yuboradi va Paykent shahrini qo'lga olib, o'z davlatini ta'sis etadilar. Shu voqea munosabati bilan A.Yu.Yakubovskiy yozma manbalarga asoslanib muhim bir fikrni o'rtaga tashlaydi, ya'ni Paykentda o'rnatilgan Abo tiraniyasi munosabati bilan Buxoro rayonlariga bir talay turklarning kirib kelishi yuz berdi deydi. S.P.Tolstov esa tarixni markscha davrlashtirishdan kelib chiqib, Abo qo'zg'olonini O'rta Osiyoda quldorlik tuzimining inqirozidan dalolat beruvchi 'Buxoro vohasi yo'qsillarining mahalliy aristokratiyaga qarshi demokratik harakati' deb baholaydi. Darhaqiqat, bir qarashda, milodiy IV-V asrlarga kelib antik davrining yirik shahar maydonlari torayib ketadi, qala- qo'rg'onlar, qasrlar tipidagi mayda shaharlar paydo bo'ladi. Yirik shaharlardagi an'anaviy jo'shqin hayot susayadi. Aslida shundaymidi? Ammo bu o'zgarishlar bilan bog'liq tarixiy jarayon chuqurroq va har tomonlama taxlil qilinsa, bizning nazarimizda, bu o'zgarishlar quldorlik tuzimining inqirozi emas (chunki O'rta Osiyoning an'anaviy jamoa mulkchiligi quldorlik jamiyati darajasiga olib kelmagan), balki bu zaminga ko'chmanchi turkiy qabilalarning jadal kirib kelishi bilan bog'lik qizgin etnogenetik jarayondan dalolat berar edi. Bronza davridan boshlangan turkiy qabilalarning Movaraunnahrga kirib kelishi antik davriga kelib, shu qadar sezilarli ediki, natijada, yuqorida ta'qidlaganimizdek, Sirdaryoning nafaqat quyi, balki o'rta havzalarida ham turkiy etnosdan dalolat beruvchi moddiy madaniyat, ya'ni qovunchi madaniyati tashkil topdi. Bunday migratsion jarayonlar yozma manbalar taxliliga ko'ra, turkiygo'y xioniylar, kidariylar va eftaliylarning O'rta Osiyo ichki rayonlariga kirib kelishi bilan bog'lik edi. Darhaqiqat, ularning bu zaminga milodiy IV -V asrdan e'tiboran kirib kelishi qadimdan davom etib kelayotgan mahalliy aholining osoyishta, tinch hayotini buzilishiga, Movaraunnahr shaharlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy beqarorlikka olib kelgan. Arab istilosidan avvalgi davrlarda turkiy qabilalarning kelishlari qanchalik va qaysi tartibda sodir bo'lganligi haqida yozma manbalar saqlanmagan bo'lsada, ammo arxeologik tadqiqotlarga ko'ra, Shosh va qadimgi Farg'onada turkiy etnosni eroniy tilli aholidan ko'proq ekanligi shubxa qilmasa ham bo'ladi. Bu haqda A.Yu.Yakubovskiy shunday deydi: 'Harholda, arablar VII- VIII asrlarda O'rta Osiyoni istilo qilishda faqat Balx bilan Badxiz atrofidagi turklar bilangina emas, balki Farg'ona turklari bilan ham to'qnashdilar'. Manbalarda yozilishicha, Shoshda o'g'uzlarning qadimdan mavjudligi, Farg'onada turk qabilalaridan qorluqlarni keng yoyilganligi haqida ma'lumotlar uchraydi. Har holda VII -VIII asrlarda qorluq turklari faqat Ettisuvda emas, hatto Toxaristonda, uning Balx viloyatida yashaganligi ma'lum. Arablar Movaraunnahrni bosib olgach, turklarni Sirdaryo bilan Amudaryo oralig'iga bemalol kirib kelishlarini to'xtatish maqsadida Ettisuv ustiga yurish boshlaydi va u erlarning egalari turkashlarga qattiq zarba beradi. Bu voqea 737 yilda sodir bo'lgan edi. Shundan keyin, turklar Sug'dni butunlay arablarga topshirib, Sug'd o'lkasi ishiga aralashmay qo'ydilar. Ammo ungacha Sug'dda turk ta'siri kuchli edi. Arab istilosiga qadar O'zbekistonning Sug'd va boshqa viloyatlaridagi talay mahalliy mulkdorlar turk xonlariga qarindosh- urug'lashib, g'arbiy turk yabgusi xonadonlari bilan quda - anda bo'lishib ketgan edilar. 'Shunisi harakterliki, sug'd aslzodalari o'rtasida turk nomlari va unvonlari (titullari) tez -tez uchrab turadigan tabiiy holga aylangan. 710 yilda o'z joniga qasd qilgan Samarqand ixshidi Tarxun nomining turkcha 'tarxon' unvoni bilan bog'lik ekanligiga shubha yo'q. Arablar Movaraunnahr erlarining xukmdori bo'lib olsalarda, ammo Ettisuv turklari ularning doimiy raqibi va dushmani bo'lib qoladilar. Bu dushmanlik ayniqsa arablarga qarshi Muqanna qo'zg'oloni davrida yaqqol ko'zga tashlanib qoldi. Aynan shu davrda arablar Movaraunnahr vohalari atrofini mudofaa devorlari bilan o'rab olishga majbur bo'lganlar. «Shunisi harakterliki, deydi A.Yu.Yakubovskiy - Ettisuv viloyati VIII-IX asrlar va hatto X asr mobaynida ham na abbosiylar xalifaligiga (VIII-IX asr), na tohiriylarga (IX asr), na somoniylarga (IX- X asrlar) bo'ysunmadi. Abbosiylar va ulardan keyingi mahalliy sulolalarning diqqati butunlay g'arbga, Movaraunnahrni Yaqin Sharq bilan aloqalarini mustahkamlashga qaratildi. Ilk o'rta asrlar davrida jamiyatning ijtimoiy, iqtisodiy va etnomadaniy hayotida tub o'zgarishlar yuz beradi. Ijtimoiy -iqtisodiy sohada mahalliy mayda mulk egalari-kashovarzlar orasida mulkiy tabaqalanish jadal kechadi. Mulkchilikning yirik shakllari chorvador jamoalarida, xunarmandchilikning qator jabhalari va savdo-sotiq jamoalari orasida ham kuzatiladi. Katta er egalarining shahardan tashqaridagi mulki baland mudafaa devorlari bilan o'rab olinib, ular o'rtasida shahona qasr va qal'a - qo'rg'onlar paydo bo'ladi. Ilk o'rta asrlar ijtimoiy hayotining hosilasi sifatida