shug'ullanadi. Savdoda ustasi parang, uy - ro'zg'ori saramjon. Mana shu tip ichiga broxikefal bosh chanoqli evropeoid tipidagi aholi kelib qo'shilgan. Antik davr yunon mualliflarining xabar berishiga qaraganda sug'diylarni turkiy qabilalar bilan chegarasi Sirdaryoning kuyi havzalari bo'lgan, ya'ni daryoning o'ng sohilida turkiy qabilalar yashasa, chop sohilida sug'diylar joylashgan. Har ikki tip, va ikki til sohiblarining uzoq davom etgan iqtisodiy, madaniy va etnik aloqalari natijasi sifatida 'O'rta Osiyo ikki daryo oraligi tipi shakllangan. T.Q. Xo'jayovning ta'qidlashicha bu yangi tipning tarkib topish jarayoni xronologik jihatdan miloddan avvalgi VI asrdan to milodiy V asrgacha davom etgan. Xuddi shu davrga oid O'zbekistonning barcha viloyatlarining 34ta arxeologik yodgorliklaridan yangi kraniologik seriya materiallari olinib taxlil qilingan va har bir mintaqa materiallarining o'ziga xos xususiyatlari, dehqonchilik va chorvachilik xo'jaliklari bilan shug'ullanuvchi aholiga xos irqiy belgilar, O'zbekiston hududlarida yashagan qadimgi aholisi antropologik tiplarining kelib chiqishi taxlil qilingan. Janubiy orol bo'yining qadimiy aholisi. Bu mintaqaning neolit davri aholisi (kaltaminor madaniyati) evropeoid bo'lib, mahalliy irq belgilarini o'zida mujassamlashtirgan, ya'ni dolixokefal bosh chanoqlidir. Bu mintaqaga bronza davrida (tozabog'yob madaniyati) mahalliy aholi tipidan farq qiluvchi o'zga etnos vakillari kirib keladilar. O'zga yurt aholisining (Ko'kcha 3 materiallari asosida) qiyofasi ham evropeoid bo'lib, ularning bosh chanogi braxikefal shaklda bo'lgan. Ko'kcha 3 odamlari ikki xil bosh chanokka ega. Birinchisi o'zlarining irqiy xususiyatlari bo'yicha Kuyi Volga, Qozoqiston, Oltoy va Minusinsk pastekisligi dashtlari bronza davri aholisiga yaqin tursa, ikkinchi gurux odamlar o'z irqiy belgilariga ko'ra, Hindiston, Pokiston, Afg'oniston va O'rta Osiyoning qadimgi dehqonchilik madaniyatlari aholisi tipiga o'xshab ketadi. Ularning har ikkalasi 3 ham evropeoid irqining turli tiplarini tashkil etadi . Ilk temir davri Janubiy Orol bo'yi aholisi tarkibida ham bronza davriga xos irqiy belgilar saqlanadi. Biroq, bir seriya kraniologik (kalla suyagi) materiallarida ikki xil irq vakillari emas, balki bir individiumda har xil irq belgilarini mujassamlashgan variantlari uchray boshlaydi. Ammo, mahalliy an'anaviy irq belgilari hali kuchli. Antropologlar bu holatni Qadimgi Xorazmning kuyi soy madaniyati materiallarida kuzatishganlar. Qadimgi Xorazmda miloddan avvalgi V- IV asrlarga doir antropologik seriya Sultonuizdog' mozor- qo'rg'onlaridan topilgan. Arxeologlarning aytishicha, ular chorvador qabilalariga tegishli. 4 Bu erga ko'milgan odamlar o'zbeklarga xos braxikefal evropeoid tip bilan harakterlanadi . Ammo, dafinalar orasida bir ayol borki, u boshqalardan tubdan farq qilib, mo'g'ul bashara janubiy sibir tipini eslatadi. Extimol u asiradir yoki qadimgi xorazmliklarga kelin bo'lib tushgandir. Shu davrga oid Ustyurtdan topilgan antropologik seriyalarda andronova tipidan (braxikefal evropeoid tipidan) O'rta Osiyo ikki daryo oraligi tipiga o'tish holati kuzatiladi. Bular orasida bir gurux materiallar borki, ular Janubiy-sharqiy Orol b o' yi odamlarining o'zginasidir. Janubiy - sharqiy Orol bo'yi tiplari orasida mongoloid qorishmaning xissasi katta. Qadimgi Xorazmning Sarikamish deltasi atrofi antik davr aholisi asosan evropeoid bo'lib, ular orasida ham qisman janubiy sibir tipiga xos odamlar uchraydi. Milodiy eraning boshlaridan Janubiy va Janubiy- sharqiy Orol bo'ylarida mongoloidlik xissasi ko'paya boradi. Jetiasar madaniyatiga tegishli Oltin asar shahar xarobalari atrofida bir necha mozor- qo'rg'onlar ochib o'rganilgan. Uning aholisi aralash bo'lib, antropologik tipning asosini mahalliy evropeoid uzun boshli tohar qabilalari tashkil qilsa, ular orasida Xorazm vohasiga xunlar bilan birga kelib qolgan janubiy sibir tipi ham uchraydi. Mo'g'ul bashara odamlar ko'proq Quvondaryo havzasiga joylashgan. Qalali qir shahar qabristoni suyak materiallarining aksariyat ko'pchilligini zakaspiy tipidagi evropeoid odamlari tashkil qiladi. Janubiy Orol bo'yi aholisining irqiy tarkibi rivojlanishining keyingi ikki ming yillik tarixi Mizdahqan qabristoni materiallari asosida kuzatiladi. Bu erdan topilgan kraniologik materiallar taxliliga ko'ra, eramizning birinchi ming yilligida Janubiy Orol bo'yi aholisi asosan evropeoid bo'lib, ular orasida zakaspiy tipi ko'proq qismni tashkil qilgan. Milodiy I -ming yillikning ikkinchi