Konflikt rozpoczął się gdy 27 marca 1861 jednoczące się Włochy zgłosiły aspiracje do panowania nad Rzymem i uczynienia z niego stolicy państwa. Włosi nie mogli zająć jednak Rzymu z powodu obecności w nim francuskiego garnizonu, którego zadaniem była obrona papieża. Gdy wybuchła wojna francusko-pruska wojska francuskie opuściły pośpiesznie miasto, co pozwoliło Włochom 20 września 1870 zdobyć Rzym; papież Pius IX nie uznał jednak ważności tej decyzji i ogłosił się "więźniem Watykanu", gdyż nie miał zamiaru stawać na ziemi rzymskiej (włoskiej) do czasu ustąpienia Włochów. Strona papieska odrzuciła też ugodową propozycję włoską, tak zwaną ustawę gwarancyjną, przyznającą papieżowi szereg przywilejów i uznający go "de facto" za równego głowom państw.