6

Loks er rétt að nefna almennt að ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins um túlkun á EES-samn- ingnum er til þess fallið að tryggja markmið samningsins um að EES-reglur séu túlkaðar með sambærilegum hætti í aðildarríkjum Evrópska efnahagssvæðisins. Drög að frumvarpi voru birt í samráðsgátt stjórnvalda 8. janúar 2021 (mál nr. S-7/2021) og umsagnarfrestur um drögin veittur til 22. janúar sama ár. Fimm umsagnir bárust í samráðs- gáttina um frumvarpsdrögin. Óþarft er að rekja efni þeirra að öðru leyti en sem lýtur að þeim breytingum sem lagðar eru til í þessu frumvarpi. Í umsögn Samtaka atvinnulífsins, Samtaka iðnaðarins og Viðskiptaráðs Íslands kom fram að ljóst þyrfti að vera að hægt væri að bera undir dómstóla úrskurði sjálfstæðra stjórnsýslu- nefnda um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Þá kom fram að öflun ráðgefandi álits myndi fyrirsjáanlega vera til þess fallin að valda töfum á meðferð kærumáls. Mikilvægt væri að tryggja að ekki yrði farið í þá vegferð nema brýna nauðsyn bæri til, þar sem langur máls- meðferðartími hjá kærunefnd gæti beinlínis valdið aðila málsins tjóni. Loks var gerð athuga- semd um að ekki væri í frumvarpinu fjallað um kostnað aðila máls sem hlotist gæti af öflun ráðgefandi álits. Það heyrði til undantekninga að stjórnsýslunefnd hefði heimild til að úrskurða um málskostnað og því væri mikilvægt að kveða á um það í lögum að aðili máls, sem ekki hefði krafist þess að ráðgefandi álits yrði aflað, fengi þann kostnað bættan sem hlytist af öflun álitsins hjá EFTA-dómstólnum, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 21/1994. Þá þyrfti að tryggja að í þeim tilvikum þegar stjórnsýslunefnd hefði ekki heimild til að úrskurða um málskostnað væri þóknun umboðsmanns fyrir flutning máls fyrir EFTA-dómstólnum endurgreidd til jafns við annan útlagðan kostnað fyrir dómstólnum, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 21/1994. Í umsögn Samorku kom fram að mikilvægt mætti telja að ráðist yrði í vinnu um bætt gæði í meðferð mála fyrir stjórnsýslunefndum, svo sem með tilliti til meðalmálsmeðferðartíma hjá slíkum nefndum almennt, áður en ráðist yrði í breytingar sem fælu í sér frekari hættu á töfum og kostnaði við meðferð mála. Í frumvarpinu er ekki tekin afstaða til þess hvort bera megi úrskurð sjálfstæðrar stjórn- sýslunefndar um það hvort leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins undir dómstóla. Þar sem gert er ráð fyrir því að kveðinn verði upp formlegur úrskurður um slíkt verður að telja það leiða af almennum reglum 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar að bera megi slíkan úrskurð undir dómstóla þar sem þess er krafist að hann verði felldur úr gildi. Ekki er þó víst að álita- efnið hafi raunhæfa þýðingu þar sem dómur EFTA-dómstólsins um ráðgefandi álit myndi að jafnaði hafa verið kveðinn upp áður en niðurstaða dómstóls hér á landi lægi fyrir í slíku máli. Þá er í frumvarpinu ekki mælt fyrir um hvernig fara skuli með kostnað aðila máls af öflun ráðgefandi álits. Kjósi aðili að kærumáli, þar sem sjálfstæð stjórnsýslunefnd ákveður að leita ráðgefandi álits, verði frumvarpið að lögum, að láta þann hluta málsins til sín taka fyrir EFTA- dómstólnum getur fylgt því kostnaður sem hann ber sjálfur. Í 5. kafla II. hluta málsmeðferð- arreglna EFTA-dómstólsins eru ákvæði um gjafsókn og kemur fram í 49. gr. reglnanna að aðili, sem að hluta eða að öllu leyti er ófær um að standa undir kostnaði af málarekstri fyrir dómstólnum, geti hvenær sem er sótt um gjafsókn. Í úrskurði um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins er jafnan að finna umfjöllun ummálatilbúnað aðila málsins. Þá getur máls- aðili komið á framfæri skriflegum athugasemdum og/eða flutt málið munnlega, með eða án aðstoðar lögmanns, í gegnum fjarfundabúnað, sbr. ákvörðun EFTA-dómstólsins þar um frá 10. febrúar 2022. Í þessu samhengi skal nefnd sú meginregla í íslenskum stjórnsýslurétti að aðili máls ber eigin kostnað vegna meðferðar máls á stjórnsýslustigi, þ.m.t. ef hann kýs að hafa lögmann sér til aðstoðar við meðferð málsins, nema lög mæli sérstaklega fyrir um annað.