Voltooid leven – over leven en willen sterven

Na afloop van de documentaire blijf ik achter met veel vragen. Ik merk dat ik mensen zoals Ans heel graag zou willen spreken. Wat bedoelt iemand als hij zegt dat zijn leven voltooid is? Hoe komt iemand tot de keuze om zijn leven te beëindigen, zonder dat hij mentaal of lichamelijk ziek is? In hoeverre is het inderdaad zo’n rationele afweging? En wat is die emotionele ellende waar Ans naar verwijst? Start promotieonderzoek Wetenschappelijk onderzoek naar voltooid leven blijkt er nauwelijks te zijn. En dat is voor mij de reden om in 2012 een promotieonderzoek te starten onder begeleiding van twee hoogleraren aan de Universiteit voor Humanistiek. Ik heb gekozen voor een fenomenologisch onderzoek, een specifieke vorm van kwalitatief onderzoek. Het doel is om inzicht te krijgen in de leefwereld van mensen. Als fenomenologisch onderzoeker is het niet mijn bedoeling om opinies te verzamelen. Ik wil niet verklaren, geen bestaande concepten toetsen. In mijn onderzoek – en ook in dit boek – wil ik in de eerste plaats beter begrijpen hoe het fenomeen ‘voltooid leven’ geleefd wordt. Leidende vraag in het onderzoek De leidende vraag in mijn onderzoek is daarom steeds geweest: welke geleefde ervaring gaat er schuil achter de uitdrukking dat iemand zijn leven voltooid vindt? In de ledenmagazines van de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillig Levenseinde (NVVE), Stichting De Einder, de Katholieke Ouderenbond (KBO) en de Protestants Christelijke Ouderenbond (PCOB) plaats ik een oproep om mee te doen aan mijn onderzoek. In korte tijd krijg ik 144 reacties, waaruit ik een selectie maak. Behalve dat ik gesprekken, briefcontact en mailwisselingen heb met ouderen praat ik ook met familie, partners en kinderen. Tevens spreek ik met betrokken vrijwilligers, artsen en geestelijk verzorgers. Voor het daadwerkelijk onderzoek interview ik uiteindelijk 25 mensen langdurig. Weerslag van 25 diepte-interviews Dit boek is een weerslag van mijn onderzoek en met name van die 25 diepte-interviews. De deelnemers verschillen onderling sterk van elkaar. Het zijn 14 vrouwen en 11 mannen, in leeftijd variërend van 67 tot 99. Van atheïst tot antroposoof, agnost, katholiek of protestant. Sommigen lijden aan een opeenstapeling van ouderdomsklachten. Anderen voelen zich fysiek nog gezond, maar lijden vooral aan het vooruitzicht van die klachten. Sommigen wonen aan de rafelranden van een grote stad, anderen midden in het centrum van een oud Hanzestadje, afgelegen op het Gelderse platteland of in een dorpje in de Achterhoek. 7 van hen hebben nog een partner. 14 zijn hun partner reeds verloren. De rest is gescheiden of altijd al alleen geweest. Sommigen hebben kinderen, van anderen zijn de kinderen overleden of zij zijn kinderloos gebleven. Van de 25 ouderen hebben verreweg de meesten een betaalde baan gehad, variërend van docent tot verpleegkundige, ondernemer, schipper, politicus, technicus en interieurontwerper. Sommigen kijken met trotst en met weemoed terug op een geslaagd leven. Bij anderen overheerst de teleurstelling; zij zien hun leven vooral als een gemiste kans. Al met al dus een heel gemêleerd gezelschap. Wat de ouderen met elkaar gemeen hebben, is een sterk maatschappelijk engagement. Ze hechten er veel waarde aan een bijdrage aan de samenleving te leveren. Ook hebben ze een persoonlijke ethiek waarin autonomie, zelfbeschikking en onafhanke- lijkheid belangrijke waarden zijn. Het zijn stuk voor stuk proactieve mensen, geen afwachters. Ze willen de regie houden over de laatste levensfase en zoeken naar wegen om dat te realiseren.

2