Ymlusgiad

Anifeiliaid asgwrn-cefn gwaed oer gyda chroen cennog yw ymlusgiaid sy'n ffurfio'r dosbarth Reptilia. Maent i'w cael ar pob cyfandir heblaw am Antarctica er fod y mwyafrif ohonyn nhw'n byw mewn ardaloedd trofannol ac isdrofannol. Mae tymheredd eu cyrff yn newid ac felly maen nhw'n dibynnu ar dymheredd yr amgylchedd. Mae'r mwyafrif o rywogaethau'n gigysol ac yn ddodwyol, hynny yw, maen nhw'n dodwy wyau â phlisgyn (masgl) meddal ar y tir. Mae'r rhywogaethau byw o ymlusgiaid yn perthyn i'r urddau canlynol:
  - Crocodilia: 23 rhywogaeth
  - Sphenodontida: 2 rhywogaeth
  - Squamata: tua 7,600 rhywogaeth
  - Testudines (crwbanod): tua 300 rhywogaeth Mae ymlusgiaid byw yn cynnwys crwbanod, crocodeiliaid, sgwamatiaid a rhyncoseffaliaid (twataraid). Yn y system ddosbarthu Linnaeaidd draddodiadol, mae adar yn cael eu hystyried yn ddosbarth ar wahân i ymlusgiaid. Fodd bynnag, mae crocodeiliaid yn perthyn yn agosach i adar nag ydynt i ymlusgiaid byw eraill, ac felly mae systemau dosbarthu cladistaidd modern yn cynnwys adar o fewn Reptilia, gan ailddiffinio'r term fel cytras. Mae diffiniadau cytrasaidd eraill yn cefnu ar y term ymlusgiad yn gyfan gwbl, o blaid y cytras Sauropsida, sy'n cyfeirio at bob anifail sy'n perthyn yn nes at ymlusgiaid byw nag at y mamaliaid. Herpetoleg yw'r enw ar yr astudiaeth o urddau ymlusgiaid traddodiadol, wedi'u cyfuno'n hanesyddol a'r amffibiaid byw. Tarddodd y proto-ymlusgiaid cynharaf y gwyddys amdanynt tua 312 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn ystod y cyfnod Carbonifferaidd, ar ôl datblygu o detrapodau reptiliomorphaidd datblygedig a addaswyd i fywyd ar dir sych. Yr eureptile hysbys cynharaf oedd Hylonomus, anifail bach tebyg i fadfall arwynebol. Mae data genetig a ffosil yn dadlau bod y ddwy linach fwyaf o ymlusgiaid, yr Archosauromorpha a'r Lepidosauromorpha, wedi dargyfeirio tua diwedd y cyfnod Permaidd. Yn ogystal â'r ymlusgiaid byw, mae yna lawer o grwpiau amrywiol sydd bellach wedi'u difodi, mewn rhai achosion oherwydd digwyddiadau difodiant torfol. Yn benodol, fe wnaeth y digwyddiad difodiant Cretasaidd-Paleogene ddileu'r pterosoriaid, y plesiosoriaid a'r holl ddeinosoriaid nad ydynt yn adar ochr yn ochr â llawer o rywogaethau o grocodeilfformau a sgwamatiaid. Mae ymlusgiaid byw nad ydynt yn adar yn byw ym mhob cyfandir ac eithrio Antarctica. Mae'r ymlusgiaid yn fertebratau tetrapod, hy mae nhw'n greaduriaid sydd naill ai â phedwar coes neu, fel nadroedd, yn ddisgynyddion o hynafiaid pedwar coes. Yn wahanol i amffibiaid, nid oes gan ymlusgiaid gyfnod larfa dyfrol. Mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n ddodwyol, er bod sawl rhywogaeth o sgwamatiaid yn fywesgorol, yn ogystal ag ambell gytras dyfrol sydd wedi'i ddifodi- mae'r ffetws yn datblygu o fewn y fam, gan ddefnyddio brych (anfamalaidd) yn hytrach na'i gynnwys mewn plisgyn wy. Fel amniotau, mae wyau ymlusgiaid wedi'u hamgylchynu gan bilenni i'w hamddiffyn a'u cludo, sy'n eu haddasu i atgenhedlu ar dir sych. Mae llawer o'r rhywogaethau bywesgorol yn bwydo eu ffetysau trwy wahanol fathau o frych sy'n debyg i rai mamaliaid, gyda rhai'n darparu gofal cychwynnol ar gyfer eu cywion. Mae ymlusgiaid sy'n bodoli yn amrywio o ran maint o'r geco bach, Sphaerodactylus ariasae, sy'n gallu tyfu hyd at 17 mm i'r crocodeil dŵr halen, y Crocodylus porosus, a all gyrraedd 6 metr o hyd ac sy'n pwyso dros 1,000 kg.