asosida qurilgan. Aslida, sart atamasi etnik nom emas. Bu haqda fanda turli qarashlarning mavjud bo'lishiga qaramay, uning muayyan bir etnosga tegishli ekanligi ma'lum emas. Sovet davri tarixshunosligida bu masalada V.V.Bartold qarashlari e'tiborda bo'lib keldi. Uningcha, sart atamasi tojik ma'nosini beradi. Ammo u kelib chiqishi jihatidan turkiylashgan sug'diylar bo'lib, tojik va o'zbeklarga tegishli muqim yashovchi aholining, savdo - sotiq va hunarmand ahlining yig'indi nomi ekanligi tarixiy haqiqatdir. O'rta Osiyodan sharqiy o'lkalarga savdo karvoni bilan borgan savdogarlar kelib chiqishi qaysi etnosga tegishli bo'lishidan qat'iy nazar, ular sartlar deb atalgan. Mahmud Qashg'ariyning 'Devonu lug'otit turk' asarida sart qadimgi turkchada savdogar ma'nosida berilgan. Dastlab, sartlar forsiyda va turkiyda so'zlashgan bo'lsalar, XVI - XVII asrlardan ular faqat turkiyda, eski o'zbek tilida so'zlashganlar. Demak, sart atamasini bir xalqqa tegishli deb, aytish xato xulosalarga olib keladi. O'rta Osiyoda turg'un, muqim aholi ismlariga ko'proq tug'ilgan turar joylari - shahar va qishloq nomlarini qo'shib aytish an'anaga aylangan. Masalan, Ahmad Farg'oniy, Muhammad Xorazmiy, Ahmad Yassaviy va boshqalar. Turk xoqonligi davrida tashkil topgan turk elati esa xoqonlik inqirozga uchragach tarqalib ketgan. Mazkur elatning ozroq qismigina turk etnik nomini saqlab qolgan va ular asosan Farg'ona vodiysida, Zarafshonning tog' oldi adirlarida yashab, o'zbek xalqi etnik tarkibiga singib ketgan. Ularning aksariyat ko'pchiligi shakllangan o'zbek xalqi tarkibiga singib ketgan bo'lsalarda, ularning ayrim guruhlari XIV - XV asrlarda o'z etnik nomini saqlab qolganlar. Darhaqiqat, Amir Temur va uning vorislari davrida yozilgan tarixiy asarlarda 142 'turk', 'turk elati' iboralari uchraydi . Ammo, turkiy xalqning jonli tili ko'p lahjali bo'lib, adabiy tildan bir muncha farq qilgan. O'zbek adabiy tili tarkibida aynan shu asrlarning forsiy va arabiy so'zlari ko'p bo'lgan. Shuning uchun ham Alisher Navoiy davrida shakllangan o'zbek adabiy tili xalqning jonli lahja tillaridan farq qilib, u aholining o'qimishli ziyolilarining tili sifatida rivojlangan. Xalqning jonli eski o'zbek tili esa, turkiy tillarning uch lahjasi asosida qurilgan. Ular qarluq- chigil,o'g'iz va qipchoq dialektlaridir. Taniqli elshunos akademik K. Shoniyozovning yozishicha, Movarounnahr va Xorazmda 143 o'zbek adabiy va jonli tili tojik tili bilan yaqin aloqada rivojlandi . Bu tarixiy haqiqat, tarixiy aksiomadir. Chunki, Movarounnahrning markaziy va janubiy shaharlarida tojik etnik muhiti anchagina kuchli edi. O'qimishli o'zbek va tojiklar har ikki tilda so'zlasha olar va erkin yozardilar. Alisher Navoiy aytganidek, turkiylarning barchasi-yoshlar, qarilar, xizmatchilar va beklar sartlar 144 tilini tushunganlar . Alisher Navoiy sart tili deganda o'z zamonasining o'zbek adabiy tilini tushungan, uning mutloq asosini esa, turkiy til lahjalari tashkil etgan. O'zbek (sart) yozma adabiyoti XIV- XV asrlarda (Rabg'uziyning 'Qissa - i anbiyo' asari, Bobo Mo'chin va G'aribiy sherlari) islom diniy axloq normalarini targ'ib qilish bilan birga, ilk bor realistik motivlarda maydonga keldi. Realizm elementlari Haydar Xorazmiy (XIV asr), Sakkokiy (XV asr), Atoiy (XV asr), Durbek, Lutfiy (XIV- XV asr), Alisher Navoiyning (XV asr) 'Muhokamatul - lug'atayn','Mahbubul qulub' va boshqa asarlarida namoyon bo'ldi. A. Navoiy o'zbek badiiy adabiyotiga sotsial motivlar kiritish bilan tarixda katta rol o'ynadi. Ta'kidlash joizki, eski o'zbek yozma adabiyotida islom tasavvufi va gumanizm g'oyalari bilan sug'orilgan asarlar saroy adabiyoti bilan birga paydo bo'ldi va rivojlandi. Chunki, adabiyot va ilm- fan xomiylikka doimo muhtoj bo'lib, jamiyatning ilg'or fikrli, diniy -diyonatli mulkdorlar tabaqasi yordamisiz adabiyot o'sha kezlarda rivojlana olmas edi. Biroq, shunga qaramasdan, ularning paydo bo'lishi o'zbek xalqining madaniy taraqqiyotida olg'a qarab qo'yilgan katta qadam bo'ldi. Bu asarlarning paydo bo'lishi o'zbek yozma adabiyotining shakllanishidan iborat edi. Shunday qilib, o'zbek badiiy adabiyoti o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, avval diniy motivlardan realistik motivlarga, keyin realistik motivlardan ijtimoiy motivlarga o'tdi. Bu adabiyot turkiy tilda so'zlovchi o'zbek (sart) adabiyoti edi. Keyingi asrlarda turkiy tilda so'zlovchi sartlar ijtimoiy tabaqasining xalqchil insonparvar adabiyoti va adabiy an'analari o'zbek xalqi milliy adabiyotining shakllanishi uchun negiz bo'ldi. Shu ma'noda turkiy tilda so'zlovchi o'zbek (sart)