bag'ishlangan shohona saroy devorida, uning taxti ravonda o'ltirgan holati rang -barang chizgilarda aks ettirilgan. Varxuman atrofida uning yaqinlari, unga tobe 11ta rustak ixshid va ixridlari va ularning tug'lari (bayroqlari) tasviri ham chizilgan. Bir qator qilib, tik terib qo'yilgan 11 bayroq dastalari qizil lenta bilan bir- birlariga ramziy bog'lab qo'yilgan. Ushbu manzara Markaziy Sug'dda 11ta ixshid va ixridliklar bo'lganligi va ularning Samarqand ixshidi (podshosi) Varxuman boshchilligida 'Sug'd davlat konfederatsiyasi' tuzilganligidan dalolat beradi. Yuqorida taqidlaganimizdek, tovar-pul munosabatlari mamlakat iqtisodiy hayotida juda muhim o'rin tutgan. Sug'diyona yunonlar ta'siridan salavkilar davridayoq kutulib, mustaqil taraqqiyot yo'liga tushib olgan edi. Mahalliy xokimliklar yunon tangalariga taklid qilib, o'z tangalarini chiqaraboshlaganlar. Mil. av.gi I asrda Sug'dda topilgan tangalaranaliziga ko'ra, Zarafshon vohasining kamida 3ta davlat konfederatsiyasi bo'lgan ko'rinadi. Masalan, Samarqand Sug'dining mahalliy xokimliklari Antiox 1 tangalariga taklid qilib, uzoq yillar mis tangalar zarb etishda davom etadi. Buxorolilar esa Yunon-Baqtriya podsholaridan Evtidem tetradraxmasiga taklid etib pul chiqaradilar. Qashqadaryo mahalliy xokimliklari esa Aleksandr surati solingan salavkiy tangalariga taklid etib, tanga zarb etadilar. Milodiy eradan boshlab Sug'diyonada sug'd mahalliy xukmdorlarining nomlari bitilgan tangalar zarb etilaboshlaydi. Biroq, ulardagi yozuv va mahalliy xokimlarning suratlari naqadar sifatsiz va texnik jihatdan nuqsonli bo'lganligidan ulardagi bironta xukmdor nomini aniqlash mumkin bo'lmadi. Milodiy III asrgacha Sug'd shahar hayotida qandaydir iqtisodiy tanazzul bo'lgan ko'rinadi. Faqat III asr oxiri va IV asr boshlaridagina Ipak yo'li bilan bog'lik iqtisodiy yuksalishlar Sug'd hayotida yuz beradi. Bu haqda birinchi bor Dunxuandan topilgan xujjat- 'Sug'd eski yozuvilari' guvohlik beradi. Ilk o'rta asrlarda Sug'dning savdo shahri nomi bilan dong chiqargan Paykent shahrining iqtisodiy qudrati arab tarixchisi Tabariyni lol qoldirgan. Uning yozishicha 'Paykentda arablar tomonidan shunchalar ko'p oltin va kumush idishlar talandiki, ularning ko'pligidan sanog'iga etaolmaysan kishi'. Bunday yuksaklikni IV asrning oxirlarida butun Sug'd bo'ylab kuzatish mumkin edi. V asrdan boshlab mustaqil Sug'd xokimliklari suratlari bitilgan tangalar zarb etila boshlaydi. VII asrga kelib Sug'd mahalliy xokimliklarining kumush tangalari jahon savdosida o'z o'rniga ega edi. Sug'diyona shunday yuksakliklarga erishishiga qaramay, mamlakatda ilk o'rta asrlar davomida yagona podsholik (markaziy xokimiyat) bo'lmagan. Bunday xokimiyatni tarkib topishiga dastlab xiyoniylar va kidariylarning bu zaminga kirib kelishi bo'ldi. Sug'diyona VI asr boshlaridan eftaliylar tarkibida, 563 yildan esa Turk xokonligi qo'l ostiga o'tdi. Garchi ular mahalliy xokimliklar boshqaruv tizimiga aralashmagan xolda, ulardan katta- katta o'lpon (soliq) olish bilan kifoyalanish siyosatini yuritsalarda, amalda markazlashgan davlatni barpo bo'lishidan manfaatdor emas edilar. Chunki, ular O'rta Osiyo etnomadaniy maydonida qudratli yangi siyosiy kuchning paydo bo'lishini istamas edilar. Shu bois, Sug'd mahalliy aslzodalarining boy tajribalaridan o'z maqsadlari yo'lida foydalanish ilinjida, eftaliy va turk xokonlari, ularni davlat boshqaruv xizmatlariga faol tortishni afzal ko'radilar. Biroq, VIII asr boshlaridan Sug'diyona xalqi boshiga o'zga etnik va g'ayri dinli yog'u bostirib keldi. Bosqinchilar eftaliy va turk xokonlaridan farqli o'laroq, yangicha boshqaruv tizimini ishlab chiqdilar. Ikki orada kuchlar teng bo'lmagan janglar boshlanib ketdi. Umumiy dushmanga qarshi kuchlar harbiy ittifoqini tuzishga intilish har doim ham kutgan natijani beravermadi. Nihoyat VIII asr oxirlarigacha davom etgan qattiq janglar va qo'zg'olonlardan so'ng, bosqinchilar mahalliy aslzodalar orasidan o'z tayanchlarini topib, nafaqat butun Sug'diyona, balki Movaraunnahr va Xurosonda o'z xukmronligini o'rnatishga erishdilar. Sug'ddan sharqda Sirdaryo havzasida ilk o'rta asrlar davri Ustrushon viloyati joylashgan. Uning g'arbiy qismini O'zbekistonning Jizzax va Sirdaryo viloyatlari tashkil etadi. Uning sharqiy qismi - Xo'jand viloyati esa hozirgi kunda Tojikiston tasarrufida. Ilk o'rta asrlar Ustrushonasi 18 ta tumanliklardan tashkil topgan. Istaxri ma'lumotlariga ko'ra, ular kurket, Gazak, Vagket, Sabat, Zomin, Dizak, Bunjikat, Xarakana, Feknan, Fagkat, Mink, Asbanikat, Biskar, Bangam, Vakr, Shagar, Burgar, Buttam kabi rustaklar bo'lib, ular tepasida turgan xukmdorlar afshinlar deb atalgan. Birinchi bor Ustrushon nomi ilk o'rta asr Xitoy manbalarida uchraydi. (Shuaydushana, Suduyshana, Sudushina). Bunga ko'ra, Ustrushona IV -V asrlardayoq mustaqil xokimlik sifatida tilga olinadi. Uning yosh, tashabbuskor xukmdori VIII asr boshlarida Samarqand ixshidining elchilari bilan o'z