Cabala

Dull esoterig, disgyblaeth, ac ysgol o feddwl mewn cyfriniaeth Iddewig yw Cabala. Mae'n sylfaen i ddehongliadau crefyddol cyfriniol yn Iddewiaeth. Enw ar Cabalydd traddodiadol yw Mekubbal. Datblygodd Cabalyddion Iddewig ffyrdd o drosglwyddo prif destunau Cabala a oedd yn ymwneud â'r traddodiad Iddewig ac sydd fel arfer yn defnyddio ysgrythurau Iddewig clasurol er mwyn egluro a dangos ei dysgeidiaethau cyfriniol. Yn ôl Cabalyddion, mae'r dysgeidiaethau hyn yn diffinio ystyr craidd y Beibl Hebraeg a llenyddiaeth Rabineg draddodiadol ill dau a'u gwybodaeth gyfrinachol, ynghyd ag esbonio pwysigrwydd arferion crefyddol Iddewon. Yn hanesyddol, daeth Cabala o ffurfiau cynnar o gyfriniaeth Iddewig, yn al-Andalus (Sbaen) o'r 12fed i'r 13eg ganrif ac ym Mhrofens Hakhmei. Ymhellach, cafodd ei hailddehongli yn ystod y dadeni cyfriniol Iddewig ym Mhalestina Otomanaidd yr 16eg ganrif. Ysgrifennwyd y Zohar, un o brif destunau Cabala, ddiwedd y 13eg ganrif, yn ôl pob tebyg gan Moses de León. Ystyrir Isaac Luria yn dad Cabala cyfoes; poblogeiddiwyd Cabala Lurianaidd ar ffurf Iddewiaeth Hasidig o'r 18fed ganrif ymlaen. Yn ystod yr 20fed ganrif, mae diddordeb academaidd mewn testunau Cabalistig dan arweiniad yr hanesydd Iddewig Gershom Scholem yn bennaf wedi ysbrydoli datblygiad ymchwil hanesyddol ar Gabala ym maes astudiaethau Iddewig. Er bod gweithiau bach yn cyfrannu at ddealltwriaeth o'r Cabala fel traddodiad sy'n esblygu, y Bahir, Zohar, Pardes Rimonim, a'r Etz Chayim yw'r prif destunau. Cydnabyddir llenyddiaeth Hechalotaidd yn sylfaen o bwys mawr i'r Cabala ac yn fwy penodol, cydnabyddir y Sefer Yetzirah yn darddiad ffurfiol i lawer o'r llyfrau hyn. Dogfen fer sy'n cynnwys ambell dudalen yw'r Sefer Yetzirah, a gafodd ei hysgrifennu ganrifoedd cyn gwaith uchel a chanol yr oesoedd canol, gan gyflwyno fersiwn alffaniwmerig ar gosmoleg. Gellir deall hyn yn fath o ragarweiniad ar ganon Gabala.