podsholik tomonidan in'om etiladigan mulk) mulki shakllari paydo bo'ladi va mustahkamlanadi, jamiyat ma'naviy hayotining mutloq asosini islom mafkurasi qamrab oladi.

- 5). O'rta Osiyo, jumladan O'zbekiston tarixining beshinchi davrini «Mustamlakachilik va milliy uyg'onish davri» deb atash mumkin. Uning xronologik chegarasi- Chor Rossiyasi bosqinidan to 1917 yil Oktyabr to'ntarishiga qadar o'tgan davrni o'z ichiga oladi. Bu davrda Rossiya kapitalini O'rta Osiyoga kirib kelishi munosabati bilan o'lkada kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlari shakllanib boradi, ishlab chiqarishidagi yangi munosabatlar tufayli klerikal feodal tartiblari va an'anaviy xalq hunarmandchiligining zaminiga zil ketib, jamiyat ijtimoiy tarkibida yollanma me hnat resurslari va ma halliy burjuylar hamda millat va vatan taqdiri to'g'risida qayg'uruvchi milliy ziyolilar tabaqasi paydo bo'ladi. Mulk egaligining xususiy, davlat, vaqf mulki tartibi saqlanadi, mahalliy aholi ma'naviy hayotining mafkurasi sifatida islom ortoldoksal yo'nalishida davom etadi. Jadidchilik timsolida o'rta asrlar davri feodal biqiqligidan chiqishga intilish, G'arb dunyosi bilan aloqa qilish, ular ta'sirida ovam xalqni ma'rifatga tortish harakatlari jonlanadi. Mamlakat er osti va er usti boylik zahiralarini shakllanib kelayotgan mahalliy ishbilarmandlar tashabbusida kapitalistik ishlab chiqarish yo'nalishiga solib yuborish foydadan xoli emasligiga tushunib etish harakatlari ko'zga tashlanaboradi.
- 6). O'zbekiston tarixining oltinchi davri «sovetlar davri» bo'lib, bu davrda jamiyat hayotining barcha jab halari kommunistik mafkura g'oyalari asosida quriladi, jamiyat ijtimoiy tarkibi ishchi va dehqon sinfi hamda ularning avangard otryadi ziyolilar tabaqasidan iborat bo'lgan. Mulkchilikning ijtimoiy xarakteri ta'kidlansada, ammo amalda mulkchilikning davlat monopolistik kapitalizmi hukmronlik qilgan. Davlat qonunlar majmuasida (konstitutsiyada) din erkinligi qayd qilinsada, amaliy hayotda ateistik dunyoqarash jamiyat ma'naviy va mafkuraviy asosini tashkil etgan.
- 7). O'zbekiston tarixining ettinchi davri o'z mazmun va mo hiyati bilan «Milliy istiqlol, demokratik davlat va fuqarolik jamiyati qurish davri» deb atashlikni taqoza etadi. Bu davr o'zbek xalqi va davlatchiligining yangi sa hifasi, milliy boyliklar va ishlab chiqarishning barcha jab halari bo'yicha erishilgan yutuqlarni xalq manfaatiga yo'naltirilgan davri, milliy istiqlol va milliy qadriyatlarining qaytadan tiklash davri, dunyo xaritasida «O'zbekiston Respublikasi» deb ataluvchi suveren davlatni jahon hamjamiyati va jamoatchiligi tomonidan tan olingan davri sifatida tarixga kiradi. Ijtimoiy yo'naltirilgan siyosat, mayda va o'rta xususiy mulk egaligining jamiyat ijtimoiy tarkibini mutloq asosiga aylantirish, mustaqillik mafkurasi va uni jamiyat a'zolari tomonidan chuqur idroq ettirish qurilayotgan huquqiy demokratik va fuqarolik jamiyat mazmunini tashkil etadi. O'zbekiston fuqarolari uchun diniy erkinlik, diniy bag'ri kenglik, nafaqat qonunda, balki amaliy hayotda ham o'z aksini topadi.

Yuqorida qayd etilgan har bir davr, o'z navbatida, bir necha tarixiy bosqichlardan iborat bo'lib, ular haqidagi tegishli tafsilotlar va ularning mazmun va mohiyati tarix fanida hozirgacha amal qilinib kelayotgan davrlashtirish printsiplari bilan qiyosiy o'rganib chiqildi.

O'rta Osiyo tarixida yuz bergan tarixiy jarayonlarning qisqacha tahlili Sovet davri tarixshunosligida ishlab chiqilgan davrlashtirish ilmiy kontseptsiyasiga ko'ra, odamzodning paydo bo'lishidan dastlabki sinfiy jamiyat tarkib topgunga qadar o'tgan davr «Ibtidoiy jamoa tuzimi» nomi bilan yuritildi. Bu davrda xususiy mulkchilik bo'lmagan, mulk urug' jamoalariniki bo'lib, u ijtimoiy xarakterga ega, degan tezis fanda hukmron edi. Aslida, «ibtidoiy jamoa tuzimi»ning barcha bosqichlarida mulk ijtimoiy xarakterga ega emas edi. Mulkning ijtimoiy xarakteri faqat ibtidoiy davrning faqat matriarxat bosqichiga xosdir. Jamiyatning qaysi tuzimga tegishli ekanligini aniqlashda, uning ijtimoiy tarkibi va iqtisodiy ishlab chiqarish xarakteridan kelib chiqiladigan bo'lsa, u holda «ibtidoiy jamoa tuzimi» o'z xronologik doirasining mazmun va mohiyatiga to'liq mos tushmas edi. Chunki, bu davrda uch marta tub ma'nodagi sifat o'zgarishlari yuz ber gan. Yuqorida ta'kidlaganimizdek, odamzod birinchi bor mehnat qilaboshlaganidan to dastlabki urug' jamoalari bo'lib uyushishiga qadar «ibtidoiy to'da» davrini boshidan kechirdi. Bu davr odamzodning o'zini shakllanish bosqichi bo'lib, bu davrda Zinjantrop, Pitekantrop, Sinantrop va Neandertal kabi ilk ajdodlarimiz tabiatdan o'z rizqi ro'yini termachilik va yirik hayvonlarni ov