26

- 3. Trouwen op stand.

“Op stand” kon je ook tellen. In het dorp wisten de mensen wel van elkaar hoeveel koeien men ongeveer had, maar als een van de zonen of dochters verkering kreeg buiten het dorp, moest men op een andere manier er achter zien te komen of de liefde wel uit het goede milieu kwam. Men kon dan vragen naar het aantal koeien. Maar om het zeker te weten kon men beter het paard voor de sjees spannen en naar de boerderij van de geliefde rijden, gewoon even passeren. Men kon dan weliswaar geen koeien tellen, maar achter elk stalraampje pasten twee koeien. Men kon dan stalraampjes tellen.

Als je door Udenhout fietst, moet je voor de aardigheid eens naar de stalraampjes kijken. Het meest voorkomende aantal is drie of vier. Maar er zijn vooroorlogse boerderijen tot wel acht stalraampjes. Er zijn boerderijen met nog veel meer stalraampjes, maar dat zijn doorgaans wederopbouwboerderijen van na de oorlog.

########## Op törp wonen

Als boeren hun boerderij hadden overgedaan aan een van de kinderen, dan bouwde men zelf een woning ergens dichtbij ‘t kruispunt. Dat heet: op törp gaan wonen. Sommigen lieten het geld in het bedrijf van de kinderen en bouwden klein, maar sommigen lieten ook op dat moment hun rijkdom zien. Zoals Kreitenmolenstraat 19, een pand met een Franse kap in neorenaissance stijl, gebouwd door de Waalwijkse architect Van Ree, zoals er tussen 1900 en 1925 diverse zijn gebouwd in Udenhout. Het pand van Bertens, de tweede woning voorbij de Zeshoevenstraat bijvoorbeeld, vooraan in de Groenstraat, halverwege de Slimstraat en in de Kreitenmolenstraat vlak voor het park.

Nadat er op törp mooie woningen met een Franse kap werden gebouwd, gebeurde dat in de jaren erna ook bij nieuwbouw van boerderijen. De boerderij van Bertens in de Berkhoek bijvoorbeeld, maar ook die van de familie Burgmans aan de Molenhoefstraat. Deze boerderij is in 1927 gebouwd door aannemers Van de Plas (timmerwerk) en Vercammen (metselwerk). Kort nadat Burgmans zijn nieuwe boerderij had gebouwd, ging Janus Verhoeven (die boerde waar nu de Tango pomp staat) trouwen en liet een nieuwe boerderij bouwen. Ik heb van horen zeggen dat Janus naar aannemer Verspeek ging en zei: Ik wil net zo’n boerderij als Burgmans, maar breder en hoger. Dat heeft toch weer iets weg van koeien en stalraampjes tellen.

########## Prachtige bouwstijlen met een Udenhouts accent

De boeren bouwden hun boerderijen en woningen met buitengewoon veel aandacht. Willem van Iersel heeft het pand Schoorstraat 2 volledig bedekt met leien dakpannen. Dat was luxe. Maar de boerderij Groenstraat 86 is veel meer typisch Udenhouts. Daar is alleen de onderste helft voorzien van een leien dak. Daarmee kon men de rijkdom uitstralen en de kosten toch beperken. Dat heet: “Voor het oog van het kerkvolk”. Hier zijn in Udenhout heel veel voorbeelden van, bij traditionele boerderijen, maar bijvoorbeeld ook bij de hiervoor genoemde woonhuizen en boerderijen met een Franse kap. Echt heel mooi en heel Udenhouts. Op het Endeke vind je een boerderij met ook twee verschillende dakbedekkingen, stro en pannen. De reden daarvan was niet het tonen van rijkdom, maar was heel praktisch als men het tenminste kon betalen. Hoe lager het riet hoe dikker het dak. Dat blijft dus langer nat en gaat sneller rotten. Bovendien was het onderste riet, in een tijd dat alle mannen rookten, brandgevaarlijker. Pannen waren veiliger en gingen langer mee. Maar kijk bij een wandeling door het dorp toch vooral naar luxe voor het oog van het kerkvolk. Nog een voorbeeld: Kreitenmolenstraat 47/49. Aan de straatkant liggen hele dure geglazuurde dakpannen op het dak, op de achterkant de allergoedkoopste dakpannen die er waren te krijgen.

Boeren hebben zich uitgeput in prachtige voordeuren, mooie bovenlichten, enorme kunstwerkjes van dakkapellen en versierde dakranden. Groenstraat 86 is van al deze aspecten een prachtig voorbeeld.