Από το 1892 ως το 1897, περίοδο όπου η Ελλάδα είδε τη χρεωκοπία, την πτώση του Τρικούπη και τον αποτυχημένο πόλεμο του '97, ο Παπαδιαμάντης, αληθινός πατριώτης και ζωντανός άνθρωπος, στηλιτεύει την κοινωνική διαφθορά και την πολιτική κατάσταση της χώρας. Τα διηγήματα του είναι κοινωνικής, σατιρικής, απόχρωσης. Με τη σάτιρά του προσπαθεί να ξυπνήσει την κοινωνία και να την οδηγήσει στην εθνική ανόρθωση. Αρχίζει με το διήγημα "Οι Χαλασοχώρηδες" και συνεχίζει με τα "Τα δύο τέρατα", "Ο καλόγερος", "Τυφλοσύρτης", "Ναυαγίων ναυάγια", "Βαρδιάνος στα Σπόρκα" κ.ά. Με τους "Ελαφροΐσκιωτους", μεταφέρει τη σάτιρά του στη Σκιάθο και χτυπάει τις λαϊκές δεισιδαιμονίες, τη μαγεία κλπ. "Οι Παραπονεμένες" και μερικά άλλα διηγήματα, όπως το "Πατέρα στο σπίτι", ανήκουν στα αθηναϊκά διηγήματα. Ψυχολογικό είναι το διήγημα "Φιλόστοργοι", και κοινωνικό το διήγημα "Χωρίς στεφάνι". Άλλα διηγήματα αυτής της εποχής είναι τα "Τα Χριστούγεννα του τεμπέλη", "Ο Γαγάτος καί τ' άλογο", "Απόλαυσις στη γειτονιά", "Για τα ονόματα" κ.ά.