madaniyatiga borib taqalishi masalasi ham qo'shimcha tadqiqotlar o'tkazishni talab etadi. Shu bois, Xorazm tarixi bilan bog'lik qadimgi yozma manbalarni yana bir bor eslab o'tishni lozim topdik. Xorazm haqidagi ma'lumotlar Avestoning Mitra Yashtida, Yashtning Sharqiy Eron viloyatlari haqida yaratilgan misralarda keltiriladi. Avestoda Haroeva (Xorasmiya) Areyadan sharqda, Hinduqushning Xilmend vodiysida joylashganligiga ishora qilinadi. Xorasmiyalilar haqida yanada aniqroq xabar Skilakning (mil. avv.VI asr) 'Sayoxatnoma'sida berilgan. Ammo, kariyalik Skilak asari bizgacha etib kelmagan. Uning 'Sayoxatnoma'si bilan o'z vaqtida miletlik Gekatey (mil. avv.VI asr) tanishgan va u Xorasmiya haqidagi ma'lumotlarni Skilakdan olib, o'zining 'Er qurrasining tasviri' asarini Osiyoga bagishlangan qismida bergan. Gekateyning ushbu asarida keltirilgan xorasmiyalilar haqidagi xabar Geradot (mil.avv. V asr), Strabon (mil. avv. 63-milodiy 24 y.), Afiney (milodiy II-III asr) va Stepan (milodiy VI asr) asrlarida uchraydi. Tarixiy manbalar taxliliga ko'ra, Skilak Doro I ning topshirig'i bilan mil. avv. 519 -512 yillarda Eronning janubiy hududlari orqali Hind daryosiga sayoxat qilgan va u haqda shohga hisobot yozgan. Keyinchalik bu hisobotni 'Sayoxatnoma' nomi ostida asar xoliga keltirgan. Ammo, asar bizgacha etib kelmay yo'qolgan, degan taxminlar bor. Gerodot ham 'Sayoxatnoma' mazmuni bilan Gekatey orqali tanishgan. Gerodotni yozishicha, Gekatey Skilakdan xorasmiyaliklar haqida quyidagi parchani keltiradi: '...er ariqlar va kanallar bilan sug'oriladi, tog'larda kinora va boshqa o'tlar o'sadi. Undan keyin bu erlarda Hind daryosining ikki tomonida baland tog'lar bor, ular qalin o'rmon va tikanli kinara bilan qoplangan'. Gerodot mashxur 'Tarix' asarida Gekateyga asoslanib, xorasmiylar haqida bir necha bor eslaydi. 'Osiyoda, - deydi Gerodot- har tarafidan tog' bilan o'ralgan vodiy bor, tog'larda besh dara bor. Bir vaqtlar bu erlar xorasmiylarga qaragan va xorasmiylar girkan, parfyan, sarang va famaneylarga chegaradosh bo'lgan.Ana shu vodiy atrofidagi tog'lardan Akes deb ataluvchi katta daryo oqib tushgan. Shu daryo besh irmoqqa bo'linib, yuqoridagi xalqlar erlarini sug'organ... Ammo eroniylarga (ahamoniylarga) qaram bo'lgandan keyin bu xalqlar mana qanday ahvolga tushdilar. Shoh tog' daralarini berkitib, to'g'on darvozalar qurdirdi. Vodiyda ko'l hosil bo'ldi. Er sug'orish uchun bu suvdan foydalangan qabililar endi og'ir ahvolga tushadilar. Qishda, albatta, boshqa joylardagidek, ilohiyat ularga ham namgarchilik yuboradi, yozda esa ular ekadigan tariq va kunjut doim suvsiz qoladi. Mutlaqo suvsiz qolganda, ular xotinlari bilan shoh qasriga boradilar, shoh saroyi qarshisiga turib olib, baland ovoz bilan achinarli xolda faryod qiladilar. Ulardagi suv tanqisligini ko'rgan shoh arzgo'ylar tomonidagi to'g'on darvozalarini ochishni buyuradi. Ekinzorlar sug'orilgach, yana to'g'onni berkitishni buyuradi, endi suvga tashna boshqa qabila erlariga suv ochadilar, biroq men bildimki, to'g'on darvozasini ochish uchun shoh katta pul (bojlardan tashqari) olar ekan. Ishlar ana shunday'. Gekateyning 'Er qurrasining tasviri' asari orqali Afiney yozadi:'Miletlik Gekatey Osiyoni tasvirlab shunday deydi: 'Parflarning sharqida tekisliklar va tog'larni ishg'ol qilgan xorasmiylar yashaydi.U tog'larda yovvoyi daraxtlar, tol, yulg'un, tikanlik kinara o'sadi'. Stepan esa: 'Xorasmiya parflarning sharqidagi shahar. Gekatey Osiyoni tasvirlab, shunday deydi: 'Ularning shahri Xorasmiya'

- I.V.Pyankov o'zining «Xorasmii Gekateya Miletskogo» maqolasida yunon va Vizantiya muarrixlarining xorasmiylar haqidagi ma'lumotlarini taxlil qilib, G'arbdan Sharqqa tomon ketgan qadimiy karvon yo'li Midiyadan Kaspiy darvozasi bo'ylab girkanlar eriga, undan parfyanlarning tog'lik erlaridan o'tib, tog'lik va tekisliklardan iborat bo'lgan xorasmiylar eriga kirib kelishini tasvirlaydi. Keyin yo'l Baqtriyaliklar eridan o'tib, bu o'rinda tog'lar o'ng tomonda qoladi, keyin yo'l gandariylar eriga chiqqan. Aynan shu joyda 'Kaspapira shahridan Hind daryosi orqali suzish boshlangan. Daryoning ikkala tomonida ham tog'lar bo'lgan. Tog'larda qalin o'rmonlar bo'lib, unda tikanli kinara ham bo'lgan, Xorasmiya tog'larida undan tashqari tog' va yulg'un o'sadi'.

Tarixiy yozma manbalar va ularning etnogeografik taxlilidan ko'rinib turibdiki, xorasmiylarning dastlabki vatani Baqtriyadan janubda, Areyadan sharqda, Gererud va Xilmend daryolarining yuqori havzasida, hozirgi Xirot vodiysida bo'lgan. Axamoniy podsholari sharqiy Eron qabilalaridan ta'zik o'tkazish yo'li bilan yiliga katta boj olish maqsadida Xilmend tog' daralaridan oqib chiqadigan soylarga to'g'onlar qurdirib, suv yo'llarini qadimgi Xilmend, hozirgi Xirot