мотивлаштырырга тырышып, Мәгърүфәдән болай дип әйттерә: «Ул барыбер кызлар шикелле нәфис кенә, тавышы да нечкәрәк булгач, әтиләр аның хатынлыгында шөбһә итмәсләр»* (* Фәйзи М. Сайланма әсәрләр. 1 т., Казан, 1957, 40 бит. (Бу басмага мөрәҗәгать иткәндә томы һәм бит саны гына күрсәтеләчәк.).) Яшь драматургның таланты турында сөйли торган тагын бер детальне искәртеп китәсе килә. Шакир хатыннарча киендем дип кенә гадәт - холык һәм йөреш - торышын бөтенләй үзгәртә алмый, билгеле. «Болай эшкә дуамалрак күренә, рәтен белеп җитә алмый», ди остазбикә аның турында. Мәгърүфә дә кисәтеп торырга мәҗбүр: «син алай бик эре атлап дуамал йөрмә, белдереп алырсың». Икенче пәрдәдә Сәлимә остазбикәне ашка чакырып китәләр. Мәгърүфә әтисеннән «туганым»нарына барырга рөхсәт сорый. Хәзрәткә шул гына кирәк. Нияте асрау белән аулакта бергә калу. Хәзрәт, ниһаять, теләгенә ирешә. Ләкин озакка түгел: Мәгърүфә ишек шакый. Кыскасы, кыз атасын «асрау» белән тотып хур итә һәм Шакирга кияүгә бирүен шарт итеп куеп, вакыйганы кешегә белдермәскә вәгъдә бирә. Мулла, билгеле, күнә. Әнә шул килеш «аталар» һәм «балалар», искелек яклылар һәм яңалык тарафдарлары бәрелешендә беренчеләре көлкегә калалар. Комедия талантлы каләм белән язылган. Характерлар бар анда, аларның үзара мөнәсәбәте тормышчан, композицион яктан да уңышлы оештырылган. Әмма, кабатлап әйтәбез, пьеса татар драматургиясенә зур яңалык алып килмәде. Куелган мәсьәләсе белән дә, катнашучылары белән дә без инде очрашкан идек. «Бизәнү» һәм «Яшьләр алдатмыйлар» М. Фәйзи иҗатында эпизод булып кына калды. Реакция елларында гаять тиз үсеп җиткән комедия жанрының яшь драматургка булган тәэсиреннән башка нәрсә түгел иде бу. М. Фәйзи 1913 елның январенда «Кызганыч» исемле драмасын язып тәмам итә. Әсәр язучының лирикасы, аеруча «Яшь күңел» җыентыгы белән аваздаш. Биредә дә реаль чынбарлык, конкретрак әйтсәк, буржуаз җәмгыять белән романтик шәхес арасындагы каршылык гәүдәләнә. Менә җәдитче бай улы Заһид. Ул «…русча, татарча бик яхшы укыган», ата - анасының тормыш кагыйдәләре кысасына инде сыймый башлаган, мөгаллимә Гәүһәрне сөя, шушы кыз белән бәхетле булырга хыяллана. Социаль хәле һәм шәхси язмышы белән Заһид, күренә ки, «Яшьләр»дәге Газизне хәтерләтә. Әмма бу тышкы охшашлык кына. Эчкәрәк керсәк, бу ике образ арасында зур гына аерма күрәбез. Газизнең идеалы ачык һәм ул үзенең карашларын гади итеп, «кешечә» итеп әйтеп бирә. Мәхәббәте дә аның гадәти, тормышта булганча. Заһидның исә бернәрсәсе дә «кешечә» түгел. Идеалы, мәсәлән, гаять абстракт. Өзек - өзек фикерләреннән һәм Гәүһәрнең сүзләреннән аңлашылганча, ул милләтнең алга китүен тели, шул милләткә хезмәт итү ниятендә тора. Ләкин ничек? Нинди юл белән? Бусы бик үк ачык түгел. Шулай да бер нияте ачык: атасыннан мирас алгач, ул бөтен байлыгын милләт файдасына сарыф итәчәк. Пьесаның финалында Заһид шул планын хәтта тармышка да ашыра: үләр алдыннан, малын халык файдасына тотарга кушып, васыятьнамә язып калдыра. Заһидны хәрәкәт иттерә, яшәтә торган төп көч -мәхәббәт. Мәхәббәт дигәндә дә гадәти адәм балаларында була торган гади сөю хисе түгел, ниндидер ялкынлы, илаһи мәхәббәт. Сөләйман, улының күңелен мөгаллимәдән биздерү өчен Гани бай кызының һәр җәһәттән Гәүһәр белән чагыштырганда югарырак торуын әйткәч, Заһид килешә, әмма болай ди: «Гани бай кызы нинди кодсият нурларына чумылган, илаһи вә саири (Саири -башка, үзгә.) матурлыклар белән сыйфатланган булмасын, минем күңелем каршында мөгаллимә урынына тора алмый». Гәүһәргә җибәргән бер хатында ул, Наполеон сүзләрен үзгәртеп, дөньяда тик өч нәрсәгә генә таянып яшәгәнлеген яза: «…беренчесе -син, икенчесе - син, өченчесе -син, башка юк…» Гәүһәр, Заһидны атасы каһәреннән коткару һәм мирастан мәхрүм калуына юл куймау өчен үзе теләп дөньядан киткәч, егеткә ни кала?