Indriði H. Þorláksson Febrúar 2009

hóps. hóps. Í þriðja lagi eru lönd með fulla eða nær fulla atvinnu en skortur er á nægilegu fjármagni til að nýta náttúruauðlindir eða hafa vegna smæðar ekki bolmagn til þess. Í þessum hópi eru fyrst og fremst smáríki og má segja ástand sem þetta hafi verið hér á landi á síðustu áratugum.

Efnahagsleg áhrif af erlendri fjárfestingu geta verið mismunandi eftir ástandi í landinu sbr. framangreinda flokkun en þau ráðast einnig af ráðstöfunum stjórnvalda. Þótt gengið sé út frá því að við lýði sé markaðshagkerfi hvað varðar flesta þætti sem máli skipta er þó tvennt í höndum ríkisvaldsins sem getur haft afgerandi áhrif á efnahagsleg áhrif erlendra fjárfestinga aðgangur að náttúruauðlindum og skattar.

Bein efnahagsleg áhrif erlendrar fjárfestingar ráðast af því hver hluti innlendra aðila er í þeim virðisauka sem starfsemin skapar auk þess sem stærð hans skiptir náttúrulega máli. Erlendur fjárfestir er því aðeins reiðubúinn til fjárfestinga í öðru landi að hann telji að arðsemi þeirrar fjárfestingar sé góð og betri en hann á kost á með því að verja fé sínu öðruvísi. Hins vegar ræðst arðsemi fyrir hinn erlenda fjárfesti af því hvaða hlutdeild innlendir aðilar fá eða áskilja sér í virðisaukanum þ.e. í launum starfsmanna, rentu fyrir auðlindir og aðstöðu og hlutdeild í hagnað í formi skatta.

Hagur landa af erlendum fjárfestingum hefur verið skoðaður af hagfræðingum. Grundvallarverk á því sviði 11 er grein eftir breska hagfræðinginn G.D.A. MacDougall í tímaritinu Economic Record 1960 þar sem hann greinir áhrif erlendrar fjárfestingar á efnahag þess lands þar sem fjárfest er. Líkan MacDougall gerir 12 aðeins ráð fyrir tveimur framleiðsluþáttum, fjármagni og vinnu , og af því dregur hann ályktanir um breytingar á innlendum hagstærðum. Niðurstöður MacDougall hafa verið grundvöllur nánari fræðilegrar umfjöllunar um efnið og verið útfærðar af öðrum hagfræðingum. Hafa sumir þeirra bætt náttúruauðlindum við líkan McDougall en aðrir hafa lagt áherslu á úthrif (spill-over) þekkingar og tækni sem helsta gildi 13 erlendra fjárfestinga en það er eitt þeirra atriða sem MacDougall bendir á.

Samkvæmt kenningu MacDougall eru áhrif erlendrar fjárfestingar í landi, þar sem fyrir er full atvinna, þau að heildarlaunatekjur í landinu aukast vegna hækkunar launastigs við aukna eftirspurn eftir vinnu. Því fylgir að arður af innlendu fjármagni minnkar þar sem hlutur launa í þáttatekjum eykst en hlutur fjármagns minnkar og vinnuafl færist frá innlendri framleiðslu og hún dregst því saman. Telur MacDougall að lækkun tekna af innlendu fjármagni vegi nokkurn veginn upp hækkun launanna. Það eina sem þá standi eftir sem innlendur hagnaður sé því þeir skattar sem hið erlenda fyrirtæki og eigendur þess greiði af hagnaði sínum.

Sé hins vegar reiknað með aukningu vinnuafls, annaðhvort með aðflutningi frá öðrum löndum eða fækkun atvinnuausra yrði hækkun launastigs lítil sem engin. Lækkun tekna af innlendu fjármagni yrði að sama skapi minni. Heildaráhrifin á innlendar þáttatekjur yrðu að þær hækkuðu sem svarar fjölgun starfa en hækkun skatttekna eftir sem áður eina verulega tekjuviðbótin. Til viðbótar auknum skatttekjum kunna að koma tekjur vegna úthrifa þ.e. ef hin erlenda fjárfesting leiðir til aukinnar framleiðni hjá innlendum fyrirtækjum vegna smitunar nýrrar tækni og þekkingar frá erlendu fjárfestingunni.

### Innlendar þáttatekjur

Fræðilegu mati á efnahagslegri þýðingu stóriðju virðist ekki hafi verið gefinn mikill gaumur við hér á landi. Þótt sérfræðingar hafi lagt fram upplýsingar af þessum toga hafa þær drukknað í þeirri sannfæring