2

Stríðið í Úkraínu hefur nú staðið yfir í rúm tvö ár. Ekki sér fyrir endann á átökum í landinu og óvissa ríkir um framtíðina. Frá því stríðsátökin brutust út hefur fjöldi umsókna um vernd frá úkraínskum ríkisborgunum verið umtalsverður hér á landi. Árið 2022 fengu 2.315 ein- staklingar sameiginlega vernd á grundvelli 44. gr. útlendingalaga og 1.556 á árinu 2023. Vegna þessa tók dómsmálaráðherra ákvörðun 1. febrúar 2023 um að framlengja gildistíma ákvörðunar ráðherra samkvæmt heimild 44. gr. laga um útlendinga um eitt ár, til og með 3. mars 2024. Hinn 22. febrúar 2024 ákvað ráðherra að framlengja gildistímann um ár til viðbót- ar, eða til og með 2. mars 2025. Megintilgangur frumvarpsins er að koma í veg fyrir vanda sem gæti raungerst í mars 2025 þegar þriggja ára heimild ráðherra um sameiginlega vernd vegna fjöldaflótta skv. 44. gr. laga um útlendinga rennur út. Gert er ráð fyrir að dvalarleyfi á grundvelli 44. gr. laganna verði framlengt um eitt ár í senn og ekki um lengri tíma en þrjú ár. Umsókn um alþjóðlega vernd sem fellur undir 2. mgr. 44. gr. má leggja til hliðar í allt að þrjú ár frá því að umsækjandi fékk fyrst leyfi, og þegar heimild um sameiginlega vernd fellur niður getur umsækjandi óskað eftir að umsókn um alþjóðlega vernd verði tekin til efnislegrar meðferðar. Verði frumvarpið ekki að lögum munu allir einstaklingar sem hlotið hafa sameiginlega vernd á grundvelli fjöldaflótta eiga rétt á efnislegri meðferð á umsókn sinni eða framlengdri dvöl á öðrum lagagrundvelli strax á næsta ári. Ljóst er að kostnaður við umsýslu og þjónustu slíks fjölda umsókna myndi hafa veruleg og neikvæð áhrif á starfsemi Útlendingastofnunar, kærunefndar útlendingamála og auka kostnað við málaflokkinn í heild. Frá upphafi stríðsins í Úkraínu hafa stjórnvöld á Íslandi átt í virku samstarfi við aðrar Norður- landaþjóðir og fleiri ríki Evrópusambandsins um tímabundna vernd. Evrópusambandið hefur ákveðið að framlengja tímabundnu verndina til 4. mars 2026 og Noregur hefur birt áform um að framlengja hámarkstíma tímabundnu verndarinnar úr þremur árum í fimm. Með því að lengja hámarkstíma dvalarleyfis skv. 3. mgr. 44. gr. útlendingalaga í fimm ár yrði framkvæmd- in á Íslandi í samræmi við þá framkvæmd sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum og í ríkjum Evrópusambandsins. Einnig myndi lagabreytingin veita stjórnvöldum svigrúm til að leggja ítarlegra mat á aðstæður í heimaríki umsækjenda og taka samfara því ákvörðun um endurnýjun. Þá er áréttað að um heimildarákvæði er að ræða, en ekki lögbundna skyldu stjórn- valda til að veita dvalarleyfi til fimm ára.

- 3. Meginefni frumvarpsins.

Með frumvarpinu er lagt til að hámarkstími dvalarleyfa, sem veitt eru á grundvelli sam- eiginlegrar verndar í kjölfar fjöldaflótta, verði lengdur úr þremur árum í fimm. Verði frum- varpið að lögum er gert ráð fyrir að því markmiði sem að er stefnt með frumvarpinu verði náð strax við gildistöku laganna. Þá geta einstaklingar sem dveljast hér á landi á grundvelli fjölda- flótta búið við fyrirsjáanleika og átt kost á því að framlengja dvöl sína strax án þess að sækjast eftir framlengdri dvöl á öðrum lagagrundvelli. Með frumvarpinu lengist sá tími sem handhafar dvalarleyfa skv. 44. gr. laga um útlendinga þurfa að dvelja samfellt hér á landi áður en þeir öðlast ótímabundið dvalarleyfi, að öðrum skilyrðum uppfylltum, úr fjórum árum í allt að sex, sbr. 3. mgr. 44. gr. Þá fer sá tími eftir því hvenær umsókn var lögð fram en ekki samfelldri dvöl umsækjanda hér á landi. Ef ekkert yrði aðhafst og frumvarpið yrði ekki að lögum ættu þessir einstaklingar rétt á efnislegri meðferð á umsókn sinn um vernd eða framlengingu á öðrum lagagrundvelli strax á næsta ári, sem yki verulega álag á Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála. Fram- kvæmdin á Íslandi myndi þá skera sig úr miðað við framkvæmd annarra Evrópuríkja.