Dafad

Mae defaid yn gilfilod pori heidiol corniog canolig ei faint, ac yn anifeiliaid fferm a gedwir yn aml er mwyn eu cig a’u cnu. Er bod y term dafad yn gallu sôn am rywogaethau eraill yn y genws Ovis, wrth ei ddefnydd cyffredin mae bron bob amser yn cyfeirio at ddefaid dof. Gelwir grŵp o ddefaid yn braidd neu'n ddiadell. Fel cilfil, mae defaid yn garnolion o urdd yr Artiodactyla. Ceir dros biliwn o ddefaid dof. Cyfeirir at fenyw lawndwf fel mamog a'r gwryw fel hwrdd, neu faharen; yr enw ar wryw ysbaddedig yw gwedder neu folltyn a dafad ifanc yw oen. Ceir defaid gwyllt mewn sawl rhan o Ewrasia, megis yr argali, dafad yr eira a'r wrial, yn ogystal â'r ddafad hirgorn o Ogledd America, ond anifeiliaid dof a fegir am eu gwlân a'u cig yw defaid yn bennaf, a hynny ers canrifoedd lawer. Tan y 19g roedd mwy o eifr yng Nghymru nag o ddefaid, ond mae'n sicr fod y ddafad wedi chwarae rhan fawr yn economi Cymru gan ddarparu llaeth, cig, crwyn a gwlân. Yr enw a roddir ar ddafad ifanc ydy oen. Gwryw'r ddafad yw hwrdd, ac mae'r paru'n digwydd yn yr hydref. Mae'r cyfnod ŵyna yn digwydd am gyfnod o fis, ar y fferm, a hynny rhwng Ionawr ac Ebrill. Un oen mae'r ddafad fynydd yn bwrw fel arfer, er bod defaid llawr gwlad yn ŵyna dau neu ragor. Gan fwyaf, mae'r erthygl hon yn sôn am ddefaid yng Nghymru. Ar ddiwedd y gwanwyn rhoddir nodau clust i'r defaid a thorrir ŵyn gwryw (sbaddiad). Yn yr haf caiff y defaid eu cneifio a'u dipio er mwyn lladd parasitiaid. Y tebygrwydd yw fod defaid yn hanu o'r mwfflon gwyllt sy'n frodorol i ranbarth Caspiaidd o ddwyrain Twrci, Armenia, Aserbaijan ac Iran. Dyma un o'r anifeiliaid cynharaf i gael ei dofi at ddibenion amaethyddol, a chant eu magu ar gyfer eu cnu (gwlan), eu cig a'u llaeth. Gwlân dafad yw'r ffibr anifail a ddefnyddir fwyaf, ac fel arfer caiff ei dorri a'i gasglu trwy gneifio. Gelwir cig defaid fel arfer yn Gymraeg yn gig oen. Mae defaid yn parhau i fod yn bwysig i wlân a chig heddiw, ac yn achlysurol hefyd yn cael eu magu ar gyfer eu crwyn i wneud dillad neu garpedi, ac fel anifeiliaid llaeth. Mae ffermio defaid yn cael ei harfer ledled y rhan fwyaf o'r byd, ac mae wedi bod yn sylfaenol i sawl gwareiddiad. Yn y cyfnod modern, Awstralia, Seland Newydd, cenhedloedd de a chanol De America, ac Chymru yw prif ffermwyr defaid y byd. Gan eu bod yn anifail allweddol yn hanes ffermio, mae defaid wedi bod yn agos at bobl ers milenia. Fel anifail fferm, mae defaid yn cael eu cysylltu amlaf â delweddau bugeiliol ac yn symbol o ddiniweidrwydd neu'n dilyn hyn a llall. Mae defaid yn ymddangos mewn llawer o fytholegau — megis y Cnu Aur — a llawer o grefyddau, yn enwedig y traddodiadau Abrahamaidd. Mewn defodau crefyddol hynafol a modern, defnyddir defaid fel anifeiliaid fel aberth. Nid yw union linell y llinach rhwng defaid dof a'u hynafiaid gwyllt yn hollol glir. Mae'r ddamcaniaeth fwyaf cyffredin yn nodi bod Ovis aries yn ddisgynnydd i'r mwfflon gwyllt; disgynnydd lledwyllt i'r ddafad ddof yw mwfflon yr Ewrop. Roedd defaid ymhlith yr anifeiliaid cyntaf i gael eu dofi gan ddynolryw. Amcangyfrifir bod y dyddiad dofi defaid yn disgyn rhwng 11,000 a 9,000 CC ym Mesopotamia ac o bosibl tua 7,000 CC ym Mehrgarh yn Nyffryn Indus. I ddechrau, roedd defaid yn cael eu cadw ar gyfer cig, llaeth a chrwyn yn unig. Mae tystiolaeth archeolegol o gerflunwaith a ddarganfuwyd ar safleoedd yn Iran yn awgrymu y gallai amaethwyr cynnar fod wedi dechrau dewis defaid gwlanog tua 6,000 CC, ac mae'r dillad gwlân gwehyddu cynharaf wedi'u dyddio i ddwy neu dair mil o flynyddoedd yn ddiweddarach. Ymledodd bugeilio a ffermio defaid yn gyflym yn Ewrop. Dengys cloddiadau archaeolegol, tua 6,000 CC, yn ystod y cyfnod Neolithig o gynhanes, fod y bobl Castelnofiaidd, a oedd yn byw o amgylch Châteauneuf-les-Martigues ger Marseille heddiw yn ne Ffrainc, ymhlith y cyntaf yn Ewrop i gadw defaid dof. Yn ymarferol o'i gychwyn, roedd gwareiddiad Groeg hynafol yn dibynnu ar ddefaid a dywedir eu bod yn enwi'r anifeiliaid unigol. Roedd y Rhufeiniaid Hynafol yn cadw defaid ar raddfa fawr, ac yn bwysig am iddynt ledaenu a magu defaid drwy ddethol y mathau mwyaf addas. Somia Plinius yr Hynaf yn ei Naturalis Historia, am ddefaid a gwlan. Lledaenodd gwladychwyr Ewropeaidd yr arferiad i'r Byd Newydd o 1,493 ymlaen.