Madaniyatni qazishma ishlari asosida xarakterlaydigan arxeologiya fanidan farqli ravishda, etnografiya tirik materiallar asosida etnik o'z - o'zini anglash faktini aniqlaydi. Etnogenez muammolarini o'rganish etnik tarixni umumiy davrlashtirishni ishlab chiqish bilan chambarchas bog'liq. Yuqoridagi muammo etnik tarixning faqatgina boshlang'ich davrini o'rganish bilangina xal etilmaydi. Etnik jarayonlarning keyingi davrlarini to xozirgi zamongacha bo'lgan davrini o'rganish xam muximdir. Bu o'rinda xozirgi zamon axolisini antropologik tadqiq qilinishi xam muximdir. Etnograflar xalqning etnogenezini o'rganishda 3 ta masalani aniqlab olish zarur deb biladilar:

- 1) o'rganilayotgan xalq avtoxtonmi yoki kelgindimi;
- 2) o'rganilayotgan xalq bir komponentlimi yoki ko'p komponentlimi;
- 3) o'rganilayotgan xalq yadrosi dastlab qaerda shakllandi.

Shunday qilib, etnogenez muammolarini va uning rivojlanish bosqichlarini o'rganishda etnik belgilar va etnosni shakllantiruvchi omillarni aniqlashga aloxida e'tibor karatish lozim. 6- mavzu: O'rta Osiyo hududining qadimgi tub aholisi va uning yozma manbalarda aks etishi

- 1.O'rta Osiyo tub joy aholisining 'Avesto' va Ahamoniy podsholarining kitobalarida aks etishi.
- 2.O'rta Osiyoning qadimgi aholisi haqida yunon mualliflari.
- 3.O'rta Osiyoning qadimgi tarixi haqida Xitoy manbalari.
- 4.O'rta Osiyoning qadimgi xalqlari haqida mahalliy yozma manbalar..

O'rta Osiyo xalqlari tarixi juda qadimiy. U qadimgi tosh davrining ashel bosqichiga borib taqaladi. Bu davrga tegishli arxeologik obidalar O'zbekiston hududlarida Sel - Ung'ur va Ko'lbuloq yodgorliklari misolida o'rganilgan. Sel - Ung'urda xatto ilk ajdodlarimizning mehnat qurollari bilan birga odam suyak qoldiqlari ham topilgan. U tarixda Fergantrop nomi bilan ma'lum bo'lib, uning yil sanasi yaqin 1 million yil bilan belgilanmoqda. O'rta Osiyo, jumladan O'zbekiston hududlarida kishilik tarixining Fergantrop odamidan keyin o'tgan ajdodlar tarixining barcha davr va bosqichlariga oid yodgorliklar ham topib o'rganigan. Bu ko'p asrlik tarixning yuzdan to'qson to'qqiz foizi arxeologik manbalar asosida o'rganiladi. Chunki u davrlarda yozuv bo'lmagan. O'rta Osiyo xalqlari qadimgi tarixi haqida ilk ma'lumot beruvchi dastlabki manba - Avesto bo'lib, birinchi bor uning 'Videvdat' kitobida O'rta Osiyoning qadimgi viloyatlari va xalqlarining nomlari tilga olinadi. O'rta Osiyoning qadimgi xalqlari haqida Ahamoniy podsholarining qoya toshlarga bitilgan bitiklarida ham tegishli ma'lumotlar uchraydi. O'rta Osiyo xalqlarining turmush tarzi, urf -odatlari, kiyim- kechagi va ko'p qirrali hayoti haqida qiziqarli materiallar yunon mualliflari va Xitoy yozma manbalarida ko'proq uchraydi. Bulardan tashqari arxeologik izlanishlar davomida turli davr va yillarda topilgan mahalliy aholining xorazmiy, bohtariy, sug'diy va 'noma'lum yozuv' deb atalmish yozma manbalari ham borki, ular qisqa va kam bo'lishidan qatiy nazar, O'rta Osiyo xalqlari, jumladan o'zbek etnogenezi uchun noyob ma'lumotlar beradi. Arab, fors va turk yozma manbalarida ham o'zbek xalqi etnogenezi va etnik tarixi uchun qimmatli ma'lumotlar uchraydi. O'rta Osiyo xalqlarining kelib chiqishi masalalarini yoritishda ularning o'rni va ahamiyati beqiyosdir. Bu yozma manbalar ichida eng qadimgisi, qadimda O'rta Osiyoda yashagan xalqlar nomini ilk bor tilga olgan yozma manba - bu Avestodir.

- 1.Avesto. Avesto zardushtiylik dinining muqaddas kitobi bo'lib, shu dindagi xalqarning axloq, odab, diniy qonun va qoidalar majmuasidir. Dastlab Avesto 21 kitobdan iborat bo'lgan. Bizgacha uning ayrim qismlarigina saqlanib qolgan. Masalan, Yasna, Visparat, Yasht, Videvdat.

Yasna kitobi 72 bobdan iborat bo'lib, ulardan 17 tasi - 'Gotalar' payg'ambar Zaratushtraning 'muqaddas madhiyalari' va diniy nasixatlaridan iborat. 'Gotalar' Avestoning eng qadimgi qismi bo'lib, undagi Zaratushtraning arxaik ibora va terminlari so'zma - so'z Yasna kitobiga qiritilgan. Shuning uchun tadqiqotchilar 'Gotalar' qadimgi eroniy tillarning qaysi lahjasida yozilganligini aniqlash va ularning ma'nolarini chaqish qiyinligidan noliydilar. 'Visparat' kitobi 21 bobdan iborat. Unda zardushtiylarning bayram va diniy marosimlarda ijro etiladigan ayrim madhiyalari to'plangan. 21 bobdan iborat 'Yasht'kitobida yozuvsiz zamonlarga oid eroniy qabilalarning diniy