qabilalar qabilalar bo'lgan . Ularni na torklar, na qipchoqlar, na bajanaklar, na o'g'uzlar tarkibidagi urug' jamoalari deb atash xatodir. Mavjud tarixiy- etnografik materiallar tahliliga ko'ra, uzlar o'tmishda 110 turkiyda so'zlashuvchi bir necha urug' jamoalarining mustaqil qabila ittifoqi bo'lgan deydi. Tarixiy- etnografik manbalarda yozilishicha, uzlar VIII asr o'rtalarida Sirdaryoning o'rta va quyi havzalarida yashaganligi haqida ma'lumotlar bor. Shu asrning 60 -yillaridan ularning asosiy qismi Orol dengizining shimoli- g'arbiy hududlariga ko'chib o'tadilar. Ehtimol, bu qarluqlarning Ettisuv o'lkalarini bosib olishi va Sirdaryoning quyi va o'rta havzalarida o'g'uzlar qabila ittifoqini tashkil topishi bilan bog'liq bo'lsa kerak. Ammo, uz qabilasining ma'lum qismi o'z joylarida qolib, dastlab o'g'uzlar ta'sirida, XI asrning birinchi choragidan boshlab, Sirdaryo bo'yi qipchoqlari ta'sirida bo'ladilar. Bu haqda qipchoqlar tarkibida uz etnonimini qayd etilishi ham guvohlik 111 beradi . Sirdaryo bo'yi uzlari toponimda ham uchraydi. Masalan, Signak bilan Barchinlikent 112 oralig'ida o'rta asrlarda Uzgend nomli shahar bo'lgan . IX asr o'rtalarigacha uzlar o'g'uzlar ta'sirida bo'lishgan. IX asr o'rtalaridan to XI asr birinchi choragiga qadar uzlar har jihatdan kuchayib, siyosiy maydonga chiqadilar, iqtisodiy va siyosiy jihatdan hech kimga tobe bo'lmay, mustqil hayot kechiradilar. Uzlar g'arbiy qo'shnilari bajanaklar (pecheneglar) bilan keskin harbiy raqobatda bo'ladilar. Uzlarning kuchayib, siyosiy maydonga chiqqan davri haqida Vizantiya 113 114 tarixchisi Konstantin Bagryanarodniy (IX asr) , Attaliat (XI asr), Skilitsa , Anna Komninalar 115 116 (XII asr) yozganlar. Uzlar haqida arab muallifi Mas'udi (X asr) va arman tarixchisi Matvey 117 Edesskiy (XI asr) lar ham yozishgan. IX asr oxiri va X asr boshlarida uzlar xazarlar bilan ittifoq 118 tuzib, bajanaklar (pecheneglar) va qanglilarni o'z yurtlaridan haydab chiqaradilar . Biroq, uzlar Itil va Yayik daryolari oralig'ida uzoq qolib keta olmaydilar. Chunki, X asr o'rtalarida qipchoqlar ularga qarshi tez-tez talonchilik yurishlar qilib, ularni holi- joniga qo'yavermagach, uzlarning asosiy 119 qismi Volgadan o'tib, Don daryosi o'ng sohillariga borib joylashadilar . 1034 yilda uzlar pecheneglar bilan to'qnashib, ularni Dnepr va Dunay daryolari oralig'idagi dashtlardan haydab, u joylarga o'rnashib oladilar. Uzlarning Volga va O'rol daryolari oralig'ida qolib ketgan qismini esa, XI asrning birinchi choragi oxirlarida qipchoqlar janubiy rus dashtlariga ko'chib ketishga majbur qiladilar. Dnepr va Dunay, Don sohillariga joylashib olgan uzlar o'z beklari etakchiligida chegaradosh rus knyazliklari ustiga tez-tez harbiy yurishlar qilib, ularni holi- joniga qo'ymaydi. Natijada, 1060 yili rus knyazliklari birlashib, uzlarga qattiq zarba beradi. Nihoyat, uzlar 1064 yilda 120 600 ming oila Dunay daryosidan kechib o'tib, Vizantiya erlariga chekinishga majbur bo'ladilar . Vizantiya erlariga chekingan uzlar, Vizantiya imperatori Alekseyga bo'ysinib, uning 121 armiyasida xizmat qiladilar . Keyinchalik ular usmonli turklarga aralashib Turkiya turklarini shakllanishida qatnashadilar. Bu haqda Usmonlar imperiyasining XVI-XVIII asrlarga tegishli arxiv 122 xujjatlarida qorauz etnonimini uchrashi guvohlik beradi . Keyingi asrlarda g'arbga ketgan uzlarning katta qismi Dunay bo'yi etnoslar tarkibiga singib ketadilar. Masalan, Moldaviya,