Indriði H. Þorláksson Febrúar 2009

virðisaukinn í álverunum og vegna afleiddra starfa sé að fullu raunveruleg viðbót við efnahagsumsvif í landinu eða ekki. Þessu er m.a. leitast við að svara með því að líta á einstakaa þáttatekjur hér á eftir.

#### Auðlindarenta

Eins og fram kemur í töflunum hér að framan eru orkukaup um fjórðungur aðfanga við álframleiðslu. Orkukaup þessar tveggja álvera námu um 12 mrd. kr. að mestu frá Landsvirkjun en einnig frá Orkuveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Suðurnesja. Ekki liggja fyrir gögn til að greina áhrif viðskipta við álver á þessi fyrirtæki og leggja mat á þann virðisauka sem fellur til. Orkuframleiðsla til stóriðju er afar fjármagnsfrek og nær alfarið fjármögnuð með erlendum lánum. Því er líklegt að stærsti hluti sölutekna fari í vaxtagreiðslur en einhver hluti í laun og hagnað.

Upplýsingar Upplýsingar um verðlagninu á orku til stóriðju eru takmarkaðar. Í greinunum sem áður er vitnað til er fjallað um auðlindarentu í virkjunum fyrir stóriðju á Íslandi og leidd að því rök að rentan skili sér að litlu leyti til orkusalans. Kemur það heim og saman við niðurstöður þeirra sem fjallað hafa um verðlagningu á orku til stóriðju og hafa flestir komist að þeirri niðurstöðu að arður af fjárfestingu í virkjunum sé lítill eða 15 enginn eða jafnvel að orkan sé niðurgreidd . Nánast einu upplýsingar sem orkusalar gefa er að arðsemi 16 virkjananna sé viðunandi . Verður það vart túlkað á annan veg en þann að ávöxtun fjárfestinganna sé sambærileg því sem gerist á fjármálamarkaði.

Formælendum virkjana fyrir stóriðju hefur ekki tekist að sýna með sannfærandi hætti fram á aðra niðurstöðu en heyrst hefur sú röksemd að þar sem þjóðhagslegur hagur af stóriðju sé svo mikill jafni hann út það sem á kann að skorta að orkusalan beri sig. Sú röksemd hvílir á völtum fótum eins og sýnt er fram á í þessari grein. Þar sem notkun á náttúruauðlindum er án endurgjalds og líkur benda til þess að engin renta af auðlindinni falli til orkuveranna fær eigandi auðlindanna, þjóðin, engar tekjur af henni á þessu stigi. Auðlindarentan hverfur þó ekki heldur flyst hún til orkukaupendanna, þ.e. stóriðjuveranna og eigenda þeirra að því leyti sem ekki næst til hennar með skattlagningu.

#### Launaþátturinn

Fjölgun atvinnutækifæra hefur jafnan verið hampað sem kosti við erlendar fjárfestingar í stóriðju. Líklegt er að sá kostur hafi verið ofmetnir m.a. vegna þess að vinnuaflsþörf stóriðju er tiltölulega lítil miðað við fjárfestingu og vinnumarkaðinn. Tölurnar hér að framan sýna t.d. að lauankostnaður í álverunum tveimur er ekki nema um 11% af framleiðslukostnaði og samtals um 5,5 mrd. kr. Er það um 0,4% af VLF. Þá er t.d. ljóst að atvinnusköpun vegna starfsemi Fjarðaáls er lítill hluti þeirrar fjölgunar á vinnumarkaði sem varð á byggingartímanum.

Auk þeirra sem starfa í stóriðjuverunum er nokkur fjöldi manna í svokölluðum afleiddum störfum. Mat á þeim fjölda má t.d. sjá í svari iðnaðarráðherra við fyrirspurn frá fyrrrverandi iðnaðarráðherra á 135. 17 löggjafarþingi 2007 - 2008 . Samkvæmt svari hans og með tilvísun í skýrslu ráðgjafafyrirtækis er talið að 18 starfsmenn 3 álvera á landinu séu 1.567 og afleidd störf 3.100. Sú ágiskun er mjög há og svarar til þess 19 að velþekkt fyrirbæri í hagfræði, margfaldari , sem metur áhrif af auknum útgjöldum sé u.þ.b. 2 sem vart