24

Pagina 8 + 9 Boerenmacht maakt dorpspracht

######## Boerenmacht maakt dorpspracht

########## Kees van Kempen

Open Monumenten Dag 2013 had als thema “Macht maakt pracht”. De kerkelijke macht heeft Udenhout een prachtige kerk gegeven, de bestuurlijke macht een prachtig Raadhuis en 18e-eeuws de adellijke macht een mooi kasteel. Maar de schoonheid van Udenhout is toch in de eerste plaats te danken aan de boerenstand. De gegoede Udenhoutse boeren van eind 19e 20e en begin eeuw hebben het aanzien van het dorp bepaald. Vandaar de titel “Boerenmacht maakt dorpspracht”.

########## Het was meestal goed boeren in Udenhout

In oude beschrijvingen van Udenhout, van reizigers of van soldaten, vind je soms een somber beeld. Dan gaat het over de natte grond in Udenhout omdat er enkele meters diep een leemlaag ligt, waardoor bij overvloedige regenval de grond veel te nat is en de vochtige lucht meer dan in omliggende dorpen voor ziektes zorgt. Maar meestal vind je in de oude beschrijvingen teksten dat er in Udenhout vruchtbare grond was. Zo ook in een boek van Stephanus Hanewinkel in 1803 op grond van waarnemingen van de geleerde Ackersdyck. Hij schrijft: De vruchtbaarheid van de grond heeft zeer veel bijgedragen aan de groei en bloei van het dorp, want de grond is er van een kleiachtige aard en geheel verschillend van die in de omtrek wordt gevonden, zodat ook de bomen er ongemeen welig groeien. In jaren dat er overvloedige regen was en de Maas overstroomde, was het aan de noordwestelijke kant van de het dorp, vanaf de Groenstraat en de Slimstraat richting de duinen, veel te snel veel te nat, vanwege de Zandleij en de Brand. Maar de helft van het dorp richting Oisterwijk en op het Hooghout moet vruchtbare grond zijn geweest, waar het goed boeren was en waar vele boerenfamilies generaties lang meer dan een goede boterham zullen hebben gehad.

########## Pachtboeren

Van oudsher was Udenhout een buitenwijk van Oisterwijk, waar vrienden van de hertog van Brabant, kloosters, armenverenigingen en rijke burgers uit Den Bosch en Brussel grote landgoederen hadden. De boeren waren pachters, die hard moesten werken en elk jaar een deel van hun opbrengst aan de eigenaar van hun boerderij kwijt waren. Dat gold voor de Strijdhoeve, de Gasthuishoeven op het Hooghout, het Helmonds Broek, de Vorselaar, de hoeven van de Oisterwijkse Arme en de hoeven van de H.Geest van Den Bosch. Sommige pachtcontracten waren zo veeleisend dat je vaak ziet dat pachters de pachttermijnen niet volmaakten. Andere eigenaren waren milder en dan was er voor de Udenhoutse boeren wat ruimte om ook eigen bezit op te bouwen. Zo ontstond er al lang geleden verschil tussen grotere boeren en kleinere boeren, rijke boeren en arme boeren, boeren die blij waren als een jaar de oogst lukte en andere boeren die zich inlieten met het dorpsbestuur, het bestuur van de parochie, die priesterzonen hadden, die Frans spraken en die net als de kasteelheer gevoel hadden voor kunst, voor schilderijen, boeken en muziek.

########## Ondernemerschap

In 1880 stonden er nog maar vier boeren in de top 10 van Udenhouters die het meeste belasting moesten betalen. Daar kwam in die jaren snel verandering in. Dat kwam door twee belangrijke ontwikkelingen. De bezitters van de pachthoeven in Udenhout kregen andere mogelijkheden om hun vermogen rendabel te maken. De industrialisatie bracht fabrieken en de technologie bracht technische vernieuwingen die allemaal gefinancierd moesten worden. Mensen met vermogen konden bij de notaris financieel mede-eigenaar worden in een firma of nog eenvoudiger op de beurs aandelen kopen. Dat was veel eenvoudiger dan zo’n boerderij in Udenhout, waar je in het najaar de helft van de fruitoogst kreeg, een bepaald percentage van de graanoogst, delen van een geslacht varken en zo af en toe een kar mest voor de eigen moestuin. Dat was toch allemaal gedoe. De beleggers uit de stad deden de