ahmedheakl/docatlas_instruct huggingface dataset:
- • ə mizd ə ki v ə ziyy ə ti v ə inkişaf tendensiyaları . • ə mizd ə ki v ə ziyy ə ti v ə inkişaf tendensiyaları .
- • v ə ölk ə mizd ə ki tendensiyalar v ə probleml ər arasında təşkilatı • v ə ölk ə mizd ə ki tendensiyalar v ə probleml ər arasında təşkilatı yaxından maraqlandıran kritik mövzular. Bu mə s ə l ə l ə rin t əşkilata necə v ə hansı yöndə n t ə sir göst ə rm ə si.
- • əşkilatın fə aliyy ə tl ə ri sah ə siyl ə ə laq ədar inkişaf planı, sektoral və regional • əşkilatın fə aliyy ə tl ə ri sah ə siyl ə ə laq ədar inkişaf planı, sektoral və regional plan v ə proqramlarda kı ana mə qs ə d , prinsip il ə siyas ə tl ə r v ə bunlar arasındakı uyğunlaşma.
- • əşkilatın fə aliyy ə tinin h ə yata keçirilm ə sind ə qarşılaşdığı ə sas riskl ə r v ə • əşkilatın fə aliyy ə tinin h ə yata keçirilm ə sind ə qarşılaşdığı ə sas riskl ə r v ə qeyri-mü ə yy ə nlikl ə r.

Sür ə tli bir d əyişmə halında olan və qloballaşma külə kl ərinin güclü bir şə kild ə əsdiyi dünyamızda xarici ə traf analizini etm ə k olduqca ç ə tindir. Bu ç ə tinlik iç ə risind ə ə ld ə edil ə c ə k n ə tic ə l ə rind ə içind ə s əhv olması ehtimalı da göz ardı edilm ə m ə lidir. T əşkilati strategiya daxili və xarici mühitin t ə hlili n ə tic ə sind ə ə ld ə edil ə n m ə lumatlara əsaslanaraq hazırlanır. D əyişə n dünyaya, xarici ə traf analiziyl ə t əşkilatın uyğunlaşması tə min edil ə r ə k d əyişmə l ə rin xaricind ə qalmaması reallaşdırılmış olur. Xarici mühitə davamlı nə zar ə t edilm ə si v ə t əşkilatın xarici ə traf mövzusunda m əlumatının artırılması təmin edilmiş olur. Daxili mühitin analizind ə n ə ld ə edil ə n m ə lumatlar say ə sind ə daxili resursların strategiyalara uyğunluğu yaradılır.

###### II.8.2. Miss yanın Tə yin Edilm ə si

Missiya, f ə rd v ə ya birliyin varlıq sə b ə bini göst ə r ə n v ə fokslandığı v ə zif ə l əri ortaya qoyan anlayışdır. Missiya bir quruluşun varlıq sə b ə bini t ə yin ed ə rk ə n, "biz n ə yik?" "N ə etm ə k ist ə yirik?", "Var olma s ə b ə bimiz n ə dir?" V ə "harada olmalıyıq?" suallarına cavab verir. Günümüzd ə h ə r t əşkilatın missiyası var olmaqla birlikd ə ümumiyy ə tl ə bir-birini t ə krarlayan h ə d ə fl ə ri ehtiva etm ə kd ə v ə missiya bildirişlə rind ə t əşkilatın və zif ə t ə rifi edilm ə kd ə dir.
bilm əmişdir . Günümüzd ə d ə buna nail olunmamış, vergilə r g ə lirl ə rin ə sas m ə nb ə yi olaraq qalmağın da irə lisin ə ged ə r ək, dayanıqlı iqtisadiyyatın ə sas göst ə ricil ə rind ə n birin ə çevrilmişdir. Hazırda iqtisadiyyata tə sir edib, mü ə yy ə n t ə nziml ə m ə l ər aparmağın bir neçə yolu vardır ki, bunlar arasında vergilə rin ön ə mi, özün ə m əxsusluğu danılmazdır. Zaman keçdikc ə daha çox ə h ə miyy ə t k ə sb ed ə n vergil ə r indi sad ə c ə maliyy ə m ə nb ə yi rolunu oynamır. Belə ki, hökum ə tl ə r v ə ziyy ə td ən asılı olaraq vergi də r ə c ə l ə rini artırıb -azaltmaqla b ə z ə n t əşviqedici, bə z ə n is ə ə ksin ə m əhdudlaşdırıcı siyasə t yeritm ə kl ə stabilliyi qorumağa çalışırlar. Lakin araşdırma zamanı gördük ki, istə nil ə n halda vergi d ə r ə c ə l ə rind ə ki d əyişiklik arzuolunmayan mə nfi t ə sirl ə r ə d ə s ə b əb ola bilir. Odur ki, bununla bağlı qə rarlar ver ə rk ə n son d ə r ə c ə diqq ətli olmaq lazımdır. Vergil ə r h ə mçinin sosial ə dal ətin, ümumi rifahın tə min edilm ə sind ə d ə mühüm ə h ə miyy ə t k ə sb edir. Çünki onun vasit ə sil ə büdc ə y ə c əlb edilmiş pullar gə lir ə ld ə etm ə y ə n ə haliy ə yardımlar göstə rim ə sind ə , onlara t ə qaüdl ə rin verilm ə sind ə d ə istifad ə olunur. İşsizliyə gör ə müavin ə tl ə r, ə m ə k qabiliyy ətini itirmiş şə xsl ə r ə t ə qüdl ə rin verilm ə si buna misal ola bil ə r ki, bununla da c ə miyy ə tin bütün üzvl ə ri mü ə yy ə n q ə d ə r g ə lirl ə t ə min olunmuş olur. Araşdırmalar əsasında belə n ə tic ə y ə g ə l ə bil ə rik ki, vergil ə r h ə mçinin ölk ə nin xüsusiyy ə ti, daha d ə qiq des ək onun inkişafın hansı sə viyy ə sind ə olduğunun da göst ə ricil ə rind ə ndir. Burada sad ə c ə vergil ə rin g ə lirl ərin hansı hissə sini t əşkil etmə si deyil, eyni zamanda onun struktru da n ə z ə rd ə tutulur. Bel ə ki, i nkişaf etmiş ə ks ə r ölk ə l ə rd ə istisnalar olsa da, dolayı vergilər deyil, birbaşa vergilə r üstünlük t əşkil edir. Vergil ə rl ə bağlı digə r m ə s ə l ə bu sah ə d ə formalaşdırılan siyasə tin dövl ə tin h ə d ə fl ə ri, m ə qs ə dl ə ri il ə n ə d ə r ə c ə uyğunlaşması, daha də qiq des ə k onu n ə d ə r ə c ə d ə d ə sd ə kl ə m ə sidir. M ə hz buna gör ə d ə vergi siyas ə tl əri formalaşdırılarkə n onun iqtisadi siyas ə t ə zidd olamayan, ə ksin ə ona t ə kan ver ən şə kild ə t əşkilinə ön ə mverilir. Vergi sistemi il ə ə laq ə dar günümüzd ə d ə aktual qalan başqa bir mə qam is ə mük ə mm əl vergi sisteminin formalaşdırılmasının mümkünlüyü də r ə c ə sidir. Bu
hakimiyy ə tin v ə m ə suliyy ə tin b ə rab ərliyi, şaquli i yerarxiyada is ə n ə zar ə t v ə yönl ə ndirm ə funksiyaları önə çıxır. b) Funksional İxtisaslaşma və İş Bölgüsü; Bürokratik idarə etm ə d ə t əşkilatların fə aliyy ə ti vahidl ər arasında ə m ə yin bölüşdürülmə si il ə rahatlıq və nizam içind ə h ə yata keçiril ə bil ə r. İerarxiq struktur, təşkilatın içə risind ə iş bölgüsünü asanlaşdırır belə likl ə departamentl ə rin s ə lahiyy ə t v ə m ə suliyy ə t sah ə sini mü ə yy ə nl əşdirmə kl ə n ə zar ə t v ə idar ə etm əni asanlaşdırır. Bürokratiyada ixtisaslaşma və iş bölgüsü sayə sind ə çox böyük işlə rikoordinasiya v ə texniki probleml ə r olmadan fasil ə siz h ə yata keçiril ə bil ə r. Bürokratiyanın ə n böyük üstünlükl ə rind ə n biri t əşkilat fə aliyy ə tind ə texniki üstünlükl ərin hakim olmasıdır. Bu texniki üstünlük yalnız hə yata keçiril ə n xidm ə tl ə rd ə ixtisaslaşmış insan resursları vasitə sil ə mümkündür. F ə aliyy ə tl ə ri reallaşdıracaq mövqedə olan şə xsl ə rin bu mövqel ə rini d ə st ə kl ə y ə c ə k k ə ram ə t ə sahib olması lazımdır. Bu professionallıq sə viyy ə sin ə malik olmayan şə xsl ə r ideal bürokratiyada s ə lahiyy ə t v ə m ə suliyy ət daşıma imkanı yoxdur. c) İş və Əməliyyatların Aparılması Prinsiplə ri v ə Metodları ; T əşkilatlar t ə r ə find ə n h ə yata keçiril ə c ə k f ə aliyy ə tl ə rd ə davranış qə libl ə rini mü ə yy ə n ed ə n prinsipl ə r v ə metodlar mövcuddur . Bu prinsip v ə üsullar h ər şeydə n ə vv ə l t əşkilat f ə aliyy ə tl ə rinin t ə xmini v ə hesablana bilm ə sini t ə min ed ə r ə k güv ə n m ə hvumunu t ə sis edir. Mü ə yy ən edilmiş prinsiplə r v ə metodlar vasit ə sil ə t əşkilatdakı şə xsl ə rin özbaşına davranışları qarşısı alınacaqdır. İş və ə m ə liyyatlar ə vv ə lc ə d ə n mü ə yy ə n edilmiş normalar çə rçiv ə sind ə n ə zar ə t edil ə bil ə n olar. Bu q ə lib iç ə risind ə olmaq, t əşkilatın davranışına sabitlik və etimad qazandırmasına imkan verə r. d) Rasionalizm v ə Demokratiya; Obyektiv qaydalarla mü ə yy ə nl əşdirilmiş, t əşkilat üçün ən ideal olan davranış formasının seçildiyi bir idarə etm ə t ə rzin ə rasional idar ə etm ə deyilir. Nisbi bir anlayış olan rasionallıq ; Subyektiv duyğuları, ambisiyaları və obsesyonları olmayan bir mə ntiq ç ə rçiv ə sind ə mü ə yy ən edilmiş normalara riay ə t ed ə r ə k t əşkilati maraqların icrasıdır. T əşkilat iş və
## Dövlət sirri haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASININ QANUNU

Bu Qanun Azərbaycan Respublikasının təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə məlumatların dövlət sirrinə aid edilməsi, mühafizəsi və istifadə edilməsi, onların məxfiləşdirilməsi və ya məxfiliyinin açılması ilə əlaqədar yaranan münasibətləri tənzimləyir.

## I fəsil. Ümumi müddəalar Maddə 1. Əsas anlayışlar

- 1.0. Bu qanunda aşağıdakı əsas anlayışlardan istifadə olunur: 1.0.1. dövlət sirri-dövlətin hərbi, xarici - siyasi, iqtisadi, kəşfiyyat, əks - kəşfiyyat və əməliyyat - axtarış fəaliyyəti ilə bağlı olub, dövlət tərəfindən mühafizə edilən və yayılması Azərbaycan Respublikasının təhlükəsizliyinə ziyan vura bilən məlumatlardır; 1.0.2. dövlət sirri təşkil edən məlumatların daşıyıcıları-dövlət sirri təşkil edən məlumatların rəmzlər, obrazlar, siqnallar, texniki qərarlar və proseslər şəklində əks olunduğu maddi obyektlər, o cümlədən fiziki sahələrdir; 1.0.3. dövlət sirrinin mühafizəsi sistemi-dövlət sirrini mühafizə orqanlarının, dövlət sirri təşkil edən məlumatların və həmin məlumatların daşıyıcılarının mühafizəsi üçün bu orqanların istifadə etdikləri vasitə və metodların, habelə bu məqsədlə həyata keçirilən tədbirlərin məcmusudur; 1.0.4. dövlət sirri ilə işləməyə buraxılma-vətəndaşların dövlət sirri təşkil edən məlumatlarla tanış olmağa, müəssisə, idarə və təşkilatların isə belə məlumatlardan istifadə etməklə işlərin icrasına buraxılması hüququnun rəsmiləşdirilməsi qaydasıdır; 1.0.5. dövlət sirri təşkil edən məlumatlarla tanış olmağa buraxılma-səlahiyyətli vəzifəli şəxsin icazəsi ilə konkret şəxsin dövlət sirri təşkil edən məlumatlarla tanış olması qaydasıdır; 1.0.6. məxfilik qrifi-məlumat daşıyıcısının özündə və ya ona qoşulan sənədlərdə qoyulan, daşıyıcısı olduğu məlumatın məxfilik dərəcəsini göstərən rekvizitlərdir; 1.0.7. informasiyasını mühafizə vasitələri-dövlət sirri təşkil edən məlumatların mühafizəsi üçün nəzərdə tutulan texniki, kriptoqrafik, proqramlı və başqa vasitələr, onların əks olunduğu vasitələr, habelə məlumatın mühafizəsinin səmərəliliyinə nəzarət vasitələridir; 1.0.8. dövlət sirri təşkil edən məlumatların siyahısı-müvafiqliyinə görə məlumatların qanunvericiliklə müəyyən olunmuş əsaslarla və qaydada dövlət sirrinə aid edildiyi və məxfiləşdirildiyi məlumat qruplarının məcmusudur.

## Maddə 2. Dövlət sirri haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi

Dövlət sirri haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasından, bu qanundan və Azərbaycan Respublikasının digər normativ - hüquqi aktlarından ibarətdir.

## Maddə 3. Qanunun təsir dairəsi

- 3.1. Bu qanunun müddəaları Azərbaycan Respublikasının ərazisində və onun hüdudlarından kənarda Azərbaycan Respublikasının dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanları, təşkilati - hüquqi formasından və mülkiyyət növündən asılı olmayaraq, bütün müəssisə, idarə və təşkilatları, dövlət sirri haqqında Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinin tələblərini yerinə yetirmək öhdəliyi götürmüş və ya statusuna görə buna borclu olan Azərbaycan Respublikasının vəzifəli şəxsləri və vətəndaşları, əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər tərəfindən hökmən icra edilməlidir.
İdarə etm ənin aralıq metodları da mövcuddur. İdarə etm ə nin 4 metodu: istismar- çı - avtoritar, xoşxasiyyə tli-avtoritar, m ə sl ə h ətçi demokratik, qruppalı. 1-ci metod r ə hb ərin işçilə r ə etibar etmir, daima onları cəzalandırmaq ilə h ə d ə l ə - yir. Bütün probleml ə ri o özü h əll edir, işçilə r ə yalnız göstərişlər verir. İşçilə rin ma- raq ları onu az maraqlandırır, ən yaxşı halda o yalnız izah edir ki, nə yi nec ə etm ə k la- zımdır. Bu cür qərarlara işçilə r t ənqidi yanaşırlar, hə tta o düzgün olsa bel ə onu h ə v ə s- siz icra edirl ər. İşçilə rin fikirl ə ri, t ə crüb ə l ə ri, bilikl ə ri n ə z ə r ə alınmadığından onlar öz - l ə rini t əhqir olunmuş hiss edirlə r. Bu tip r ə hb ə rl ə r öz sah ə l ə rini d ə rk etmirl ə r v ə uğur - suz luqların sə b əbini yaranmış şə raitd ə v ə ya işçilərin bacarıqsızlığında görürlə r. Bel ə r ə hb ər firma qarşısında öz günahını hiss etmir. R ə hb ə rliyin 2-ci metodu - xoşxasiyyə tli avtoritar - r ə hb ə rin özün ə inamı ilə iş - çil ə r ə yaxşı münasibə tl ə mü ə yy ə nl əşdirilir. Belə r ə hb ə rin q ə rar q əbulunda ayrı - ayrı iş çil ə rin fikirl ə rini n ə z ə r ə alır, onlara cüzi müstə qillik verm ə y ə hazır olurlar, bir şə rtl ə ki, firmanın siyasəti olduğu kimi yerinə yetirilsin. Lakin bel ə münasib ət işçilə r ə eti- mad sızlığı istisna etmir. 3-cü metod - m ə sl ə h ə tçi demokratik. R ə hb ər işçilə r ə inanır, onların ide yala rın - dan s ə m ə r ə li istifad ə etm ə y ə çalışır, onlarla mə sl ə h ə tl əşir. O bütün mövqeylə ri (heç birin ə üstünlük verm ə d ə n) diqq ə tl ə dinl ə yir, ümumi mövqeyi v ə onun ç ə rçiv ə sind ə öz fik rini formalaşdırır. İşçilərin onların fikirlə ri n ə z ə r ə alındıqdan, rə hb ə r ə köm ə klik göst ə rm ək imkanı ol masından ruhlanır. Bu halda rə hb ə rl ə rin m ə suliyy əti işçilə rin m ə n əvi dayağı ilə möhk ə ml ə nir. Lakin ə sas q ə rarlar yüks ə k hakimiyy ət eşelonları tə r ə find ə n q ə bul edi- lir. 4-cü qrup - qruppalı - r ə hb ərin işçilə r ə bütün m ə s ə l ə l ə rd ə tamamil ə etimad gös- t ə rm ə si il ə, onların fikirlə rini dinl ə yir, istifad ə edir, m əlumatın qarşılıqlı mübadilə sini t əşkil edir, firmanın mə qs ə dl ə rin ə nail olmağa işçilə ri c ə lb edir v ə onların işinə n ə za- r ə t edir. Bu ə n s ə m ə r ə li metoddur. Yuxarıda göstə ril ən metodlar işə v ə ya insana yön əlmiş olur. İşə yön əlmiş rə h- b ə r, m ə s ə l ə l ə ri texniki prinsipl ə r ə uyğun hə ll edir v ə n ə z ə rd ə tutulmuşdan yuxarı nə ti-
10.2. "M ə cburi dövl ət sosial sığortasına cə lb olunan ail ə üzvl ə ri bar ə d ə m ə lumat ' "M ə cburi dövl ət sosial sığortasına cə lb olunan ail ə üzvl ə ri bar ə d ə m ə lumat ' s ə trind ə rüb ə rzind ə k ə nd t ə s ərrüfatına yararlı torpaqlardan istifadə ed ə n, el ə c ə d ə xeyrin ə m ə cburi dövl ət sosial sığorta haqqı hesablanmış və öd ənilmiş ailə üzvl ə ri v ə ya ailə kəndli təsərrüfatlarının əmək qabiliyyətli üzvləri bar ə d ə m ə lumat göst ə rilir.

Hesabatın sonunda 'hüquqi şəxsin adı, sahibkarın, ailə k ə ndli t ə s ərrüfatı başçısının v ə mülkiyy ə tind ə k ə nd t ə s ərrüfatına yararlı torpaq sahəsi olan şə xsin S.A.A. ' , ' baş mühasibin S.A.A. ' v ə ' hesabatı t ə rtib ed ə n m əsul şə xsin S.A.A. ' ç ə rçiv ə l ə rind ə r ə hb ə rin, baş mühasibin və hesabatı t ə rtib ed ə n m əsul şəxsin soyadı, adı və atasının adı (çə rçiv ə l ə rd ə n k ənara çıxmadan) yazılmaqla onlar tə r ə find ən imzalanır. Hesabat imzalandıqdan və möhürl ə t ə sdiql ə ndikd ən sonra ' hesabatın t ə rtib edilm ə tarixi' n ə dair xanalarda hesabtın t ə rtib edilm ə tarixi qeyd olunmalıdır. Vergi orqanı tə r ə find ə n hesabatın q ə bul edilm əsi № -si v ə tarixi ç ə rçiv ə sind ə daxil olma tarixi v ə qeydiyyat nömr ə si göst ə rilir. ' Hesabatı qə bul ed ən şə xsin S.A.A.' ç ə rçiv ə l ə rind ə h esabatı q ə bul ed ən şəxsin soyadını, adını və atasının adını (ç ə rçiv ə d ə n k ənara çıxmadan) yazmaqla imzalanır. Hesabatın ' poçt ştempelinin vurulma tarixi' xanalarında ə lav ə poçt vasit ə sil ə gönd ə rildiyi halda z ə rfin üz ə rin ə vurulmuş poçt ştempelinin tarixi yazılır. ' X üsusi otağın ştampı' ç ə rçiv ə sind ə xüsusi otağın ştampı vurulur. Hesabat vergi orqanına birbaşa tə qdim edildikd ə poçt ştempelinin vurulma tarixi üzrə xanalar doldurulmur. Hesabat internet vasit ə si il ə t ə qdim edildikd ə vergi orqanlarına aid olunan xanalar doldurulmur.

Qeyd: 2.2.1-ci, 2.2.2-ci, 3.1.1.1-ci, 3.1.1.2-ci, 3.3.1.1-ci, 3.3.1.2-ci, 3.4.1.1-ci, 3.4.1.2-ci, 4.2.1.1-ci, 4.2.1.2-ci, 4.2.2.1, 4.2.2.2-ci, 5.2.1.1-ci, 5.2.1.2-ci, 5.2.2.1-ci v ə 5.2.2.2-ci s ə tirl ə ri neft-qaz sah ə sind ə f ə aliyy ə ti olmayan v ə qeyri-dövl ə t sektoruna aid edil ən sığortaedə nl ə r t ə r ə find ən doldurulmalıdır.
- 2. Kollektivin diferensiasiya m ə rh ə l ə si, kollektivin h ə r bir üzvünün sosial mövqel ə rinin onun emosional v ə intelektual liderl ərinin aşkar edilmə si il ə xarakteriz ə olunur. Bu zaman kollektiv ayrı kiçik qruplara bölünür. İn sanla- rın ə m əkdaşlığı şəxsi xarakter daşıyır - bu şə xsi simpatiya v ə ümumi ma- raqlar əsasında yaranan münasibə tl ə rdir. Bu zaman ictimai r əy formalaşır, m ə nfi v ə ya müsb ə t qrup əxlaqi kodeksi formalaşır. Bu mə rh ə l ə d ə , kollek- tivd ə liderl ər arasında mübarizənin yaranması.

Ə m ə k kollektivind ə işin keyfiyyə ti t ə kc ə elmi- texniki inkişaf ilə deyil, eyni za- manda kollektiv daxili ünsiyy ə td ə n, xarakterind ə n, kollektivin birliyind ən asılıdır. Bu birlik v ə ünsiyy ə t ç ə tin psixoloji v ə sosioloji bir prosesdir. Çünki, ə m ə k kollektivl ə ri- nin birliyi davranış qaydalarının nə tic ə sind ə n ir ə li g ə lir. B ə z ə n el ə fikir meydana çıxır ki, kollektivin üzvl əri davranışı onların mə qs ə dl ərinin icrasındakı ahəngdarlıq və s ə - riş t əlikdir. İş prosesində işçi hey ə tinin birliyi prosesinin real laşdırılması v ə el ə c ə d ə on ların sosial dav ra nış lar ına mühüm t ə sir edir . Əmək qruplarında birliyin sə viyy ə si v ə h ə mçinin v ə ziyy ə ti sabit qalmır , dinamik xarakterd ə olur, y ə ni ki, h ə m neqativ h ə m d ə pozitiv t ə sirl ə r ə d ə m əruz qalır. Bu amillə r ümumi spesitik v ə eyni zamanda lokal amill ə r qrupuna da bölünür. Bir çox mü ə llifl ə r is ə bunu mikroiqtisadi qruplar sistemin ə daxil edirl ə r. Mikroiqtisadi amill ə r ə ə sas ə n aşağıdakılar aiddir; cə miyy ə td ə olan iqtisadi ə laq ə l ə r sistemi v ə el ə c ə d ə onların xa rakteri, istehsal vasit ə l ə ri üz ə rind ə olan mülkiyy ət formaları, ictimai ə m ə yin t əşkil edilm ə si xüsusiyy ə tl ə ri, t ə s ə rrüfat mexanizmin növl ə ri v ə sosioloji m ə d ə ni amill ər daxildir. Lakin bunların işə risind ə ünsiyy ə t amili daha çox kollektivl ə rind ə istifad ə edilir. Ünsiyy ət anlayışı ilk baxışdan insana çox sad ə v ə asan görs ə nir. Ancaq bu amild ə bir sıra sosial, psixoloji prob - leml ər vardır. Ümumiyyə tl ə ünsiyy ə t anla yışına yalnız şə xsiyy ə tl ər arası deyil, eyni zamanda müxt ə lif sosial kollektivl ə r, böyük v ə kiçik kollektivl ər, xalqlararası, sinif v ə t ə b ə q ə l ər arasında olur. Bu nunla yana şı bə zi kollektivl ə r ünsiyy ə ti f ə aliyy ə t v ə ya dialoq, b ə zi kollektivl ə r is ə qar şılıqlı mü nasib ə t, dig ə rl ə ri fikir mübadil ə si kimi qiym ə tl ə ndirirl ə r.
18.61.2. Bəzək bitkiləri, meşə bitkiləri üçün:
18.61.2.1. Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları üçün;	şərti maliyyə vahidinin 6,0 misli miqdarında, hər artan il üçün şərti maliyyə vahidinin 5,0 misli miqdarında
18.61.2. 2. əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayanlar üçün;	30 ABŞ dolları, hər artan il üçün 25 ABŞ dolları
18.61.3. 18.61.1. və 18.61.2 - ci maddələrinə aid olmayan digər bitkilər üçün:
18.61.3.1. Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları üçün;	şərti maliyyə vahidinin 8,0 misli miqdarında, hər artan il üçün maliyyə vahidinin 5,0 misli miqdarında
18.61.3.2. əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayanlar üçün;	- 70 ABŞ dolları, hər artan il üçün 35 ABŞ dolları
18.62. Adlar verilən şərabçılıq məhsullarına görə:
18.62.1. ekspertiza üçün;	- şərti maliyyə vahidinin 20,0 misli
18.62.2. dövlət reyestrində qeydiyyata alınma üçün;	- şərti maliyyə vahidinin 10,0 misli
18.62.3. attestasiya üçün;	- şərti maliyyə vahidinin 10,0 misli
18.63. İnteqral sxem topologiyası sahəsində:
18.63.1. topologiyaya əmlak hüququnun vərəsəlik üzrə keçməsinin qeydiyyatı və qeydiyyat haqqında şəhadətnamənin verilməsi üçün:
18.63.1.1. Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları və hüquqi şəxsləri üçün;	şərti maliyyə vahidinin 5,0 misli
18.63.1.2. xarici hüquqi şəxslər, əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər üçün;	20 ABŞ dolları
18.63.2. topologiyaya əmlak hüquqlarının verilməsi haqqında müqavilənin qeydiyyatı və qeydiyyat haqqında şəhadətnamənin verilməsi üçün:
18.63.2.1. Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları və ya hüquqi şəxsləri üçün;	şərti maliyyə vahidinin 6,0 misli
18.63.2.2. xarici hüquqi şəxslər, əcnəbilər və	40 ABŞ dolları.
Borcun mütl əq artması i qtisadiyyatda mü ə yy ə n bir dövrd ə ifad ə edil ə n valyuta il ə ortaya çıxan inkişafı kimi ifadə edilir. Nominal artım c ari dövrd ə borc miqdarındakı artım böyük ölçüdə miqdar olaraq artımdan daha artıq pul d ə y ə rind ə ki d əyişmə l ər (milli pulun xarici pul qarşısındakı d əyişmə l ə ri v ə ya inflyasiya birlikd ə pulun satın alma gücündə ki meydana g ə l ə n azalmalar) s ə b ə biyl ə ortaya çıxan artım olaraq qarşımıza çıxır. Real artım m ü ə yy ə n bir ilin qiym ə tl ə ri baza il götürül ə r ə k daha sonrak ı illə rd ə ki artımlar baza il ə gör ə d əyişməsi (artması) real artım olaraq ifadə edilir. Bununla bel ə, borcla bağlı hər iki ölçü metodunda aşkar olan borc mə bl əğinin beyn ə lxalq müqayis ə l ə rind ə diqq ətli olmaq lazımdır. Çünki:

- • H ə r bir ölk ə nin inzibati v ə siyasi quruluşları fə rqlidir;
- • Dövl ə t borcunun t ə rifind ə f ə rqlilikl ə r var;
- • B ə zi ölk ə l ər borclanmanı qeyri də qiq olaraq göst ə rdiyi halda, b ə zi ölk ə l ə rd ə d ə qi q olaraq borclanmalar yer alır.

### 2.2 Borclanmanın iqtisadiyyat üzə rind ə ki t ə sirl ə ri v ə borc yükünün azaldılması üsulları

Dövl ət borclarının zaman içə risind ə ki d əyişmə l ə ri v ə böyüklükl ə ri iqtisadiyyatda f ə rqli t ə sir yara dır. Bu baxımdan borcların iqtisadiyyat üzə rind ə yaradacağı tə sirl ə rin mü ə yy ə nl əşdirilmə si üçün mü ə yy ə n borc yükl ə rinin ölçülm əsi lazımdır. Dövl ət borclarının milli gə lir ə nisb əti son olaraq borcların ödə nm əsi baxımından böyük ə h ə miyy ət daşıyır . Çünki, borclar yekun olaraq vergi il ə qism ə n is ə t ə krar alınan borc ilə öd ə nilir. Verginin qaynağı is ə milli g ə lirdir. Bu s ə b ə bl ə borcların milli g ə lir ə nisb ə ti g ə l ə c ə kd ə dövl ə tin n ə q ə d ə r vergitutma ed ə c ə yini göst ə r ə n ə h ə miyy ə tli bir göst ə ricidir. Lakin, zaman keçdikc ə inkişafları nə z ə r ə alaraq, ümumi dövl ə t borcunun ÜDM-in 60% -d ən artıq olmamasının lazım olduğu müşahidə olunur.
U toku postupka izmjena i dopuna Budžeta, Vlada kantona može na prijedlog ministra za finansije produžiti privremenu obustavu izvršavanja pojedinih izdataka. U slučaju povećanja prihoda Ministarstvo za finansije može odlučiti da započne sa postupkom Izmjena i dopuna Budžeta. Uravnoteženje budžeta provodi se putem izmjena i dopuna Budžeta po postupku za donošenje budžeta.

### Član 17.

Sredstva Budžeta osiguravaju se budžetskim korisnicima koji su u posebnom dijelu Budžeta određeni za nosioce sredstava na pojedinim pozicijama. Budžetski korisnici sredstva koriste samo za namjene koje su određene Budžetom, i to do iznosa alociranog za tog budžetskog korisnika. Iznimno, zbog neusklađenog priliva sredstava u Budžet prema tromjesečnim i mjesečnim planovima izdataka, Ministarstvo za finansije uz saglasnost Vlade Kantona može izmijeniti dinamiku doznake sredstava budžetskim korisnicima. Rashodi i izdaci budžetskih korisnika za koje je predviđeno da se finansiraju iz određenih planiranih donacija i grantova će se realizovati u skladu sa dinamikom priliva tih sredstava i procentom učešća u istim.

### Član 18.

Nakon donošenja Budžeta, Ministarstvo za finansije dužno je izvjestiti budžetske korisnike o odobrenim budžetskim sredstvima. Budžet se izvršava na osnovu mjesečnog plana alokacija raspoloživih budžetskih sredstava budžetskim korisnicima, koja odobrava Ministar za finansije, na osnovu plana novčanih tokova putem koga se projiciraju sve uplate i isplate sa Jedinstvenog računa trezora.

### Član 19.

Ministarstvo za finansije na osnovu godišnjih i kvartalnih planova novčanih tokova iskazanih po mjesecima dostavlja budžetskim korisnicima instrukciju za izradu prijedloga operativnih planova rashoda i izdataka. Budžetski korisnici su dužni dostavljati prijedloge godišnjih, kvartalnih i mjesečnih operativnih planova u skladu sa instrukcijom Ministarstva za finansije pet (5) dana prije početka slijedećeg mjeseca odnosno tromjesečja. Ministarstvo za finansije izvještava korisnike o odobrenim mjesečnim operativnim planovima. Budžetski korisnici mogu stvarati obaveze do visine sredstava odobrenih operativnim budžetom. Ministarstvo za finansije vrši usklađivanje odobrenih operativnih planova korisnika nakon donošenja odluka o unutrašnjim preraspodjelama.