Endi, Sarazm madaniyati yodgorliklari taxliliga qaytsak, shuni ta'qidlash joizki, to so'ngi bronza va ilk temir davriga qadar, Zarafshon vodiysida Sarazm madaniyatiga tegishli bironta yodgorlik hozirgacha topilmadi. Arxeolog N.A.Avanesova Zarafshon vodiysida Sarazm tipidagi yodgorliklar bo'lganligiga (Tugaynoe) ishora qiladi. Ammo, ularning barchasi vohani xo'jalik jihatidan o'zlashtirilishi munosabati bilan yo'qolib kenganligini ta'qidlaydi. Ma'lumki, taxminan ming, bir yarim ming yil Sarazmda davom etgan hayot mil. av.gi II- ming yillik o'rtalarida to'xtaydi. Agar, qadimgi geoksyurlilar, birinchi navbatda, metall xom ashyosi egasi bo'lish maqsadida Sarazmga kelib o'rnashmaganlarida, ushbu maskan bobodehqonlari madaniyatining markazi sifatida mil. av.gi II- ming yillik o'rtalaridan keyin ham rivojlanishda davom etardi. Chunki, Sarazmga yaqin joylashgan Yuqori Zarafshon tog' tizmalaridagi oltin, kumish, mis, qo'rg'oshin, simob, qalayi, feruza konlarining yangi egalari paydo bo'lib qoldi, ya'ni Panjikentdan 50km chamasi sharqda Dashti Qazo ya'ni Qazo dashtidan cho'l mintaqasi chorvador qabilalariga tegishli qabriston topib o'rganildi. Demak, mil. av.gi II - ming yillik o'rtalarida bir gurux dasht qabilalari yuqori Zarafshon tog' tizmalaridan topilgan ma'dan konlar (Yori, Kanchach, Jilou) atrofiga ko'chib kelib o'rnashadilar. Zarafshon suv va so'qmoq quruq yo'llari orqali Sarazm metallurglarining ushbu tog' konlari bilan bog'lanish imqoniyatlari endi yo'qaladi, Sarazmdagi qaynoq hayot inqirozga uchraydi. Tog' sanoati va metallurgiyadan keladigan mo'may daromatdan maxrum bo'lgan sarazmlilar, bu joyda qolishlikning istiqbolli imqoniyatlari yo'qligidan Sarazmni tark etadilar. Agar qadimgi Sarazmni tashkil topishi, aynan ma'dan konlari bilan bog'lik bo'lsa, u xolda, nima uchun geoksyurli konchilarning maskanlari ma'dan konlari yaqin atrofida emas, balki 40 -50 km narida, degan savol tug'iladi. Javob sifatida shuni aytish joizki, birinchidan geoksyurlilarning an'anaviy xo'jaligi - dehqonchilik; ikkinchidan, konchilik xo'jaligi jamoaga qanchalar daromatli bo'lmasin, bobodehqonlar an'anaviy xo'jalikdan voz kecha olmagan ko'rinadi. Buning ustiga, an'anaviy xo'jalik yuritish uchun esa konlar yaqinida tegishli imkoniyatlar bo'lmagan. Andronova qabilalari uchun esa konlar yaqinida Dashti Qazoda makon topish asl muddao bo'lgan. Zarafshon vodiysining eng yuqori qismida sarazmliklarga meros bo'lgan xo'jalikni, ya'ni dehqonchilik xo'jaligini yuritish uchun qanday qulayliklar mavjud edi, degan savol tug'iladi. Avvalambor, Sarazm yodgorligi shu nomdagi qishloqning lalmikor ekin maydonlari hududida joylashgan bo'lib, uning yaqinida qadim-qadim zamonlarda Zarafshon tog' tizmalaridan oqib chiqqan Otchopar soy, Chumali soy va Sho'rnova soy etaklarida tarkib topgan Oyim ko'l atrofida sug'orma dehqonchilik uchun qulay unumdor erlar hosil bo'lgan. Dehqonchilik madaniyatining ilk bosqichlarida aynan ana shunday dehqonchilik uchun qulay joylarda bobodehqonlar qishloqlari qad ko'targan. Qadimgi Sarazm qishlog'ining eneolit davrida tashkil topishi ham ana shu tarixiy jarayon bilan bog'liq edi. Qadimgi Sarazmni arxeologik tadqiqot ishlari bilan shug'ullangan A. Isaqovning xabar berishiga qaraganda, bu joyda hayot eneolitning rivojlangan bosqichidan to ilk bronza davriga qadar (yaqin 1,5 ming yil) davom etgan. Bizningcha, yodgorlikning buzilib ketgan eng yuqori qatlamlari materiallariga ko'ra, bu joyda hayot rivojlangan bronza davrida ham (mil. av.gi XIII -XII asrlargacha) davom etgan. Yodgorlikning umumiy maydoni yaqin 100 ga. U katta va kichik, har xil balandlikdagi 10ta tepaliklardan iborat. Yodgorlikni anchagina qismi aholining hovli-joy va tomorqalari tufayli buzilib ketgan. 7 yil davom etgan tadqiqot davrida 4ta ob'ektda keng ko'lamli qazishma ishlari olib borildi va 10ta nuqtada esa qadimgi qishloq hayotining davomiyligini o'rganish uchun shurflar qazildi. Natijada qadimgi qishloq hayotining 4ta tarixiy bosqichi aniqlandi. Birinchi bosqich (Sarazm 1) mil. av.gi 3500- 3300 yil bilan belgilansa. Uning to'rtinchi bosqichi (Sarazm 4) mil. av.gi 2300- 1900 yillar bilan belgilandi. Bu sanalar shartli va baxsli bo'lib, yodgorlikning buzilib ketgan yuqori qatlami materiallari ichida Yaz 1 keramikasiga o'xshash rangli sopol parchalari uchraydi. Bunga A. Isakovning o'zi ham ishora qilib o'tadi Sarazm 1 davri uy- joy komplekslar 'mudofaa' devorlari bilan o'rab olingan. Shu davrga oid urug' -oila jamoasiga tegishli xilxona ochilgan. Xilxonaning markaziy qabri ayolga tegishli, undan rangli naqshinkor sopol parchalari, mis oyna, oltin va kumushdan yasalgan taqinchoqlar, lazurit va serdalik toshlaridan yasalgan munchoqlar topilgan. Sarazm 1 davri materiallari ko'p jihatdan Janubiy Turkmanistonning qadimgi geoksyur vohasi materiallariga o'xshab ketadi. Sarazm 2 davri uy- joylar kompleksi tor ko'chalar bilan ajratilgan ko'p xonali havli -joylardan iborat. Uy-joy