Ergens aan het eind van de bijeenkomst in De Balie zei iemand uit het publiek: ‘Dit boek is alleen geschreven voor zwarte mensen.’ Intussen was ook al de opmerking gemaakt dat het door een zwarte persoon had moeten worden vertaald. Fanon zelf schrijft op de eerste pagina: ‘Waarom ik dit boek schrijf? Niemand die me erom heeft gevraagd. En al helemaal niet degenen tot wie het zich richt.’ Dit wordt door hem niet verder verduidelijkt, maar ik ben zo vrij aan te nemen dat de auteur zich evengoed tot witte lezers richt, want die moeten toch ook nadenken en iets doen – veel doen zelfs – om het door de auteur geschetste doel van synthese en verzoening te helpen bereiken. Het relaas van Fanons persoonlijke ervaringen als zwarte man in een voornamelijk witte wereld zal vooral veel zwarte mensen aanspreken, maar daarnaast put hij uitvoerig uit de werken van witte denkers om zijn betoog te onderstrepen en uit te bouwen. Ik noemde reeds Hegel, maar ook Anna Freud, Gabriel Marcel, Karl Jaspers, Alfred Adler, Jean-Paul Sartre en anderen dienen Fanon tot inspiratiebron, om verder te denken of zich tegen af te zetten. Juist die vervlechting van eigen ervaringen en theoretische analyses maakt het boek spannend en interessant. Het is dan ook te betreuren dat het debat zich tot nu toe vooral beperkt tot de vertaling van nègre en blanc. Aanvankelijk was ik van plan nègre nu eens te vertalen als neger, dan weer als zwart. Als Fanon vertelt over een jongetje dat angstig roept: ‘Maman, un nègre, j’ai peur!’, dan moest dat volgens mij neger worden. Ook in de gevallen waarin hij op een ironische manier de minachting van de witte mens jegens de zwarte weergeeft wilde ik neger gebruiken. In andere gevallen leek zwart allicht beter omdat neger tegenwoordig harder aankomt dan waarschijnlijk in 1952 het geval was. Ik zag het dus vooral als een kwestie van doseren. De beoordelaar van de subsidieaanvraag bij het Centre National du Livre was het daar overigens niet mee eens en wees vooral op grond van die dosering de aanvraag af: geen subsidie voor uitgeverij Octavo, nègre had in alle gevallen moeten worden vertaald als neger. Een argumentatie ontbrak. Er kwam wel een beknopte argumentatie toen de rechthebbenden hun oordeel over de vertaling hadden geveld. In het contract met de Franse uitgeverij was als voorwaarde opgenomen dat de rechthebbenden van Fanon, diens zoon en dochter, hun toestemming moesten geven aan de Nederlandse vertaling. Het duurde enige tijd voordat die toestemming er kwam; het was niet gemakkelijk geweest, zo schreven ze, om de Nederlandse nuances goed te doorgronden. Aan de toestemming werd de voorwaarde verbonden dat nègre in alle gevallen zou worden vertaald als neger en noir als zwart. Deze opdracht ging vergezeld van een beknopte motivatie: de realiteit en het geweld van de taal mochten niet worden verhuld, er mochten geen eufemismen in de vertaling staan, de tekst mocht niet worden aangepast aan de hedendaagse moraal en aan de sociale context van nu. En – lastig voor de vertaalster en ook wel voor de uitgeefster – er mocht geen nawoord aan de vertaling worden toegevoegd. Toen was er dus van een dosering van neger en zwart voor nègre geen sprake meer. Intussen was ik al vertalend tot de voorzichtige conclusie gekomen dat Fanon nègre gebruikt om onder andere zijn solidariteit te doen blijken met de zwarte bevolking van Afrika. Hijzelf was afkomstig van Martinique, waar zwarte mensen noir