Yuqorida tilga olingan mintakalarda yashovchi barcha axoli VIII asr oxirlaridan (qarluqlar Ettisuvni egallagan sanadan boshlab) to X asr o'rtalarigacha qarluq xokonlari xukmronligi ostida bo'lgan. O'zbek ajdodlari elat bulib shakllanaetgan davrlarda unda ishtirok etgan etnoslarning aksariy qismi Talas, Chu daryo xavzalarida Sirdaryo buylarida, Sharqiy Turkistonning g'arbiy qismida, Farg'onaning tog'li xududlarida yashar edilar. Bu xududlarda yashovchi axoli o'zbek elatining shakllanishida muxim urin egallagan. Etnos shakllanish jaraeni ma'lum bir davlat xududida o'tishi etnogenetik shartlaridan biri xisoblanadi. Albatta, nazariy tomondan shunday bulishi kerak. Ammo ilk o'rta asrlarda Markaziy Osie sharoitida bu koidaga kat'iy rioya kilish kiyin bo'lgan. Chunki elat shakllanishida katnashgan etnik elementlar kushni davlatlar xududida xam yashab, ma'lum darajada etnogenetik jaraenda ishtirok etganlar. Masalan, shakllangan tojik etnosi nafakat Somoniylar xukmronlik kilaetgan erlarda, Qarluq va uygur davlatlari xududlarida xam yashar edilar; bularning ma'lum qismi tojik xalqining etnogenezida katnashganlar, ayrim kismlari esa Qarluq va uygur davlati ichida kolib, bu erdagi axoliga aralashib ketgan edilar. Markaziy Osie xalqlari etnogeneziga turkiy xalqlarning ta'siri. (IX -X asrlar). Qarluqlar, Somoniylar va Qoraxoniylar davlatlari davridagi etnik jaraenlar. IX- X asrlarda mavjud bo'lgan Somoniylar davlati, garchi tojik davlati xisoblansada, uning xududida turkiy tilli axoli xam qadimdan buen yashab, Movarounnahrda maxalliy turkiy katlamni hosil qilgan edi. USh-X asrlar davomida bu xududga Sirdaryo soxillaridan va uning shimolida yashovchi qabilalar vaqti-vakti bilan kelib urnashishi; ularning o'troqlashish xisobiga turgun axoli son jixatidan yana xam kupayib borgan. Voxa atroflarida, tog' oldi kirlarda yarim o'troq va yarim ko'chmanchi qabilalar xam joylashgan. Somoniylar xududida joylashgan turkiyzabon axoli Sirdaryodan shimoldagi kardoshlari bilan doimo iqtisodiy va madaniy aloqada bulib kelgan. Bularning uzaro aloqalarini davom ettirishda Qarluq va Somoniylar davlatining chegaralari kat'iy tusik bula olmagan. Somoniylar avvaliga ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi turkiyzabon qabilalarni uz xududiga kirgizmaslik uchun voxalar atrofini (Shosh, Samarqand, Buxoro) baland devorlar bilan urab (bu devorlar xalq orasida "kampir" devor deb atalgan), chegaralarda harbiy sokchilar kuyganlar. Ammo bu tusiklar vaqtinchalik tadbir edi, xolos. Ismoil Somoniy davrida bu to'siqlarning axamiyati qolmagan edi. Shuni xam aloxida uqtirib o'tish joizki, Somoniylar xududiga IX -X asrlarda kelib urnashgan turkiyzabon etnoslar va ayrim kishilar, xo'jaliklar islom dinini kabul kilishlari kerak edi. Bu Movarounnahrga kelib urnashishning asosiy sharti edi. Somoniylar uz xududlariga emon niyat bilan evuzlik kilib bostirib kiruvchi ko'chmanchi qabilalardan ximoya kilganlar. Islom dinini kabul kilib, najot surab o'troq yaylov va dexqonchilik uchun er surab kelganlar karshiliksiz kabul kilingan. Somoniylar xududida tojiklarning ayrim guruxlari yuqorida kayd etganimizdek, qarluqlar erida xam yashar edilar. X asrda bularning Taroz, Chu xavzasidagi shaxar va qishloqlarga, Sharqiy Turkistonga kuchib borishlari yana xam jadallashgan edi. Chunki bu davrda qarluq xududida yashovchi turkiyzabon axolining aksariy qismi musulmon dinini kabul kilgan edi. Din peshvolariga, ma'lumotli kishilarga keng yul ochilgan, bularning talay qismi tojiklar bo'lgan, albatta. Talas, Chu va Ili vodiylariga borib urnashgan tojiklarning kupchiligi xunarmandchilik, savdo-sotik ,ayrim guruxlari dexqonchilik bilan xam shug'ullanib kelganlar. Keltirilgan ma'lumotlardan kurinib turibdiki, tojik va o'zbek ajdodlari qadimda, ilk o'rta asrlarda bir xududda aralash, enma-en yashab kelganlar. Bularni bir-birisiz tasavvur kilib bulmagan. Shuning uchun xam Maxmud Koshgariy "Totsiz turk bulmas, bosh burksiz bulmas", ya'ni tojiksiz turk bulmaganidek, bosh kalpoksiz (bosh kiyimsiz) bulmas degan makolni keltirgan edi. Maxmud Koshgariy tot atamasini bu erda fors-tojik tilli axoliga nisbatan kullagan. Tojik va o'zbek ajdodlarining ilk o'rta asrlarda elat bulib shakllanishi ikki davlat - Qarluq va somoniylar xududida utganligi tabiiy holat edi. Bu ikki xalqning bu xududda shakllanishi tufayli ularning etnogenetik tarixining kup kirralarida umumiylik xosil bo'lgan. Ma'lumki, o'zbek va tojik elatlari qadimgi etnoslardan (sak -massagetlar, Baqtriyaliklar, yuechji- toxarlar, Sug'diylar, qang'arlar va boshqa xalqlardan) tomir olganlar. Shuning uchun xam