ĝi estu internacia korporacio. Centro de tiu ĉi korporacio estu en London kaj en ĉiu nacio estu ankoraŭ pli malgranda korporacio de scienculoj, kiuj ĉiuj traktadu kaj korespondadu inter si per la nova lingvo universala, kiun oni por tiu ĉi celo devus kompreneble, nur krei, ĉar la lingvo latina jam tiam ne sufiĉis por la ŝanĝitaj kaj pligrandigitaj bezonoj.

Krom en siaj leteroj al Mersennius, Hartlieb kaj aliaj, Komenský skribis pri la artefarita lingvo universala precipe en ses de siaj verkoj. En sia filozofia verko "Via lucis vestigata et vestigan da" de 1641 li jam meditas en la ĉapitro deknaŭa "La konsisto de la lingvo universala" pri nova ilo de la interkompreniĝo, konstatante, ke "Certe estas pli facile, ke ĉiuj lernu unu aferon, ol unu homo ĉion", mi citas kelkajn pli longajn ideo - ĉenojn el la traktaĵo: "Se oni trovserĉas la tutmondan reboniĝon, la helpo de lingvoj estos necesa. La plej simpla vojo estos tia, ke stariĝu ia komuna lingvo por la tuta mondo. La lingvo latina estas nesufiĉa; al multaj nacioj nekonata kaj malfacile lernebla. Krom tio ĝi estas neperfekta. Ni do konkludas, ke kontraŭ tiuj multnombraj obstakloj kaj konfuzoj de la interkomunikado, kiuj devenas el multnombreco, malfaciloj kaj neperfekteco de lingvoj, restas neniu pli efika solvo ol starigi lingvon tute novan, kiu estus super ĉiuj jam antaŭe kona taj: 1. pli facila, lernebla sen perdo de tempo kaj efekto, 2. pli bel sona, por ke estu plezuro ĝin lerni kaj ellerni, 3. pli perfekta, ke ĝia scipovo fariĝu utilega por esenca kompreno de la memeco de konkretaĵoj. Ni sopiras do je lingvo: l. racia, kiu konkrete kaj formale enhavu sole tion, kio servas al sencotrafo (ĝis la plej subtilaj nuancoj), 2. analoga, kiu entenus neniajn malregulecojn, 3. harmonia, kiu inter la konkretaĵoj kaj ideoj enportus nenian malakordon, ĉar ĝi jam per nura sono esprimus la substancon kaj la diferenciĝon de la konkretaĵoj: jam per tio ĝi fariĝus kvazaŭ ia funelo de la saĝeco. Se tiu ĉi lingvo estus akceptita per komuna konsento de la homa gento, ĉiuj kun ĝojo ekkonus, ke ĝi estos la plej taŭga perilo por interhoma pacigo kaj por akordigo de la vero kun la ideoj pri konkretaĵoj. Ĉar nur tiam oni povos nomi klerigita kaj pacigita la epokon, kiam la lumo kaj paco estos kongruantaj en la konkretaĵoj, en iliaj ideoj kaj en la vortoj, portantaj la ideojn." "Sed se iu demandus pri la maniero, per kiu oni povus krei ĉi - tiun lingvon, do proponebla estus maniero duspeca: aŭ sub la gvido de lingvoj jam konataj, aŭ per iniciato de la konkretaĵoj mem. La unua maniero procedus laŭ la modelo de Zeuksis. Tiu ĉi, volante pentri Helenon, alkondukis junulinojn de eminenta beleco, en plej granda nombro, kaj ĉion ĉe ili konsiderinte zorgeme, por sia Helena li elektis ĉiam tiun membron, kiu evidente super ĉiuj aliaj eminentiĝis; tiamaniere li tre feliĉe difinis ian pramodelon de la plej perfekta gracio. Ion similan oni povus fari en nia kazo, se ĉio, per kio iu lingvo eminentas en ekzakteco, en belo kaj en kerntrafo oni kolektus kaj agordigus en unu lingvo; por ke el multaj gracioj devenu unu esenco graciara. - Tamen la dua maniero estas pli racia: ke konstruantoj de la nova lingvo priatentu precipe la konkreta ĵojn mem, precipe se ĉio devas esti akomodita por ilin ekzakte esprimi. Ĉar nur en tiu kazo estos la harmonio ĝusta kaj facila: La konkretaĵoj mem, perceptitaj per sensoj de ĉiuj homoj sammaniere, faros tian lingvon por ĉiuj facile komprenebla kaj facile lernebla. Du el la plej intelektaj francoj (Mersenne kaj Le Maire) supozas, ke ili jam feliĉe trovis la bazon de tia lingvo. Kaj ni, apogite je ĝenerala fundamento, aŭdacis esperi pri lingvo dekfoje pli facila ol la lingvo latina, ĉar ĝi estus senigita de ĉiuj malregulecoj; centoble pli perfekta, ĉar ĝi pretekapablus esprimi ĉiun diferenciĝon de la konkretaĵoj kaj ideoj; kaj miloble pli taŭga por adekvata konceptigo de la konkretaĵ - substanco, ĉar ĝiaj unuopaj vortoj estus kiel difinoj." Al ĉi tiu dua maniero fari novan lingvon certe apartenas ankaŭ la sekvanta frazo el la traktaĵo: "Kaj se donadi nomojn al aferoj estis permesite al Adamo, al filozofoj, al metiistoj k. t. p. ĝis nun: kial ne ankaŭ verbojn, partikulojn kaj la ceteron, kio apartenas al la tuta lingvo?"