De negatieve connotatie van het begrip ideologie danken we aan Napoleon Bonaparte, die na zijn veldtocht naar Rusland de schuld van zijn nederlaag bij "de ideologen" legde. Karl Marx en Friedrich Engels gebruikten het ideologiebegrip eveneens als dat van de utopie in misprijzende zin, met name in "De Duitse ideologie", als tegendeel van materialisme en wetenschap. Ideologie omvat dan religie en andere verstoringen waardoor de mens zich niet bewust is van zijn sociaaleconomische situatie. Marx en Engels lieten geen uitgebreide theorie van de verbreiding van ideologie na; hun navolgers hebben diverse theorieën ontwikkeld.