bo'lsa, feodal munosabatlarining shakllanish davriga kelganda, kechagi qishloq xokimliklari bugunga kelib, tuman, ya'ni rustak xokimliklariga aylandi. O'zbekistonning janubida Sherobod va Surxondaryo havzalarida, Sangardak va Xo'jaipak etaklarida, shimoliy Toxaristonda ilk o'rta asrlarda Termizshohlar, Chog'aniyon va Guftan (Sherobod vohasi) xokimliklari tashkil topdi. Bular orasida Chog'aniyon yirik xokimlik bo'lib, uning mahalliy sulolaviy hukmdorlari o'z nomlaridan mis va kumush tanglarni zarb etish qudratiga ega edilar. Chog'aniyon xokimligidan Samarqand hukmdori Varxuman huzuriga elchilar yuborilgan. Mahalliy xokimliklar nomidan zarb etilgan tangalar birinchi bor shimoliy Toharistonda, aniqrogi Choganiyonda milodiy V asrdan chiqaboshlagan. Bu mis tangalari bo'lib, uning yuz tomonida mahalliy xukmdorning partreti, orqa tomonida esa yakorsimon tamg'a chekilgan edi. V asrning oxiri va VI asr boshlaridan esa sosoniylar podshosi Feruz tangalariga taklid qilingan kumush tangalar chiqarildi. VI asrning ikkinchi yarmidan Xusrov draxmalariga taklid qilingan Choganiyon ixshidlarining kumush tangalari zarb etilaboshladi. VII asrning ikkinchi yarmidan esa shimoliy Toharistonda mahalliy feodal xokimliklari tangalari qatorida arab dirxam va felslari muomilada edi. VIII asr oxiriga kelib Toharistonda mahalliy xokimliklarga arablar tomonidan barham berildi. Kezi kelganda ta'qidlash zarurki, agar xukmdor metalldan pul zarb etaboshlasa, demak, bu davlatning tarkib topganligidan nishona. Pul (tanga) o'tmishda davlat ramzlari -gerb, bayroq (tug') va uning madxiyasi bo'lganligidan nishona. Mis tanga ichki bozor muomilasining ekvivalenti. Agar xukmdor kumush tanga zarb etishga jazm etsa, demak, bu uning iqtisodiy qudratli, mustaqil davlat sifatida siyosat olib borganligidan nishona. Bronza va ilk temir davri arxeologik yodgorliklaridan topilgan muhrlar esa tub ma'nodagi davlatni tashkil topganligidan darak bermaydi. Bu qadimda qabila boshligi-etakchisining, diniy-ilohiy rahnamosining, harbiy va dunyoviy sardori (eroniycha kaviysi, turkiycha jabg'usi) va qishloq jamoasi boshliqlarining xukmdorlik - sardorlik (avestoda nmanapatiylarning vispatiylik) belgisi bo'lgan. Shuning uchun ularda faqat urug' va qabila totemlari o'z aksini topgan va ular o'z navbatida protodavlat belgisi, davlatchilikning kurtaklari tarkib topganligidan, o'troq aholi ijtimoiy -iqtisodiy va madaniy salohiyati asosida mahalliy ilk davlatchalar shakllanib borayotganligidan guvohlik beradi. Tangalarda esa albatta xukmdor siymosi, yozuv va tegishli xudolar simvolikasi o'z aksini topadi. O'zbekistonning markaziy qismida So'g'diyona joylashgan bo'lib, uning hududida ilk o'rta asrlarda uchta mustaqil tarixan tarkib topgan yirik viloyat xokimliklari shakllangan. Pandjikentdan to Karmanagacha bo'lgan tumanlar Markaziy Sug'dni tashkil etib, uning bosh shahri Samarqand hisoblangan. Zarafshon vohasining Karmanadan g'arbda joylashgan tumanlari G'arbiy Sug'dni tashkil etgan. Uning bosh shahri Buxoro bo'lgan. Qashqadaryo havzasida tarkib topgan tumanlar Janubiy Sug'd erlarini tashkil etgan. Janubiy Sug'dning yuqori Qashqadaryo tumanlari, Kesh viloyati, quyi Qashqadaryo tumanlari esa Naxshob viloyati deb yuritilgan. Viloyat xokimliklari tepasida turgan xukmdorlar Buxoro zonasida xudotlar, Samarqand va Qashqadaryoda ixshidlar deb atalgan. Ilk o'rta asrlarning dastlabki bosqichida har bir viloyat doirasida bir necha rustak xudodliklari, ixshid va ixrid xokimliklariga bo'lingan. Bu mahalliy xokimliklarning maydalari iqtisodiy va siyosiy qudratlilari tomonidan asta- sekin tinchlik yoki zo'rlik yo'li bilan, tarix taqozasiga ko'ra, o'z ta'sir doirasiga olinib, yiriklashib borgan. Masalan, G'arbiy Sug'dda Buxorxudodlardan tashqari Vardanxudot, Varaxshaxudotlar bo'lganligi ma'lum. Keyinchalik ular birlashib, arablar bosqini arafasida G'arbiy Sug'd yagona Buxorxudotligiga aylangan. Shunday holatni markaziy va janubiy Sug'd erlarida ham kuzatish mumkin. Sug'diyona hududi tarixan tarkib topgan rustaklarga bo'lingan. Aslida rustak rayon masshtabidagi mahalliy xokimliklarning o'zginasi edi. Masalan, g'arbiy Sug'd erlari ni 22 ta rustaklardan tashkil topganligi ma'lum. Ularning 15 tasi Buxoro vohasinng mudofaa devori ichida, 7 tasi esa voha devori tashqarisida joylashgan. Ularning nomlari yozma manbalarda sug'diycha b o' lib, Tavovis, quyi Xarkana, Xitfar, Qoxushtuvon, Yuqori Samjon va Quyi Samjon, Yuqori Faraviz va Quyi Faraviz, Zar, Fargidat, Paykent, Farob va boshqa nomlarda bizgacha etib kelgan. Masalan, Markaziy Sug'dda, ular VII asr o'rtalarida 11ta bo'lgan. Bu haqda nafaqat yozma manbalarda, balki qadimgi Afrasiyob devoriy suratlarida ham tegishli ma'lumotlar bor, ya'ni Samarqand ixshidi Varxumanni qutlab turli mamlakatlardan kelgan elchilarni qabul marosimiga