Hojibning 'Qudatg'u bilik' va Ahmad Yug'nakiyning 'Hibatul Haqoyik' asarlari birgalikda turkiy yozma adabiyotning tamal toshini qo'yish barobarida, uning kelajagini ham belgilab berdi. 'Devonu lug'otit turk' turkiy tilshunoslikka oid qomusiy asar bo'lib, unda o'nlab turkiy xalqlar tarixiga oid qadimgi afsona va rivoyatlar, 200 dan ortiq maqol va matallar, xikmatli so'zlar, bir necha yuzlab she'riy parchalar keltirilgan. Ularning ko'pchilik qismi turkiy elatlar og'zaki ijodiga xos to'rtliklardan iborat. 'Devonda' keltirilgan she'rlar turkiy she'riyatning asosiy o'lchovi barmoq vazni ekanligini ko'rsatadi. Bir qism she'rlar esa islom davri she'riyatiga xos bayt shaklida 31 bo'lib, bu turkiy adabiyotda aruzga o'tish boshlanganligidan dalolat beradi . Ma'lumki, Mahmud Qashg'ariyning 'Devonu lug'atit turk' asarining til xususiyatlari ko'proq Ettisuv, Sharqiy Turkiston va Enasoy havzalarida yashagan turklarning maqol, ashula va tillaridan namunalar asosida qurilgan. Asarda Toshkent vohasi, Farg'ona va Zarafshon vodiysida yashagan turk aholisi to'g'risida misollar uchramaydi. Movarounnahr turklarining qadimgi shimoli -sharqiy eroniy va arabiylashgan til lahjalaridan maqol va misollar olinmagan. Shunga qaramay, o'zbek tilining turkiy o'zagi Mahmud Qashg'ariy asarida to'liq o'z aksini topgan. Masalan, Mahmud Qashg'ariy 'Devonu lug'atit turk' asarida keltirilgan turkiy so'z va atamalar (ot, kishi, so'z, yuz, ko'k. tog', temir, o'g'il, og'iz, ko'z, yohoch, osh, tuz, qo'y, bug'doy, arpa, tarik, bosh, etik, eshik, yuk, yigit, yosh, oy, bag'ir, ko'ngil, yurak, tun, kun, qush, qurt kabi nomlar, uzun, qisqa, quruq, keng, qora, qizil, qattiq, og'ir kabi sifatlar, bir, ikki, ming, kabi sanoqlar, kes, o'tmas, egilmas, ko'rinur, chiqar, tepmas, dema, ko'rdi, bordi, tingla, tizildi kabi 32 fe'llar) hozirgi o'zbek tilida keng uchraydi . Bu atama va so'zlar turkman, qozoq, qirg'iz boshqird, uyg'ur, tatar va boshqa turkiy tillarda ham uchraydi. Ammo, ular har tilda har xil fonetik xususiyatlarga egadir. Biroq, hozirgi turkiy tillarning birontasi ham qadimiy turkiy tilning bevosita davomi bo'la olmaydi. Chunki, hozirgi turkiy tillarning deyarli hammasi qator o'ziga xos xususiyatlari bilan qadimiy turkiy tildan farq qiladi. Ularning har birini shakllanishida tabiiy- geografik va siyosiy omillar hamda muomilada bo'lib kelgan muayyan til muhiti o'z aksini topgan. Demak, o'zbek tilining ulardan farq qilishida, qarluq -chigil lahjalari asosida qurilgan Xoqoniya tilidan ajralib chiqishida Movarounnahrdagi o'sha davr ijtimoiy va siyosiy til muhiti katta rol o'ynagan. Eng muhimi, XI- XII asrlar davomida Mahmud Qashg'ariyning 'Xoqoniya tili' tarkibidan hozirgi zamon o'zbek tilining asoslari ajrab chiqdi. Shuning uchun o'zbek tili 'Xoqoniya o'lkasi'da yashovchi turkiy xalqlarning eng ravon va ochiq qarluq-chigil lahjasi asosida qurilgan tildan va keyinroq shakllangan boshqa qo'shni turkiy tillardan o'ziga xos jihatlari bilan farq qiladi. Biroq, bu kitobxonda o'zbek tilining asosida turkiy tillarning qarluq - chigil lahjasi yotmagan, degan ma'no kelib chiqmaydi. Chunki, hozirgi zamonning barcha tillari, tilning rivojlanish qonuniyatiga ko'ra, o'zga tillar hisobiga boyib, mukammallashib boradi. Hech bir til o'zining qadimiy o'zagidan bevosita, boshqa tillar ta'sirisiz rivojlanmaydi. Bundan qarluq -chigil lahjasi asosida tarkib topgan o'zbek tili ham mustasno emas. Shu bois, XI -XII asrlarda muayyan elat tili sifatida shakllangan o'zbek tili o'zining boy lug'at fondi bilan farq qilib, yangi so'zlarni yaratilishi, ya'ni o'zga o'zakning turkiylashishi bilan boyib bordi. Bu ajdodlarimiz orasida sug'orma dehqonchilik, hunarmandchilik va etnomadaniy xo'jalik taraqqiyoti natijasida sodir bo'ldi. Chunki, bu taraqqiyot yangi so'zlarning topishga olib keldi. 'Chi', 'lik', 'moq', 'siz', 'ish', 'dosh' kabi so'z yasovchi suffikslar yordami bilan ayrim so'zlardan bir qancha yangi so'zlar yaratildi. Masalan, 'yo'l' so'zidan 'yo'ldosh', 'yo'lovchi', 'yo'llovchi', 'yur' fe'lidan 'yurmoq', 'yuradigan', 'suv' so'zidan 'suvchi', 'suvlik', 'suvsiz'kabi so'zlar paydo bo'ldi. Bu birinchidan. Ikkinchidan, o'zbek tiliga bir qancha arab va fors so'zlari kirib, ular ham o'zbek tilidagi umumxalq elementlarini ma'lum darajada kuchaytirdi. Bunday so'zlar o'zbek tili tarkibida katta o'rin tutibgina qolmasdan, o'z shakllarini saqlab qolgan holda, mahalliy dialektlar ta'siriga ham uchradi. Ayni bir vaqtda bu so'zlar o'zbek tili bilan O'rta Osiyodagi boshqa turkiy tillar o'rtasidagi 33 ayirmani yanada kuchaytirdi . Uchinchidan, bu davrda o'zbek tili o'ziga xos grammatik tuzilish va