tarkib topishi bir davrda yuz bermaydi, balki ular uzoq davom etgan tarixiy jarayonda birin-ketin shakllanib boradi. Qachonkim, ularning asosiy qismi tarkib topgach, elat xalq sifatida shakllanadi, etnogenetik jarayon yaqun topib, etnik tarix, xalq tarixi boshlanadi. Oltinchidan, etnogenetik jarayonni o'rganishda masalaga kompleks yondashish, ya'ni etnogenezga aloqador fan yutuqlaridan foydalanish muammo echimiga ilmiylik bag'ishlaydi. Etnogenez muammolarini hal etishda foydalanayotgan birlamchi manbalarning nisbati va xususiyatini bilish muhimdir. U birlamchi manbalarni etnografiya, antropologiya, arxeologiya, toponimika, tarixiy lingvistika, yozma yodgorliklar, numizmatika, epigrafika va boshqalar tashkil etadi. Ularning har biri etnogenez va etnik tarix uchun qimmatli ma'lumot beradi. Ettinchidan, etnogenetik jarayonni o'rganishda uchta masalaga oydinlik kiritib olish zarur. 1)O'rganilayotgan etnos tub joylimi yoki kelgindi? 2)O'rganilayotgan etnos asosi bir komponentlimi yoki ko'p komponentli? 3)O'rganilayotgan xalq etnik uyushmasining o'zagi dastlab qaerda tarkib topgan? Tadqiqotchi o'z oldiga shu savollarni qo'yar ekan, doima bir narsani yodda tutish kerakki, xech qachon etnik uyushmaning 'monogenezi' bo'lmaydi. Dunyoda biror xalq yo'qki, u ko'p komponentli bo'lmasa. O'zbek xalqining etnogenez va etnik tarixini nazariy masalalari bilan taniqli elshunos olim, akademik K.Sh.Shoniyozov ham shug'ullangan. U ushbu masalada 1998 yilda 'O'zbekistonda ijtimoiy fanlar' jurnalida 'O'zbek xalqining etnogeneziga oid ba'zi nazariy masalalar' nomli maqola e'lon qildi. Mana shu maqolani to'ldirilgan variantini 2001 yilda chop etilgan 'O'zbek xalqining shakllanish jarayoni' kitobida qayta chop etdi. Ushbu asarda o'zbek etnogenezi va etnik tarixiga doir qator atamalarga, jumladan etnos, etnik birlik, qabila, qabila ittifoqi, elat, xalq, etnografik gurux (subetnos) va etnik guruxlarga ta'rif berilgan va ularning mazmun va mohiyati misollarda yaxshi ochib berilgan. Ushbu asar talabalarga mo'ljallangan o'quv qo'llanmasi sifatida tavsiya etilayotgani bois, etnogenez va etnik tarixga tegishli atamalar haqida qisqacha ma'lumot berib o'tishni lozim topdik. Xalqlarning kelib chiqish tarixini o'rganishda ijtimoiy - gumanitar fanlarida 'etnik birlik' va 'etnos' atamalari ishlatiladi. 'Etnik birlik' ma'lum bir ijtimoiy tuzimda, tabiiy -tarixiy taraqqiyot jarayonida vujudga kelgan ijtimoiy va etnik uyushmadir. Uning sinonimi 'etnos' bo'lib, u yunoncha 'xalq' demakdir. Ammo, 'etnik birlik' (ruschada etnicheskaya obhnost) 'xalq' atamasiga nisbatan ma'no jihatidan aniq tushunchadir. Etnos atamasi, ya'ni xalq juda keng va tor ma'noda ishlatiladi. Masalan, keng ma'noda: Rossiya xalqi, O'zbekiston xalqi, dunyo xalqi; tor ma'noda: o'zbek xalqi, qirg'iz xalqi, tojik xalqi. Kichik bir gurux kishilariga nisbatan ham 'xalq' iborasi qo'llaniladi. Fanda etnik birlikning uch bosqichi, ya'ni uch turi mavjud: qabila, elat (xalq) va millat. Ketma- ket almashib kelgan bu atamalar turli davrlarda vujudga kelgan, ular o'z davrlariga xos xususiyatlari bilan bir- birlaridan farq qiladilar. 'Elat' atamasi turkiy va forsiy tilli aholi o'rtasida qabila, qabila ittifoqi, davlat yoki ma'lum hudud fuqoralariga nisbatan 'xalq' atamasi o'rnida ishlatilib kelingan. Shuning uchun 'elat' turkiy va forsiy til muxiti xukmron doirada yaratilgan og'zaki va yozma manbalarda uchraydi. 'Xalq' atamasini 'el', 'elat' o'rnida, ancha vaqtlardan buyon o'troq hayot kundalik turmush tarziga aylangan etnik birliklar uyushmasiga nisbatan ishlatilib kelinmoqda. Qabila- ibtidoiy jamoa tuzimining so'ngi bosqichiga xos etnik birlik. Qabila urug'larga bo'linish xususiyatlari bilan keyingi bosqichdagi etnik birlikdan (elatdan) farq qiladi. Qabilaning o'ziga xos tili (lahjasi), hududi, qabila nomining (etnonimining) bo'lishi va o'ziga xos qabila an'analarini, uning a'zolari tomonidan bilishi bilan boshqa qabilalardan ajralib turadi. Qabila urug' jamoalari sardorlaridan tashkil topgan 'oqsoqollar kengashi' tomonidan boshqarilgan, qabila jamoasiga tegishli barcha ishlar demokratik printsiplar asosida ko'rilib, hal etilgan. Kishilik jamiyatining taraqqiy etib borishi va sinfiy jamiyatning paydo bo'lishi bilan ibtidoiy bosqichga xos etnik birlik- tub ma'nodagi qabila uyushmasi o'z ahamiyatini yo'qatadi. Ammo, qabila atamasi va unga taalluqli bo'lgan ba'zi xususiyatlar qoldiq (ruschada perejitok) sifatida barcha sinfiy jamiyatlarda ham, ularga moslashgan xolda, saqlanib qolgan. Tarixda ibtidoiy jamoa tuzimi bilan birinchi sinfiy jamiyatning oraligini taniqli elshunos olim L.G.Morgan o'zining 'Qadimgi jamiyat' (1877 yil) asarida 'Harbiy demokratiya davri' nomi