Sirdaryoda yashovchi qipchoqlarni Movarounnahrning ichki rayonlariga ko'chirgan. Ammo, bu chorvador qabilalarni Movarounnahr va Xorazmga gurux- gurux bo'lib kirib kelishi bu zaminda qadimdan yashab kelayotgan tub joyli o'troq turkiy va forsiy tilli aholi etnik tarkibini o'zgartirib yubara olmagan. Aksincha, bu joylardagi etnomadaniy muhit ularni o'z ta'siriga olib, o'troqlashishini tezlashtirgan. Kelib chiqishi turkiy bo'lib, allaqachonlar o'troqlashgan muqim, turg'un turklar hamda Movarounnahrning'sart'nomi ostida yuritilgan turkiy tilli o'troq aholisi temuriylar davrida hozirgi O'zbekiston hududlari aholisi etnik tarkibining asosini tashkil etardi. Shunday qilib, Chingizxon istilolari tufayli bir tomondan endigina shakllangan o'zbek xalqining talay qismi qirilgan, vatanlari vayron etilgan bo'lsa, ikkinchi tomondan O'rta Osiyo hududlariga XIII- XIV asrlar davomida talaygina ko'chmanchi turk - mo'g'ul qabilalari kirib keldi va mintaqaning turli viloyat va tumanlariga joylashib oldilar. Tub joyli o'troq aholi iqtisodiy xo'jalik va etnomadaniy ta'sirida ular asta - sekin o'troqlashib, joylarda mahalliy aholi bilan qarishib, o'zbek xalqi etnik tarkibini bir muncha boyitdi. Bu jarayonlarning yuz berishida islomiy tasavvuf ilmining Najmiddin Kubro, Xoja Bahouddin Naqshband kabi namoyandalarining ta'limoti, ayniqsa Naqshbandining 'Dil ba yor, dast ba kor' ta'limoti, O'rta Osiyoda har jabhada qaytadan uyg'onish davrini ochib berdi. Shu bilan birga, bu ta'limot mo'g'ullar istilosi tufayli qirilgan, ona -Vatani vayronaga aylanib, qo'li ishga bormay, ruhan tushgan o'zbek xalqining birlashtirishga, amaliy va erkin ijodiy mehnat qilishga chorlab, keng xalq ommasining qaddini qayta rostlab olishga, vayronaga uchragan xo'jalikni tiklab olishga xizmat qildi. Darhaqiqat, o'sha kezlarda qo'li ishga bormay, ruhan ezilgan keng xalq ommasini mehnatga chaqirish, hayotiy tushkinlikdan chiqarish, ahloqiy pok, fikriy etuk, ma'naviy yuksak, umumbashariy g'oyalarga boy komil insonlarga jamiyatda katta extiyoj tug'iladi. Ana shunday vaziyatda Xoja Bahouddin Naqshband va uning izdoshlari jamiyatni ruhiy tushkinlikdan hayotiy tetiklikka chorlovchi 'Dast ba kor, dil ba yor' (qo'ling ishda bo'lsin, diling Ollohda bo'lsin) ta'limoti bilan tarix maydoniga kirib keldi. Bu ta'limot tub mohiyati bilan xalqchil, pok islomiy ahloq qoidalarini amaliyot bilan birlashtirib, jamiyat manfaati yo'lida halol mehnat qilishga, 74 qayg'u -alamlarni unitib, kelajakka intilishga chorlovchi ilohiy chaqiriq edi . Bu ta'limot tub ma'noda mavjud dunyoning siru asrorlarini bilishga intilishdir, insonni mehnat orqali jamiyatga foyda keltirish ruhida tarbiyalashtir. Xoja Bahouddin Naqshband ta'limoti islom ma'naviyatining tasavvuf ilmiga asoslangan. Tasavvuf insonda orqaga chekinmaydigan iroda kashf etadi. Tasavvuf maqomlari insonni donolikka, donishmandlikka chorlaydi. Aql-idroq orqali kishilik huquqiga erishib, qulliqdan, zulmdan o'zini ozod etadi, umuman olganda, insonni ruhiy erkinlikka erishtiradi. Tasavvuf falsafasining ilmi shariat, ilmi tariqat, ilmi ma'rifat va ilmi haqiqat kabi ta'limotlari inson ruhiy dunyosini mustahkasmlashga xizmat qiladi. Ilmi shariat va ilmi tariqat amal qilish shart bo'lgan islomiy qonunlar va mujassamlashgan qatiy odobu ahloq qoidalari bo'lsa, ilmi ma'rifat va ilmi haqiqatlar tasavvuf avliyolarining o'zlariga xos yo'lidir. Sharqning buyuk tasavvuf darg'alari Muhammad G'azzoliy, Yusuf Hamadoniy, Abduxoliq G'ijduvoniy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro, Xoja Bahouddin Naqshbandiylarning ilmiy ta'limotlariga suyanib, Jaloliddin Rumiy, Hofiz Sheroziy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi mutafakkurlar jamiyatga bo'lgan o'z munosabatlarini badiiy asarlarida bayon etganlar. Biroq, u asarlardagi g'oyaviy yo'nalish sovet davrida mistik, xurofiy qarash deb tushunildi. Bu mutaffakkurlarning badiiy ijodi zamonamizning ilm ahli tomonidan buyuk istiqlol davrida to'g'ri 75 tushunila boshlandi . Tasavvuf falsafasida ilmi ma'rifat birinchi navbatda o'zlikni anglashni ko'zda tutadi, ya'ni inson o'zini bilish orqali o'zidagi barcha illatlarni yo'qatishga intilmog'i kerakligi uqtiriladi. Gapni indallosini aytganda, uning tub mohiyati, maqsad va vazifasi insonni nafsni tiyishga o'rgatish, halol mehnat bilan yashashga chorlash, xarom va xalolni farqiga borish ruhida tarbiyalashga qaratilgan. Shaxsiy nafsni tiyish zaminida xalq, vatan va jamiyat manfaati turadi. Bu baroda F. Attorning