## De kinderen van de doden van Elfriede Jelinek

‘Deze tekst is zo ongelooflijk dicht! Telkens als je een passage herleest, zie je weer nieuwe betekenissen en verwijzingen. En bij elk draadje dat je los trekt, komt er een hele kluwen mee. Hoe kan dit allemaal uit één hoofd zijn gekomen?’ aldus germaniste en filosofe Andrea Treude op een van de dagen dat wij in een Weense cafétuin samen gebogen zaten over Elfriede Jelineks roman Die Kinder der Toten. Zij was bezig aan een proefschrift over het boek en werd net als ik heen en weer geslingerd tussen radeloosheid en bewondering. Beiden hadden we de verbeten wil om alles te doorgronden én werden we meegesleept door de rijkdom van de inhoud en de verpletterende taalvirtuositeit. Bij Die Kinder der Toten is niet alleen het boek als geheel uiterst gelaagd, maar is ook elk hoofdstuk, elke passage, bijna iedere zin en menig woord een caleidoscoop op zichzelf. Je kunt het boek lezen als een spookverhaal vol levende doden, met enkele steeds van karakter wisselende hoofdpersonen, maar met die personen laat Jelinek niets gebeuren zonder voortdurend (opiniërend) te verwijzen naar actuele en historische toestanden en gebeurtenissen, naar noties uit jodendom, gnosis, katholicisme, filosofie en literatuur, en al die verwijzingen zijn zelf óók het verhaal. Zij doet dit met behulp van onder meer persiflages, letterlijke of verminkte citaten, toespelingen, herhalingen, omkeringen en verschuivingen. ‘Hoge’ en ‘lage’ taal wisselen elkaar af: een dichtregel naast een reclameslogan, filosofische termen in een passage vol tv-gebabbel, een oudtestamentisch substantief met een adjectief uit de turbotaal. Tot in het groteske benut zij de vele mogelijkheden die het Duits biedt om samengestelde woorden te creëren. Homoniemen worden eerst in de ene, maar nog binnen dezelfde zin in de tweede en ook vaak nog in een derde betekenis gebezigd. Woorden verwijzen naar andere woorden of worden met elkaar verbonden door middel van contaminaties, verbasteringen, klankverschuivingen en alle denkbare vormen van rijm. Een ware orgie van de Duitse taal. Al die zogenaamde woordspelingen verrijken de inhoud. Er worden voortdurend connotaties opgeroepen die eigenlijk niet in de betreffende context passen, en die scheppen dan een nieuwe context, voegen betekenis toe. Zo krijgt Fleischlichtkeit door de extra t ook een associatie met Licht en schlicht mee en is Diobskur niet alleen een zoon van Zeus maar verwijst het ook naar obscuur. De lading die veel woorden in de roman als geheel hebben kleurt ook hun betekenis binnen een bepaalde context. Dit geldt vooral voor filosofische, gnostische en seksuele termen. Een goed voorbeeld is de cluster taal/woorden/spreken: Satz betekent drab, maar ook zin, en een uitspraak over drab is dus meteen ook een uitspraak over taal; Wörtersee is de Wörthersee, maar ook woordenzee; Flüssigkeit is vocht, maar ook vloeiend spreken. Anderzijds biedt de op zichzelf perfecte syntaxis bij Jelinek weer geen enkel houvast voor de betekenis. Het wemelt in de tekst van formuleringen als ‘des te meer’, ‘daarom’, ‘want’, zonder dat deze woorden een logisch verband met het voorafgaande leggen. En in de grillige stijl van Jelinek kan een semantisch object