Ta'qidlash joizki, O'rta Osiyo tub joyli aholisining aynan ikki qutb bilan, ya'ni shimoliy - sharq va janubiy mintaqalar bilan an'anaviy uzviy bog'likligining zaminida muhim bir omil yotadi. Bu ham bo'lsa, ular o'rtasida qadim -qadim zamonlardan davom etib kelgan etnik aloqalar edi. Biz yuqorida takror- takror ta'qidlaganimizdek, o'zbek xalqi etnik asosini eronzabon va turkiygo'y komponentlar tashkil etgan ekan, tarixiy jarayonni shunday kechishi tabiiy xol edi. Darhaqiqat, Markaziy Osiyoning qadimgi aholisi Xitoy yozma manbalariga ko'ra turkiygo'y bo'lgan. Bu haqda keyinroq alohida to'xtab o'tamiz. O'rta Osiyoning janubiy chegaralarida esa qadimdan eroniy tilli aholilar yashab kelgan. Bu ikki tilli aholining uchrashuv nuqtasi, chegara hududlari qadimda Sirdaryoning quyi havzalari bo'lsa, ilk o'rta asrlardan boshlab bu chegara Amudaryoning o'rta havzalariga ko'chdi. Bu tarixiy jarayonda turkiy qabilalarning faolligi, ularning muntazam ravishda davom etgan migratsiyasi bosh rolni o'ynagan. Aynan shu davrdan boshlab, janubiy Turon hududlari aholisining etnik tarkibiga ko'ra, aksariyat ko'pchillik turkiy xalqlardan tashkil topganligi uchun Turkistonga aylandi. Turkiston tarixining qadimgi davrlari, uning xalqi va xo'jaligi, turmush tarzi va urf -odatlari haqida, ayniqsa Qang' davlati va qadimgi Farg'ona - Davan haqida hamda Daxya to'g'risida Xitoy yozma manbalarida bizgacha qiziqarli ma'lumotlar etib kelgan. Bu ma'lumotlar qadimgi Xitoy tarixchilari Sima Tsyanning (mil. av.gi II- I asrlar) 'Tarixiy xotiralar' va Ban Guning (mil. av.gi I asr) 'Birinchi Xan dinastiyasining tarixi' asarlari orqali etib kelgan. Birinchi asar ('Shi Ji') mil. av.gi 138- 90 yillarda bo'lib o'tgan voqealarni o'z ichiga olgan bo'lsa, ikkinchi asar ('Xanshu') mil. av.gi 138- 23 yillarda bo'lib o'tgan vokealarni qamrab olgan. Uning muallifi o'z asarini yozishda 'Shi Ji' da bayon etilgan ma'lumotlardan to'liq foydalanib, uni yangi voqealar bayoni bilan boyitgan. Ushbu manbalar ma'lumotiga ko'ra, Xan sulolasi davrida Xitoy imperiyasi bilan Xunlar o'rtasida munosabatlar yomonlashib, Xan xukmdori Udi (mil. av.gi 140 -87 yillar) xunlarga qarshi harbiy ittifoqchi qidirib, bir zamonlari Orol bo'ylaridan Sharqiy Turkiston tomon borib qolgan, ammo, u erlarning egalari xunlar bilan kelisha olmay, ular bilan yaylov talashib, bir necha bor o'z aro to'qnashuvlardan so'ng, G'arbga chekinishga majbur bo'lgan Yuechji (massagetlar qabila ittifoqi) qabilalari orqasidan mil. av.gi 138 yilda harbiy zobit, ayg'oqchi Chjan Tsyanni yuboradi. Chjan Tsyanning o'z imperatoriga yozgan hisobat nomasiga qaraganda, u Sharqiy Turkistonda xunlar tomonidan qo'lga olinib, 10 yil asirlikdan so'ng qochishga ulgurib, o'z sayoxatini davom ettiradi. U Qashg'ar orqali Qadimgi Farg'ona (aslida Dayyuan, rus adabiyotida Davan bo'lib ketgan) davlatiga keladi. Davanliklar uni yaxshi kutib olishib, Xitoydek buyuk davlat bilan savdo- sotiq qilish, o'z aro munosabatlarni rivojlantirishga, do'stlik aloqalarini o'rnatishga tayyor ekanliklarini bayon qilishib, ulardan shimolda kudratli Kanguy davlati borligi va ular bilan tinch- totuv yashayotganliklarini bildiradilar. Agar lozim bo'lsa elchi janoblarini Kanguy chegarasigacha kuzatib qo'yishlarini bildiradilar. Davanliklarning iliq muomilayu - iltifotlaridan manmun bo'lgan zobit Chjan Tsyan davanlik hamrox kuzatuvida Kanguyga jo'naydi. Ammo, Kanguy xukmdori bilan til topaolmay, yuechjilarni qidirib, sayoxatini davom ettiradi. Mil. av.gi 126 yilgacha Yuechji qabilalari Baqtriya (Xitoy manbalarida 'Daxya')ga borib joylashib olgan edilar. Yuechjilarning Guyshuan qabilasi etakchiligidagi hukmdori bilan uchrashuvda: 'biz poyoni yo'q jangu -jadallardan charchadik, endi unumdor erlarga boy mamlakatda tinch- totuv yashamoqchimiz' deb, undan rad javobini oladi. Nihoyat, Chjan Tsyan o'z maqsadiga erisha olmay, Badaxshon va Pomir orqali o'z yurtiga qaytib ketadi. U Sharqiy Turkistonda xunlar tomonidan yana qo'lga olinib, bir yil asirlikda bo'lib, so'ng Xitoyga etib boradi. Shundan so'ng 11 yil o'tdi. Chjan Tsyan mil. av.gi 114 yilda imperator topshirig'i bilan O'rta Osiyoga ikkinchi marta sayoxatga ruxsat oladi. Endi u 300 kishidan iborat karvonga bosh bo'lib, yo'lga chiqadi. Karvonda bir necha ming pulga teng oltin va kumush, qimmatbaho shoyi -atlaslar O'rta Osiyo podsholiklariga savg'a -salom uchun olib oladi. Safar qatnashchilarining oziq-ovqatlari uchun o'n mingdan ortiq sigir va qo'ylar karvon bilan jo'natiladi. Safardagilarning har biriga ikkitadan ot beriladi. Chjan Tsyanning o'zi Usun, Kanguy va Dayyuanga yo'l olgan karvonga bosh bo'ladi. U Hindiston va Arab mamlakatlarigacha boradigan karvonlar ajratib, ularni ham ko'p mollar bilan ta'minlab, maxsus elchilarni yuboradi Ular Issiqqo'l orqali usunlarga borib, u erdan