дін бұйрықтарын білетін және Раббысына құлшылық қылатын адам', - деп жауап берді' (әд - Дәрими 302, Әбу Ну'айм 2/147). Исхақ ибн Рахауәйх былай деген: 'Мен пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) жолын Мухаммад ибн Әсләмнан қаттырақ ұстанған шынайы ғалымды елу жылдан бері әлі естімедім!' ( Қараңыз: 'әл - И'тисам' 1/778). Пайғамбарымыздан (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) кейін екінші ғасырда өмір сүрген үмметіміздің ұлы имамдарымен замандас Исхақтың бұл сөздеріне назар аударыңызшы! Соған қарамастан ол нағыз ғалым туралы елу жыл бойы естімедім дейді! Әл - Фудайл ибн 'Ийәд былай деген: 'Ғалым деп аталатындар көп, алайда ішіндегі даналары аз. Расында, білім даналықты білдіреді, «ал кімге даналық берілсе, соған ұлы игілік нәсіп етілді!» (Бақара сүресі, 269 - аят) ' (Қараңыз: 'Әхләқул - 'уләмә' 63). Демек, жоғарыда айтылған сөздерге сүйене отырып, біз нағыз ғалым болып табылатын үмметіміздің имамдары «ғалым», «фәқиһ» сөздерінің маңыздылығын түсінген, әрі бұлай өздерін де оған лайықты емес есептеп, басқа біреулерді де өйтіп атамағанын аңғарамыз. Сонымен бірге, діннен хабары бар адамның әрбірі ғалым болып есептелмейді. Себебі, Ибн Мәс'уд айтқандай, жыл сайын ғалымдардың саны азайып келеді. Сонымен қатар, біздің уақытта көптеген кітаптар мен дискілерге қол жеткізу мүмкіндігі мол болғанымен, бұдан шынайы ғалымдардың саны көбейіп артпайды. Дей тұрғанмен, бұл қазіргі немесе келешекте болатын ғалымдардың білім сапасы, алдында өтіп кеткендерден төменірек болады деген сөз емес. Яки ғалымдардың жеке біреулерінің білім дәрежесінде емес, керісінше ғалымдардың саны аз болатындығы туралы сөз қозғалып жатыр. Шейх Салих әл - Фәузан былай деген: 'Ислам үмметіндегі сауаты бар адамдар мен ынталы уағыздаушылар ғалымдардың орнын алмастыра алмайды. Пайғамбарымыз (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) «Ақырзаманға жақын қарилар көбейіп, ғалымдар азаяды» , - деп хабарлаған ( әт - Табәрани 3277, әл - Хәким 4/457. Хадистің иснады жақсы). Сол сауатты адамдар мен уағыздаушылар - қарилар болып табылады, ғалымдар емес, әрі оларға қатысты «ғалым» сөзін қолдану орынсыз. Кез - келген нәрсе атына қарай емес, заттына қарай анықталады. Шынында, фәқиһ болып табылмайтын, әрі көркем сөздер айту арқылы надан адамдардың қалың тобын өзіне тартатындар көп. Алайда, шариғат білімін қажет ететін, мұсылмандардың бастарына төнген (нәуәзил) күрделі мәселелерге жолыққан кезде, мұндай уағыздаушылар мен жалған жігерге толы адамдардың білімі бұл қиыншылықтарды шешіп беруге қауқары жетпейді. Міне сонда, олардың шынайы бет пердесі ашылып қалады. Сол кезде, нағыз ғалымдардың уақыты басталады. Сондықтан, осыған көңіл бөліп, ғалымдарымызбен лайықты түрде қарым - қатынас жасайық, олардың дәрежесі мен қадір - қасиетін ұмытпайық!' ( Қараңыз: 'Мухадарат фил - '`ақида уә әд - дә'уә' 2/186 -187). Тағы да атап кететін жайттың бірі, бұл - дін туралы айтылған көп сөз бен ұзақ әңгіме қандай да біреуді үлкен білім иесі екенін білдірмейді. Көбісі сөйтіп ойлайды. Хафиз Ибн Ражәб былай деген: 'Кейінгі ұрпақтың қатарындағы мұсылмандар, адам қаншалықты дін жайында көп сөйлесе немесе көп тартысса, сол адам соншалықты білімді деп есептеп адасушылыққа түсті. Бұл үлкен надандық! Өйткені, егер пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) ұлы сахабаларына қарайтын болсақ, олар басқа