енді мұқтаж емеспін деп шешсе, ол - ең надан адам болып табылады' (Қараңыз: «Тазкирату - ссами'» 116). Әбу 'Асым ән - Нәбилден жеткен хабарда, бір күні ол Суфьян әс - Сәуридің жиналысында отырған кезде, білім иелерінен болған бір жас жігіт кіріп келіп, жасы үлкен адамдарға өз - өзін білімі арқылы көрсетіп көтермелей бастады. Сонда қатты ызаланған Суфьян ашуланып былай деді: ' Сәләфтар мұндай емес еді. Олар отыз жыл бойы білім ізденбейінше, имам атағына ұмтылып, төрге шығып отырмайтын еді! Ал сен болсаң, өзіңді жасы үлкен кісілерден көтермелейсің. Тұр да, бұл жерден жоғал, расында, мен өз жиналысымда (мәжлис) сенен төмен адамды көріп тұрған жоқпын ' (Қараңыз: 'әл - Мәдхал' имам әл - Бәйхақи 1/388). Бәрінен де бұрын таңқалдыратын жәйт - үлкен ғалымдарға тіл тигізіп, өздерін олардан гөрі тереңірек білімге иеміз деп санап жүргендер, осы ұлы имамдардың білім ізденген алпыс - жетпіс жылдай уақытының жартысын да өмір сүрмеген! Сонымен бірге, жоғарыда атап өткен ғалымның белгілеріне мына белгі де жатады - олар ұзақ өмір сүрген егде жастағы кісі болады. Шейх 'Абду - Ссәләм ибн Бәржис былай деген: 'Ғалымды ғалым еместен ажырататын белгілердің бірі - бұл мосқал жас (қарттық). Негізінде, бұл ғалым болудың шарты болып табылмаса да, біздің уақытта жастардан білім алудың себебімен болып жатқан ауыр зияндардың салдарынан және көптеген адамдардың нағыз ғалымды ғалым емес біреулерден айыра алмай жүргендігіне байланысты осыны шарт етіп бекіту керек!' (Қараңыз: 'Мән һум әл - 'уләмә' 23). Шейхтің сөзіне пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) келесі хадисі негіз болып табылады: «Қиямет Күні жақындауының бір белгісі - білім кішілерден алынады» (Ибн әл - Мубәрак 61, әт - Табәрани 908, әл - Ләләкәи 102. Хадистің сенімділігін хафиз 'Абдул - Ғанни әл - Мәқдиси мен шейх әл - Әлбәни растады). Ғалымдар арасында «кішілер» деген сөздің мсағынасы жөнінде келіспеушіліктер болған. Біреулері, олардың бид`атшылар екенін айтқан. Басқалары, бұл жерде жастар туралы айтылып жатыр деген. Ал үшінші біреулер, өз пікірлерін сахабалардың сөздерінен жоғары қоятын адамдар туралы айтылып жатыр деген. Бірақ, қайткен күнде де, хадистегі «кішілер» сөзі жалпылай мағынада келген, сондықтан білімді адамдардың осы үш түрінен де алуға болмайды (Қараңыз: 'Әхләқу мәхмуда уә әхләқу мәзмумә фи таләбил - 'илм' 51). Сонымен қатар, осы хадисте жасы кіші адамдар жайлы айтылып жатқанына Ибн Мәс'удтың мына сөздері дәлел болып табылады: 'Адамдар білімдерді сенімге лайық, әрі жастары үлкен кісілерден алып жүргенше, игілікте болады. Ал қашан олар білімді жастардан ала бастаса, онда өздерінің кесірлі қалауларының себебімен келіспеушіліктерге тап болады да, кейін мүлдем құриды' (әт - Табәрани 8589, 'Абдур - Раззақ 11/249, әл - Бәйхақи 1/275. Хабардың сенімділігін хафиз Ибн Хәжәр растады). Имам Ибн Қутайба Ибн Мәс'удтің сөздері туралы былай деді: 'Ибн Мәс'уд адамдардың ғалымдары жас жігіттер емес, керісінше біраз жыл өмір сүрген қарт шейхтар болғанға дейін, игілікте болатындығын айтқысы келген. Себебі, шейх жастық шаққа тән рахаттарды, қызбалықты, асығыстық пен ақымақтықты ұмытып, білім мен тәжірибеге қол жеткізеді. Енді, оның білімінде күдіктер туындамайды, әрі оны өз көңіл - қалауы арбап алмайды және шайтан оны жас шағындағыдай қателесуге көндіре алмайды. Қарттық бірге салмақтық, айбындылық пен құрмет келеді. Шейхте болмауы тиіс кемшіліктердің бәрі жас