Şekil 2. Tüm maden işletmelerine ve işletme izni başına tahakkuk eden yıllık devlet hakkı değişimi.

Çizelge 2. Farklı kategorilere göre 2019 yılında 1 işletme izni başına tahakkuk eden devlet hakkı

- 5. Sonuç ve Öneriler

Çıkan sonuçlar, farklı maden gruplarına göre değişmekle birlikte, Türkiye’de devlet haklarının maden işletme giderleri içerisinde küçümsenmeyecek derecede yüksek bir pay aldığını göstermektedir. Anlaşıldığı üzere devletin beklentisi, maden işletmelerinden mümkün olduğunca daha fazla devlet hakkı bedeli tahsil edilmesidir. Bu durum 2004-2019 yılları arasında devletin topladığı devlet hakkı toplamında da göze çarpmaktadır. Tahakkuk eden devlet hakkı toplamlarında 2004-2010 yılları arasında her yıl yüksek bir artış gözlenmektedir. 2011-2020 yılları arasında ise ABD$ bazında bu tahakkukların yakın bir seyir izlemesi devlet politikası açısından olumlu bir gelişmedir. Son mevzuat düzenlemeleriyle özellikle 4(c) grubu madenlerde yapılan devlet hakkı indirimleriyle eş zamanlı olarak devlet hakkı oranlarında yapılan artışlar dikkat çekicidir. Devletin özellikle 4(c) grubundaki artışlar sayesinde ABD$ bazında tahakkuk eden devlet hakkı toplamlarını dengelediği anlaşılmaktadır. MAPEG verilerine göre 2019 yılında tahakkuk eden tüm devlet hakkı toplamının %35,3’ünü 4(c) grubundan elde edilen tahakkukları oluşturmuştur. Buna karşın 2019 yılında bir önceki yıla kıyasla bir maden işletme izni başına ve toplam tahakkuk eden devlet hakkı düşmüştür. Bu durum, devletin 4(c) yanı sıra diğer maden gruplarındaki devlet hakkı politikalarını da tekrar gözden geçirmesi gerekliliğine işaret etmektedir. Maden işletmelerinin devlet hakkı dışında diğer bedeller de ödediği dikkate alındığında, 2019 yılında maden işletme giderleri içerisinde devlet hakkı payı ortalamasının %12,6 ile yüksek olduğu söylenebilirh. Diğer bedeller de göz önüne alındığında, bu sonuçlar kamuoyunda maden işletmelerinin devlet hakkı olarak sadece %2-4 bir pay verdiği, bunun dışında herhangi bir katkı vermediği haberlerinin doğru olmadığını ortaya çıkarmıştır.

Maden işletmeleri sadece devlet hakları değil, bunun dışında hem yatırım hem de işletme döneminde yüksek arazi kullanım bedelleri, ruhsat bedelleri, (%22 oranında) kurumlar vergisi ve diğer harç ve vergiler de ödemektedir. Türkiye için sadece “devlet hakkı” için yapılan analiz sonuçları, maden yatırımcılarından istenen diğer vergilerle/bedellerle birlikte düşünüldüğünde, bir maden işletme maliyet riski yaratacak boyuttadır. Devlet hakkı dışındaki diğer bedeller çok daha düşük alınmış olsaydı, bu durumda özellikle 2011 yılı sonrasında bir işletme izni başına tahakkuk eden devlet hakkında $ bazında oluşan düşük seviyedeki artışlar bile maden işletmelerini fazla etkilemeyecekti. Maden işletmelerinin mali yükünü düşürmek için diğer bedellerde de indirime gidilmesinde fayda var. Maden işletmeleri açısından esas maliyet riski sorunu devlet hakkı dışında ödedikleri bu bedellerdir. Bu bedellerde makul oranlarda indirime gidildiği takdirde, devlet hakkı oranlarında indirim yapılmasına gerek kalmayabilir.

- h) 4(c) grubunda her ne kadar bu paylar düşük görünse de, Anketin gerçekleştirildiği 2019 yılı sonrasında, 2020 ve 2021 yılında yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri aracılığıyla EK-2’de belirtilen metaller için belirlenen devlet hakkı oranlarının %25 artırımlı uygulanmasına karar verilmesi dikkate alınmalıdır. Bu düzenlemelerin etkisiyle önümüzdeki yıllarda 4(c) grubu madenlerin ortalama işletme giderlerine oranlarında bir miktar artış beklenebilir. Bunun sonucunda Çizelge 1’deki %M ve %N oranlarının da artacağı söylenebilir.