Według tradycji osada założona została w kilka lat po najeździe mongolskim na Polskę w 1241 r., przez osadników przybyłych z zachodu, którzy wcześniej założyli inną pobliską osadę, obecną Starą Wieś. Z powodu braku źródeł nie wiadomo, czy mogło to mieć związek z nadaniem przez księcia opolskiego Mieszka Otyłego pomiędzy 1243–1246 w kasztelanii oświęcimskiej 500 łanów ziemi (ok. 121 km²) cystersom z Lubiąża. Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowano w 1326 r. w spisie świętopietrza pośród parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej pod nazwą "Novovillamowicz". Miejscowa parafia musiała być więc założona wcześniej, przy wybudowanym ok. 1300 r. kościele św. Stanisława. Z analizy języka i stroju późniejszych mieszkańców wywnioskować można, że jej osadnicy wywodzili się z Fryzji i Flandrii. Miejscowość założona została z dala od dużych rzek, co może być związane z obawą przed powodziami. W 1238 r. Morze Północne zalało wielkie obszary Flandrii, skłaniając jej mieszkańców do emigracji. Mieszkańcy Starej Wsi ulegli później asymilacji, za to wilamowianie pozostali w izolacji kulturowej aż do II wojny światowej. Zachowali swój archaiczny język wymysiöeryś, obyczaje, stroje, poczucie odrębności.