o'rganishda ob'ektiv, aniq va birlamchi manbalar asosida yondashishni taqoza etmoqda. Jamiyatning rivojlanish qonuniyatlarini 5ta formatsiyalarga bo'lib o'rganishlik endilikda zamon talabiga to'g'ri kelmay qoldi. Chunki, O'rta Osiyo xalqlari tarixi misolida oladigan bo'lsak, quldorlik tuzimi maxsus ijtimoiy- iqtisodiy farmatsiya sifatida bizda bo'lmagan. Sotsialistik jamiyat esa tarix taqoza etmagan hayoliy bir o'ydirma bo'lib chiqdi. O'rta Osiyo sharoitida ana shu 5 ijtimoiy-iqtisodiy farmatsiyaning faqat uchtasigina (ibtidoiy jamoa tuzimi, feodal jamiyati va kapitalistik munosabatlarning dastlabki bosqichlari) yuz berganligini ta'qidlash mumkin. Sovet davri jamiyati esa davlat monopolistik kapitalizmi shaklida rivojlandi. Endilikda, tariximizni o'rganishda tarixni bunday davrlashtirilishni ma'qul topmayotgan ekanmiz, biz barpo etayotgan demokratik jamiyat mustaqillik talablari asosida tarixga yangicha yondashish, tarixiy jarayonni ob'ektiv o'rganib, birlamchi manbalar asosida to'g'ri yoritishni talab etmoqda. Keyingi yillarda tariximizning ba'zi bir dolzarb muammolarini yangicha qarashlar asosida yoritaboshlagan bo'lishimizga qaramay, O'zbekiston tarixining eng qadimgi davrlaridan to hozirgi kunimizga qadar bo'lgan jarayonini davrlashtirish masalasi hozirgacha o'zining to'liq ilmiy echimini topolgani yo'q. To'g'ri, ba'zan ilmiy anjumanlarda, olimlar orasidagi o'zaro baxs va suhbatlarda tarixni davrlashtirish masalasida tsivilizatsion metodni qo'llash maqsadga muvafiqdir, degan g'oyalar ham yo'q emas. Ammo, bu masalada ham hali aniq bir to'xtamga kelingani yo'q. Darvoqi, tarixni tsivilizatsion metod asosida davrlashtirishning asosida qanday omillar yotadi? Ma'lumki, insoniyat tarixi doimo bir tekisda rivojlanmagan. Tarixda yuz bergan davriy madaniy yuksakliklar tsivilizatsiyalar tarixini tashkil etgan. Kishilik tarixi o'z taraqqiyot yo'lida 5 marta yirik tsivilizatsiya yuksalishlarini boshidan kechirdi. Birinchi tsivilizatsiya dastlab, mil. av.gi III-ming yilikkda Efrat va Dajla, Nil va hind daryolari havzalarida yuz berdi. Shuning uchun u tarixga «Qadimgi sharq tsivilizatsiya» nomi bilan kirdi. Uning ta'sir doirasi mil. av.gi 3 -ming yillikning oxirlarida shimoliy-sharqiy Xurosonga va 2-ming yillik boshlarida Movaraunnahrga yoyildi. Ikkinchi jahon tsivilizatsiyasi mil. av.gi 1- ming yillikning o'rtalarida Gretsiya va Rimda yuz berdi. U tarixda «Antik davr tsivilizatsiyasi» nomi bilan mashhur . Uning ta'sir doirasi Makedoniyali Iskandarning Qadimgi Sharqqa tomon harbiy yurishlaridan so'ng O'rta Osiyoga kirib keldi va u «Osiyo-Evropa ellinizm tsivilizatsiyasi»ni shakllanishiga olib keldi. Uchinchi tsivilizatsiya o'chog'i Movaraunnahr va Xuroson bo'lib, ushbu hududlarda u milodiy IX- XIII asr boshlarida yuz berdi va uning ta'sirida Evropa uyg'ondi. To'rtinchi tsivilizatsiya XIV- XV asrlarda Evropa va Osiyoda yuz bergan uyg'onish davri bilan bog'liq va nihoyat beshinchi tsivilizatsiya jamiyat rivojlanishining barcha jab halarini qamrab olgan XX asr tsivilizatsiyasidir. Tsivilizatsiyalar oralig'ida notekis rivojlanishlar, uzoq yillar davom etgan turg'unliklar va tez -tez davriy inqirozlar yuz berib turgan. Demak, kishilik tarixi uzluksiz davom etgan tsivilizatsiyalar tarixidangina iborat emas. Shunday ekan, tarixni davrlashtirish uchun tarixiy jarayonlarni ob'ektiv aks ettiruvchi omillar asos qilib olinmog'i kerak. Avvalom bor, O'zbekiston tarixi jahon tarixining tarkibiy qismidir. Bu zaminda yuz bergan tarixiy jarayonlarni jahon tarixidan ajratib o'rganish mumkin emas. Ular o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik jamiyat taraqqiyot qonuniyatlarining mahsulidir. Har bir xalq er kurrasining qaysi mintaqasida yashamasin, taraqqiyotning barcha bosqichlarini u yoki bu darajada bosib o'tishi shart. Ammo, jamiyat rivojlanishi hamma erda birday kechmagan. Jamiyatning notekis rivojlanish qonuniyati esa qadimgi zamonlarda ko'proq mintaqaning tabiiy -geografik va ekologik imkoniyatlariga bog'liq bo'lgan. Masalan, Qadimgi Sharqni olaylik. Bu zaminda kishilik tsivilizatsiyasi boshqa mintaqalarga nisbatan ancha oldin rivojlangan. Bu erda mintaqaning tabiiy- geografik sharoiti va uning ekologik imkoniyatlari jamiyat taraqqiyotining madaniy- xo'jalik va ijtimoiy- siyosiy rivojlanish yo'llarini belgilab berdi, ya'ni Qadimgi Sharq rivojlanishning ' osiyocha ishlab chiqarish usuli 'dan o'sib chiqqan quldorlik shaklidan bordi. Demak, insoniyat tarixining har bir davr va bosqichlarini mazmun va mohiyati uning ijtimoiy iqtisodiy ishlab chiqarish xarakteridan kelib chiqadi. Go'yoki ana shu printsipdan kelib chiqib, sobiq sovet davri tarixshunosligida O'rta Osiyoda ham quldorlik ijtimoiy- iqtisodiy farmatsiyasi bo'lgan edi, degan xulosaga kelindi. Biroq, O'rta Osiyo qadimgi sharq tsivilizatsiyasining tarkibiy qismi bo'lishiga qaramay, bu erda qadimgi Sharqning Misr va Mesopotamiya davlatlaridagidek qulchilik rivoj topmagan. Chunki O'rta Osiyo