Na de onafhankelijkheid van België (1830) had ook het officieel onderwijs een overwegend katholiek karakter. Op voorstel van Jean-Baptiste Nothomb werd de "eerste organieke wet" op het lager onderwijs op 24 maart 1842 aangenomen. Elke gemeente werd ertoe verplicht minstens één lagere school te hebben en kosteloos onderwijs aan de arme kinderen te verstrekken. Een vrije school mocht de gemeenteschool vervangen. "(Opgelet: Met vrije school wordt hier een confessionele, gewoonlijk op rooms-katholieke grondslag gebaseerde, school in België bedoeld, geen vrijeschool zoals men die in Nederland kent)". De geestelijkheid mocht het godsdienstonderwijs inspecteren en de schoolboeken onderzoeken. Omdat de Kerk haar medewerking verschafte aan deze wet, verminderde het aantal vrije scholen tussen 1840 en 1875 met 37,5 %.