urug'larining ishtiroqida yangi etnik birliklar vujudga keladi. Masalan, o'zbek, qirg'iz, qozoq, turkman, qoraqolpoq, uyg'ur va boshqalar. O'zbek xalqi etnogenetik jarayonlarining jadal kechgan vaqt mil. av.gi III -milodiy V asrlar davomida Qang' davlati doirasida yuz berdi. Bu davrda turli tilli etnik guruhlarning bir -birlariga yaqinlashish, qo'shilish jarayonlari jadal kechdi. Etnik guruhlarning tashqi qiyofasi, tili, moddiy va ma'naviy madaniyatida yaqinlashish, fe'l - atvorida umumiylik hosil bo'ldi. Mil. av.gi II -milodiy I-II asrlarda Tangritog' shimoliy -sharqiy hududlaridan usunlarning katta guruhi, Xitoyning shimoliy- g'arbiy mintaqalaridan va janubiy Sibirda yashagan xu, di, dinlin, tele, xun va boshqa turkiy tilli ko'chmanchi etnoslarning katta guruxi Qang' davlati hududiga kelib o'rnashadilar. Mana shu davrda yuz bergan etnogenetik jarayonlar, ya'ni Movaraunnahr va unga tutash mintaqalarda ularning sug'diylar, xorazmiylar, boxtariy va Farg'ona va Chochning o'troq aholisi bilan qorishuvi natijasida turkiy tilli qang'ar elati shakllanadi. Bu etnos o'zbek elatining shakllanishiga asos solgan eng qadimgi yirik turkiy qatlamni tashkil etgan. Shunday qilib, etnogenez va etnik tarixga tegishli atamalarning qisqacha tavsifi va mohiyati shulardan iborat.

########## 5-mavzu: Etnogenetik tadqiqotlar muammolari

- 1.Etnogenezning boshlanishi masalasi.
- 2.Etnik birlik bo'lib shakllanish davri.
- 3.Etnik belgilar va etnosni shakllantiruvchi omillar.
- 4.Turli fan ma'lumotlariga kompleks yondoshish.

1-asosiy savol: etnogenezning boshlanishi masalasi. 1-asosiy savolning bayoni: Har bir xalqning etnogenez va etnik tarixi aynan olingan xalq tarixining tarkibiy qismidir. Shuningdek, o'zbek etnogenezi va etnik tarixi ham O'zbekiston xalqlari tarixining tarkibiy qismini tashkil etadi. Odatda, tarix, birinchi navbatda, xalq tarixi birlamchi manbalarga asoslanadi. Xalq tarixining manbalari - moddiy madaniyat va yozma manbalar bo'lib, ulardan olingan ilmiy ma'lumotlar asosida xalq tarixi yaratiladi. etnogenez va etnik tarixni o'rganmay, ya'ni aynan olingan xalqning kelib chiqishini o'rganmay turib, xalq tarixini to'la qonli yaratish mumkin emas. Ammo, xalqlarning kelib chiqishi muammosini faqat yozma manbalar asosida o'rganish ham etarli emas. Chunki, yozma manbalar, ayniqsa xalq tarixining etnogenez bosqichini ob'ektiv ilmiy o'rganishda har doim ham to'g'ri xulosalar chiqarishga imkon beravermaydi. XX asrning 40 -yillari arafasida ob'ektiv tarixiy jarayonlar taqoza etgan va zamon talabiga xos va mos ilmiy kontseptciya ishlab chiqildi. O'rta Osiyo xalqlarining kelib chiqishi muammolari echimiga nazariy va ilmiy metodologik asos bergan bu ilmiy ishlanmani 'milliy avtoxtonizm kontseptsiyasi', deb atash mumkin. Bu yangi ilmiy nazariyaning kontseptual asosini 'O'rta Osiyoning har bir xalqi hozirda yashab turgan hududlari bilan azaldan bog'liqdir'. ' Hozirgi zamon O'rta Osiyo xalqlarining birontasi ham qadimgi etnik guruhlarga bevosita borib taqalmaydi. Aksincha, ularning shakllanishida, erli tub joyli xalqlar va tevarak- atrofdan ko'chib kelgan xalqlar har xil nisbatda o'z aksini topgan', degan g'oyalar tashkil etadi. Demak, Movaraunnahr va qadimgi Xorazm hududlari azaliy vatani bo'lgan o'zbek xalqining ilk ajdodlari ikki til -turkiy va eroniy tillar turkumidagi qabila va elatlar bo'lgan. Ular uzoq asrlar davomida bir hududda, aralashib, qo'ni - qo'shni va quda - anda bo'lib yashaganlar va ularning qorishuvi jarayonida o'zbek xalqi shakllangan. O'zbek xalqi ikki xil tillarda so'zlashuvchi ajdodlardan, ya'ni ikki til sohiblari -etnik birliklardan tarkib topgan. Ma'lumki, etnologiya fanidagi mana shu ilmiy kontseptsiyaga ko'ra, har bir xalqning kelib chiqish tarixi uch bosqichdan iborat bo'ladi. Birinchi bosqichda qo'shni, hududiy jihatdan yaqin, turli til va lahjalarda so'zlashuvchi qabila va elatlarning iqtisodiy va madaniy aloqalari asosida etnomadaniy yaqinlashish, aralashish va etnik qorishuv, ya'ni etnogenetik jarayonlar kechadi. Bu etnogenetik protses har bir xalq tarixida juda uzoq davom etadigan ob'ektiv tarixiy jarayon bo'lib, uning yakuni aynan olingan xalqning shakllanishiga olib keladi, ya'ni etnogenetik jarayon yaqunida