Ffwng

Grŵp o organebau ewcaryotig ungellog neu amlgellog sy'n perthyn i'r deyrnas Fungi yw ffwng (unigol) neu ffyngau (lluosog), ac sy'n cynnwys micro-organebau fel burum, llwydni, ffwng y gawod a ffwng y penddu, yn ogystal ag organebau mwy o faint fel madarch, caws llyffant, codau mwg a'r gingroen. Fe'u dosbarthwyd fel planhigion yn wreiddiol ond maent yn perthyn yn nes at anifeiliaid. Mae mwy na 70,000 o rywogaethau o ffwngau. O fewn tacsonomeg, maent yn ffurfio parth mawr o ficro-organebau procaryotig a chant eu hastudio o fewn bioleg. O ran maint, mae'r rhan fwyaf ychydig o ficrometrau o hyd. Roedd bacteria ymhlith y ffurfiau bywyd cyntaf i ymddangos ar y Ddaear, ac maent yn bresennol yn y rhan fwyaf o gynefinoedd. Gallant fyw mewn pridd, dŵr, ffynhonnau poeth asidig, gwastraff ymbelydrol, a biosffer dwfn cramen y Ddaear. Mae pob ffwng yn heterotroff. Mae llawer o ffyngau yn saproffytig sy'n bwydo ar organebau marw, ac mae llawer o ffyngau eraill yn barasytig sy'n bwydo ar organebau byw. Mae rhai ffyngau yn byw gydag algâu mewn perthynas symbiotig, ac yn ffurfio cennau. Mae ffyngau o bwysigrwydd economaidd yn cynnwys burum a ddefnyddir i wneud cwrw a bara a rhai rhywogaethau o lwydni a ddefnyddir i wneud caws. Un nodwedd sy'n gosod ffyngau mewn teyrnas wahanol i blanhigion, bacteria, a rhai protistau yw'r chitin sydd yn eu cellfuriau. Mae ffyngau, fel anifeiliaid, yn heterotroffau; cael eu bwyd trwy amsugno moleciwlau toddedig, yn nodweddiadol trwy secretu ensymau treulio i'w hamgylchedd. Nid yw ffyngau yn ffotosyntheseiddio. Mae eu symudedd yn ddibynnol ar eu sborau, a all deithio trwy'r awyr neu ddŵr. Ffyngau yw'r prif ddadelfenwyr mewn systemau ecolegol. Mae'r gwahaniaethau hyn a gwahaniaethau eraill yn gosod ffyngau mewn un grŵp o organebau perthynol, o'r enw yr Eumycota, sy'n rhannu hynafiad cyffredin, dehongliad sydd hefyd yn cael ei gefnogi'n gryf gan ffylogeneteg moleciwlaidd. Mae'r grŵp ffwngaidd hwn yn wahanol i'r mycsomysetau ac öomysetau sy'n debyg o ran strwythur. Gelwir y ddisgyblaeth fiolegol a neilltuir i astudio ffyngau yn mycoleg. Yn y gorffennol, roedd mycoleg yn cael ei ystyried yn gangen o fotaneg, ond mae'n hysbys bellach bod ffyngau yn perthyn, yn enetig, yn nes at anifeiliaid nag at blanhigion. Er eu bod yn doreithiog ledled y byd, mae'r rhan fwyaf o ffyngau yn anamlwg oherwydd maint eu strwythurau bychan, a'u ffordd o fyw yn y pridd neu ar bydredd marw. Mae ffyngau'n cynnwys symbionts o blanhigion, anifeiliaid, neu ffyngau eraill ac mae'n cynnwys parasitiaid. Gallant ddod yn amlwg wrth ffrwytho, naill ai fel madarch neu fel mowldiau. Mae ffyngau'n chwarae rhan hanfodol yn y broses o bydru deunydd organig ac mae ganddynt rolau sylfaenol mewn cylchredeg a chyfnewid maethynnau yn yr amgylchedd. Fe'u defnyddiwyd ers amser maith fel ffynhonnell uniongyrchol o fwyd dynol, ar ffurf madarch a pherygl ; fel cyfrwng lefain ar gyfer bara; ac wrth eplesu amryw gynhyrchion bwyd, megys gwin, cwrw, a saws soi. Ers y 1940au, mae ffyngau wedi cael eu defnyddio ar gyfer cynhyrchu gwrthfiotigau, ac, yn fwy diweddar, mae ensymau amrywiol a gynhyrchir gan ffyngau yn cael eu defnyddio'n ddiwydiannol ac mewn glanedyddion. Defnyddir ffyngau hefyd fel plaladdwyr biolegol i reoli chwyn, clefydau planhigion a phlâu pryfed. Mae llawer o rywogaethau'n cynhyrchu cyfansoddion bioactif o'r enw mycotocsinau, fel alcaloidau a polycetidau, sy'n wenwynig i anifeiliaid gan gynnwys bodau dynol. Mae strwythurau ffrwytho rhai rhywogaethau yn cynnwys cyfansoddion seicotropig ac yn cael eu bwyta'n am hwyl neu mewn seremonïau neu ddefodau 'ysbrydol' traddodiadol. Gall ffyngau ddadelfennu deunyddiau ac adeiladau a gynhyrchwyd gan bobl, a dod yn bathogenau arwyddocaol i bobl ac anifeiliaid eraill. Gall colli cnydau oherwydd afiechydon ffwngaidd a difetha bwyd gael effaith fawr ar gadwyni a chyflenwadau bwyd dynol ac economïau lleol. Mae teyrnas y ffwng yn cwmpasu amrywiaeth enfawr o dacsa gydag ecolegau amrywiol, strategaethau cylch bywyd niferus a morffolegau sy'n amrywio o chytridau ungellog i fadarch mawr. Fodd bynnag, ychydig a wyddys am wir fioamrywiaeth Ffyngau'r Deyrnas yma,. Amcangyfrifwyd fod ynddi rhwng 2.2 miliwn a 3.8 miliwn o rywogaethau. O’r rhain, dim ond tua 148,000 sydd wedi’u disgrifio, gyda dros 8,000 o rywogaethau'n niweidiol i blanhigion ac o leiaf 300 a all fod yn wenwynig i fodau dynol. Byth ers gweithiau tacsonomaidd arloesol y 18fed a'r 19g gan Carl Linnaeus, Christiaan Hendrik Persoon, ac Elias Magnus Fries, mae ffyngau wedi'u dosbarthu yn ôl eu morffoleg neu ffisioleg. Mae datblygiadau mewn geneteg foleciwlaidd wedi agor y ffordd i ddadansoddiad DNA gael ei ymgorffori mewn tacsonomeg, sydd weithiau wedi herio'r grwpiau hanesyddol. Mae astudiaethau ffylogenetig a gyhoeddwyd yn negawd cyntaf yr 21g wedi helpu i ail-lunio'r dosbarthiad o fewn Ffyngau'r Deyrnas, sy'n cael ei rannu'n un isdeyrnas, saith ffylwm a deg isffylwm.