Arthropod

Yr arthropodau yw'r ffylwm mwyaf o anifeiliaid. Mae mwy na miliwn o rywogaethau gan gynnwys pryfed, cramenogion, arachnidau a myrdd-droedion. Mae gan arthropodau allsgerbwd caled, corff cylchrannog a choesau cymalog. Daw'r gair arthropod o'r Hen Roeg arthron (ἄρθρον) ‘cymal’ a podós (ποδός) (genidol) ‘troed’. Maent yn anifeiliaid di-asgwrn-cefn sydd ag allsgerbwd a'r corff mewn segmentau. Maent yn ffurfio'r ffylwm Arthropoda ac yn cael eu hadnabod gan eu cwtigl, sydd wedi'u gwneud o citin, yn aml wedi'u mwyneiddio â chalsiwm carbonad. Mae cynllun corff yr arthropod yn cynnwys segmentau (cylchrannau), pob un â phâr o atodiadau ee coesau. Maent yn gymesur-ddwyochr ac mae gan eu corff sgerbwd allanol. Er mwyn parhau i dyfu, rhaid iddynt fynd trwy gamau o fwrw celloedd, proses lle maent yn diosg eu hesgerbydau i ddatgelu un newydd oddi tano. Mae gan rai rhywogaethau adenydd a cheir hyd at 10 miliwn o rywogaethau. Mae'r system gylchredol, sef ceudod mewnol arthropod, yn cynnwys ei organau mewnol, a thrwyddo, mae ei haemolymff - yn cylchredeg; mae ganddo system gylchrediad agored. Fel eu tu allan, mae organau mewnol arthropodau fel arfer wedi'u hadeiladu o segmentau ailadroddus. Mae eu system nerfol yn "debyg i ystol", gyda phâr o linynnau nerfol yn rhedeg trwy bob segment ac yn ffurfio pâr o ganglia ym mhob segment. Mae eu pennau'n cael eu ffurfio trwy ymasiad o niferoedd amrywiol o segmentau, ac mae eu hymennydd yn cael ei ffurfio trwy ymasiad ganglia'r segmentau hyn, gan amgylchynu'r oesoffagws. Mae systemau anadlol ac ysgarthol arthropodau'n amrywio, yn dibynnu cymaint ar eu hamgylchedd ag ar yr isffylwm y maent yn perthyn iddo. Mae arthropodau'n defnyddio cyfuniadau o lygaid cyfansawdd ac ocelli ar gyfer eu golwg. Yn y rhan fwyaf o rywogaethau, ni all yr ocelli ddim ond canfod cyfeiriad y golau, a'r llygaid cyfansawdd yw'r brif ffynhonnell wybodaeth, ond prif lygaid pryfed cop yw'r ocelli sy'n gallu ffurfio delweddau ac, mewn rhai achosion, yn gallu tracio'i ysglyfaeth. Mae gan arthropodau hefyd ystod eang o synwyryddion cemegol a mecanyddol, sy'n seiliedig yn bennaf ar addasiadau i'r llu o blew mân a elwir yn setae sy'n taflu trwy eu cwtiglau. Yn yr un modd, mae eu hatgynhyrchu a'u datblygiad yn amrywiol; mae pob rhywogaeth tirol yn defnyddio ffrwythloniad mewnol, ond weithiau gwneir hyn trwy drosglwyddo'r sberm yn anuniongyrchol trwy atodiad neu'r ddaear, yn hytrach na thrwy chwistrelliad uniongyrchol. Mae rhywogaethau dyfrol yn defnyddio naill ai ffrwythloniad mewnol neu allanol. Credir fod bron pob arthropod yn dodwy wyau, ond mae llawer o rywogaethau'n geni eu hifanc yn fyw, ar ôl i'r wyau ddeor y tu mewn i'r fam, ac mae ychydig yn wirioneddol fywiog, fel pryfed gleision (affidau). Mae deor arthropod yn amrywio o oedolion bach i lindys a lindys sydd heb goesau-cymalog ac sydd yn y pen draw'n mynd drwy metamorffosis llwyr i gynhyrchu'r ffurf oedolyn. Mae coeden deulu esblygiadol arthropodau'n dyddio'n ôl i'r cyfnod Cambriaidd. Mae'r grŵp yn cael ei ystyried yn gyffredinol fel monoffyletig, ac mae llawer o ddadansoddiadau yn cefnogi lleoli arthropodau gyda Cycloneuralia mewn uwchffylwm, Ecdysozoa. Ar y cyfan, fodd bynnag, nid yw perthnasoedd gwaelodol yr anifeiliaid hyn wedi'u datrys yn dda eto. Heddiw, mae Arthropodau yn cyfrannu at y cyflenwad bwyd dynol yn uniongyrchol fel bwyd, ac yn bwysicach fyth, yn anuniongyrchol fel peillwyr cnydau. Mae'n hysbys bod rhai rhywogaethau'n lledaenu afiechydau difrifol i bobl, da byw a chnydau.