Afsuski, hozirgacha murakkab tarixiy jarayonlarning bunday siyosiy jihatlari taxlil qilinmay, mintaqaning tub joyli aholisi nafaqat eroniy tilli xalqlar bo'lgan, degan tasavvurda, ular bilan birgalikda, yagona hududiy kenglikda turkiy qavmlar ham yashaganligi hisobga olinmay, qadimgi Turondagi turkiy etnosni inkor etish darajasigacha olib kelindi. Bunday qarashni sobiq sovet davri tarix fanining darg'alari A.Yu.Yakubovskiy, S.P.Tolstov, aka -uka Dyakonovlar, V.A.Livshits, turkolog S.G.Klyashtorniy, B.A.Litvinskiy, Yu.Ya.Staviskiy, B.G'.G'ofurov, V.M.Masson va boshqalar fanga olib kirdilar. Bu qarash butun bir avlod ilmiy jamoatchiligi ongiga singdirildi. Arxeologiya va paleoantropologiya materiallari analizi va taxlili ham mana shu qarashga bo'ysundirildi. Bunday qarashni fanda xukmron bo'lishida O'rta Osiyodan topilgan yozma yodgorliklar tili asos bo'ldi. Yaqingacha O'rta Osiyodan topilgan qadimgi yozuvlar faqat xorazmiy, boxtariy, sug'diy tillarda bitilgan, demak, tub joyli aholi eroniy tilli bo'lgan, degan xulosa qilib kelindi. Xatto turkiyda yozilgan yozma yodgorliklarni ham o'z nomi bilan atashni istashmay, ularni 'noma'lum yozuv' deb e'lon qilindi. Ammo etnogenez muammosini faqat yozma yodgorliklar tili bilan echish ilmiy chalkashliklarga olib kelishini hisobga olinmadi. Masalan, eroniy tilli ahamoniylar davlat maxkamachiligida oramiy tili hukmron bo'lgani holda jonli xalq tili Eronda qadimgi forsiyda edi. Xatto podsholik sulolalari ketma-ket turkiy xalqlardan chiqqan vaqtlarda ham rasmiy xujjat tili forsiyda davom etgan. Turk hokonligining ilk davrida sug'd yozuvi va tili rasmiy dokumentlarda ishlatilgani ma'lum. Chunki sug'd tili ilk o'rta asrlarda juda keng geografik doirada buyuk ipak yo'li bilan bog'lik holda, jahon savdo tili darajasiga ko'tarilgan edi. Movaraunnahrda arab halifaligi istilosidan keyin rasmiy maxkamachilik, ilmiy ijodiy til arabcha, hayotda esa eroniy va turkiycha edi. Demak, yozma yodgorliklar tili etnogenez muammosini hal etishda asosiy omil bo'laolmaydi, aksincha ko'p hollarda chalkashliklarga olib kelishi mumkin. Ammo, bu bilan yozma yodgorliklar tilini etnogenez muammosi echimida o'rni yo'q, degan ma'no chiqmaydi. Qadimgi siyosiy uyushmalar va davlatlardagi rasmiyat va maxkamalar tili xech qachon shu uyushmalar hududida yashagan har xil etnik qatlamlar tilini, ularning etnik tarkibini to'liq ifoda etaolmaydi. O'rta Osiyodagi ikki tilli xalqlarning aralashib yashashi, ular orasidagi bir - birlariga yaqinlashish va integatsiya jarayonlari turli etnik qatlamlar yaratgan mushtarak madaniyat, fan va ma'naviyat hamda siyosiy xokimiyat oxir oqibatda ikki qardosh o'zbek va tajik xalqlarining deyarli bir vaqtda shakllanishiga olib kelgan. Shunday qilib, xalqlarning kelib chiqishi masalasidagi bunday ilmiy qarash, qachonkim, muammo echimini kompleks yondashuv asosida o'rganishga o'tilgach, etnologiya fanida o'z o'rnini topdi. Ta'qidlash joizki, XX asrning 70 - 80 yillarida O'rta Osiyo respublikalari hududlarida, Qozrqiston dashtlari, Tog'li Oltoy, Janubiy - Sharqiy O'rol tog' oldi mintaqalari va Janubiy Sibirda katta masshtabda arxeologik va antropologik tadqiqotlar olib borildi. Mutaxasis olimlar qo'lida boy faktik materiallar to'plandi. Biroq, bu hududlarning qadimda yashagan aholisining tili masalasida chiqarilgan xulosalar ob'ektivlik, tarixiylik va xolislik tamoyillaridan kelib chiqmadi. Sobiq sovet davri tarixshunosligi eronparast lingvistlar ta'sirida (ular sovet davri tarixi va tilshunosligida nufuzli mavkega ega edilar) Qora dengizning shimoliy- sharqiy sohillaridan to Baykalgacha cho'zilgan cho'llarda qadimda eron zabon aholi yashagan, bu geografik kenglikning faqat Tog'li Oltoy qismidagina turk qabilalari yashardi, degan noto'g'ri tasavvur fanda o'rnashib qolgan edi. Bunday tasavvur hozir ham nafaqat Rossiya va Tojikiston olimlari, balki mustaqil O'zbekiston arxeolog va tarixchilari orasida uchrab turadi. Sovet davrida to'plangan arxeologik va antropologik materiallarni qayta ko'rib chiqish, ular taxliliga xolislik asosida yangicha yondashish, mustaqillik bergan g'oyaviy erkinlikdan foydalangan xolda o'tgan asrning 90 -yillaridan boshlab, o'zbek xalqi etnogenezining boshlangich nuqtasi rosa ming yilga qadimiylashtirildi. O'zbek xalqi tarixi 3 ming yildan kam emas, deyildi. O'zbeklarning ikki xil tilda so'zlashuvchi ilk ajdodlarining nafaqat iqtisodiy va madaniy, balki etnik jihatdan ham bir-biriga yaqinlashish, aralashish, qorishish jarayoni so'ngi bronza davridan boshlandi, degan xulosaga kelindi. Ikkinchidan, hech qachon etnos ajdodlarining antropologik tipi va tili etnos tili va tipm bilan bir vaqtda yuz bermaydi. Chunki, etnogenez tarixining ilk bosqichlarida etnik birliklar, ayniqsa