########## 4- Mavzu: O'zbek xalqining kelib chiqishi masalasida fanda mavjud ilmiy kontseptsiyalar va qarashlar

- 1.Fanda mavjud ilmiy kontseptsiyalar va qarashlar.
- 2.'Panturkizm' kontseptsiyasining mazmuni.
- 3.'Paneronizm' kontseptsiyasining mazmuni va mohiyati.
- 4.'Panislomizm' kontseptsiyasining asosiy mazmuni.
- 5.'Milliy avtoxtonizm' nazariyasi.

Har bir xalqning etnogenez va etnik tarixi aynan olingan xalq tarixining tarkibiy qismidir. Shuningdek, o'zbek etnogenezi va etnik tarixi ham O'zbekiston xalqlari tarixining tarkibiy qismini tashkil etadi. Odatda, tarix, birinchi navbatda, xalq tarixi birlamchi manbalarga asoslanadi. Xalq tarixining manbalari - moddiy madaniyat va yozma manbalar bo'lib, ulardan olingan ilmiy ma'lumotlar asosida xalq tarixi yaratiladi. Etnogenez va etnik tarixni o'rganmay, ya'ni aynan olingan xalqning kelib chiqishini o'rganmay turib, xalq tarixini to'laqonli yaratish mumkin emas. Ammo, xalqlarning kelib chiqishi muammosini faqat yozma manbalar asosida o'rganish ham etarli emas. Chunki, yozma manbalar, ayniqsa xalq tarixining etnogenez bosqichini ob'ektiv ilmiy o'rganishda har doim ham to'g'ri xulosalar chiqarishga imkon beravermaydi. Masalan, sobiq sovet hokimiyatining dastlabki yillarida o'zbek xalqining kelib chiqishi masalasida muammo echimiga O'rta Osiyodagi etnosiyosiy vaziyat hisobga olinmay, mutlaqo turkparastlik nuqtai nazaridan yondashildi. Natijada, bunday yondashuvga zidli o'laroq, fanda 'paniranistik' qarashni kelib chiqishiga olib keldi. O'sha kezlarda, xalqlarning kelib chiqishi haqidagi bu o'ta murakkab masala echimiga islom aqidaparastlari ham aralashib, 'bu vaqtinchalik dunyoda milliy etnoslar yo'q, faqat islom millati bor. Xalqlarni milliy tili va etnomadaniy o'ziga xosligiga qarab emas, balki diniy -ruhiy dunyosiga qarab millatini belgilamoq kerak,' degan diniy kontseptsiya paydo bo'ldi. Afsuski, fanga zid bunday kontseptsiyalarning paydo bo'lishi, davr taqozasiga ko'ra, muammo echimi bilan bog'lik fan tarmoqlarining rivojlanish darajasini zaifligidan dalolat berardi. Darhaqiqat, O'rta Osiyo xalqlari etnogenez va etnik tarixi bilan bevosita bog'lik fanlar - etnologiya, arxeologiya, etnografiya, antropologiya, toponimika, tarixiy lingvistika kabi fan tarmoqlari o'sha kezlarda xali rivojlanmagan edi. Shuning uchun O'rta Osiyo xalqlarining kelib chiqishi masalasida tushunmovchiliklar ko'p edi. U yoki bu xalqning kelib chiqishi masalasida olg'a surilgan g'oyalar faqat tarixiy va afsonaviy rivoyatlar omixtalashgan o'rta asrlar davri qo'lyozma asarlariga asoslangan edi. Bunday holatdan chiqib ketish uchun O'rta Osiyo xalqlarining kelib chiqishi masalasida ko'xna tarix taqoza etgan, ilmiy asosli kontseptsiya yaratish kerak ediki, bu muammo echimi bilan o'tmish tariximizning darg'alari, rus sharqshunos, arxeolog, etnograf va antropologlari shug'ullandilar. Buning uchun esa yuqorida eslatilgan fan yo'nalishlari bo'yicha ilmiy izlanishlarni rivojlantirish va masalaga kompleks yondashuv asosida tadqiqotlar olib borish kerak edi va shunday qilindi. XX asrning 40-yillari arafasida ob'ektiv tarixiy jarayonlar taqoza etgan va zamon talabiga xos va mos ilmiy kontseptsiya ishlab chiqildi . O'rta Osiyo xalqlarining kelib chiqishi muammolari echimiga nazariy va ilmiy metodologik asos bergan bu ilmiy ishlanmani 'milliy avtoxtonizm kontseptsiyasi' , deb atash mumkin. Bu yangi ilmiy nazariyaning kontseptual asosini 'O'rta Osiyoning har bir xalqi hozirda yashab turgan hududlari bilan azaldan bog'liqdir'. 'Hozirgi zamon O'rta Osiyo xalqlarining birontasi ham qadimgi etnik guruxlarga bevosita borib taqalmaydi. Aksincha, ularning shakllanishida, erli tub joyli xalqlar va tevarak- atrofdan ko'chib kelgan xalqlar har xil nisbatda o'z aksini topgan', degan g'oyalar tashkil etadi. Demak, Movaraunnahr va qadimgi Xorazm hududlari azaliy vatani bo'lgan o'zbek xalqining ilk ajdodlari ikki til -turkiy va eroniy tillar turkumidagi qabila va elatlar bo'lgan. Ular uzoq asrlar davomida bir hududda, aralashib, qo'ni - qo'shni va quda - anda bo'lib yashaganlar va ularning qorishuvi jarayonida o'zbek xalqi shakllangan. O'zbek xalqi ikki xil tillarda so'zlashuvchi ajdodlardan, ya'ni ikki til sohiblari - etnik birliklardan tarkib topgan.