ibtidoiy ajdodlarimiz hayotidagi tub ma'nodagi inqilobiy o'zgarishlar O'rta Osiyo mintaqasida, uning rang-barang tabiiy- geografik sharoitiga ko'ra, neolit davridan boshlandi, ya'ni O'rta Osiyoda neolit davridan boshlab rivojlanishning mintaqaviy yo'li shakllanib bordi. Bu jarayonning boshlanishidan dalolat beruvchi dastlabki ob'ekt joytun arxeologik yodgorligi bo'lib, aynan mana shu ob'ektda qadimgi Sharq tsivilizatsiyasi ta'sirida O'rta Osiyo mintaqasining ilk bor qadimgi dehqonchilik madaniyati tarkib topgan. Agar O'rta Osiyoning janubiy - g'arbiy mintaqalarida Qadimgi Sharq tsivilizatsiyasi ta'sirida o'troq dehqonchilik madaniyatiga asoslangan hayot tarzi neolit davridan qaror topa boshlagan bo'lsa (Joytun madaniyati), uning shimoliy sarxatlarida bu davrda ibtidoiy jamoalar xali ovchilik bilan kun kechirar edilar (kaltaminor madaniyati). Eneolit va bronza davriga kelib, bu mintaqaviy rivojlanish muvozanati nafaqat saqlandi, balki uning hududiy doirasi kengaydi. Joytun madaniyati madaniy- xo'jalik an'analari asosida tarkib topgan eneolit va bronza davrining Anov- Nomozgoh madaniyati O'rta Osiyo janubining shimoliy -sharqiy mintaqalari tomon, shimoliy Kapetdag' bo'ylab keng yoyildi. Uzoq o'tmish tariximizning eneolit (mis -tosh) davri deb nomlangan bosqichida Qadimgi Xorazm, Toshkent vohasi va Farg'ona vodiysida, arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko'ra, ibtidoiy ajdodlarimiz xo'jalik asosini xali ovchilik, ayniqsa baliq ovchiligi tashkil etardi, u endigina ildiz otib kelayotgan yangi xo'jalik - chorvachilikka o'z o'rnini bo'shatib ulgurmagan edi. Aynan ana shu kezlarda O'rta Osiyoning markaziy viloyatlarida ibtidoiy jamoalarning xo'jalik hayotida tub o'zgarishlar yuz bera boshlaydi, ya'ni Zarafshon vodiysining yuqori qismida, O'zbekiston bilan Tojikiston respublikalari chegara rayonlarida qadimgi dehqonchilik madaniyatining favqulodda yangi maskani paydo bo'ladi. Bu maskan Tojikiston respublikasiga qarashli Sarazm qishlog'ida, uning janubiy - sharqiy, quyoshga o'ngay tomonida qad ko'taradi. Sarazm qishlog'i Zarafshon daryosining Turkiston va Zarafshon tog' tizmalari oraligidan chiqib, keng vodiyga yuz tutgan birinchi va eng qadimgi o'troq dehqonchilik madaniyatiga tegishli aholi punkti bo'lgan. 'Sarazm' so'zi atoqli sug'dshunos olim V.A.Livhitsning fikriga ko'ra, 'sari - zamin» ya'ni erning boshlanishi demakdir, aniqrogi Zarafshon vodiysi- havzasining boshlanishi ma'nosini anglatadi. Sarazm madaniyati nomi bilan fanga kirgan bu yodgorlik arxeologik materiallar kompleksiga ko'ra, O'rta Osiyoning janubiy mintaqalari - Kapetdag' tog' etaklarida eneolit davrida tarkib topgan Nomozgoh madaniyatining o'zginasi edi. Arxeologik tadqiqot natijalariga qaraganda, qadimgi sarazmlilar bu joylarga Janubiy Turkmanistonning qadimgi geoksyur (ko'ksur) vohasidan ikki maqsadni ko'zlab kelib o'rnashganlar. Birinchisi dehqonchilik xo'jaligi uchun qulay ekin maydonlarini qidirish bo'lsa, ikkinchisi- qadimgi bobodehqon ajdodlarimizga ma'lum bo'lgan bu joy yaqinida mis, qalayi, qo'rg'oshin, oltin va kumush konlari mavjud bo'lgan. Bizning qarashimizcha, ikkinchi taxliliy xulosa geoksyurlilarning bir guruxini bu joyga ko'chishiga sabab bo'lgan. Chunki, Sarazm mazilgoxida olib borilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, qadimgi Sarazm mil. av.gi IV -III va II-ming yillikning o'rtalarigacha O'rta Osiyoning yirik metallurgiya markazlaridan biri bo'lgan. Mil. av.gi IV- ming yillikda bu joyga ko'chib kelgan geoksyurli dehqon jamoalari intensiv rivojlanib borayotgan dehqonchilik xo'jaligi uchun qulay, suvga serob erlarni qidirib kelgan bo'lganlarida, birinchi navbatda, Zarafshon vodiysining quyi oqimlarini o'zlashtirgan bo'lar edilar. Chunki, birinchidan, Zarafshon daryosining etaklarida uzoq asrlar davomida suv oqizib kelgan chirindilarga boy, dehqonchilikka qulay unumdor tuproq- er maydonlari ko'p. Ikkinchidan, hozirgacha, bu mintaqada XX asrning 50- yillarida akademik Ya.G'ulomov topib o'rgangan ibtidoiy dehqonchilikning ilk bosqichiga doir Zamonbobo madaniyatidan boshqa qadimgi dehqonchilik madaniyatiga tegishli yodgorliklarni bilmaymiz. uchinchidan, Zamonbobo madaniyati sohiblarining xo'jalik asosini, sarazmlilardan farqli o'laroq, xonaki chorvachilik va motiga dehqonchiligi tashkil etadi. To'rtinchidan, Zamonbobo madaniyatining kelib chiqishi kaltaminor tipidagi neolit davri madaniyatining mahalliy darbaza kir varianti bilan bog'liq. Bu joyning tabiiy -geografik iqlim sharoiti keyinchalik zamonbobo qabilalarini o'troq dehqonchilik bilan emas, balki chorvachilik bilan shug'ullanishga yo'naltirgan. Shu bois, dastlab, O'rta Osiyo janubiy rayonlarining qadimgi dehqonchilik madaniyati ta'sirida ilk bronza davrida tarkib topgan Zamonbobo madaniyati asosida o'troq aholi qishloq va ilk shaharlari qad ko'tarmadi.