beruvchi qarz oluvchi bilan bozorga borib, berilayotgan pulga qancha so'yishga tayyor navvos kelishini aniqlaganlar. Qaytarish vaqtida ham xuddi shunday qilinib, qarz qaytarilgan. Ushbu tilxat ana shu haqda bo'lgan. Sug'd yozuvi ko'p sahalarga kirib borgan. Masalan, Paxlavon Rustam to'g'risidagi xalq dostonida 'Kalila va Dimna' to'g'risidagi ikkita parcha sug'dcha bayon qilingan, VIII -IX asrlarga doir diniy mazmundagi bir necha budda, xristian, manixey matnlari, budda ilohiyati, budda adabiyoti asarlarini o'z ichiga olgan bir gurux xujjatlar sug'd tili va sug'd yozuvida bitilgan. Xullos, yuqorida qayd qilingan yozuv namunalarida, garchi ularning deyarli barchasi ayrim sug'd yozuvi parchalaridan iborat bo'lishiga qaramay, O'rta Osiyo xalqlari, jumladan o'zbek xalqi qadimgi tarixi va madaniyati haqida qimmatli va noyob ma'lumotlar beradi. Shuningdek, ularni ilmiy taxlili asosida o'zbek etnogenezi va etnik tarixini o'rganish uchun ham tegishli ma'lumotlar olish mumkin. Qadimgi turkiy yozuv. Qadimda sug'diy, bohtariy va xorazmiy yozuvlari qatorida oramiy alifbosi asosida turkiy yozuv ham kashf etilgan. Hozirgi vaqtda Osiyo va Evropaning turli mintaqalarida bu yozuvga doir topilgan yozma yodgorliklarning soni 300 ga yaqinlashib qoldi. Dastlab ular Enisey va o'rxun daryolari havzalaridan topilib, belgilarning o'ziga xos runiysimon shakliga ko'ra, 'o'rxun -enisey runiy yozuvi» deb atala boshladi. 38 ta harfdan iborat bu yozuv Janubiy Sibir, Markaziy Osiyoning turkiy zabon qabilalari va elatlari o'rtasida keng tarqalgan. Runiy yozuvlarining kattagina qismi qoyalarga, qabr toshlariga, toshdan yasalgan odam xaykallariga o'yib yozilgan. Bir qism xatlar esa metalldan ishlangan idishlarda - sopol, tanga, qog'oz va yog'ochda uchraydi. Qadimgi turkiy yozuvi asosan budda tarixiy biografik lavhalardan iborat bo'lib, turk, uyg'ur, qirg'iz aslzodalari, hokon urug'idan chiqqan mashxur kishilarning xizmatlari va ularning qahramonlik xatti- harakatlarini maxtashga bag'ishlangan. Qadimgi turkiy yozuvining eng yirik yodgorligi 'Irk bitigi' (Folbinlik kitobchasi) bo'lib, u qariyib 100 sahifadan iborat. Bilka hokon, Qultegin sharafiga bitilgan yodgorliklar, O'ngin yozuvi, Tunyukuk, Mo'yin chura va Quli chura sharafiga bitilgan yodgorliklar ularning eng mashxurlaridirlar. Sibir va Shimoliy Mo'g'ulistondan tashqari runiy yozuvi yodgorliklari Sharqiy Evropada, Sharqiy Turkiston va Oloyda, O'rta Osiyo va shimoliy- sharqiy Qora dengiz havzalorida ham uchraydi. Bu yozuvning paydo bo'lishi mil. av.gi I - ming yillikka to'g'ri keladi, degan farazlar bor Mutaxasislar taxliliga ko'ra, ilk o'rta asrlarda faqat turkiy nutq Don va Kuban havzalari aholisini, Sirdaryo va Tolos, Yuqori va O'rta Eniseyning boshlanish qismlaridagi aholini birlashtirib turgan. 'Noma'lum yozuv'. Bu yozuvga tegishli dastlabki ma'lumot 1954 yilda frantsuz arxeologi A.Marik tomonidan bir idish parchasidagi yozuvdan boshlandi. Bu birinchi 'noma'lum yozuv' namunasi edi. 1966 yilda G.A.Pugachenkova Xolchayondan 'nomalum yozuv' lavhasini topadi. Bu yozuv ham o'qilmay noma'lumligicha qoldi. 1967 yilda Dashti Navur (Afg'oniston) da qoyaga yozilgan shunday yozuv namunasi topiladi. U eramizning 1 asriga tegishli bo'lib, u uch tilda, ya'ni kxaroshta, yunoncha grafika asosidagi baqtriyacha va noma'lum tilda yozilgan edi. Mashxur tilshunos olim J.Fyusman bu xat o'ng tomondan chap tomonga qarab yozilishini, Surx-Kotal va Xolchayan yozuvlari bilan bir ekanligini isbotlaydi. 1972 yilda arxeolog K. Akishev mashxur «Issiq» qo'rg'onidan kumush kosaga yozilgan, mil. av.gi IV -III asrga tegishli yozuvni topadi, tilshunoslar esa uni 'noma'lum yozuv' sirasiga qo'shadilar. Uni o'qishda mutaxasislar orasida har xillik bo'lsada, ammo 'Issiq' qo'rg'oni mil. av.gi III asrdan kam emasligi masalasida mutaxasislar orasida ikkilanish yo'q. Yana 'issiq' yozuvi 'noma'lum yozuvi' tarqalgan tarixiy - madaniy mintaqalar geografiyasiga aniqlik kiritdi. Bu yozuv namunalari janubiy O'zbekistonning Xotinrabod, Qoratepa, Fayoztepa, To'qqiztepa, Kampirtepa kabi yodgorliklaridan, Shimoliy Afgonistonning Oyxonum yodgorligidan ham topilgan. 'Issiq' yozuvi ('noma'lum yozuv') yodgorliklarini akademik E.V.Rtveladze Yuechji qabilalari bilan bog'laydi. V.A.Livhits esa uni saklarga tegishli deydi. Shu bilan birga, «issiq» yozuvini kushon imperiyasi yozuv tizimining rasmiy shakllaridan biri degan xulosaga keladi. Keyingi yillarda tadqiqotchilar bu yozuvni eng qadimgi turkiy yozuv bo'lishi kerak, degan farazlarni o'rtaga tashlamoqdalar. Masalan