Katarzyna II Aleksiejewna Wielka, ros. "Екатерина II Алексеевна"; urodzona jako Zofia Fryderyka Augusta, niem. "Sophie Friederike Auguste von Anhalt-Zerbst" (ur. 2 maja 1729 w Szczecinie, zm. w Petersburgu) – księżniczka anhalcka, żona wielkiego księcia, później cesarza rosyjskiego Piotra III, a po dokonaniu zamachu stanu samodzielna cesarzowa Rosji w latach 1762–1796. Podziwiana przez zachodnich filozofów za mądrość, umiłowanie wiedzy, sztuki i sprzyjanie oświeceniu, nazywana przez nich „Semiramidą Północy”, w rzeczywistości rządziła niezwykle twardą ręką. Nakaz Katarzyny II z 1767 roku definiujący zasady polityki i system prawny zapoczątkował okres absolutyzmu oświeconego w Rosji. Zreformowała oświatę i utworzyła pierwszą w Rosji szkołę dla dziewcząt (1764). Dokonała reformy podziału administracyjnego Rosji. Doprowadziła do sekularyzacji dóbr duchownych, uwłaszczenia chłopów cerkiewnych i zmniejszenia ich obowiązków względem cerkwi (1764). Wydała "Manifest o wolności gospodarczej" (1775) oraz G"ramotę o prawach i wygodach miejskich" (1785), oficjalnie ustanawiając stan mieszczański i samorząd miejski. "Gramota o prawach, wolności i przywilejach szlacheckich" (1785) doprowadziła do wzmocnienia pozycji szlachty i jednocześnie pogorszenia sytuacji chłopów z majątków szlacheckich, którzy byli pozbawieni większości swych praw i stali się obiektem handlu. Po powstaniu chłopskim Jemieljana Pugaczowa wprowadziła politykę represji wobec każdego przejawu niezadowolenia. Uczestniczyła w rozbiorach Polski. Uważana jest za jedną z najwybitniejszych władczyń Rosji.