Avestoning eng qadimgi qatlami Gatlarda Xvarizam Sug'diyona Baqtriya, Marg'iyona, Areya, Parfiya, Girkaniya, Xorasmiyalar qatorida eslatilmaydi, u kezlarda S.P.Tolstov ta'qidlaganidek, qadimgi Xorazm chorvaga boy Aryanam Vaychah tarkibida bo'lib, bu zaminda massagetlar yashar edilar. Afsuski, bu holatlar hisobga olinmay, qadimgi Xorazmga Avesto dastlab tarkib topgan vatan sifatida qaraldi. Bu g'oya o'tgan asrning 50 - yillarigacha ilmiy jamoatchilik tasavvurida shakllanib, rasmiy doiralarda hozirgacha yashab kelmoqda. O'z davri uchun to'g'ri bo'lgan bu fikrlar, afsuski, arxeologiya fani sohasida, keyingi 30 yil davomida Sug'diyona Baqtriya va Marg'iyona hududlarida olib borilgan keng ko'lamli arxeologik qazishmalarda ilmiy asossiz ekanligi ayon bo'lib qoldi. Bu tadqiqotlar o'ramidan birgina Janubiy O'zbekistonda, bronza davri (mil. av.gi II- ming yillik) yodgorligi Jarqo'tonda ochib o'rganilgan protozardushtiylik ibodatxonasini eslash kifoya bo'lsa kerak. Jarqo'ton ibodatxonasi o'tgan asrning 80 - yillarida O'rta Osiyodagi eng qadimgi shahar - davlatning mafkuraviy markazi, ilk davlatchiligimizning muhim belgisi sifatida ushbu satrlarning muallifi tomonidan o'rganildi. Qadimgi Jarqo'ton shahri harobalarining bizgacha etib kelgan qismi 100 gektar maydonni egallaydi. U arki a'lo, shaxriston va shahar nekropolidan iborat. Uning ark qismi (3ga) mudofaa devorlari bilan o'rab olingan. Ark maydonida shahar xokimining monumental saroyi (32x32 m.), metallurgiya karxonasi (ustaxonasi), turar- joy komplekslari ochib o'rganildi. Ma'lum bo'ldiki, Jarqo'ton shaxristonining eng baland, markaziy qismida monumental ibodatxona (60x45,5 m.) qad qo'targan. Ibodatxona atrofi 4,5 m. kenglikdagi xomg'ishtdan qurilgan mudofaa devorlari bilan o'rab olingan. Ibodatxona ikki qismdan - muqaddas ziyoratgoh (35x35 m) va buyurtma bajarish-ishlab chiqarish qismidan (13x35 m.) iborat. Uning muqaddas ziyoratgoh qismida zardushtiylikka xos to'rt tabiat unsurining uchtasi (er, olov va suvning mukaddasligi) o'zining moddiy ifodasini topgan. Ibodatxonani to'rt tomondan o'rab olgan mudofaa devorining sharqiy, quyosh chiqish tomonida yagona burj (bashnya) mavjud. Burjning qurilish asosida yotgan g'oyaga ko'ra, u otashparastlikning bosh ilohi -quyoshga atab qurilganligidan guvohlik beradi. Shuningdek, olov quyoshning erdagi parchasi sifatida ibodatxonada yagona topinish ob'ekti sifatida o'z aksini topgan. Demak, bu monumental inshoatni 'Quyosh ibodatxonasi' deb atash mumkin. Bu erdan topilgan arxeologik materiallar taxliliga ko'ra, ibodatxona mil. av.gi 14 asrda yoki 16 asrda qurilgan. Xuddi shu davrdan boshlab sopolli madaniyatida o'lganlarni yashab tutgan turar -joylariga ko'mish taqiqlanadi, jamoa qabristoni shahar tashqarisida paydo bo'ladi, ya'ni zardushtiylikdagi tabiatning to'rtinchi unsuri -hovani muqaddaslashtirish rasmiy tus oladi. Biroq, bu zardushtiylik diniy qarashlari o'zining qatiy udumlari bilan uzil -kesil shakllandi, degan so'z emas edi. Garchi odam suyaklarini etidan tozalab ko'mish, ularni ossuariylarga solib ko'mish ommaviy tus olmagan bo'lsada, sopolli madaniyatining mo'lali va bo'ston bosqichlarida mitti ostodanlar, odam jasadini etidan tozalab ko'mish, xatto sopolli bosqichidan boshlab ayrim jasadlarni xumlarga, bolalarni xumchalarga solib ko'mish uchraydi. Extimol, bu qabrlar otashparast ruxoniylari va ularning farzandlariga tegishli bo'lishi mumkin. Har qalay, yuqorida keltirilgan arxeologik ashyoviy dalillar qadimgi Xorazmning bronza davri yodgorliklarida, xatto so'ngi bronza va ilk temir davri tub joyli aholisi yaratgan na amirobod madaniyati, na quyi soy madaniyati yodgorliklarida uchramaydi. Otashparastlikning Jarqo'tanda kuzatilgan holati esa qadimgi Xorazmda qachonkim, bu o'lkada xorasmiylar paydo bo'lgach, o'zining klassik shaklida uchray boshlaydi. To'g'ri, xorasmiylar bu o'lkaga kelishdan ancha avval, extimol bronza davrida, xatto undan ham oldinroq tanish bo'lishlari mumkin. Ulardagi boy diniy tajriba Qadimgi Xorazmda (mil. av.gi VI asrning so'ngi choragidan boshlab) zardushtiylikning qonunlashgan rasmiy udumlari bilan rivojlanishini ta'minladi. Demak, zardushtiylik g'oyalari xorasmiylarning bu o'lkaga etnogeografik nom bergan etnik qatlami orasida juda erta paydo bo'lgan va u yangi joyda, yangi hududda rasmiy din sifatida o'zining klassik shakliga kirgan. Shunday qilib, arxeologik va qadimgi yozma manbalarning qiyosiy taxlili asosida bayon etilgan fikr-mulohazalardan kelib chiqib quyidagi xulosaga kelish mumkin: qadimgi Xorazmda tub ma'nodagi sug'orma dehqonchilik madaniyati bu zaminga xorasmiy qabilalari kirib kelishi bilan