so'zlardan ko'ra, arab va fors so'zlarining ko'p qo'llanganligi ko'zga tashlanadi. Turkiy o'zbek adabiyotining keyingi taraqqiyoti Ahmad Yassaviy nomi bilan bog'liq. Uning 'Devoni hikmat'ida Qur'on ma'nolari talqini, islom ahkomlari va tariqat asoslari sharhi, ilohiy ishq mavzusi, nasixat va 37 ezgu axloq ta'rifi, nafs tanqidi, falsafiy muhokama - mushohada etish g'oyalari etakchi o'rin tutadi . Bu davrda turkiy adabiyot arab va fors tili, adabiyoti, islom dini va tasavvuf falsafasi ta'sirida rivojlandi. Bu davrda Movarounnahr va unga tutash viloyatlarda ijtimoiy-iqtisodiy va etnomadaniy hayot yuksak darajada rivojlandiki, bu davrni 'ilk Uyg'onish davri' deb atashga hamma asoslar etarli edi. Bu ko'tarilish, ilk uyg'onish tilda va yozma adabiyotda ham kuzatiladi. Yuqorida ta'kidlaganimizdek, Qoraxoniylar davlatining ta'sir doirasi Ettisuvdan to qadimgi Farg'onaning sharqiy hududlarigacha, undan Sirdaryoning o'rta havzalarigacha cho'zilgan hududlarga yoyilgan edi. Elshunos K.Shoniyozov ta'kidlaganidek, IX -X asrlarda siyosiy hokimiyat Movarounnahrda forsiy tilli somoniylar qo'lida bo'lsada, uning shimoliy, shimoli -sharqiy va shimoli- g'arbiy viloyatlarida, Qorluq - Qoraxoniylar davlati doirasida, o'zbek elatining turkiy asosi qurilib bo'lgan edi. Bu esa, keyinchalik o'zbek nomini olgan xalqning siyosiy jixatdan uyushishi uchun IX- X asrlarda qo'yilgan o'sha turkiy etnik asos mustahkam poydevor bo'ldi. Aynan shu yirik turkiy etnomadaniy hududiy yaxlitlik o'zbek xalqi etnogenezi tarixida muhim fundamental asos, beshinchi bosqich sifatida xarakterlanadi. Agar o'zbek xalqi etnogenezining Qoraxoniylar davriga qadar o'tmishini yana bir bor eslaydigan bo'lsak, tarixda turkiy aholi qadimdan sug'diylar, bohtariylar, xorazmiylar, Choch va Parg'analiklar bilan yonma - yon, ba'zida bir qishloq va shahar hududiy doirasida birga yashab kelganlar. Ayniqsa, ularning aksariyat ko'pchiligi Movarounnahrda joylashgan edilar. Sug'diylarning ayrim guruhlari oilalari bilan IX -X asrlarda Ettisuvda, Sharqiy Turkiston va Janubiy Sibirda, hatto Xitoy devoriga qadar bo'lgan mintaqalarga yoyilgan edi. Tarixiy manbalarga ko'ra, milodiy VI- VIII asrlarda mazkur hududlarda, hatto sug'diylarning ayrim tijoratchi jamoalari tarkib topgan edi. Xitoy sayyohi Syuan Tszyan Chu va Talas vodiylaridan o'tganda (630 y.) bu erlarda 38 yashovchi sug'diyonalik jamoalarini uchratgan . VII asrning birinchi yarmida hozirgi Mo'g'uliston hududida yashovchi sug'diylarga Turk xoqonligi tomonidan ularga jamoa bo'lib yashashlari uchun 39 hatto, er ajratib berilgan . Unga daryosining Angara daryosiga qo'shilish yaqinida sug'd 40 savdogarlar jamoasining VII asrga tegishli qabristoni topilgan . 758 yilda sug'dlar xitoyliklar bilan 41 birgalikda uyg'ur xoni uchun Selenga daryosi sohilida Boy -Baliq shahrini qurganlar . Ishbilarmon sug'diylar Movarounnahrdan sharqqa tomon cho'zilgan hududlarga savdo -sotiq va hunarmand-tadbirkor sifatida qanchalar chuqur kirib bormasinlar, son jihatdan turkiy etnoslarga nisbatan juda oz bo'lganlar. Ularning ayrim ishbilarmonlari turk xoqonlarining saroyida xizmatda bo'lib, hatto katta lavozimlarni ham egallaganlar. Masalan, An - Suy Tszya ismli sug'dlik savdogar Mo'g'uliston hududini boshqargan turk xoqonlaridan biri Dulanning eng yaqin kishilaridan biri 42 bo'lgan . Sharqiy turk xoqoni Shibo (609- 619 y.y.) saroyida, xoqonga maslahatchi bo'lib Shishi 43 Xusi nomli sug'd ishlagan. VIII asr boshlarida sug'diyonalik An -Yan Sharqiy turk xoqonligi 44 harbiy qo'shinlarining bosh qo'mondoni bo'lgan va Ashina aslzodalaridan biriga kuyov bo'lgan . Bunday misollarni cheki yo'q. Arab- fors tilli manbalarda qayd etilishicha, turkiy xalqlar qaysi hududda yashamasinlar, o'sha joyda sug'diylar turli nisbatda mavjud edilar. Shuning uchun ham Mahmud Qashg'ariy o'z davrida