مناظرات در عصر عباسیان، و خصوصا مأمون، با وجود آنکه نوعی جدل بوده و ساختاری غیر از مناظره داشته‌است، اما منابع گزارشگر این نوع مناظرات، آن را به عنوان مناظره دانسته‌اند. همین امر سبب شد تا مأمون، شخصی آزاداندیش شناخته و مناظرات صورت گرفته در عصر وی را نشانه وجود فضای باز سیاسی-فکری تلقی شود. وی را یکی از بزرگترین متلکمانی دانسته‌اند که با استقبال او از مناظرات بین ادیان، سبب تحول و انقلاب در فضای مناظرات چه در اسلام و چه در سایر ادیان شده‌است. مأمون برای شرکت در مناظرات، شخصا ورود می‌کرد و برای این منظور، نزد ابوالهذیل محمد بن علاف، شاگردی نمود. دیدگاه مأمون در چنین مناظراتی، علاوه بر مسائل کلامی، مسائل سیاسی نیز بود. براساس آنچه خطیب بغدادی در تاریخ بغداد تشریح کرده‌است؛ مأمون معتقد بود که غلبه بر دشمنان،‌ باید با حجت باشد و نه با قدرت؛ چرا که آن غلبه‌ای که با قدرت باشد، با زوال قدرت از بین خواهد رفت،‌ اما غلبه‌ای که به حجت ثابت شود، هیچ چیز نمی‌تواند آن را زائل نماید. شاهد دیگر این ادعا، مناظره او با یک فرد مانوی بود که پس از مناظره و غلبه بر شخص مانوی، دستور قتل او را صادر کرد. از عوامل گسترش این نوع مناظرات، گسترش سرزمین‌های اسلامی، نهضت ترجمه، پراکنش آثار یونانی و مصری، روحیه معتزلی مأمون، تنازع قدرت در راس هرم حکومت و تغییر برخورد جامعه اسلامی با اندیشه‌ها و مذاهب و فرق اسلامی را می‌توان نام برد. در حوزه ایدئولوژیک، عصر علی بن موسی الرضا،‌ عصر گسترش فرقه‌ها و توسعه آنان بوده‌است. از جمله این فرقه‌ها، واقفیه، غالیه، زیدیه، اسماعیلیه، مفوضه، حلولیه، مجسمه، فطحیه و... را می‌توان نام برد. علاوه بر فرقه‌های کلامی، فرقه‌های سیاسی نیز گسترش فراوانی داشتند؛ افرادی چون محمد بن جعفر ادعای امامت و خلافت کرد و بر علیه حکومت قیام نمود. زیدالنار نیز به دشمنی با بنی‌عباس در کوفه قیامی خونین به راه انداخت.