milliy avtoxtonizm nazariyasiga ko'ra, o'zbek etnogenezining boshlanishi, dastlabki nuqtasi hisoblanadi. O'rta Osiyo xalqlarining etnogenezi va etnik tarixi bir - biri bilan uzviy bog'liqdir. Shu sababli bu xalqlarning madaniy merosini aniqlashda extiyotkorlik bilan yondashish zarur. Markaziy Osiyo xududida kechgan etnik jarayonlarni anglash uchun etnogenetik tadqiqotlar olib borayotganda quyidagi holatlarni xisobga olish kerak. 1-xolat. etnogenezning boshlanishi masalasi. Etnos insoniyat jamiyati taraqqiyotining ma'lum bir bosqichida paydo bo'ladi. Uning boshlanish nuqtasi qadim davrda yashagan etnosning "ajdodlari"ga borib taqaladi. Etnograflar u yoki bu xalqning fiziologik, til va etnik ajdodlarini bir-biridan farqlash lozimligi uqtirishadi. Buning ustiga yuqoridagi uch tushuncha ko'pchilik holatlarda bir - biriga mos kelmaydi. Agar ma'lum xalqning faqatgina fiziologik (yuz tuzilishiga qarab) ajdodi axtarilsa va uning uchun paleoantropologik materiallar etarli bo'lsa, u holatda ularni axtarib, insoniyat tarixining eng qadimgi bosqichlariga tushish mumkin. Biroq, topilgan fiziologik ajdodlari u yoki bu xalq etnogeneziga bevosita aloqador deb qarab bo'lmaydi. Ajdodlarni axtarishda u yoki bu xalqlarning ajdodlarini tiliga qarab axtarish muvaffaqiyatsizlikka uchrashi aniq. Zero, insoniyat tarixining ilk bosqichlarida ko'pchilik etnik birliklarning tili shakllanib ulgurmagan. Bu uch tushuncha turli davrlarda yuzaga keladigan xodisadir. Shuni xam ta'kidlash joizki, etnos biologik emas, balki ijtimoiy xodisa bo'lib, u insoniyat taraqqiyotining ma'lum bir natijasidir. Etnosning shakllanish davrida xam, keyinchalik xam qandaydir tarixiy sabablarga ko'ra uning tarkibiga yangi komponentlar kiradi. Ko'p komponentli bo'lmagan xalq yo'q. O'zbek xalqining shakllanishi bunga yorqin namunadir. O'zining shakllanish jarayonini boshlagan davrdan to bu jarayon yakunlangunicha bo'lgan davrda xalq o'z tarkibiga ko'plab qadimgi xalqlar ajdodlari va kirib kelgan ko'plab qabilalar guruhlarini olgan. Ayniqsa, keyingi xalqlarning kelishi uzoq vaqt davom etib, xar xil intensivlik darajasida kechgan.

2- asosiy savol: etnik birlik bo'lib shakllanish davri. 2-asosiy savolning bayoni: 2-holat. Xar qanday xalqning etnik tarixi muammosini etnik birlik bo'lib shakllana boshlagan davrdan boshlab o'rganish zarur. Etnik birliklarning paydo bo'lishi, rivojlanishi, xalqning xalqqa aylanishi yaxlit umumtarixiy jarayon bo'lib, u qadim davrda boshlanib, xozirgacha xam davom etmoqda. Etnos tarixidagi muxim bosqichlardan biri-etnik birlik shakllanish jarayonining yakunlanishidir. Etnograflar etnogenetik tadqiqotlar olib borar ekanlar, tarixni ikki davrga bo'ladilar: Etnogenez - bu davrda xalq shakllanmagan davri Etnik tarix - xalq shakllangan davri. Xalq shakllangandan keyin, uning tarkibiga kirgan komponentlar uni to'la - to'kis shakllanish jarayoniga u qadar sezilarli ta'sir kilmaydi. Masalan, o'zbek xalqining shakllanish jarayoni IX-XII asrlarga kelib yakunlanganidan keyin xam uning tarkibiga yangi komponentlar kelib qo'shilgan, ya'ni turkiy qabilalar kelib o'rnashgan. Biroq ularning kelishi o'zbek xalqi etnogenezining asosiy jarayoniga sezilarli ta'sir ko'rsatmadi. Zarafshon vodiysi, Qashqadaryo va Surxondaryo voxalariga kelib o'rnashgan qabilalar yaqin -yaqingacha aloxida-aloxida etnografik guruh bo'lib kelar edilar. Ular yuz tuzilishlariga ko'ra Janubiy Sibir antropologik tipiga mansubligi bilan ajralib turadi.

3-asosiy savol: Etnik belgilar va etnosni shakllantiruvchi omillar. 3-asosiy savolning bayoni: 3-holat. Biror- bir xalqning etnik tarixini o'rganishda uning etnik belgilari va etnosni shakllantiruvchi omillarni to'g'ri aniqlash lozim. Etnosning asosiy belgilari: til birligi, madaniyat birligi, etnik (milliy) o'z o'zini anglash birligi va boshqalar. Arxeolog V.F.Gening yozishicha, etnik belgilar etnosni shakllantiruvchi omillardan farqli ravishda aniq etnik mazmunga ega. Etnosni