Dzięki nasilającemu się naciskowi społeczeństwa oraz ruchom chłopskim, car przeprowadził reformy. Zniesione zostało poddaństwo chłopów i przeprowadzono częściowe uwłaszczenie, przeprowadzono także reformy sądowo-wojskowe. Reforma rolna spowodowała szybszy rozwój wsi i napływ chłopów do krajowego przemysłu. Połowiczność reformy uwzględniającej przede wszystkim interesy ziemian przyczyniła się do powstania w 1861 organizacji terrorystycznej Ziemla i Wola. W 1863 na terenie Królestwa Polskiego wybuchło powstanie styczniowe. Pojawiła się również groźba interwencji wojskowej ze strony Francji. Pod wpływem zagrożenia francuskiego Rosja odnowiła sojusz z Prusami. W roku 1873 Rosja została jednym z sygnatariuszy Sojuszu Trzech Cesarzy. Porozumienie to determinowało politykę Rosji w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Na skutek narastających konfliktów z Niemcami, oraz szczególnie Austro-Węgrami, w 1893 doszło do zbliżenia Francji i Rosji. Pod koniec szóstej dekady XIX wieku nastąpiło kolejny wzrost nastrojów rewolucyjnych, którego przyczyną było postępujące rozwarstwienie majątkowe wśród chłopstwa. W kraju nasilił się rewolucyjny terror; największym zamachem dokonanym przez narodników było zabójstwo w 1881 cara Aleksandra II. Szybki rozwój przemysłu i liczebny wzrost klasy robotniczej przyczyniły się do rozwoju ruchu robotniczego. Powstały m.in. Północny i Północny Związek Robotników Rosyjskich. Na ziemie rosyjskie zaczęła przenikać ideologia marksizmu. Pierwszą marksistowską organizacją rosyjską było założone w 1883 w Genewie Wyzwolenie Pracy. Dwa lata później Włodzimierz Lenin założył Związek Walki o Wyzwolenie Klasy Robotniczej.