qarindoshlik, til va turmush tarzi bo'yicha hunlarga yaqin bo'lgan hamda siyosiy jixatdan Eron an'anaviy davlatchiligida separat ruhidagi prototurkiy xalqlar yashab kelar edi. Sobiq sovet davri tarix fanida yozma yodgorliklarga qarab bu zaminda Turk xoqonligiga qadar eroniy tilli qabila va qavmlar yashar edi, so'ng turklar kela boshladi, degan soxta tushuncha mustahkam o'rin olgan edi. Lekin, M.Ishoqov to'g'ri ta'kidlaganidek, yozma yodgorliklarining tili (sug'diy, xorazmiy, bohtariy) bilan turkiy qabilalarni bu zaminning qadimiy aholisi ekanligini aralashtirmaslik kerak. Chunki, bu zaminga kelib o'rnashgan ko'pchilik turkiy qabilalar xo'jalik asosining xarakteri va kundalik turmush tarziga ko'ra, hali antik davrining boshlanishida sahroyilarga xos an'analarni unutmagan va ularning barchasi ham o'troq tub erli aholi madaniyati va turmush tarziga ko'nikib ulgurmagan edilar, ya'ni turkiy tilli qang'ar elati tarkibiga singib ketmagan edilar. Shuning oqibatida bo'lsa kerak, hali ular o'troq sug'd va xorazmiylar singari o'z ona tillarida yozuv madaniyatini ishlab chiqmagan ko'rinadi. Shu bois, bizgacha etib kelgan eng qadimgi yozma yodgorliklarni barchasi eroniy tilli o'troq aholiga tegishli bo'lib chiqmoqda. To'g'ri, keyingi yillarda sak qabilasi sardorining qabridan (Issiq qo'rg'oni) topilgan xat namunalari va Dashtinavur qoyatosh lavhasining topilishi hamda ungacha fanda 'noma'lum xat' sifatida o'qishga kaliti topilmay kelayotgan qadimgi yozuvlarni prototurkiy xalqlarga tegishli, degan fikrlar ham yo'q emas. Ammo, fanda bunday fikrlarga shubha bilan qarovchilar ham yo'q emas. Ular asosan hindu- ovro'pa nazariyasi tarafdorlari bo'lib, bu xatlarning qaysi tilli etnik guruhlarga tegishli ekanligi masalasida tarixiy lingvistika mutaxassislari bir to'xtamga kelganlari yo'q. Ushbu masala yuzasidan ilmiy baxslar davom etmoqda. Ta'kidlash joizki, Axomaniylar davrida ham davlat maxkamachiligining tili dastlab oromiy bo'lib, amaliyotdagi jonli til dariy edi. Yana bir misol. Ilk o'rta asrlarda Movarounnahr viloyatlarida hokimiyat tepasida ketma-ket turkiy xalqlar vakillari turgan vaqtlarda ham rasmiy hujjat tili sug'dcha qolavergan. Hatto, Buyuk turk xoqonligining dastlabki davrida xoqonlikning davlat rasmiy hujjatlari va monumental lavhalar sug'd tilida olib borildi (Bug'ut lavhasi). Bunday misollarni keyingi davrlar tarixida ham ko'plab uchratish mumkin. Demak, etnogenez masalasini to'g'ri talqin etishda bizgacha etib kelgan yozma yodgorliklarning tili asosida xulosalar chiqarish ilmiy chalkashliklarga olib kelishi, ehtimoldan uzoq emasdir. Biz yuqorida, antik davrda, O'rta Osiyoning shimolida, Sirdaryoning o'rta va quyi havzalari, Ettisuvdan to shimoli- g'arbiy O'rolgacha cho'zilgan keng mintaqada yarim o'troq, yarim ko'chmanchi Kangkia (Qang') davlatini tashkil topganini ko'rdik. Bu davlat fuqarolarining aksariyat ko'pchiligini turkiy qavmlar tashkil etsada, mamlakat aholisi hali ikki tilda so'zlashishda davom etardi. Ammo, davlat ijtimoiy-siyosiy hayotida turkchilikning mavqei ustunligidan, uning ta'sir doirasi milodiy eraning boshlarida Sug'diyonaning to Amudaryogacha bo'lgan hududlariga borib etdi. Turkiy qavmlarning moddiy madaniyati (Jetiasar va Qovunchi madaniyatlari) o'troq sug'diy va xorazmiylar madaniyatidan keskin farq qilib, mintaqada turk etnosining keng tarqalayotganidan guvohlik beradi. Demak, o'zbek xalqi etnik komponentining asosiy o'zagi hisoblangan turk etnosi uning ikkinchi etnik qatlami- sug'd, bohtar, xorazmiylar singari, bu zaminda qadimiydir. Turkiy tilli qabila va elatlarning uchinchi yirik to'lqini Movarounnahrning ichki viloyatlariga xioniylar, kidariylar, eftaliylarning kirib kelishi bilan bog'liqdir. Aynan shu kezlarda yuz bergan tarixiy jarayonlar o'zbek etnogenezining uchinchi bosqichini xarakterlaydi. Ko'chmanchi xioniylar, kidariylar va eftalitlarning Sug'diyona va Baqtriya hududlaridagi izlari, ayniqsa IV asrning oxiri va V asr moddiy madaniyat yodgorliklarida yaqqol ko'zga tashlanadi. Masalan, turkiy aholiga tegishli Qovunchi madaniyati ta'sirida Buxoro viloyatining shimoli - g'arbida 'Qizilqir madaniyati' tashkil topgan. Bu davrga kelib, Sug'dning o'troq aholisiga xos hunarmandchilik an'analari o'rnini yarim o'troq chorvador turkiy qavmlarga xos moddiy madaniyat dunyosi egallaydi. Bunday xolat nafaqat Sug'dda, balki qadimgi Xorazm, qadimgi Farg'ona, hatto Baqtriya hududlarida ham ko'zga tashlanadi. Turkiy etnosning Movarounnahr va Xorazmga katta etnik guruh bo'lib kirib kelishining to'rtinchi bosqichi Buyuk Turk xoqonligi hududining Amudaryo o'rta havzalarigacha kengayishi