serie uitbouwde tot een monument, de Arbeiderspers ervan te overtuigen het erop te wagen – Hartog mocht deel drie van Verhaal van een leven vertalen, Begin van een onbekend tijdperk, daarna zou de uitgeverij wel verder zien. In dit deel schreef Paustovski over de Russische revolutie – in 1967 was de vijftigjarige herdenking van de Oktoberrevolutie en dat zou mogelijk enige belangstelling voor het werk van de tamelijk onbekende auteur wekken. Paustovski was weliswaar in 1965 genomineerd voor de Nobelprijs, maar die ging dat jaar naar zijn landgenoot Michail Sjolochov – die er overigens niet voor de vergetelheid door werd behoed. De Nederlandse lezers omarmden Paustovski vrijwel onmiddellijk. Zij hadden dezelfde ervaring die Hartog eerder had meegemaakt: een paar zinnen Paustovski betoveren je en laten je geen keuze: verder lezen! In 1970 verscheen Verre jaren, deel 1, en daarna met tussenpozen ook de overige delen, tot in 1985 Boek der omzwervingen uitkwam, het laatste deel dat door Paustovski in 1963 werd afgerond en afgesloten met een gesprek met de schrijver Gorki, die tegen hem zegt: ‘Zet ’m op! Leeft u zo verder als u begonnen bent. Met vallen en met op te staan, zo moet men door de wereld gaan.’ Het is het motto van al het voorafgaande.

Wim Hartog is tot zijn pensionering fulltime conferentietolk Russisch, Deens, Engels, Frans en Duits geweest en reisde daarvoor door heel Europa. Zijn literaire werk verrichtte hij in de tijd die hem daarnaast nog restte – behalve uit het Russisch vertaalde hij ook uit het Duits en Frans. ‘Van alles, Paul Léautaud, maar ook boeken over Franse wijn en kazen.’ Hij is op zijn 76ste nog altijd actief. ‘Vertalen is mijn hele wezen. Ik vind het heel erg prachtig mooi werk, ik heb het altijd als een roeping gezien, vanaf het moment dat ik besloot: tolk, vertaler, dat is wat ik wil gaan doen.’ In Paustovski vond de jonge Hartog meteen zijn grootste uitdaging, groot genoeg voor de rest van zijn leven. ‘Eerst leek het onmogelijk. Ik moest op zoek naar onvoorstelbare diepten in mijn hoofd. Vaak was er hoofdpijnverwekkende wanhoop. Hoe blijf je zo dicht mogelijk bij Paustovski en vertaal je zelfs de onmogelijkste teksten zoals Paustovski ze in het Nederlands geschreven zou hebben? Als ik soms de Nederlandse Paustovski wordt genoemd, dan is dat voor mij geen aantasting van mijn ego, maar een geuzennaam.’ Als hij zo nu en dan stukken van zijn vertaling van Verhaal van een leven terugleest, vraagt hij zich soms af hoe die konden ontstaan. ‘Ik was 25 toen ik het eerste deel vertaalde, maar ik heb er nog altijd geen woord aan toe te voegen of van weg te halen, want dan stort het hele bouwwerk ineen. Ik lees het en denk: dit is een heel groot kunstwerk, ook in het Nederlands.’ Dat vinden meer mensen. De Privédomeindelen van Paustovski behoren tot de best verkochte in de serie. Er is veel gezocht naar een verklaring voor dat feit: in geen enkel ander land was de vertaling zo langdurig succesvol – in Frankrijk zijn de delen van L’histoire d’une vie allang niet meer verkrijgbaar, in de VS werd de vertaling nooit herdrukt. Overigens kwam het, door een conflict tussen Hartog en de Arbeiderspers, ook hier al enige jaren niet meer tot een herdruk, ondanks de voortdurende vraag. De ruzie tussen Hartog en AP ontstond toen de uitgeverij bleef weigeren een contract met de erven Paustovski af te sluiten en royalty’s te betalen. In