De term stamt uit de tijden van dekolonisatie na de Tweede Wereldoorlog in Afrika. In de onafhankelijkheidsstrijd kwamen veel revolutionaire bewegingen tot de conclusie dat ze met de dekolonisatie afstevende op een nieuwe vorm van imperialisme. Kwame Nkrumah, die in 1957 leider werd van een nieuw onafhankelijk Ghana, verklaart het begrip in zijn boek: "Neo-Colonialism: The Last Stage of Imperialism" (1965). Neoimperialisten veranderen de oude stijl van directe koloniale heerschappij in een uitbuiting die vertrouwt op door hen geselecteerde en tussenpersonen. Zo werden voornamelijk de Verenigde Staten ervan verdacht dit toe te passen door landen die net hun onafhankelijkheid hebben uitgeroepen te controleren, militaire blokken te organiseren, militaire basissen op te zetten, federaties of gemeenschappen op te richten en marionettenregimes te installeren. Door economische hulp of andere vormen behouden zij deze landen als afzetmarkten voor hun producten, grondstofbronnen en afzetgebieden voor hun kapitaaluitvoer, plunderen er de rijkdommen zonder rekening te houden met de baat van het volk en de mensenrechten. Zo beheerste België na de snelle dekolonisatie van Belgisch-Kongo 70% van de Kongolese economie via het de facto monopolie van de Société Générale de Belgique op de exploitatie van natuurlijke grondstoffen in de welvarende regio's van de Kongo. In Latijns-Amerika verzette de Cubaanse Revolutie zich hevig tegen het imperialisme. Na de revolutie ontving de Cubaanse regering wel de hulp van de Sovjet-Unie, wat pijnlijk was voor revolutionairen als Che Guevara die de Sovjets zagen als een imperialistische mogendheid. Ook het Bolivarisme van Hugo Chávez kwam in opstand tegen het neokolonialisme.