ularning madaniyat va turmush tarzlarida ,urf- odatlarida uxshashliklari kup bo'lgan. Shu bilan birga, asosiy bir elatni ikkinchisidan farkini bildiruvchi xususiyatlari - tili, uzligini anglashi, mijozi ruxiyati va boshk. Xam mavjud edi. Bu xususiyatlari bilan bir elat ikkinchi elatdan ajralib turgan. Keltirilgan fikr-muloxazalarga asoslanib aytmokchimizki, Qarluq va Somoniylar xududida yashovchi barcha turkiy etnoslar IX-X asrlar davomida uzaro yaqinlashib, aksariy kupchiligi bir- birlari bilan aralashib, korishib ketgan edi. Asrlar davomida ma'lum xududda yashab kelgan axolining ongida, uzligini anglashda, iqtisodiy va madaniy xayotida umumiylik xosil bulishi bilan IX- X asrlar davomida o'zbek elatining asosiy uzagi shakllanadi. Bu etnik kursatkichlarning rivojlanish darajasi o'zbek elatining shakllanish jaraenida bir maromda tarakkiy etmagan, albatta. Ong sezimi, uzligini anglab olish (albatta, uz davri darajasida til jixatidan turkiylik) tushunchasi o'zbek ajdodlarining elat bulib shakllangan qismida kat'iylashib qolgan edi, desak xato bulmas. Ammo iqtisodiy va madaniy tarakkiet (o'zbek ajdodolarining elat bulib shakllangan qismida) xali nixoyasiga etmagan edi. Shu davrlarda (IX-X asrlarda) etnogenetik jaraenda katnashmagan etnik guruxlarning ayrimlari ko'chmanchilikda chorvachilik bilan shug'ullangan; ikkinchi bir guruxlari yarim ko'chmanchilikda va yarim o'troqchilikda kun kechirib, chorvachilik bilan birga dexqonchilik xam kilganlar; uchinchi guruxlari dexqonchilik, xunarmandchilik va tijorat bilan shug'ullanib kelganlar. Bu guruxlar o'rtasida xali iqtisodiy aloqalar etarli darajada emas edi. Bularning madaniy darajasida xam tafovut katta edi. Qarluq davlati xududida turli diniy e'tiqodlar (tagriga siginish, shamanizm, budda, xristianlik va boshk.) mavjud edi. Ilm-fan tarakkieti xam etarli darajada rivoj topmagan. Qarluq-chigil laxjasi ustuvorlik kilib kelaetgan bulsa xam, ammo bu laxja o'zbek elati tarkibiga kirgan barcha etnik guruxlarga singib, umumelat tili darajasiga kutarilish jaraeni nixoyasiga etmagan edi. Etnik jaraen oxirlashi uchun elatni shakllanish darajasini aniqlovchi kursatkichlar shu davlat xududida rivojlanib elat va xudud ichida kat'iylashib kolishi lozim edi. Buning uchun ma'lum vaqt kerak bo'lgan. X asr o'rtalarida Farg'onaning shimolidagi xududlarda, Koshgar yaqinida yashovchi qarluq qabilalaridan chigillar kuchayib, xokimiyatni uz kullariga oladilar. Bularning davrida Koraxonlar (ulug xonlar) va fukarolar islom dinini kabul kiladilar. Bu islom dini tez vaqt ichida Ettisuv va Sharqiy Turkistonning g'arbiy mintakalariga tarqaladi. Islom dini bu xududlarga kirib borishi Qoraxoniylar boshqarayotgan xudud bilan Movaraunnaxr musulmonlar o'rtasida aloqalar kuchayadi, ilmu-fan Qarluq-Koraxoniylar davlati xududida xam keng rivojlana boradi. X asrning oxirlarida ziddiyatlar kuchayib, Somoniylar davlati kuchsizlanadi. Bundan Qoraxoniylar foydalanadilar; harbiy yurishlar kilib, ular 998-999 yillar davomida Movarounnahrni batamom egallab uz xukmronliklarini urnatadilar. XI asr boshlarida Qoraxoniylar davlati Amudaryoni yuqori va o'rta qismining sharqida esa Torim daryosigacha bo'lgan katta xududga egalik kiladilar. Amudaryo Qoraxoniylar bilan gaznaviylar o'rtasidagi chegara bulib koladi. Shu vaqtdan, o'zbek ajdodlarining etnogenetik jarayoni tarakkiyoti ikkinchi bosqichga utadi. Koraxoniylar Movarounnahrni egallagandan keyin bu xududga Ettisuv, Sharqiy Turkistoning g'arbiy mintakalaridan, Sirdaryo buylaridan qabilalalar, ayrim etnik guruxlarning kuchib o'tishi jadallashadi. XI asr boshlaridan to shu asrning 40-yillarigacha Movarounnahr xududida qarluq, chigil, xalach, argu, tuxsi, turgash va boshqa qabilalarning salmokli qismi kuchib utadi. Bularning ma'lum qismi uz yurtlarida kolib Ettisuvda va Sharqiy Turkistonda mavjud bo'lgan siyosiy va etnikuyushmalar tarkibida buladilar. Sirdaryo soxillarida yashovchi kangli va kipchok qabilalarning ayrim kismlari xam Movarounnahr va Xorazm voxasiga kelib o' rnashadilar. Shunday kilib, XI asrning birinchi yarmidayok bu ulkalarning etnik tarkibi birmuncha uzgardi; tub erli turkiy va fors- tojik, xorazmiy tilida suzlashadigan axoli tarkibiga turkiyzabon qabilalarning yangi guruxlari kirib keladi. Movarounnahr Somoniylar davrida sharqda iqtisodiy va madaniy jixatdan eng katta tarakkiy etgan xudud edi. Bu xududning shaxar va qishloqlari obod bo'lgan. Jamiyatda islom dini va shariati koidalari xukm surgan. Movarounnahrga kirib kelgan Qoraxoniylar shu etuk madaniyatga egalik kilib, uni davom ettirdilar. Ko'chib kelgan qabilalar yarim ko'chmanchi va yarim o'troq guruxlar bulib, ular chorvachilik bilan bir vaqtda dexqonchilik bilan xam shug'ullanadilar. Keyinchalik