Ma'lumki, Qur'oni karimda payg'ambarlar haqidagi qissalar va ilohiy bashariyat ishoralari bir necha suralarda nozil bo'lganligidan ularni sharhlash, tushuntirish ehtiyojlari tug'ilgan. Bu borada arab va fors tillarida qator 'Qissai anbiyolar' paydo bo'lgan. Rabg'uziy qissasi shu yo'nalishda mushtarak turkiy tilda ilk bor yaratilgan asar bo'lib, o'zbek adabiy merosining durdonalaridan hisoblanadi. Shunday qilib, XIII asrda mo'g'ullar istilosi tufayli vujudga kelgan ma'naviy tanazzuldan so'ng XIV asr ikkinchi yarmidan o'zbek adabiyotining qayta ko'tarilish davriga kirishi, ijtimoiy hayotda o'zbek tilining mavqeini oshirish va o'zbek adabiyotining maqomini tayin etish uchun kurash, diniy va tasavvufiy mavzularning so'z san'atiga keng kirib borishi, badiiy tajrimachilikning paydo bo'lishi, doston, qasida, g'azal kabi janrlar taraqqiyoti davri bo'ldi. Bahouddin Naqshbandning 'Dil ba yor, dast ba kor' ta'limati o'zbek adabiy muhitni ham jonlanishiga g'oyaviy qurol va amaliy turtki bo'ldi. Shunday qilib, Chingizxon istilolari tufayli bir tomondan endigina shakllangan o'zbek xalqining talay qismi qirilgan, vatanlari vayron etilgan bo'lsa, ikkinchi tomondan O'rta Osiyo hududlariga XIII- XIV asrlar davomida talaygina ko'chmanchi turk - mo'g'ul qabilalari kirib keldi va mintaqaning turli viloyat va tumanlariga joylashib oldilar. Tub joyli o'troq aholi iqtisodiy xo'jalik va etnomadaniy ta'sirida ular asta - sekin o'troqlashib, joylarda mahalliy aholi bilan qorishib, o'zbek xalqi etnik tarkibini bir muncha boyitdi. Bu jarayonlarning yuz berishida islomiy tasavvuf ilmining Najmiddin Kubro, Xoja Bahouddin Naqshband kabi namoyandalarining ta'limoti, ayniqsa Naqshbandining 'Dast ba kor, dil ba yor' ta'limoti, Markaziy Osiyoda har jabhada qaytadan uyg'onish davrini ochib berdi. Shu bilan birga, bu ta'limot mo'g'ullar istilosi tufayli qirilgan, ona - Vatani vayronaga aylanib, qo'li ishga bormay, ruxan ezilgan o'zbek xalqining birlashtirishga, amaliy va erkin ijodiy mehnat qilishga chorlab, o'zbek va tojik qardoshlarining qaddini qayta rostlab olishga xizmat qildi. O'zbek etnosi, uning moddiy va ma'naviy boyligini sayqal topishida Najmiddin Kubro, Boxouddin Naqshband kabi avliyo va anbiyolarning islomiy ta'limotlari o'zlarining hayotiyligi bilan keng xalq ommasida qalbiga jo bo'lib, ijtimoiy mehnat jamiyat taraqqiyotida etaklovchi omil ekanligini yana bir bor ko'rsatdi.

########## Amir Temur va temuriylar davrida etnik jarayonlar va o'zbek adabiy tilining shakllanishi

########## Movarounnahr va unga tutash tumanlarda etnik manzara.

Amir Temur 1370 yilda Balx qurultoyida amalda hokimiyatga kelgach, mamlakatda mo'g'ullar hukmronligi barham topadi. Uning turkiy etnik asosini rivojlanishiga keng imkoniyatlar yaratildi. Amir Temur saltanatining o'zagi hisoblangan Movarounnahr va unga tutash mintaqalarda mahalliy sug'diy, xorazmiy, boxtariy va sak qabilalari hamda bronza davridan e'tiboran yashab kelayotgan prototurk ajdodlarimizning talay moddiy madaniyati mavjud ediki, bu etnik qatlamlar tarkibiga V- XIII asrlar davomida juda ko'p turkiy elat va qavmlar (qangli, qarluq, chigil, xalach, turk, o'g'uz, uz, arg'un, tuxsi, yag'mo, dug'lat, sulduz, yasavuriy, qipchoq , barlos, jaloyir, arlot, va boshqalar) kirib kelib, ular ta'sirida mintaqada qadimgi eroniy tilli (sug'diy, xorazmiy, bohtariy) ajdodlarimizning turklashish jarayonini tezlashtirdi. Ularning aksariyat ko'pchiligi O'rta Osiyoning Amudaryogacha bo'lgan hududlariga joylashib, mahalliy aholi bilan aralashib yashaganlar. Milodiy XI- XIII asrlarga kelib Movarounnahrda etnik holat shu darajada o'zgardiki, endi bu zamin to'la qonli Turkistonga aylandi, turkiy etnik qatlam mintaqada har jihatdan hukmron etnos bo'lib qoldi. Chingizxon bosqini va Chig'atay ulusini tashkil etish munosabati bilan bu zaminga kirib kelgan mo'g'ullarning Dashti Qipchoqda qolib ketgan urug' -aymoqlari XIV-XV va keyingi asrlarda Movarounnahrda yuz bergan siyosiy voqealarda faol qatnashib, turkiylashib ketgan edilar. K. Shoniyozovning yozishicha, shu asrlarda Movarounnahrda yashovchi qarluq, chigil, xalach, arg'un, barlos, jaloyir, arlot, qavchin, o'g'uz va qipchoq qavmlari salmoqli etnik guruhlari XIV- XV asrlar davomida o'troqlashib, mahalliy aholiga aralashib ketgan edilar. Ularning faqat