########## Open tilgang til forskingsresultat

Krav om at næringslivet, forvaltninga og allmenta skal ha open tilgang til forskingsresultat, har auka i styrke verda over dei seinare åra. Frå og med 2021 vil deltakarane i initiativet Plan S krevje at alle fagfellevurderte vitskaplege artiklar som er resultat av forsking dei finansierer, skal vere fritt tilgjengelege på nettet frå publiseringstidspunktet, med ein open lisens. Dei store forlaga har svart med å tilby institusjonane å betale for open publisering av enkeltartiklar i tidsskrift som dei allereie betaler for å lese. For å stå sterkare i forhandlingane har Noreg gått saman med andre land gjennom alliansane Open Access 2020 og cOAlition S for å krevje at forskarar ikkje må tvingast til å gi frå seg retten til eksemplarframstilling eksklusivt til dei store internasjonale forlaga for å få publisert artiklane sine. Alliansane står også saman om eit krav om open tilgang utan ytterlegare prisauke. I Noreg har samanslutningar av forskingsinstitusjonar inngått overgangsavtalar for open tilgang, såkalla publiser-og-les-avtalar, med dei største forlaga. Avtalane inneber at dei i ein periode betaler kombinert for å publisere artiklar ope og for lesetilgang til tidsskrift som framleis er lukka. Målet er at ein skal gå over til berre å betale for open publisering, og at overgangsperioden blir så kort som mogleg. At vilkåra i nye avtalar er opne og ikkje aukar totalkostnadene, er eit sentralt prinsipp i dei nasjonale måla og retningslinjene for open tilgang til vitskaplege artiklar. Kunnskapsdepartementet meiner det er heilt vesentleg at forlaga ikkje bruker overgangen til open publisering til å heve prisane, og vil følge nøye med på om overgangsavtalane fungerer som tiltenkt.

######### Utviklingstrekk og utfordringar

For få framifrå fagmiljø og varierande kvalitet i utdanningstilboda er vedvarande utfordringar i Noreg. Samstundes er kvaliteten i norsk høgare utdanning generelt god, og universiteta og høgskulane jobbar bra med utvikling av studiekvalitet. Norske studentar er stort sett godt nøgde med studia sine. Dikus viser at stadig fleire studentar Tilstandsrapport for høyere utdanning 2020 fullfører gradane sine på normert tid. Det er likevel stort behov for å stimulere til meir utviklingsarbeid for å utvikle framifrå utdanningsmiljø og studietilbod og å spreie kunnskapen frå desse. Mykje av undervisninga gir ikkje godt nok læringsutbyte, og fullføringsgraden er framleis for låg. Norske forskarar har i løpet av dei siste åra henta heim stadig meir midlar frå dei europeiske rammeprogramma. Ei evaluering frå Samfunnsøkonomisk analyse av norsk deltaking i Horisont 2020 konkluderer med at norsk deltaking har mykje å seie for auka kvalitet i norsk forsking. I lys av kor mykje Noreg investerer i forsking, har vi likevel framleis relativt få forskarar og forskingsmiljø på internasjonalt toppnivå. Særleg har det vore eit dårleg teikn at Noreg har hatt lite gjennomslag i Det europeiske forskingsrådet (ERC), ein internasjonal konkurransearena med høg vekt på vitskapleg kvalitet og høg prestisje. Høg gjennomsnittleg alder på norske doktorgradskandidatar, mange mellombels tilsette og uklare karrierevegar er vedvarande utfordringar for norsk forsking og høgare utdanning. Det er behov for meir målretta satsing på unge forskartalent, mellom anna for å bidra til å bygge og halde oppe forskingsmiljø av framifrå kvalitet.