ahmedheakl/docatlas_instruct huggingface dataset:
sah ə d ə dövl ət mexanizminin iri bir blokunun artıq reallaşdırılması müsbə t n ə tic ə l ə r verm ə kd ə dir. Son 10 il ə rzind ə ölk ə ÜDM-u 3.2 d ə f ə, adambaşına ÜDM -un h ə cmi 2.8 d ə f ə , qeyri-neft sektoru 2.6 d ə f ə artmış və ölk ə mizd ə orta illik iqtisadi artım 12.9% t əşkil etmişdir. Valyuta ehtiyatları 31 də f ə , xarici ticar ə t dövriyy ə si 6.6 d ə f ə , ixrac 9.3 d ə f ə , idxal 4.1 d ə f ə , qeyri- neft ixracı 4.7 də f ə artmışdır. Azə rbaycan iqtisadiyyatı ' Qlobal R ə qab ə t Qabiliyy əti İndeksi' hesabatına ə sas ə n, r ə qab ə t qabiliyy ə tli s ə viyy ə sin ə gör ə 39-cu, MDB-d ə 1- ci olmuş, ölkə miz ilk d ə f ə dünyanın 'yuxarı orta gə lirli ' v ə ' yüks ək insan inkişaflı' ölk ə l ə ri qrupuna daxil olmuşdur. Nüfuzlu reytinq agentliklərinin hamısı (' Fitch Ratings ' , ' Standart and Poors ' v ə ' Moodys ' ) Az ə rbaycana investisiya kredit reytinqi v ə Az ə rbaycan Qafqaz ölk ə l əri arasında investisiya reytinqinə malik yegan ə ölk ə olmuşdur. 2004-2013-cü ill ə rd ə qeyri-neft sektoruna qoyulan investisiyalar 12.9 d ə f ə artmış və ölk ə regionlarına yönə l ən investisiyaların hə cmi 51 mlrd. manata b ə rab ə r olmuşdur. Bu çoxsaylı amillə r v ə ə ld ə olunmuş nə tic ə l ər, yaxın perspektivdə Az ərbaycan iqtisadiyyatının diversifikasiyalaşdırılması problemlə rin ə ciddi t ə sir ed ə bil ə r. Bunun üçün ölk ənin hazırkı iqtisadi inkişaf tendensiyalarını, mövcud v ə ziyy ə ti d ə rind ə n t ə hlil edilm ə kl ə , obyektiv qiym ə tl ə ndirilm ə li, daha s ə m ə r ə li dövl ət iqtisadi sistemi işlənib hazırlanmalı, milli iqtisadiyyatın artımını tə min ed ə bil ə c ə k mexanizml ə rin iqtisadi sistem ə daxil olunması tə min edilm ə li, qeyri-neft sektoru sah ə l ərinin inkişafına imkan verə n elementl ə r sisteml əşdirilmə li v ə işlə k al ə tl ə r ə çevrilm ə li, ölk ənin ixrac strukturunun diversifikasiyalaşdırılmasında qeyri - ə n ə n ə vi elementl ə r d ə n ə z ə r ə alınmaqla, bu istiqamə tl ə rd ə aparılan tə dbirl ə rin s ə m ə r ə liliyi yüks ə ldilm ə lidir. Az ərbaycan iqtisadiyyatının son 10 ildəki inkişaf tendensiyalarının dolğun xarakteristikası Azərbaycan Respublikası regionların sosial iqtisadi inkişafı Dövlə t proqramlarının icrasına həsr olunan konfransda Prezident İlham Əliyevin giriş və

64
16

### Madd ə 40. Qanunun qüvv ə y ə minm ə si

Bu Qanun qüvv ə y ə mindiyi günd ən 'Əlilliyin və uşaqların sağlamlıq imkanları m əhdudluğunun qarşısının alınması, ə lill ə rin v ə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların reabilitasiyası və sosial müdafi əsi haqqında' Azərbaycan Respublikasının 1992 -ci il 25 avqust tarixli 284 nömr ə li Qanunu (Az ərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Məlumatı, 1992, № 16, maddə 697; 1994, № 15, maddə 176; 1995, № 17 -18, madd ə 285; Az ərbaycan Respublikasının Qanunvericilik Toplusu, 1997, № 2, maddə 81, № 4, madd ə 305, № 5, maddə l ər 356, 378, № 6, maddə 452; 1998, № 1, maddə 16; 1999, №4, maddə 217, №7, maddə 395; 2001, №3, maddə 145, №12, maddə l ə r 731, 736; 2002, №5, maddə l ər 244, 246, №12, maddə 706; 2004, №4, maddə 202, №7, maddə 507, № 8, maddə 596; 2005, № 8, maddə 684; 2007, № 5, maddə 401; 2008, № 7, madd ə 602; 2010, № 3, maddə 171, № 4, maddə 275, № 11, maddə 949; 2011, № 2, madd ə 71, №4, maddə 260, №10, maddə 882) l əğv edilir.

### İlham Əliyev Az ərbaycan Respublikasının Prezidenti

Bakı şə h ə ri, 31 may 2018-ci il № 1153-VQ
haqqında oktyabr haqqında oktyabr Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı 2005-ci il). "Azərbaycan Respublikasında rabitə və informasiya texnologiyalarının inkişafı üzrə 2005 -2008- ci illər üçün Dövlət Proqramı"nın (Elektron Azərbaycan)" məqsədi Azərbaycanda rabitə və informasiya texnologiyalarının inkişafını təmin etmək və bu yolla ölkənin hərtərəfli tərəqqisi üçün xidmət göstərmək, eyni zamanda İKT - nin inkişafı üzrə Milli Strategiyanın həyata keçirilməsini təmin etmək, müəyyən edilmiş məqsədlərə və fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun olaraq layihələri planlaşdırmaq və icra etməkdir. Cəmiyyətin müasir tələblərə uyğun inkişafı, dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi və şəffaflığının təmin edilməsi, milli informasiya resurslarının yaradılması, biliklərə əsaslanan iqtisadiyyatın inkişafı, bütün sahələrdə yeni texnologiyaların geniş tətbiqinə nail olunması, informasiya təhlükəsizliyi və azadlığının müdafiəsi, qlobal informasiya fəzasına inteqrasiyanın genişləndirilməsi ölkədə informasiya cəmiyyətinə keçidi təmin edəcək fəaliyyətin tərkib hissələridir. Bununla əlaqədar olaraq "Elektron hökumət"in formalaşdırılması üzrə Fəaliyyət Proqramının layihəsinin hazırlanması nəzərdə tutulmuşdur. Qeyd edilən məsələlərin həlli nəticəsində aşağıdakı nəticələr əldə olunacaqdır:

- - dövlət orqanlarının fəaliyyətinin səmərəliliyini artıran və əhaliyə, özəl qurumlara keyfiyyətli informasiya xidmətləri göstərən "Elektron hökumət"in formalaşması;
- - dövlət orqanlarında elektron sənəd mübadiləsinin təşkil edilməsi;
- - dövlət idarəetməsində və yerli özünüidarəetmədə müasir texnologiyalardan geniş istifadənin təmin edilməsi;

###### Elektron imza və elektron sənəd haqqında Azərbaycan Respublikasının (9 mart 2004-cü il). Qanunu

Ölkədə elektron hökumətin formalaşması və inkişafına təkan verən dövlət tədbirlərindən biri elektron imza və elektron sənəd haqqında Qanundur. Bu qanun elektron imzanın və elektron sənədin istifadəsinin, onların elektron sənəd
26

'190.4.1 - 1. Avtobuslara görə:

Vergitutma obyektinin adı	Aksizin dərəcəsi
Avtobuslar:
- mühərrikin həcmi 4000 kubsantimetrədək olduqda	Mühərrikin həcminin hər kubsantimetrinə görə - 2 manat
- mühərrikin həcmi 6000 kubsantimetrədək olduqda	8000 manat + mühərrikin həcminin 4001 - 6000 kubsantimetr hissəsi üçün hər kubsantimetrə görə - 4 manat
- mühərrikin həcmi 8000 kubsantimetrədək olduqda	16000 manat + mühərrikin həcminin 6001 - 8000 kubsantimetr hissəsi üçün hər kubsantimetrə görə - 6 manat
- mühərrikin həcmi 10000 kubsantimetrədək olduqda	28000 manat + mühərrikin həcminin 8001 - 10000 kubsantimetr hissəsi üçün hər kubsantimetrə görə - 8 manat
- mühərrikin həcmi 10000 kubsantimetrdən çox olduqda	44000 manat + mühərrikin həcminin 10000 kubsantimetrdən çox hissəsi üçün hər kubsantimetrə görə - 10 manat

- 190.4.1- 2. Azərbaycan Respublikasına idxal olunan avtobusların istehsal tarixi 1 ildən artıq və ya qət etdiyi məsafə 100000 kilometrdən artıq olduqda, aksiz bu Məcəllənin 190.4.1 -1- ci maddəsinə əsasən hesablanmış məbləğə 1,5 əmsal tətbiq edilməklə hesablanır.';
- 1.68. maddə ləğv edilsin; 1.68. maddə ləğv edilsin;
- 1.69. ci maddənin birinci cümləsi aşağıdakı redaksiyada verilsin: 1.69. ci maddənin birinci cümləsi aşağıdakı redaksiyada verilsin:

'Azərbaycan Respublikasında istehsal edilən, yaxud ölkəyə idxal olunan aksiz markası ilə markalanmalı malların siyahısı, həmin mallara aksiz markalarının tətbiqi qayda sı müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi orqan (qurum) tərəfindən müəyyən edilir.';

- 1.70. cu maddə üzrə: 1.70. cu maddə üzrə:
- 1.70.1. ci maddədə 'maliyyə bazarlarına nəzarət orqanı' sözləri 1.70.1. ci maddədə 'maliyyə bazarlarına nəzarət orqanı' sözləri 'dövlətin adından yaradılan publik hüquqi şəxslər (sahibkarlıq fəaliyyəti məqsədləri üçün istifadə olunan əmlaka görə ödənilməli əmlak vergisi istisna olmaqla)' sözləri ilə əvəz edilsin;
- 1.70.2. cu maddədə '5' rəqəmi '10' rəqəmləri ilə əvəz edilsin; 1.70.2. cu maddədə '5' rəqəmi '10' rəqəmləri ilə əvəz edilsin;
- 1.70.3. maddə aşağıdakı redaksiyada verilsin: 1.70.3. maddə aşağıdakı redaksiyada verilsin:
s ənaye istehsalının texniki -iqtisadi s ə viyy əsi inkişaf etmə kd ə olan ölk ə l ə r ə nisb ə t ə n geri qalmışdır. Bu amil hə min ölk ə l ə rd ə keçid dövründ ə nisb ə t ə n mür ə kk ə b m ə hsul istehsal ed ə n s ə naye sah ə l ə rind ə ciddi geril ə m ə l ərin baş vermə sin ə s ə b əb olmuşdur. Ölk ə d ə istehsalın ümumi texniki -iqtisadi s ə viyy əsinin aşağı olması xarici r ə qab ə t ə davamlı məhsul istehsalının təşkilini çə tinl əşdirir. Bu baxımdan, ölkə d ə r ə qab ə t qabiliyy ə tli ə laq ə dar sah ə l ərin mövcudluğu yeni müə ssis ə l ə rin yaradılmasını asanlaşdırır və bunun üçün s ərf olunan investisiya qoyuluşlarına t ə l əbatı azaldır. Mə s ə l ə n, ölk ə d ə topdansatış və t əhcizat firmaları, planlaşdırılan m ə hsulun ə sas komponentl ə rini istehsal ed ə n mü ə ssis ə l ə r mövcuddursa, bu ölk ə daxilind ə istehsalın sə m ə r ə li t əşkili üçün ə lv erişli şərait yaradır. Ölk ə d ə r ə qab ə tqabiliyy ə tli t əhcizatçıların mövcudluğu firmalara müasir texnologiyaları tə tbiq etm ə y ə imkan yaradır . Firma yaxın və t əhcizatçı sah ə l ə rd ə mövcud olaan yeni ideyalar dan, onların yaratdıqları innovasiyalarından istifadə etm ə kl ə fayda ə ld ə etm ə k imkanı qazanır. Ölk ə d ə r ə qab ə tqabiliyy ə tli ə laq ə dar sah ə l ərin mövcudluğu çox vaxt yeni inkişaf etmiş istehsal növlərinin yaranmasına s ə b ə b olur. Bel ə sah ə l ər arasında qarşılıqlı ə m əkdaşlıq texnologiyanın inkişaf ına, yeni m ə hsul növl ərinin yaradılmasına s ə b ə b olur. S ə nayenin r ə qab ə tqabiliyy ə tliliyini mü ə yy ə n ed ə n dördüncü amil is ə yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, daxili bazarda rə qab ə tin xarakteri v ə ölk ə d ə il ə mövcud olan firmalar ın yaradılması, təşkili və idar ə olunması qaydaları ə laq ədardır. Ölkə d ə üstünlük veril ə n idar ə etm ə metodları və istehsalın təşkili üsulları milli iqtisadiyyatın rə qab ə tqabiliyy ətinin formalaşması mə nb ə l ə ri il ə uzlaşdığı hallarda müə v ə f ə qiyy ət qazanılır. İdarə etm ə yanaşmaları və el ə c ə d ə , t əşkilati tə crüb ə d ə mövcud olan f ə rql ə r iqtisadiyyatın müxt ə lif sah ə l ə rind ə üstünlükl ə rin v ə yaxud r ə qab ə t prosesind ə çatışmazlıqların yaranmasına gə tirib çıxarır. Sah ə nin r ə qab ə t qabiliyy ətinin artması sahə y ə istedadlı insanların və yeni qüvv ə l ə rin c ə lb edilm ə si il ə ə laq ədardır. Bu baxımdan, ölkə iqtisadiyyatında hansısa sah ənin inkişaf ına prioritet verilmə si bu sah ə nin r ə qab ə tqabiliyy ə tliliyin ə müsb ə t t ə sir göst ə rir. Ölk ə d ə sah ə nin v ə ya istehsal növünün nüfuzunun artması bu sahə y ə
- - развитие познавательных интересов, интеллектуальных и творческих способностей в процессе приобретения знаний по астрономии с использованием различных источников информации и современных информационных технологий;
- - формирование научного мировоззрения;
- - формирование навыков использования естественнонаучных и физико - математических знаний для объектного анализа устройства окружающего мира на примере достижений современной астрофизики, астрономии и космонавтики.
- В результате изучения астрономии обучающийся должен:
- знать/понимать:
- - смысл понятий: геоцентрическая и гелиоцентрическая система, видимая звездная величина, созвездие, противостояния и соединения планет, комета, астероид, метеор, метеорит, метеороид, планета, спутник, звезда, Солнечная система, Галактика, Вселенная, всемирное и поясное время, внесолнечная планета (экзопланета), спектральная классификация звезд, параллакс, реликтовое излучение, Большой Взрыв, черная дыра;
- - смысл физических величин: парсек, световой год, астрономическая единица, звездная величина;
- - смысл физического закона Хаббла;
- - основные этапы освоения космического пространства;
- - гипотезы происхождения Солнечной системы;
- - основные характеристики и строение Солнца, солнечной атмосферы;
- - размеры Галактики, положение и период обращения Солнца относительно центра Галактики;
- уметь:
- - приводить примеры: роли астрономии в развитии цивилизации, использования методов исследований в астрономии, различных диапазонов электромагнитных излучений для получения информации об объектах Вселенной, получения астрономической информации с помощью космических аппаратов и спектрального анализа, влияния солнечной активности на Землю;
- - описывать и объяснять: различия календарей, условия наступления солнечных и лунных затмений, фазы Луны, суточные движения светил, причины возникновения приливов и отливов; принцип действия оптического телескопа, взаимосвязь физико - химических характеристик звезд с использованием диаграммы «цвет - светимость», физические причины, определяющие равновесие звезд, источник энергии звезд и происхождение химических элементов, красное смещение с помощью эффекта Доплера;
- - характеризовать особенности методов познания астрономии, основные элементы и свойства планет Солнечной системы, методы определения расстояний и линейных размеров небесных тел, возможные пути эволюции звезд различной массы;
- - находить на небе основные созвездия Северного полушария, в том числе: Большая Медведица, Малая Медведица, Волопас, Лебедь, Кассиопея, Орион;
q ə na ə tl ə ə laq ədardır. Sə naye sah ə l ə rinin ə ks ə riyy ə tind ə istehsalın minimal sə m ə r ə li ölçüsü nisb ə t ən böyükdür. İstehsalın minimal sə m ə r ə li ölçüsü minimumal x ə rcl ə rl ə m əhsul vahidinin istehsalını tə min ed ən istehsalın ölçüsünü xarakterizə edir. Kiçik ölk ə l ərin daxili bazarının hə cmi is ə ə ks ə r s ə naye m əhsulları üzrə t ə l ə b olunan istehsalın minimal sə m ə r ə li miqyasını t ə min etmir. Bu baxımdan, xarici ticarə t kiçik ölk ə y ə daxili bazarın sə rh ə dl ərini genişlə ndirm ə y ə v ə seçilmiş sahə l ə rd ə istehsalı s ə m ə r əli şə kild ə t əşkil etmə y ə imkan verir. Buna gör ə d ə , kiçik ölk ə l ə rd ə ümumi daxili m əhsulun artım tempi xarici ticarətin artım tempi ilə sıx ə laq ə dar olur. Kiçik ölk ə nin mü ə yy ə n sah ə l ə r üzr ə dünya bazarında payını artırması, onun idxalının artmasına və son n ə tic ə d ə əhalinin maddi rifah halının yüksə lm ə sin ə s ə b ə b olur. Lakin qeyd edil ə nl ə rl ə yanaşı, ayrı - ayrı mə hsullar üzr ə dünya bazarında ölkə nin payının artması hə m d ə ə m ək haqqının aşağı olması və dövl ətin subsidiyaları hesabına da tə min oluna bil ə r. Bel ə halda, c ə miyy ə tin g ə lirl ə ri nisb ə t ən aşağı ola bil ə r. S ə naye m əhsullarının aşağı ə m ək haqqı və valyuta kursunun devalvasiyası n ə tic ə sind ə ixracı ölkə ə halisinin nisb ə t ə n yüks ə k h ə yat s ə viyy ə sini t ə min etmir. Bu baxımdan, amerika iqtisadçıları B.Skot və C.Loqe düzgün olaraq milli r ə qab ə tqabiliyy ə tliliyi ölk ənini öz iqtisadi resursları hesabına artan gə lir qazanmaqla m ə hsul v ə xidm ə tl ə r yaratmaq, istehsal etm ə k v ə beyn əlxalq bazarda reallaşdırmaq qabiliyy ə ti kimi izah edirl ə r (5, s. 3). Buna gör ə d ə, dünya bazarında ölkənin payının artması hə m d ə ə halinin h ə yat s ə viyy ə sinin yüks ə lm ə si il ə müşaiyə t olunursa, bel ə halda ölk ə nin r ə qab ə t qabiliyy ətinin artdığını qeyd etmə k olar. R ə qab ət üstünlüyü firmanının birbaşa rə qibl ə ri üz ə rind ə üstünlüyünü t ə min ed ə n ə mt əə v ə ya ə mt əə markasının xarakteristikası və ya ə lam ə tl əri (atributları) ilə ə laq ə li olur. Firmanın rə qab ə t üstünlüyü ə ld ə etm əsi üçün o, istehlakçılara r ə qibl ə rin ə nisb ə t ə n eyni keyfiyy ə td ə olan m ə hsulu daha ucuz sata bilm ə li v ə ya nisb ə t ə n yüks ə k qiym ə t ə nisb ə t ə n daha keyfiyy ə tli m ə hsul t ə qdim etm ə lidir. Davamlı rə qab ə t üstünlükl əri azad bazar şə raitind ə f ə aliyy ə t ə imkan verir. Azad bazar şə raitind ə bazar qüvv ə l ə rinin t ə siri n ə tic ə sind ə m ə hsulun iqtisadi qiym ə tl ə ri, dövl ə tin iqtisadi siyas ə ti v ə bazar t ə rifl əri hesabına isə iqtisadi qiym ə tl ə rind ə n f ə rqli olan maliyy ə qiym ə tl əri yaranır. Maliyyə qiym ə tl ə ri il ə
və ya digər komponentlərin istiqamətinə müvafiq olaraq seqmentlərə bölünməsidir. Ümumiləşdirilmiş formada sosial sistemdə mövcud olan bütün qarşılıqlı əlaqələri cəmiyyətin üç böyük seqmentinin - dövlət, vətəndaş və biznesin münasibətlərinə bölmək olar (şəkil 2). G2G

G2C G2B

C2C B2C B2B Şək il 2. E- hökumətin quruluşu

Bu əlaqələr baxımından e - hökumətə informasiyalar əlaqəsinin bütövlüyü kimi yanaşmaq olar. Eyni zamanda bu əlaqələr qlobal antikorrupsion mübarizə aparmağa imkan verir. Qeyd etmək lazımdır ki, cəmiyyətdəki hər bir fərdə, öz hüquq və vəzifələri olan bir vətəndaş, eyni zamanda həm də bir biznesmen kimi baxmaq olar. Bu sonuncu halda dövlətin fiziki yox, hüquqi şəxslə qarşılıqlı münasibətləri yaranır. Hökumət E- hökumətin 'xarici' tərəfi - vətəndaş və bizneslə əməkdaşlıq e - hökumət lahiyələrin uğuru üçün əsas sayılır. Avropa Şurası e - idarəetmədə e - texnologiyaların hökumətlə vətəndaşlar Vətəndaş Biznes arasında daha yaxşı qarşılıqlı əlaqələrin yaradılmasında, e - demokratiyanın formalaşmasında və e- dövlət xidmətlərinin göstərilməsində istifadəsini əsas sahə hesab edir. Virtual qarşılıqlı əlaqələr matrisində e - hökuməti cədvəl 1- də göstərilən kimi təsəvvür etmək olar.

Hökumət

Vətəndaş

Biznes
## AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ

### MAGİSTRATURA MƏRKƏZİ

#### Əlyazması hüququnda

### ASLANLI ORXAN NAZİM OĞLU

### MİLLİ İQTİSADİYYATIN İNKİŞAFINDA NEFT AMİLİ VƏ ONDAN SƏMƏRƏLİ İSTİFADƏNİN DÖVLƏT MEXANİZMİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ mövzusunda

## MAGİSTR DİSSERTASİYASI

##### İxtisasın İqtisadiyyatın tə nziml ə nm ə si İxtisasın İqtisadiyyatın tə nziml ə nm ə si şifri və adı: İqtisadiyyat İxtisaslaşma: Elmi r ə hb ə r: Magistr proqramının rə hb ə ri:

i.e.n. dos. M.M.Sadıqov i.e.n. İ.M.Mahmudov

### Kafedra müdiri:

i.e.d prof. M.A.Əhmə dov

## BAKI - 2016

1
##### MÜNDƏRİCAT

Giriş I FƏSİL. Ölk ə nin İxrac potensialının iqtisadi inkişafda rolu İxrac potensialının tə nziml ə nm ə sinin n ə z ə ri - konseptual əsasları 1.1. İxrac potensialının tə nziml ə nm ə sinin n ə z ə ri - konseptual əsasları 1.1. 1.2.Ölk ə iqtisadiyyatının inkişafı və ixrac potensialından sə m ə r ə li istifad ə d ə onun ə h ə miyy ə ti

##### II FƏSİL: İxrac potensialından istifadə nin mövcud durumu

2.1. İxrac potensialından istifadə nin ixrac ə m əliyyatlarını xarakterizə ed ə n göst ə ricil ə rinin müqayis ə li t ə hlili v ə onun qiym ə tdirilm ə si 2.2. İxrac potensialının strateji inkişaf istiqamə tl ə rinin t ə hlili

##### III FƏSİL: İxrac potensialının inkişaf strategiyası

3.1. İxrac potensialının genişlə ndirilm ə sind ə beyn ə lxalq iqtisadi ə laq ə l ə rin ə h ə miyy ə ti 3.2. Qeyri- neft sektorunda ixrac potensialından istifadnin proiritet istiqamə tl ə ri 3.3. İхраc potensialından istifadə nin iqtisadi t ə nziml ə nm ə sinin t ə kmill əşdirilmə si istiqam ə tl ə ri

NƏTİCƏ VƏ TƏKLİFLƏR

İSTİFADƏ EDİLƏN ƏDƏBİYYAT
Risk amili - bank daxili v ə bank daxili olmayan, daha önc ə l ə r izl ə nilmi ş v ə ya bankın fə aliyy ə t prosesin ə t ə sir ed ə n mümkün, ölçül ə n riskl ə r ə ə sas ə n mövcud olan amill ə rdir. Stress testl ə r xüsusi v əə ziyy ə tl ə rd ə mövcud ola bil ə n hadis ə l ə r ə gör ə risk amill ə rinin f ə rqlilik göst ə rm əsinin bankın maliyyə v ə ziyy ə tin ə potensial t ə sirinin d ə y ə rl ə ndirilm ə sin ə gör ə realla şdırılır və bankın mümkün zə if yönl ə rini izl ə m ə y ə , d ə y ə rl ə ndirm ə y ə el ə c ə d ə cavib qabaqlayıcı tə dbirl ə ri mü ə yy ə nl əş dirm ə y ə imkan yaradan riskl ə rin idar ə edilm ə si prosedurunun elementl ə rind ə n biri hesab olunur. Stress test s ə rh ə dl ə rind ə banklar sisteml ə ri k ə skin ziyanlara s ə b ə b olan v ə riskl ə rin idar ə olunmasını müş küll əş ir ə n h ə r bir risk amilini diqq ə t ə almalıdır. Göst ə ril ə n nüanslar bazar, kredit, likvidlik v ə ba ş qa t ə hlük ə l ə rin hiss ə l ə rini özünd ə birl əş dirir. Stress testl ə rin realla şdırılması ilə a şağıda göstə ril ə nl ə r mü ə yy ə n olunur:

- • bank kapitallarının şoklara davamlılığı;
- • ş oklar s ə b ə biyl ə bankın qarşılaşdığı ə n yüks ə k itki;
- • bank f ə aliyy ə tind ə meydana g ə l ən çatışmazlıqlar;
- • bir çox f ə rqli riskl ə rin d ə y ə rl ə ndirilm ə si v ə onların ə laq ə si;
- • bankın makro iqtisadi faktorlarından asılılığı.

H ə yata keçiril ə n stress testl ər zamanı mümkün maksimal ziyanın tə yin edilm ə si m ə qs ə dil ə f ə rqli risk amill ə rinin birl əş m ə sin ə n ə z ə r yetirilm ə li v ə onların bir-biri il ə münasib ə tin ə diqq ə t yetirilm ə lidir. Risk profill ə ri bir - birind ə n f ə rqli olduğuna görə , eyni zamanda dünya s ə viyy ə sind ə q ə bul olunmu ş stress testl ə rin h ə yata keçirilm əsi standartlarının mövcud olmamasına bağlı olaraq stress test modell ərinin yaradılması hə r bir bankda ona müvafiq şə kild ə yerin ə yetirilm ə lidir. Banklar problemin t ə hlil s ə viyy ə sin ə bağlı olaraq şokların analizinə gör ə üçün h ə m 8 h əssaslıq hə m d ə ssenari analizl ə ri yerin ə yetirilm ə lidir . H ə r bir bank ilkin olaraq stress testl ə rin yerin ə yetirilm ə si üçün onlara t ə sir ed ə bil ə c ək risk formalarını müə yy ə nl əş dirm ə li v ə mü ə yy ə n olunmu ş h ə r bir risk v ə
pisləşdirə və bürokratiyanın yükünü artıra bilər. Birləşmə və ya satın almanın yaratdığı dəyişikliklərin nə qədər böyük ola biləcəyini əvvəlcədən qiymətləndirmək çox çətindir. Lakin artıq istehsal olunmuş birləşmələr və satınalmaların xalis effektinin ölçü lməsi ilə bağlı bir çox tədqiqatların nəticələri çox ziddiyyətli, çox vaxt tamamilə zidd nəticələr verir.Son 10 il ərzində baş verən 300 birləşmənin qiyməti Serverhouse tərəfindən həyata keçirildiyi bir araşdırma isə göstərdi ki, birləşmə və ya satın alma nəticəsində yaranmış şirkətlərin 57% - i inkişaf göstəricilərinə görə bu bazarın digər analoji nümayəndələrindən geri qalır və yenidən müstəqil korporativ vahidlərə bölünməyə məcburdurlar. Birləşmə və ya satın alma üçün namizəd Firmanın dəyər qiymətləndirilməsi investisiyaların qiymətləndirilməsinin inkişafı zamanı alternativlərin qiymətləndirilməsinə və sıralamasına tamamilə yaxındır. Bu zaman həm pul vəsaitlərinin hərəkətinin diskontlaşmasına əsaslanan üsullar, həm də diskontlaşdırılmış (cari) dəyər anlayışından istifadə etməyən üsullar mövcuddur. Bütün bu üsulları nəzərdən keçirərkən, şərtlərin müzakirəsi zamanı Qiymət intervalını məhdudlaşdıran, adətən, udulmuş Firmanın dəyərinin iki qiym ətləndirilməsi var. Bu, şirkətin razı olduğu minimum qiymətdir - məqsəd və əldə edən şirkətin müstəsna ədalətliliyinə şübhə etmədiyi Qiymət. Bu sözdə ədalətli (əsaslandırılmış) qiymətdir. Hal- hazırda, uğursuz birləşmə və satın almanın ən çox göstərilən səbəblərindən biri, şirkətin satın alınan şirkətin cəlbediciliyinin və ya rəqabətli mövqeyinin düzgün qiymətləndirilməməsi, birləşmə və ya satın alma əməliyyatını həyata keçirmək üçün lazım olan investisiyaların məbləğinin düzgün qiymətləndirilməməsi, maraqlı şirkətlərin aktivlərinin və ya öhdəliklərinin düzgün qiymətləndirilməməsidir. Bundan başqa, əksər hallarda alıcılar şirkətin idarə olunmasında uğursuzluqla bağlı şirkətlərin birləşməsi nəticəsində gəlirlərin azalmasını, başqa sözlə, "gəlirlərin dissinerjisi" ni nəzərə almırlar. Nəticədə, iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış görünən bir çox birləşmələr həyata keçirilən sövdələşmənin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi prosesində yol verilən səhvlərə görə uğursuzluğa düçar olmuşlar.