O'zbek etnogenezining ikkinchi bosqichi usun va hunlar hamda da -yuechji qabilalarining bu zaminda paydo bo'lishi bilan bog'liq edi. Yuqorida ta'kidlaganimizdek, bu davrda turkiy etnos foydasiga tub o'zgarishlar yuz beradi. Masalan, Sirdaryoning o'rta va quyi havzalarida ellinlar ta'sir doirasini kengayib borishiga qarshi oppozitsiyada Kangkia (Qang') davlati tashkil topadi. Sirdaryoning o'rta havzasi hududlarida ikki tilli aholi etnik guruhlari omuxtalashgan moddiy borliq - Qovunchi madaniyati va o'zbeklarga xos antropologik tip - O'rta Osiyo ikki daryo oralig'i tipi shakllanadi va nihoyat o'zbek xalqi etnik asoslarining dastlab tarkib topgan etnomadaniy maydon tarkib topadi. Bu madaniyatga tegishli dastlabki mahalliy turkiy etnik qatlam qang'arlar bo'lib, ular 18 hun va usunlar til ta'sirida ilk bor turkiylashgan mahalliy chochliklar edi . O'rta Osiyoning janubiy mintaqalarida, Baqtriyada tashkil topgan Kushonlar davlati mamlakatni boshqarishda qadimdan davom etib kelayotgan mahkamachilik va uning ellinlar ta'sirida mukammallashgan tizimi bilan uyg'unlashib, o'zbek xalqi etnogenezi va davlatchilik tarixida ulkan yutuqlarni qo'lga kiritadi. Etnosiyosiy va etnomadaniy rivojlanishda ilk bor o'zlikni anglab etishlikning ilk bor poydevori quriladi. Kushonlar podshosi buyuk Kanishka sulolaviy ajdodlaridan farqli o'laroq, mamlakatda hukm surgan yunon tilini bekor etib, mahalliy bohtariy tilini davlat tili deb e'lon qiladi, mahkamachilikda yunon yozuvi o'rniga bohtariy yozuvini qo'llashga farmon beradi, muomiladagi tanga pullar ilk bor Kanishka surati (Kushon podsholari) va turkiy xalqlarga xos simvolika-samoviy tulpor rasmi bilan zarb etila boshlaydi. Kushonlar uzoq ajdodlari tilini unita boshlab, eroniylasha boshlagan bo'lsada, o'z kelib chiqish nasli -nasablarini unutmaganlar. Rabatak ibodatxonasi yozuvida Kanishka o'zi va ajdodlarini prototurkiy oriy ekanligini eslab o'tadi. Yozma manbalarda O'rta Osiyoning qadimgi turkiy etnoslari haqida etarli ma'lumotlar bizgacha etib kelmagan bo'lsada, ammo, arxeologik materiallar antik davrida bu o'lkada prototurkiy etnik guruhlar ancha qalinlashganligidan guvohlik beradi. Yuqorida ta'kidlaganimizdek, Qang' davlati doirasida, uning markaziy mintaqalari - Sirdaryoning o'rta havzasida, Toshkent vohasida yangi etnos- qang'ar elati tarkib topa boshlaydi. Uning etnik asosini mahalliy sug'diylar va bronza davridan boshlab yashab kelayotgan Sirdaryo bo'yi prototurkiy qabilalari tashkil etar edi. Ular tarkibiga hunlar va usunlarning kirib kelishi prototurkiy etnos qatlamini qalinlashuviga olib keladi. Ana shu qurama etnosning moddiy madaniyati 'Qovunchi madaniyati' nomi bilan fanda o'rin olgan. O'zbek xalqi etnogenezining ikkinchi bosqichi davomida etnik omillarning kamida beshtasi yuz beradi, ya'ni Sirdaryoning o'rta havzasida, birinchidan, Qang' davlatining markaziy hududlarida etnohududiy birlik tarkib topadi; ikkinchidan, ana shu etnohududiy birlik doirasida bir xil rivojlanish darajasidagi iqtisodiy - xo'jalik birligi vujudga keladi; uchinchidan, tarkib topgan hududiy birlik doirasida deyarli bir xil rivojlanishdagi etnomadaniy maydoni qaror topadi; to'rtinchidan, o'zbek xalqiga xos antropologik tip - 'O'rta Osiyo ikki daryo oralig'i tipi' shakllanadi va nihoyat beshinchidan, yangi etnos- qang'ar elati atrofida jipslashgan Kangkia (Qang') 19 davlat konfederatsiyasi, ya'ni siyosiy davlat uyushmasi tarkib topadi . Bu davrda yuz bergan tarixiy jarayonlarga nazar solar ekanmiz, sug'dshunos olim M.Ishokovning o'sha davr siyosiy tarixining tahliliga bog'liq mulohazalarini eslash joiz ko'rinadi. Uning ta'kidlashicha, miloddan avvalgi I ming yillikning o'rtalaridan O'rta Osiyo hududlarida Axomaniylar davlatining siyosiy hukmronligi o'rnatilgach, uning tarkibiga kirgan eroniy va prototurkiy tilli xalqlarning barchasiga buyuk Eron davlati fuqarosi sifatida qarash davlat siyosati darajasiga ko'tarilgan. Axomaniylar imperiyasi hududiy doirasida, unga tobe xalqlarning o'z tillaridan qat'iy nazar, ular uchun ham umum eroniy til rasmiy davlat tili sifatida qonuniy qilib qo'yildi. Natijada, davlat mahkamachiligida prototurkiy til mavqei tabiiy ravishda bekor qilindi. Shu sharoitda Eron davlatining ta'siridan tashqarida qolgan turkiy xalqlar dunyosida turk davlatchiligining yangi to'lqini vujudga keldi. Turkiy dunyoning sharqiy mintaqasida prototurkiy hunlar imperiyasi paydo bo'ldi. Bu davlat o'zining tashqi siyosatini Turonga qaratdi. Chunki, bu o'lkalarda hunlar bilan qon -