komplekslari orasida doira shaklida qurilgan oilaviy topinish maskani-altarlar uchraydi. Qadimgi qishloqning ikki joyida esa otashparaslik ibodatxonalari qoldig'i ochib o'rganilgan. Ibodatxona devorlariga qizil rangda naqsh berilgan va ibodatxona qoq o'rtasida kvadrat shaklli altar joylashgan. Sarazm keramikasi geoksyur sopollaridan farqli o'laroq, sirtiga och qizil rangda angob berilgan. Ba'zan angob ustida rang -barang naqsh solingan sopol parchalari ham uchraydi. Sarazm 3 davrida ijtimoiy xarakterdagi monumental binolar paydo bo'ladi. Uy -joy komplekslarining hovli maydonlarida ba'zan kulolchilik xumdonlari va metall eritish va mehnat qurollari ishlab chiqarish ustaxonalari uchraydi. Bu bosqichda ishlab chiqarishning qator sohalarida xunarmandchilikning turli yo'nalishlari bo'yicha ixtisoslashuv jarayoni jadal kechadi. Kulolchilikda ichi va sirti pardozlangan sopollar keskin kamayadi. Ularning o'rnini mahalliy an'anaviy shakldagi naqshlar egallaydi. Mahalliy naqshlar yordamida ibodatxonalarning devorlarini bezash odati vujudga keladi, mahalliy xomashyo bazasida metall eritish va metalldan turli xil qurollar yasash kuchayadi. Toshga ishlov berish, toshdan mehnat va harbiy qurollar yasash rivojlanadi. Bu bosqichda sarazmliklar ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotida tub o'zgarishlar sodir bo'ladiki, bu davr taraqqiyotini Anov madaniyatining Nomozgoh 5 bosqichi bilan qiyoslash mumkin. Iqtisodiy va madaniy aloqalar doirasi kengayadi. Bunday yuksalish Sarazm 4 bosqichida ham davom etadi. Garchi, A. Isakov o'z kuzatuvlariga asoslanib, bunday xulosa chiqarishga botinmagan bo'lsada, ammo Sarazm 4 davriga oid Zarcha Xalifa, Sazagan va Jom mozorlaridan topilgan Sopolli madaniyatiga tegishli bronza predmetlari va kulolchilik mahsulotlari Sarazm metallurgiya markazining Sarazm 4 davrida ham yuksak xalqaro mavkeidan hamda qadimgi dehqonchilik va chorvachilik mintaqalari aholisi o'rtasida iqtisodiy savdo aloqalarning yuksak darajada ekanligidan guvohlik beradi. Afsuski, Sarazmning o'zida bu davr madaniy qatlamlari davr taqozasi bilan yomon saqlangan. Sarazm madaniyatiga tegishli qadimgi dehqonchilik jamoalari Zarafshon vodiysida kam uchratilsada, ammo bu real tarixiy haqiqat O'rta Osiyoda mintaqaviy rivojlanish jarayonlarining o'troq dehqonchilik jamoalari foydasiga kengayib borayotganligidan dalolat berar edi. Bronza davriga kelganda (mil. av.gi II-ming yillik) ibtidoiy ajdodlarimiz hayotida tub sotsial- iqtisodiy va madaniy o'zgarishlar yuz berdi. Bu o'zgarishlarning ildizi mil. av.gi III -ming yillikning ohirgi choragida har ikki dunyoda, ya'ni qadimgi dehqonchilik va ovchi -baliqchi qabilalar jamoalarida bir vaqtda yuz beradi. Kaltaminor madaniyatining so'ngida, aniqrogi Orolbo'yi eneolit davri yodgorliklari (saksaul stoyankasi) da chorvachilik xo'jaligi tarkib topa boshlaydi. Anov madaniyatining Nomozgoh 5 bosqichida esa ilk shaharlar qad ko'tara boshlaydi. Qadimgi dehqonchilik qabilalari jamoalarida iqtisodiy- xo'jalik sohasidagi yuksalishlar ijtimoiy tabaqalanishga yuz tutib, Qadimgi Sharq tsivilizatsiyasining yangidan yangi mahalliy markazlari paydo bo'laboshlaydi. Mana shu ijtimoiy -iqtisodiy va madaniy jarayonlar natijasi sifatida qadimgi dehqonchilik madaniyati mintaqalarining chegarasi O'rta Osiyoning shimoliy -sharqi tomon kengayadi, ya'ni birin - ketin Murg'ob vodiysida, Baqtriyada Qadimgi Sharq tsivilizatsiyasiga xos shaharsozlik madaniyatining yangidan- yangi o'choqlari tarkib topadi. Jumladan, qadimgi Baqtriyaning shimoliy sarxatlari hisoblangan janubiy O'zbekistonda sug'orma dehqonchilik va yuksak darajada rivojlangan xunarmandchilik xo'jaligining bronza davriga oid Sopolli madaniyati shakllanadi. Mil. av.gi II -ming yillikning birinchi yarmida Murg'ob vohasini qadimgi dehqonchilik jamoalari tomonidan o'zlashtirilishi va ushbu makonda Kauchindepa, Kelelidepa, Gonurdepa kabi qator aholi punktlarini paydo bo'lishi Avestoda 'Mauri' deb nomi zikr etilgan viloyatni tarkib topishiga olib keladi. Uning o'troq aholisi esa margush nomi bilan tarixda o'z o'rnini topadi. Ayni zamonda xuddi shunday tarixiy jarayon Murg'obdan shimoliy - sharqda, shimoliy Afg'onistonning Axcha daryo quyi havzalarida (Dashli oazisi) va Janubiy O'zbekistonning O'lanbuloqsoy va Bo'stonsoy havzalarida ham yuz beradi. Bu zaminda Sopollitepa va Jarqo'ton kabi o'troq aholi punktlari qad ko'taradi. Avestoda 'muqaddas Baxdi' deb nomi zikr etilgan ushbu madaniy - xo'jalik viloyati- Qadimgi Baqtriya, uning o'troq aholisi esa bohtariylar edi. Shunday qilib, bronza davrida O'rta Osiyoning janubiy rayonlarida Baqtriya va Marg'iyona qadimgi Sharq tsivilizatsiyasining ikkita mahalliy o'chogi, yangi madaniy - xo'jalik markazlari tashkil topib, dehqonchilik mintaqalarining hududiy chegarasi kengayadi, margush va bohtar elatlari shakllana boshlaydi. Ayni