Rok 1864 (upadek powstania styczniowego) uznaje się zazwyczaj za początek pozytywizmu w Polsce. Sytuacja polityczna kraju, niewiara w odzyskanie niepodległości metodą zbrojnego oporu oraz zainteresowanie odkryciami naukowymi, zmieniły rolę przypisywaną literaturze. Miała być ona przede wszystkim użyteczna i reagować na aktualne wydarzenia i problemy społeczne. Zmniejszyło się znaczenie poezji (choć wciąż powstawała, tworzyli m.in. Maria Konopnicka, Adam Asnyk), a najwyżej cenionym gatunkiem literackim stała się powieść realistyczna (m.in. "Meir Ezofowicz" i "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej oraz "Lalka" Bolesława Prusa) lub tendencyjna (m.in. Kraszewski "Dziadunio", Orzeszkowa "Pan Graba", "Pamiętnik Wacławy"). Tworzono również liczną nowelistykę (Konopnicka, Sienkiewicz, Prus), a także powieści historyczne, takie jak: "Faraon" Prusa oraz "Ogniem i mieczem", "Potop", "Pan Wołodyjowski", "Krzyżacy", "Quo vadis" Henryka Sienkiewicza.