Xo'sh bu yozuv namunalari O'rta Osiyoda qachon paydo bo'lgan, umuman insoniyat qachon yozuvni kashf etib, qivilizatsiyalar tarixini boshlab berdi? Tarixdan ma'lumki, yozuv kishilik jamiyati hayotida 5 ming yillik tarixga ega. Yozuv dastlab suratli yozuv sifatida Misrda paydo bo'ldi, ya'ni gramatik va semantik aniqlagich belgilari (determinativlar)dan iborat ierogliflar yaratildi. So'ng qadimgi Shumerda so'z va bo'g'in ifoda etuvchi mixxat yozuv tizimi shakllandi. Mil. av.gi II ming yillik o'rtalarida O'rta er dengizining sharqiy sohillarida tarkib topgan davlatlarda savdo rivojlanadi. Savdo- sotiq ishlarida yozuvga bo'lgan talab oshadi. Ayniqsa, O'rta er dengizi Sharqida, Shom (Suriya) o'lkalarida milodiy eradan avvalgi XIII - XII asrlargacha qo'llanib kelingan bo'g'inlab yozishga mo'ljallangan mixxat yozuvlar tajribasidan foydalanib, finikiyalilar jahon ahamiyatiga molik yozuvni ixtiro qiladilar. Bu yozuv tarixda birinchi bo'lib, inson nutqi ayrim tovush birliklaridan iborat ekanligini, shu tovushlar birikmasidan so'zlar hosil bo'lishini tushunib etadilar. Ular har bir nutq tovushini alohida, lekin doim bir shaklda chiziladigan harf-belgi orqali ifodalanishini hayotga olib kirishadi. Shunday qilib, finikiyalilar alifboni ishlab chiqishdi. Ammo ular alifbosida unli belgilar uchun maxsus harflar yo'q edi. Bu an'ana qadimgi Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan, arablarda esa bu hozirgacha bor. Ana shu yozuvdan taxminan mil. av.gi 1000 yillar atrofida oramiy yozuvi ajrab chiqib, o'zining ilk bosqichida (mil. av.gi X -VII asrlar) finikiya yozuvi chizma shakllari oramiy tili doirasida katta sinovdan o'tadi. Bu yozuv namunalari toshlarga bitilgan ahamoniy podsholarining (mil. avv.VI- IV asrlar) kitobalari bo'lib, bu bitiklar oramiy yozuviga katta nufuz beradi. Bu nufuz ahamoniylar davlati doirasida mahkama tili va yozuvi sifatida ko'zga tashlanadi, ya'ni oramiy yozuvining xalqaro nufuzi Bixistun qoyatosh bitiklarining mashxur '70 bandi'da o'z aksini topgan. Ushbu tosh kitobada Doro I, unga tobe mamlakatlarga oramiy yozuvida buyrug'ini tarqatgan. Bu buyruq oramiy yozuvi haqida bo'lib, unda 'bitikni boshqa qilib oriycha tuzdim, bunaqasi ilgari bo'lmagan edi. Keyin esa bu yozuvni (barcha) yurtlarga tarqatdim. Uni xalqlar qabul qildi', deydi. Oramiy yozuvida ham unli tovushlar yo'q. Undosh tovushlarni yoza oladigan ibodatxona xodimlari so'zlardagi unlilarni hayolan tiklab o'qiydilar. Bunday o'qish yozuv tarixida kvazialfavit deyilib, oramiy kvazialfavitidan parfiya, xorazmiy, bohtariy, sug'diy yozuvlari paydo bo'ladi. Demak, ularda ham unli tovushlar yo'q. Oramiy yozuvi va unga asoslangan boshqa yozuvlar alfaviti 22 ta harf-belgi asosida qurilgan. Faqat Panjikent saroy harobasidan topilgan sopolak taxtachada, ya'ni alifboda 23 ta harf -belgi ko'rsatilgan. Qadimgi yunonlar Finikiya yozuviga asoslanib, ulardan farq qiladigan o'z alifbosini ishlab chiqishgan. Yunon alifbosi 25 harfdan iborat. Yunon alifbosini Finikiya alifbosidan muhim farqi shundaki, yunon yozuvida unli harflar ham bor. Yunon yozuvi asosida rimliklarning lotin alifbosi ishlab chiqildi va u keyinchalik dunyo xalqlari lotin alifbosi asosida o'z yozuvlarini ishlab chiqadilar. Oramiy yozuvi esa Sharqning uzoq o'lkalarigacha kirib borib, eroniy, turkiy va mo'g'uliy tilli xalqlarning yozuviga asos bo'lgan. Sug'd yozuvi asosida qadimgi turk yozuvi paydo bo'lgan. Undan uyg'ur, mo'g'ul va manjur yozuvlari o'sib chiqqan. Uyg'ur yozuvi doirasida kvazialfavit xususiyati yo'qatilib, so'z tuzilishida unlilarni ifodalash boshlandi. Bu tajribadan mo'g'ul va manjur yozuvlari foydalanib, o'z yozuvlariga unli tovushlarni kiritishgan. O'rta Osiyoning qadimgi xalqlari oramiy alifbosi asosida o'z yozuvlarini kashf etgach, mahalliy aholining ma'naviy - ahloqiy qarashlari, xo'jalik va huquqiy xujjatlari, oilaviy yozishmalar, savdo-sotiq va tanga pullaridagi yozuvlar shu yozuvlarda olib borilgan. Afsuski, ularning aksariyati turli sabablarga ko'ra bizgacha etib kelmagan. Buyuk Abu Rayxon Beruniy o'zining 'O'tmish xalqlardan qolgan yodgorliklar' asarida ta'qidlaganidek, u yozuvlarda bitilgan asarlar diniymi yoki dunyoviy arablar istilosi davrida yo'q qilingan. Ularning borligi haqidagi ma'lumotlar esa arxeologik qazishmalar vaqtida ahyon va ahyonda uchrab turadigan topilmalarga asoslangan. Ular quyidagi yozuvlardir: Qadimgi Xorazm yozuvi. Shimoliy Xorazmda 'Katta Aybuyir qal'a' yodgorligidan xum qorniga yozilgan oramiy yozuvi nusxasi topilgan. Bu O'rta Osiyodagi oramiy yozuvining eng qadimgi namunasi bo'lib, ushbu xum mil. av.gi V asrga oid. Unga nima yozilganligi noma'lum, chunki u o'qilmagan. Mahalliy aholi oramiy alfavitidan foydalanib, qadimgi Xorazm tiliga moslab kashf etgan xorazmiy yozuvining namunasi mil. av.gi IV asrning oxiri - III asr boshlariga oid