Hafa ber þó í huga að þótt ríkisstofnun teljist sjálfstæð skv. framangreindu kann ráðherra engu að síður að hafa lögum veigamiklar heimildir til að hlutast til um starfsemi stofnunar samkvæmt s.s. að skipa æðstu starfsmenn, heimildir til þess að setja reglugerð og önnur stjórnsýslufyrirmæli, mikilvægar ákvarðanir getur þurft að bera upp fyrir ráðherra til staðfestingar o.s.frv. Þó að ríkisstofnanir teljist því sjálfstæðar í framangreindum skilningi er Stjórnsýslulögin staða þeirra gagnvart ráðherra að öðru leyti ekki alltaf mjög sjálfstæð. (Heimild: Páll Hreinsson, - skýringarrit )

Dæmi um sjálfstæðar stofnanir eru:

- • Seðlabankinn
- • Fjármálaeftirlitið
- • Samkeppniseftirlitið
- • Hagstofa
- • Ríkisútvarpið
- • Hugsanleg ný Þjóðhagsstofnun

Fjármálaeftirlitið og Samkeppniseftirlitið eru skv. gildandi lögum (lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi nr. 87/1998 og samkeppnislög nr. 44/2005) undir sjálfstæðri stjórn (þriggja manna í hvorri um sig) sem skipuð er af efnahags- og viðskiptaráðherra til fjögurra ára. Stjórnirnar fylgjast með starfsemi og rekstri stofnananna og ráða forstjóra sem annast daglegan rekstur og stjórn þeirra. Ráðherra hefur ekki beina aðkomu að starfsemi eða rekstri en ber stjórnskipulega ábyrgð á stofnununum með því að skipa stjórnir þeirra. Fari eitthvað úrskeiðis í rekstri stofnananna bera forstjórar þeirra ábyrgð, síðan stjórnir þeirra og loks ráðherra í ítrustu tilvikum.

Yfirstjórn Seðlabanka Íslands er í höndum efnahags- og viðskiptaráðherra og sjö manna bankaráðs, sem kosið er hlutbundinni kosningu á Alþingi. Stjórn bankans er að öðru leyti í höndum bankastjóra sem ráðinn er að tillögu þriggja manna nefndar er leggur mat á hæfni umsækjenda. Einn nefndarmaður er skipaður skv. tilnefningu samstarfsnefndar háskólastigsins, einn samkvæmt tilnefningu bankaráðs og einn án tilnefningar (þ.e. tilnefndur af ráðherra). Aðstoðarseðlabankastjóri er skipaður á sama hátt. Ákvarðanir um beitingu stjórntækja bankans í peningamálum eru teknar af peningastefnunefnd, en í henni sitja seðlabankastjóri, aðstoðarseðlabankastjóri, einn af yfirmönnum bankans og tveir sérfræðingar skipaðir af ráðherra til fimm ára í senn. Seðlabankastjóri og aðstoðarseðlabankastjóri eru skipaðir til fimm ára í senn og má aðeins skipa sama mann tvisvar sinnum í sama embætti, þ.e. mest 10 ár.

Skilgreina þyrfti nánar hver aðkoma forseta að Seðlabanka ætti að vera, ef einhver, þ.e. skipun aðalbankastjóra og aðstoðarbankastjóra eftir tillögu hæfnisnefndar eða einnig eftir atvikum skipun í peningastefnunefnd. Þá er í lögum gert ráð fyrir að ráðherra setji menn tímabundið í stöður bankastjóra ef þeir forfallast, og jafnframt á ráðherra ýmiss konar aðkomu að starfsemi bankans, t.d. til að staðfesta reglur sem bankinn setur á ýmsum sviðum.

Ef skipun forstöðumanna stjórnsýslustofnana færist til forseta þarf jafnframt að kveða á um forsetaábyrgð með svipuðum hætti og um ráðherraábyrgð, þ.e. hver ætti upptök að könnun á embættisfærslu forseta, hver tæki ákvörðun um rannsókn, hver annaðist rannsókn og saksókn og hver myndi dæma í slíku máli. Þá þyrfti að huga að skörun stjórnsýslu og ábyrgðar milli stofnana á vegum forsetans annars vegar og ráðherra eða Alþingis hins vegar, til dæmis milli Seðlabanka og FME.

ATH - Hér þarf að skoða hvernig vald og ábyrgð fer saman. Í dag gilda skýrar ábyrgðarreglur hvað varðar ráðherra sem yfirmenn stjórnsýslunnar. Hafa þarf í huga að forseti þarf að vera ábyrgur á stjórnarathöfnum til að einstaka umsækjendur geti sótt rétt sinn, telji þau réttur sinn brotinn - enda er það ekki svo að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarathöfnum forseta í tillögum Stjórnlagaráðs sem nú liggja frammi.

Þá þarf að horfa til þess hvernig slíkar ráðningar muni eiga sér stað í framtíðinni í þessari skipan, ráðherra hefur í dag, sbr í skýringum, oft heimildir samkvæmt lögum sem tengjast sjálfstæðum ríkisstofnunum. Þá þarf að hugsa vandlega hvort slík breyting nær réttilega markmiði sínu, sem er að mati nefndarritara, að koma í veg fyrir pólitískar ráðningar eða spillingu við ráðningu opinberra embættismanna.