ularning tili va tipi hali shakllanmagan. Til, tip va etnik birlik tushunchalari har xil davr voqiyligi bo'lib, ularning shakllanish jarayoni bir davrda sodir bo'lmaydi. Uchinchidan, etnos bu biologik hosila emas, balki ijtimoiy borlikdir. U kishilik taraqqiyoti ma'lum bir bosqichining hosilasidir. Etnos o'zining shakllanish jarayonida, ya'ni etnogenez bosqichida va undan keyin ham har xil tarixiy sabablarga ko'ra, uning tarkibiga yangidan -yangi etnik qatlamlar qo'shilib boradi. Bu tabiiy xol. Dunyoda xech bir xalq yo'qki, u o'z shakllanish jarayonining ilk bosqichlaridan to millat darajasiga ko'tarilgunicha boshqa etnik birliklar aralashmalarisiz rivojlangan bo'lsa. Demak, er yuzining barcha xalqlari kelib chiqishi jihatidan ko'p etnik komponentlidir. O'zbek xalqining kelib chiqishi bunga yorqin misol bo'laoladi. Darhaqiqat, o'zbek xalqi etnogenezining ilk bosqichlaridan to xalq sifatida shakllanib bo'lguniga qadar, uning asosiy tarkibini tashkil etgan avtoxton sug'du -xorazmiy va qadimgi turkiy zabon etnik qatlamlardan tashqari turli davrlarda har xil miqdorda mahalliy va tevarak- atrofdan kelib qo'shilgan etnik guruxlarni o'ziga singdirib bordi. To'rtinchidan, har bir xalqning etnik tarixini o'rganish etnik birlikning shakllanish jarayonini ilk bosqichdan boshlashni taqoza etadi. Etnik birlikning paydo bo'lishi, rivojlanishi va uning etnosga aylanishi juda qadim- qadim zamonlardan boshlanib, to uning xalq bo'lib shakllanguniga qadar davom etadigan butun bir tarixiy jarayondir. Etnos tarixining muhim bosqichlaridan biri esa uning uzil-kesil shakllanish jarayonini nihoyasiga etishidir. Agar etnos shakllanishi nihoyasiga etgan bo'lsa, unga keyinroq qo'shilgan etnik komponentlar shakllangan etnos tarkibini o'zgartirib yuboraolmaydi, balki uning tarkibida etnografik guruxlar sifatida uzoq vaqtlar yashab, ma'lum bir tarixiy voqiylik ta'siridan so'ng etnos tarkibiga singib ketadi. Masalan shunday holat o'zbek xalqining etnik tarixida yuz bergan. XI-XII asr birinchi yarmida uzil- kesil shakllangan o'zbek xalqi tarkibini XIII asr birinchi choragidan boshlab, mo'g'ul istilolari tufayli, bu zaminga kirib kelgan turko- mong'ul qabilalari va XVI asr boshlarida O'rta Osiyoda 92 ko'chmanchi shayboniy urug'larining paydo bo'lishi o'zbek xalqi etnik tarkibining asosini o'zgartirib yubora olmadi, aksincha ular janubiy sibir antropologik tipining vakillari sifatida Zarafshon vodiysi, Surxondaryo va Qashqadaryoning tog' oldi va cho'l mintaqalarida, shimoliy Xorazmda uzoq vaqt alohida etnografik guruxlar bo'lib yashay berdilar. Ularning badavlat aslzoda tabaqasi shaharlarga o'rnashib, O'rta Osiyo o'zbek xonliklarini boshqarsalar ham, ularning mahalliy tub joyli aholisi tarkibiga singishi juda sekin kechdi. Beshinchidan, har bir xalqning etnik tarixi bilan shug'ullanganda nafaqat etnik birlikning boshlang'ich jarayonini, balki uning keyingi davrlarini, unga xos etnik belgi va alomatlarni aniqlab, o'rganib borshlik talab etiladi. Chunki yuqorida ta'qidlab o'tganimizdek, etnik birlik belgilari bir vaqtda paydo bo'lmaydi, balki etnogenez jarayoni davomida bosqichma -bosqich tarkib topib boradi. Etnos belgilari orasida til birligi, etnomadaniy birlik va o'zlikni anglash birligi alohida ahamiyat kasb etadi. Ko'tarilgan masalalar bo'yicha etnos shakllanishining nazariy asoslari bilan shug'ullangan qator olimlar o'z fikr -muloxazalarini bildirganlar. Masalan, arxeolog V.F.Gening etnik belgilarni etnosning uyushtiruvchi omillardan farq qilib, etnik belgilarning muhim tomoni shundaki, ular doim etnik ma'no va mazmun kasb etadi, deydi. Etnosni uyushtiruvchi ob'ektiv omillarga u hududiy birlik, iqtisodiy xo'jalik birligini kiritib, bular etnik munosabatlar va etnik ongni tug'ilishiga asos beradi, deydi. Etnograf L.P.Lohuk va P.K.Kozlovlar til etnik birlik shakllanishining muhim shartidir, til nafaqat etnik omil, balki etnik belgi hamdir, deydilar. Ammo etnogenez masalalari bilan shug'ullanuvchi qator olimlar tilni etnik omilga kiritmaydilar, til faqat etnik belgidir, deydilar. Etnik belgilar ichida o'zlikni anglash birligi o'ta muhim ahamiyatga ega ekanligi haqida etnograflar alohida ta'qidlaydilar. Etnograf V.V.Mavrodin til va o'zlikni anglash birligi elatni xalq sifatida birlashtiruvchi muhim omildir, deydi. Shunday qilib, etnogenez va uning etnik rivojlanishini o'rganishda etnik belgilar va etnik omillarning tarkib topish jarayonini kuzatib borish etnogenetik ilmiy tadqiqotlarning to'g'ri yo'nalishda ekanligini ta'minlaydi. Etnik omillar tarkibini hududiy birlik, iqtisodiy xo'jalik birligi, etnomadaniy birlik, antropologik tip birligi va siyosiy uyushma birligi, ya'ni etnosning ma'lum bir davlat doirasida uyushqoqligi tashkil etadi. Etnik belgilarga esa til birligi, etnik nom va o'zlikni anglash birligi, ya'ni tarixiy qismatning umumiyligi kiradi. Yuqorida ta'qidlaganimizdek, ularning