XVI asr boshlarida Buxoro aholisi (ko'chib kelgan ko'chmanchi o'zbeklardan tashqari) 'chig'atoy' yoki 'turk chig'atay' va tojikka bo'lingan. XVII asr oxirlariga kelib esa bu aholi manbalarda faqat 213 o'zbek va tojikka bo'lingan . Demak, XVII asr oxirlaridan bu dalillar o'zbek atamasi etnik ma'no va mazmun kasb eta boshlaganligidan dalolat beradi. XVI- XVII asrlarga kelib 'sart' atamasining ham mazmuni o'zgarib qoldi. Ma'lumki, avvallari bu atama fors manbalarida faqat tojikka nisbatan qo'llanilgan bo'lsa, XVI -XVII asrlardan bu atama ko'proq Farg'ona vodiysi, Toshkent vohasi va Xorazmda turg'un yashovchi muqim o'zbeklarga 214 nisbatan qo'llaniladigan bo'ldi . O'zbek xalqi o'zining XVI -XVIII asrlardagi etnik taraqqiyotida oldingi davrlardagidek, turkman, qirg'iz, qozoq, qoraqalpoqlar bilan yaqin iqtisodiy, siyosiy va etnomadaniy aloqada bo'lib keldi. Ayniqsa, uzoq asrlar davomida bir hududda yashab kelgan o'zbek va tojiklar o'rtasidagi etnomadaniy taraqqiyot har ikki xalqning mushtarak rivojlanishi uchun xizmat qildi va ularni bir- birlariga yanada yaqinlashtirdi. Natijada, ayrim turkiy tilli guruhlarning tojiklar tarkibiga, tojik zabon guruhlarning o'zbeklar tarkibiga qo'shilib, qorishib ketishiga olib keldi. Tojik zabon aholining o'zbeklashish jarayoni, ayniqsa, Farg'ona vodiysi va Zarafshon vohasida yaqqol ko'zga tashlanadi. XVII asrning oxiri va XVIII asr boshlarida jungarlarning siquvi ostida Qozog'iston cho'llaridan Movarounnahrga bir necha qabilaviy etnik guruhlar ko'chib keladilar. Mana shu etnik to'lqinda qoraqalpoqlarning bir qismi Zarafshon vohasiga ko'chib kelib, Nurota tog' tizmalarining janubiy yonbag'irlariga joylashadilar. Shu to'lqinda qipchoqlarning katta guruhi Zarafshon vodiysi, Toshkent vohasi va Mirzacho'lga kelib joylashadilar. Ungacha Toshkent vohasida turkiy qabilalardan qurama, do'rman, qirq, yuz, ming va boshqa qabilalar yashab kelar edi. XVIII asrning 30 yillarida qipchoqlarning bir qismi yaylov qidirib, shimoliy Farg'onaning tog' oldi mintaqalariga ko'chib o'tadilar. O'sha kezlarda qoraqalpoqlarning bir qismi Markaziy Farg'onaga kelib o'rnashadilar. Keyinchalik bu erlar 'qoraqalpoq cho'li' nomini olgan. Shunday qilib, XVI-XVIII asrlar davomida Movarounnahr va Xorazm vohasida siyosiy vaziyat juda murakkab kechgan. Oqibat natijada, yagona Shayboniylar - Ashtarxoniylar davlati uchta o'zbek xonliklariga bo'linib ketdi. Bu bo'linish markazlashgan davlatning etnik va iqtisodiy omillarga asoslanmagan qabilaviy-sulolaviy parchalanishi edi. Natijada, Movarounnahr va Xorazmda feodal beboshliklar avj oldi. Yuz bergan bu ziddiyatlar Movarounnahr va Xorazm aholisining etnik tarkibi va rivojlanishiga ham katta ta'sir etdi. Dashti Qipchoq o'zbeklarining etnik tarkibida o'z tillarini allaqachon yo'qotib, turkiyda so'zlashuvchi elatlar ko'p edi. Ularning antropologik tipi janubiy Sibir tipini eslatar edi. Ularning katta qismi O'rta Osiyo ikki daryo oralig'iga kelib o'rnashgach, mahalliy aholi bilan aralashib ketishi oqibatida o'zbeklarning antropologik tipida mo'g'ul qiyofa etnik guruhlar qatlami qalinlashadi. Ayniqsa, o'zlarini kelib chiqishini qo'ng'irot, do'rman, ming, arlot, qatag'on kabi etnik birliklar bilan bog'lovchi o'zbeklarda bu yaqqol ko'zga tashlanadi. Shunga qaramay, XVI - XVIII asrlarda Dashti Qipchoq o'zbeklarining Movarounnahr va Xorazmga kelib joylashishi XI -XII asrlarda shakllangan o'zbek xalqining etnik tarkibini o'zgartira olmadi. Ammo, ular mahalliy turkiyzabon o'troq aholiga 'o'zbek' nomini berdi. Bu nom O'zbekiston tarixining bundan keyingi taraqqiyot bosqichlarida mahalliy aholi ruhiga singib, o'zbek atamasi butun bir xalqning etnik nomiga va milliy iftixoriga aylandi.

########## 14 - mаvzu. O`rtа Оsiyo хаlqlаri etnоgrаfiyasi: etnоgеnеzi vа etnik tаriхi (o`zbеklаr, qоzоqlаr, kirg`izlаr, turkmаnlаr, tоjiklаr.)

Аsоsiy sаvоllаr:

- 1.O`rtа Оsiyo хаlqlаri etnоgеnеzi