De NZAV werd op 12 mei 1881 in Utrecht opgericht na de publieke verontwaardiging in Nederland vanwege de Britse annexatie van de Zuid-Afrikaansche Republiek in 1877 en de geestdrift die de Eerste Vrijheidsoorlog in Nederland voor de Boerenzaak losmaakte. De eerste erevoorzitter was bioloog prof. Pieter Harting. Andere prominente leden waren de Nederlandse politicus en theoloog dr. Abraham Kuyper, de zakenman, reiziger en consul-generaal van de Oranje-Vrijstaat in Nederland, dr. Hendrik Muller, de theoloog prof. J.W. Pont, de filosoof prof. Cornelis Bellaar Spruyt en de arts prof. Hendrik Burger. Spruyt was drie jaar secretaris en vier jaar voorzitter, Pont was 26 jaar voorzitter en Burger 33 jaar de voorzitter van de NZAV.