Wrwgwái

Mae Wrwgwái, yn wlad sofran yn Ne America. Mae'n rhannu ffiniau â'r Ariannin i'r gorllewin a'r de-orllewin a Brasil i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, tra'n ffinio â'r Río de la Plata i'r de a Chefnfor Iwerydd i'r de-ddwyrain. Arwynebedd Wrwgwái yw tua 176,215 metr sgw a'i phoblogaeth yn ôl y Cyfrifiad diweddaraf yw 3,444,263 (2023) gyda bron i 2/3an ohonynt yn byw o fewn ardal fetropolitan ei phrifddinas a'i dinas fwyaf, sef Montevideo. Gellir cymharu'r boblogaeth yma gyda phoblogaeth Cymru, a oedd yn y Cyfrifiad diwethaf yn 3,131,640 (2022). Cafodd yr ardal a ddaeth yn Wrwgwái ei thrin gyntaf gan grwpiau o helwyr a chasglwyr 13,000 o flynyddoedd yn ôl (CP). Y Portiwgaliad, Juan Díaz de Solís oedd y fforiwr Ewropeaidd cyntaf i gyrraedd y wlad, a hynny yn 1516, ond cafodd yr ardal ei gwladychu'n hwyrach na'i chymdogion. Ar adeg yma, y Charrúa oedd y llwyth mwyaf cyffredin yn yr ardal, ochr yn ochr â grwpiau eraill fel y Guaraní a'r Chaná. Fodd bynnag, nid oedd yr un o'r grwpiau hyn wedi'u trefnu'n gymdeithasol nac yn filwrol - dau ffactor a gyfrannodd at eu goresgyniad. Ynghanol anghydfodau tiriogaethol, sefydlodd y Portiwgaliaid Colônia do Sacramento ym 1680, a sefydlodd y Sbaenwyr Montevideo fel cadarnle milwrol. Sicrhaodd Wrwgwái ei hannibyniaeth rhwng 1811 ac 1828, yn dilyn brwydr bedair ffordd yn cynnwys Portiwgal, Sbaen, ac yn ddiweddarach Taleithiau Unedig y Río de la Plata ac Ymerodraeth Brasil. Ar 18 Gorffennaf 1830 cyhoeddodd ei chyfansoddiad ei hun, a chafodd ei sefydlu'n ffurfiol fel gwladwriaeth annibynnol. Yn ystod y blynyddoedd yn union wedi annibyniaeth, parhaodd Wrwgwái i fod yn agored i ddylanwad ac ymyrraeth gan wledydd tramor, ynghyd â chyfres o wrthdaro mewnol a chythrwfl gwleidyddol. O ail hanner y 19g, gwelodd y wlad donnau sylweddol o fudo Ewropeaidd - yn bennaf o Sbaen, yr Eidal, a Ffrainc - a ddylanwadodd yn fawr ar ei demograffeg gan osod sylfaen ar gyfer diwylliant a chymdeithas Wrwgwái fodern. Ar ddechrau'r 20g, cyflwynwyd cyfres o ddiwygiadau economaidd, diwydiannol a chymdeithasol arloesol, gan arwain at sefydlu gwladwriaeth les ddatblygedig iawn. Ynghyd â'i sefydlogrwydd gwleidyddol, cyfrannodd hyn at y wlad yn cael ei hadnabod fel "Swistir yr Amerig". Yn dilyn annibyniaeth Wrwgwái, roedd gwleidyddiaeth genedlaethol dan arweiniad dwy blaid wleidyddol: Plaid Colorado a'r Blaid Genedlaethol, a wrthdarodd mewn sawl rhyfel cartref yn ystod y 19g. Gelwir y pleidiau hyn yn 'Bleidiau Traddodiadol'. Ar wahanol adegau yn ei hanes, trefnwyd y Gangen Weithredol fel corff colegol, gyda'r achos olaf o hyn yn digwydd ym 1967. Arweiniodd cyfres o argyfyngau economaidd a'r frwydr yn erbyn rhyfel herwfilwrol asgell chwith eithafol ddiwedd y 1960au a dechrau'r 1970au at y coup d'état ym 1973, a sefydlodd unbennaeth ddinesig-filwrol tan 1985. Mae Wrwgwái heddiw yn weriniaeth gyfansoddiadol ddemocrataidd, gydag arlywydd sy'n gwasanaethu fel pennaeth y wladwriaeth ac fel pennaeth y llywodraeth. Yn 2023, cafodd Wrwgwái ei chategoreiddio fel "democratiaeth lawn" ym Mynegai Democratiaeth The Economist, ac mae wedi'i rhestru'n uchel mewn mesuriadau rhyngwladol o dryloywder llywodraeth, rhyddid economaidd, cynnydd cymdeithasol, cydraddoldeb incwm, incwm y pen, arloesedd a seilwaith. Mae'r wlad wedi cyfreithloni canabis yn llawn, yn ogystal â phriodas o'r un rhyw ac erthyliad. Mae'n aelod sefydlol o'r Cenhedloedd Unedig, OAS, a Mercosur.