turklashgan mo'g'ullar ham mahalliy aholiga aralashib, asta - sekin mo'g'ul atamasini unutib, o'zlarini 'chig'atay' deb atayboshlaydilar. Keyinchalik bu nom, ya'ni 'chig'atoy' Movarounnahrning o'zbek va tojiklariga tegishli o'troq aholiga nisbatan ham ishlatildi. Chig'atay ulusini tashkil etilishi munosabati bilan bu zaminga kirib kelib, uning turli viloyatlarida o'rnashib qolgan jaloyir, barlos, qavchin va arlot qabilalari va ularning o'troqlashib ketgan guruhlari hisobiga, shakllangan o'zbek xalqining etnik tarkibi bir muncha boyidi. Shuningdek, mo'g'ullar hukmronligi davrida (XIII -XIV asrning 60 yillarigacha) Movarounnahrga turklashgan mo'g'o'l qabilalarining kirib kelishi kuzatiladi. Antropologik materiallar tahliliga ko'ra, mo'g'ullarning O'rta Osiyo ikki daryo oraligiga ilk bor kirib kelishi m.a. I -ming yillikning 69 o'rtalariga teg'ishli ekanligi aniqlangan . Mo'g'ul tipli elementlar janubi - sharqiy Orol bo'ylarida, Zarafshon vodiysining shimoli- g'arbida, Tangritog' va Oloy tog'lari adirlarida uchraydi. Keyingi yillarda antropologik seriyalar asosida ularning kirib kelishini uch bosqichi aniqlangan. Birinchisi m.a. I - ming yillikning o'rtalari materiallarida, ikkinchisi XI - XII asrlar, ya'ni qoraxitoy (kidan) larning kirib kelishi, uchinchisi XVI-XVII asrlar kraniologik materiallarida kuzatiladi. Ammo, arxeologik materiallarda bu migratsion jarayonlar ko'zga tashlanmaydi. Birinchi va ikkinchi bosqich antropologik materiallarida kuzatilgan mo'g'uliy qiyofa hozirgi O'zbekiston, Tojikiston va Turkmaniston hududlarida keng ko'lamda uchramaydi. Aholining asosiy qismi, aksariyat ko'pchillik ovro'pa irqining sharqiy O'rtaer dengizi tipining protoevropeoid tipi bilan qorishuvidan hosil bo'lgan ovro'pa irqining 'O'rta Osiyo ikki daryo oraligi tipi'da (Qoraxoniylargacha), uchinchi bosqich antropologik materiallarida esa mo'g'uliy tip, ya'ni janubiy Sibir tipi sezilarli darajada ko'zga tashlanadi. Bular Chingizxon istilolari va Dashti Qipchoqdan XVI asr boshlarida Shayboniyxon boshliq 92 bovli ko'chmanchi o'zbek etnik guruhlarining kirib kelishi bilan bog'liq 70 edi. Bu etnik manzara yozma manbalarda tilga olinadi . Chunki Dashti Qipchoq cho'li, ayniqsa uning shimoli- sharqiy viloyatlari turkiy va mo'g'uliy etnik qabila va qavmlarning integratsiya maydoni bo'lib, turkiy tilli aholining antropologik qiyofasida mo'g'uliy bashara kuchli edi. Huddi shu holatni Qozog'iston va Qirg'izistonning shimoliy va shimoli -sharqiy viloyatlarida ham yaxshi kuzatiladi. Aynan shu asr davomida olchin, dug'lat, mo'g'ul, sulduz, uyrot, baxrin, markit, qo'ng'irot kabi mo'g'ul qavmlarining ayrim guruxlari Movarounnahr va unga tutash viloyatlarga erkin kelib o'rnashadilar va ularning qambagal qismi mahalliy aholining madaniy - xo'jalik ta'sirida o'troqlashib boradilar. XIV asrning ikkinchi yarmiga kelganda ularning katta qismi shu qadar 71 mahalliy aholi bilan aralashib ketgan edilarki, ular faqat turkiyda so'zlashardilar . Ibn Batutining habar berishicha, Chig'atay ulusi g'arbiy qismining sultonlari Kebekxon (1318 -1326) va 72 Tarmashirin (1326- 1334) turk tilida erkin so'zlashganlar . Ta'qidlash joizki, XIII - XIV asrlar ichida Movarounnahrga kirib kelgan turklashgan mo'g'ul qabilalari birdaniga Mongoliyadan chiqib, bu zaminga kirib kelmagan. Ular gurux- gurux bo'lishib, avval Dashti Qipchoqning Enisey (Enasoy) havzalarida, Sharqiy Turkistonda va Ettisuv viloyatlarida turkiy qabilalari bilan yonma-yon va aralashib yashab, Movarounnahrga kirib kelganlarida o'z tillarida emas, faqat turkiyda so'zlashardilar. Ularning katta qismi o'z ona vatanlarida, turli etno-siyosiy birliklar tarkibida qolib ketganlar. Ulardan ajralib chiqqan ayrim guruxlargina O'rta Osiyo ikki daryo oraligidagi viloyatlarga, Xorazm va Toshkent vohasiga kelib o'rnashganlar. Misol uchun qipchoqlar tarqalgan mintaqalarni ko'z o'ngimizga keltirsak, ular XIV - XV asrlarda gurux- gurux bo'lib, Shimoliy Kavkazda, Krimda, Volga bo'ylarida, O'rol tog' oldi 73 mintaqalarida, Dashtiqipchoqning sharqiy qismida, Ettisuvda yashar edilar . Amir Temur kuyi