bosib o'tdi. Dastlab, XX asrning 30 - yillarigacha O'rta Osiyoda hali arxeologik izlanishlar izga tushib, kishilik jamiyati tarixini davrlashtirishda arxeologik manbalardan foydalanish amaliyoti shakllanmagan paytda V.V.Bartold O'rta Osiyo xalqlari tarixini yozma manbalar asosida davriy tizimini ishlab chiqadi. Bunga ko'ra, O'rta Osiyo xalqlari tarixi «musulmonchilikkacha bo'lgan davr», «mo'g'ullargacha bo'lgan davr», «mo'g'ullar» va «temuriylar davri» nomlari bilan davrlashtirildi. Biroq, 30-yillarning o'rtalariga kelganda O'rta Osiyo xalqlari tarixi haqidagi V.V. Bartold kontseptsiyasida haqiqiy tarixiy jarayonlar o'z aksini topaolmaganligi ma'lum bo'lib qoldi. Masalan, V.V.Bartoldning davriy sistemasidagi 'Ahamoniylar va Iskandar Zulqarnayn davridagi ijtimoiy tuzim nafaqat milodiy VII-VIII asrlarda, balki arablar istilosidan keyingi birnecha asrlar davomida ham shundayligicha saqlanib qolavergan' degan g'oyasi tarixiy haqiqatga mutlaqo zid edi. 1936 yili Leningradda (hozirgi Sankt-Peterburgda) sobiq SSSR FA sining moddiy madaniyat tarixi institutida O'rta Osiyo xalqlari tarixi va arxeologiyasiga bag'ishlangan maxsus yig'ilish bo'lib o'tdi. Yig'ilishda olimlar O'rta Osiyoning arablargacha bo'lgan davr tarixini yoritishda yozma manbalrning etarli emasligidan mintaqada arxeologik tadqiqotlar ko'lamini kengaytirish kerakligini alohida ta'qidladilar. Yig'ilishda V.V.Bartoldning O'rta Osiyoda musulmanchilikka qadar davr tarixi haqidagi kontseptsiyasi atrofida ko'p baxslar bo'ldi. Olimlar orasida V.V.Bartoldning 'O'rta Osiyoda Ahamoniylar va Iskandar Zulkarnayn davridagi ijtimoiy tuzim nafaqat milodiy VII-VIII asrlarda, balki arablar istilosidan keyingi birnecha asrlar davomida ham shundayligicha saqlanib qolavergan' degan fikrini yoqlovchilar ham bo'ldi. Yig'ilishda akademik V.V.Struve qadimgi sharq materiallariga asoslangan holda 'O'rta Osiyoda musulmanchilikkacha quldorlik jamiyati bo'lgan', degan g'oyani ko'tardi. Biroq, mintaqada musulmonchilikka qadar yozma manba materiallarining yo'qligi hamda arxeologik materiallarning hali etarli emasligidan yig'ilish qatnashchilari O'rta Osiyoda arablargacha quldorlik jamiyati bo'lganligiga shubxa bildirdilar. Ammo, jamiyatning rivojlanish tarixini o'rganishda markscha - lenincha kontseptsiya asosida jamiyat tarixini 5ta ijtimoiy- iqtisodiy farmatsiyalarga bo'lib o'rganish fanda xukmron bo'lib qoldi. Shundan so'ng 1930 yillarning o'rtalaridan butun O'rta Osiyo hududlari bo'ylab keng ko'lamli arxeologik tadqiqotlar boshlanib ketdi. Qadimgi Xorazmda S.P.Tolstov va Ya.G'.G'ulomov, Zarafshon vodiysida A.Yu.Yakubovskiy va V.A.Shishkin, 'Eski Termiz'da M.E.Masson, Ettisuvda A.N.Bernshtam, Farg'ona vodiysida B.A.Latinin ish olib bordilar. Ikkinchi jahon urushi tufayli vaqtinchalik faoliyatini to'xtatgan arxeologik ekspeditsiyalar urushdan so'ng o'z ishlarini nafaqat tikladilar, balki ekspeditsiyalarning ilmiy ishlar ko'lami yanada kengaydi. To'plangan boy arxeologik va antropologik material to'plamlari chop etildi va ularning taxlili asosida ilmiy monografiyalar va respublika xalqlari tarixining dastlabki nashrlari chiqaboshladi. 1948 yili sobiq SSSR FAning moddiy madaniyat tarixi institutining Leningrad bo'limida O'rta Osiyoda arxeologik tadqiqotlar olib borishning istiqbollari belgilandi va arxeologik materiallar asosida mintaqa xalqlari qadimgi tarixini davrlashtirish masalasida maxsus plenum chaqirildi. 1954 yilda esa Toshkentda O'rta Osiyo va Qozog'iston tarixining sovetlargacha bo'lgan tarixiga bag'ishlangan ilmiy sessiyasi bo'ldi va sessiyada mintaqa xalqlari tarixining davrlashtirish masalasida erishilgan yutuqlar va kamchilliklar ko'rib chiqilib, ana shu ilmiy anjumanda ishlab chiqilgan davrlashtirish printsiplari asosida O'zbekiston tarixining navbatdagi nashri maydonga keldi. Bunga ko'ra, ushbu zaminda kishilik jamiyatining tarkib topishi, shakllanishi, iqtisodiy va siyosiy hamda etno-madaniy rivojlanishi, yuksalish va davriy inqirozlarini kuzatib borish va muayyan jamiyatning ijtimoiy tarkibi va mulkka egalik qilish tartibini aniqlash davrlashtirishning asosiy mezoni bo'lib xizmat qildi. Ana shu printsiplar asosida mintaqa tarixini davrlashtirishning dastlabki qaldirg'ochlari sharqshunoslik, arxeologiya, etnografiya, antropologiya fani darg'alari A.Yu.Yakubovskiy, S.P.Tolstov, K.V.Trever, L.V.Oshanin, Ya.G'.G'ulomovlar bo'lgan edi . Shunday qilib, sho'rolar davri tarix fanida kishilik jamiyati tarixini 5 ta ijtimoiy -iqtisodiy farmatsiyalar (ibtidoiy jamoa tuzimi, kuldorlik, feodalizm, kapitalizm va sotsializm)ga bo'lib o'rganish an'anaga aylandi. Sobiq SSSR parchalanib, kommunistik g'oya va sotsializm sistemasi barbod bo'lgan bugungi kunda hayot tarixga, jamiyat taraqqiyotining rivojlanish qonuniyatlarini