En la "Vojo al la lumo" do estas prezentita la ĝenerala programo de lingvo universala, do ĝi ne restis la sola pritraktado de la afero. Krom en sia verko "Pansophia diatyposis" de 1643, li precipe en la parto kvin de la jam nomita verko "De rerum humanarum" li okupis sin pri universala lingvo. Ek de 1644 li komencis okupi sin pri la sepparta verko en pansofia sistemo kaj daŭrigis la laboron post reveno el Hungarujo en la jaro 1654. El la brulkatastrofo en Leŝno 1656, li do forsavis kvanton da skizoj, tiel ke Comenius en sia lasta rifuĝejo, Amsterdam, povis presigi la du unuajn partojn, ,Panegersia" kaj, Panaugia". La vespero de lia vivo ne sufiĉis por tio, ke la tuta verko estu preparita por la preso. Post la morto de Komenský oni provis pretaranĝi la postlasitajn manuskriptojn por eldono, sed iIi neniam estis publikigitaj, tial oni supozis perditajn la ceterajn kvin partojn. 1935 hazarde trovis ilin profesoro Dimitrij Ĉyzevskij en arkivo de la orfejo en Halle ĉe Saale en Germanujo. En 1957 transdonis Germana Demokrata Respubliko la manuskriptojn al Ĉeĥoslovakio. Nun ankaŭ "Panglottia" estis preta por presado en la kadro de la tuta sepparta verko. Fakte mi trovis en "Österreichische Nationalbibliothek" en Wien la verkon "De rerum humanarum emendatione consultatio catholica" (Ĝenerala konsulto pri la reformo de homa socio), presita 1966 en Praha. Ĉi tiu eldono publikigas nur la latinan tekston, do ankaŭ en la parto kvin el kiu ni ekscias, ke Komenský ne intencis prezenti komplete pretan sistemon de nova lingvo, sed ekspliki la fundamenton, kiu povus helpi aI komuna konsilantaro de kleruloj. Li celis montri, ke la ĝisnunaj lingvoj efektive ne sufiĉas, kaj en kio ili ne sufiĉas. Li ĉiam indikas la manieron, kiel oni povus forigi tiujn mankojn en la lingvo "pansofia". Tial la novaj vortoj kaj novaj formoj, kiujn li prezentas, ne estas proponoj, sed ekzemploj, kiamaniere oni devus procedi. Tiuj ĉi ekzemploj estas duspecaj: La unuaj estas prenitaj el materialo de la lingvo latina. Komenský formas vortojn, kiajn ni povus atendi en la latino, se la lingvo evoluadus severe logike. Komenský montras, kiel oni devus kunmeti la vortformojn, por ke la procedo estu ŝparema, klara kaj esprim plena. Li uzas do vortetojn latinajn nur por demonstri, kiel oni povus procedi en la nova lingvo kaj per nova materialo. - La dua ekzemplo ne estas ligata al la lingvo latina. Ĝi demonstras, kiel eĉ la partikuloj de novaj vortoj devas esti esprimplenaj, specifaj. Laŭ principoj Komenský elektas novajn radikojn, prefiksojn kaj sufiksojn. Sed denove nur kiel unu el la eblecoj. La vortoj devus esti kvazaŭ lingvaj simboloj, respektive difinoj de la konkretaĵoj, ja eĉ ĉiu vokalo devus esti signifohava.

Laŭ la principo de ĝenerala harmonio la konsisto de la vortoj ne povas deveni nur el hazardo aŭ arbitra dikto, ĝi devas esti natura kaj en konvena sistemo eĉ necesa parafrazo de konkretaĵoj, ĝi devas aparteni al ili logike.

La nova lingvo devas "ja esti riĉa kaj plena..., sed samtempe konciza...", ĉar "...konciza kaj kerneca parolo estas vojo de la saĝeco." Komenský ankaŭ citas aliajn nomojn krom "Pansofio" por la nova lingvo; ekzemple oni povus ĝin nomi racia, analogia, harmonia, natura, mistika, filozofia. Laŭ Kornenský la koncizo de la nova lingvo estas akirebla vortare, gramatike kaj ortografie.

Comenius venas eĉ al la ideo, ke la nova lingvo devas esti konciza ne nur en la vortoj kaj en la sono, sed ankaŭ en la skribo, "... kaj tio ĝis tia grado, ke en la rapideco egalu la mano la buŝon kaj ke tiu, kiu aŭskultas, povu kapti ĉion ne nur per la orelo, sed (se li volos) ankaŭ per la mano." Kaj al tio li ankoraŭ aldonas: "Fine estos utile eĉ librojn tiel presi, ke ĉiu povu porti kun si la tutan bibliotekon."