кала икән, тамашачы аларның бәхетсезлеген үзенекеннән битәррәк итеп кичерә. Менә бу драматизм! Моннан инде әсәр реализмының тирәнлеге килеп чыга. Галиябану белән Хәлил чын - чыннан якты шәхесләр икән, кул көче белән яшәүчеләрнең каймагы икән, алар чын бәхеткә хаклы. Хаклыгын хаклы, әмма бәхетсезлек упкынына очалар. Моңа кем гаепле? Г. Камалның «Бәхетсез егет» һәм 'Уйнаш' драмаларында Закир һәм Сәрвиҗамалның үзләрен гаепләргә азмы - күпме юл калдырылган булса, Хәлил белән Галиябануны инде аз гына да гаепли алмыйсың. Соң кем яки нәрсә гаепле? Билгеле инде, тирәлек, объектив шартлар, иҗтимагый тәртипләр. «Иҗтимагый тәртипләр» дигәнебез иң әүвәл Исмәгыйль образында гәүдәләнә. «Күп җир биләүче бай егет», бу, икенче төрле әйткәндә, авыл кулагы. Кулакның да ниндие әле! «Үзе черегән бай, үзе яшь» (Галимә). «Дөньяны дер селкетеп тора» (Бәдри). «Минем исемем ишетелгәндә,- ди Исмәгыйль үзе турында,- бөтен тирә халкы тетрәп торалар. Минем бөтен авыл халкын бармагымда уйнатырга кулымнан килә». Бәдринең Исмәгыйль каршында калтырап төшүен, Хәлил үтерелгәч, старшина һәм авыл куштаннарының үтерүчене күрәләтә йолып калырга тырышуларын искә алсак, бу сүзләрнең шапырынып кына әйтелмәгәнлегенә ышанырбыз. Әнә шушы кеше, Галиябануны үзенә алырга теләп, ике яшь йөрәкнең бәхетенә аркылы төшә. Бу урында да М. Фәйзинең драма остасы булганлыгын күрми мөмкин түгел. Аның төп геройлары нык ихтыяр көченә ия булган кебек, аларга каршы куелган тип та шундый ук куәтле. Бу ике көчнең бәрелеше очкыннар чәчрәтерлек драматизмга гына китерергә мөмкин. Исмәгыйльнең көче, мәгълүм булганча, акчада, байлыкта. Капиталистик мөнәсәбәтләр авылда да тамыр җәйгән бер заманда, кемнең акчасы күп, шул хуҗа, кемнең милке зур, шул хөкемдар. Ни өчен Исмәгыйль гади крестьян кызын алу фикеренә килгән соң? Гашыйкмы ул Галиябануга, мәхәббәт аны шуңа этәрәме? Һич юк. Кеше талап баеган, акча властеның тәмен татып, кешелеген җуйган Исмәгыйль гомумән мәхәббәт хисеннән мәхрүм. Җитмәсә, персонажларының репликасыннан Исмәгыйльнең бозык егет булганлыгы да аңлашыла. Галимәнең «Бай, төскә дә ярыйсы гына, артык бозыклыгы да ишетелми»,- дигән сүзләренә каршы Бәдри болай ди: «Бозыклыгы дип, андый гына гаеп хан кызында да була… Кесәң калын булса йөрәкнең чуарлыгы күренми ул». Бай кызына өйләнеп, милкен тагын да арттырырга мөмкинлек барында, гашыйк булмаган килеш Галиябануны алу Исмәгыйльгә ник кирәк соң? Җавап бик гади. Галиябану авылда гына түгел, бәлки тирә - якта матурлыгы белән дан тоткан кыз. Исмәгыйль кадәр Исмәгыйльне санламыйча, Галиябануның берәр хәерчегә кияүгә баруы аның өчен үлем белән бер. «Миңа намус кыйбат, -ди Исмәгыйль.- Миңа исемне җуймау кыйбат… Миңа Исмәгыйль отылды дигән сүзне ишетмәү кыйбат». Күренә ки, биредә мәхәббәт дигәннең әсәре дә сизелми. Ул гына да түгел, Галиябануның чибәрлегенә, сафлыгына, уңганлыгына ихтирам сыман нәрсә дә юк. Түбәндәге сүзләр Исмәгыйльнең кешелексезлеген, ерткычлыгын аеруча тулы ачып бирә: «Мин аны (Галиябануны.- И. Я.) ничек тота белермен. Әгәр юньгә килми икән, миңа нәрсә! Соңыннан, ник миңа димәгәе, чәнчелсен…» Әнә шундый ерткыч кулына төшү ихтималы булган икән Галиябануның! Кызның бәхетенә аяк чалган икенче кеше -атасы Бәдри. Бәдри, һич тә ерткыч булмаганы кебек, артык каты бәгырьле кеше дә түгел. Егерме еллап хатыны белән тату гына яшәгән. Галимәнең терелеген, үткенлеген, бик артык баш бирергә теләми торган хөрлеген искә алсак, Бәдринең аны изеп яшәмәгәнлеген чамаларга мөмкин. Галиябануны да ул ярата, чын күңелдән кызын бәхетле итәргә тели. Җитмәсә, бердәнбер кыз һәм нинди кыз әле! Ни өчен соң ул шушы кызын, кан елатып, Исмәгыйльга бирергә тели, күрәләтә утка ташламакчы була? Җавапны, Бәдринең табигатеннән бигрәк, социаль хәленнән эзләргә кирәк.