaj de F. Besnier, kiu eldonis eĉ specialan libron pri la koncerna problemo. - En 1653 Thomas Urquhart en London donis en la angla lingvo fundamentajn regulojn de nova filozofia parollingvo. - Plue ni aŭdas de Leibniz, ke la franca jesuito Philippe Labbé volis krei universalan lingvon el la simpligita latino, tio estas jam ne sur filozofia, aprioria bazo.

Leibniz, Descartes kaj aliaj, kredante je la forto de homa racio, serĉis la solvon en la raciigo de la lingvo, en kreo de filozofiaj kaj parolaj lingvosistemoj. La ĉefa mahelpaĵo de uzo de la filozofiaj sistemoj estas ilia abstrakteco kaj teorieco, pro kio la elementoj de similaj lingvoj havas nenian bazon en la nuntempa vivo kaj depen das nur de persona plaĉo de siaj eltrovintoj. Ankaŭ Bernard Lamy, adepto de Descartes, estis kontraŭulo de la filozofiaj projektoj. Li skribis en 1670, antaŭvidante pli praktikajn kaj pli facilajn sis temojn, jenajn frazojn: "Mi pensas, ke la intenco de tiuj, kiuj volas proponi novan lingvon, estas, ke tiu ĉi lingvo havu malgrandan nombron da vortoj. Ĉiu el la vortoj, sisteme signita, permesos derivi la aliajn vortojn rilatantajn al la unua. La vortoj ne havos deklinaciajn ŝanĝojn, apartaj vortetoj montros la gramatikajn ŝanĝojn kaj la tri genrojn. Ekzistos nur du konjugacioj: unu por aktiva, alia por pasiva modoj. . . La tuta gramatiko de tiu lingvo estos facile lernebla en tre mallonga tempo".

Traleginte la priskribon de la vojaĝoj de Jaques Thevenot kaj eksciinte pri la aparta simpleco de la tataro-mongola gramatiko, Lamy skribis en la sekvintaj eldonoj de sia libro: "La réthoriqué ou l' art de parler": Por krei tian lingvon sufiĉus kiel tion proponas Thevenot, akomodi al la ekzistantaj lingvoj ĉi tiun gramatikon de la tartara lingvo.

Finante ĉi tiun superrigardon pri la situacio en la tempo antaŭ kaj en la 17 -a jarcento, estu nur menciate, ke apud la proponoj koncerne internacian lingvon, multaj scienculoj ankaŭ en la nomita jarcento okupis sin pri sekretoj kaj universalaj skribsistemoj.

Inter la sciencularo de la 17- a jarcento unu viro elstaras, ano de la malgranda ĉeĥa nacio, Jan Amos Komenský, en la latinigita formo nomita Comenius, la granda instruisto de nacioj, glora pedagogo kaj filozofo, kiu profetis la tempon, kiam la homaro profitos de universala helpa lingvo. Jan Amos Komenský naskiĝis (laŭ la studoj de pastro Jan Ne pomuk Jelínek el Bojkovice) en jaro 1592 en Uherský Brod - Moravio. La nomo Komenský havas jenan originon: La patro de J. A. Komenský, Martin Komenský, translokiĝinte el Komna al Uherský Brod, kie Jan naskiĝis, estis nomata Komenský, ĉar la loĝantoj nomis la novan najbaron laŭ la loko de la deveno. Ankoraŭ estante tre junaĝa knabo, li perdis siajn gepatrojn kaj grandiĝis en nescieco, ĉar liaj kuratoroj ne alte taksis sciencajn studojn. Hazarde en 1608 li alvenis al la studo de latina lingvo kaj akcelis nun, antaŭpuŝata de ega sciavido, sian pliklerigon. Finante siajn latinajn stu dojn en