yillarda) xukmronlik qilgan. So'ng mil. av.gi 1766 - 1122 yillarda 'Shong' nomli kichik hokimlik hukm surgan. Ularning har ikkalasi devonida 'shi'lar faoliyat ko'rsatib, nafaqat o'z podsholiklari tarixini toshga, suyakka va xitoy qamishiga yozib borgan, balki u hokimliklarga chegaradosh qabilalar va elatlar haqida ham ma'lumot qoldirganlar. Tarixda ana shunday 'shi'lardan Sa Je va Ryuy Sung nomli yilnomachilarning nomi bizgacha etib kelgan. Mil. av.gi I- ming yillikda 'shi' lavozimidagi yilnomachilarning soni ko'payadi, ular yozadigan ish xajmi ham kengayadi. Xotiralar hukmdorlar istagi asosida bitilib, hukmdorlar 'Tangri farzandi' sifatida ilohiylashtiriladi. Ularning faoliyati qonun, ahloq normalari Tangri taoloning amri sifatida qabul qilinadi. Sima Tsyan ana shu xotiralar asosida o'zining 'Tarixiy xotiralar' asarini yozgan. Milodiy 319 yildan boshlab nafaqat tarixga oid xotiralar, balki tarixshunoslikka doir asarlar ham paydo bo'la boshlaydi. Tang sulolasi davrida (618 - 907 y.) tarixiy voqealarni yozish davlat siyosati darajasiga ko'tarilib, bu ish davlat monopoliyasiga aylanadi. Yilnomachi 'shi'lar yozib borgan rasmiy sulolalar 24 ta bo'lganligi uchun sulolalar tarixi '24 tarix', ya'ni 'Er si shi' nomini olgan. '24 tarix'ning birinchi jildi Sima Tsyan qalamiga mansub 'Tarixiy xotiralar' bo'lsa, uning oxirgisi Ming sulolasi (1368-1644 y.) tarixidan iborat. Xronologik jihatdan ushbu 24 sulola tarixi 3,5 ming yildan ko'proq davr tarixini o'z ichiga oladi. Ana shu tarixning qadimgi va ilk o'rta asrlar davri voqealarini o'z ichiga olgan jildlarida xitoyshunos olim Ahadjon Xo'jaevning ta'qidlashicha, bevosita Turon va Turkiston tarixi uchun ko'p qimmatli ma'lumotlar bor. Sima Tsyanning «Tarixiy xotiralar»iga asoslanib yozilgan 'Xitoy tili katta ierogliflar lug'ati'da shimoliy Xitoy «Shya» hokimligining shimoliy - g'arbiy chegaralarida 'xu' yoki 'xulu' deb atalgan chorvador qabilalar yashaydi, deyilgan. Xuddi shunday ma'lumot Si Yuanning 'So'zlar etimologiyasi'lug'atida ham uchraydi. Xitoyshunos olim A. Xo'jaevning yozishicha, xitoy tilida undosh 'r' tovushini talaffus etish mumkin bo'lmaganligidan xitoylilar 'xur' atamasini 'xu' ieroglifi bilan ifoda etishgan. Keyinroq, sharqiy 'xu'lar xitoychada 'dungxu' atalib, ushbu atama rus adabiyoti orqali hozirchi zamon tilimizga 'tungus' talaffusi bilan kirib kelgan. 'Xu'larning g'arbiy qismi esa 'rung ' va 'di' deb atalgan ikki qabilaga bo'lingan. 'Dig'lar o'z navbatida qizil di ('chi di'), katta di (jong di'), oq di ('bay di') larga bo'lingan. 'Rung'lar ham g'arbiy rung ('shi rung'), tog'li rung ('shan rung'), o'rmonli rung ('ling rung') kabi qismlarga bo'linib, Janubiy Sibir cho'llarida yashagan. Xan sulolasi tarixining 'Hunnlar tazkirasi'ni ikkinchi qismida 'janubda buyuk Xan mavjud, uning shimolida kuchli 'xu' mavjud' deb hunnlarga ishora qilingan. Sharqiy Xan tarixchisi Chjeng Shyuan 'xu' hozirgi syunnu', ya'ni hunn deb yozgan. 'Di' lar ba'zi bir qadimiy xitoy yozma manbalarida 'dingling' deb yozilgan. 'Shya' (mil.avv.2205- 1766 y.), 'Shong' (mil. avv.1766 -1122 y.) va «Chjou» (mil. avv. 1122-771 y.) kichik podsholiklari davridagi «guyfanglar» dinglinglarni o'zi edi, deb yozadi xitoy tarixchisi Duan Lyanchin. Boshqa bir Xitoy tarixchisi Lyuy Simyan esa 'ilgari dinlin yoki dingling deb nomlangan qabilalar keyinchalik chile, tele deb atalgan. Hozir biz ularni umumlashtirib uyg'ur deb ataymiz, g'arb mamlakatlarida ularni turk deb atashadi. Aslini olganda turk va uyg'ur dinglinglar tarkibidadirlar... Chilelarni xitoyliklar 'Gavche' (qangli) deb atashgan. Mazkur nomlar bir -birlariga o'xshamasa ham, ularning kelib chiqishi bir. Bularning tele va gavche deb atalib qolishining sababi shu bo'lganki, qumlikning shimolida yashab Vey xonadoniga (milodiy 220 -260 y.) itoat qilganlar gavche, qumlikning shimolida yashab jujanlar itoatida bo'lganlar tele deb atalgan.

- A.Xo'jaevning ta'qidlashicha, qadimgi xitoy yozma manbalarida 'd' tovushi 't' tovushi bilan almashib, 'dingling' atamasi 'tingling' deb talaffus qilingan. Keyinroq, 'ng' tovushi tushirilib qoldirilib, 'tingling' 'tele' bo'lib ketgan. 'T' tovushi esa 'ch' tovushi bilan almashib, 'tele' 'chele' yoki 'chile' deb talaffus qilingan. Demak, di, dingling, tingling, tele, chele, chile qabilalari 'xu' ning avlodlaridir.

Milodiy III- VI asrlarda ular 'turo' nomi ostida yuritilgan. 'Tele' va 'turo' aslida bitta qabilaning nomi emas, balki ular turkiy tilli qabilalarning turli urug'idir. Chunki ko'chmanchi qabilalar an'anasiga ko'ra, qaysi bir urug' yoki qabila bir necha qabilalar siyosiy uyushmasiga etakchilik qilsa, qabilalar ittifoqiga kirgan barcha qabilalar o'z urug'i va qabilasi nomini unutmagan