кызганмаган Сөләйман бай улына карата ник бу кадәр шәфкатьсезлек күрсәтә? Хөсәен булып Хөсәен ни гомер түзеп килде, «улын «акылга утыртыр» өчен барлык чараларны күрде, инде бүтән чара калмагач һәм анда да, Зәйнәпне ата - ана сүзеннән чыгаруыннан куркып кына, актык чарага кереште. Икенче сорау: ни өчен яңа тәрбия алган һәм көчле сөю белән сөя торган Заһид бу кадәр тиз йомшап төште? Ни өчен ул сөйгәне белән бергә булуга караганда үлемне артык күрә башлады? Ни өчен ике яшь йөрәк үз бәхетләре өчен көрәшмиләр? Ник алар Сөләйман бай теләгенә каршы килеп булса да кавышмыйлар? Дөрес, яшь драматург бу сорауларны читләтеп үтмәгән. Әгәр Заһид Гәүһәрне алса, аңа мирас эләкмәячәк. Мирасны исә ул милләт файдасына тотарга ниятләгән. Димәк, милләт Заһид акчасыннан коры калачак. Гәүһәр дә Заһидка барса, аларга бу авылдан китәргә кирәк була. Димәк, укучы балалар мөгаллимәсез кала. Шулай итеп, Заһид белән Гәүһәрнең кушылуы -милләткә зарар. Бу мотивировка, билгеле, зәгыйфь һәм беркатлы. Өйләнешеп карасыннар иде әле, кем белә, Сөләйман, бәлки, котылгысыз хәл белән килешеп тә куяр иде. Фанатик түгел ич ул. Өстәвенә, Заһид аның бердәнбер улы, хәтта яраткан улы. Мирасны кияү кулына тоттырганчы, үз улына калдыру өчен генә булса да, Гәүһәр белән килешми хәле юк. Ярар, Сөләйман таш бәгырьле кеше дә булсын, сүзеннән үлсә дә кайтмасын, ди. Ул чагында да әҗәл кочагына атылырга нигез юк. Милләткә хезмәт итү акча бирүдән генә гыйбарәтмени? Аннан килеп, Гәүһәр дә бит үзенең мөгаллимлек эшен бүтән урында дәвам иттерә ала. Бөтен хикмәт -әсәрнең жанрында. «Кызганыч» -жанр ягыннан мелодрама. Мелодраманың асылы исә, геройларны гадәттән тыш авыр хәлгә куеп, тамашачының күзеннән яшь түктерүгә кайтып кала. Төп максат -тамашачыны дулкынландыру, елату, тетрәтү. Әсәрнең барлык бүтән компонентлары исә шуңа хезмәт итә, шуңа буйсындырыла. Менә ни өчен драматург милләт файдасына меңнәрен дә кызганмаган Сөләйманны улын өйләндерү мәсьәләсенә килгәндә үтә шәфкатьсез итеп күрсәтә. Әгәр бай үз фикерендә нык тормаса, улын өеннән куып чыгармаса, мирастан мәхрүм итү чарасына керешмәсә, мелодраматик аһ - зарлар була алыр идеме? Гәүһәр үзен үзе үтерер идеме? Заһидка да үлем кочагына атылырга сәбәп калыр идеме? Әлбәттә, юк. Яисә Заһид белән Гәүһәрнең үз бәхетләре өчен көрәшмәүләре мәсьәләсен алыйк. Әгәр алар бай ризалыгыннан башка кавышсалар, әлеге мелодраматик эффект җитәрлек булмас иде. Үз юллары белән китеп үзбаш яшәргә карар иткәч, бу ике яшь кеше ни дип ул чаклы күз яше түгәрләр иде дә ни дип үлемгә барырлар иде? Шулай итеп, «Кызганыч» пьесасы -жанры ягыннан мелодрама булып, иҗат принциплары ягыннан романтизм әсәре. М. Фәйзинең 1913 елда язылган 'Тәкъдирнең шаяруы' пьесасы турында да шуларны ук әйтергә мөмкин. Беренче карашка, вакыйга көндәлек тормыштан алынган булып, әллә ни яңалык та, «романтик» пьесага материал да юк кебек. Автор тарафыннан «яшь сәүдәгәр» дип тәкъдим ителгән Гыйсмәтне унҗиде яшендә унбиш яшьлек Мөршидәгә өйләндергәннәр. Ел - ел ярымнан соң, күзе ачыла төшкәч, ул Гөлшат исемле кызга гашыйк булган. Хәзер ул ике ут арасында: Гөлшатны сөя, Мөршидәне кызгана. Әлбәттә, шушы драматик «өчпочмак» ярдәмендә дә чынбарлыкның бер типик ягын ачып бирергә, бу өчпочмакка социаль мәгънә салырга мөмкин булыр иде. Әмма мелодрама таләпләре яшь драматургны типик характерларны типик хәлгә куеп,берәр социаль проблема хәл итүдән бигрәк, мелодраматик эффектка таба этәрә. Чынлап та, ник Гыйсмәт яшьли өйләнгән? Дөресрәге, ник өйләндергәннәр? Җавап юк. Гыйсмәт кем улы? Атасыннан нинди мирас калган? Аның сәүдәгә, ягъни төп кәсебенә мөнәсәбәте нинди? Җавап шулай ук юк. Мөршидә кем кызы? Нинди байлык белән килгән? Ник Гыйсмәт