qilish yo'li bilan topgan o'ljasi hisobiga yashaganlar. Kishilik tarixining «Ibtidoiy to'da davri» arxeologik davrlashtirishda qadimgi tosh (paleolit) davrining olduvey, shell, ashel va muste bosqichlariga to'g'ri keladi. Bu davrda na ishlab chiqarish, na jamoatchilik bo'lgan edi. Aslida, «ibtidoiy urug'chilik jamoasi davri» tarixi urug' jamoalarining tashkil topishidan, ya'ni ona urug'i jamoasi qaror topgan damlardan boshlandi. Insoniyat tarixining arexologik davrlashtirishda bu davr qadimgi tosh davrining yuqori paleolit bosqichiga to'g'ri keladi. Bu davrga kelib, odamzod tub ma'nodagi, hamma ji hatdan mukammal odam holiga keladi. Shuning uchun ham bu davr odamini «homo sapiens» odami, ya'ni aqlli odam, deb yuritiladi. Bu davrga kelib kishilik tarixida qator ixtirolar yuz berdi: odamzodning ilk jamoasi, jamiyatning dastlabki kurtagi- matriarxat, ya'ni ona urug'i, urug'chilik jamoasi tarkib topdi; onalarga jamoani sardori, urug'ni davom ettiruvchi iloh sifatida qarash paydo bo'ladi. Shuning uchun bu davrda birinchi bor onalarning siymolarini chizish, haykallarini yasay boshlash san'ati kashf etildi; odamzod buyuk muzliklar eriy boshlab, shimolga chekinishi bilan g'or va ungurlarda yashash holatidan chiqadi; birinchi bor o'ziga kulba qurishni o'rganadilar va ni hoyat, aynan shu davrga kelib, insoniyatning uch irqi shakllanadi. Demak, «ibtidoiy urug'chilik jamoasi»deb atalgan kishilik jamiyati tarixi boshlanadi. Kishilik jamiyati tarixining bu davri arxeologik davrlashtirishda to'g'ri hal qilingan. Bu mehnat qurollarining ashyoviy asosi va ularning ishlash texnikasiga ko'ra, yuqori paleolit, mezolit (o'rta tosh davri), neolit (yangi tosh davri), eneolit (mis -tosh davri), bronza va ilk temir davrlariga bo'lib o'rganildi. Tarixiylik nuqtai nazaridan esa bu davrni matriarxat va patriarxatga bo'lib o'rganish an'anaga aylandi. Matriarxatda mulk ijtimoiy xarakterda, urug' jamoasiniki edi. Chunki jamoaning iqtisodiy asosini o'zlashtiruvchi xo'jalik tashkil etgan. Qachonkim, ibtidoiy ajdodlarimiz dehqonchilik va chorvachilik hamda xunarmandchilikni kashf etishgach, jamoani iqtisodiy asosini ishlab chiqaruvchi xo'jalik tashkil etadigan bo'ldi, xususiy mulkchilikning kelib chiqishiga keng imkoniyatlar yaratildi. Endi onalarning jamoada tutgan mavqei sekin-asta pasayib, jamoaga barqaror, mo'may daromat keltiruvchi otalar bosh bo'lib qoldi. «Ibtidoiy urug'doshlik jamoasi» zaminida yuz bergan birinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti (dehqonchilik va chorvachilik xo'jaliklarining ixtisoslashuvi) va undan keyin yuz bergan ikkinchi ijtimoiy mehnat taqsimoti (xunarmandchilikning dehqonchilikdan ajrab chiqishi), ota urug'ining (patriarxatning) uzil -kesil qaror topishiga olib keldi. Patriarxatda mulk matriarxatning qator ijtimoiy huquqiy normalarini saqlagan xolda, xususiy edi. Ammo, jamiyat xali uzil-kesil sinflarga ajralmagan, jamiyat ijtimoiy- iqtisodiy asosini erkin jamoalar, mayda mulk egalari tashkil etardi. Yozma ma'lumotlarga ko'ra, dehqon jamoalarida ular 'kashovarz', xunarmand jamoalarida 'ozodkor', savdogarlar orasida 'guvakor' deb yuritildi. Arxeologik materiallar va ularning eng qadimgi yozma manbalar bilan qiyosiy taxlili bronza va ilk temir davri jamoalarining asosini ana shular tashkil etgan, degan xulosaga olib keladi. Erga, chorvaga va xunarmandchilik ishlab chiqarish vositalariga xususiy egalik qilishlikning paydo bo'lishi kashovarzlar, ozodkorlar va guvakorlar orasida mulkiy tabaqalanish yuz berishiga olib keldi. Bu jarayon ayniqsa erkin dehqon jamoalari-kashovarzlar orasida antik davrining oxirlariga kelib jadal kechdi. Kashovarzlarning boyib ketgan qatlami badavlat dehqonzodalar tabaqasini tashkil etsa, ularning er mulkidan ajralgan kambag'al qismi kadivarlar tabaqasiga aylandi. Kadivarlar dehqonzodalarga qaram-korandalarga-ijarachilarga aylandi. Shunday holatni xunarmand va savdogarlar orasida ham kuzatish mumkin edi. Arxeologik materiallar taxliliga ko'ra, chorvadorlar jamoasida yirik mulk egaligining paydo bo'lishi bronza davridayoq yuz bergan ko'rinadi. Chunki, bronza davri chorvadorlari keng tarqalgan rayonlardan biri janubiy O'rol va shimoliy Qozog'iston cho'llarida o'rganilgan andronova madaniyatining Sintashta mozor qo'rg'onlaridan topilgan ashyoviy dalillar jamoa a'zolarini badavlat chorvador aslzoda harbiylarga, qambag'al ovam cho'pon va xizmatkorlarga bo'linishini taqoza etadi. Keyingi yillarda Rossiya olimlari bunga juda katta e'tibor bermoqdalar. Chunki bu topilmalar tufayli oriy qabilalarining dastlab tarkib topgan rayonlar masalasiga aniqliklar kiritildi. Sintashta mozor qo'rg'onlaridan topilgan harbiy aristokratiya mozori, unga birnecha ot va engil harbiy aravalarni qo'shib ko'milishi chorvadorlar orasida mulkiy tabaqalanishni jadal