4

traust á stjórnmálum og stjórnsýslu og einn þáttur í því sé að yfirfara reglur um hags- munaskráningu. Jafnframt kemur fram að ríkisstjórnin muni leggja áherslu á að stjórnsýslan sé skilvirk og réttlát. Með frumvarpinu er lagt til að settar verði skýrari reglur umskráningu hagsmuna og hags- munaárekstra æðstu handhafa framkvæmdarvalds sem starfa innan Stjórnarráðs Íslands. Undir gildissvið frumvarpsins falla því ráðherrar, ráðuneytisstjórar, skrifstofustjórar og sendiherrar. Þá tekur hluti ákvæðanna til aðstoðarmanna ráðherra. Stjórnvöld eru handhafar framkvæmdar- valds ásamt forseta Íslands skv. 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Frum- varpið tekur því til þeirra aðila sem sinna æðstu störfum innan Stjórnarráðsins, þ.e. til ráðherra og þeirra sem skipaðir eru af ráðherra og vinna í nánum tengslum við ráðherra og ríkisstjórn. Afar mikilvægt er að tryggja að sem allra fæstir utanaðkomandi þættir raski hæfni þeirra til að sinna þeim mikilvægu störfum sem þeim eru falin við framkvæmd laga í víðtækri merkingu og annarra opinberra verkefna.

## 2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.

Löggjöf með virku eftirlitskerfi til varnar hagsmunaárekstrum, sem inniheldur ákvæði um hagsmunaskráningu og gjafir, hagsmunaverði, aukastörf og starfsval eftir opinber störf, er til þess fallin að skapa traust og tryggja að æðstu handhafar framkvæmdarvalds vinni störf sín í Group of States against Corruption þágu almennings af heilindum. Í skýrslu GRECO ( ), sam- taka ríkja innan Evrópuráðsins gegn spillingu, umfimmtu úttekt samtakanna á Íslandi frá mars 2018, er fjallað um ' æðstu ' handhafa framkvæmdarvalds (hér er átt við æðstu starfsmenn innan Stjórnarráðs Íslands en ekki æðsta handhafa framkvæmdarvalds sem samkvæmt stjórn- arskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, er forseti Íslands). Þar er eftirfarandi tilmælum í fimm liðum m.a. beint til Íslands:

- Reglur verði settar um samskipti æðstu handhafa framkvæmdarvalds við hagsmunaverði (e. lobbyists) og aðra sem leitast við að hafa áhrif á störf stjórnvalda.
- Endurskoðaðar verði reglur um aukastörf æðstu handhafa framkvæmdarvalds þar sem lýst verði í meiri smáatriðum hvaða störf eru heimil og hver ekki.
- Settar verði skýrari reglur um gjafir og önnur fríðindi fyrir æðstu handhafa framkvæmd- arvalds, þar á meðal umhvert eigi að tilkynna gjafir og birtingu upplýsinga, og viðeigandi leiðsögn til að tryggja að öll form fríðinda falli þar undir.
- Settar verði reglur um starfsval æðstu handhafa framkvæmdarvalds þegar þeir láta af störfum fyrir stjórnvöld.
- Hagsmunaskráningarkerfi æðstu handhafa framkvæmdarvalds verði þróað frekar, sér í lagi með því annars vegar að birta upplýsingar um eignir og framlög til viðkomandi og um skuldir og hins vegar að íhuga að víkka út gildissvið skráningarskyldu til maka og fjölskyldumeðlima á framfæri viðkomandi, þó þannig að slíkar upplýsingar þurfi ekki endilega að birta opinberlega.

Í maí 2018 ákvað ríkisstjórnin að taka upp valkvæða hagsmunaskráningu fyrir ráðuneytis- stjóra og aðstoðarmenn ráðherra, m.a. vegna eðlis starfa þeirra og nálægðar við vald ráðherra. Tilgangurinn var fyrst og fremst að efla vitund þessara starfsmanna um mikilvægi þess að afstýra hagsmunaárekstrum og bjóða þeim ráðgjöf í vafatilvikum. Þá var jafnframt ákveðið að endurskoða hagsmunaskráningarkerfi Stjórnarráðsins. Gengið var út frá því í upphafi að endurskoðunin lyti að því hvaða starfsmönnum skuli skylt að skrá hagsmuni, hvort gera eigi ráð fyrir upplýsingagjöf og trúnaði í vissum tilvikum og hversu víðfeðm skráningarskyldan ætti að vera, til að mynda hvort skráning eigi að taka til hagsmuna maka og ólögráða barna viðkomandi.