turklarning ona urug'i bo'ridan tarqagan'. Ikkinchi rivoyatga ko'ra, 'turklar mahalliy 'So' qabilasining bo'ri urug'idan kelib chiqqan. Rivoyatga ko'ra, qabila sardori Abanbuni 17 ta ini - og'alari bo'lgan. Ulardan birini nomi Ichasin Ishid , ya'ni 'bo'ri bolasi' deb atalgan. So qabilasi 'o'zlarining aybi bilan' deyarli qirilib ketadi, ulardan atigi to'rt o'g'lon tirik qoladi. Birinchisi g'ozga (lebedga) aylanib uchib ketadi, ikkinchisi Kama daryosi sohiliga joylashadi, uchinchisi - Chusa daryosi sohiliga, to'rtinchisi, eng kattasi - Nuduli shod G'arbiy Sayan tog' yonbag'irlariga borib joylashadi. Nuduli shodning kenja xotinidan o'g'il bola - Ashin tug'ilib, musobaqada barcha og'alarini engib, urug'ning sardori bo'lib qoladi. Shundan boshlab bu urug' Ashina urug'i deb atala boshlaydi. Ashinning botirligi va ishbilarmandligi tufayli uning urug'ini qudrati oshib, u Ashin qabila boshligiga aylanadi. Endi qabila nomi Asanshod bo'lib qoladi. Ashinning nabirasi Tumin (Bumin) 551 yilda o'zini turklarning hokoni deb e'lon qiladi. Agar yuqorida zikr etilgan har ikala rivoyatning mazmunidan kelib chiqadigan bo'lsak, gap qadimgi turklarning Oltoydan kelib chiqqanligi to'g'risida emas, balki Tog'li Oltoyda knyaz Ashina atrofida to'plangan jangavor sipohiy yoshlar guruxining 'turk' nomi ostida birlashishi haqida boradi. 'Ular turk tilida so'zlashardilar. Ammo, qo'shni qabilalar, garchi ular tilida so'zlashsalarda, o'zlarini aslo turklar deb atamas edilar' Shunday qilib, dastlab knyaz Ashinning yosh harbiylar guruxi turklar deb atalgan. Qachonkim Asan shod, uning o'g'li Tuu va nabirasi Tumin davrida Ashina urug'i o'ziga tele, jujan va boshqa qabilalarni bo'ysundirgach, nafaqat Tog'li Oltoy, balki butun Markaziy Osiyoda yashovchi turkiy tilli qabilalar o'zlarini turklar deb ataydigan bo'ldilar. Tog'li Oltoy rayonlarida olib borilgan etnogingvistik materiallar va Oltoy turklarini kelib chiqishini bo'ri urug'i bilan bog'lashga qaratilgan rivoyatlar ta'sirida tarixiy tilshunoslik fanida, menimcha, bir yoqlamali tasavvurlar paydo bo'ldiki, bunga ko'ra, Tog'li Oltoy qadimgi turklarning ilk vatani bo'lib qoldi, keyinchalik (antik davridan boshlab) turkiy xalqlar Tog'li Oltoydan chiqib, Markaziy Osiyoning barcha hududlariga, jumladan butun Janubiy Sibir, janubiy- sharqiy O'rolorti mintaqalari, Qozog'iston dashtlari, quyi Volga, Don, Dnepr daryolarining quyi havzalari, O'rta Osiyoga yoyildi. Sovet tarixshunosligida unga qadar bu hududlarda (Shimoliy-sharqiy Qora dengiz bo'ylaridan to Bayqalgacha) eroniy tillar laxjalarida so'zlashuvchi qabilalar yashar edilar, degan tasavvur xukmron. Ammo, bu hududlarda olib borilgan arxeologik tadqiqot natijalari, ya'ni bronza va ilk temir davrlariga oid Tog'li Oltoy yodgorliklaridan topilgan arxeologik materiallarni Janubiy Sibir, butun Qozog'iston dashtlari, O'ralorti, Ettisuv rayonlari materiallari bilan qiyosiy -tipologik taxlili bu mintaqalar moddiy va ma'naviy madaniyati bir, ular o'rtasida etnogenetik uzviylik kuchli va etnografik turmush tarzida aynan o'xshashlik kuzatiladi. Bu xildagi tipologik qiyosiy tadqiqotlar antropologik seriyalar misolida ham o'tkazilib, ular ham ushbu mintaqalar dasht qabilalarining bir - birlari bilan etnogenetik jihatdan bir ekanligini tasdiqlaydi. Quyi Volgadan sharqqa tomon cho'zilgan cho'llarda istiqomat qilgan bronza davrining bu qabilalari arxeologik adabiyotlarda andronova madaniyati sohiblari deb yuritiladi. Andronova madaniyati yodgorliklari g'arbiy Qozog'istondan to janubiy - g'arbiy Baykalgacha cho'zilgan dashtlarda uchraydi. Aynan mana shu hududlarda yozma manba ma'lumotlariga ko'ra, bronza davri va undan keyingi asrlarda turkiy zabon qabilalar yashagan. Ma'lumki, sovet tarixshunosligida hunnlarni turkiy zabon qabilalar ekanligi tan olingan. Taniqli tarixchi L.N.Gumilov o'zining 'Hunnu' asarida hunnlar Xitoy tarixida birinchi bor mil. av.gi 1764 yilda, so'ng mil. av.gi 822 va 304 yillarda tilga olinganini eslaydi Prof. A.Xo'jaevning yozishicha, keyingi yillarda Xitoy va Yapon olimlari hamkorlikda Xitoyning 24 jildli tarixi (Er si shi) ustida jiddiy tadqiqotlar olib borib, ana shu izlanishlar jarayonida turk atamasi Xitoy manbalariga bundan kamida 4 ming yil avval kirib kelganini ta'qidlaydi. A.Xo'jaevning Xitoy manbalariga asoslanib bergan ma'lumotlariga ko'ra, mil. av.gi III - ming yillikning oxirgi choragidan boshlab shimoliy Xitoy knyazliklarining tarixi o'sha davrning yilnomachilari tomonidan yozila boshlagan, ya'ni qadimgi Xitoy kichik podsholiklarida 'shi' deb atalgan yilnomachilar bo'lib, ular shimoliy Xitoy podsholiklarining shimoliy, shimoliy - g'arbiy va shimoliy-sharqiy chegaralarida chorvador turkiy qabilalar yashaganliklarini tasdiqlaydi. Ana shu kichik hokimliklardan biri 'Shya' podsholigi bo'lib, u shimoliy Xitoyda (mil. av.gi 2205 -1766