XVII-wieczny historyk pruski Krzysztof Hartknoch przypuszczał, że początki Ełku sięgają 1273 r., kiedy powstać miała umocniona warownia Jaćwingów na wyspie jeziornej. Nie znalazło to potwierdzenia w badaniach historyków i archeologów. Nad Jeziorem Ełckim umocnienia krzyżackie pojawiły się prawdopodobnie dopiero w końcu XIV w. Pierwsza wzmianka łącząca Ełk i fortyfikacje drewniano-ziemne pochodzi z 1390 r. Dokumenty sporządzono w samym Ełku, który nazwano w nich „Lick” i „Lyck”. Jak podaje kronikarz krzyżacki Jan z Posilge w 1398 r. komtur bałgijski, późniejszy wielki mistrz Ulrich von Jungingen, budował „dom (zamek) na Ełku (Licke)”, czyli na jeziorze, a właściwie na dużej wyspie na jeziorze Ełckim. Warownia stanowiła siedzibę prokuratora, urzędnika krzyżackiego podległego komturowi bałgijskiemu. Prace nad zamkiem ukończono w 1408 r., niedługo przed wybuchem Wielkiej Wojny z Polską. Początkowo niewielki zamek miał wesprzeć akcję kolonizacyjną wschodnich skrajów państwa zakonnego oraz zabezpieczyć administrację krzyżacką na tych terenach. Była to najdalej na wschód wysunięta warownia zakonna w Prusach.