qilib, ulardan yaylovlarga osmondan yomg'ir yuborishni, ko'plab otlar va xo'kizlar ato etishni so'raydilar, ma'budlarga atab otlar, novvos va qo'ylarni qurbonlik qiladilar. Ularda Tvashtar birinchi gubchakli aravani yaratguvchi iloh hisoblangan. G'ildirakli transport turining barchasi, ikki g'ildirakli arava (zolotaya kolesnitsa), uning qismlari, ot abzali, dashtliklarning barcha kiyim - boshlarini nomlarigacha chorvador aholiga tegishli bo'lib, ammo, ularni 'evropatsentrizm' tarfdorlari bular hindu-eroniy qabilalari edi, deb hisoblab kelganlar. Evraosiyo dasht va cho'llarining chorvador qabilalarini eroniy tilli xalqlar ekanligi haqidagi lingvistik farazlar Evraosiyoning dasht mintaqalarida Tog'li Oltoy hududlaridan boshqa joylarda turk etnosiga o'rin qoldirmaydi. Xatto, uning tevarak - atrof rayonlari aholisi va undan G'arbda to Qora dengiz sharqiy sohillarigacha, Sharqda to Bayqalgacha cho'zilgan mintaqalarning dasht aholisi ham eron zabon edi, degan tasavvur shakllanib, u hozirgacha davom etmoqda. Ilmiy, ilmiy etnografik asarlarda dasht ko'chmanchilarini dastlab 'varvarlar', 'varvarlarning janubga okkupatsiyasi' kabi iboralar ishlatib kelindi. Qachonkim, Avesto terminlari ilmiy asosda o'rganila boshlagach, ana shu 'varvarlar'ning janubga migratsiyasi tufayli Eron tog' oldi rayonlarida Ariana tarkib topgach, 'varvar' atamasi 'oriy' terminiga olmashtirildi. Oriylar jamiyatning aslzodalari, erkin va ozod tabaqasi, el- yurt boshqaruvchilari, xo'jayini ekanligi oydinlashgach, 'Evropatsentrizm' nazariyasining, boshqacha qilib aytganda, Evropa davlatlarining Osiyo va Afrikaga mustamlakachilik siyosatining kurtaklari oriylar bilan bog'lik ekanligi, xatto gitlerchilar Germaniyasi o'z davrida o'zlarini oriy irqi, toza irq, haqiqiy irq, deb e'lon qilganliklarini xech kim unutmagan. Savol tug'iladi, oriylar o'zi kimlar? Ular eroniy tili etnoslarga tegishlimi yoki turkiy etnos vakillarimi? Yozma manba- Avestoga ko'ra, ular ijtimoiy hayotda jamoaning erkin, ozod, jangovar mulkdorlar tabaqasi bo'lib, mana shu tabaqa va uning oila a'zolari o'z urug' -aymoqlaridan farqli o'laroq Avestoda «ozodlar» ('azado'»), ya'ni «oriylar» deb yuritilgan. Ular yashagan yurt oriylar vatani, oriylar kengligi (ariyskiy prostor), ya'ni «Aryanam Vaychah» deb nomlandi. Bu yurt xalqining asosiy boyligi chorva, ya'ni mayda va yirik shoxlik hayvonlar, ot, tuya va eshak hisoblanadi. Ularning kundalik turmush tarzi dasht aholisiga xos ko'chmanchi chorvachilik asosida qurilgan. Ma'lumki, chorvadan keladigan boylik dehqonchilikka nisbatan juda tez ko'payuvchan bo'ladi. Badavlat mulk egasi ishtahasining esa cheki bo'lmaydi. Ibtidoiy jamoa tuzimidan dastlabki sinfiy jamiyatga o'tish bosqichi hisoblangan harbiy demokratiya davri imkoniyatlar qabilalar aro to'qnashuvlarni tez - tez sodir bo'lishini taqozo etadi. Ko'p hollarda ko'chmanchilar orasida o'zaro bo'ladigan harbiy to'qnashuvlar doimiy xarakter tusini oladi. Bunday sharoitda qo'shinga chaqqon va abjir, baquvvat va mard o'g'lonlar, tashabbuskor va tadbirkor harbiylar kerak. Qachonkim, chorvador qabilalar hayotimda ko'chmanchilik turmush tarzi qaror topgach, jangavor harbiylar tarbiyalashga keng imkoniyatlar ochildi. Davr taqozasiga ko'ra, abjir va chaqqon chavandoz, mohir mergan va chayir va chabdast jangchi bo'lishga intilish har bir yoshning kundalik harakat dasturiga aylanib bordi. Oqibat natijada o'tish davrining ana shu jangavor harbiy ruhiyati jarayonida suvoriy oriylar tarkib topib, ular tomonidan o'zga yurtlarni bosib olish chorvador qabilalarning muhim daromat manbaiga aylandi. Ana shu chorvador qabilalarning suvoriy harbiylari hayotda o'zlarini ozod va erkin, xech kimga qaram va tobe xis etmas, ular o'zlarini doimo hayotda iqtisodiy va siyosiy mustaqil xis etuvchi ozodlar - oriylar edilar. Ularning urug' - aymoqlari ham qabila an'anasiga ko'ra, o'zlarini oriylar deb atashgan. Chunki, o'sha davr chorvador jamoalarida harbiy demokratiya tizimiga xos tartib -qoidalar hukmron edi. Har bir oilada tug'ilgan farzand yoshligidan qabila udumlariga sodiqlik ruhida tarbiyalanadi. Tarbiyaning maqsad yo'nalishi esa har bir nufuzli chorvador siymosida oriyni shakllanishi bilan yakunlanadi. Avesto va Rigvedaga ko'ra, dastlab oriylar mahalliy aholiga nisbatan 'begona', 'boshqa erlik', 'bosqinchi' ma'nosini anglatgan. Keyinchalik, ular 'xo'jayin', 'aslzoda' ma'no va mazmunni kasb etgan. Chorvadorlarning dehqonlarga nisbatan tezda boyib ketishiga chorvachilikda yilqichilikning tarkib topishi, ya'ni ot, tuya, xo'kiz va eshakdan transport vositasi sifatida foydalanishga o'tish asosiy rolni o'ynadi. Aynan shu vaqtda ko'chmanchi chorvachilikka o'tishga