poydevor kuygan edilar. Musulmonchilik mafkurasi esa uzaro yaqinlashish va dustona munosabatlarni mustaxkamlashga turtki buldi.

# 11 mavzu. O'zbek elatining tarkib topish bosqichlari va uning xalq sifatida shakllanishi

Hozirgi zamon elat va millatlarining kelib chiqish masalasini o'rganishda, etnologiya fanining nazariy va ilmiy-metodologik ishlanmalaridan kelib chiqib, tadqiqotchi birinchi navbatda, o'rganayotgan muayyan xalq hozirda yashab turgan hududlar bilan azaldan bog'liqmi yoki yo'q? Ikkinchidan, ushbu xalqning tili azaliy ajdodlari tili bilan birmi yoki bir necha tillar qorishmasining mahsulimi? Izlanuvchi- tadqiqotchi avval bu savollarga aniqlik kiritib olmog'i kerak. Chunki, bu savollar etnologiya fanida har bir xalqning etnogenetik jarayonlar tarixini tashkil etadi. Etnogenetik jarayonlar esa ijtimoiy o'ramdagi real borliq, tarixiy ketma -ketlikda juda uzoq davom etadigan ijtimoiy hodisadir. Muammoga ko'pchillik mutaxassis olimlar amal qilib kelgan ushbu ilmiy ishlanma nuqtai nazaridan yondashilsa, o'zbek xalqining shakllanish jarayoni ikki tilli etnik guruhlarning juda uzoq asrlar davomida o'zaro qorishuvi asosida tarkib topgan etnos bo'lib, o'zbeklar xalq bo'lib shakllanguniga qadar qator tarixiy va etnomadaniy jarayonlarni bosib o'tganligining guvohi bo'ladi. Yuqorida, shu bobga qadar bayon etilgan qadimgi yozma manbalar va arxeologik materiallar tahlilida, neolit (yangi tosh) va bronza davrlarida O'zbekiston Respublikasi hududining tub joyli aholisi eroniy tillar oilasining shimoli- sharqiy lahjalarida so'zlashuvchi sug'diylar, xorazmiylar, bohtariylar, sak qabilalari hamda bronza davridan boshlab, uning shimoliy va sharqiy tomonlaridan kirib kelgan turkiy qabilalar bo'lganligi qayd etildi. Ta'kidlash joizki, turkiy tilli qabila va elatlarning bu hududga tarixiy ketma -ketlikda kirib kelishining cheki bo'lmagan. Natijada, mintaqaning tarixan tarkib topgan qator madaniy - xo'jalik viloyatlarida turkiy etnik qatlamning ustuvorligi ta'minlandi. Rivojlangan o'rta asrlarga kelganda O'rta Osiyo ikki daryo oralig'i va uning tevarak - atrof hududlarida aksariyat ko'pchilik aholining tili turkiy tillar bo'lib, undan eski o'zbek tili yangi etnos tili sifatida ajralib chiqqan. Demak, o'zbeklar ikki xil tilda so'zlashuvchi (sharqiy eroniy va turkiy) qabila va elatlarning qorishuvidan tarkib topgan etnos bo'lib shakllangan. Xalqlarning urug' - aymoq, qabila, qabila ittifoqi, qavm va elat holatidan xalq bo'lib shakllanguniga qadar davom etgan etnomadaniy jarayonlar etnogenez hisoblanadi. Har bir ishni boshi va yakuni bo'lganidek, etnogenetik jarayonlarning ham boshi va yakuni bo'ladi. U holda, o'zbek etnogenezi qachon boshlandi, qachondan boshlab bu zamin aholisi turkiyda so'zlasha boshladi, ya'ni aholining asosiy qismi turkiylashdi. Bu savolga javob berish uchun dastlab, o'zbek xalqi etnogezining boshlang'ich nuqtasini, etnogenez avvalini aniqlab olish kerak bo'ladi. Dastlab, o'zbek etnogenezining boshlang'ich nuqtasi turk xoqonligidan boshlandi, degan tezis paydo bo'ldi (akademik A.Yu.Yakubovskiy g'oyasi). Keyinroq, turkiy etnik guruhlar bu zaminga ancha avvalroq, antik davrida kirib kelgan, shuning uchun o'zbek etnogenez tarixini antik davrdan boshlash kerak, degan yangi ilmiy qarash paydo bo'ldi (akademik S.P.Tolstov g'oyasi). Va nihoyat, ushbu satrlar muallifi qadimgi yozma va moddiy madaniyat manbalarining qiyosiy o'rganish natijasida, o'zbek etnogenezining boshlang'ich nuqtasi so'nggi bronza davriga borib taqalishini 11 asoslaydi . Demak, bugungi kunda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar o'zbek xalqi etnogenezining boshlang'ich nuqtasini so'nggi bronza davri deb e'tirof etilgan ekan, uning uzil -kesil shakllanishi esa, rivojlangan o'rta asrlarda yuz berdi. Jahon tarixidan ma'lumki, dunyoda biror xalq yo'qki, u o'zining mintaqadagi boshqa etnik birliklar bilan aralashmagan bo'lsa. Bu haqda O'rta Osiyo xalqlari qadimgi tarixining chuqur bilimdoni S.P.Tolstov shunday degan edi: 'Hozirgi zamon O'rta Osiyo xalqlarining birontasi ham qadimgi etnik guruhlarga bevosita borib taqalmaydi. Aksincha,