Indriði H. Þorláksson Febrúar 2009

### Inngangur.

Í Í greinum í Morgunblaðinu í apríl 2007 fjallaði ég um arð Íslendinga af þeim náttúruauðlindum sem nýttar eru af erlendum aðilum til stóriðju hér á landi og í greinum sem birtust á heimasíðu minni í febrúar 2 og mars 2008 er fjallað um erlendar fjárfestingar hér á landi og hagnað landsins af þeim. . Þessi grein tengist efni þeirra og fjallar um þjóðhagslegan hagnað af rekstri stóriðju í eigu erlendra aðila hér á landi. Í grundvallaratriðum á hún einnig við um starfsemi annarra fyrirtækja í eigu erlendra aðila svo sem fjármálafyrirtækja.

Í greinunum um auðlindir og arð er spurt hver sé hagur okkar Íslendinga af þeim náttúruauðlindum sem nýttar eru til orkuframleiðslu fyrir erlenda stóriðju. Er þar gerð grein fyrir hvernig virðisauki af starfsemi stóriðjufyrirtækis skiptist á milli erlendra aðila og innlendra, m.a. orkusalans. Leiddar eru líkur að því að hluti orkusalans sé rýr og arður af auðlindinni á því stigi því lítill. Áður hafa hagfræðingar birt niðurstöður 3 4 athugan sinna á orkuverði svo sem Jóhann Rúnar Björgvinsson , Sigurður Jóhannesson og Þorsteinn 5 Siglaugsson , sem benda til hins sama.

Í greinunum um erlendar fjárfestingar og eignarhald á íslenskum félögum er bent á að erlent eignarhald á íslenskum félögum leiðir til þess að stór hluti af þeim virðisauka sem verður til með starfsemi þeirra rennur úr landi en lítill hluti situr hér eftir sem laun starfsmanna, skattur af félögunum og arðshluti íslenskra eigenda. Þar var fyrst og fremst verið að ræða um fjármálafyrirtæki. Í þessari grein verður litið á hvað framleiðslufyrirtæki í eigu erlendara aðila skilja eftir í landinu og spurt hvort takist hafi að tryggja íslenska hagsmuni við uppbyggingu erlendrar stóriðju.

Umræða um erlendar fjárfestingar hefur haft flest einkenni hentifræði. Ágæti hennar er slegið föstu án þess spyrja í hverju það felst. Má vera að hugartengsl við svokölluð þróunarlönd ráði einhverju þar um og að það sem talið er gott fyrir þau sé einnig gott fyrir önnur hagkerfi. En ekki er allt sem sýnist við fyrstu sýn og því rétt að rifja stuttlega upp efnahagsleg áhrif af erlendri fjárfestingu. Erlend fjárfesting felst í því að erlendur fjármagnseigandi leggur fram fé til starfsemi hér á landi sem beina fjárfestingu, þ.e. hinn erlendi aðili gerist eigandi að íslensku framleiðslufyrirtæki eða leggur íslensku fyrirtæki til lánsfé. Í báðum tilvikum verður hinn erlendi fjármagnseigandi handhafi hluta af þeim virðisauka sem verður til í starfseminni þótt hann rati í vasa hans eftir mismunandi leiðum.

Til þess að draga upp einfalda mynd sem lýsir þó vel því sem gerist í stóriðju hér á landi verður miðað við framleiðslu þar sem innlend aðföng eru fábrotin, aðallega vinnuafl og og orka. Erlendu aðföngin eru 6 fjármagn til stofnkostnaðar og rekstrar og meginhluti hráefnis. Við þessi skilyrði skiptist virðisauki af starfseminni á einfaldan hátt milli erlendra og innlendra aðila. Í hlut erlendra aðila falla vaxtagreiðslur bæði álversins og orkuversins og hagnaður af starfsemi álversins að frádregnum beinum sköttum sem það kann að greiða. Í hlut innlendra aðila falla launagreiðslur til starfsmanna, hagnaður af innlendri þjónustusölu þ.m.t. af orkusölu og beinir skattar iðjuversins.