Somoniylar bilan til topib, ular yordamida antiarab qo'zg'olonlarini bostirishga erishdi. Ularning xalifalik oldidagi xizmatlari uchun Movaraunnahrning qator viloyatlarining boshqarishni ularga topshirdi. Abdullo- Ma'munning yana bir dono siyosati shu bo'ldiki, u noyiblikning poytaxti Marvda olimu- fuzalolarni yig'ib, ilmiy - tadqiqot markazini tashkil etdi va unga shaxsan o'zi rahnamolik qildi. Marvaziylar ilmiy markaziga Movaraunnahr va Xurosonning iqtidorli yoshlarini tortdi. Albatta o'sha davrning iqtidorli yoshlari aslzodalar farzandlari bo'lgan. Ularning yig'ib, Marvaziylar maktabida ularga ta'lim -tarbiya berishlikning xalifalik uchun qanchalar foydasi katta ekanligini tasavvur qilish qiyin emas, albatta. Birinchidan, ular orasidan Ahmad Farg'oniy singari qomusiy olimlar etishib, arab dunyosini olamga mashxur etgan bo'lsa, ikkinchidan, aslzodalarning farzandlarini Marvda, xalifalik nazoratida tutib turishlikning o'zi mahalliy dehqonzodalarni xalifalik foydasiga ikkilanmay xizmat qilishlariga qaratilgan siyosat edi. Xalifalik tomonidan olib borilgan bu siyosatlarning o'zbek etnogenezi bilan qanday aloqasi bor, degan savol tug'ilishi mumkin. Ha, bu tabiiy savol. Bu siyosatlarning zaminida birinchidan, Xuroson va Movaraunnahrda islom dini va islomiy ma'naviy -ahloqiy ruhiyatni mustahkamlashga qaratilgan bo'lsa, ikkinchidan, mintaqada mahalliy aholi bilan qorishib ketgan turkiy xukmronlik muhitini siyosiy maydondan uloqtirib tashlash va yagona islom tartiblarini o'rnatish edi. Ammo, na vohalar atrofini o'rab olgan mudofaa devorlari, na mahalliy aholining til jihatidan arablashtirish siyosati amalga oshmadi, aksincha arablargacha bu joylarga kelib o'rnashib qolgan turkiy etnik birliklarning o'troqlashish jarayoni jadal kechadi, eron zabon sug'diy, xorazmiy va bohtariylarning til jihatidan turklashish jarayoni davom etadi. Movaraunnahr va uning tevarak-atrof rayonlarida keng xalq ommasining jonli tili tabora turkiy tillar foydasiga ishlash davom etib, natijada mintaqada turko- cug'diy etnomadaniy maydon tarkib topadi.

########## 9- mavzu: Turkiygo'y qabilalarning ilk vatani va oriylar muammosi

- 1.Turon etno-geografik atamasining kelib chiqishi.
- 2.Andranova madaniyati.
- 3.Oriylar va ularning janub tomon ko'chishi haqida fanda mavjud qarashlar.
- 4.O'zbek etnogenezining boshlang'ich nuqtasi haqidagi qarashlar.
- 5.'Xu', 'Xurung', 'Di', 'Dirung', 'Xunnu' atamalari.

Sobiq sovet davri tarixiy tilshunoslik fanida Tog'li Oltoy turkiy xalqlarning vatani, turkiygo'y aholi aynan ana shu o'lkada tarkib topib, so'ng boshqa yurtlarga tarqalgan, degan tasavvur shakllangan. Bunday tasavvurni paydo bo'lishida turk etnonimi ostida Tog'li Oltoy hududlarida hokonlikning ilk bor tarkib topishi ham katta rol o'ynagan. XVIII -XIX asrlar davomida Tog'li Oltoy mintaqasida olib borilgan etnolingvistik tadqiqotlar ham bunday ilmiy farazni asosli ekanligini tasdiqlaydi. Shunday qilib, Tog'li Oltoy turkiy xalqlarning ilk vatani sifatida tilga olinib, jahon tarixiy tilshunosligida 'Oltoy tillar oilasi' degan termin paydo bo'ladi. Bunday tushunchani ilmiy asoslanishida etnograf va tilshunoslarning bu erda olib borgan izlanishlari va ular tomonidan turklarning kelib chiqishi haqida to'plangan rivoyatlar ham katta rol o'ynaydi. Masalan, Oltoy turklari orasida o'zlarining kelib chiqishlari haqida hozirgacha og'izdan og'izga o'tib kelayotgan rivoyatlardan ikkitasi og'zaki va yozma adabiyotlarda tilga olinadi. Birinchi rivoyatda Atilla boshchiligida g'arbga ketgan xunlarni, uning o'limidan keyin, ancha vaqt o'tgach, mahalliy aholi butunlay qirib tashlaydi. Oyoq - qo'llari kesilib, botqoqlikka uloqtirilgan 9 yoshli bola tirik qoladi va botqoqli to'qayzorda undan urg'ochi bo'ri hamilador bo'lib qoladi. Bola tirikligini bilib qolgan uning dushmanlari, har qalay bolani o'ldiradilar, hamilador bo'ri esa Oltoyga qochib ulguradi va Oltoy tog'larining g'orlaridan biriga joylashib, 10 ta o'g'il tug'adi. Bo'ri bolalari voyaga etgach, ular ham o'z navbatida bola - chaqalik bo'lib, ko'payishib ketadilar, bo'riday chaqqon, tabiatan harbiylashgan bo'ri urug'i bo'lib etishadilar. 'Bir necha avlod o'tgach, ularning sardori Asan shod o'z aymoqlari bilan g'ordan chiqib, o'zlariga Oltoy o'lkasining egalari jujanlardan yashashga er so'raydi. Jujanlar hokoni esa buning evaziga ularga (tobe sifatida) ma'dan konlarida ishlab berishlikni talab qilib roziligini oladi'. Shunday qilib, 'Oltoy turklari - tukyu, rivoyatga ko'ra, g'arbiy xunlardan kelib chiqqan, ya'ni