Helynt Brewer-Spinks

Dadl ynglŷn â hawl y Cymry Cymraeg i siarad Cymraeg yn y gweithle oedd helynt Brewer-Spinks. Gwrthodai cyfarwyddwr y ffatri, Brewer-Spinks, i'r gweithwyr siarad Cymraeg yn y ffatri yn Nhanygrisiau ym Mehefin 1965. Ildiodd Spinks yn y diwedd yn dilyn gwrthdystiadau ac adroddiadau am yr helynt yn y wasg a'r cyfryngau. Dyma un o'r protestiadau cyntaf lle cafwyd cynrychiolwyr o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg yn annerch y dorf. Amlygodd yr helynt le israddol y Gymraeg yng Nghymru. Arweiniodd y digwyddiad at sefydlu Undeb y Gymraeg gan John Lasarus Williams. Cafodd y ffatri fechan, yn hen ysgol Tanygrisiau, ei chymryd drosodd yng ngwanwyn 1965, tri mis cyn yr helynt. Rhoddodd y perchnogion newydd o ganolbarth Lloegr, Whitewell & Hailey Ltd., reolaeth y ffatri yn nwylo Brewer-Spinks, a symudodd i'r Blaenau o Loegr yn unswydd. Ddechrau Mehefin 1965 gorchymynodd Spinks nad oedd neb o'r gweithwyr - Cymry Cymraeg lleol i gyd - i siarad Cymraeg yn y ffatri a bod disgwyl iddynt i gyd arwyddo cytundeb yn cytuno â hynny er mwyn parhau i weithio yno. Diswyddwyd dau o'r gweithwyr: Tom Elmer Jones o Graig y Nos, Blaenau Ffestiniog a Neville Jones o Lwyn Hir, Manod, Blaenau Ffestiniog, gan iddynt wrthod cydymffurfio â'r gorchymyn. Torrodd tymestl ar unwaith, yn lleol a ledled Cymru, gyda nifer fawr o bobl yn protestio ac yn comdemnio Spinks a'r cwmni. Cafodd y gweithwyr gefnogaeth y pentrefwyr a sawl gwleidydd. Cefnogodd Tom Jones, Shotton, trefnydd Gogledd Cymru Undeb y Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth (TGWU) y gweithwyr. Meddai, "Y ffaith ydi bod y peth yn gwbwl warthus ac mae'r dyn yn chwarae efo deinameit." Cynhaliwyd sawl cyfarfod cyhoeddus. Ar 24(?) Mehefin 1965, cynhaliwyd "cyfarfod cyhoeddus tanllyd" yn ôl Geraint Jones yn ei gyfrol Brwydr yr Iaith, 1962-67, cyfarfod a drefnwyd gan Gymdeithas Bro Ffestiniog. Anerchwyd y dorf ar ran y Gymdeithas gan Owain Owain a Gareth Miles. Y noson honno, yn ôl John Lasarus Williams a oedd yn bresennol mewn sawl un o'r cyfarfodydd, y creodd Owain Owain ymgyrch newydd: yr ymgyrch i "beintio'r byd yn wyrdd". Chwedl Dafydd Iwan flynyddoedd yn ddiweddarach: "Rhybuddiodd Owain, os na cheid penderfyniad cryf y byddai ef, wythnos i'r noson honno am saith o'r gloch, liw dydd, yn mynd o'r tŷ gyda phot o baent du a brwsh ac yn dileu hynny a fedrai o eiriau Saesneg oddi ar hysbysfyrddau ac adeiladau'r llywodraeth yn ninas Bangor." Yn ôl Geraint Jones, roedd hyn yn "symudiad gwirioneddol o feiddgar a heriol", yn her i bobl Bro Ffestiniog ac i Gymdeithas yr Iaith. Anogwyd y dorf i dderbyn "her" Owain a chytunwyd i roi naw diwrnod i Brewer-Spinks wrthdroi ei reol. Drannoeth, cafwyd cyfarfod rhwng Spinks a'r Aelod Seneddol lleol, Thomas William Jones. Anogwyd Spinks i gytuno â phenderfyniad y cyfarfod: nododd y byddai'n "ystyried" eu hargymelliad. Ddyddiau wedyn, roedd yn dal i ystyried. Ar y dydd olaf o Fehefin cafwyd cyfarfod cyhoeddus arall, "a'r teimladau'n llawer ffyrnicach erbyn hyn". Penderfynwyd galw protest y tu allan i gatiau'r ffatri yn Nhanygrisiau am 7.30 y bore. Daeth dros 200 o bobl i'r brotest honno. Roedd posteri'r dorf yn nodi: "Ni fynnwn yr anghyfiawnder hwn gan Sais", No Welsh Not!, "Parch i'r Iaith, 'Democratiaeth?'" a "Trech Gwlad Nac Arglwydd". Anerchwyd y dorf gan Cynan, yr Archdderwydd, a wahoddwyd yno gan John Lasarus Williams, un o aelodau Cell Bangor o'r Gymdeithas. Nododd Cynan fod ymddygiad Brewer-Spinks yn Ffasgaidd. Siaradodd Will Whitehead, Undeb Glowyr De Cymru dros yr hawl i'r gweithwyr ddefnyddio eu hiaith eu hunain.