Ta'kidlash joizki, bir zamonlari Buyuk turk dashtlarining shimoliy sarhadlarining Dnepr, Dnestr, Don daryolarining o'rta havzalari to Oka daryosiga qadar slavyan va prototurkiy 17 qabilalarning hududiy chegarasi bo'lgan . Bu tarixiy haqiqatni rus tarixchilari yaxshi biladilar. XVI- XVII asrlar davomida rus knyazliklari yagona rus davlati bo'lib birlashgach, uning hududlari O'rol tog'lariga qadar kengaydi. XVII asrdan boshlab, O'rol tog' tizmalarining er osti ma'dan konlari Rossiya ishbilarmon sanoatchilari tomonidan harbiy zobitlar yordamida sekin-asta 'o'zlashtirila boshlandi'. 'O'zlashtirilgan' chegara hududlarda harbiy istehkomlar qurilib, turkiy tilli qabilalarning ilk vatani-Janubiy Sibir XVII- XVIII asrlardan boshlab, Rossiya tarkibiga o'tib borganligi haqidagi ma'lumotlar maktab o'quvchisiga ham sir emas. Bu jarayonlar ko'xna tarix taqozo etgan turkiy xalqlarning uzoq o'tmishidan lavhalardir. Bundan ba'zi birovlar g'araz niyatda foydalanishga intiladilar, mintaqada millatlararo nizolar chiqishiga umid bog'laydilar. O'tmish tarixga ob'ektiv, xolisona yondashish printsipidan kelib chiqqan holda ta'kidlash joizki, turkiy xalqlarga ilk ona zamin bo'lgan bepoyon Evroosiyo cho'lidan atiga Tog'li Oltoyni ularga qoldirib, unga asos sifatida, ularning afsonaviy kelib chiqishini bo'ri totemi bilan bog'lashning o'zi ob'ektiv ilmiylik nuqtai nazaridan qaraganda g'ayri - tabiiy emasmi? Aslida Tog'li Oltoy hududlari qadimda turkiy qabilalar yashab kelgan bepoyon hududiy kenglikning atiga bir qismi bo'lgan xolos. Turkiy tilli aholining o'sha zamon ona tillariga oid yozma manbalarni har tomonlama, chuqur tahlil qilinmay turib, bronza davri Andronovo madaniyati qabilalarining tili qadimgi eroniy tillar oilasiga tegishli, degan XIX-XX asr lingvistlarining farazi ekanligini ilmiy haqiqat deb bilish, tarixni soxtalashtirish emasmi? O'z vaqtida, qachonkim qadimgi Xitoy manbalari Ovro'pa ilmiy jamoatchiligiga etarli darajada ma'lum bo'lmagan kezlarda, bunday farazning paydo bo'lishi mumkin edi. Endichi, qachonkim, qadimgi Xitoy yozma manbalari chuqur o'rganilib, Andronovo chorvadorlarining tili haqidagi yangi ilmiy dalillar paydo bo'lgach, bu masalaga aniqliklar kiritishning davri kelmadimikan?

- S.P. Tolstov qadimgi Xorazm erlarida Tozabog'yob madaniyatini kashf etarkan, bu madaniyat sohiblarini erli tub aholidan farq qilib, ularni qadimgi xorazmliklarga mansub emasligini tan olgan holda, ular til jixatidan hindu- ovro'paliklar edi, deb ilmiy soxtalikka yo'l qo'ydi. Ammo, S.P.Tolstov tomonidan Tozabog'yob madaniyati qabilalarini etnik jixatdan Qozog'iston cho'llari va Janubiy Sibir tomonlaridan kelganligini e'tirof etilishi Tozabog'yob madaniyati aholisining prototurkiylarga tegishli ekanligi haqidagi g'oya tug'ilishiga va qadimgi Xitoy yozma manbalariga asoslanib, Andronovo madaniyati aholisi prototurkiylar edilar, degan g'oyani o'rtaga tashlashga va bu jumboqni echishga qaratilgan ochqich bo'ldi.

Mana shu mulohazalardan kelib chiqqan holda aytish joizki, Buyuk Turk Cho'li hududlarida bronza davrida yashagan chorvadorlarning 'Andronovo madaniyati' nomi ostida bizgacha etib kelgan moddiy madaniyat izlari prototurkiy qabila va qavmlarga tegishli edi, degan mantiqiy xulosaga kelish mumkin. Darhaqiqat, Dnepr va Dnestr daryolarining quyi havzalaridan to Janubiy Sibirning sharqiy chegaralarigacha bo'lgan geografik kengliklar prototurkiy qabilalarning ilk vatani bo'lgan. Bronza davridan boshlab, ular ichidan guruh - guruh bo'lishib, prototurkiy etnik jamoalar Movarounnahr va Xorazm erlariga kirib kela boshlaydilar va mahalliy aholi bilan yonma-yon va qo'shilib yashay boshlaydilar. Shu damlardan boshlab, o'zbek etnosining hozirgi O'zbekiston hududlari va uning tevarak- atrof hududlari doirasida etnogenetik jarayonlari, ya'ni o'zbek xalqining tashkil topishida asosiy rolni o'ynagan ikki tilli etnik qatlamning aralashuvi boshlanadi. Demak, yuqorida keltirilgan dalillarga asoslangan holda aytish mumkinki, Movarounnahr va qadimgi Xorazmda prototurkiy etnosni birinchi bor paydo bo'lishi mavjud tasavvurlarga zidli o'laroq, Turk xoqonligi yoki antik davrida emas, balki ancha avval, bronza davriga borib taqaladi. Shunday qilib, agar prototurkiy qabilalarning Movarounnahrga kirib kelishini o'zbek xalqi etnogenezining birinchi bosqichi deb qaralsa, bu jarayonlar bilan bog'liq ikkinchi bosqich antik davriga to'g'ri keladi.