«Үләм, дөньяда чын сөешү, чын мәхәббәтнең барлыгын икърар кыйдыр өчен үләм…» - дип бер аһ ора да сөйгәне янына юнәлә. Үзен халыкны агартуга багышлаган Гәүһәр турында сүз озайтырга хаҗәт юк: адәм кыяфәтендәге фәрештә ул. Сөйгәненең бәхете өчен үзен корбан итүе мәхәббәтенең никадәр куәтле булганлыгын күрсәтсә кирәк. Ниһаять, геройларыбызның сөйләшен тыңлап карыйк: Заһид сөйгәненә менә ничек зарлана: «Табигатьнең бу хәтфә кебек йомшак чирәм, гаҗәеп тәмле исләр бөркеп торган аллы - гөлле чәчәкләр, атлас канатлы күбәләкләр, күктәге алтын көпчәк айның сирпеп торган нуры белән ялтыр көзге шәкелен алган күл, мөтәккәбиранә (Мөтәккәбиранә - горурланып.) утырган мәһабәт тирәкләр белән бизәкләнгән илаһи вә сирри (Сирри - серле.) манзарасында һәр көн никадәр бәхетле җаннар аллаһе тәгаләнең чиксез кодрәтенә хәйран, сандугачларның моңлы мәдхияләренә мәфтүн (Мәфтүн -сихерләнгән.) булып, шатланышып мәсгуданә (Мәсгуданә -бәхетле булып.) сәер иткән хәлдә, бүген без ике калеб бер - беребездән мәңгегә аерылу көен көйләргә мәҗбүрбез…». Бер җөмләдән торган бөтен бер монолог! Бу «реплика»ның лексик составы һәм эпитет - чагыштырулары нинди тагы! Юк, бу атасы карашларыннан узып алгарак киткән гадәти бай баласының теле түгел. Бу -драматургның хыялында гына туган романтик шәхеснең купшы тирадасы, дөресрәге, биредә шагыйрь «Яшь күңел» җыентыгындагы шигырьләрен генә чәчмәгә әйләндереп сөйли. Гәүһәр дә сөйгәненнән калышмый. «И фәләк! -ди ул.- Яңа дөньяга баскан яшь йөрәкләрне бу дәрәҗә җәберләвеңә, бу кадәр тырнагыңда изүеңә сәбәп ни? Шундый матур оҗмах кебек манзараң янында ике калебне аглатуыңа, аһлар ордыруыңа сәбәп ни? Бер - берсен чын күңелдән сөешкән, бер - берсе өчен җан бирергә хәзер булган ике яшь күңелне бер - берсеннән аеру кадәр рәхимсезлеккә тәнәззел (Тәнәззел -түбәнләнү.) итүеңә сәбәп ни?..»

### (Дәвамы киләсе биттә) >>>

{mospagebreak} Г. Ибраһимовның Зыя белән Мәрьямен хәтерләтә торган шушы романтик гашыйкларның бәхетенә бай кызын килен итәргә теләгән Сөләйман каршы төшә. Сөләйман бай Ф. Әмирханның Хөсәене түгел инде. Күрсәткән хезмәтләре белән ул хәтта Сафи һәм Гомәр Насыйбуллиннардан да алдарак тора. Заһид аның турында менә нәрсә ди: «Минем һичбер теләгемә каршы килмәде, гомумән ул яңалык сөюче, һәммә яңалыкка поклонник дияргә ярый. Мине никадәр тырышып укытты. Мине кеше итәргә тырышты. Башка аталар кебек, киенүләремә, уеннарыма, театрларга катнашуыма, һичберсенә каршы килмәде. Хәтта яратты… Авылда яңа ысулда нинди шәп мәдрәсәләр тәрбия итә, шәһәрдә ни рәвешле мәдрәсә эшләтте, җәмгыяте хәйриясенә нинди зур иганәләр кыйлды, тирә - як мәдрәсәләренә никадәр ярдәмнәр кыйлды…» Әнә шул идеаль сәүдәгәр үз - үзенә сөйләгәндә «фәкыйрь, нәселсез кызны алам дип йөри» торган улын җүләргә саный, Гани бай кызын алып бирергә теләп, «…мал өчен тырышкан»лыгын да яшерми. Заһидны күндерергә тырышып та эш чыгара алмагач, кырт кисә: «кабул итмим, мөгаллимәне алып бирмим… Карыша торган булсаң, мин сине нишләтергә белермен…» Ф. Әмирханның «Тигезсезләр» пьесасына кадәр үк милләтнең «каймагы» булган Сөләйман бай тибын бирүе М. Фәйзинең сизгер художник булганлыгы турында сөйли, әлбәттә. Икенче пәрдәдә инде Сөләйман улын өеннән куып чыгарган һәм, мөгаллимәсен ташламаса, мирастан мәхрүм итәргә катгый рәвештә карар иткән. Заһид исә үзенә кул салу фикеренә килгән. Биредә автор реализм ноктасыннан караганда аңлатуы кыен булган каршылыклар эченә килеп керә. Чынлап та «һәммә яңалыкка поклонник» булган һәм милләт өчен меңнәрен