- 1. Réámhrá: Páirc Ghnó Ghaoth Dobhair

########## Réamhrá - Cúlra

Clúdaíonn Gaeltacht Iarthuaiscirt Dhún na nGall paróistí Na Rosa, Gaoth Dobhair agus Cloich Cheann Fhaola. Tá carachtar réigiúnach saintréitheach an cheantair tuaithe ar leith seo sainmhínithe ag an teanga Ghaeilge agus á chultúr, á aitheantas mar limistéar sáráilleachta nádúrtha agus á aitheantas mar áit ina bhfuil dlús ard daonra. Tá dlús ard daonra tuaithe ina ghné de mhórán de na bailte fearainn laistigh den cheantar seo agus tá siad ar an chuid is airde i bPoblacht na hÉireann. Tá sé seo amhlaidh de bharr na díláithrúicháin agus an suaitheadh a tharla le linn Plandáil Uladh, Éirí Amach 1641 agus an Tobmhéadú Daonra a bhí ann sa 8 haois déag agus go luath sa 9 haois déag. San am a chuaigh thart, tugadh 'na ceantair chúnga' orthu agus aithníodh go ginearálta nach bhféadfadh na hacmhainní talmhaíochta/nádúrtha cuidiú leis an daonra. Bhí modhanna tacaíochta malartacha de dhíth agus fuarthas iad sin i dtionscail baile, iascaireacht agus gearradh móna. Mar sin féin, ba é ceann de na foinsí ioncaim a ba thábhachtaí ná saothar na n-imiricí séasúracha go hAlbain agus ó pháistí a fostaíodh ag na hAontaí Fostaithe Uladh, cleachtais a mhair go mall isteach sna 1960idí agus a bhí ina gcuiditheoirí príomha do mharthanacht na bpobal tuaithe sin.

'Chaith mé cúig nó a sé de shéasúir ar an Lagán go dtí gur éirigh mé mór agus urrúnta. Ansin dar liom go rachainn go hAlbain mar a rinne mo dhaoine romham. Ba é an gnás a bhí ann sa tsaol sin gasúr a ghabháil cúpla séasúr chun an Lagáin sula dtéadh sé go hAlbain .'

########## Scéal Hiúdaí Sheáinín ; Eoghan Ó Domhnaill, (1940)

Bhí imirce agus fostaíocht mar chuid den tsaol do mhórán teaghlaigh i nGaeltacht Dhún na nGall. Ba é an gnás ginearálta a bhí ann ná go rachadh an t-athair agus an mac a ba shine go hAlbain díreach i ndiaidh dóibh á gcuid a chur san earrach. Mar an gcéanna, tugadh páistí chomh hóg le ocht mbliana d'aois chuig na haontaí fostaíochta i Leitir Ceanainn nó ar an tSrath Bán le bheith fostaithe ar feadh sé mhí nó mar sin. Thiocfadh an dá ghrúpa abhaile go mall i mí na Samhna nó i mí na Nollag. Bhí míonna an gheimhridh don teaghlagh agus athaontú. D'fhan mná, páistí níos óige agus daoine níos sine sa bhaile áit ar bith ar lean an modh traidisiúnta saoil ar aghaidh. I ndáiríre, lig an imirce shéasúrach do na pobail úsáid na teanga a dheighilt. Ní raibh Béarla riachtanach ach amháin d'obair in Albain nó ar an Lagán. Ba í an Ghaeilge teanga an bhaile. Fiú amháin ansin, nuair a bhítí ag obair i ngrúpa ní raibh sé d'fhiacha ach ar an 'saoiste' Béarla a labhairt nuair a bheadh gá le deileáil le feirmeoirí nó le fostóirí eile. Siocair go mbíodh na fir as láthair, ba iad na mná a dhéanadh gach aon rud eile agus i ndáiríre is sochaí mhatrarcach a bhí ann. Go minic, ba iadsan a bhí os ceann an tí, an gabháltas agus is acusan ar leo ioncam an teaghlaigh. Chuidíodh mná le hioncam an tí tré éanlaithe a thógáil, uibheacha agus im a dhíol agus ag cleiteáil. Chothaigh á saothar agus an t-ioncam ó imirce sheasúrach agus ó na haontaí fostaíochta na pobail seo agus á saol traidisiúnta. De réir a chéile d'athraigh cleachtais na feirmeoireachta agus d'éirigh sé níos meicnithe. Lena chois sin, d'athraigh ionchais na ndaoine agus, in easpa fostaíocht áitiúil, thosaigh tréimhse dlúthimirce sna 1950idí agus ' 60idí. Le linn an tréimhse seo , d'fhág grúpaí iomlán teaghlaigh ar lorg fostaíocht agus deiseanna níos fearr.