samninginn þá er hæpið að á grundvelli samningsins sé unnt að gera samkomulag um gengisstöðugleika enda varðar hann ekki stjórn peningamála. Nærtækast er að vísa til núverandi gjaldmiðlafyrirkomulags sem stýrðs flotgengis en undir þeim kringumstæðum er unnt að viðhafa sjálfstæða peningastefnu en með ákveðnum skorðum þó. Við skilyrði trúverðugs fastgengis og frjálsra fjármagnsflutninga þá tapar smáríki eins og Ísland sjálfstæðri peningastefnu. Í því felst m.a. að vextir ráðast að miklu leyti af alþjóðlegum aðstæðum. Þó ekki algerlega því mismunandi áhættuálag á lánakjör á við um ólíka lántaka. Sveigjanlegt gengi eigin gjaldmiðils getur auðveldað þá aðlögun. Með lægra gengi verða innlendir framleiðsluþættir hlutfallslega ódýrari sem bætir samkeppnisstöðu þjóðarbúsins. Án sveigjanlegs gengis getur aðlögunin orðið erfiðari. Sveigjanleiki í gengi gerir raunlaun 25 sveigjanleg þrátt fyrir að nafnlaun séu treg til lækkunar. Efnahagsáfallið sem fylgdi COVID-19 faraldrinum var afar stórt og því fylgdi að hluta af atvinnulífinu var lokað. Það er því erfitt að sjá fyrir sér aðra sviðsmynd en að atvinnuleysi aukist við slíkar aðstæður. Tregða aðila vinnumarkaðarins til að bregðast við efnahagsáfallinu og leyfa atvinnuleysi í þess stað að aukast úr 4,5% í febrúar 2020 í 12,2% í október er þó 26 áhugaverð. Á sama tíma jókst atvinnuleysi á evrusvæðinu úr 7,6% í 8,4%. Í þessum samanburði skipta auðvitað mörg atriði máli, s.s. mikið vægi ferðaþjónustu hérlendis og að áhersla hafi verið lögð á að viðhalda afkastagetu atvinnugreinarinnar. Viðbrögðin hérlendis vekja engu að síður spurningar um hvort vinnumarkaðurinn sé í stakk búinn til að takast á við þær áskoranir sem fylgja upptöku trúverðugs fastgengis, s.s. aðild að evru. Þetta er einkar áleitin spurning því atvinnuleysið jókst þrátt fyrir rúmlega 10% lækkun raungengisins á mælikvarða hlutfallslegs verðlags á sama tímabili, sjá mynd7, og lækkun stýrivaxta í sögulegt lágmark, sjá mynd 6. Þessi atriði eru fyrst og fremst nefnd hér til umhugsunar. Erfitt er að bera saman peningalega slökun sem felst í stýrivaxtalækkun annars vegar og magnbundnum inngripum (e. quantitative easing - QE) hins vegar. Möguleikar til peningalegrar slökunar á evrusvæðinu í formi lækkunar stýrivaxta voru tæmdir áður en COVID-19 faraldurinn skall á. Það var ekki raunin hérlendis. Í stað vaxtalækkunar var gripið til magnbundinna inngripa á evrusvæðinu í formi skuldabréfakaupa sem leiddi til þess að vaxtastig varð neikvætt. Það er erfitt að fullyrða um hvernig aðstæður hefðu þróast hérlendis ef Ísland hefði verið aðili að evru í upphafi faraldursins. Þar eru margar breytur sem flækja málið, t.d. hvenær aðildin hefði komið til og hvaða breytingar hefðu orðið á öðrum innlendum mörkuðum í kjölfarið. Í stað þess að stunda slíkar vangaveltur er spurningin þrengd utan um viðfangsefnið: fjármögnun fyrirsjáanlegs hallareksturs ríkissjóðs næstu nokkur árin. Þrátt fyrir það að spurningin sé þrengd svo mikið þá þarf að gera ótal fyrirvara. Þá er hæpið að aðild að evru eða samkomulag við ESB um gengisstöðugleika á grunni samningsins um EES gæti orðið án langs aðlögunarferlis. Það sýnir reynsla þeirra ríkja sem nú mynda evrusvæðið. Í því sem á eftir kemur er gerð sú forsenda að aðlögunarferli sé lokið að trúverðugu fastgengi. Niðurstaða þessarar greiningar getur þó aldrei orðið nema í besta falli ónákvæm nálgun. Að því gefnu að evran væri gjaldmiðill hérlendis hvort heldur sem er á grunni aðildar eða tvíhliða samkomulags við ESB þá væri ekkert svigrúm fyrir sjálfstæða peningastefnu í hefðbundnum skilningi orðsins. Það væri þó mögulega svigrúm fyrir sjálfstæða beitingu einhverra sk. þjóðhagsvarúðartækja. Við þessar kringumstæður væri vaxtastig í landinu að