John Ystumllyn

Garddwr o Gymro oedd John Ystumllyn, a elwir hefyd yn Jac Du neu Jack Black. Roedd yn un o'r bobl ddu gyntaf yng Nghymru i gael hanes ei fywyd wedi ei gofnodi. Nid oes sicrwydd o le'r oedd John yn hannu. Mae'n bosib ei fod wedi'i gipio ar gyfer masnach gaethweision yr Iwerydd, naill ai o Orllewin Affrica neu India'r Gorllewin. Pan oedd tua 8 mlwydd oed, fe'i gymerwyd gan deulu Wynn i'w stad Ystumllyn yn Cricieth, lle cafodd ei fedyddio, a chafodd yr enw Cymraeg John Ystumllyn. Yma cafodd ei "ddofi", a dysgwyd Saesneg a Chymraeg iddo gan y bobl leol. Dysgodd arddwriaeth a chrefftwaith, ac roedd ganddo medr naturiol i'r gwaith. Gweithiodd fel garddwr yn yr ystâd ac yn y pen draw "tyfodd yn ddyn ifanc golygus ac egnïol", gyda'i bortread wedi'i baentio tua'r adeg hon. Roedd nifer o ferched lleol wedi gwirioni arno, a dechreuodd ramant gyda'r forwyn leol Margaret Gruffydd. Wrth i Margaret symud i wahanol swyddi, dilynodd Ystumllyn hi, ac yn y pen draw rhedodd i ffwrdd o'i swydd fel garddwr i briodi ym 1768. Ganwyd saith o blant iddyn, gyda pump yn goroesi, a mae nifer o’u disgynyddion yn dal i fyw yn yr ardal erbyn yr 21G. Buont yn gweithio fel stiwardiaid tir i ddechrau, ond yn y pen draw ailymunodd Ystumllyn â chyflogaeth teulu Wynn. I gydnabod ei wasanaeth, rhoddodd Ellis Wynn ardd a bwthyn mawr, hynafol i Ystumllyn yn Y Nhyra Isa. Bu farw Ystumllyn ym 1786, gyda'i wraig yn marw ym 1828, dros ddeugain mlynedd yn ddiweddarach. Roedd pobl yn hoff iawn o Ystumllyn yn ei amser, ac ni chyfarfu ag fawr o ragfarn hiliol, er ei fod yn aml yn dod ar draws syndod ac anwybodaeth gan bobl leol ynghylch ei ymddangosiad anghyfarwydd. Sawl blwyddyn ar ôl ei farwolaeth, adeiladwyd heneb fach yn ei fan claddu yn Eglwys Sant Cynhaearn. Dros gan mlynedd ar ôl marwolaeth Ystumllyn, cyhoeddodd yr awdur o Gymru Robert Isaac Jones gyfrif o fywyd Ystumllyn, a luniwyd o amrywiol gofnodion llafar lleol. Mae'r gwaith hwn, er ei fod hefyd wedi'i feirniadu am ei "anghofrwydd" a'i "ystrydebu hiliol", yn gwasanaethu fel y "ffynhonnell fwyaf addysgiadol" am fywyd Ystumllyn. Yn ôl Jones, roedd John Ystumllyn yn "ddyn gonest iawn, heb falais, ac yn cael ei barchu gan y bonedd a'r bobl gyffredin fel ei gilydd".