аяк чалмауларын үтенә. Атасы бик каты кыса башлагач, «мин аңа бармыйм» дип әйтеп ташлый. Әнә шунда гына Хәлилнең киңәше исенә төшә. «Ах, яңлыштым» ди. Бу моменттан соң инде Галиябану тактиканы үзгәртергә тиеш кебек. Әмма алай булып чыкмый. Беренчедән, кызның саф күңеленә хәйлә, ялган ятышмый; икенчедән, тупас көчләү аңарда каршы тору теләген арттыра, протест тудыра. Тартыш озак бара. Атасының авыр йодрыгы астында торган килеш, Галиябану үзенекен тукый: «Бармыйм». Ахыр чиктә, бүтән чара калмагач кына, ул хәйләгә керешергә була. Пьесаның драматизмын көчәйтүгә һәм идея тирәнлеген арттыруга хезмәт итә торган тагын бер композицион чараны карап китик. Бусы әсәрнең финалына карый. Мәгълүм булганча, Хәлил Исмәгыйль кулыннан тартып алган револьверны яңадан Исмәгыйль кулына бирә. Моны ничек аңларга? Драматург бу урында, бәлки, ялгышкандыр? Башында акылы бар кеше коралны кесәсенә салып үз юлына китәр иде дә сугамы, урмангамы ташлар иде. Өстәвенә, тамашачы да Хәлилнең «җүләрлегенә» ачына. «Тамашачыга бу бик сәер тоела, -дип яза С. Фәйзуллин, -һәм шул моментта залда утыручыларның «ташлама, ташлама» дип кычкырганнарын ишетергә туры килә». Күп еллар элек булган бер вакыйга да кызыклы. Бер авылның үзешчән сәхнәсендә «Галиябану»ны үзгәртеп куялар: иң ахырдан тагын бер һөҗүм, һәм револьвер яңадан Хәлил кулында. Ул Исмәгыйльне шартлатып ата да, Галиябануны җитәкләп, бик батыр кыяфәт белән сәхнәдән чыгып китә. Шулай да М. Фәйзи, үзенең Галиябану һәм Хәлилгә булган симпатиясенә һәм тамашачының теләгенә карамастан, пьесаны фаҗигале финал белән тәмам итә. Һәм бу - бердәнбер дөрес финал. Чынлап та бит тамашачы ахырдан тынычланып калса, күз алдыннан үткән драматик вакыйгалар уенга гына әйләнеп калыр, тамашачы алар турында кайтадан уйланып маташмас иде. Бу -бер. Икенчедән, әлеге эпизод әсәрдәге киеренкелекне, драматизмны көчәйтүдән тыш, үз эченә шактый зур мәгънә яшергән. Бу турыда С. Фәйзуллин түбәндәгечә яза: «Ярлы крестьян баласы (Хәлил -И. Я.), намуслы хезмәт кешесе, гаделсезлекнең һәм җәбернең дошманы, шуларга каршы батыр гына чыгышлар ясый ала, ләкин крестьян психологиясенең үзенчәлеге аркасында ул эзлекле була алмый һәм шуның аркасында һәлак тә була». Дөрес сүзләр. Моңа өстәп тик шуны гына әйтергә мөмкин: Хәлилнең ялгышы психологик яктан да аклана. Хәлил револьверны кулга төшергәч, Галиябану, коты очып, егетнең кулына ябыша: «Атма, зинһар. Атма, Хәлил! Ташла җиргә аны! Ташла, зинһар, ташла!» «Мылтык»тан коты очып курыккан Галиябану шул киеренке минутта «ташла!» диюдән башка ни әйтсен! Хәлилгә исә бу җитә кала. Сөйгәне үтенә бит. Аннан соң горурлык дигән нәрсә дә бар. Корал кулда булганда кем дә батыр. Буш кул белән батыр булып кара менә. «Синең кебек этне атарга хурланам»,- ди дә, Хәлил револьверны җиргә ташлый. Үзен ихтирам иткән нинди генә кеше шул ташланган коралдан файдаланыр икән? Кулына алган тәкъдирдә дә, аны эшкә кушуга батырчылык итә алмас. Кеше үтерү уен эш түгел. «Ал, иманың булмаса, шул җиргә ташланган алтатарны!» -ди Хәлил. Исмәгыйльнең инде күптән иманы юк. Револьверны ала һәм үзенең кара эшен эшләп ташлый. Финалда Исмәгыйль образына өстәлгән яңа буяу да кызыклы. Үтереш урынына халык килеп чыккач, Исмәгыйль куркуга төшә, күрәләтә тана, Хәлил үзен үзе үтерде, ди. Бу бик табигый. Ләкин инде Галиябану аның каршына килеп, «Әйт менә, мин үтермәдем дип, минем күземә карап, аны син үтердең! Син бит!» дигәч, Исмәгыйль, ихтыярын җуеп, «әйе, мин үтердем», ди. Ул гына да түгел, гүзәл кызның көчле нәфрәте, ачуы һәм җирәнүле карашы, үлемнән көчле булган мәхәббәте һәм «сөйгәне өчен корбан булган» егетнең үлек гәүдәсе, күрәсең, аның йоклаган намусын, егетлек горурлыгын да беркадәр кыймылдатып куярга мәҗбүр итә. «Мин бу эшне эшләвемә үкенеп, гаебемне муеныма алам,- ди ул.- Судның туры хөкеменә биреләм». Күренә ки, Исмәгыйль дә коеп куйган явыз түгел икән. Ул да кеше, әмма капитал власте белән агуланган кеше. Биредә дә без реализмның тантанасын күрәбез. Җыеп әйткәндә, «Галиябану» драмасы, һичшиксез, революциягә кадәрге татар