Skýring: nefndar B er um sjálfstæða grein um starfsstjórn, enda tengist þörf fyrir hana bæði þingrofi og Skýring: nefndar B er um sjálfstæða grein um starfsstjórn, enda tengist þörf fyrir hana bæði þingrofi og því þegar forsætisráðherra biðst lausnar að eigin frumkvæði.

Talið er að ákvæði um starfsstjórn sé nauðsynlegt í stjórnarskránni í tilvikum þar sem þingrof er heimilt eða eftir að forsætisráðherra biðst lausnar. Slík stjórn situr fram að því að ný ríkisstjórn tekur við í kjölfar kosninga. Með tillögu nefndarinnar um uppbyggilegt vantraust er ekki þörf á starfsstjórn í kjölfar samþykktar vantrausts á sitjandi stjórn.

Til umræðu kom hvort ákvæði um að starfsstjórn sitji þurfi að vera fortakslaust.

## KAFLI UMFORSETAÍSLANDS

#### Almennar athugasemdir

Miklar umræður hafa farið fram í B-nefnd um forsetaembættið og framtíð þess. Einhugur er í nefndinni um að skýra þurfi hlutverk, störf og ábyrgð forseta, og sú ósk kom einnig fram á Þjóðfundi. Núverandi stjórnarskrá að ýmsu leyti óskýr um þetta, sem m.a. birtist í því að nokkrar breytingar hafa orðið á hlutverki embættisins í tímans rás. Skiptar skoðanir hafa verið um hvort forsetinn eigi að hafa pólitískt hlutverk og jafnvel meira en nú er, eða vera fyrst og fremst sameiningartákn og þjóðarleiðtogi á sviði menningar og gilda. Þarna á milli geta einnig verið hlutverk 'öryggisventils' og ýmis eftirlitshlutverk, eða það sem kallað hefur verið 'fjórða valdið', þ.e. eftirlit með öðrum valdþáttum og stjórnsýslu. Þá hefur verið nefnt að forseti Íslands geti jafnframt verið forseti Alþingis. Sjálfstæð pólitísk hlutverk forseta eru í núverandi stjórnarskrá einkum tvö: annars vegar myndun ríkisstjórna og hins vegar val um að synja lagafrumvörpum staðfestingar, sem taka þá engu að síður gildi en eru lögð undir atkvæði þjóðarinnar. Samkvæmt orðanna hljóðan í stjórnarskránni virðist forseti ennfremur hafa margvísleg völd með þátttöku sinni í í reynd stjórnarathöfnum á vegum framkvæmdarvaldsins. En þessi völd eru lítil sem engin, enda lætur forseti ráðherra framkvæma vald sitt (13. gr.) og gjörðir hans öðlast fyrst gildi er ráðherra undirritar þau með honum (19. gr.). Þá bera ráðherrar ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum (14. gr.). gagnsæi Eitt af gildum Þjóðfundar og Stjórnlagaráðs er , og eitt af markmiðum ráðsins er að stjórnarskráin sé skýr, skiljanleg og auðlæsileg. Hún á að vera grundvöllur lýðræðis og mannréttinda í landinu og gefa almenningi glögga og rétta mynd af uppbyggingu stjórnkerfisins, réttindum, skyldum, völdum og ábyrgð. Í samræmi við þessi gildi og markmið leggur nefnd B til að stjórnarskráin noti ekki 'lepporðalag' um hlutverk ráðherra eða forseta, heldur lýsi í skýrum orðum völdum og ábyrgð hvers fyrir sig eins og þau eru í raun og veru. Af því leiðir að ekki verði talað um að forseti framkvæmi tiltekna stjórnarathöfn þegar það er í reynd ráðherra sem það gerir og ber lagalega og pólitíska ábyrgð á athöfninni (eða athafnaleysi eftir atvikum). Þau verkefni sem forseti hefur í reynd á sinni könnu samkvæmt núverandi stjórnarskrá, og tillögu stjórnlaganefndar, eru eftirfarandi. Aðeins tvö fyrstnefndu verkefnin geta talist pólitísk. Verkefni sem eru formleg en ekki efnisleg eru stjörnumerkt (*):

- ▪ Að mynda ríkisstjórn, skipa ráðherra og veita þeim lausn
- ▪ Að vera 'öryggisventill' með því að synja lögum staðfestingar ef svo ber undir
- ▪ Að stefna saman Alþingi eftir kosningar og setja reglulegt Alþingi ár hvert
- ▪ Að veita náðanir og almenna uppgjöf saka