#### 2 Umboðsmaður Alþingis

Tillaga B-nefndar	Skýrsla stjórnlaganefndar	Stjórnarskráin
Alþingi kýs umboðsmann [almennings] til fimm ára. Hann skal vera sjálfstæður í störfum sínum. Hann gætir að rétti borgaranna og hefur eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Hann gætir þess að jafnræði sé í heiðri haft í stjórnsýslunni og að hún fari að öðru leyti fram í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti. [Stjórnvaldi er skylt að hlíta tilmælum umboðsmanns nema dómstóll kveði á um annað.] Að öðru leyti skal kveðið á um störf umboðsmanns í lögum.	(Umboðsmaður Alþingis, nýtt) Alþingi kýs umboðsmann Alþingis til fjögurra ára. Hann hefur eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og gætir að rétti borgaranna. Umboðsmaður skal vera sjálfstæður í störfum sínum.	Ekkert ákvæði.

Skýring Í núgildandi stjórnarskrá eru engin ákvæði um umboðsmann Alþingis. Umboðsmaður er kosinn af Skýring Í núgildandi stjórnarskrá eru engin ákvæði um umboðsmann Alþingis. Umboðsmaður er kosinn af Alþingi og gegnir mikilvægu hlutverki í þinglegu eftirliti með stjórnsýslu og framkvæmdarvaldi. Embættið starfar samkvæmt lögum um umboðsmann Alþingis nr. 85/1997. Í þeim er hlutverk umboðsmanns skilgreint svo:

######### 2. gr.

Hlutverk umboðsmanns Alþingis o.fl. Hlutverk umboðsmanns er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögum þessum og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Skal hann gæta þess að jafnræði sé í heiðri haft í stjórnsýslunni og að hún fari að öðru leyti fram í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti.

########## Umboðsmaður er í störfum sínum óháður fyrirmælum frá öðrum, þar með töldu Alþingi.

Umboðsmaður hefur samkvæmt lögum nokkuð víðtækar rannsóknarheimildir og getur m.a. krafið stjórnvöld um þær upplýsingar og skriflegar skýringar sem hann þarfnast vegna starfs síns. Þar á meðal getur hann krafist afhendingar á skýrslum, skjölum, bókunum og öllum öðrum gögnum sem mál snerta. Hann getur einnig óskað þess að héraðsdómari kveðji mann fyrir dóm til að bera vitni um atvik sem máli skipta að dómi umboðsmanns. Umboðsmanni ber að gæta þagnarskyldu um þau atvik sem honum verða kunn í starfinu og leynt eiga að fara vegna lögmætra almanna- eða einkahagsmuna.

Í finnsku og sænsku stjórnarskránni eru ákvæði um umboðsmann talsvert ítarleg og heimildir hans njóta stjórnarskrárverndar. Í Svíþjóð og Finnlandi eru aukinheldur starfandi sérstakir stjórnsýsludómstólar. Embætti umboðsmanns hefur þar ekki dómsvald eða endanlegt úrskurðarvald, en það hafa stjórnsýsludómstólarnir.

Töluvert var rætt í nefndinni hvort og hvernig unnt væri að búa þannig um hnúta að stjórnvöld virtu álit og tilmæli umboðsmanns. Talið var að stjórnvöld brygðust seint og illa við aðfinnslum embættisins. Á móti var nefnt að ef tiltekið væri að stjórnvöldum bæri að virða eða hlíta álitum og tilmælum umboðsmanns væri embættið þar með orðið að stjórnsýsludómstól.

Til álita kom að umboðsmaður fengi formlega heimild til að fara fram á könnun á embættisfærslu ráðherra með erindi til eftirlits- og stjórnsýslunefndar Alþingis, sbr. t.d. finnsku stjórnarskrána. Talið var óþarfi að formbinda þá heimild heldur hefði embættið ávallt þann möguleika að koma ábendingu á framfæri við eftirlitsnefndina.

Vegna þess er lagt til nýmæli í 2. mgr. ákvæðisins á þá leið að stjórnvöldum verði gert að hlíta tilmælum umboðsmanns. Eftir sem áður væru álit umboðsmanns ekki bindandi en þeim fylgja oft tilmæli til stjórnvalda, sem varða málsmeðferð eða verklag stjórnvalda við úrlausn málsins, sem ætlunin er að tryggja að hafi bindandi áhrif.

Nefnd almennings Nefnd almennings B leggur til að heiti embættisins verði , enda endurspeglar það betur hlutverk embættisins sem réttargæsluaðila fyrir hönd almennings gagnvart stjórnsýslu. Ekki er einhugur í nefndinni um það að breyta nafninu.