keng imkoniyatlar yaratildi. Bu jamiyat ijtimoiy- iqtisodiy hayotida tub o'zgarishlar yuz berishiga olib keldi. Ana shu tub o'zgarishlarning mevasi sifatida ibtidoiy chorvador jamoalari tarkibida badavlat mulk egalari: o'nlab, yuzlab otar mol - qo'yga ega jamoa sardorlari etishib chiqadi. Demak, oriylar Markaziy Osiyo chorvador qabilalarning iqtisodiy yuksalishidagi ko'chmanchilik hayot bosqichining ijtimoiy mahsuli, ularning tashabbuskor va tadbirkor ishbilarmand qatlami, tug'ilib kelayotgan dastlabki sinfiy jamiyatning aslzodalar tabaqasi edi. Yozma manbalardagi oriylarga berilgan bu tavsiflar arxeologik yodgorliklar misolida ham o'z aksini topgan. Xatto, arxeologlar oriylarning arxeologik tavsifini ishlab chiqqanlar. Bunga ko'ra, oriylar o'z urug' - aymoo'lari ichida eng nufuzli, badavlat, erkin va ozod suvoriylar bo'lib, ular vafot etganda: birinchidan, o'sha davrning urf-odatlariga ko'ra, chuqur xurmat va extirom belgisi sifatida qabiladoshlari ularga atab mahobatli mozor qo'rg'onlar bunyod etganlar Tegisken, Soloxa, Arjan, Salbik, Kulobo, Sintashta, Bashadar, Pazirik va boshqalar); ikkinchidan, oriy jasadi ko'milgan mozor qo'rg'onga uning hayotlik chog'idagi jangovor qurol -aslohalari va boyligi bilan ko'miladi; uchinchidan, markaziy jasad (oriy jasadi) tevarak - atrofiga, qo'rg'on ostiga, marxumning tiriklik chog'idagi jamiyatda tutgan o'rniga qarab, 10 -15 tadan to 70-80 tagacha otlar majburiy o'lim izlari va egar - jabduklari bilan ko'milgan bo'ladi; to'rtinchidan, oriy jasadining oyoq yoki yon tomoniga uning xaramidagi xotinlaridan birini kanizaklari hamda unga tegishli zebi-ziynat va oltin arava (zolotaya kolesnitsa)lari bilan birga (zahar berish yo'li bilan o'ldirilib) ko'milgan bo'ladi. Bunday mozor qo'rg'onlar so'ngi bronza va ilk temir davrlariga xos bo'lib, ular Qora dengizning shimoliy- sharqiy sohillaridan to Baykalgacha cho'zilgan evraosiyo cho'llarida uchraydi. Mil. av.gi II- ming yillikning o'rtalarida evraosiyo cho'llarining oriylari o'z chorvalariga yangidan- yangi yaylovlar qidirib, janubga tomon, nafaqat O'rta Osiyoning ichki rayonlariga, xatto Eron adirlik zonalariga ham kirib boradilar. Ularning O'rta Osiyo hududlaridan o'tganligi bronza davri arxeologik yodgorliklarida yaxshi kuzatiladi. Mil. av.gi II-ming yillikning ikkinchi yarmi davomida O'rta Osiyoda ular kirib bormagan dasht va cho'l mintaqalari qolmagan bo'lsa kerak. Ular mil. av.gi II-ming yillikning oxirgi choragida xatto ularning bir qismi mahalliy aholining shahar va qishloqlariga ham kirib boradilar. Avesto ma'lumotlariga ko'ra, ular Eron va Shimoliy Hindistongacha kirib boradilar. Chorvador oriylarning shimoliy mintaqalardan kelib Eron adirlarida o'rnashib qolgan joylar Avestoda 'Ariana' nomini olgan. Eron Ariananing yangi shakli. Aslida, qadimgi tarixda Ariana termini nafaqat hozirgi Eron hududi, balki qadimgi eroniy tillar tarqalgan geografik kenglik ma'nosida tushiniladi. Shu bois, fanda oriylarning Eron hududida qolib ketganlari eroniylar, Hindistonga yo'l olganlari hindu - oriylar nomini olgan. Shunday qilib, 'oriy' termini dastlab ijtimoiy ma'noda, keyinroq esa ular mahalliy aholi bilan qorishib ketgach, yangi etnik ma'no va mazmun kasb etdi va ulardan son jihatidan bir necha marta ko'p bo'lgan mahalliy aholi til muhiti ta'sirida sekin - asta o'z turkiy tillarini yo'qotib eroniylashib ketadilar. Tarixiy tilshunoslikka ko'ra, qadimda O'rta Sharq mintaqasida oriylarning bu zaminda paydo bo'lgunlariga qadar, xurrit va elam tillarida so'zlashuvchi jamoalari kabi qadimgi fors -dariy tili ham mavjud bo'lishi kerak. U Eronning janubiy - g'arbida fors jamoalarining ona tili bo'lgan. Chorvador oriylar dastlab shu zaminda makon topgach, ular mahalliy fors jamoalari ustidan o'z siyosiy hokimiyatini o'rnatadilar. Bu hokimiyat kadxudot Ahamoniy avlodlari Chishpish davridan boshlab nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy- ma'muriy boshqaruv tizimi tarkib topishiga olib kelgan, ya'ni janubiy Eron doirasida mahalliy hokimlik Parsda shakllanadi. Ahamoniy Kir 2 va Dorush I davrida bu podsholik imperiya darajasiga ko'tarildi. Fors tilining davlat tili sifatida mavkei va yoyilish doirasi kengaydi. Shunday qilib, mil. av.gi II- ming yillikning ikkinchi yarmi va I-ming yillikning boshlarida yuz bergan taroixiy jarayonlarning mantiqiy xulosasi shuki, ahamoniylarning kelib chiqishi bu zaminga Evraosiyo cho'llaridan kirib kelgan turkiy tilli oriylar edi. Ular ko'p o'tmay mahalliy aholi til muxiti va madaniy- xo'jalik ta'sirida eroniylashadilar.Shuning uchun ham Kir 2 va Doro I qoyatoshlarga bitilgan kitobalarida o'zlarini 'haqiqiy oriy' ekanliklarini alohida ta'qidlaydilar. Nafaqat ular, xatto kushon podsholarining (masalan, 'Rabatak' bitigi) asli zoti oriy, ya'ni turkiy ekanligiga ishora qilinadi. Pars podsholari o'zlarining kelib chiqishlarini eslaydilar va alohida qayd