- 4. Türkiye’de Ödenen Toplam Devlet Hakları

Mevcut devlet hakkı oranlarında artışın da etkisiyle maden yatırımcılarından toplanan yıllık toplam devlet hakkı miktarlarında özellikle 2004-2011 yılları arasında $ bazında yüksek artışlar göze çarpmaktadır. 2019 yılında tüm maden işletmelerine tahakkuk eden devlet hakkı toplamında 2004 yılına kıyasla ABD $ bazında ~8 kat artış olmuştur. Bunun sonucunda 2004-2019 (R2 yılları arasında işletmelerden alınan toplam devlet haklarında $ bazında = 0,81) exponensiyel değişim ilişkisinde artış olmuştur. Buna karşın, 2011 yılından 2019 yılına kadar düşük bir artış seyriyle her yıl toplanan devlet hakları toplamı 227-281 milyon $ arasında birbirine yakın değerler almıştır. 2019 yılında ise 2018 yılına kıyasla $ bazında tahakkuk eden devlet hakkı olmuşturd toplamında ~%16’lık bir düşüş (Şekil 1). Şekil 1’de her yıla ait maden işletme izin sayıları da görülmektedir. 5177 artış26,31,41, sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesi sonucunda günümüze değin maden işletme ruhsat ve izin sayısında oluşan ruhsatlara olan bu talep nedeniyle maden yatırımcılarının kârlı bir yatırım yapıyor olduğu izlenimi uyandırmış olabilir. Bunun sonucunda da 2004-2010 yılları arasında toplanan yıllık devlet hakları toplamında yüksek bir artış oluştuğu akla gelebilir. 2004- 2010 yılları arasında bir maden işletme izni başına tahakkuk eden devlet hakkı 2004 yılında 5498 $ iken, 2011 yılında 21718 gerçekleşmiştire. $’a yükselmiştir (Şekil 2). 2004 yılından 2019 yılına kadar ise %413 (~4 katlık) bir artış Maden işletme izni başına tahakkuk eden devlet haklarındaki bu artış, -her ne kadar tahakkuk eden devlet hakkı toplamının 2011-2019 yılları arasında $ bazında düşük derecedeki artışına karşın- işletmeler açısından yüksek bir maliyet artışı anlamına gelmektedir.

Şekil Şekil 1. Devlet haklarının 2004-2019 yılları arasında

5995 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 2010 yılından sonra Türkiye’de yüzlerce maden işletme izninin ruhsat sahibince terk edilmesi31,41, edilmesi ya da idare tarafından iptal özellikle 2011 yılından itibaren tahakkuk eden devlet hakkı toplamlarındaki artış trendinin zayıflamasına sebep olmuştur. Eş zamanlı olarak 2011 yılından itibaren maden işletme izni sayısının 2019 yılına kadar düştüğü gözlenmektedir. Maden işletme izin sayısındaki bu düşüşü göz önüne alarak devletin mevzuat değişiklikleri aracılığıyla son yıllarda devlet hakkı oranlarında artışlar yaptığı ve emsal bedel uygulamasıyla tahakkuk eden devlet hakkı hesaplamalarında ocak başı satış tutarlarını artırdığı anlaşılmaktadır. Bunun sonucunda bir maden işletme izni başına ödenen devlet hakkı artırılarak yıllık toplanan devlet hakkı toplamı dengelenmeye çalışılmaktadır. Özellikle maden işletme izni başına tahakkuk eden devlet hakkının 2011 yılından 2019 yılına kadar %30’luk düşük dereceli artışı bunu göstermektedir. Şekil 2’de, işletme iznine henüz geçmiş ya da işletme ruhsat dönemi daha geride olan maden işletmeleri ankete cevap verenlere kıyasla daha çok bulunmaktadır. Ayrıca ruhsat sahiplerinin maden işletme izinlerini terk etmesi, devretmesi nedeniyle ya da maden idaresi tarafından mevzuata uygun olmayan davranışlar nedeniyle ruhsatların iptal edilmesi sonucunda (C) 2019 yılı içerisinde yüzlerce işletme izni, tahakkuk eden devlet hakkı hesaplamasına birkaç kez girmiştir. Bu nedenle Şekil 2’de tahakkuk eden işletme izin sayısı 7818 yerine 8565 işletme iznine göre hesaplanmıştır (Çizelge 2). Bu durumda C kategorisindeki izinleri ve izinlerinig işletme ruhsat taban bedelinin altında üretim yapan veya hiç üretim yapamamış işletme (A) dahil etmeden, sadece işletme ruhsat taban bedelinin üstünde üretim yapan 3638 maden işletme iznini (B) dikka-te alalım. Bu durumda 1 işletme izni başına tahakkuk eden devlet hakkı B kategorisi için ortalama 55.839 $/yıl’dır. Bu rakam (Çizelge 1; H)’da çıkan 203.271 $/yıl ortalama değerinin %27,5’idir. Bu farklılık ankete cevap veren maden işletmelerinin (MAPEG, 2021)’de değerlendirmeye alınan tüm maden işletmelerine kıyasla ortalamada daha büyük üretim kapasiteli ya da işletme satış tutarı daha yüksek olan maden işletmeleri olduklarını göstermektedir.

- d) 2019 yılında işletme izin sayısı bir önceki yıla göre hemen hemen değişmemesine karşın bir maden işletme izni başına tahakkuk eden devlet hakkı %14,5 oranında düşmüştür (Şekil 2).

e) Tüm maden işletmelerine tahakkuk eden toplam devlet hakkı”nda söz konusu yıllar arasında oluşan artışta sadece devlet hakkı oranları ve ocak başı satış tutarlarındaki artışlar değil, aynı zamanda Türkiye’de üretilen maden miktarının artması da etkili olmuştur. 2004 yılından bu yana Türkiye’de maden üretimi olmuştur9. toplamında birkaç kat artış Bu artış şüphesizki maden işletme izni başına işletmelerin ödediği devlet haklarını arttırmıştır. Ancak, 1 ton maden başına işletmelerin ödedikleri devlet hakkında ise maden üretimindeki bu artış herhangi bir değişiklik yaratmamaktadır. 3.1 alt başlığında, 1 ton maden başına işletmelerin ödediği devlet hakkı konusunda sadece maden grupları arasındaki farklılık dikkate alınarak bir analiz yapılmıştır. Çalışmanın amacı ve kapsamı dikkate anılarak, 4. Bölümde ise sadece maden işletme izni başına ve tüm Türkiye’de toplam tahakkuk eden devlet hakları analiz edilmiştir. MAPEG’den9 f) Şekil 1 ve 2, alınan verilerden uyarlanarak çizilmiştir. Şekil 1 ve 2’deki her yıla ait TL değerleri, içerisinde bulunduğu yılın 30 Haziran tarihli kuruna göre ABD$’ye çevrilmiştir (30 Haziran tarihi hafta sonuna denk gelen yıllarda 29 ya da 28 Haziran tarihli $ kur değerleri baz alınmıştır). Böylelikle paranın değer kaybı dikkate alınmaya çalışılmıştır. g) Herhangi bir maden üretimi gerçekleştirememiş ya da işletme ruhsat taban bedelinin altında üretim yapan işletmelerin (A) işletme ruhsat taban bedeli üzerinden devlet hakkı ödemesi öngörülmüştür. (Bu miktar maden gruplarına göre değişmekle birlikte örneğin 4. Grup için 62.104 TL (10.791 $), 2(a) grubu içinse bakınız14. 31052 TL’dir (5396 $). 2019 yılı için maden gruplarına göre değişen işletme ruhsat taban bedeli hesaplamasına Hesaplanan devlet hakkı tahakkuku, işletme ruhsat alan miktarlarına göre hesaplanan işletme ruhsat taban bedelinden düşük çıkarsa B kategorisindeki bir işletme izni, yüksek çıkarsa A kategorisindeki bir işletme iznidir. Diğer ifadeyle B kategorisinde bulunan işletmeler A ve C kategorilerine kıyasla daha faal halde bulunan maden işletmeleridir.