bilan bog'liq. Bu davrda O'rta Osiyoda turkiy qavmlar jadal kirib bormagan biron viloyat va tuman qolmadi. Arxeologik materiallarning tasdiqlashicha, G'arbiy Turk xoqonligi davrida (568 -740 yillar) Toshkent vohasida hokimiyatni turk tudun va teginlari (xoqonlikning joylardagi noiblari) boshqarar edilar. Aynan shu davrda Choch hokimlari suratlari va qadimgi turk tamg'alari bilan tangalar zarb etildi. Qadimgi turk tangalari bundan ancha avval ham Chochda topilgan. Ilk o'rta asrlarda turk tangalari nafaqat, Toshkent vohasida, balki qadimgi Farg'onaning arxeologik yodgorliklarida ham tez- tez uchrab turadi. Bunday jarayonning cho'qqisi o'zbek etnogenezida G'arbiy Turk xoqonligini gullagan davriga to'g'ri keladi. Bu davrda xoqonlik O'rta Osiyoning barcha viloyatlarini qamrab olgan, turkiy qabila va qavmlar esa erli tub aholi bilan jadal qorishmoqda edi. O'zbek etnogenezining mana shu bosqichida Movarounnahrning shimoliy va sharqiy viloyatlari va Qadimgi Xorazm hududlarida ikki til va ikki xo'jalik ukladining yaqinlashuv jarayoni kuzatiladi. Uning oqibatida, aksariyat ko'pchiligi turkiy tilli dehqon va hunar ahlidan iborat yirik hududiy etnomadaniy birlik tashkil topadi. Bu o'zbek xalqi etnogenez tarixining to'rtinchi bosqichiga xos muhim xususiyati sifatida xarakterlanadi. O'zbek xalqi etnogenezining birinchi, ikkinchi, uchinchi va to'rtinchi bosqichlariga xos etnik omillarning tarixiy ketma-ketlikda yuz berishi ayniqsa, Toshkent vohasi arxeologik materiallarida yaxshi kuzatiladi. O'zbek etnosini shakllantiruvchi omillar sifatida hududiy birlik, iqtisodiy - xo'jalik birligi, etnomadaniy birlik, antropologik tip birligi va etnosiyosiy birliklar dastlab Sirdaryoning o'rta havzasida antik davrda yuz berdi. Bu omillarning moddiy madaniyatdagi aks sadosi Qovunchi madaniyatida ifodalanadi. Qovunchi madaniyati shakllangan mintaqalar aynan Toshkent vohasi va umuman Sirdaryoning o'rta havzalari bo'lib, o'zbek xalqining etnik asosi dastlab, mana shu makonda tarkib topdi va so'ng hozirgi O'zbekistonning boshqa hududlariga yoyildi. Qovunchi madaniyati asosida o'zbek etnosining turkiy qatlami shakllanib bordi va bronza davriga qadar eroniy tilli qabila va elatlarning makoni bo'lib kelgan Janubiy Turon o'lkasi turkiy etnik komponentlarning intensiv ortib borishi tufayli ilk o'rta asrlar oxiriga kelganda, Turkiston atalmish etnotoponim shakllana borib, bu zaminda turk- cug'd etnomadaniy maydon tarkib topdi. Bu holatlar antik va ilk o'rta asrlar davomida o'zbek xalqi etnogenetik jarayonlarining jadal kechayotganligidan va bu jarayonlarda Qovunchi madaniyatining o'rni va roli juda muhim ahamiyat kasb etganligidan dalolat beradi. Arablarning O'rta Osiyoga kirib kelishi turkiy qabila va qavmlarni mintaqa ichki hududlariga jadal kirib kelishini vaqtincha to'xtatdi. Natijada, ungacha bu erga kelib, o'rnashib qolgan turkiy qavmlaring erli aholi bilan aralashib, qorishib ketish jarayoni tezlashadi. Ayniqsa, bu jarayon Movarounnahrning shimoliy va sharqiy hududlarida yaqqol ko'zga tashlanadi. Bu zonada VIII-IX asrlarda turkiy nomdagi shaharlar barpo etiladi. Masalan, Angren daryosi havzasida Namudlig', Abrlig', Arpalig', Soyliq, Itliq, Xotunkat, Barskat, Jabg'ukat, Arslankat, Yag'uzlig', Yaqaliq, Achig', Jadg'al (Chatqal) va boshqa o'nlab shahar va qishloqlar qad ko'tardiki, bu joy nomlari Choch aholisining katta bir qismini turkiylar tashkil etganligi haqida guvohlik beradi. Endi, O'rta Osiyoning markaziy va janubiy hududlarining shaharlarida esa uning aksi, ya'ni ancha avval bu tomonlarga kelib, kuchli eroniy til muhitiga tushib qolgan turkiy aholi eroniylashadilar. Ammo, bu hudud qishloq va dashtlarida ahvol o'zgacha edi. Aholining u yoki bu tilni o'zlashtirib, o'z ona tilini unitib borish holati qaysi til muhitining ustunligiga, qabila va elatning o'zligini anglash darajasiga, hokimiyat egalarining davlat siyosatiga ham bog'liq edi. Yuqorida qayd qilganimizdek, bunday siyosat O'rta Osiyo xalqlari tarixida ilk bor Kanishka tomonidan olib borildi. So'ng mintaqada turkiy etnik qatlamni jamiyat ichki hayotining barcha jabhalariga kirib borishida G'arbiy Turk xoqonligi fundamental asos yaratib ketdi. Shular qatorida IX asrning 40 yillarida Movarounnahrdan shimoli- sharqda tashkil topgan Qarluqlar davlati o'zbek xalqi etnogenezida yana bir muhim voqea edi. Qarluq turklari uzoq o'tmishda Oltoyning g'arbiy dashtlarida yashaganlar. Turk xoqonligi tashkil topishi bilan G'arbiy Oltoydan chiqib, Irtish sohillari, Jungariya, Ila daryosining shimoligacha bo'lgan hududlarni egallaydilar. Qarluqlarning katta bir qismi (VI -VII asrlarda)