etadilarki, ular ahamoniylar urug'idan, Pars qabilasi (yoki qabila ittifoqi) dan ekanliklari va ularning tag tomiri oriylarga borib taqaladi. Yuqorida keltirilgan fikr - mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, turkiy xalqlarning ilk vatani, azaliy yurti buyuk turk cho'li bo'lgan. Hozirgi tasavvurlarda bu qadimgi turkiy etnomaydon adabiyotlarda Evraziya cho'llari deb nomlanadi. Uning hududiy doirasi juda keng. G'arbda Qora dengizning shimoliy - sharqiy sohillaridan Sharqda to janubiy Baykalgacha cho'zilgan cho'l va dasht mintaqalaridan iborat. Uning shimoliy chegarasi O'rol daryosi va undan ham shimolroqqa, qalin rus o'rmonlarigacha borib taqaladi. O'rol tog'i qadimdan to so'ngi o'rta asrlargacha slavyanlar bilan turkiy qabilalarning hududiy chegarasi bo'lgan. Janubiy- sharqda shimoliy Xitoy, janubiy -g'arbda O'rta Osiyo hududlari bilan chegaradosh bo'lgan. Antik davr yunon mualliflari Sirdaryoning quyi oqimi eron zabon sug'diylar bilan turkiy tilli qabilalar chegara rayonlari bo'lganligini alohida ta'qidlaydilar. Turkiy zabon qabilalarning O'rta Osiyoga ilk bor kirib kelishi bronza davriga borib taqaladi. Aynan mana shu davrdan boshlab o'zbek etnogenezi boshlanadi.. Oriylar masalasiga kelsak, quyidagi xulosaga kelish mumkin: Oriylar Evraosiyo cho'l va dasht mintaqalari chorvador qabilalarining iqtisodiy yuksalishidagi ko'chmanchilik hayot bosqichining ijtimoiy mahsuli, ularning tashabbuskor va ishbilarmand tadbirkor jangavor qatlami, tug'ilib kelayotgan dastlabki sinfiy jamiyatning aslzodalar tabaqasidir.Ular tarixiy tilshunoslik va arxeologik tadqiqotlarga ko'ra, aslida kelib chiqishi jihatidan eroniy tillar sohiblari emas, balki qadimgi xitoy kichik podsholiklari 'shi'larining yilnomalari taxliliga ko'ra, turkiyda so'zlashganlar. Ularning mil. av.gi II- ming yillikning o'rtalaridan hayot taqozasiga ko'ra, janubiy o'lkalarga, ayniqsa O'rta Osiyo mintaqalariga ommaviy ravishda kirib kelganliklari arxeologik materiallarda ham kuzatiladi. Ular keng ko'lamda tarqalgan va doimiy kirib kelib o'rnashib qolgan hududlarda (janubiy Turonda) ilk o'rta asrlarga kelib turko - sug'diy ijtimoiy etnomadaniy maydon tarkib topdi. Oqibat natijada, bu tarixiy maydon doirasida o'zbek va tojik xalqlari shakllandi. Eron, Afg'oniston, Pokiston va Shimoliy Hindiston hududlariga oriylarning kirib borishi arxeologik materiallarda yaxshi kuzatilmasada, ba'zi bir olimlar (S.P.Tolstov, M.A.Itina) hind vodiysi tsivilizatsiyasining halokatini oriylarning xujumi bilan asoslashga urinadilar. Boshqa gurux olimlar esa (G.M.Bongard- Levin, G.F.Ilin) xarappa tsivilizatsiyasi halokati bilan oriylarning Hind vodiysiga kirib kelish vaqtiga to'g'ri kelmasligini ta'qidlaydilar. Bizningcha, mil. av.gi II-ming yillikning ikkinchi yarmi davomida oriylarning qaysi bir bo'lagi Eron, Afg'oniston va Shimoliy Hindiston hududlariga kirib borganlar. Buni qadimgi yozma manbalar-Rigveda va Avesto ham tasdiqlaydi. Ammo, oriylar na Hindiston, na Sharqiy Xuroson va umuman Eronning mahalliy aholisi tilini o'zgartirib yubora olmagan. Aksincha, Janubiy - G'arbiy Eron - Parsda mahalliy asosda tarkib topgan qadimgi fors-dariy tili oriylarning mahalliy jamoalar ustidan o'rnatgan hukmronlik siyosati tufayli o'sib va rivojlanib borgan va uning geografik doirasini kengayishiga keyingi tarixiy jarayonlar keng imkoniyatlar yaratgan. Demak, Eron uchun eroniy til tashqaridan kirib kelmadi, aksincha o'zga yurtlarning istilochilari tili mahalliy aholi tili tomonidan yutib yuborildi, assimilyatsiya qilindi.

########## 10- mavzu:Turkiy qabilalarning Markaziy Osiyo xududiga kirib kelishi, o'zbek xalqi etnogenezi va etnik tarixida tutgan o'rni.

- 1.Turkiy qabilalarning Markaziy Osiyo xalqlari etnogenezida tutgan o'rni masalasi.
- 2.Turkiy xalqlarning xududimizga kirib kelishining ilk bosqichi (mil. ol. 5-m 4 asrlar) va uning Markaziy Osiyo xalqlari etnogeneziga ta'siri.
- 3. 3- 6 asrlarda turkiy qabilalarning O'rta Osiyo ikki daryo oralig'iga kirib kelishi bosqichlari.
- 4. Markaziy Osiyo xalqlari etnogeneziga turkiy kavmlarning ta'siri (7 -10, 9-11 asrlar).
- 5. O'zbek elatining shakllanishi.

Turkiy qabilalarning Markaziy Osiyo xalqlari etnogenezida tutgan o'rni masalasi. Ma'lumki, uzoq xun va xun tarkibidagi barcha qabilalar Shimoliy Xitoyda Sibirda, milodiy I-II asrlarda esa