Ĉe la fino de la traktaĵo Komenský havas la opinion, ke la nova lingvo ne devus havi pli ol 200- 300 vortradikojn, aŭ 360 laŭ la gradoj de la cirklo, respektive tagoj de la jaro, "ke ĉiu, kiu komprenas ĉi tiujn simplajn vortojn, ankaŭ komprenas ĉion alian, ĉar ja tiam nur temas pri kunmetaĵoj el tiuj unuopaj elementoj. Sanme kiel ĉiuj vortoj estas kunmetitaj el la literoj de la alfabeto, tiel ankaŭ povus esti formata el la 200 simplaj aĵoj signifantajn songrupojn nombregon da vortoj kaj esprimoj. La manuskripto nun finiĝas, la manuskripto kiu komenciĝas pli metode ol ĝi finiĝas, faras en la komenco la impreson de trak tato, sed je la fino ĝi akceptas la formon de notoj. La lastaj punktoj (nome: de Phrasibus, Sententias, Periodis) je la komenco staranta tabelo de la gramatiko ne plu estas efektivigataj, kiel ankaŭ ne la tria parto de la traktato pri la praklikaĵo aŭ la pripenso kiel oni povus fari kompletan terminaron. Krome la sama problemo estas plurfoje pritraktata kaj plurfoje laŭbezone alkon dukata al diversaj solvoeblecoj. Tamen restas la "provo", kiel nature Panglottia" mem, eminentaj direktmontraj verkoj de pioniro pri la internacia lingvo. Ĉar por ni anoj de Internacia Lingvo la nun priparolita libro kun la aldonita skribaĵo estas la plej grava verko de Comenius, mi urĝe dezirus, ke filologo pri antikvaj lingvoj faru kompletan Esperantotradukon de ĉi tiuj du verkoj. En la sesa parto de la "Ĝeneralaj konsultoj pri la reformo de homa socio", "Panorthosia" (Universala pliboniĝo), skribas Komenský, por ke la homoj sin pli bone povu unuiĝi, li dezirus universalan lingvon, sed samtempe ankaŭ la kulturadon de la naciaj lingvoj. Ankaŭ en "Methodus linguarum novissima" (La plej nova metodo de lingvoj) li esprimas la deziron pri unu komuna lingvo: "forte staras nia deziro ke oni elektu unu lingvon, per kiu ĉiuj nacioj komune parolu kaj plimultigu reciprokajn interrilatojn" kaj "kiu estu pli facila ol ĉiuj lingvoj konataj, por ke oni povu ĝin ellerni sen perdo de la tempo kaj objektoj". En la 1668 eldonita verko "Unum necessarium" ni legas pri la multlingveco. "Ĝi por ni teranoj estas la plej komplikita labirinto, en kiu ni pene erarvagas jam nun de 4000 jaroj. Nur kun relative malmultaj, kun kiuj ni kunloĝas, ni povas interkompreniĝi. La gran dan nombron de popoloj ni ne kornprenas kaj ili ne nin, ni nur kapablas rigardi unu la alian kaj sin deturni kun malestimo aŭ fiero. Trafe Augustinus pri tio diras: "Ĉiu pli volonte interbabilos kun sia hundo, ol kun homo, de ties lingvo li ne scipovas". Denove en la jaro de lia morto, 1670, ni trovas en "Triertium catholicum" indikojn pri la dumviva okupado de la granda filo de la ĉeĥa nacio serĉi solvon el la lingva ĥaoso.

FONTOJ KAJ LITERATURO Ĉefe mi uzis jenajn fontojn: Comenius, Johann Amos: Das einzig Notwendige. Unum necessarium. Jena &Leipzig 1904. Comenius, Johann Amos. Panglottia. En: Comenius: De rerum humanarum emendatione consultatio catholica.Tom.2., pars 5.1.ed. Prag 1966. Drezen, E.: Historio de la mondlingvo. 2. Esp.-eldono. Leipzig 1931. Hendrich, Josef: Jan Amos Komenský. En: Norda Prismo. Boras. 1957, 4. p. 206-209. Kádner, O.: J. A. Komenský. En: Časopis Českých Esperantistů. Praha.7 (1913), 1. p. 3 -4 kaj 7 (1913), 2. p. 19-20. Kayser, W: Johann Amos Comenius. 3., durchges. Aufl. Hannover--Linden. 1892. Kie naskiĝis Comenius? (Bsk.) En: Český Esperantista. Praha, Ročník 4 (1910), Sešit 5. p. 76 -77.