# Ибраһим НУРУЛЛИН Мирхәйдәр Фәйзи (1891-1928)

## 1

Атаклы «Галиябану» драмасының авторы Мирхәйдәр Фәйзи миллионер Хөсәеневләр утарының управляющие семьясында туа, шунда үсә. Аерата сизгер күңелле, хыялга бай балага утар тормышы, аның табигате, бу табигатьнең тын һәм тыйнак матурлыгы, һичшиксез, көчле тәэсир ясаган. Өстәвенә, ул тумыштан ук саулык, тазалык белән аерылып тормый, гәүдәгә юка. Бу да аны, тән тормышыннан да бигрәк, рух тормышы белән яшәүгә китергән. Күпләргә хас булганча, Мирхәйдәр башта гыйлем алырга дип абыстайга йөргән. Ике ел эчендә укырга өйрәнүен өйрәнгән, әмма язарга өйрәтү абый һәм апалары өстенә төшкән. Унбер яшендә ул Орск мәдрәсәсендә укый башлый. Үзенең әйтүенә караганда, аның бу мәдрәсәдә үткәргән берничә елы әрәмгә узган. Хәер, бу уку йортында Мирхәйдәр озак тормый, ике елдан соң, ни өчендер, ташлап, авылына кайта. Тагын табигать кочагы, тагын утар тормышы. Дөрес, мәдрәсәдә үткәргән ике елы да эзсез калмаган. Ул анда китап укырга һәвәсләнгән. Бу елларда аның, мәсәлән, Каюм Насыйри әсәрләрен укыганлыгы билгеле. Әлбәттә, күзе ачыла башлаган яшүсмер, Насыйри белән генә чикләнмичә, XIX гасыр мәгърифәтчеләренең бүтән әсәрләре белән дә танышкан булырга тиеш. М. Фәйзинең көндәлек дәфтәрендә түбәндәге юллар бар: «Бу кыш (1905 ел. -И. Я.) мин мөхәррир булырга һәвәсләнә башладым. «Татар туе» исемле бер вакыйгадан алып язган пьесамны җиңгиләремә укып, аларны хәйран да калдырдым. Бәетләр, шигырьләр язуга да бирелеп киттем»* (* «Татар әдәбияты», II кисәк, 342 бит.). Ундүрт яшендә үк язучылык эшенә керешергә карар итүе, билгеле, аның күп укыганлыгы турында сөйли. 1905 елгы революция Мирхәйдәрне дә канатландырып җибәрә. Белемгә, культурага сусаган яшь егет шул ук елның көзендә алдынгырак саналган мәдрәсәләрнең берсе «Хөсәения»гә барып керә һәм дәртләнеп укый башлый. Ләкин бу вакытта инде Мирхәйдәр үзлегеннән уку, уйлану һәм каләм сынап карау нәтиҗәсендә шактый буй үстергән, һәм җәдит мәдрәсәсенең түшәме дә аның өчен тәбәнәк булып калган. «Чүкеч» журналының 1907 елгы бер санында мәдрәсә тәртипләрен тәнкыйтьләп язган мәкаләсенең басылып чыгуы әнә шуны күрсәтә. Яхшырагы булмаганга, Мирхәйдәр, ихтимал, бу мәдрәсәдә укуын дәвам дә иттерер иде, әмма йөрәк авыруы моңа ирек бирми. Кышларын ул Орскида -аталары йортында, ә җәйләрен Күкшел һәм Юнә авылларында үткәрә. Тагын шактый хәлле семья тормышы, тагын авыл, тагын табигать… Әнә шул елларда М. Фәйзи иҗат эше белән җитдирәк шөгыльләнә башлый. 1909 елда, русчадан файдаланып, «Ике Хәсән» исемле пьеса яза. 1910 елдан башлап, аның шигырьләре вакытлы матбугатта еш кына чыгып тора. М. Фәйзи үз гомерендә күп кенә жанрда эшләде. Публицистикада да каләм сынады, тәрҗемә дә итте, шигырь дә язды, проза белән дә шөгыльләнде. Әмма аеруча көч куеп һәм күңел биреп эшләгән өлкәсе драматургия булды. М. Фәйзине Г. Камал белән янәшә куеп карасак, иң элек мондый бер аерма күзгә ташланыр: Г. Камал берничә драма язганы хәлдә, комедиограф булып танылса, М. Фәйзи бер - ике комедия язу белән чикләнеп, үзен драма остасы итеп күрсәтте. Югарыда әйтелгәнчә, тумыштан сизгер йөрәкле, нечкә зәвыклы, «хыялый» табигатьле Мирхәйдәр киң дөньядан шактый аерылган килеш, чагыштырмача бай һәм тату семьяда, утар тормышында, табигать кочагында үсте. Бу исә аны тормышка «ал күзлек» аша карауга этәрде; матурлык гашыйгы булган яшь егет дөньяны якты итеп күрергә теләде, аннан гүзәллек һәм гармония эзләде һәм шуны кешеләргә дә күрсәтеп бирергә омтылды.