Ruminiya, Vengriya va Balqon yarim oroli hududlarida yashovchi gagauzlar ana shu uzlarning 123 avlodlari bo'lishi tarixiy haqiqatga yaqindir . XI asrning 30 yillarida janubiy rus dashtlariga ko'chib ketgan uzlar to mo'g'ul bosqiniga qadar qipchoqlar tarkibida bo'lgan. Mo'g'ullar hukmronligi davrida (XIII -XIV asrlar) qipchoqlar tarkibida Volga daryosining sharqiy sohillarida yashab, Dashti Qipchoq o'zbeklari ittifoqiga kiradilar. XVI asr boshlarida 92 bovli Shayboniy o'zbeklari qatorida qipchoqlar bilan birgalikda O'rta Osiyo hududlariga kirib kelgan. Zarafshon vodiysiga joylashgan qipchoqlar orasida qorauz urug' jamoalarining bo'lishi bunga dalolatdir. Uzlarning mustaqil urug' jamoalari XVII asr oxirlariga qadar Dashti Qipchoqda ko'chmanchilik bilan shug'ullanib kelishgan. XVII asr oxirlarida qozoq biylarining siquvi ostida ularning bir qismi shimoliy Nurota tog' tizmalari yonbag'irlariga kelib o'rnashadilar. Bu joylarning sharoitiga ko'ra, ularning kambag'al qismi mahalliy o'troq turklarga qo'shilib, ular orasiga singib 124 125 ketadilar. Mulkdor chorvador uzlar esa Qarshi cho'liga o'tib ketadilar . Bu haqda amir Haydar va o'zbek urug'larining N. Xanikov va D.N. Logofet keltirgan ro'yxatida uz urug'lari tilga 126 127 olinadi . XX asrning 20 yillarida o'zbek lakaylari tarkibida uzlar bo'lganligi qayd etiladi . 1965-1966 yillarda K. Shoniyozov Samarqand va Qashqadaryo viloyatlariga etnografik ekspeditsiya uyushtirib, Qashqadaryoning Kason, Chiroqchi tumanlarida, Zarafshon vodiysining Kattaqo'rg'on, Navoiy, Poyariq tumanlarida uzlar (ya'ni ularning keksa avlodi) o'zbek qipchoqlarining bir bo'g'ini sifatida o'z urug' nomlarini hozirgacha unutmaganliklarini qayd qilib 128 o'tadi . O'zbek xalqining shakllanishida 'az' etnik birligi ham faol qatnashgan. Ularning ajdodlari Oltoy va Sayan tog' yonbag'irlarida, Tuva avtonom respublikasi hududlarida yashab, 'tele' qabila ittifoqining tarkibida bo'lishgan. 709 yilda Sharqiy Turk xoqoni Magilan azlar erini bosib oladi, 716 yilda esa uning ukasi Kultegin azlarga qaqshatg'ich zarba beradi. Shundan so'ng azlar o'z mustaqilligini yo'qatib bir necha guruhlarga bo'linib ketadi. Ularning bir guruhi Chu vodiysiga kelib o'rnashadilar va turgash qabila ittifoqi tarkibida bo'ladilar. Bu haqda Ibn Xurdodbek va Gardiziylar (XI asr) yozganlar. V.V.Bartold azlarni turgashlarning azgisha aymoqlariga kiritadi. 766 yilda qarluqlar Ettisuvni egallagan kezlarda azlarning bir qismi Chu vodiysida qolib qarluqlar itoatida bo'ladilar, boshqa qismi Sirdaryo kuyi havzalariga ko'chib, Orol atrofidagi dashtlarda qo'nim topadilar. Azlarning bir qismi o'zlarining ona yurti Oltoy va Sayan tog'lari yonbag'irlarida qolib ketib, to'rt - az, etti- az nomlari ostida Oltoy elat va qavmlari, aniqrog'i oltoy teleutlari tarkibida qolib ketadilar. Az etnonimi 'az', 'uz', 'o'z' shaklida Oltoy va Enisey daryolari va joy nomlari sifatida hozirgacha saqlanib qolgan. Az etnonimi hozirgacha Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida etnik guruhlar nomi sifatida mavjud. Yuqorida keltirilgan ma'lumotlardan kelib chiqib aytish mumkinki, az, uz etnonimlari alohida ikkita turkiy etnik komponentlarning nomi bo'lib, o'zbek xalqi etnogenezida o'z o'rniga ega bo'lgan. O'zbek xalqi tarkibiga kirgan turk qavmlaridan yana biri chag'roq urug' jamoalari bo'lib, ular haqida Zahiriddin Boburning 'Boburnoma'sida ma'lumotlar mavjud, ya'ni XIV -XV va keyingi asrlarda Andijon viloyatining tog'li hududlarida chag'roq (chig'rak) deb atalgan etnik guruhlar 129 yashashlari haqida Z.M. Bobur xabar beradi . Taxmin qilinishicha, chag'roqlar qipchoqlarning bir