Ularning orasida esa qarluqlarning o'rni katta edi. Yozma manbalarga ko'ra, Somoniylar bilan Qarluqlar davlati o'rtasida ma'lum chegara belgilansada, ammo hozirgi zamon tasavvuridagi aniq chegara bo'lmagan. Turkiy qabilalar Movarounnahrga Sirdaryoning shimoliy hududlaridan erkin ko'chib kelaverar edilar. Turkiy qabilalarning Movarounnahrga tinch va osoyishta kirib kelishi arablargacha ham, arablar hukmronligi davrida ham, hatto Somoniylarning turkiy qabilalarni kirib kelishiga qarshi vohalar chegaralarida mudufaa devorlarini barpo etishlariga qaramay uzluksiz davom etar edi. Buning oqibatida ularning o'troq hayotga ko'chishi va tub erli aholining turklashuvi tezlashdi. Movarounnahrning turkiy qavm va qabilalar keng tarqalgan hududda turk ijtimoiy-iqtisodiy tarkibi va ularning etnosiyosiy jihatdan uyushishi ta'minlandi. Huddi shunday tarixiy sharoit O'rta Osiyo turkiy qavmlari hayotida IX asrga kelganda o'zining yuqori cho'qqisiga chiqdi. Ayni vaqtda turk etnik qatlami orasida feodallashish jarayoni jadal kechmoqda edi. Bu jarayon oliy hokimiyatdan mustaqil siyosat yuritish uchun intilayotgan yuqori tabaqa vakillarining o'zaro uzluksiz urushlari, talonchilik yurishlari bilan birga sodir bo'lmoqda edi. Chorvador mintaqalarda bu feodal beboshliklarga barham berish uchun kuchli davlat hokimiyati kerak bo'ladi. Ana shunday kuchli davlat hokimiyati ma'lum bir etakchi qabila asosida tarkib topadi. Demak etnoslarning o'zaro yaqinlashish jarayonlarida ma'lum bir etnik guruh etakchi rol o'ynaydi. Boshqa etnik guruhlar shu etakchi guruh (qabila) atrofida jipslashib, u bilan til va etnomadaniy, hududiy va iqtisodiy- xo'jalik 25 jihatdan yaqinlashib boradi . Etnogenetik jarayon nihoyasiga etganda, aniq bir hududda joylashgan etnik birliklar ma'lum rivojlanish pog'onalarini o'tib, bir -birlari bilan qorishib, bir tilda yoki bir- birlariga yaqin lahjalarda so'zlashuvchi, qarashlari ko'p jihatdan umumiy bo'lgan siyosiy uyushma tashkil topadi. IX asr turk dunyosida ana shunday siyosiy uyushma Qarluq qabila ittifoqi edi. Bu turkiy qabilalar ittifoqi hududiy doirasida Qarluq davlati aholisining tili shakllanib bordi. Bu til 26 taniqli tilshunos N.A. Baskakov ta'biri bilan aytganda, aynan qarluq shevasi asosida shakllandi . Mahmud Qashg'ariy o'zining 'Devonu lug'atit turk' asarida turkiy tillar haqida gapirib, 27 'Bularning ichida eng ochiq va ravon til Xoqoniya o'lkasida yashovchi aholi tilidir' , degan edi. Mazkur til faqat turkiy elatning jonli tili bo'libgina qolmasdan, balki qarluq Qoraxoniylar 28 davlatining davlat tili va adabiy til ham edi . Bu tilda Ahmad Yugnakiyning (XII asr) «Hibatul haqoyiq» (Haqiqatlar tufhasi) dostoni, Yusuf Hos Hojibning (XI asrning ikkinchi yarmi) 'Qudatg'u bilik' (Saodatga yo'llovchi bilim) asari, Ahmad Yassaviyning (XII asr) 'Devoni hikmat', 'O'g'iznoma' dostoni va boshqalar yozilgan. Bu asarlar turkiy tilning qarluq dialektida yozilganligi 29 yirik tilshunos olimlar tomonidan tan olingan . Taniqli elshunos K.Shoniyozovning ta'kidlashicha, qarluq shevasiga boshqa turkiy qabila tillariga qaraganda arab, sug'diy, fors so'zlari oldinroq kirib borgan. Chunki, Qarluq-Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan Ettisuv, Sharqiy Turkistonning g'arbiy o'lkalari Movarounnahrga tutash viloyatlar bo'lib, u erlarning qadimiy o'troq aholisining iqtisodiy va etnomadaniy ta'siri bu tilda o'z aksini topishiga real va keng imkoniyatlar bo'lgan. Movarounnahrning shimoli- sharqiy Farg'ona qismi esa, uning tarkibida edi. Aynan mana shu tillar muhiti ta'sirida IX - X asrlarga kelib, qarluq tili o'zining fonetik, leksik va grammatik xususiyatlari bilan qadimgi turk (O'rhun -Enisey (Enasoy) bitiklari tili) tilidan birmuncha farq qilgan va 30 keyinchalik o'zbek etnik nomini olgan turkiy elatning tili bo'lib qoladi . Ayniqsa, bu til G'arbiy Qoraxoniylar davlati doirasida yanada jadal rivojlanib, eski o'zbek tilining shakllanishiga va yozma o'zbek adabiyotining shakllana boshlashiga olib keladi. Qoraxoniylar davlatining ilmiy- madaniy markazi Qashg'arda fan, adabiyot va san'at rivojlandi. Yuqorida qayd etilgan Mahmud Qashg'ariyning 'Devonu lug'atit turk' asari Yusuf Xos