капиталистик мөнәсәбәтләр белән каршылыкка керде. Кеше бәхет өчен көрәштә кулыннан килгән барлык нәрсәне эшләде: авылны дер селкетеп торган ерткычның күзенә карап, «яратмыйм, күрәсем дә килми» ди, атаның йодрыклары баш түбәсендә торганда да «мин Исмәгыйльгә бармыйм» дип кычкыра, башка чара калмагач, соңгы чарага керешә - качып никах укытмакчы була, дошманның револьверы маңгайга терәлеп торганда да үз идеалыннан баш тартмый, коралсыз килеш һөҗүмгә ташлана. Нәтиҗә ачык: тормыштагы иске патриархаль тәртипләр һәм капитал хакимлеге бетерелми торып, хезмәт кешесе чын бәхеткә ирешә алмаячак. «Галиябану» драмасыннан объектив рәвештә чыга торган идея әнә шуннан гыйбарәт.

### (Дәвамы киләсе биттә) >>>

{mospagebreak} Әсәрнең драматизмны көчәйтүгә һәм ахыр чиктә әнә шул идеяне тамашачыга түкми - чәчми илтеп җиткерүгә хезмәт итә торган композицион үзенчәлегенә тукталып китик. Драманы, әйтик, түбәндәгечә дә корып булган булыр иде. Галиябану Хәлилне сөя. Исмәгыйльдән яучы килә. Бәдри, байлыкка кызыгып, Галиябануны ирексезли һ. б., һ. б. Әмма драматург мондый туры сызык белән китмәгән. Коллизияне ул, аңлашылмаучылык кертеп, катлауландыра төшкән. Бәдри һәм Галимә кызлары Исмәгыйль белән йөри дигән фикергә киләләр. Моңа нигез бар кебек. Баштарак бу әле аларның теләге һәм өмете: «Мин бу җырлап үткән кешене Исмәгыйль түгел микән диебрәк калдым» (Бәдри). Бай егет үзенең нияте турында сүз дә ишеттергән икән. Әмма чынын беләсе иде. Әле генә Галиябануны мактап җырлаган төркем арасында Исмәгыйль юкмы? Ничек белергә? Әһә, Садрый белеп кайта ала ич. Малай бара, әйләнеп кайта. Хәйлә белән сөйләтәләр. Исмәгыйль аңа «ни хәл, кайнеш?» дип әйткән. Әһә, ярый бу. Карт белән карчык, эзләнә торгач, Галиябануның яңа гына чигеп бетергән яулыгын табалар. Мөгаен, Исмәгыйльгә. Ниндидер хат килеп чыга. Көч - хәл белән соңгы сүзен укыйлар: «Исмәгыйль». Инде шик калмады. Исмәгыйль Галиябануны сөйгән кебек, Галиябану да Исмәгыйльне ярата. Шул ук беренче пәрдәдә тамашачы Галиябануның Исмәгыйльне түгел, бәлки Хәлил исемле егетне сөйгәнен белә. Менә бит ул ялгыз калгач, Исмәгыйльдән килгән хатны ачу белән €ртып ташлый. Сызгыру тавышы. Тәрәзәгә Хәлил килә. Кара - каршы җырлашу. «Исмәгыйль арага керә бит»,- ди Хәлил. «Иртәгүк (яучы.-Я. Я.) җибәр», -ди Галиябану. Төенләнеш булды, тамашачы кызыксынды: ни булыр? Вакыйга ничек үсеп китәр? Бәдри туйга әзерләнә. Базарга чыгып китим дип торганда яучы килә. Исмәгыйльдән дип уйлап, Бәдри куанып ризалык бирә. Галиябану да чиксез шат: Хәлилгә ярәштеләр дип уйлый. Тамашачы кызыксынып кына калмый инде. Аның эчке халәтен аңлау өчен, мондый күренешне күз алдына китерик. Юлбарыс посып яткан куаклык тирәсендә кыз бала җырлый - җырлый чәчәк җыеп йөри, ди. Менә хәзер юлбарыс сикерер дә,, кызчык аның тырнакларына эләгер. Кем йолып алыр аны? Ниһаять, Галиябануга да ерткыч ташланды. Кыз нишли? Бү күренештәге психологик төгәллеккә сокланмый мөмкин түгел. Әгәр Галиябану башта ук, Хәлил өйрәткәнчә, хәйләгә керешсә, ягъни «Исмәгыйль» сүзе ишетелү белән «риза» дип әйтсә, бу эпизодның драматизмы бермә - бер ким булу өстенә Галиябануның ныклыгы, ә Бәдринең милекчелек табигате җитәрлек ачылмас иде. Хикмәт шунда: Галиябану Хәлилгә ярәштеләр дип ышанган. Кинәт Исмәгыйль! Ике якның да ялгышуы билгеле була. Шуннан Галиябану нишли? Атасына ялына, бәхетенә