## Devlet Hakkının Maden İşletme Giderleri İçerisindeki Payı

Dr., Taşkın D. Yıldız Adana Alparslan Türkeş Bilim ve Teknoloji Üniversitesi Maden Mühendisliği Bölümü

- 1.Giriş

Dünyada ülkelerin çoğunluğunda, madencilik şirketleri yürüttükleri faaliyetler sonucunda elde ettikleri kazançtan ödedikleri gelir vergisinin dışında değişik adlar altında (genel olarak “mineral vergisi” adıyla) çeşitli madencilik vergileri de ödemektedir. Bunların en yaygını “devlet hakkı” olarak bilinen, devletin üretilen madenden aldığı payı temsil eden madencilik vergisidir. İşletmelerin ödediği devlet hakları maden işletme giderlerinde ne kadarlık bir pay oluşturmaktadır? Bu paylar maden türlerine göre nasıl değişmektedir? Bu soruların cevapları hem maden yatırımcısı açısından maliyet riski oluşmaması hem de devletin optimal bir devlet hakkı bedel tahsili gerçekleştirebilmesi için merak edilmektedir (Bölüm 3, 4). Önemli miktarda mali gelir yönelinmesi1,6,16, sağlanması için daha fazla vergi tahsiline doğal kaynak gelirindeki dalgalanmanın sonucunda zamanla ülkelerin beklentilerinden daha düşük devlet hakkı tahsiline sebebiyet verebilmektedir. Türkiye’de son yıllarda mevzuat değişikliklerinin de etkisiyle, maden yatırımcıları işletme izni almadan önce arazi çakışmaları nedeniyle yüksek arazi izin ödemektedir23,24,28,29. bedelleri ödemektedir Bu arazi çakışmalarında izin süreçleri nedeniyle oluşan sorunlar ve gecikmeler25,31,32,35,42,43 yaratabilmektedir27. de mali kayıplar Maden işletmeleri üzerindeki en önemli bir diğer mali yük ise vergilerdir31. Türkiye’de madencilik dışındaki diğer yatırımcılar devlete kurumlar vergisi, sosyal güvenlik primi, stopaj ve damga vergisi olmak üzere toplam 4 çeşit vergi ödemektedir. Maden yatırımcıları ise bunlara ek olarak devlet hakkı, ruhsat bedelleri40, bedelleri30 arazi izin bedelleri, maden kapama ve rehabilitasyon olmak üzere toplamda ~ 8 çeşit vergi ve bedeller ödemektedir5,7. Böylelikle, kamuoyunda bilinenin aksine madencilik sektörü diğer sektörlere kıyasla devlete daha çok olduğu39 vergi/bedel ödemektedir. Personel/işçi maaşlarının da maliyetler içerisinde önemli bir payı düşünülürse, tüm bu maliyetlerin varlığında, diğer dünya devletlerine kıyasla Türkiye’deki durum maden işletmeleri açısından daha hassas hale gelmiştir. Tüm bu veriler, “devlet hakkı” konusundaki mevzuat değişikliklerinin -diğer bedellerin varlığında- maden işletmelerinde bir maliyet riski yaratıp yaratmadığı konusunda bir Türkiye incelemesinin faydalı olabileceğine işaret etmektedir. Bunun anlaşılabilmesi için devlet haklarının maden işletme giderlerine oranlarının farklı maden grupları için analiz edilmesinde fayda var. Nitekim, dünya genelinde maden işletmelerinden alınan devlet hakkı maliyetlerinin maden gruplarına ve açık ocak/yer altı işletme yöntemlerine göre değişimi konusunda ya da devlet hakkı/royalty mevzuatından kaynaklı maliyet faktörleri konusunda spesifik olarak incelemeler yapılan veya öneri sunulan çalışmaların sayısı son derece yetersizdir. Literatürdeki bu eksiklikler dikkate alınarak, bu çalışmada; Türkiye’de farklı maden gruplarına göre ödenen devlet haklarının maden işletme giderleri içerisindeki payının hesaplanması hedeflenmiştir. Ayrıca işletmelerin yıllık olarak ve 1 ton maden üretimi başına ortalama ne kadar devlet hakkı ödediklerinin tespiti hedeflenmiştir.

Türk Türk medyasında ve diğer iletişim platformlarında madencilikle ilgili yapılan “Maden şirketleri devlete yalnızca ~ %2-4 arasında bir pay vermekte, geriye kalanı ise şirketlere kalmaktadır” benzerinde ifadeler kullanılmaktadır. Maden şirketlerinin devlet hakkı dışında arazi kullanım bedelleri ve diğer vergileri de ödediği gözardı edilmeden, sadece devlet haklarının maden işletme giderleri içerisindeki gerçekte payının ne kadar olduğunun tespit edilmesinde yarar var. Böylece kamu yararı kapsamında madencilik yatırımcıları ile madenciliğin yapıldığı bölge halkı/devlet arasındaki denge ortaya konabilecektir. Bunun miktarının analizi sayesinde, medyada ve diğer iletişim platformlarında madencilikle ilgili yapılan haberlerde halka yansıtılan bilgi kirliliği de önlenmiş olacaktır.

- 2. Kapsam ve Yöntem

2019 yılı Nisan, Mayıs ve Haziran aylarında "SurveyMonkey" programı kullanılarak maden işletmelerinde çalışan daimi nezaretçilere sorular sorulmuştur. Anket soruları daimi nezaretçiler tarafından ve bu nezaretçilerin çalıştıkları maden işletmelerindeki finans ve muhasebe departmanları tarafından, nezaretçilerin bu departmanlara danışması suretiyle, yanıtlanmıştır. Maden işletmeleri işletme projesinde öngörülen üretim planı doğrultusunda gerçekleştirdikleri üretimleri sevk fişleri aracılığıyla beyan ederler. Sevk fişlerini maden işletmelerinde görev yapan daimi nezaretçiler hazırlar. Bu fişlere göre, yıllık üretim miktarları toplamı üzerinden devlet hakkı verilir. Bu nedenle devlet hakkı miktarlarının daimi nezaretçilerden anket yoluyla öğrenilmesi tercih edilmiştir. Ankette; nezaretçilerin çalıştıkları işletmelerde ocak başı satış tutarları, ton başına işletme maliyetleri, yıllık işletme giderleri, üretim miktarları, maden grubu/cinsi ve (açık ocak/yer altı) işletme yöntemleri sorulmuştur. 235 daimi nezaretçi, işletmeleri adına anketi doldurmuştur. Ancak 168’i, bu çalışmada incelenen şıklı soruların tümüne yanıt verdiğinden sadece bunlar değerlendirmeye alınmıştır. Bu nezaretçilerin çalıştıkları işletmelerin 140’ı açık ocak ve 28’i yer altı işletmesidir. Her daimi nezaretçi kendi işletmesi için sorulara cevap vermiştir. Böylece toplamda 168 işletme için yukarıda belirtilen veriler değerlendirilmiştir. Bu çerçevede sırayla çalışma kapsamı içerisinde aşağıdaki yöntem izlenmiştir:

- • Söz konusu 168 işletmenin devlet hakları ($/yıl) hesaplanmıştır. Bunun için her işletmenin ocak başı satış tutarları ile üretim miktarları birbirleriyle çarpılmıştır. Yıllık ve 1 ton maden üretimi başına devlet hakkı ödemelerinin miktarı tespit edilmiştir. Devlet haklarının yıllık işletme giderleri içerisinde ne kadarlık bir pay aldığı farklı maden gruplarına göre hesaplanmıştır. Her maden işletmesinin devlet hakkı maliyeti, bu maden işletmelerinin ken-di yıllık ortalama işletme giderlerine oranlanmıştır. Yapılan tüm hesaplamalarda; her bir maden işletmesi için anket cevaplarında belirtilen veri aralıklarının ortalama değerleri kullanılmıştır.
- • 2004-2019 yılları arasında bir maden işletme izni başına ve her yıl için tahakkuk eden toplam devlet haklarının ABD $ bazındaki değişimleri analiz edilmiştir.