tuzilishi va fonetikasi, morfologiya va leksikasidagi asosiy xususiyatlar XIII-XIV asrlarda yozilgan asarlarda ilk bor uchraganligini asos qilinib, o'zbek tili mustaqil elat tili sifatida XIV asrda shakllandi, degan xulosaga kelindi. Tarixiy tilshunoslikda G'arbiy Qoraxoniylar davlati doirasida (Movarounnahrda), bu davrda fan arab tilida, adabiyot esa an'anaviy ravishda fors tilida olib borilgani hisobga olinmadi. Turkiyzabon mahalliy o'troq aholi sartlar atalib, turklar va turkiylashgan sug'diylarning sart tilida yozilgan Ahmad Yugnakiyning 'Hibatul xaqoyiq' va Ahmad Yassaviylarning 'Xikmatlari' quriq joyda paydo bo'lmagan. XIII - XIV asrlarda maydonga kelgan o'zbek tili yozma asarlari ana shu jonli sart tilida o'z ifodasini topgan. Shu sababli, o'zbek tilining shakllanishini yozma asarlar paydo bo'lgan vaqt bilan belgilash noto'g'ridir. Elat tili yozma asarlar paydo bo'lishidan oldin shakllanib rivojlanishi mumkin, yozma asarlarning paydo bo'lishi elat tilining shakllanish belgisi bo'la olmaydi. Shunday qilib, o'zbek tili alohida elat tili sifatida XI -XII asrlarda shakllandi. Bu davrda Farg'ona vodiysi, Toshkent va Xorazm vohalarida yashovchi aholi orasida qadimiy sug'diy, xorazmiy va Xoqoniya tillarining o'rnini eski o'zbek tili egalladi. Bunga XIII asrda Xorazmda turkiy til grammatikasi yaratilganligi, Toshkent shahrining eski sug'diycha nomi 'Binket' 'Toshkent' atamasi tomonidan surib chiqarilgani, Movarounnahr hududlarida juda ko'p shahar va qishloqlarning nomi - 'Turkiston', 'Namudlig', Abrlig', Arpalig', Soyliq, Itliq, Xotunkat, Barskat, Jabg'ukat, Arslankat, Yag'uzlig', Yaqaliq, Achig', Jadg'al (Chatqal), Chimkent', 'Sayram', O'zgan', 'Qumqo'rg'on', 'Kattaqo'rg'on' kabi turkiy atamalar bilan ifoda etilishi dalil bo'la 51 oladi .

########## 12 mavzu. XIII-XIV asrlarda Movarounnahr va unga tutash hudularda etnosiyosiy jarayonlar

G'arbiy Qoraxoniylar (ulug' xonlar) davlati davrida shakllangan o'zbek xalqi tarixida XIII asr boshlariga kelib Movarounnahrda siyosiy vaziyat bir muncha murakkablashadi. 200 yil davom etgan Qoraxoniylar hukmronligi xorazmshoh Muxammad davlati tomonidan tugatildi. Ammo, Muhammad Xorazmshoh bu bilan cheklanmadi, endi u o'z harbiy tajavvuzlarini Sirdaryoning kuyi havzalariga qaratdi. U joylarning chorvador qabilalari ustiga harbiy yurishlar qilib, garchi ularni o'ziga tobe qila olmasada, talonchilik bilan shug'ullanib, aholi tinchligini buzdi. Xuddi shu kezlarda Ili daryosi sohillarida yashovchi naymanlar kuchayib, qoraxitoylar davlati harobalarida (ya'ni Xotan, Yorkent, Qashg'ar, Ettisuv va Farg'ona vodiysi hududlarini o'z ichiga olgan) Kuchlukxon boshliq yangi naymanlar davlati tashkil topadi. Naymanlar Ettisuv va Sharqiy Turkistonda yashovchi qorakidan, qipchoq, qarluq, qangli va boshqa turkiy qabilalar ustiga harbiy yurish qildi, bu joylarda yashab kelayotgan musulmon aholini taladilar va qishloqlarini vayron qiladilar, musulmonlarni tahqirlab, quvg'inga oladi. Natijada Kuchlukxon bilan musulmon aslzodalari o'rtasida munosabat yomonlashadi, ochiq adovatga aylanadi. Nihoyat musulmonlar Kuchlukxondan yuz ug'iradilar va naymanlarning shafqatsizligidan xo'rlangan qipchoq va qangli sardorlari yordam so'rab Chingizxonga murojaat qilishga majbur bo'ladilar. Huddi shu kezlarda, ya'ni XIII asr boshlarida Osiyoda ikki davlat (g'arbda xorazmshohlar va sharqda mo'g'ullar) o'z davrining qudratli buyuk imperiyalari sifatida tarix maydoniga kirib kelgan edilar. Osiyoda ikkita qudratli, raqobatchi davlatlarning paydo bo'lishi har ikki tomonni bo'lajak harbiy to'qnashuvlarga olib kelishini taqozo etardi. Ularning biri an'anaviy o'troq iqtisodiy xo'jalik tarixiy ildizlariga ega, etnomadaniy hayotda yuksak darajada rivojlangan, diniy va dunyoviy ma'naviyati boy mamlakat bo'lsa, ikkinchisi ko'chmanchi chorvador jamoalarning urug' - aymoqchilik an'nalari asosida tarkib topgan bosqinchi harbiy feodal imperiya edi. Feodal jamiyati tarixida, uning iqtisodiy qudratini o'sishida xalqaro savdoning o'rni va ahamiyati ulkan ekanligini har ikki tomon ham yaxshi tushunar edi. Xalqaro savdoning asosiy tayanch punktlarini o'z tasarrufiga olish yo'lida, ularning har biri ochiq va xufyona, zimdan o'z aro