Gdy w zachodniej Europie powstawały nowe królestwa, wschodnia część cesarstwa rzymskiego zdołała uniknąć rozpadu i przeżywała okres ożywienia gospodarczego, które trwało do początków VII wieku. Barbarzyńcy najeżdżali głównie prowincje bałkańskie. Przez większość V wieku trwał pokój z Persją, odwiecznym rywalem cesarstwa. Cesarstwo Bizantyńskie cechowały bliskie związki między państwem i Kościołem chrześcijańskim, a spory doktrynalne wśród chrześcijan miały duży wpływ na jego politykę wewnętrzną. Prace legislacyjne obejmowały między innymi kodyfikację prawa rzymskiego; pierwszy kodeks – "Kodeks Teodozjański" (łac. "Codex Theodosianus") – został ukończony w 438. Za panowania cesarza Justyniana (527–565) nastąpiła kolejna kompilacja prawa – jej efektem był "Kodeks Justyniana" (łac. "Codex Iustinianus"). Został wybudowany kościół Hagia Sophia w Konstantynopolu. Wojska cesarskie odbiły Afrykę Północną z rąk Wandalów i Italię z rąk Ostrogotów. Wojskami cesarskimi dowodził Belizariusz (zm. 565). Podbój Italii nie został zakończony, ponieważ epidemia dżumy osłabiła cesarstwo i spowodowała, że przez resztę panowania Justyniana I Bizancjum koncentrowało się bardziej na obronie swojego terytorium niż na dalszych podbojach. W chwili śmierci Justyniana I Bizancjum władało większością terytorium Italii, Północną Afryką i niewielką częścią południowej Hiszpanii. Wielu późniejszych historyków uważało, że podboje Justyniana I spowodowały nadmierne rozproszenie sił cesarstwa i ułatwiły późniejsze podboje arabskie, ale wiele z trudności, którym musieli stawić czoło jego następcy, wynikało nie tyle z nadmiernego opodatkowania związanego z finansowaniem tych wojen, lecz z cywilnego charakteru imperium, który utrudniał zwiększenie armii.