Opu Bugis Lima Bersaudara: Peranan Daeng Menambun dan Daeng Kemasi Dalam Kerajaan Di Kalimantan Pada Abad Ke-18
Ahmad Farhan bin Abdullah@Zakaria
Universiti Malaya manuskrip_lama@yahoo.com

## Abstrak
Opu Bugis  Lima  Bersaudara ialah putera  Daeng  Rilekkek ibni  La Madusalad, Raja  Bugis-Luwu  di Sulawesi  Selatan.  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara  terdiri  daripada  Daeng  Parani,  Daeng  Menambun, Daeng  Marewah,  Daeng  Chelak  dan  Daeng  Kemasi.  Mereka  bersama-sama  Daeng  Rilekkek mengembara  ke  seluruh  Kepulauan  Nusantara.  Selepas  Daeng  Rilekkek  mangkat  di  Pulau  Siantan, putera  beliau  meneruskan  kesinambungan  ayahanda  mereka  dan  sampai  di  kerajaan  Johor-Riau- Lingga-Pahang.  Mereka  bersama-sama  Sultan  Johor  menentang  Raja  Kecil  dan  pakatannya  di  sini. Dalam  pada  itu,  kerajaan  di  Kalimantan  turut  berlaku  pergolakan  iaitu  di  Sambas  dan  Mempawah, Sultan  di  sini  memohon  bantuan  daripada  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara  tetapi  mereka  tidak  dapat bergerak  bersama  ke  sana.  Daeng  Parani  menghantar  Daeng  Menambun  dan  Daeng  Kemasi  ke kerajaan  di  Kalimantan  dan  mereka  berjaya  melaksanakan  perjuangan  di  sini.  Ekoran  daripada kejayaan  tersebut,  Daeng  Menambun  dilantik  sebagai  Pangiran  Emas  Seri  Negara  kerajaan Mempawah manakala Daeng Kemasi dilantik sebagai Pangiran Mangkubumi kerajaan Sambas. Kertas kerja berjudul "Opu Bugis  Lima Bersaudara: Peranan Daeng Menambun  dan Daeng Kemasi dalam Kerajaan di  Kalimantan  pada Abad ke-18" membincangkan sejauhmana  reaksi  pemimpin tempatan terhadap peranan Daeng Menambun dan Daeng Kemasi di sini. Berdasarkan perkara tersebut, objektif adalah terdiri daripada peranan Opu Bugis Lima Bersaudara dalam kerajaan Matan, peranan Daeng Menambun dan Daeng Kemasi dalam kerajaan Sambas, peranan Daeng Menambun dalam kerajaan Mempawah dan perjuangan mereka terhadap kerajaan Sambas dan Mempawah serta reaksi pemimpin tempatan di sini.

## Pendahuluan
aeng  Menambun  dan  Daeng  Kemasi adalah  tergolong  dalam  Opu  Bugis Lima  Bersaudara.  Mereka  adalah merupakan  putera  Daeng  Rilekkek  ibni  La Madusalad,  kerabat  diraja  Bugis-Luwu.1  Opu Bugis Lima Bersaudara adalah terdiri daripada Daeng  Parani,  Daeng  Menambun,  Daeng Marewah, Daeng Chelak dan Daeng Kemasi.2 Berdasarkan  salasilah  mereka,  Daeng  Parani
1 Mohd. Yusof Md. Nor (Diusahakan oleh), Salasilah Melayu dan Bugis, Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti Sdn. Bhd., 1984, him. 14-15 dan Virginia Matheson Hooker (editor), Tuhfat al- Nafis, Kuala  Lumpur:  Penerbit  Fajar  Bakti  Sdn.  Bhd.,  1982, him. 24.
2 SP 368/21,  Haji  Raja  Amzah  bin  Raja  Sohot,  Salinan Salasilah  Raja  Melayu  Bugis  di  Nusantara, SP 368/21,  Haji Raja  Amzah  bin  Raja  Sohot,  Salasilah  Raja  Melayu  Bugis  di
adalah  merupakan  putera  sulung  Daeng Rilekkek, putera kedua ialah Daeng Menambun,  putera  ketiga  ialah  Daeng Marewah, putera keempat ialah Daeng Chelak dan putera terakhir ialah Daeng Kemasi. Daeng Rilekkek bersama-sama puteranya mengembara ke alam Melayu di sebelah barat kerana  berhasrat  menolong  kerajaan  yang memerlukan bantuan.3 Pengembaraan pertama mereka  ialah  di  Betawi,  Jawa  kerana  di  sini
Nusantara (Dalam Tulisan Jawi), Pejabat Sultan Negeri Johor, Family Tree Sultan of Johore and Bugis, Raja Adnan Salman (diselenggarakan), Warisan  Khazanah  Riau  Gabungan Yayasan Marhum Murshid, Singapura: 1988, him. 28 dan CO 439/1.  Annual  Report  of  the  State  of  Selangor  for  the  Year 1889.
3 Daeng  Parani  membunuh  seorang  kerabat  diraja  Bugis- Makassar  di  Makassar.  Ini  disebabkan  kerabat  diraja  Bugis-
D
Daeng  Rilekkek  berhasrat  untuk  bertemu dengan Daeng Biasa, adinda beliau dan Mayor Betawi. Selama tiga bulan menetap di Betawi, mereka meneruskan pengembaraan dan menuju ke Segantang Lada, Pulau Siantan. Selepas tiba di  Segantang  Lada,  mereka  bertemu  dengan Kareang  Abdul  Fattah,  Nakhoda  Alang dankerabat  diraja  Makassar.  Selepas  menetap di  Segantang  Lada,  mereka  meneruskan pengembaraan  dan  menuju  ke  Negeri-negeri Melayu  serta  Kemboja.  Selepas  mengembara ke Kemboja, mereka pulang ke Pulau Siantan dan Daeng Rilekkek mangkat di sini.4

## Peranan  Daeng  Menambun  dan  Daeng Kemasi  (Opu  Bugis  Lima  Bersaudara) dalam Kerajaan Matan
Kerajaan  Matan  mengalami  perselisihan faham di antara Sultan Muhammad Zainuddin, Sultan  Matan  pertama  (1665-1724)  dengan Pangiran  Agung,  adik  tiri  baginda  kerana merebut  takhta  di  sini.  Ekoran  daripada  itu, Sultan  Muhammad  Zainuddin  bersama-sama isteri  dan  putera-puteri  baginda  berundur  ke kerajaan  Banjar.  Setelah  sampai  di  kerajaan Banjar, Sultan Muhammad Zainuddin berbincang  dengan  Sultan  Banjar  untuk menyerang Pangiran Agung di kerajaan Matan. Tambahan lagi, Sultan Muhammad Zainuddin mengutuskan  surat  kepada  Opu  Bugis  Lima Bersaudara  yang  menetap  di  Pulau  Siantan. Selepas  berbincang  dan  mengutuskan  surat tersebut, Sultan Muhammad Zainuddin bersama-sama angkatan tentera terdiri daripada orang  Banjar,  orang  Sempat  Mendawi  dan orang Kota Ringin yang diketuai oleh Panglima Pantas, Panglima Besar menuju dan menyerang Pangiran Agung di kerajaaan Matan.
Sultan  Muhammad  Zainuddin  bersama-
Makassar mengadakan hubungan sulit dengan isteri Raja Bone. Ekoran  daripada  itu,  Daeng  Rilekkek  bersama-sama  Daeng Parani, Daeng Menambun, Daeng Marewah, Daeng Chelak dan Daeng  Kemasi  berhasrat  untuk mengembara  ke  alam  Melayu di  sebelah  barat.  Tambahan  lagi,  Raja  Bone  merestui pengembaraan Daeng Rilekkek bersama putera beliau ke alam Melayu di sebelah barat. Untuk keterangan lanjut, lihat dalam Andi Zainal Abidin, Sejarah Sulawesi Selatan, Ujung Pandang: Hasanuddin University Press, 1999. him. 96 dan Mohd. Yusof Md. Nor (Diusahakan oleh), Salasilah Melayu dan Bugis, him. 21. 4 Daeng  Parani  menamakan  Daeng  Kemboja,  puteranya sempena pengembaraan mereka ke Kemboja. Daeng Kemboja
sama angkatan tentera baginda tiba di kerajaan Matan pada sebelah malam. Mereka berperang sepanjang  malam  dengan  angkatan  tentera Pangiran  Agung  di  sini.  Dalam  peperangan tersebut,  Panglima  Pantas  terbunuh  dan menyebabkan  orang  Banjar,  orang  Sempat Mendawi dan orang Kota Ringin mengundurkan  diri.  Namun  begitu,  Sultan Muhammad  Zainuddin  tidak  berhasrat  untuk menyerah kalah dan menuju ke dalam masjid di sini.  Ekoran  daripada  itu,  Sultan  Muhammad Zainuddin  dikepung  oleh  menantu  Pangiran Agung  daripada  keturunan  Bugis  iaitu  Daeng Matekoh  dan  Tuan  Haji  Hafiz  bersama-sama angkatan  tentera  kerajaan  Matan.  Mereka mengepung  Sultan  Muhammad  Zainuddin  di sini  sehingga  siang  dan  baginda  menyatakan bahawa "Engkau semua sanak saudara, menteri penggawaku,  sampai  hati  membuatkan  aku sedemikian ini".5 Setelah mendengar kenyataan  tersebut,  kerabat  diraja  Matan  dan para  pembesar  Sultan  Muhammad  Zainuddin menangis.
Sultan Muhammad Zainuddin tetap dikepung  sehingga  malam  yang  seterusnya. Namun  begitu,  pada  sebelah  malam  kali  ini, kerabat diraja Matan dan para pembesar Sultan Muhammad Zainuddin membekalkan makanan, minuman, sirih pinang dan tembakau kepada baginda. Ekoran daripada itu, Pangiran Agung  mengarahkan  supaya  tidak  memberi bekalan  makanan  dan  sebagainya  kepada Sultan Muhammad Zainuddin. Tambahan lagi, Pangiran Agung mengarahkan mereka mengepung  dan  menunggu  siang  malam  di masjid perlindungan Sultan Muhammad
Zainuddin. Walaupun Pangiran Agung mengarahkan tidak memberi bekalan makanan kepada Sultan Muhammad Zainuddin, kerabat
adalah  putera  Daeng  Parani dengan  puteri  Nakhoda  Alang  di Pulau Siantan. Selepas kemangkatan Daeng Chelak, Yamtuan Muda  Riau  ke-2,  Daeng  Kemboja  dilantik  sebagai  Yamtuan Muda  Riau  ke-3.  Untuk  keterangan  lanjut  lihat  dalam  Ellyas Suryani  Soren  (penyusun), Sejarah  Mempawah  Tempo  Doeloe , Kabupaten Pontianak: Kantor Informasi, Arsip dan Perpustakaan Daerah Kabupaten Pontianak, 2004, him. 41 dan Raja  Ali  Haji, Tuhfat  al-Nafis:  Sejarah  Riau-Lingga  dan  Daerah Takluknya  1699-1864 , Tanjung  Pinang:  Yayasan  Khazanah Melayu, 2002, him. 20.
5 Rogayah A. Hamid (diselenggarakan), Hikayal Upu Daeng Menambun, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1980, him. 25.
diraja Matan dan para pembesar baginda tetap menghantar  bekalan  makanan  dan  minuman kepada  baginda  siang  serta  malam.  Keadaan tersebut  berlaku  selama  lima  bulan,  ekoran
6 Rogayah A. Hamid (diselenggarakan), Hikayat Upu Daeng Menambun , him. 26.
7 Abdullah Zakaria bin Ghazali, "Daeng Chelak ibni Daeng Rilekkek: Menelusuri Maklumat daripada Teks Melayu", SeriAlam, Shah Alam: Lembaga Muzium Selangor. Bil. 8. 2004, him. 114 .
8 Ahmad Fauzi Basri (Pentcrjemah), Tuhfat al-Nafis: Sejarah Melayu- lslam, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1991, him. 193.
9 Sartono  Kartodirdjo,  Pengantar  Sejarah  Indonesia  Bam:  1500-1900, Jakarta:  Penerbit  PT  Gramedia  Pustaka  Utama,  1992,  him.  282  dan Raja  Haji  Ali,  Tuhfat  al-Nafis:  Sejarah  Riau-Lingga  dan  Daerah Takluknya 1699-1864, him. 22.
10 Ahmad Fauzi Basri (Penterjemah), Tuhfat al-Nafis: Sejarah Melayu- lslam, him. 153.
11 Setelah mendengar kenyataan oleh Tuan Haji Hafiz, Daeng Mataku' sedar dan beliau tidak berhasrat
untuk berperang  dengan  dua  pupunya  sendiri.  Ekoran  daripada  itu.  Daeng Mataku' berhasrat untuk mengundurkan diri daripada peperangan tersebut. Opu Lima Bugis Bersaudara juga tidak berhasrat untuk menentang Daeng Mataku',
akhirnya,  mereka  bersepakat  sesama  sendiri.  Ekoran  daripada  itu,
Daeng
Menambun memberikan perahu layamya kepada  Daeng  Mataku'.  Perahu  layar  Daeng  Menambun  mempunyai dua buah meriam bemama Sigondah; satu disebelah  kiri  dan  satu  disebelah  kanan.  Setelah  Daeng  Mataku' menaiki perahu tersebut, sebuah meriam Sigondah dibelah  kanan  diturunkan  untuk  kegunaan  Daeng  Menambun.  Untuk keterangan lanjut, lihat dalam Ellyas
Suryani Soren (penyusun), Sejarah Mempawah Tempo Doeloe, him. 42.
12 Rogayah  A.  Hamid  (diselenggarakan),  Hikayat  Upu  Daeng Menambun, him. 33.
13 Raja Kecil merupakan putera Sultan Mahmud dengan Che Pong dan menuntut takhta kerajaan Johor-Riau-
Lingga-Pahang. Raja Kecil dari Siak menyerang kerajaan Johor-Riau-
Lingga-Pahang
dan berjaya mengalahkan
serta membunuh Sultan Abdul Jalil Shah IV. Ekoran daripada itu, Raja Kecil dilantik sebagai Sultan Johor baru dengan
memakai  gelaran  sebagai  Sultan  Abdul  Jalil  Rahmat  Shah.  Namun begitu, Sultan Abdul Jalil Rahmat Shah berjaya dikalahkan  oleh  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara.  Ini  disebabkan  Raja Sulaiman memohon bantuan daripada Opu Bugis Lima  Bersaudara.  Kemudiannya,  Raja  Sulaiman  dilantik  sebagai Sultan Johor baru. Raja Sulaiman memakai gelaran sebagai Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah. Untuk keterangan lanjut, lihat dalam
Raja Ali Haji, Tuhfat
al-Nqfis, Singapura:  Malaysian  Publications  Ltd.,  1965,  him.  62,  Donald  J.
Goudie, Syair Perang Siak, MBRAS: Art Printing Works Sdn. Bhd., 1989, him. 84-90, M. C. Ricklefs, Sejarah Indonesia Modern 1200-2004, Jakarta: PT Serambi Ilmu Semesta, 2005, him. 158-159, Abdullah Zakaria bin Ghazali, "Sultan Keturunan Kesultanan Melaka di Pahang
dan
Johor", Jurnal Sejarah Melaka, Bil. 7, 1982, him. 58, Abdullah Zakaria bin Ghazali, "Raja Kechil-Sultan Abdul Jalil
Rahmat Syah 17.18-1722: Sam Kajian Tentang Asal-susulnya", Jurnal Sejarah Melaka, Bil. 6., 1981, him. 48-52, Aruna Gopinath.  Pahang  1880-1933:  A  Political  History,  Kuala  Lumpur: Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, 1991, him. 17, W. Linehan, A History of Pahang, Kuala Lumpur: MBRAS, 1973, him. 45 dan R.O. Winstedt, A History of Johore, Kuala Lumpur: Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, 1979, him. 50-51.
14 H.  M.  Syarif  Kasim  (penanggung  jawab),  Kahupaten  Sambas: Sejarah Kesultanan
dan
Pemerintahan Daerah, Pontianak: Percctakan Taurus-Semar Karya Pontianak, 2001, him. 48.
15 Raja  Haji  Ali.  Tuhfat  al-Nafis:  Sejarah  Riau-Lingga  dan  Daerah Takluknya 1699-1864, him. 34.
16 Rogayah  A.  Hamid  (diselenggarakan),  Hikayat  Upu  Daeng
daripada  itu,  kesihatan  Sultan  Muhammad Zainuddin  tidak  terjejas  dan  bertambah  sihat serta badan baginda semakin gempal.6
Selepas  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara
Menambun, him. 44.
17 Ibid., him. 46.
18 Raden Tengah adalah merupakan keturunan daripada Sultan Brunei.
Raden Tengah dilantik sebagai Raja Sarawak
pertama  oleh  Sultan  Abdul  Jalil  Akhbar.  Raden  Tengah  pemah  ke Johor, kemudian pulang ke Kalimantan, beliau menghadapi kecelakaan. Ekoran daripada itu, Raden Tengah terdampar dan menetap di kerajaan Matan Sukadana.
Seterusnya,  Raden  Tengah  berkahwin  dengan  Ratu  Surya,  adik perempuan Sultan Muhammad Shafiyuddin. Ekoran daripada  itu,  keturunan  Raden  Tengah  merupakan  raja-raja  kerajaan Sambas. Ini disebabkan Raden Sulaiman, putera
Raden  Tengah  berkahwin  dengan  Mas  Ayu  Bungsu,  puteri  Ratu Sepudak kerajaan Sambas Tua. Untuk keterangan lanjut,  lihat  dalam  Graham  Saunders,  A  History  of  Brunei,  Kuala Lumpur: Oxford University Press, 1994, him. 62- 64, Hugh Low, "Selesilah (Book of the Descent of the Rajas of Brunei", Cheah Boon Kheng (Editor), Papers
Relating to Brunei, MBRAS:  Academe  Art & Printing Services Sdn. Bhd., 1998, him 12-15 dan Pabali bin Hj. Musa M. A, "Kesultanan Sambas", Nik Hassan Suhaimi Nik Abdul Rahman,
Ahmad Farid Abdul Jalal, Bambang Budi Utomo  dan  Asyaari  Muhamad  (penyunting),  Prosiding  Seminar Antarabangsa Kesultanan Mel ayu Nusantara:
Sejarah  dan  Warisan,  Bangi:  Lembaga  Muzuim  Negeri  Pahang  dan Inst. Alam dan Tamadun Melayu UKM, 2005, him.  580-586  dan  H.  Mawardi  Rivai,  "Kesultanan  Sambas  Menenun Zaraan", Rogayah A. Hamid dan
Mariyam Salim  (Penyelenggara)  Kesultanan  Melayu,  Kuala  Lumpur,  Dewan Bahasa dan Pustaka, 2006, him. 555-560.
19 Ahmad Fauzi Basri (Penterjemah), Tuhfat al-Nafis: Sejarah Melayu- lslam, him. 153.
20 Ibid., him. 221.
21 Rogayah  A.  Hamid  (diselenggarakan),  Hikayat  Upu  Daeng Menambun, him. 48.
22 Puteri Kesumba adalah puteri Sultan Muhammad Zainuddin dengan Seri Paduka Adinda Ratu Sultan Mas Darawati.  Seri  Paduka  Adinda  Ratu  Sultan  Mas  Darawati  adalah keturunan daripada Raja Mempawah. Ayah Seri
Paduka  Adinda  Ratu  Sultan  Mas  Darawati  adalah  Panembahan Senggaok, Raja Mempawah dan keturunan daripada kaum Dayak manakala ibunya ialah Puteri Cermin, puteri Raja Kahar Batu Rijal. Tambahan lagi, kaum Dayak
merupakan  kaum  terbesar  di  Kepulauan  Borneo.  Untuk  keterangan lanjut, lihat dalam Ellyas Suryani Soren (penyusun),  Sejarah  Mempawah  Tempo  Doeloe,  him.  15-18,  Paul Michel Munoz, Early Kingdoms of the Indonesian
Archipelago  and  the  Malay  Peninsula,  Singapore:  Editions  Didier Millet Pte Ltd., 2006, him.305 dan Darmawijaya, Kesultanan Islam Nusantara, Jakarta Timur: Pustaka al-Kautsar, 2010, him. 157.
23 Ahmad Fauzi Basri (Penterjemah). Tuhfat al-Nafis: Sejarah Melayu- Islam, him. 221.
24 Hukum Siri ialah adat daripada Sulawesi Selatan. Untuk keterangan lanjut, lihat dalam ibid., him. 54-55.
25 Syayid  Habib  Husein  al-Qadry  adalah  keturunan  daripada  jazirah Arab dan menetap di sini. Kemudian, Syayid Habib Husein al-Qadry mengembara  ke  alam  Melayu  dan  menetap  di  kerajaan  Matan  pada tahun  1735.  Namun  begitu,  Syayid  Habib  Husein  al-Qadry  dilantik sebagai  mufti pada tahun 1741.  Untuk keterangan  lanjut,  lihat dalam Lisyawati Nurcahyani (Editor), Pontianak 1771-1900: Suatu Tinjauan Sejarah Sosial Ekonomi, Pontianak: Romeo Grafika Pontianak, 2000, him. 12.
26 Nakhada  Ahmad  melakukan  kesalahan  di  kerajaan  Matan  kerana mengganggu penduduk wanita di sini termasuk wanita kerabat diraja Matan. Selepas Nakhoda Ahmad ditangkap, Syayid Habib Husein al- Qadry  membicarakan  kesalahan  beliau  di  sini.  Ekoran  daripada  itu,
menerima surat tersebut, mereka bersiap untuk membantu Sultan Muhammad Zainuddin yang dikepung  selama  lima  bulan  dalam  masjid  di kerajaan  Matan.  Pangiran  Agung  mendapat khabar  berita  bahawa  Opu  Bugis  Lima Bersaudara berhasrat untuk menghadap beliau. Ekoran  daripada  itu,  Syahbandar  kerajaan Matan memaklumkan kepada Opu Bugis Lima Bersaudara  dibenarkan  untuk  menghadap Pangiran  Agung  dalam  istana  di  sini.  Selepas berjumpa  antara  satu  sama  lain,  Opu  Bugis Lima  Bersaudara  berhasrat  untuk  mengetahui keadaan  Sultan  Muhammad  Zainuddin  yang dikepung  dalam  masjid  di  sini  selama  lima bulan. Pangiran Agung memaklumkan kepada mereka bahawa Sultan Muhammad Zainuddin berada  dalam  keadaan  sihat.  Opu  Bugis  Lima Bersaudara  berhasrat  bahwa  Pangiran  Agung melepaskan  Sultan  Muhammad  Zainuddin. Namun  begitu,  Pangiran  Agung  enggan melepaskan  Sultan  Muhammad  Zainuddin yang berada dalam kepuugan tersebut. Selepas berbincang  antara  satu  sama  lain,  Opu  Bugis Lima Bersaudara pulang dan menuju ke tempat Sultan Muhammad Zainuddin. Setelah sampai di masjid tersebut, Opu Bugis Lima Bersaudara menghadap  Sultan  Muhammad  Zainuddin. Seterusnya,  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara menunjukkan  surat  yang  mempunyai  cop mohor  Sultan  Muhammad  Zainuddin  sebagai bukti  bahawa  mereka  adalah  kumpulan  yang
Nakhoda Ahmad akan didenda, dilarang untuk menjejak kaki beliau di sini  lagi  dan  memohon  keampunan  daripada  Sultan  Muhammad Zainuddin.  Namun  begitu,  Sultan  Muhammad  Zainuddin  berhasrat untuk membunuh Nakhoda Alam tetapi Syayid Habib Husein al-Qadry tidak  menjatuhkan  hukuman  bunuh.  Sultan  Muhammad  Zainuddin kecewa dengan keputusan tersebut dan mengarahkan pengikut baginda membunuh  Nakhoda  Ahmad  tanpa  diketahui  oleh  Syayid  Habib Husein  al-Qadry.  Namun  begitu,  Syayid  Habib  Husein  al-Qadry mengetahui  terhadap  tindakan  yang  dilaksanakan  oleh  Sultan Muhammad  Zainuddin.  Ekoran  daripada  peristiwa  tersebut,  Syayid Habib Husein al-Qadry berasa kecewa dan bersedia untuk berkhidmat dengan Daeng Menambun. Untuk keterangan lanjut, lihat dalam Ellyas Suryani  Soren  (penyusun),  Sejarah  Mempawah  Tempo  Doeloe,  him. 68-69 dan Lisyawati Nurcahyani (Editor), Pontianak 1771-1900: Suatu Tinjauan Sejarah Sosial Ekonomi, him. 12-13.
27 Raja  Haji  Ali,  Tuhfat  al-Nafis:  Sejarah  Riau-Lingga  dan  Daerah Takluknya 1699-1864, him. 74.
28 Tunku Muhammad  Jiwa  memohon  bantuan daripada  Daeng  Parani untuk mendapatkan
tahkta kerajaan Kedah
daripada Raja Nambang, adik beliau. Daeng Parani mendapat bantuan daripada Daeng Marewah, Yamtuan Muda Johor pertama dan Daeng Chelak untuk menentang Raja Nambang di
Kedah.
Ekoran daripada
itu,
Daeng Parani melantik Tunku Muhammad Jiwa sebagai Yang dipertuan Kedah. Raja Nambang begitu marah dan menentang pakatan  Tunku  Muhammad  Jiwa  tersebut.  Namun  begitu.  Raja Nambang kalah dan memohon bantuan daripada Raja
dipanggil oleh baginda.
Opu  Bugis  Lima  Bersaudara  membawa pulang  Sultan  Muhammad  Zainuddin  yang berlindung  dalam  masjid  selama  lima  bulan. Sebelum  melanjutkan  perjalanan  ke  kerajaan Banjar, Opu Bugis Lima Bersaudara menunjukkan  Sultan  Muhammad  Zainuddin kepada Pangiran Agung.8 Ekoran daripada itu, Pangiran Agung berasa marah dan menghalau mereka  dengan  segera.  Selepas  Opu  Bugis Lima  Bersaudara  dan  Sultan  Muhammad Zainuddin  dihalau,  mereka  menuju  ke  Banjar untuk menghadap Sultan Banjar dan isteri serta putera-puteri Sultan Muhammad  Zainuddin di sini.  Setelah  sampai  di  Banjar,  Sultan Muhammad Zainuddin memaklumkan tentang pengalaman  baginda  kepada  Sultan  Banjar. Sultan  Banjar  turut  menyatakan  bahawa sebanyak  tiga  kali  orang  suruhan  Pangiran Agung  memohon  Seri  Paduka  Adinda  Ratu Sultan  Mas  Darawati  dan  putera-puterinya datang  ke  kerajaan  Matan.  Namun  begitu, Sultan Banjar menolak permohonan tersebut.
Akhirnya,  Sultan  Muhammad  Zainuddin berhasrat  untuk  pulang  ke  kerajaan  Matan bersama-sama isteri, putera-puteri dan pengikut  baginda.  Tambahan  lagi,  Opu  Bugis Lima  Bersaudara  turut  mengikuti  rombongan pulang tersebut. Setelah tiba di Kuala Kandang Kerbau, Matan, Sultan Muhammad Zainuddin berhasrat  untuk  membalas  jasa  kepada  Opu
Kecil.  Selepas  itu,  perang  kali  ke-2  di  Kedah  berlaku  dan  Raja Nambang  bersama-sama  Raja  Kecil  tetap  mengalami  kekalahan. Namun begitu, Daeng Parani mati terbunuh dalam peperangan tersebut. Ekoran  daripada  itu,  Daeng  Parani  tidak  sempat  untuk  berperang  di Pinang Sekayuk. Untuk keterangan lanjut, lihat dalam Mohammad Isa Othman, Politik Traditional Kedah 1681-1942, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa  dan  Pustaka,  1990,  him.  18  dan  Virginia  Matheson  Hooker, Tuhfat al-Nafis, him. 218-224.
29 Ahmad Fauzi Basri (Penterjemah), Tuhfat al-Nafis: Sejarah Melayu- Islam, him. 237-238. j0 Rogayah A. Hamid (diselenggarakan), Hikay- at Upu Daeng Menambun, him. 68. 3^ Ibid., him. 72.
32 Raja  Haji  Ali,  Tuhfat  al-Nafis:  Sejarah  Riaa-Lingga  dan  Daerah Takluknya 1699-1864, him. 79.
33 Ahmad Fauzi Basri (Penterjemah), Tuhfat al-Nafis: Sejarah Melayu- Islam, him. 244.
34 Abu Hassan Sham, Puisi-puisi Raja Ali Haji, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1993. him. 232.
Bugis Lima Bersaudara kerana menyelamatkan baginda. Sultan Muhammad Zainuddin berhasrat untuk mengahwinkan Puteri Kesumba,  puteri  baginda  dengan  Seri  Paduka Adinda Ratu Sultan Mas Darawati kepada salah satu  daripada  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara tersebut. Ekoran daripada itu, Daeng Menambun,  putera  ke-2  Daeng  Rilekkek dipilih  dan  dikahwinkan  dengan  Puteri Kesumba.9 Selepas berkahwin, Daeng
Menambun mcmakai gelaran sebagai Pangiran Emas Seri Negara.10
Sultan Muhammad Zainuddin turut berhasrat untuk menangkap Pangiran Agung di istana  kerajaan  Matan.  Sultan  Muhammad Zainuddin memohon bantuan Opu Bugis Lima Bersaudara untuk melaksanakan hasrat baginda tersebut.  Setelah  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara tiba  di  kerajaan  Matan,  Pangiran  Agung mengarahkan menantu beliau daripada keturunan  Bugis  iaitu  Daeng  Matekoh  dan Tuan  Haji  Hafiz  bersama-sama  pengikutnya yang  terdiri  daripada  orang  Matan  untuk menghalang  mereka  masuk  ke  dalam  istana beliau.  Ekoran  daripada  itu,  Opu  Bugis  Lima Bersaudara  bertemu  dengan  Daeng  Matekoh dan Tuan Haji Hafiz di istana Pangiran Agung. Dalam  pertemuan  tersebut,  mereka  saling bersalaman antara satu sama lain dan Tuan Haji Hafiz memaklumkan kepada Opu Bugis  Lima Bersaudara  bahawa  Daeng  Matekoh  adalah merupakan dua pupu mereka. Ekoran daripada itu,  Daeng  Menambun  dan  adik-beradik  lain bersepakat untuk melarikan Daeng Matekoh ke Siak dengan menggunakan perahu layar."
Setelah Opu Bugis Lima Bersaudara berjaya melepasi  halangan  daripada  Daeng  Matekoh dan Tuan Haji Hafiz, mereka masuk ke istana dan menangkap Pangiran Agung untuk dibawa kepada Sultan Muhammad Zainuddin. Peristiwa  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara menangkap  Pangiran  Agung  adalah  seperti berikut  "...masuk  mengadap  Panembahan Agung,  serta  bertemu  seperti  orang  hendak berjabat  salam  itu.  Lalu  dipegangkan  tangan dan tubuh dan kaki. Lalu dipikulnya dibawanya turun ke penjajap. Panembahan Agung itu lalu dibawanya hilir oleh Opu Daeng yang berlima bersaudara.  Sebelumnya  sampai  ke  hilir, berganti-ganti  memegangkan  tangan  kaki
Panembahan  Agung:  hilir  itu,  sampailah  ke Kuala  Kandang  Kerbau.  Maka  penjajap  pun singgahlah  ke  pengkalan.  Lalu  dipikulnya Panembahan  Agung  naik  ke  darat.  Maka  lalu mengadap kepada Sultan Muhammad Zainuddin. Maka Sultan Muhammad Zainuddin  banyak  menerima  kasih  kepada anakanda yang berlima saudara".12 Selepas berjaya  menangkap Pangiran Agung, Sultan Muhammad Zainuddin berhasrat  untuk  membalas  jasa  kepada  Opu Bugis  Lima  Bersaudara.  Sultan  Muhammad Zainuddin menawarkan jajahan baginda kepada  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara  tetapi Daeng Parani menolak tawaran tersebut kerana hendak  belayar  ke  kerajaan  Johor-Riau- Lingga-Pahang. Ini disebabkan Raja Sulaiman, bakal Sultan Johor memohon bantuan daripada Opu Bugis Lima Bersaudara untuk menentang Raja  Kecil  dari  Siak  yang  merampas  takhta kerajaan  Johor-Riau-Lingga-Pahang.  Namun begitu, Sultan Muhammad Zainuddin memaklumkan  kepada  Daeng  Menambun, suami  Puteri  Kesumba  dan  menantu  baginda bahawa  beliau  boleh  memerintah  di  jajahan baginda.
Sebelum  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara bertolak  ke  kerajaan  Johor-Riau-Lingga- Pahang, Sultan Muhammad Zainuddin berhasrat  untuk  membina  kota  kecil  kepada Pangiran  Agung.  Setelah  kota  tersebut  siap dibina,  Pangiran  Agung  dan  tiga  puluh  orang perempuan  dimasukkan  ke  sini.  Tambahan lagi,  sungai  kecil  turut  dibina  di  dalam  kota tersebut. Kemudian, pintu kota tersebut dipaku. Sekiranya mereka memerlukan barang keperluan,  mereka  hanya  perlu  memanggil sahaja.  Selepas  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara melaksanakan permohonan oleh Sultan Muhammad  Zainuddin,  mereka  berhasrat untuk  meneruskan  pengembaraan  ke  kerajaan Johor-Riau-Lingga-Pahang.

## Peranan  Daeng  Menambun  dan  Daeng Kemasi dalam Kerajaan Sambas
Setelah Opu Bugis Lima Bersaudara berjaya memainkan  peranan  dalam  politik  kerajaan Johor-Riau-Lingga-Pahang,  Daeng  Marewah dilantik  sebagai  Yamtuan  Muda  Johor pertama.13 Selain itu, Daeng Chelak
berkahwin dengan Tengku Puan, adinda Sultan Sulaiman  Badrul  Alam  Shah.  Tambahan  lagi, Opu  Bugis  Lima  Bersaudara  memainkan peranan dalam politik kerajaan Kedah dan turut mencapai kejayaan di sini. Selepas Opu Bugis Lima  Bersaudara  memainkan  peranan  dalam politik Negeri-negeri Melayu di  Semenanjung Tanah  Melayu,  Sultan  Umar  Akamuddin  I, Sultan Sambas ke-3 mengutuskan surat kepada mereka.14  Ini  disebabkan  Sultan  Umar Akamuddin  I  berhasrat  Opu  Bugis  Lima Bersaudara  melawat  kerajaan  baginda.  Selain itu, Sultan Umar Akamuddin I berhasrat untuk mengahwinkan Raden Tengah, adinda baginda kepada  salah  seorang  Opu  Bugis  Lima Bersaudara.15
Ekoran  daripada  hasrat  Sultan  Umar Akamuddin  I,  Opu  Bugis  Lima  Bersaudara berbincang  antara  satu  sama  lain  untuk mengutuskan salah seorang daripada mereka ke kerajaan Sambas. Antara perbincangan tersebut,  pertama;  Daeng  Parani  menyatakan bahawa beliau sudah mempunyai isteri di Pulau Siantan,  Selangor  dan  Kedah.  Kedua;  Daeng Menambun berkahwin dengan Puteri Kesumba dan  dilantik  sebagai  Pangiran  Emas  Seri Negara.  Ketiga;  Daeng  Marewah  dilantik sebagai  Yamtuan  Muda  Johor  pertama. Keempat;  Daeng  Chelak  berkahwin  dengan Tengku  Puan,  adinda  Sultan  Sulaiman  Badrul Alam  Shah.  Ekoran  daripada  perbincangan tersebut, Opu Bugis Lima Bersaudara menyimpulkan  bahawa  Daeng  Kemasi  masih belum  berkahwin  dan  memegang  jawatan dalam  pentadbiran.  Daeng  Parani  berpakat dengan  adik-adiknya  bahawa  mengutuskan Daeng  Menambun  dan  Daeng  Kemasi  ke kerajaan  Sambas.  Ekoran  daripada  itu,  Opu Bugis Lima Bersaudara mengingatkan perjanjian  di  antara  mereka  dan  berjanji bahawa "Barang di mana-mana dapat susah kita berlima bersaudara berkumpul dan memberitahu  berkirim  surat.  Kita  bersama- sama  bertolong-tolong  barang  suatunya  tiada bercerai".16
Selepas  perbincangan  Opu  Bugis  Lima Bersaudara  selesai,  Daeng  Menambun  dan Daeng Kemasi belayar dan menuju ke kerajaan Sambas  untuk  menghadap  Sultan  Umar Akamuddin  I.  Sultan  Umar  Akamuddin  I
berasa  suka  cita  terhadap  kedatangan  Daeng Menambun  dan  Daeng  Kemasi  ke  kerajaan baginda. Setelah Daeng Menambun dan Daeng Kemasi tiba di kerajaan Sambas, Sultan Umar Akamuddin menyambut kedatangan mereka di sini.  Selepas  Daeng  Menambun  dan  Daeng Kemasi menghadap Sultan Umar Akamuddin I, mereka diberikan rumah oleh baginda.
Setelah  tiga  hari  Daeng  Menambun  dan Daeng  Kemasi  menetap  di  kerajaan  Sambas, Sultan Umar Akamuddin mengarahkan kerabat diraja  Sambas  dan  tujuh  orang  kiai  bertemu dengan mereka. Tujuan Sultan Umar
Akamuddin menghantar kerabat diraja Sambas dan tujuh orang kiai adalah untuk memaklumkan  bahawa  baginda  berhasrat  di antara salah seorang daripada daripada mereka diangkat  sebagai  menantu  baginda  dan menetap  di  sini.  Ekoran  daripada  itu,  Daeng Menambun menyatakan bahawa beliau mendapat gelaran sebagai Pangiran Emas Seri Negara  di  kerajaan  Matan  dan  memaklumkan bahawa Daeng Kemasi masih belum berkahwin.  Kenyataan  Daeng  Menambun adalah seperti berikut "Ini ada adik saya Daeng Kemasi,  belum  berumah-rumah.  Jikalau  suka Sultan  Adil  memeliharakan,  saya  pun  turut suka  juga,  sama-sama  mencarikannya  jalan yang  kebajikan.  Jikalau  ada  diberi  Allah, diterimalah seperti kehendak Sultan itu".17
Selepas  kerabat  diraja  Sambas  dan  tujuh orang kiai berjumpa dengan Daeng Menambun dan  Daeng  Kemasi,  mereka  menghadap  dan memaklumkan  berita  gembira  kepada  Sultan Umar  Akamuddin  L  Selepas  beberapa  hari, Daeng  Kemasi  berkahwin  dengan  Raden Tengah  binti  Sultan  Umar  Akamuddin  V* Ekoran daripada perkahwinan tersebut, Sultan Umar  Akamuddin  I  berasa  amat  gembira kerana  hasrat  baginda  tercapai.  Selepas  hari perkahwinan ke tujuh, Daeng Kemasi dilantik sebagai  Pangiran  Mangkubumi  di  kerajaan Sambas.19  Akhirnya,  Opu  Bugis  Lima Bersaudara  terdiri  daripada  Daeng  Parani, Daeng  Menambun,  Daeng  Marewah,  Daeng Chelak  dan  Daeng  Kemasi  sudah  berkahwin dan  memegang  jawatan  di  dalam  kerajaan masing-masing.
Peranan
Daeng
Menambun Dalam Kerajaan Mempawah Selama empat puluh hari, Daeng Menambun menetap di kerajaan Sambas. Daeng Menambun berhasrat untuk pulang ke kerajaan Matan  kerana  beliau  sudah  meninggalkan kerajaan  tersebut  selama  tiga  tahun.  Ekoran daripada  itu,  Daeng  Kemasi  dan  Sultan  Umar Akamuddin I membenarkan Daeng Menambun pulang ke kerajaan Matan. Berdasarkan Sultan Umar Akamuddin I, baginda mendapat khabar berita  bahawa  Sultan  Muhammad  Zainuddin sudah  uzur  dan  memerlukan  pengganti  baru untuk memerintah kerajaan Matan.
Selepas  Daeng  Menambun  memaklumkan hasratnya  kepada  Daeng  Kemasi  dan  Sultan Umar  Akamuddin  I,  beliau  meneruskan pengembaraan  ke  kerajaan  Matan  untuk bertemu dengan Puteri  Kesumba dan menetap di  sini.  Khabar  berita  mengenai  kepulangan Daeng Menambun menyebabkan Sultan Muhammad Zainuddin berasa suka cita. Sultan Muhammad  Zainuddin  mengarahkan  kerabat diraja Matan dan pengikut baginda menyambut kepulangan Daeng Menambun di hilir kerajaan Matan.  Setelah  ketibaan  Daeng  Menambun, tembakan kerajaan Matan dilaksanakan kerana untuk  memaklumkan  kepada  penduduk  di kerajaan Matan bahawa beliau sudah pulang ke tanah  Matan.  Ekoran  daripada  itu,  seluruh penduduk tempatan di  Matan berasa suka cita terhadap kepulangan Daeng Menambun.
Selama  satu  tahun  Daeng  Menambun menetap di kerajaan Matan, Sultan Muhammad Zainuddin  berhasrat  untuk  melantik  waris baginda  kerana  baginda  sudah  uzur.  Sultan Muhammad  Zainuddin  mengarahkan  Daeng Menambun,  kerabat  diraja  Matan,  menteri penggawa  dan  pengikut  baginda  berkumpul untuk  berbincang  mengenai  waris  baginda. Selepas  berkumpul  sesama  mereka,  Sultan Muhammad  Zainuddin  menyatakan  bahawa "Ini  anak  saya  laki-laki  bertiga,  menantu seorang,  tetapi  serupa  keempatnya  tiada berbezanya  barang  sedikit  perasaan  saya  itu. Pilihlah  orang  awak  semua  kesukaan  orang negeri,  siapa  yang  awak  suka  anak  saya berempat  laki-laki  itu  yang  akan  memerintah negeri Matan menjadi Sultan Muda bakal ganti saya".21
Perbincangan  dan  pemilihan  terhadap pengganti  Sultan  Matan  dilaksanakan  selama dua  bulan,  Sultan  Muhammad  Zainuddin mendapat khabar berita bahawa putera baginda iaitu  Pangiran  Ratu  dan  Pangiran  Mangkurat berselisihan  faham  antara  satu  sama  lain.  Ini disebabkan  Pangiran  Ratu  dan  Pangiran Mangkurat  bergaduh  terhadap  waris  baginda sebagai  Sultan  Matan  ke-2.  Ekoran  daripada itu, berdasarkan pandangan menteri dan orang Siring  Mambal,  Daeng  Menambun  perlu dihantar ke kerajaan Mempawah untuk dilantik sebagai  raja  di  sini.  Sultan  Muhammad Zainuddin bersetuju dengan pandangan tersebut  kerana  Puteri  Kesumba  merupakan keturunan daripada Raja Mempawah.22 Tambahan lagi, Panembahan Senggaok mangkat dan kerajaan Mempawah memerlukan raja baru untuk memerintah di sini.
Akhirnya, Daeng Menambun bersama-sama Puteri  Kesumba,  Seri  Paduka  Adinda  Ratu Sultan  Mas  Darawati,  Puteri  Cermin  dan pengikutnya berhijrah ke kerajaan Mempawah. Sebelum mengembara ke kerajaan Mempawah, Puteri  Kesumba  diberi  gelaran  sebagai  Ratu Agung Senuhun.23 Pada hari jumaat, rombongan  Daeng  Menambun  bertolak  dari kerajaan  Matan  ke  kerajaan  Mempawah. Setelah tiba di Sungai Mempawah, rombongan Daeng  Menambun  menuju  dan  berhenti  di Sebukit,  Senggaok.  Ini  disebabkan  Sebukit merupakan pusat pemerintahan Raja Mernpawah  terdahulu  seperti  Patih  Gumantar dan  Patih  Nyabakng.  Rombongan  Daeng Menambun  menetapkan  lokasi  pemerintahan mereka  di  Sebukit.  Selepas  itu,  Daeng Menambun,  Puteri  Kesumba,  Seri  Paduka Adinda  Ratu  Sultan  Mas  Darawati,  Puteri Cermin dan pengikutnya ke makam Panembahan  Senggaok  untuk  membaca  doa dan tahlil.
Pangiran Dipati, bakal Raja Mempawah dan sepupu  Panembahan  Senggaok  mendapat khabar berita bahawaSeri Paduka Adinda Ratu Sultan  Mas  Darawati  pulang  ke  kerajaan Mempawah.  Pangiran  Dipati  bertemu  dengan rombongan Daeng Menambun. Selepas hari ke tujuh  berada  di  kerajaan  Mempawah,  Puteri Cermin  bersama-sama  Seri  Paduka  Adinda Ratu Sultan Mas Darawati ke Pinang Sekayuk.
Mereka  berhasrat  untuk  mengambil  hak peninggalan  Panembahan  Senggaok  iaitu pertama;  perkakas  emas,  perak  dan  tembaga, kedua;  dua  pedang  pemberian  Raja  Kahar, kerajaan  Batu  Rijal  Siak  Indragiri  dan  ketiga; meriam bernama Bujang Jawa. Pangiran Dipati menyerahkan  kesemua  barangan  tersebut kepada Puteri Cermin dan Seri Paduka Adinda Ratu  Sultan  Mas  Darawati.  Namun  begitu, Pangiran Dipati tidak akan menyerahkan takhta kerajaan Mempawah kepada mereka melainkan dua daerah iaitu di Senggaok dan Malinsam.
Selepas  Puteri  Cermin  dan  Seri  Paduka Adinda Ratu Sultan Mas Darawati mendengar kenyataan  daripada  Pangiran  Dipati,  mereka pulang  ke  Sebukit  dan  melantik  Puteri Kesumba  sebagai  waris  takhta  kerajaan Mempawah.  Ekoran  daripada  itu,  Daeng Menambun  dilantik  sebagai  Raja  Mempawah pada tahun 1737. Daeng Menambun dan Puteri Kesumba menjalankan pemerintahan mereka di Sebukit, Senggaok. Setelah Daeng Menambun dilantik  sebagai  Raja  Mempawah  pada  tahun 1737, beliau menjalankan pemerintahan berdasarkan  hukum  agama  Islam.  Selain  itu, Daeng Menambun turut menjalankan pemerintahan  berdasarkan  hukum  Siri  yang berlandaskan agama Islam.24 Daeng Menambun  turut  melantik  menteri  kerajaan Mempawah  seperti  Datuk  Laksamana,  Datuk Kiyai Dalam, Datuk Malem, Datuk Pembekal, Datuk Petinggi dan Datuk Bendahara.
Pada  tahun  1741,  Syayid  Habib  Husein  al- Qadry  dilantik  sebagai  mufti  kerajaan  Matan oleh  Sultan  Muhammad  Zainuddin.  Ekoran daripada  itu,  Syayid  Habib  Husein  al-Qadry berkhidmat sebagai  mufti  di  sini selama tujuh belas  tahun.25  Daeng  Menambun  mendapat khabar berita bahawa Syayid Habib Husein al- Qadry  merupakan  seorang  mufti  yang  pandai dan bijak dalam agama Islam. Ekoran daripada itu,  Daeng  Menambun  berhasrat  untuk mendapat  khidmat  Syayid  Habib  Husein  al- Qadry  tetapi  tidak  dipersetujui  oleh  Sultan Muhammad  Zainuddin.  Namun  begitu,  pada tahun  1758,  Syayid  Habib  Husein  al-Qadry menerima  perkhidmatan  sebagai  mufti  di kerajaan  Mempawah.  Ini  disebabkan  Syayid Habib  Husein  al-Qadry  berasa  kecewa  kerana Sultan  Muhamamd  Zainuddin  tidak  mengikut
keputusan beliau melepaskan Nakhoda Ahmad dari  Pulau  Siantan.26  Ekoran  daripada  itu, Daeng  Menambun  berasa  suka  cita  terhadap keputusan  yang  dilaksanakan  oleh  Syayid Habib Husein al-Qadry. Seterusnya, Syeikh Ali bin Fakih al-Fhatani pula berhijrah ke kerajaan Mempawah.  Ekoran  daripada  itu,  Daeng Menambun  begitu  suka  cita  kerana  mendapat dua tokoh agama Islam yang begitu pandai dan bijak dalam agama Islam.

## Peranan  Daeng  Menambun  dan  Daeng Kemasi  dalam  Perang  Pinang  Sekayukdi kerajaan Mempawah
Perang  Pinang  Sekayuk  adalah  berpunca daripada  fitnah  oleh  kaum  Dayak  Salleh  dan Dayak  Kecik  Nyawan  terhadap  kerajaan Sebukit.  Ini  disebabkan  Gusti  Jamril,  putera Daeng Menambun menjalankan aktiviti perdagangan  dengan  kaum  Dayak  di  Pinang Sekayuk.  Kaum  Dayak  tersebut  membeli barangan  dagangan  Gusti  Jamril  dengan berhutang.  Ekoran  daripada  itu,  Demang Relaga  Panawucik  diarahkan  untuk  mengutip hutang  tersebut.  Namun  begitu,  kaum  Dayak Salleh  dan  Dayak  Kecik  Nyawan  tidak  dapat melunaskan  hutang  tersebut.  Ekoran  daripada itu,  Dayak  Salleh  dan  Dayak  Kecik  Nyawan membuat  fitnah  bahawa  Demang  Relaga Panawucik  menculik  kaum  tersebut  dan memaklumkan  kepada  Raden  Jaka,  putera Pangeran Dipati. Setelah Raden Jaka mendengar khabar berita tersebut, beliau tanpa usul  periksa  menyerang  Demang  Relaga Panawucik.27  Selepas  diserang  oleh  Raden Jaka  bersama-sama  kaum  Melayu,  Dayak Salleh  dan  Dayak  Kecik  Nyawan,  Demang Relaga  Panawucik  mengundurkan  diri  ke Sebukit  dan  memaklumkan  kepada  Daeng Menambun.  Ekoran  daripada  itu,  Daeng Menambun membuat keputusan untuk berperang dengan kerajaan Pinang Sekayuk.
Daeng  Menambun  memohon  bantuan  dan mengutuskan  surat  kepada  Opu  Bugis  Lima Bersaudara  terdiri  daripada  Daeng  Marewah, Daeng  Chelak  dan  Daeng  Kemasi.28  Ekoran daripada  itu,  Daeng  Kemasi,  Pangiran Mangkubumi  Sambas  tiba  di  Sebukit  terlebih dahulu  dengan  membawa  lima  buah  kapal angkatan  tentera.  Daeng  Marewah  dan  Daeng
Chelak  lewat  tiba  ke  Sebukit  kerana menghadapi  masalah  dalam  politik  kerajaan Johor-Riau-Lingga-Pahang.  Masalah  tersebut ialah Daeng Marewah mangkat dan dimakamkan di Sungai Baru, Riau dan Daeng Chelak dilantik sebagai  Yamtuan Muda Johor ke-2.29  Ekoran  daripada  masalah  tersebut, Daeng Chelak lambat tiba ke Sebukit. Keadaan pakatan  Daeng  Menambun  untuk  menyerang kerajaan Pinang Sekayuk adalah seperti berikut "Pertama, Upu Daeng Menambun, satu kakap; dan  Pangeran  Mangkubumi  dan  Upu  Daeng Kemasi,  satu  kakap;  dan  Gusti  Jamril  satu kakap;  dan  Gusti  Jamadin  satu  kakap;  dan Gusti  Panglima  satu  kakap;  Gusti  Jalma  pun, dia  juga;  dan  Daeng  Lulu  satu  kakap  dan Panawucik  Demang  Relaga  satu  kakap,  dan Tok  Asin  satu  kakap;  inilah  neneknya  Tuan Imam AH, sebelah ibunya; dan Penggawa Tusti satu kakap, mudiklah; itulah ayah Encik Dollah dan Encik Arif dan Encik Kutat satu kakap, dan Inderaguru  Tujarapok  satu  kakap;  dan  Encik Subuh  Kiai  wangsanaya  inilah  ayah  Kiai Demang,  neneknya  Encik  Johar  satu  kakap; dan  Kiai  Raksapada  satu  kakap.  Jumlah sekaliannya  perahu  adalah  tiga  puluh".30 Pakatan  tersebut  menyerang  kerajaan  Pinang Sekayuk dan membina kubu di Tumban. Selain itu,  pakatan  tersebut  menunggu  kedatangan Daeng Chelak.
Pada  waktu  ketibaan  Daeng  Chelak  di Sebukit,  Ratu  Bagus,  putera  Raja  Landak menghadap  Daeng  Menambun  di  kubu  untuk berbincang  mengenai  perang  tersebut.  Namun begitu,  Daeng  Menambun  menyatakan  beliau berhasrat  untuk  bertemu  Daeng  Chelak  dan berbincang  terlebih  dahulu.  Setelah  Daeng Menambun bersama-sama Ratu Bagus berjumpa  dengan  Daeng  Chelak  di  Sebukit, mereka  berbincang  antara  satu  sama  lain mengenai perang tersebut. Ekoran daripada itu, Daeng Chelak menyatakan bahawa "Adinda ini datang mengadap ini, dipanggil perang. Meski jalan  sehari  pun  hendak  dicuba  juga  dengan Panemhahan  Pangeran  Dipati  dengan  Raden Jaka itu, boleh dia tahu dikatakannya kekanda tiada bersanak saudara; terlampau perbuatannya demikian itu". Setelah perbincangan selesai, mereka bersepakat untuk menyerang kerajaan Pinang Sekayuk tersebut.
Dalam pada itu, Utin Devvaman, puteri sulung Daeng Menambun terpikat dengan Ratu Bagus. Ekoran daripada itu, Utin Dewaman dan Ratu Bagus  dikahwinkan.  Selepas  perkahwinan tersebut  dilaksanakan,  Ratu  Bagus  dilantik sebagai  Panglima  Besar@Panglima  Perang oleh  Daeng  Chelak.32  Akhirnya,  pakatan Daeng  Menambun  bertambah  lagi  iaitu angkatan  tentera  daripada  Daeng  Chelak  dan Ratu  Bagus.  Ekoran  daripada  itu,  Pangiran Dipati,  Raden  Jaka  bersama-sama  pakatannya takut  terhadap  pakatan  empat  buah  kerajaan tersebut  terdiri  daripada  kerajaan  Sebukit, kerajaan  Johor-Riau-Lingga-Pahang,  kerajaan Sambas dan kerajaan Landak.33
Akhimya, Daeng Menambun bersama-sama angkatan Daeng Chelak dan Ratu Bagus tiba di kubu.  Daeng  Kemasi  bersama-sama  putera Daeng Menambun  yang terdiri daripada Gusti Jamril, Gusti Jamadin dan Gusti Jalma bertemu dengan  Daeng  Chelak.  Keesokan  harinya, pakatan  tersebut  menyerang  kubu  musuh  dan berjaya mengalahkan musuh di sini. Seterusnya,  pakatan  tersebut  mara  dan menyerang kubu Raden Jaka. Angkatan tentera Raden  Jaka  dikalahkan  oleh  pakatan  tersebut. Ekoran  daripada  itu,  Raden  Jaka  dan pengikutnya  mengundurkan  diri.  Seterusnya, pakatan tersebut mara ke hadapan dan berjaya mengalahkan  musuh  di  kubu  lain.  Akhirnya, pakatan tersebut berjaya memasuki kota Pinang Sekayuk dan menuju ke istana Pangiran Dipati. Setelah  pakatan  tersebut  tiba  di  istana  itu, Pangiran  Dipati  mengundurkan  diri  ke  suatu tempat di Pinang Sekayuk. Ekoran daripada itu, pakatan tersebut berjaya mengalahkan kerajaan Pinang Sekayuk. Kebanyakan pengikut Pangiran  Dipati  dan  Raden  Jaka  mengaku bahawa Daeng Menambun dan Puteri Kesumba adalah  keturunan  Raja  Mempawah  yang sebenarnya.  Ekoran  daripada  itu,  Daeng Menambun berjaya mendapat daerah Mempawah  yang  lain.  Sebagai  tambahan, Pangiran Dipati berundur ke Pebahar, kemudian  ke  Sapiri,  kemudian  ke  Sanga Tamilak, kemudian ke Takan dan seterusnya ke Melayu.34  Setelah  tiba  di  Melayu,  Pangiran Dipati menetap dan mangkat di sini.
Kaum  Dayak  Salleh  pula  ditangkap  oleh pakatan  Daeng  Menambun  dan  diajarkan
tentang  agama  Islam.  Selepas  itu,  Daeng Menambun mengarahkan seluruh kaum Dayak di  Sungai  Mempawah,  Sungai  Sumpat  dan Sungai Malinsam berkumpul untuk bermesyuarat.  Daeng  Menambun  berhasrat untuk  mengadakan  perjanjian  dengan  seluruh kaum Dayak dalam kerajaan beliau. Selain itu, Daeng  Menambun  memberi  peluang  kepada mereka  dan  wajib  patuh  kepada  beliau  serta keturunannya.  Perjanjian  tersebut  adalah seperli  berikut  "Mengaku  setia  kepada  raja turunan  Patih  Gumantar  turun  temurun".35 Ekoran daripada itu, kaum Dayak
menunjukkan sikap positif terhadap kepimpinan  Daeng  Menambun  dan  akan  setia kepada beliau sampai bila-bila. Selepas perang di  Pinang  Sekayuk  selesai,  pakatan  Daeng Menambun  pulang  ke  Sebukit.  Seterusnya, beberapa  hari  kemudian,  Daeng  Kemasi  dan Daeng  Chelak  berhasrat  untuk  pulang  ke kawasan pemerintahan masing-masing. Daeng Menambun  dan  Puteri  Kesumba  meneruskan kesinambungan kerajaan Mempawah.

## Simpulan
Setelah  Daeng  Menambun  dan  Daeng Kemasi  diutuskan  oleh  Daeng  Parani  di kerajaan  Johor-Riau-Lingga-Pahang,  mereka terus  menetap  di  kerajaan  Mempawah  dan Sambas  sehingga  wafat.  Daeng  Menambun
berkahwin dengan Puteri Kesumba, keturunan diraja  Matan  dan  Senggaok.36  Selain  itu, Daeng  Menambun  diberi  gelaran  sebagai Pangiran  Emas  Seri  Negara  dan  dilantik sebagai  Raja  Mempawah  yang  berpusat  di Sebukit  pada  tahun  1737.  Daeng  Menambun menetap  di  kerajaan  Mempawah  sehingga beliau  wafat  pada  tahun  1761.  Selepas kemangkatan Daeng Menambun, Gusti Jamril, putera  beliau  diangkat  dan  dilantik  sebagai Raja Mempawah. Daeng Menambun merupakan  seorang  tokoh  yang  dicari  oleh Sultan Muhammad Zainuddin dan kaum Dayak tua  yang  insaf  kerana  beliau  seorang pemerintah yang bijak, baik dan sesuai.
Daeng  Kemasi  berkahwin  dengan  Raden Tengah,  keturunan  diraja  Sambas  dan  Brunei. Selain  itu,  Daeng  Kemasi  diberi  gelaran sebagai Pangiran Mangkubumi dan menjalankan  pemerintahan  dalam  kerajaan Sambas.38 Daeng Kemasi menetap di kerajaan Sambas  sehingga  beliau  wafat.  Selepas kemangkatan Daeng Kemasi, keturunan beliau tetap  memegang  jawatan  dan  membantu menaikkan  kerajaan  Sambas  di  Kalimantan Barat.39  Daeng  Kemasi  merupakan  seorang tokoh yang  dicari oleh  Sultan  Umar Akamuddin  I  kerana  baginda  berhasrat  untuk salah  seorang  daripada  Opu  Bugis  Lima Bersaudara menetap di kerajaan Sambas.

## Referensi
Sumber Utama CO  439/1,  Annual  Report  of  the  State  of Selangor for the Year 1889. Pejabat Sultan Negeri Johor, Family Tree Sultan of Johore and Bugis.
SP  368/21,  Haji  Raja  Amzah  bin  Raja  Sohot, Salinan  Salasilah  Raja  Melayu  Bugis  di Nusantara.
SP  368/21,  Haji  Raja  Amzah  bin  Raja  Sohot, Salasilah  Raja  Melayu  Bugis  di  Nusantara (Dalam Tulisan Jawi).
Sumber Kedua Abdullah Zakaria bin Ghazali, "Daeng Chelak ibni Daeng Rilekkek: Menelusuri Maklumat daripada  Teks  Melayu",  Seri  Alam,  Shah Alam:  Lembaga  Muzium  Selangor,  Bil.  8, 2004.
Abdullah  Zakaria  bin  Ghazali,  "Raja  Kechil- Sultan  Abdul  Jalil  Rahmat  Syah  17.18- 1722: Satu Kajian Tentang Asal-susulnya", Jurnal Sejarah Melaka, Bil. 6., 1981.
Abdullah  Zakaria  bin  Ghazali,  "Sultan Keturunan  Kesultanan  Melaka  di  Pahang dan  Johor",  Jurnal  Sejarah  Melaka,  Bil  7, 1982.
M  E"yas  Suryani  Soren  (penyusun),  Sejarah Mempawah Tempo Doeloe, him 67
Abdullah Zakaria bin Ghazali, "Daeng Chelak ibni Daeng Rilekkek: Menelusuri Maklumat daripada Teks
WVu,'  f?  m'  hlm'  84  dan  Urai  Rizai  Fahmi' ^rajaan  Islam  Sambas,  Sambas:  Istana Alvvatzikhoebillah 2002, him. 12.
3J  Ahmad  Fauzi  Basri  (Penterjemah),  Tuhfat
al-Nafis:  Sejarah  Melayu-Islam.  him.  221. Raja Haji Ali, Tuhfat al-Nafis: Sejarah Riau- Lingga  dan  Daerah  Takluknya  1699-1864 him 34 CT\ /110/1   A in L   r-.i    ^i. .  ,
_J
CO  439/1,  Annual  Report  of  the  State  of
Selangor for the Year 1889.
Abu  Hassan  Sham,  Puisi-puisi  Raja  Ali  Haji,
Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka,
1993.
Ahmad  Fauzi  Basri  (Penterjemah),  Tuhfat  al-
Nafis: Sejarah Melayu-hlam, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1991.
Andi Zainal Abidin, Sejarah Sulawesi Selatan,
Ujung  Pandang:  Hasanuddin  University Press, 1999.
Aruna  Gopinath,  Pahang  1880-1933:  A Political History, Kuala Lumpur: Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, 1991.
Darmawijaya,  Kesultanan  Islam  Nusantara,
Jakarta Timur: Pustaka al-Kautsar, 2010. Ellyas  Suryani  Soren  (penyusun),  Sejarah
Mempawah  Tempo  Doeloe,  Kabupaten Pontianak:  Kantor  Informasi,  Arsip  dan Perpustakaan Daerah Kabupaten Pontianak, 2004.
Goudie, D. J., Syair Perang Siak, MBRAS: Art Printing Works Sdn. Bhd., 1989.
H.  M.  Syarif  Kasim  (penanggung  jawab), Kabupaten Sambas: Sejarah Kesultanan dan Pemerintahan Daerah, Pontianak:
Percetakan Taurus-Semar Karya Pontianak,
2001.
H.  Mawardi  Rivai,  "Kesultanan  Sambas Menenun  Zaman", Rogayah A.  Hamid dan Mariyam Salim (Penyelenggara) Kesultanan Melayu, Kuala Lumpur, Dewan Bahasa dan Pustaka, 2006.
Hooker, V. M., (editor), Tuhfat al-Nafis, Kuala
Lumpur:  Penerbit  Fajar  Bakti  Sdn.  Bhd., 1982.
Linehan,  W.,  A  History  of  Pahang,  Kuala Lumpur: MBRAS, 1973.
Lisyawati  Nurcahyani  (Editor),  Pontianak 1771-1900:  Suatu  Tinjauan  Sejarah  Sosial Ekonomi, Pontianak: Romeo Grafika
Pontianak, 2000.
Low, H., "Selesilah (Book of the Descent of the
Rajas  of  Brunei",  Cheah  Boon  Kheng (Editor),  Papers  Relating  to  Brunei, MBRAS: Academe Art & Printing Services Sdn. Bhd., 1998.
Mohammad  Isa  Othman,  Politik  Tradisional Kedah  1681-1942,  Kuala  Lumpur:  Dewan Bahasa dan Pustaka, 1990.
Mohd.  Yusof  Md.  Nor  (Diusahakan  oleh),
Salasilah Melayu dan Bagis, Petaling Jaya: Penerbit Fajar Bakti Sdn. Bhd., 1984.
Munoz,  P.  M.,  Early  Kingdoms  of  the Indonesian  Archipelago  and  the  Malay Peninsula, Singapore: Editions Didier Millet Pte Ltd., 2006.
Pabali  bin  Hj.  Musa  M.  A,  "Kesultanan Sambas",  Nik  Hassan  Suhaimi  Nik  Abdul Rahman,  Ahmad  Farid  Abdul  Jalal, Bambang  Dudi  Utomo  dan  Asyaari Muhamad (penyunting), Providing Seminar Antarabangsa
Kesultanan Melayu
Nusantara:  Sejarah  dan  Warisan,  Bangi:
Lembaga Muzuim Negeri Pahang dan Inst. Alam dan Tamadun Melayu UKM, 2005.
Raja Adnan Salman (diselenggarakan),
Warisan Khazanah Riau Gabungan Yayasan Marhum Murshid, Singapura: 1988, him. 28 Raja  AH  HajL  Tuhfat  al-Nafis,  Singapura: Malaysian Publications Ltd., 1965.
Raja  Ali  Haji,  Tuhfat  al-Nafis:  Sejarah  Riau- Lingga  dan  Daerah  Takluknya  1699-1864,
Tanjung Pinang: Yayasan Khazanah Melayu, 2002.
Ricklefs,  M.  C,  Sejarah  Indonesia  Modern 1200-2004,  Jakarta:  PT  Serambi  Ilmu Semesta, 2005.
Rogayah A. Hamid (diselenggarakan), Hikayat Upu  Daeng  Menambun,  Kuala  Lumpur:
Dewan Bahasa dan Pustaka, 1980. Sartono Kartodirdjo, Pengantar Sejarah Indonesia Bant: 1500-1900, Jakarta:
Penerbit  PT  Gramedia  Pustaka  Utama,
1992.
Saunders,  G.,  A  History  of  Brunei,  Kuala Lumpur: Oxford University Press, 1994.
Urai  Rizai  Fahmi,  Kerajaan  Islam  Sambas, Sambas: Istana Alwatzikhoebillah, 2002.
Winstedt,  R.  O.,  A  History  ofJohore,  Kuala Lumpur:  Malaysian  Branch  of  the  Royal Asiatic Society, 1979