sharoitida dastlabki sinfiy jamiyatning shakllanish arafasida jamiyatning asosiy xarakatlantiruvchi kuchlari erkin dehqon jamoalari-kashovarzlar, ozod shahar hunarmandlari-ozodkorlar va savdo- sotiq jamoalari-guvakorlardan tashkil topgan. Bu ona zaminda qulchilik patriarxal oila jamoasining kichik a'zolari sifatida namoyon bo'ladi. Shuning uchun jamiyat hayotida yuz beradigan tub sotsial -iqtisodiy o'zgarishlar, O'rta Osiyo tarixining rivojlanish darajasi va ana shu mintaqa tarixi taqozo etgan holatdan kelib chiqib, O'rta Osiyo, jumladan O'zbekiston tarixini davrlashtirish mumkin. U holda, O'zbekiston tarixini davrlashtirishda quyidagi uch omil taklif etilayotgan yangi davriy sistemaning asosini tashkil etadi:

- 1. Har bir davrda jamiyat iqtisodiy asosini harakatlantiruvchi kuchlari kimlar edi?
- 2. Mulkka egalik qilishlikning xarakteri qanday bo'lgan?
- 3. Jamiyat ijtimoiy hayotining ma'naviy asosini qanday mafkura tashkil etgan?

Ana shu uch omilga tayangan holda, O'rta Osiyo tarixi davrlashtirilsa, uning yuragi, ajralmas tarkibiy qismi hisoblangan O'zbekiston tarixini quyidagi xronologik davriy tizimda ko'rish mumkin: 1). O'zbekistonda 'Ibtidoiy to'da davri'. Bu davrning xronologik chegarasi odamzodning Fergantrop-neandertal ajdodlari yashagan davri bilan belgilanadi. Bu davrda mulkchilikning hech bir shakli bo'lmagan. Odamzod o'zining ilk ibtidoiy holatidan tom ma'nodagi odam holatiga o'tish, fikrlavchi odam bo'lib shakllanish jarayonini boshidan kechirgan. Toshdan mehnat qurollari yasash va ular yordamida ijtimoiy mehnat qilishi bilan boshqa jonzodlardan tubdan farq qilgan. Ammo, ularning mafkuraviy dunyosi tartibsiz «nikoh» normalari asosida qurilgan edi. Bu davr odamlarida xali jamoa bo'lib yashash ko'nikmalari shakllanmagan edi.

- 2). O'zbekistonda «Ibtidoiy urug'chilik jamoasi va mulk egaligining shakllanish davri». Uning xronologik chegarasi- urug' jamoalarining tarkib topishidan (bundan 40 ming yil avval) to milodiy III- IV asrlargacha bo'lgan davrni o'z ichiga oladi. Bu davrda jamiyat iqtisodiy hayotining ijtimoiy tarkibi urug' jamoalarining erkin dehqon jamoa a'zolari -kashovarzlardan, ozodkor va guvakorlardan tashkil topgan. Mulkka egalik qilish dastlab (matriarxat davrida) ijtimoiy xarakterda, so'ng erkin ishlabchiqarish jamoa a'zolariga tegishli xususiy mulk shakllanadi. Jamiyat mafkuraviy asosini dastlab tabiat hodisalariga sig'inish: totemistik, animistik, sehrgarlik (matriarxatda), otashparastlik diniy qarashlar (patriarxatda), so'ng esa zardushtiylik va buddaviylik, moniylik, nasroniylik va shamanizm tashkil etadi.

3). O'zbekiston da «Ilk o'rta asrlar davri» . Uning xronologik chegarasi - milodiy III-IV asrlardan to IX asr boshlari gacha bo'lgan davrni o'z ichiga oladi. Bu davrda feodal mulkchilikning badavlat dehqonzodalar timsolida shakllanishi va rivojlanishi, erkin dehqon jamoa a'zolar -kashovarzlarni kadivarlarga aylanish jarayonining jadal kechishi kuzatiladi. Mulkchilikda xususiy mulk, jamoa mulki, vag'nze mulki ( zardo'shtiylik ibodatxonalariga tegishli mulki ) tarkib topadi. Movaraunnahr zaminida turkiy etnik qatlamning qalinlashishi bilan bog'liq etnomadaniy jarayonlar jadal kechadi. Davlatchilikning muhim bosqichlaridan hisoblangan mahalliy hokimiyatchilik bu davr davlat tizimining asosiga aylanadi, yarim o'troq , yarim ko'chmanchi eftaliylar davlati va turk hoqonligi siyosiy va harbiy hakimiyatni qo'lga tutgan xolda, mahalliy boshqaruv tizimi asoslariga putur etkazmay saqlab qoladi va nihoyat mahalliy davlatchilik qurilmalari bazasida markazlashgan feodal somoniylar davlati asoslari yaratiladi. Bu davrning mafkuraviy asosida dastlab (IV-VII asrlar) asosan zardo'shtiylik, qisman nasroniylik, moniylik va buddaviylik yotadi. Arab istilolalaridan so'ng (VIII asrdan boshlab) jamiyatning ma'naviy, ahloqiy va mafkuraviy dunyosini islom e'tiqodi egallaydi. 4). O'rta Osiyo, jumladan O'zbekiston tarixining «O'rta asrlar davri». Uning xronologik doirasi - somoniylar davlatini tashkil topishidan to XIX asr o'rtalarigacha o'tgan davrni o'z ichiga oladi. Bu davrda feodal munosabatlarining uzil- kesil shakllanishi va rivojlanishi, yuksakliklarga ko'tarilishi va nihoyat o'zaro ichki va tashqi feodal jangu -jadallar tufayli jamiyat iqtisodiy va siyosiy hayotida turg'unlik va inqirozlar kuzatiladi, jamiyat ijtimoiy tarkibini asosan koranda -ijarachilar va katta mulk egalari tashkil etadi, mulkka egalik qilishlikning xususiy va vaqf mulk tartibi mustahkamlanadi, mulkchilikda davlat (amloq) va 'iqto' (davlat oldidagi buyuk xizmatlari uchun