Í Law Committee Í Law Committee finnsku stjórnarskránni er gert ráð fyrir þingnefnd, Stjórnlaganefnd ( ) sem getur gefið út álit um það hvort lagafrumvarp sé í samræmi við stjórnarskrá sbr. 74. gr.

Nefnd B tók við málefnum úr hendi nefndar C samkvæmt tilmælum á ráðsfundi þann 19. maí.

Nefnd B leggur til að í Lögréttu sitji fimm menn, kosnir til fimm ára í senn. Reikna má með að Alþingi kjósi löglærða einstaklinga og jafnvel sérfróða í stjórnskipunarrétti, en ekki þótti rétt að gefa sérstök fyrirmæli um slíkt.

Þriðjungur þingmanna eða þingnefnd getur óskað eftir því að Lögrétta gefi álit sitt á frumvarpi sem til umfjöllunar er í þinginu. Þá er átt við hvort frumvarpið brjóti í bága við stjórnarskrá eða þjóðréttarlegar skuldbindingar ríkisins. Ekki er unnt að spyrja Lögréttu annarra spurninga, til dæmis um árekstur við önnur lög, eða efni frumvarps að öðru leyti en því sem máli skiptir fyrir stjórnskipulegt gildi þess. Gert er ráð fyrir að Alþingi hafi sjálft á að skipa sérfræðingum til ráðuneytis um samningu frumvarpa og til að veita almenn lögfræðiálit.

Meðan Lögrétta fjallar um lagafrumvarp er ekki unnt að afgreiða það frá Alþingi, þ.e. ljúka seinni umræðu um málið með atkvæðagreiðslu. Umfjöllun Lögréttu getur því tafið lög frá Alþingi en það er talin vel ásættanleg fórn í þágu réttaröryggis. Með orðinu 'þingnefnd' er átt við eina af fastanefndum Alþingis.

#### KAFLI UMRÁÐHERRA OGRÍKISSTJÓRN

######### Almennar athugasemdir

Nefnd B hefur rætt í þaula hvort viðhalda eigi þingræðisfyrirkomulaginu, þannig að ráðherrar og ríkisstjórn sitji í umboði þingsins eða njóti a.m.k. hlutleysis þess, eða hvort kjósa eigi framkvæmdarvaldið beint.

Rök fyrir beinu kjöri framkvæmdavalds eru meðal annars að með almennri kosningu forsætisráðherra og eftir atvikum ráðuneytis hans verði skilin milli valdþáttanna mjög skýr og þeir hafi stöðugt eftirlit hver með öðrum checks and balances (' ' eins og það hét hjá höfundum bandarísku stjórnarskrárinnar). Þá sé auðveldara að draga ráðherra til pólitískrar ábyrgðar með beinum hætti í kosningum.

Rökin gegn því eru einna helst samþjöppun valds á einn sterkan leiðtoga, þ.e. þjóðkjörinn forsætisráðherra. Slíkt bjóði heim hættu á misnotkun valds, spillingu eða geðþóttaákvörðunum. Það gangi gegn gildum lýðræðis og valddreifingar. Til mótvægis yrði þá að hafa skilvirkar leiðir til að setja af forsætisráðherra sem glatar trausti áður en kjörtímabili lýkur.

Þingræðið byggir m.a. á ósk um samstöðu fremur en andstöðu, þ.e. að leitast við að minnka átök milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Þá má benda á að samþætting valds sé ekki alltaf af hinu slæma. Líta þarf til þess hver sé hinn raunverulegi vandi í núverandi fyrirkomulagi. Ýmsir þættir í því hvernig valda- og stjórnkerfið hér á landi hefur þróast hafa ýft upp og ýkt átök milli stjórnarandstöðu annars vegar og meirihluta þings og ríkisstjórnar hins vegar. Þá er ábyrgð á köflum óljós vegna óskýrra valdmarka. Unnt virðist að gera margar smærri breytingar innan þingræðiskerfisins sem breyti jafnvæginu til betri vegar, styrki þingið aftur, torveldi misbeitingu valds og vinni gegn ofríki meirihlutans. Öll Norðurlönd og flest Evrópulönd eru þingræðisríki, en Frakkland er markverð undantekning.

Verkefni framkvæmdarvaldsins eru mjög víðtæk og því fer fjarri lagi að núverandi stjórnarskrá sé skýr og aðgengileg hvað varðar verkaskiptingu milli forseta og ráðherra. Í núverandi stjórnarskrá, nánar tiltekið í II. kafla er fjallað um störf forseta og ráðherra sem þeir fara með í sameiningu. Í reynd framkvæma ráðherrar vald forseta skv. 13. gr. um að ráðherrar fari með vald forseta sem og samkvæmt 19. gr. sem mælir fyrir um meðundirritun forseta á stjórnarerindi svo ákvörðun taki gildi.