tadqiqotchi birinchi navbatda o'rganayotgan xalq etnogenezining qachondan boshlanganligini aniqlab olmogi kerak bo'ladi. Chunki, etnos faqat kishilik taraqqiyotining ma'lum bir bosqichida paydo bo'ladi. Etnogenezning boshlangich nuqtasi esa etnosning qadim zamonlarda yashagan 'ajdodlariga' borib taqaladi. O'zbek xalqining qadimgi ajdodlari kimlar edi? Ular Movaraunnahr va qadimgi Xorazmning turkiy va eroniy til lahjalarida so'zlashuvchi tub joyli o'troq va chorvador aholisi ekan, bu ikki xil tilda so'zlashuvchi qabila va elatlarning birinchi bor bir -birlari bilan aralashish jarayoni milliy avtoxtonizm nazariyasiga ko'ra, o'zbek etnogenezining boshlanishi, dastlabki nuqtasi hisoblanadi. Taniqli sharq manbalarining chuqur bilimdoni, prof. A.Yu.Yakubovskiy ana shu ilmiy printsipdan kelib chiqib, 1941 yilda Toshkentda chop etilgan 'O'zbek xalqining yuzaga kelishi haqida' nomli asarida o'zbek etnogenezi Turk xoqonligidan boshlanadi, degan edi. Keyinroq, o'zbek etnogenezining boshlang'ich nuqtasi antik davrgacha qadimiylashtirildi, ya'ni S.P.Tolstov qadimgi Xorazmda olib borgan keng ko'lamli arxeologik, antropologik va etnografik materiallarning yozma manba ma'lumotlari bilan qiyosiy o'rganib, 'Qang' davlatining tarkibida va u egallab turgan mintaqalarda o'zbek xalqining ilk ajdodlari yashagan, bularning etnik tarkibi va tili bir xilda bo'lmagan', degan g'oyani ko'tarib chiqdi. Akademik Karim Shoniyozov esa o'zining 'Qang' davlati va qang'lilar' nomli hamda 'O'zbek xalqining shakllanish jarayoni' nomli oxirgi fundamental monografiyasida mana shu g'oyani qatiy himoya qilib chiqdi. Shuningdek, Qang' davlati ichida miloddan oldingi II- milodiy I asrlar davomida mutlaqo yangi, turkiy tilli xalq- qang'ar elati vujudga keladi. Bu elat eroniy tilli xalqlar bilan turkiy tilli qabilalarning aralashib, qorishib borishi natijasida tashkil topdi, degan xulosaga keladi. Hozirgi kunda bu sana yanada qadimiylashtirilgan, ya'ni so'nggi bronza davri bilan belgilanmoqda (akademik A.Asqarov nuqtai nazari). Bunday qarashlarning ilmiy asosida o'zbeklarning o'q tomiri, bosh ildizi ikki tilda so'zlashuvchi etnik qatlamlarning (sug'diy va turkiygo'y) qorishuv natijasi ekanligi va uning dastlabki sanasi, ularning ilk bor qorishaboshlagan nuqtasi so'ngi bronza davridan boshlanganligi hisobga olingan. O'rta Osiyo xalqlarining kelib chiqishi haqidagi milliy avtoxtonizm kontseptsiyasi ilmiy - metodologik jihatdan asosli bo'lsada, ammo uning ayrim tomonlari jiddiy taxlil va qo'shimcha ilmiy izlanishlarni talab qiladi. Masalan, o'zbek xalqining turkiy ildizini O'rta Osiyoda ilk bor paydo bo'lishi yoki turkiylarni faqat ko'chmanchi xalq sifatida ta'riflash masalasi. Bu erda zamon va makon masalasi, qadimgi xalqlarning tabiiy-geografik sharoitga, ekologik vaziyatga moslashib xo'jalik yuritish an'analari hisobga olinmagan. Natijada fanda ba'zi bir onglashilmovchiliklar paydo bo'ldiki, bunga ko'ra, O'rta Osiyoning turkiygo'y qabilalari 'kelgindi', qadimiy eron zabon xalqiga nisbatan 'tub joyli' aholi deb qarash tasavvuri paydo bo'ldi. Aslida shundaymidi? Yo'q, unday emas. Milliy avtoxtonizm nazariyasiga ko'ra, 'O'rta Osiyo xalqlarining barchasi hozirda yashab turgan hududlari bilan azaldan bog'likligi' ta'qidlansada, ammo, o'zbek etnogenezining boshlang'ich nuqtasi Turk hokonligidan boshlanadi, degan tezis o'rtaga tashlanib, o'zbek xalqining turkiy ildizini dastlab ilk o'rta asrlar davri bilan, keyinroq esa antik davri bilan chegaralab qo'yildi. Natijada fanda, ushbu zaminning unga qadar tarixi va boy madaniy merosi faqat eron zabon xalqlarga tegishli, degan xulosa chiqarishga o'rin qoldirildi. Bundan hozirgacha foydalanib kelayotganlar oramizda yo'q emas. To'g'ri, nazariy qarashlarda turkiygo'y o'zbeklarning asosiy ildizlaridan biri, o'q tomiri eronzabon sug'diylar, boxtariylar, xorazmiylar va sak qabilalari ekanligi inkor etilmaydi. Ammo, o'zbek xalqi tarixi, madaniy merosi, uning kelib chiqishi haqida bitilgan ilmiy maqolalar, risolalar, fundamental monografiya va asarlarda asosiy urg'u, uning turkiy ildizi bilan bog'lik yozma manbalarga ko'proq qaratib kelindi. Natijada, o'zbek xalqining sug'diy negiziga beixtiyor soya tushayotganligiga e'tibor berilmadi. Odatda ko'chmanchi qabila va elatlar xech qachon bir joyda muqim yashamaydi. Ular doim ko'chib yuradi. Chunki, ularning xo'jalik asosi va turmush tarzi shuni taqoza etadi. Moddiy madaniyat va yozma manbalarga ko'ra, Dashti Qipchoq o'z tabiiy - geografik sharoitiga ko'ra, ko'chmanchilarning azaliy vatani bo'lsada, u erlarda yashagan xunlar, usunlar, qarluq va chigil,