## MÜHAZİRƏ VII

## ƏHALİYƏ TİBBİ XİDMƏTİN TƏŞKİLİNİN MÜXTƏLİF TARİXİ FORMALARI. İNKİŞAF ETMİŞ ÖLKƏLƏRDƏ SƏHİYYƏ SİSTEMLƏRİ

Əhaliyə tibbi xidmətin təşkili tarixi formalarından danı - şarkən qeyd etmək lazımdır ki, hələ yaxın keçmişə qədər qə - bul olunmuş aşağıdakı səhiyyə sistemləri və onların təşkili formaları mövcud idi:

- 2. səhiyyə sistemi. 2. səhiyyə sistemi.
- 3. səhiyyə sistemi və onun tərkibində aşağıdakı formaların mövcudluğu: 3. səhiyyə sistemi və onun tərkibində aşağıdakı formaların mövcudluğu:

1. Özəl kapitalist, oliqarxik;

- 2. təbabəti; 2. təbabəti;
- 3. səhiyyə xidməti; 3. səhiyyə xidməti;
- 4. təbabəti; asılı ölkələrdə təbabət. 4. təbabəti; asılı ölkələrdə təbabət.

IH İnkişafda olan ölkələrdə təbabət. Göstərilən təsnifat əsas etibarilə ölkələrdə olan siyasi və sosial - iqtisadi situasiyadärj çıxış edir. Lakin, sonradan bir sıra sosialist sistemli dövlətlərin dağılması nəticəsində onlarda köklü şəkildə ictimai quruluş dəyişdi, bu ölkələr bazar iqtisadiyyatı yo - lunu seçdilər, bu da öz növbəsində həmin ölkələrin səhiyyələri - nin quruluş və formalarında öz əksini tapmaqdadır. Əlbəttə ki, bu gün, səhiyyə sistemlərinin təsnifatını müəyyən edərkən siyasi kriteriyadan çox, sosial- iqtisadi kriteriyadan çıxış etmək lazımdır, çünki məhz sosial - iqtisadi faktorlar səhiyyənin xarakterini, sə - viyyəsini və imkanlarını müəyyən edir. Bu faktlar və şərtlər içərisində ən vacib yeri resurslar, yəni səhiyyənin təminatı imkanları və onların mənbələri tutur, hansı ki, bu mənbələrə dövlət büdcəsini, sığorta fondlarını, şəxsi yatırımları, ictimai vəsaitləri və s. aid etmək lazımdır. Adı çəkilən meyarlara əsasən, səhiyyə sistemlərini 3 qrupa bölmək olar:

- 1. Dövlət (ictimai) səhiyyə sistemi.

Sığorta səhiyyə sistemi. Özəl səhiyyə sistemi. Aydındır ki, yuxarıda adı çəkilən misaliaria səhiyyənin sistemləri və formaları məhdudlaşmır. Məsələn, I qrupa Nor - veçin, Italiyanın, Belçikanın, Kanadanın səhiyyəsini aid etmək olar. Bu ölkələrdə səhiyyəyə ayrılan bütün vəsaitlərin çox his - səsi dövlət büdcəsindən gəlir (yaxud, döviət büdcəsindən və regional, ictimai vəsaitlərdən) və həmin vəsaitlər iş adamları - nın və əhalinin icbari vergiləri hesabına formalaşır.

- 4. qrupa Almaniya və Fransadan başqa Avropanın ək - sər ölkələri, Latın Amerikasının 4. qrupa Almaniya və Fransadan başqa Avropanın ək - sər ölkələri, Latın Amerikasının bəzi ölkələri, Yaponiya və s. (üst - üstə həmən ölkələrdə 1 mlrd - dan çox əhali yaşayır) aiddir.
- 5. - dan başqa üçüncü qrupun nümayəndəsi kimi hər hansı digər ölkəni misal göstərmək 5. - dan başqa üçüncü qrupun nümayəndəsi kimi hər hansı digər ölkəni misal göstərmək çətindir ki, orada həm özəl təbabət, həm də özəl könüllü tibbi sığorta sistemi hökmranlıq etsin.
- 6. etmək lazımdır ki, çünki dünyanın heç bir yerində «təmiz», yəni digər sistemlərin 6. etmək lazımdır ki, çünki dünyanın heç bir yerində «təmiz», yəni digər sistemlərin elementləri olmadan bir siste - mə rast gəlmək mümkün deyil. Dövlət səhiyyə sistemi olan bir sıra ölkələrdə də özəl və ya könüllü, özəl tibbi sığorta ilə məşğul olan müəssisə və təşkilatlar vardır. Bundan əlavə, özəl və sığorta təbabəti olan ölkələrdə də dövlətdən, yəni büdcədən maliyyələşən səhiyyə müəssisələri vardır. Burada söhbət yalnız bütün əhalinin, yaxıd onun çox hissəsinin bu və ya digər təminat mənbəyinin xüsusi çəkişindən, yəni üstünlüyündən gedir. Ammainkişaf etməkdə olan ölkələr hət - ta misal kimi də olsun yuxarıda göstərilən qrupda adlandırıl - mayıblar, çünki onların heç birində bu və ya digər sistemin üstünlük təşkil etməsinə rast gəlmək mümkün deyil.
- 7. ölkələrdə əhalinin çox hissəsinin müasir yüksək ixtisaslı tibbi yardımdan istifadə 7. ölkələrdə əhalinin çox hissəsinin müasir yüksək ixtisaslı tibbi yardımdan istifadə etmək imkanı yoxdur. Hökü - mətlərin hamıya pulsuz tıbbi yardım təklif etmək imkanı yox - dur, eyni zamanda əhalinin bir çox hissəsi kasıbçılıqdan tibbi xidməti almaq iqtidarında deyil.
- 1. Dövlət səhiyyə sistemi.

Dövlət səhiyyə sistemi vətəndaşların tibbi yardım olma - sını da bərabərliyi təmin edir. Belə bir sistemdə tibb müəssisə - lərinin əsas hissəsi dövlətə məxsusdur. Səhiyyənin idarəət məsini mərkəzi və yerli orqanlar həyata keçirirlər. Tibbi müəs - sisələrin (xəstəxana, poliklinika və s.)