tasavvurlari, afsonaviy qahramonlar va ulug' xudolarga bag'ishlangan madhiyalar to'plangan. Demak, Yasht boblari qadimgi qabilalar og'zaki ijodi asosida paydo bo'lgan. Videvdat ular ichida birmuncha yosh, lekin to'liq saqlangan kitobdir. U 22 bobdan iborat bo'lib, unda 'devlarga qarshi kurash' qoidalari haqida gap boradi. Zaratushtra. Avestoda aks etgan asosiy qonun va qoidalar, diniy e'tiqodning etakchi tushunchalari tarixiy shaxs Zaratushtra nomi bilan bog'lik. Uning nomi qadimgi eroncha «zarat» va «ushtra» so'zlaridan tashkil topgan. «Zarat»- sariq, 'ushtra' - tuya, ya'ni 'Sariq tuya etaklagan odam' ma'nosini anglatadi. Zaratushtraning boshqalardan farqi shundaki, u o'ta iste'dodli shoir, ilohiyot bilimdoni, faylasuf olim bo'lgan. Yagona xudoga ishonishgina jamiyatni yangi taraqqiyot bosqichiga ko'tara oladi, deb hisoblar edi u. Zaratushtra 40 yoshga to'lganda ezgulik xudosi Axuramazda nazariga tushadi va shundan boshlab Axuramazda dinining payg'ambariga ('ezgulik haqida darak beruvchiga') aylanadi. U o'z qavmlari orasida Axuramazda dinini targ'ib qila boshlaydi. Buning uchun u 'Gotalar' deb atalgan, qo'shiq qilib aytishga mo'ljallangan she'rlar yaratadi. Zaratushtra 'Gotalar'idan 17tasi Avestoning 'Yasna' deb atalgan qismiga kirgan va bizgacha saqlangan. Avestoda Zaratushtra urug'ining nomi, ota va onasining ismi, oilasi va farzandlari haqida aniq ma'lumotlar bor. Ammo uning tug'ilgan joyi aniq emas. Olimlarning taxminiy faraz qilishlaricha u Turonzamin viloyatlaridan birida, ya'ni Xorazm yoki Sug'diyonada qohinlar oilasida tug'ilib o'sgan. U Spitama urug'idan bo'lib, otasining ismi - Pourushasp, onasiniki - Dug'dova. Zaratushtra an'anaviy tasavvurlarga ko'ra, mil. av.gi VII -VI asrlar oraligida yashagan (I.M.Dyakonov, V.I.Abaev, B.G'.G'ofurov). Ammo, Avesto ma'lumotlariga asoslanib olimlar Zaratushtrani mil. av.gi II-ming yillikning ikkinchi yarmida (1500-1200 yillar - Meri Boys, A.Asqarov), mil. av.gi I-ming yillikning boshlarida (1000-900 yillar - I.M.Steblin-Kamenskiy) o'tgan, degan fikrlarni ham o'rtaga tashlaganlar. Avestoga asos solingan yurt uning tarixiy geografiyasiga ko'ra, Marg'iyona Baqtriya, Sug'diyona, Xorazm yoki O'rta Osiyoga chegaradosh shimoliy - sharqiy Eron hududlari bo'lishi mumkin. Chunki, Avestoning eng qadimgi geografik nomlari aynan shu viloyatlardan biri ekanligidan dalolat beradi. Avestodagi qadimgi geografik hududiy tushunchalar - etnik qabilalar va viloyatlar nomlari, ijtimoiy va iqtisodiy munosabatlar, Avesto jamiyatining ijtimoiy tarkibi O'rta Osiyo xalqlari etnogenezi va ilk davlatchilik tarixi uchun noyob manbadir. Unda o'zbek va tojik, fors va afg'on, ozarbayjon va boshqa xalqlarning ibtidoiy va qadimiy ilohiy tasavvurlari, qoinot va erdagi dunyoning yaratilishi bilan bog'lik tushunchalar, afsona va rivoyatlar, falsafiy -ahloqiy qarashlar o'z aksini topgan. Avesto taxliliga yakun yasab shuni aytish mumkinki, bu ilohiy, tarixiy, adabiy manba o'zida bir necha davr tarixini qamrab olgan. Uning eng qadimgi qatlami 'Gotalar' (muqaddas qo'shiqlar) Zaratushtra yashagan zamonda tarkib topgan. 'Gotalar'da bayon etilgan vokealar taxlili, uni bronza davrida yaratilganligidan guvohlik beradi. 'Yasht'larda arxaika va ilk antik davri ijtimoiy -iqtisodiy taraqqiyot darajasi mujassamlashgan bo'lib, uning tarkibiga 'Gotalar' davri vokealari omuxtalashtirilgan. Davr jihatidan ulardan yosh hisoblangan Videvdat esa sosoniylar davrida (Shopur 1 davrida) taxrir qilinib kitob xoliga keltiriladi. Bunda an'anaviy diniy, falsafiy va ahloqiy qarashlar davr ruxi bilan omuxtalashgan. Har qalay, Avestoni bir butunlikda taxlil etganda shunisi aniqki, Zaratushtra yashagan zamonga qadar ibtidoiy ajdodlarimiz turli qabilaviy diniy tasavvurlarga amal qilib kelishgan. Endi esa ibtidoiy munosabatlar o'rnini dastlabki sinfiy jamiyat egallayotgan davr boshlandi. Bu davrning shakllanishi uchun kuchli mafkuraviy g'oya zarurligi sezila boshlandi. Chunki, mahalliy qabilaviy dinlar jamiyat taraqqiyotining yangi bosqichga ko'tarilishiga to'sqinlik qiluvchi kuchga aylangan edi. Bu murakkab zamonda o'lkaning turli qabilalarini birlashtirish, bu orqali ularni ilk davlatchilik g'oyasi atrofiga uyushtirish zaruriyati tug'ildi. Ana shunday zaruriyatni to'g'ri tushungan o'z zamonasining ilg'or kishilardan biri sifatida Zaratushtra tarix maydoniga chiqdi. U o'z qavmi, yurti Turonzaminda o'ziga izdoshlar topa olmagan Zaratushtra shimoliy -sharqiy Eron viloyatlaridan biri Baxdida, uning kavisi Vishtasp, butun xonadoni va ayonlari tomonidan yaxshi kutib olinadi va shundan so'ng uning dini rivoj topadi.