vodiysiga- xorasmiylar yurtiga burib yuborgan. Natijada vodiyda ko'l hosil bo'lib, xorasmiylar noilojlikdan vatanlarini tarq etib, Amudaryoning quyi havzalariga ko'chishga majbur bo'lganlar. Mantiqiy taxminlarga ko'ra, ular xas - po'shlardan sollar yasashib, massagetlar yurtiga kirib boradilar. Amudaryoning quyi havzalarida uzoq asrlar davomida Amu suvlari oqizib kelgan loyqa yotqiziqlari tufayli hosil bo'lgan dehqonchilikka qulay tekis, unumdor erlar va havza irmoqlari suvlaridan dehqonchilikda foydalanishning qulayligi, ziroatchilikda boy tajribaga ega bo'lgan xorasmiy qabilalarining yangi joyga moslashishini tezlashtirgan. Xorasmiylar qadimgi Xorazmning tub joyli aholisi massagetlardan farqli o'laroq, parfyanlar, marg'iyonaliklar, boxtariylar, girkanlar, saranglar kabi sug'orma dehqonchilikda juda boy hayotiy tajribaga ega edilar. Ular qadimgi Xorazm erlarida paydo bo'lganlarida monumental inshoatlar barpo etish, kanallar va ariqlar qurish, xunarmandchilikning barcha jabxalari bo'yicha professional tajribaga ega xolda kirib kelganlar. Shuning uchun ham qadimgi Xorazmda mil. av.gi VI-V asrlarda ijtimoiy- iqtisodiy va etnomadaniy hayotda tub o'zgarishlar sodir bo'ldi. Dastlab Xorazm vohasining qirlarida Ko'zali qir, Kal'aliqir, so'ng tekisliklarda Qo'yqirilgan qal'a, Jonbosqal'a kabi mahobatli mudofaa devorlari bilan o'ralgan qal' - shaharlar, kanal va ariqlar asosida rivoj topgan sug'orma dehqonchilik madaniyati shakllandi. Endi Amudaryoning quyi havzalari mana shu madaniyat sohiblari etnik nomi bilan ataladigan bo'ldi, ya'ni mil. av.gi VI -V asrlardan boshlab bepoyon Aryanam Voychahning Amudaryo etaklarida tarkib topa boshlagan oazislar Avestoda 'xvari - zam', yunon muarrixlari asarlarida 'xorasmiya' deb ataladigan bo'ldi. Demak, Qadimgi Xorazmning etnogeografik nomi mavjud ilmiy farazlardan farqli o'laroq, Kichik Osiyoning xurrit qabilalari bilan bog'lik emas, balki so'ngi bronza va ilk temir davrining 'Katta Xorazm' mahalliy xokimliklari konfederatsiyasining parchalanishidan so'ng, xorasmiylarning Amudaryo quyi havzalariga kirib kelishi bilan bog'lik edi. Bu tarixiy voqiylik kariyali Skilak bergan ma'lumotlar taxliliga ko'ra, mil. av.gi VI asrning so'ngi choragida yuz berdi. Shundan boshlab massagetlar yurtining vohalari Xorazm, ya'ni 'Qadimgi Xorazm' deb ataladigan bo'ldi. Shunday qilib, 'Katta Xorazm' deb Xirot vodiysidan to Amudaryogacha bo'lgan xorasmiylar, girkanlar, parfyanlar, sarang va famaneylar yashagan hududlarni tushunmoq kerak. Demak, 'Katta Xorazm' va 'Qadimgi Xorazm' atamalari nafaqat davr, balki hududiy jihatdan ham bir emas. Xech qachon Qadimgi Xorazm 'Katta Xorazm ' tarkibida bo'lmagan. Qadimgi Xorazm tarixi bilan bog'lik yana bir masala xususida, ya'ni bugungi kunda tarixchilar, umuman O'zbekiston ilmiy jamoatchiligi tasavvurida Eron va Turon zardushtiylarining eng qadimgi muqaddas kitobi Avesto va diniy isloxatchi Zaratushtraning vatani qadimgi Xorazmdir, degan tushuncha o'rin olgan. Bunday fikrni tug'ilishida albatta qadimgi Xorazmdan topilgan mil. av.gi V- IV asrlarga doir ossuariyalar, altarlar va boshqa ashyoviy dalillar asos bo'lgan. Ungacha O'rta Osiyoning biror joyidan ulardan qadimgi zardushtiylik alomatlari topilmagan edi. Shuningdek, fanda otashparastlikning ilk vatani Aryanam Vaychahdir, u Daitiya etaklarida joylashgan, u joylar Avestoda chorva va yaylovlarga boy o'lka sifatida ta'riflanadi. S.P.Tolstov Daitiya bu Amudaryoning Avestocha nomi bo'lsa kerak, deb taxmin qiladi. Mana shu farazlar asosida Qadimgi Xorazm Avestoning vatani bo'lib qoldi. Aslida esa ezgulik xudosi Axuramazda 'yaratgan' birinchi makon Aryanam Vaychahning janubiy sarxatlari Xorazm erlariga borib tutashgan. Uning shimoliy sarxatlari yiliga 9 oy quyosh nuri ko'rinmaydigan qalin o'rmonlar bilan chegaradosh. Uning sharqiy chegarasining poyoni yo'q. Yaylovlari bepoyon, chorvaga boy bu o'lka - Aryanam Vaychahni Dashti Qipchoq cho'llarining bronza davri bilan taqqoslash mumkin. Darhaqiqat, bu davrda arxeologik ma'lumotlarga ko'ra, Turon turklari orasida jadal mulkiy tabaqalanish jarayoni kechmoqda edi. Aynan shu kezlarda chorvachilik xo'jaligida yilqichilik tarkib topgan, ot, tuya va eshakdan transport vositasi sifatida keng foydalanish rivojlanmoqda edi (Sintashta, Arkaim i boshqalar). Yaylov chorvachiligidan ko'chmanchi chorvachilikka o'tishda (bu Dashti Qipchoqda mil. av.gi II- ming yillikning ikkinchi yarmida sodir bo'ldi) yilqichilikning roli va o'rni cheksiz bo'lib, oqibatda chorvadorlar orasida badavlat suvoriy -oriylar tabaqasi vujudga keldi. Mana shu jarayonlarda qadimgi Xorazmning bronza davri aholisi - tozabog'yob madaniyati sohiblari, uning Qaundi bosqichi massagetlari faol ishtiroq etganlar, deyish mumkin (Tegisken mozor qo'rg'onini eslang).