In het voorjaar van 1812 vroeg Madison aan het Congres een embargo tegen Groot-Brittannië af te kondigen en indien aan de Amerikaanse eisen niet tegemoetgekomen zou worden, hardere maatregelen te treffen, desnoods een oorlogsverklaring. Op 1 juni 1812 liep een ultimatum aan Groot-Brittannië af en Madison hield een toespraak voor het Congres. Hij stelde dat het Britse beleid in feite vijandig was. De maatregelen tegen Amerikaanse koopvaardijschepen en de Britse steun aan indianenopstanden in de westelijke territoria van de Verenigde Staten hadden geleid tot "on the side of Great Britain a state of war against the United States, and on the side of the United States a state of peace toward Great Britain" ("aan de zijde van Groot-Brittannië een staat van oorlog jegens de VS en aan de kant van de VS een staat van vrede jegens Groot-Brittannië"). De president vroeg het Congres of het deze situatie lijdzaam wilde aanzien, of wilde opkomen voor de rechten van de Verenigde Staten. Op 17 juni antwoordde het Congres met een oorlogsverklaring, die Madison een dag later ondertekende. Ironisch genoeg was Groot-Brittannië twee dagen eerder alsnog deels tegemoetgekomen aan de Amerikaanse eisen, maar het nieuws van deze Britse besluiten was nog niet in de Verenigde Staten aangekomen. De Oorlog van 1812 was een feit.