bótaábyrgð verði tekin til ítarlegrar skoðunar með tilliti til hagsmuna sveitarfélaga við þróun og breytingar á skipulagi. Í því samhengi þurfi þó jafnframt að skoða hagsmuni þeirra sem kunna hugsanlega að eiga eignarréttindi á grundvelli samþykkts skipulags. Nefndin telur ljóst að breytingar af þessu tagi þurfi frekari skoðunar við og beinir því til umhverfisráðuneytis að hefja vinnu við skoðun á ákvæðunum í samráði við hlutaðeigandi aðila og sérfræðinga.' Umhverfis- og auðlindaráðuneytið lét vinna lögfræðilega álitsgerð um inntak bótareglu 51. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Í framhaldi af þeirri vinnu var ráðist í vinnu við tillögu um breytingar á ákvæðinu, m.a. með hliðsjón af þeim ábendingum sem fram komu í álitsgerðinni. Einnig barst ráðuneytinu erindi frá Skipulagsstofnun þar sem óskað var eftir að farið væri í nauðsynlegar breytingar á nokkrum ákvæðum skipulagslaga í ljósi reynslu af framkvæmd laganna.

- II. Tilefni og nauðsyn lagasetningar

Í frumvarpi þessu felst tillaga um breytingu á ákvæði 51. gr. gildandi skipulagslaga. Tilgangur tillögunnar er að gera ákvæðið skýrara um það hvenær bótaréttur til handa fasteignareiganda, og eftir atvikum öðrum rétthöfum, stofnast vegna gildistöku eða framkvæmdar á skipulagsáætlun. Tilgangur tillögunnar er jafnframt að færa orðalag ákvæðisins nær því að lýsa tilvikum sem eru eða ætla má samkvæmt fyrirliggjandi réttarframkvæmd að séu bótaskyld á grundvelli 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar. Hliðsjón er einnig höfð af sambærilegum bótareglum í eldri skipulagslögum, ekki síst skipulagslögunum frá 1964. Eins og rakið er í athugasemdum við frumvarpið má færa fyrir því rök að í þessu felist ekki veigamikil efnisbreyting á þeim bótarétti sem þegar er lögfestur, heldur fremur skýring á inntaki hans. Í tillögunni felst einnig það nýmæli, sbr. 1. og 2. mgr. 17. gr. b. frumvarpsins, að lagt er til að ef ákvörðun í skipulagi, sem valdið getur bótaskyldu samkvæmt ákvæðinu, leiðir af ákvörðun annars stjórnvalds en viðkomandi sveitarfélags um landnýtingu eða leiðir af lagafyrirmælum sem beinlínis kveða á um tiltekna landnýtingu þá sé ríkið bótaskylt vegna þeirra tilvika. Í fyrirsvari fyrir ríkið í slíku tilviki væri væntanlega almennt sá ráðherra sem viðkomandi stjórnvald eða löggjöf heyrir stjórnarfarslega undir. Um það er ekki þörf að mæla sérstaklega fyrir hér, enda ræðst það af réttarfarsreglum. Nánari skýring tillögunnar í 17. gr. frumvarpsins er nánar rökstudd hér síðar. Einnig er í frumvarpinu gerð tillaga að breytingu á ýmsum ákvæðum laganna. skipulagslög nr. 123/2010 tóku gildi 1. janúar 2011 og er nokkur reynsla komin á framkvæmd laganna. Í ljós hafa komið ýmsir vankantar á lögunum sem vert er talið að laga.

- III.Meginefni frumvarpsins
- 1.

Ákvarðanir um landnotkun í skipulagsáætlunum geta falið í sér umtalsverðar takmarkanir á umráða- og hagnýtingarrétti eiganda yfir fasteignum sínum. Skipulagsáætlanir geta einnig, m.a. af þessum sökum, haft veruleg áhrif á verðmæti lands. Því skiptir miklu að réttarstaða fasteignareigenda eða annarra rétthafa yfir fasteignum sé tiltölulega skýr gagnvart þeim valdheimildum sem stjórnvöldum eru fengin með skipulagslögum. Liður í því að tryggja þann skýrleika er að afmarka með nokkuð nákvæmum hætti, að því leyti sem slíkt er fært, hvenær skipulagsáætlanir leiða til verulegs og sérstaks fjárhagslegs tjóns fyrir fasteignareiganda sem samkvæmt stjórnarskrá, eða á grundvelli annarra sjónarmiða ber að bæta honum, og hvenær hann þarf að þola ákvarðanir um takmarkanir á nýtingu eignarréttinda bótalaust. Í 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, er kveðið á um vernd eignarréttar. Þar segir að eignarrétturinn sé friðhelgur. Engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.