Keng xalq ammosining etnik asosini tashkil etgan o'troq aholi va uning ziyolilar qatlami dastlab ko'proq forsiyda so'zlashgan bo'lsalar, endilikda aksariyat ko'pchillik turkiyda so'zlashaboshlaganlar. Bu esa temuriylar davriga kelib, mintaqada o'troq aholisi turkiy qatlamining etnik nufuzi ortganligidan guvohlik beradi. Shu boisdan, Amir Temur va temuriylar davrida 161 yozilgan tarixiy asarlarda 'turk', 'turk elati' iboralari uchraydi . Aslida bu iboralar mamlakatda ko'proq turkiy etnik qomponentlarning jonli tiliga tegishli bo'lib, ular eski o'zbek adabiy tilidan bir muncha farq qilgan, ya'ni uning tarkibida forsiy va arabiy so'z va atamalari ko'p bo'lib, uni oddiy aholi tomonidan tushunish bir muncha qiyin bo'lgan. Shuning uchun ham Alisher Navoiy davrida shakllangan o'zbek adabiy tili xalqning jonli lahja tillaridan farq qilib, u aholining o'qimishli ziyolilarining tili sifatida rivojlangan. Buning yana bir boisi shundaki, ayniqsa Amir Temur harbiy yurishlari davrida Movarounnahr va Xurosonga ko'plab o'zga etnik guruhlar ko'chirib keltirilgan. Ayniqsa Samarqand atrofida ko'chirib keltirilgan o'zga etnik guruhlarning qator qishloqlari, aholi punktlari qad ko'taradi. Ular ham izsiz yo'q bo'lib ketishmagan. Aksincha, davr o'tishi bilan ular o'zbek xalqi tarkibiga singib ketdi. Bu holatlar temuriylar davri etnik manzarasining tub mazmunini tashkil etadi, degan xulosa qilishga asos bo'ladi.

########## 13- mavzu. Dashti qipchoq o'zbeklarining Movarounnahrga kirib kelishi va o'zbek xonliklari davrida etnomadaniy jarayonlar

Ma'lumki, Amir Temur hayotlik chog'idayoq o'z qo'l ostdagi mamlakatlar va viloyatlarni idora etishni o'g'illari va nabiralari hamda sadoqatli amirlariga bo'lib berib, ular ustidan qattiq nazorat o'rnatib boshqarar edi. Amir Temir o'limidan keyinoq Sohibqiron o'rnatgan tartib zaminiga zil ketdi. Sohibqiron vasiyatlarini birinchi bo'lib, sevimli nabiralaridan biri Xalil Sulton buzdi. U 162 valiahd Pirmuxammadni Hirotdan Samarqandga etib kelishini kutmay, Samarqand taxtini qo'lga 163 oldi . Shundan so'ng uning vorislari o'rtasida o'zaro ziddiyatlar boshlanib, Markaziy hokimiyat zaiflashib ketdi. To'g'ri, 1409 yilda Hirot hukmdori Shohruh Mirzo Samarqandda hokimiyatni qo'lga kiritib, unga o'g'li Ulug'bekni o'tkazib, siyosiy vaziyatni biroz yumshatdi va yaqin 40 yil mamlakatda tinchlik o'rnatildi. Ammo, na Shoxruh, na Ulug'bek mamlakatda Amir Temurdek tartib va intizomni o'rnata olmaganlar. Shoxruh Mirzo o'ta xudojo'y, taqvodor bo'lsa, uning o'g'li, Samarqand hukmdori, tom ma'nodagi olim edi. U olam sirlarini ilm orqali bilishga bel bog'lagan hukmdor edi. Shoxruh o'limidan keyin temuriyzoda shoxzodalar o'rtasida markaziy hokimiyatga intilish, uni qo'lga kiritish ilinjida, xatto, o'zlarining qo'l ostidagi mamlakat va viloyatlar iqtisodiy va madaniy hayoti bilan, raiyat tashvishi bilan shug'ullanishdan uzoqlashdilar. Temuriyzodalar o'rtasidagi ziddiyatlar ayniqsa, XV asrning ikkinchi yarmida shunday kuchaydiki, buni uzoq - yaqindan kuzatib turgan Dashti Qipchoq ko'chmanchi o'zbeklari temuriylar mulkiga tez -tez hujum qilib, tinch aholini talab ketardilar. Oxir oqibatda, temuriylar saltanatni himoya qilishga ojiz bo'lib qolganligini sezgan Jo'jixon avlodlari XVI asr boshlarida Shayboniyxon boshchiligida Movarounnahrga bostirib keladi va juda qisqa muddat ichida bu zaminda o'z hukmronligini o'rnatdilar. Shundan boshlab, Movarounnahr va Xorazmda 'o'zbek' atamasi el nomi sifatida paydo bo'ladi. Bu nomning hozirgi O'zbekiston hududida aynan XVI asr boshlarida paydo bo'lishiga Dashti Qipchoq o'zbek elining 92 bovli ko'chmanchi chorvador qabila va urug'larining 164 chingiziyzoda hukmdori Shayboniyxon boshchilligida kirib kelishi asos bo'ldi . Ungacha shimoliy