Indriði H. Þorláksson Febrúar 2009

fyrirtækja og auki hagkvæmni þeirra og þar með tekjusköpun. Slík smitun nýjunga verður helst innan hliðstæðrar starfsemi. Álframleiðsla og annar erlendur stóriðnaður hefur ekki verið í slíku umhverfi og erfitt að sjá því stað að veruleg úthrif af þessum toga hafi stafað frá honum. Þó kann að vera að í rekstrarlegum efnum og vinnustaðamálum megi merkja umbætur sem frá stóriðjufyrirtækjum kunnu að stafa. Neikvæð úthrif eru einnig nokkur svo sem í náttúruverndar og mengunarmálum en um þau er ekki fjallað hér.

### Helstu niðurstöður.

Hér að framan hefur verið leitast við að svara þeirri spurningu hver sé raunverulegur hagur Íslands af stóriðjuverum í eigu erlendra aðila. Svarið byggist á því að greina hver virðisauki verður til í landinu við þessa starfsemi og kanna hvert hann fer, þ.e. hvort hann lendir í höndum íslenskra aðila og verði þannig til að auka tekjur íslenskra aðila og þjóðarframleiðsluna. Niðurstöðurnar eru margþættar og ekki unnt að gefa eitthvert einfalt svar en dregnar eru ályktanir af fræðilegum kenningum og þekktum staðreyndum. Helstu niðurstöður má draga þannig saman:

- • • af stóriðju á Ísland felst í hagnaði iðjuveranna, launum starfsmanna og vaxtagreiðslu. Á árinu 2007 var beinn virðisauki tveggja álvera sem hér störfuðu um 25 millj. ISK sem svarar til ca 1,3% af VLF.
- • virðisauki • virðisauki af álverunum tveimur var einungis um 1/3 alls virðisaukans eða um 8 mrd. kr. á meðan um 2/3 hans rann til erlendra aðila. Innlendi hluti virðisaukans svarar til 0,6 - 0,7% af þjóðarframleiðslu.
- • virðisauki • virðisauki af stóriðju hér á landi kemur fram í launum fyrir störf (bein og afleidd), hagnaði íslenskra þjónustuaðila, einkum orkusalans og beinum sköttum iðjuveranna, eigenda þeirra og lánadrottna.
- o orkusalanna er óljós og varla meiri en sem nemur 'viðunandi ávöxtun' þess fjár o orkusalanna er óljós og varla meiri en sem nemur 'viðunandi ávöxtun' þess fjár sem þeir hafa fjárfest. Renta af orkuauðlindinni skilar sér ekki á þessu stigi en flyst til iðjuveranna.
- o starfsmanna eru hlutfallslega lítill þáttur í virðisauka stóriðju. Störf og afleidd störf o starfsmanna eru hlutfallslega lítill þáttur í virðisauka stóriðju. Störf og afleidd störf vegna þriggja álvera eru um 3000 eða um 1,7% af vinnuafli í landinu. Til lengri tíma litið er ekki líklegt að störfum í landinu fjölgi við tilkomu erlendrar stóriðju og varanlegur tekjuauki af þeim ástæðum því enginn.
- o eru veigamikil þáttur í virðisauka stóriðju og stórvirkjana og rennur að öllu leyti úr o eru veigamikil þáttur í virðisauka stóriðju og stórvirkjana og rennur að öllu leyti úr landi. Vegna ákvæða íslenskra skattalaga og tvísköttunarsamninga er hlutdeild landsins í þessum hluta virðisaukans engin.
- o stóriðjuveranna er langstærsti hluti virðisauka af starfsemi þeirra. Hlutdeild o stóriðjuveranna er langstærsti hluti virðisauka af starfsemi þeirra. Hlutdeild hagnaðar í virðisauka álveranna 2007 var um 70 % hans. Hagnaðurinn rennur til erlendra eigenda að því leyti sem ekki næst í hann með skatti.
- • stóriðjuveranna • stóriðjuveranna eru eina raunverulega hagsbót landsins af erlendri stóriðju. Reikna má með að skv. núgildandi skattalögum og samningum muni meðalálver greiða um 1,2 milljarða króna í skatta á ári. Það er um 0,1% af þjóðarframleiðslunni.
- • • síðustu ára og samningar við erlendu fyrirtækin hafa skert tekjur landsins af stóriðju mikið. Lækkun skatthlutfall félaga hefur lækkað tekjur landsins af erlendri stóriðju um a.m.k. helming eða 1,2 millj. kr. á ári á hvert álver og þær verða um langt árabil lægri en þær voru áður en verksmiðja Fjarðaáls var reist.
- • skattalaga • skattalaga um skattlagningu arðs, vaxta og þóknana er ekki tryggt að landið njóti eðlilegs hluta þeirra tekna sem verða til í landinu og duga ekki til að hindra skattasniðgöngu,
- • skattasamningum • skattasamningum við stóriðjufélögin hafa íslensk stjórnvöld samið af sér í mörgum atriðum og framselt skattlagningarvald í hendur alþjóðafyrirtækja.