Indriði H. Þorláksson Febrúar 2009

Auk þeirra áhrifa, sem mæla má með launum og hagnaði innlendra aðila og beinum sköttum, geta erlendar fjárfestingar haft efnahagslega þýðingu vegna úthrifa (externalities) þ.e. áhrifa á annað atvinnulíf og lífsgæði hvort sem þau eru jákvæð eða neikvæð. Dæmi um jákvæð áhrif er tækni- og rekstrarþekking sem kann að smita yfir í innlenda starfsemi og leiða til hagkvæmari starfsemi. Sem dæmi um neikvæð áhrif eru mengun og náttúrurask sem ekki verður fjallað frekar um hér.

Efnahagslegt gildi erlendrar stóriðju ræðst af tvennu. Annars vegar af því hversu miklar eru tekjur innlendra aðila af starfseminni eru og hins vegar af því hversu miklu minni tekjur þeirra hefðu orðið ef ekki hefði komið til hinnar erlendu fjárfestingar. Svar við síðarnefnda atriðinu er nauðsynlegt til að meta áhrifin í heild.

Hér á eftir verða efnahagsleg áhrif erlendra fjárfestingar í stóriðju hér á landi skoðuð m.t.t. þeirra þátta sem nefndir hafa verið. Eftir stutta umfjöllun um áhrif af erlendri fjárfestingu almennt verður fjallað um einstaka þætti sem skipta máli fyrir innlendar tekjur af starfseminni, rentu af auðlindinni, laun innlendra starfsmanna, beina skatta og úthrif. Verður m.a. ályktað um hvaða áhrif það hefði haft ef erlend fjárfesting hefði ekki komið til.

### Áhrif Áhrif af erlendri fjárfestingu almennt

Í umræðu stjórnmálamanna um erlenda fjárfestingu er það jafnan óútskýrð forsenda að slík fjárfesting sé efnahagslega góð og því æskileg en svo þarf ekki að vera. Til þess að erlendur aðili hafi á viðskiptalegum forsendum áhuga á að fjárfesta í öðru landi er að í því liggi á lausu framleiðsluþættir sem ekki eru annars 8 staðar eða eru ódýrari en annars staðar . Þessir þættir geta verið mannafli, náttúruauðlindir, hráefni eða önnur aðföng svo sem orka eða aðstaða t.d. nálægð við markaðssvæði. Hinn erlendi fjárfestir þarf einnig að hafa tækniþekkingu og markaðssambönd, sem gera honum gerlegt að nýta sér framleiðsluþættina og síðast en ekki síst þarf hann að búa yfir fjármagni og lánsfjármagni sem til þarf.

Til viðbótar við þetta þarf staðan í því landi þar sem fjárfest er að vera sú að þarlendir fjárfestar séu ekki í aðstöðu til að nýta sér fjárfestingartækifærið með jafn hagkvæmum hætti. Þá kann að skorta fjármagn í stór verkefni, tækniþekkingu eða viðskiptasambönd eða að hagkvæmara sé fyrir þá að fjárfesta í öðru t.d. erlendis í verkefnum þar sem sérþekking þeirra nýtist. Þannig geta verið til staðar forsendur til erlendra fjárfestinga í einu landinu á sama tíma og þarlendir fjárfestar hefja atvinnurekstur í öðrum löndum. Bæði löndin geta þannig haft hag af þessu fyrirkomulagi en í því efni skiptir miklu hvernig staðið er að málum hvað varðar aðgengi að náttúruauðlindum og skatta.

Það ræðst nokkuð af ástandinu í tilteknu landi hvort bein fjárfesting frá öðru landi er líkleg. Eitt eða fleiri eftirtalinna skilyrða þurfa að vera fyrir hendi. Atvinnuleysi eða hæfilega ódýrt vinnuafl, nýtanlegar náttúruauðlindir eða aðstaða á hæfilega lágu verði, skortur á innlendu fjármagni til að nýta laust vinnuafl eða auðlindirnar og ónóg innlend tækniþekking eða skortur á markaðsaðgangur til að nýta að fullu mannafla og auðlindir.

Greina má lönd í þrennt með tilliti til forsendna fyrir erlenda fjárfestingu. Í fyrsta lagi lönd með mikið atvinnuleysi, fjármagnskort og skort á þekkingu svo sem almennt er í þróunarríkjunum. Erlend fjárfesting 9 er því oft eini kostur til að byggja upp stóriðnað . Það sama á við um mörg lönd í A-Evrópu þótt atvinnulíf í þeim sé lengra á veg komið. Í öðru lagi kann atvinnuleysi að vera til staðar þótt fjármagnskortur sé ekki áberandi og tækniþekking almennt á háu stigi. Má telja mörg lönd í V-Evrópu og N-Ameríku til þessa