Ana shunday yodgorliklarning katta guruxi 1933 yilda Hayrabod qishlog'i yaqinida Mug' qal'a qasri harobalaridan topilgan sug'd xujjatlaridir. Mug' qala sug'd arxivi deb yuritilgan bu yozma xujjatlar majmuasi VIII asrning dastlabki o'n yilligiga oid (712 - 722) 89 ta xujjat bo'lib, ulardan 74 tasi sug'd tilida (shundan 29 tasi teriga, 22 tasi qog'ozga, 23 tasi yog'ochga) yozilgan edi. Qolganlari arab tilida yozilgan edi. Davlat xujjatlarini Sug'd podshosiga tobe Panch (Panjikent) hokimligi saroyidan Mug' qal'a qasriga borib qolishining boisi shundaki, arablar bosqini davrida Panjikent hokimi Devashtich arab istilochilariga qarshi sug'd -choch- farg'ana -turk harbiy ittifoqini tuzish maqsadida, u o'lka va mamlakat boshliqlari bilan diplomatik yozishmalar olib boradi. Samarqand ixshidi (podshosi) Tarxunning qatiyatsizligidan norozi bo'lib, bir vaqtni o'zida o'zini Samarqand taxti davogari deb e'lon qiladi va arablarga qarshilik ko'rsatishni boshlab yuboradi. Ammo, arablar kuchli kelib, Devashtich qo'shinlari bir necha zarbalardan so'ng tog' tomon chekinadilar va tog'dagi Mug' qal'aga oila va barcha yaqinlari bilan joylashib oladilar. Devashtich Mug' qal'aga chekinganda saroy arxivini ham birga olib ketgan bo'lgan. Arab qo'shinlari mudofaachilarni u erda ham tinch qo'ymadi. 722 yilda ikki orada qattiq janglar bo'lgan, qal'a esa vayron qilingan. Arab ko'mondanligi Devashtichni Xurosondagi xalifalik noibi xukmiga yuboradi. Devashtich Xuroson noibi qo'ygan shartlarni qabul qilgach, uni Sug'dga go'yo qaytarib yuboradi. Ammo, xufiya buyruq asosida Rabinjon (Kattaqo'rg'on shahri yaqinidagi ilk o'rta asrlar shahar xarobasi)zardushtiylar qabristonida oyoq - qo'llarini yog'ochga mixlash yo'li bilan qatl qiladilar. Mug' qalasida qolib ketgan sug'd arxivi rosa 1210 yil o'tgach, 1932 -33 yillarda topildi. Mutaxasis olimlar mug' qal'a xujjatlarini o'rganib birnecha turkumlarga ajratganlar. Ana shu tadqiqotlarga ko'ra, A - 14 xujjat Sug'd elchisi Fatufarnning Chochdan jo'natgan maktubi bo'lsa, V - 8 er xarid qilish haqidagi sug'dcha xujjat, V -4 tegirmon ijarasi haqidagi xujjat, nov.3- sug'dcha nikox guvoxnomasi, nov.4-kuyovning kelin tomon oldidagi majburiyatlari, A-9 -qo'shni hokimliklardagi ahvol to'g'risida Devashtichga uning ayg'oqchisi yozgan maktub va boshqalar. Sug'd tili va yozuvi haqidagi yana bir xujjat Afrasiyobdan, Samarqand ixshidi Varxuman saroyi devoridan topilgan. Varxuman 651 yilda hokimiyat tepasiga kelishi sharafiga shohona saroy qurdirgan. Saroy qalin paxsadan qurilgan monumental (11 m.) bino bo'lib, uning devorlari rang - barang devoriy suratlar bilan bezatilgan edi. Saroy devorining bir tomonida Chog'aniyon mamlakatidan Samarqandga tashrif buyurgan elchilik karvoni chizilgan bo'lsa, saroyning ikkinchi devorida Uzoq Sharqdan (extimol Xitoydandir) dengiz suvida elkanli ulkan kemada suzib kelayotgan elchilar tasvirlangan. uchinchi devor o'rtasida eshik bo'lib, uning o'ng tomonida mukaddas Varukasha dengizida bolalarini suzayotganligini tizzasidan suvga kirib, tamosha qilayotgan go'zal ayollar, suzib yurgan baliq va toshboqalar tasvirlansa, eshikning chop tomonida erkaklarni ot ustida chovg'in o'yini o'ynayotganliklari tasvirlangan. Yana bir devorda 3 yarusda suratlar, suratlarning yuqori yarusi to'liq saqlanmagan. Uning ikkinchi yarusida podsho Varxuman taxti ravonda o'z ayonlari, unga tobe ixridliklarning hokimlari bilan (ular 11 hokimlik boshliqlari bo'lsa kerak, chunki taxti ravon yaqinida 11 ta bayroq xilpillab turibdi) elchi mehmonlarni kutmoqda. Saroyning birinchi qavatidan ikkinchi qavatga, qo'llarida qimmat baho sovg'alari bilan pillapoyadan yuqoriga ko'tarilayotgan elchilar tasviri tushirilgan. Birinchi yarusda (qavatda) qabulga navbat kutayotganlar qatorida, bir chekkada, uzun xalat qiygan musavvir surati ham bor. Uning xalati etagiga 11 qatorli sug'dcha xat bitilgan. Xatda Samarqandga kelgan elchilar haqida ma'lumotlar bor. Elchilarni Chog'aniyon va Chochdan kelgani aniq. Chunki xatda ular yozilgan. Xatning buzilgan, uqalanib ketgan joylarida yana nimalardir yozilgan. Xatda Samarqand Smarakansa talaffusida berilibdi. Shunday talaffusdagi Samarqand nomi Dunxuan maktublarida va Mug' qala xujjatlarida ham bor. Demak, sug'diylar o'z tillarida Samarqandni 'Smarakansa' deb atagan ekanlar. XX asrning 70 yillarida milodiy IV asrga tegishli yog'ochga bitilgan sug'dcha xujjat Afrasiyobdan topilgan. Sug'dshunos M.Ishakovning xabar berishicha, bu xat Samarqandlik bir savdogarni o'z hamkasbiga qarzga bergan puliga tilxat ekan. Xat mazmuni va qarz shartlarining taxliliga ko'ra, qarz oluvchi qarz beruvchiga sutxurlik shartlari qo'ymay, qaytarish muddati kelganda, qarzga olgan pul qimmati barobarida qarzni qaytarish qayd qilingan. Buning uchun qarz