keng tarqalgan quyidagi xalq maqolini keltiradi: 'Totsiz turk bo'lmas, boshsiz burk (qalpoq -A.A.) 45 bo'lmas' . IX- X asrlarda chorvador ko'chmanchilarning qabilaviy tuzumida, turmush tarzida jiddiy o'zgarishlar ro'y berdi. Ko'chmanchi etnoslarda turg'un hayot kechirishga intilish 46 kuchayadi . Ayniqsa, bu jarayon qarluq va chigil qabilalari hayotida yorqin ko'zga tashlanadi. Chunki, bu ikki qabila arg'un, tuxsi, turkesh va boshqa turkiy etnoslar bilan ittifoqlikda sug'diy, xorazmiy, Toxariston, Choch va qadimgi Farg'onaning o'troq mahalliy aholisiga yaqin, yonma -yon yashab kelar edilar. Bular orasidagi bir necha asrlar davomidagi tinch, osoyishta iqtisodiy va madaniy aloqalar, etnoqorishuv jipslashishlar ularning o'troqlashishiga, bir joyda muqim yashovchi turg'un turklarga aylanishida katta rol o'ynadi. X asr o'rtalarida Qarluqlar davlatining davomi sifatida Qoraxoniylar sulolasi hokimiyat tepasiga kelib, X asr oxirlari va XI asr boshlarida Movarounnahr Qoraxoniy turklari tasarrufiga o'tgach, bu jarayon ommaviy tus oldi. Bu masalada turkiy urug' va qabilalarni o'zaro va ularni o'zga etnik guruh aslzodalari bilan bo'ladigan niqohlar elatning shakllanishida muhim rol o'ynagan. Movarounnahr va Ettisuvda yashovchi turkiy qabila va elatlarning ko'pchiligi, akademik K.Shoniyozovni ta'kidlashicha, bir urug' va jamoa a'zolari orasida jinsiy munosabatlarning bo'lishini ta'qiqlamaganlar, ya'ni endogamik nikoh hukm surgan. Nikohning bu turi urug' va qabilalarning hamda turg'un aholini bir - biri bilan yaqinlashishi uchun muhim omil hisoblanadi. Kezi kelganda nafaqat boshqa qavm- qarindosh bo'lmagan turkiy elatlar bilan, hatto boshqa tildagi va dindagi kishilar bilan qudaband bo'lishganlar. Shunday qilib, nikoh qudabandlik yo'li bilan elatlar bir -birlari bilan yaqinlashib, 47 qorishib ketganlar . Bu qudabandlik nikoh an'nasi Turk xoqonligining boshqaruvida vassal hukmdorlar uchun 'ko'ragonlik tizimi'ni joriy etishga olib kelgan. Uning G'arbiy Qoraxoniylar davlati doirasida etnoslararo bunday nikohning mavjudligiga shubha qilmasa ham bo'ladi. Bunday nikoh jarayoni Qoraxoniylar davrida bo'lmagan, deb kim vakolat bera oladi. Ammo, etnoslararo nikoh, o'zga davlatlar aslzodalari bilan bo'ladigan nikoh o'ta ta'sirchan kuchga ega bo'lgan. Bu nikoh jarayoni orqali kishilar, urug' va qabilalar, hatto davlatlar o'rtasidagi ziddiyatlarni yumshatish, oldini olish mumkin bo'lgan. Ma'lumki, O'rta Osiyoning markaziy viloyatlarida IX -X asrlarda Somoniylar davlati hukmron edi. Ismoil ibn Ahmad davrida (892-907 yillar) Somoniylar davlati markazlashgan kuchli feodal davlatga aylanib, unda iqtisod, madaniyat, ilm-fan yanada taraqqiy etadi. Ammo, X asrning ikkinchi yarimlaridan ichki ziddiyatlar tufayli, somoniylar hokimiyati kuchsizlanib boradi. Unga tobe bo'lgan viloyatlarda (xususan Xurosonda) somoniylar hokimiyatiga qarshi ko'tarilgan isyonlar, vorislar o'rtasida taxt uchun betinim kurashlar, Somoniylar davlatini zaiflashishga olib keladi. 48 Bunday vaziyatdan Qarluq-Qoraxoniylar davlati foydalanib qoladilar . Shunday qilib, X asrning oxiri - XI asrning boshlariga kelib, Movarounnahrning barcha 49 hududlarida turkiy Qoraxoniylar hukmronligi o'rnatildi . Endilikda, Qashg'ardan Amudaryogacha, Sharqiy Turkistonning katta qismi, Ettisuv, Toshkent vohasi, Qadimgi Farg'ona, Qadimgi Sug'd va Baqtriya- Toxaristonni o'z ichiga olgan katta hududiy geografik kenglikda Qoraxoniylar davlatini tashkil topishi o'zbeklarning xalq sifatida uzil - kesil shakllanganligini ko'rsatuvchi etnik belgi edi. X asrning oxiri va XI asrning boshlarida Somoniylar davlati ag'darilib, janubiy chegaralari 50 Amudaryogacha bo'lgan hududlarda Qoraxoniylar davlati barpo etilgach , o'zbek xalqi etnogenezi tarixida uning xalq sifatida shakllanishi uchun zarur bo'lgan deyarli barcha etnik omillar va belgilar sodir bo'ldi. Aniqroq qilib aytganda, ma'lum bir yirik hududiy -geografik doirada moddiy va ma'naviy madaniyat birligi, antropologik tip birligi, turkiy etnik asosda tarkib topgan o'zlikni