Dashti Qipchoqlilar tiliga kelsak, ular turkiy tilning 'jo'qiyuvchi' qipchoq - o'g'uz lahjasida so'zlashardilar. Mahalliy turkiyzabon aholi esa Movarounnahrga moslashgan 'yo'qiyuvchi' qarluq - chigil lahjasida gaplashgan. Demak, Movarounnahr turkiylarining qadimiylari qarluq lahjasida so'zlashsa, Chingizxon bosqinidan boshlab bu zaminga kirib kelgan turkiy ko'chmanchilar turkiy tilning qipchoq va o'g'uz lahjalarida so'zlashganlar. XVI asr boshlarida Shayboniy o'zbeklarining bu zaminga katta - katta guruhlar bo'lib kirib kelishi bilan qipchoq va o'g'uz lahjalarida so'zlovchi aholi yanada qalinlashadi. Chunki, unga qadar ham bu lahjalarda so'zlashuvchi etnik guruhlar Movaraunnahr va Xorazmda keng tarqalgan edi. Movarounnahrda qarluq- chigil lahjalarida so'zlashuvchi aholi o'troq turkiy etnosning asosini tashkil etardi. Keyinchalik qipchoq va o'g'uz lahjalarida so'zlashuvchi aholining o'troq hayotga o'tganlari mahalliy tub joyli aholi bilan aralashib, qorishib ketgach, ular ham Movarounnahrning barcha qadimiy turkiy qavmlari kabi qarluq- chigil lahjasida so'zlashadigan bo'ladilar. Ana shu uch turkiy til lahjalarining qorishuvi natijasida shakllangan til o'zbek tilshunoslik fanida shartli ravishda 'chig'atoy tili' yoki 'eski o'zbek tili' deb ataladigan bo'ldi. O'zbek tilshunosligida, eski o'zbek tili Movarounnahr va Xorazmning barcha aholisini umum 202 xalq tiliga aylandi . Ammo, 'eski o'zbek tili' haqida gap ketganda, aslida XI - XII asrlarda G'arbiy Qoraxoniylar davlati doirasida, aynan Movarounnahrda umum turk tilidan ajrab chiqib, qarluq- chigil lahjalari asosida shakllangan turkiy tilni tushunmoq kerak. Bu til juda qadim-qadim zamonlardan sug'diy va xorazmiy, VIII -IX asrlardan boshlab arab va forsiy- tojik so'zlari bilan boyib bordi. Eski o'zbek tili tarkibiga XVI - XVIII asrlar davomida qipchoq va o'g'uz lahjalarida so'zlashuvchi etnik guruhlar yanada ko'proq qo'shilgan holda, u qarluq -chigil lahjalari asosida o'zining yuksak cho'qqisiga ko'tarildi. Xullas, ko'chmanchi o'zbeklar Movarounnahr va Xorazmga kelib o'rnashganlaridan keyin vaqt o'tishi bilan mahalliy aholi bilan yaqinlashib, ular bilan quda - anda bo'lib aralashib, qorishib muqim yashovchi turkiy o'zbeklarga xos moddiy madaniyat, ma'naviy -axloqiy hayotni, etnik urf- odatlar va ibratli udumlarni o'zlashtira boshlaydilar. O'troq aholiga xos turmush tarzi va mushtarak ma'naviy dunyo fazilatlari ularning ruhiga singib boradi. XVI - XVIII asrlarda va undan keyin ham O'zbekiston hududida rasmiy til o'zbek tili edi. Tojik tili o'zbek aholisining ma'lum qismi uchun (xususan Zarafshon vodiysining ayrim shahar va tog'li qishloqlarida) ikkinchi til hisoblangan. Eski o'zbek tili Movarounnahrda tojik -fors tili bilan juda yaqin va doimo uzviy aloqada rivojlandi. Shuning uchun bo'lsa kerak, Movarounnahr aholisining talay qismi, ayniqsa, ziyolilar tabaqasi ikki tilda: turkiy va tojik- forsiy tilida so'zlashar va yozisha olar edilar. Buxoro amirligi va Qo'qon xonligida rasmiy mahkama tili tojik - forsiyda bo'lgani holda, Xorazmda Xiva xonligida nafaqat jonli xalq tili, balki rasmiy mahkama tili ham eski o'zbek tilida 203 olib borilar edi. Chunki, Xorazm tilida arab va tojik tillarining ta'siri qamroq edi . Shunga 204 qaramasdan xorazmlilar tiliga ham o' zga tillardan ba'zi so'zlar kirib qolgan . XVI asrda Dashti Qipchoqdan Xorazm vohasiga ko'chib kelgan ko'chmanchi o'zbeklar mintaqa aholisini nafaqat son jihatdan k o' payishiga, balki etnik jihatdan rang-barang b o' lishiga olib kel gan. Ko'chib kelgan etnik guruhlar ekinbop er va yaylov talashib, bir -birlari bilan urushib turganlar. Hukmronlikni da'vo qilishib, ba'zi qabila boshliqlari xonlar bilan raqobatlashib, mamlakat tinchligini tez-tez buzib turardilar. XVII asrga kelib bu kurashlarga barham berish va mamlakatda osoyishtalikni o'rnatish zarur bo'lib qoldi. Xiva xoni Abulg'ozi mamlakatda osoyishta hayot ta'minlash maqsadida 1646 yilda islohat o'tkazib, bunga ko'ra, Amudaryo quyi havzalarida yashovchi o'zbek qavmlarini har ikkitasini bir jamoaga birlashtirib, to'rt juft (qo'ng'irot -qiyot, qangli-qipchoq, nukus- mang'it, uyg'ur - nayman) to'p tashkil qilgan. Har bir juftga ekin maydonlari, ariq va kanallar va yaylovlarni bo'lib bergan. Ularga 14 ta kichik etnik guruhlarni qo'shib 205 qo'ygan .