Śmierć Władysława Wazy w Mereczu na Litwie nie była zaskoczeniem, gdyż król od lat cierpiał na podagrę i chorobę nerek. Wypadła jednak w groźnym dla państwa okresie Powstania Chmielnickiego. Zgodnie z ustalonym podczas ostatnich trzech bezkrólewi zwyczajem władzę w Rzeczypospolitej objął interrex – prymas Maciej Łubieński, niemniej ze względu na podeszły wiek, inicjatywę podczas interregnum przejął kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński. Znaczący wpływ na przebieg przyszłej elekcji miała wojna na Ukrainie. Dwa stronnictwa, które wówczas wykształciły się: ugodowe pod przewodnictwem Ossolińskiego i wojewody bracławskiego Adama Kisiela oraz wojenne, skupione wokół Jeremiego Wiśniowieckiego i Aleksandra Koniecpolskiego stanowiły strony popierające odmiennych kandydatów. Jana Kazimierza poparło stronnictwo ugodowe i wdowa po królu Ludwika Maria, zaś jego brata Karola Ferdynanda, biskupa wrocławskiego stronnictwo wojenne oraz biskupi katoliccy. Poza dwoma braćmi zmarłego króla, poważnym kandydatem do tronu był również Zygmunt Rakoczy (1622–1652), syn księcia siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego. Jako protestant cieszył się głównie poparciem dyzunitów, dysydentów protestanckich i prawosławnych oraz początkowo przywódcy rebelii kozackiej Bohdana Chmielnickiego.