anglash va hukmron turkiy etnik asos atrofida jipslashgan va ikki tillilik belgilari asosida qurilgan siyosiy davlat uyushmasi tashkil topdi. Etnologik nazariy qarashlarda davlat siyosiy uyushmasini tashkil topishi muayyan xalqning uzil-kesil shakllanganligidan dalolat berishini bildirgan. Mana shu nazariy qarashlarga asoslangan ba'zi bir tarixchilar X asrning oxiri - XI asrning birinchi choragida Movarounnahr va Xorazm vohasi hududlarining Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirishi munosabati bilan o'zbek elati xalq sifatida shakllandi, degan xulosaga keladilar. Ammo, bu yirik siyosiy uyushma, ya'ni Qoraxoniylar davlati buyuk Turkiston elining barcha turkiy xalqlariga tegishli, ya'ni o'zbeklar, qozoqlar, turkmanlar, uyg'urlarning ham birlashgan davlat uyushmasi edi. Shu bilan birga, uning hududiy doirasida iqtisodiy va etnomadaniy taraqqiyot darajasi har xil, notekis bo'lgan turkiy elat va qabilalar yashar edi. Bu davlat turkiy tillarning turli lahjalarida so'zlashuvchi elatlarning siyosiy uyushmasi bo'lgani bois, Xoqonlik tarkibidagi har bir elatning iqtisodiy- xo'jalik xarakteri, o'ziga xosligi bilan, etnomadaniy va etnopsixolik jihatlar bo'yicha ham bir- birlaridan farq qilardi. Xoqonlikning g'arbiy hududlarining aksariyat aholisi o'troqlashgan, uning turkiy aholisi tilining arabiy-forsiy tillar bilan omuxtalashganligi bilan ulardan tubdan farq qilar edi. Bu holatni biz yuqorida Xoqoniya tili va yozma adabiyoti misolida ko'rdik. Agar biz yuqorida keltirilgan misollardan kelib chiqib, ilmiy asosli xulosaga keladigan bo'lsak, o'zbek xalqining uzil- kesil shakllanishi uchun zarur bo'lgan etnik omillarining eng muhimlaridan hisoblangan til birligi va etnosga monand siyosiy davlat uyushmasi etishmas edi. Jonli eski o'zbek tilining tarkib topishi, uning umum turk tilidan ajralib chiqishi uchun tegishli shart-sharoitlar va vaqt kerak edi. Tarix taqazosi bilan bu muammo ham o'z echimini topdi, ya'ni XI asrning o'rtalarida (1041 yilda) Qoraxoniylar davlati ikkiga ajralib, uning G'arbiy Qoraxoniylar davlati doirasida jonli eski o'zbek tilining qarluq -chigil lahjalari asosida rivojlanishiga siyosiy va etnomadaniy imkoniyatlar yaratildi. Bu zaminda qadimdan katta qismi o'troqlashib ulgurgan turk, kaltatoy, qarluq, chigil, tuxsi, arg'un, musabozori, turkash kabi turkiy qabilalar sug'diyzabon aholi bilan yonma-yon va birgalib yashab, Movarounnahr va Xorazmda turkiy til muhitining ustunligini tashkil etgan edilar. Oqibat natijada, mintaqaning sug'diy, xorazmiy va bohtariy etnik qatlamlarining til jihatidan turkiylashish jarayonlari jadal kechadi. Mavjud turkiy siyosiy hokimiyatlar (Qarluq- Qoraxoniylar va G'arbiy Qoraxoniylar davlati) o'z navbatida, ikki til jamoalari orasidagi iqtisodiy, etnomadaniy aloqalarni turkiylar foydasiga xizmat ettirish siyosatini olib boradilar, bu aloqalar etnik qorishuvlar darajasiga ko'tariladi. Natijada, turkiy tilning qarluq - chigil lahjasi G'arbiy Qoraxoniylar davlati davrida jonli eski o'zbek tili sifatida boshqa turkiy til lahjalaridan ajralib chiqadi. Bu ob'ektiv tarixiy dalillar aynan hozirgi O'zbekiston hududlarining barchasini qamrab olgan G'arbiy Qoraxoniylar davlati doirasida yuz beradi. Bu jarayonlar o'zbek etnogenezining yakuniy oltinchi bosqichini anglatar edi. Agar bu etnogenetik jarayonlarni bizgacha etib kelgan ilmiy va badiiy asarlar tili asosida tahlil etadigan bo'lsak, u holda Mahmud Qashg'ariy va Yusuf Xos Xojiblar asarlari eski o'zbek tilining shakllanishi uchun birinchi fundamental asos sifatida xizmat qilgan bo'lsa, Ahmad Yugnakiy va Ahmad Yassaviy asarlarining tili o'zbek xalqi jonli tili asosida rivojlana boshlagan eski o'zbek adabiy tilining namunasi edi. Shunday qilib, hozirgi O'zbekiston hududlari va uning tevarak -atrof hududlarida kamida ikki yarim ming yil davom etgan etnogenetik jarayonlar natijasida, ya'ni sug'diylar, xorazmiylar, bohtariylar va saklarning shu zaminda bronza davridan boshlab, ular bilan yonma-yon yashab kelayotgan turkiyzabon qabila va qavmlari bilan aralashuvi, qorishuvi natijasida, o'zbek xalqi XI asrda to'la - to'kis, XII asrda esa uzil -kesil shakllandi, deyish mumkin. Bu etnogenetik jarayonlar o'zbek xalqining moddiy va ma'naviy madaniyatida hamda hozirgi zamon o'zbeklarining jismoniy qiyofasida o'z aksini topgan. Etnogenetik jarayonlarning jadal kechishi barobarida o'zbek tilining lug'at tarkibi Movarounnahr va unga tutash viloyatlar doirasida qarluq- chigil turkiy o'zakka arab va fors affiks va suffikslarini qo'shilishi natijasida boyib bordi va o'zbek etnosiga xos til xususiyatlari shakllanib bordi. Bunga XI- XII asrlarda G'arbiy Qoraxoniylar davlati hududiy doirasidagi turk bo'lmagan etnik omillar ta'siri katta bo'lgan. O'zbek tarixiy tilshunosligida hozirgi o'zbek tilining grammatik