## LES 1

- 1. Achtergrond

Dit is het boek bij de cursus 'Fries voor niet-Friestaligen'. In die cursus leer je het zogenaamde Standaardfries (Standertfrysk) te spreken, lezen en schrijven. Standaardfries is het Fries zoals dat door schrijvers, de media, de overheid en in het onderwijs wordt gebruikt. Laten we eens kijken wat dat Standaardfries nu precies is.

##### Standaardtaal en dialect

Je spreekt vrijwel zeker een aantal standaardtalen , zoals Standaardnederlands (of Algemeen Nederlands ), Standaardengels, Standaardduits en Standaardfrans. Die Standaardtalen zijn meestal niet ouder dan een paar honderd jaar. Elk dorp en elke wijk in Europa had tot voor kort zijn eigen kleine taaltje, dat doorgaans maar een klein beetje afweek van het taaltje van het buurdorp. Er werd al wel van Engels, Frans en Duits gesproken, maar die talen hadden nog veel verschillende gezichten. Een Standaardtaal was er niet, en sprekers van 'dezelfde taal' konden elkaar soms maar moeilijk verstaan, zeker als ze ver uit elkaar woonden. Zulke kleine taaltjes noemen we vaak dialecten . In de zeventiende eeuw begonnen politici, geleerden, schoolmeesters en anderen regels voor formeel, schriftelijk taalgebruik op te stellen, om de begrijpelijkheid te vergroten. Vaak namen ze daarbij een dialect van een belangrijke regio als voorbeeld. In de Nederlanden waren Brabant en Holland zulke regio's. Het Standaardnederlands is in de loop van de eeuwen kunstmatig geschapen door woorden en taalregels uit die streken verplicht te stellen. De regels voor de standaardtalen werden steeds strenger gemaakt en in de loop van de eeuwen kregen sprekers van sterk afwijkende dialecten langzamerhand het gevoel dat hun dialect een 'verbasterde' vorm van de standaardtaal was. Dat is natuurlijk onzin, die dialecten waren er al lang voordat mensen een standaardtaal begonnen te maken. In de negentiende en twintigste eeuw schakelden in sommige taalgebieden de mensen ook in het mondeling taalgebruik langzaam over op de standaardtaal. In Nederland begon dat bij de hoogste maatschappelijke klassen. Vandaar dat veel mensen het spreken van een dialect met een lage sociale status associëren. In sommige taalgebieden stierven veel dialecten zelfs helemaal uit omdat alle sprekers ervan de standaardtaal gingen spreken. Niet alle standaardtalen waren zo succesvol. Zo heeft Noorwegen nooit een echte standaardtaal ontwikkeld. Iedereen spreekt daar nog het dialect van zijn eigen dorp of wijk. Alleen op schrift houden de Noren zich aan bepaalde regels. In Duitsland is de wel een succesvolle standaardtaal ontwikkeld. In grote delen van Duitsland zijn de dialecten uitgestorven. Ook het Standaardnederlands is aardig succesvol. Het Standaardfries is lang niet zo succesvol. Het is in Friesland, net als in Noorwegen, heel gewoon dat iedereen zijn eigen dialect spreekt. Een verschil tussen Friesland en Noorwegen is dat in Noorwegen de meeste mensen wel weten hoe ze hun taal moeten schrijven, terwijl dat in Friesland lang niet bij iedereen het geval is. Volgens tellingen van de Fryske Akademy kan 26% van de inwoners van Friesland Fries schrijven. Toch zijn er ook in Friesland steeds meer situaties waarin beheersing van het Standaardfries in woord en geschrift noodzakelijk is. Dat geldt in eerste instantie voor wie werkt bij Friestalige culturele instellingen zoals de Afûk, de Fryske Akademy of Tryater, maar ook voor medewerkers van media als Leeuwarder Courant en Omrop Fryslân, verschillende afdelingen van het provinciebestuur en veel gemeenten.

##### Verschillen tussen Standaardfries en omgangstalig Fries

Betekent het leren van Standaardfries nu dat je je eigen Fries moet opgeven? Nee, gelukkig niet. Het Standaardfries is het Fries dat je gebruikt als je schrijft en soms ook als je spreekt, bijvoorbeeld tijdens een gemeenteraadsvergadering of bij een lezing of toespraak. Denk niet dat die toch bijna nooit in het Fries worden gehouden - de meeste plattelandsgemeenten en