elchisini Xitoyga yuboradi. Arab geograflarining xabariga qaraganda, Ustrushonaning bosh shahri Bunjikat ( hozirgi Shahriston) bo'lgan. Arxeologik tadqiqotlar buni to'liq tasdiqlaydi Shaxristondan topilgan kumush tangalarga ko'ra, Ustrushonani dastlab Chirdmish, Satachari, Raxanch kabi mahalliy afshinlar boshqargan. VIII asr birinchi choragidan Ustrushonani turkiy sulola vakillari boshqara boshlagan. Darhaqiqat, arab tarixchisi Istaxriy 737 yil voqealari munosabati bilan Ustrushona afshini turk Xarabug'a ekanligini eslaydi. (chunki o'sha kezlarda mahalliy hukmdorlar turklar bilan birga arablarga qarshi harbiy ittifoq tuzgan edilar). Undan so'ng yaqin 60 yil Ustrushona afshinligini turk Xanaxara egallaydi. U mashhur xalif Ma'mun ibn Xorun xizmatida bo'lib, Iroq va Misrda ko'tarilgan ko'zg'olonlarni bostirishda qatnashgan. Ustrushonadan shimoliy- sharqda, Sirdarayoning yuqori havzasida go'zal Fragana (Farg'ona vodiysi) joylashgan. U Geradotning «Tarix» asarida «parikaniylar yurti» nomi ostida eslab o'tiladi. Farg'ona so'zi sug'd manbalarida «Fraganik» shaklida yozilib, «tog'lar orasidagi vodiy, atrofi berk soylik ma'nosini anglatadi. Xitoy manbalarida «Dayyuan, ya'ni Davan» deb atalgan. Dayyuan esa «tog'lar orasidagi vodiy» ma'nosini beradi. «Parikaniylar yurti» pahlaviy manbalarida «Parkan davlati» sifatida tilga olinadi. Qadimgi Farg'ona haqidagi mufassal ma'lumotlarni biz Xitoy manbalarida uchratamiz. Bu ma'lumotlar xitoyliklarning mashhur «24 tarixi»ning 1 - 2 jildi, ya'ni Sima Tsyanning «Tarixiy xotiralar» va Ban Guning «Birinchi Xan sulolasi tarixi»da berilgan. Bu ikki asar N.Ya.Bichurin tarjimasi asosida bizgacha etib kelgan. Ammo, «24 tarix»ning Markaziy Osiyoga tegishli ko'pgina boblari N.Ya.Bichurin tarjimasiga kiritilmagan. Ana shu «24 tarix»ning 1-3- jildlaridagi Markaziy Osiyoga tegishli qismlari 1987 yildan boshlab uyg'ur tiliga tarjima qilina boshladi. Natijada Farg'ona - Xitoy munosabatlariga doir yangi ma'lumotlar olish imkoniyati tug'ildi. Masalan, Farg'ona - Xitoy munosabatlariga oid ma'lumotlar «Tarixiy xotiralar»dagi «Xan Udi tazkirasi», «Farg'ona tazkirasi», «Xunlar tazkirasi» va «Xannoma»dagi «Xan Udining tarjimai holi», «Farbiy yurt (qo'rqor) tazkirasi», «Xunlar haqida qissa», «Xan Vendi tazkirasi», Chjan Tszyan, Li Guangli tarjimai holi», «Nag'ma nova tazkirasi», Besh anosir (modda yoki jism) tazkirasi» kabi boblarda beriladi. Bularni ko'pchiligi yuqorida ta'kidlaganimizdek, N.Ya.Bichurin tarjimasiga kiritilmagan. Shuning uchun Qadimgi Farg'ona (Davan) davlati va uning Xitoy bilan bo'lgan aloqalari yaxshi o'rganilmagan. Qadimgi Farg'onaga nisbatan Xitoy manbalarida Davan davlati haqidagi ma'lumotlar oxirgi marta milodiy III asrda uchratiladi. 436 yilda imperator Vey elchisi Dun Vanning g'arbga safari munosabati bilan qadimgi Farg'ona «Polona» nomi bilan sobiq Davan o'rnida ishlatilgan. Qadimgi Farg'ona yana bir Xitoy manbasi «Bey -shi»da (VII asr) «Boxan», «Feyxan» nomlari bilan tilga olinadi. «Bey- shi»da Feyxanda «hukmdor taxti oltin qo'chqor qiyofasida» ishlangan deyiladi. Boshqa bir Xitoy manbasi «Tan- shu»da (X asr) Qadimgi Farg'onani «IV asrdan boshlab to xokimiyat tepasiga turklar kelganiga qadar bir sulola boshqargan» deyiladi: 630 yili O'rta Osiyo orqali Hindistonga safarga otlangan Xitoy elchisi Syuan Tszan sobiq Davanda mamlakat yagona hukmdor tasarrufida emas, u erda mayda mahalliy hukmdorlar ko'pligini ta'kidlaydi. Mahalliy yozma manbalarda to VIII asrgacha Farg'ona mulki haqida hech bir ma'lumot uchramaydi. Arablar bosqini munosabati bilan Penjikent xokimi va bir vaqtni o'zi da Samarqand podshosi Divashtich arablarga qarshi mahalliy xokimliklarning birlashgan harbiy ittifoqini tuzish maqsadida tashabbus bilan chiqqan. U Choch tuduni, Turk hoqoni va Farg'ona mulki hukmdoriga tegishli xatlar bilan o'z ishonchli kishisini , ular huzuriga yuborgan. Ana shu elchilik xatlarining Farg'ona ixshidligiga tegishli nomasida Farg'ona nomi sug'dcha «Fraganik» shaklida berilgan. Ilk o'rta asrlarda Farg'ona mulkining Fraganik ixshidligi nomi ostida yuritilishini arab tarixchilari ham tasdiqlaydi. Arab tarixchiari Yaqut va Qudamolarning xabar berishiga qaraganda, ilk o' rta asrlarda nafaqat Farg'ona mulki, balki uning bosh shahri ham Fraganik deb atalgan. Ibn Xordatbexning «Yo'llar va podsholiklar haqida kitob» asarida xalifalikning sharqiy viloyatlaridan o'tgan savdo karvon yo'llarini qaysi bir sh a harlar orqali o'tgani, ular orasidagi masofalar berilgan. Shunda: «Samarqanddan Fra g' anikgacha (bu erda u q adimgi Farg'onaning bosh shahrini ko'zda tutadi) 53 farsax (1 farsax 6-8 km ga teng), Bab (Pop)dan Fraganikkacha 4 farsax» deyilgan. Darhaqiqat, Ibn Xordatbex asarida ko'rsatilgan Popdan keyingi 4 farsax masofada joylashgan shahar punkti aslida Axsikent bo'lib, u sug'diy manbalarda arablarga o'zining qadimiy nomi Fraganik sifatida ma'lum