Hizballah

Mudiad a phlaid wleidyddol Islamaidd Shia gydag ideoleg Islamaidd yn Libanus yw Hizballah, (Arabeg: حزب الله, ḥizbu-llāh; "plaid Duw"; hefyd Hezbollah, Hizbullah, Hizbollah, Hezballah, Hisbollah, ac Hizb Allah. Ymunodd Hizballah gydag Iran wythnos wedi i Ryfel Israel a'r Unol Daleithiau yn erbyn Iran ddechrau gan ymosod ar Ogledd Israel yn gryf gyda thaflegrau. Pan sefydlwyd Hizballah ar ddechrau'r 1980au, ei hamcanion oedd gyrru Israel allan o dde Libanus a chreu gwladwriaeth Islamaidd. Erbyn heddiw mae Hizballah wedi rhoi'r gorau i'w hymdrechion i droi Libanus yn wlad holl-Islamaidd, ond mae'n dal i alw am ddinistr Israel. Mae'n grŵp parafilwrol sydd wedi'i wahardd gan sawl gwlad. Adain barafilwrol Hizballah yw'r Cyngor Jihad, a'i hadain wleidyddol yw'r blaid Teyrngarwch i'r Bloc Gwrthsafiad yn Senedd Libanus. Aseswyd yn 2016 bod cryfder arfog y mudiad yn cyfateb i gryfder byddin ganolig yn 2016. Khomeini, sefydlodd Hizballah sydd â chysylltiadau cryf ag Iran ac mae'n rhan o " Echel y Gwrthwynebiad ". Cefnogwyd y grŵp i ddechrau gan 1,500 o hyfforddwyr Corfflu Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd, a helpodd i uno gwahanol garfannau Shia o Libanus o dan arweinyddiaeth Hizballah. Amlinellodd maniffesto Hizballah ym 1985 ei amcanion allweddol, sy'n cynnwys dileu dylanwad y Gorllewin yn y rhanbarth, dinistrio Israel, addo teyrngarwch i arweinydd goruchaf Iran, a sefydlu llywodraeth Islamaidd dan ddylanwad ideoleg wleidyddol Iran. Fodd bynnag, pwysleisiodd y maniffesto hefyd hunanbenderfyniad Libanus. Drwy gydol y 1980au a'r 1990au, ymladdodd Hizballah yn erbyn lluoedd Israel a Byddin De Libanus, a arweiniodd at Israel yn ildio de Libanus yn 2000, gan ddychwelyd i Israel. Chwaraeodd Hizballah ran amlwg hefyd yn Rhyfel Libanus 2006 ac yn ddiweddarach daeth yn rhan o ryfel cartref Syria, lle ymladdodd ochr yn ochr â llywodraeth Syria yn erbyn lluoedd gwrthryfelgar. Yn 2009, diweddarodd Hizballah eu maniffesto i wrthwynebu sectyddiaeth wleidyddol, apelio at fudiadau nad ydynt yn Islamaidd, a hyrwyddo llywodraeth undod cenedlaethol. Mae gan y maniffesto bellach bolisi tramor sy'n pwysleisio strategaethau hegemonaidd yr Unol Daleithiau a rôl Israel yn y rhanbarth fel gwlad sy'n anelu at wladychu'r rhanbarth. Ers y 1990au, mae Hizballah wedi tyfu i fod yn rym gwleidyddol sylweddol yn Libanus. Mae'r grŵp yn gweithredu rhwydwaith o wasanaethau cymdeithasol helaeth, gan gynnwys ysgolion ac ysbytai, ac yn rhedeg gorsaf deledu lloeren, Al-Manar. Yn wleidyddol, mae gan Hezbollah's nifer o seddi yn Senedd Libanus, gan ei wneud yn chwaraewr pwerus yn llywodraeth y wlad. Yn dilyn ffrwydrad porthladd Beirut yn 2020, cyhuddwyd Hizballah o rwystro ymdrechion i ddwyn y rhai oedd yn gyfrifol i gyfrif. Canfu arolwg Baromedr Arabaidd 2024 nad oes gan 55% o Libanwyr "unrhyw ymddiriedaeth o gwbl" yn Hizballah, er ei fod yn parhau i fod yn boblogaidd ymhlith y boblogaeth Shia. Er gwaethaf galwadau am ddiarfogi gan Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, mae Hizballah wedi cryfhau'n filwrol. Ystyrir bod ei adain arfog bellach yn gryfach na Lluoedd Arfog Libanus, gan ei wneud yn un o'r cyrff anwladwriaethol mwyaf pwerus yn y byd. Datganodd arweinydd Hizballah, Hassan Nasrallah, yn 2021 fod gan y grŵp 100,000 o ymladdwyr. Honir bod Hezbollah wedi bod yn rhan o sawl ymosodiad proffil uchel; credir ei fod yn gyfrifol am fomio llysgenhadaeth yr Unol Daleithiau a bomio barics America a Ffrainc yn Beirut ym 1983, llofruddiaeth Rafic Hariri yn 2005 yn ogystal a bomio a herwgipio. Er bod Hizballah yn cael ei ystyried yn fudiad gwrthsafiad gan lawer o ysgolheigion a gwleidyddion, mae'r ei adain filwrol wedi cael ei ddynodi'n grŵp terfysgol gan o leiaf 27 o wledydd, ym mis Hydref 2020.