Een andere reeks denkers die in de 19e eeuw actief waren, waren de tegenstanders van het idealisme, namelijk de nihilisten en positivisten. De term 'nihilist' in zijn Russische context werd voor het eerst geïntroduceerd door Ivan Toergenjev (1818-1883) in zijn roman "Vaders en zonen" (1862) (Отцы и дети). Rusland zelf bevond zich in deze periode in een reactionaire politieke fase: alle filosofie, behalve neutrale zaken zoals Aristoteles, werden verboden. Een belangrijk tijdstip was het verlies van de Krimoorlog in 1856 onder Alexander II van Rusland wat zijn weerslag had in het moreel van het Russische volk. Het Russisch nihilisme was dan ook in de eerste plaats een politieke beweging: het ging om een reeks denkers die wantrouwig stonden tegenover al de heersende opvattingen en tradities. De rechtvaardiging voor dit scepticisme kwam naast het heersend politiek pessimisme, uit een groot vertrouwen in de wetenschap (positivisme) en een mensopvatting die de mens opvatte als een biologisch en chemisch wezen (materialisme). Het is verder ook verwant met het Russisch realisme. Het alternatief wat vele aanboden was het Russisch populisme, bijvoorbeeld binnen de narodniki, met het ideaal van de "obsjtsjina" (община) of dorpsgemeenschap. De ideale maatschappij bestond uit een egalitaire samenleving gebaseerd op het dorpse en volkse bestaan van de Russische plattelandsbewoners.