Tarsier

Primatiaid haplorrhini o deulu'r Tarsiidae yw'r tarsier, a'r unig deulu sy'n dal mewn bod o'r is-isurdd Tarsiiformes. Er bod y grŵp yn fwy cyffredin ar un adeg, mae ei holl rywogaethau sy'n bodoli heddiw i'w cael yn ynysoedd De-ddwyrain Asia. Primat bychan gyda llygaid enfawr yw'r tarsier; mae pob pelen y llygad tua 16 milimedr ar ei thraws ac mor fawr â, neu mewn rhai achosion yn fwy na, yr ymennydd cyfan. Mae anatomi unigryw'r tarsier yn deillio o'r angen i gydbwyso eu llygaid mawr a'u pen trwm fel eu bod yn gallu disgwyl yn dawel am ysglyfaeth maethlon. Mae gan y tarsier synnwyr clywedol cryf, ac mae eu cortecs clywedol yn neilltuol. Mae gan y tarsier hefyd goesau ôl hir, yn bennaf oherwydd esgyrn tarsws hir y traed, ac ar ôl hwnnw mae'r anifail wedi cael ei enw. Mae'r cyfuniad o'u esgyrn tarsi hir a'u tibioffibwlâu yn gwneud eu morffoleg yn arbennig o effeithiol ar gyfer ddringo arwynebau fertigol a neidio. Mae'r pen a'r corff yn amrywio o 10 i 15 cm o hyd, ond mae'r coesau ôl tua dwywaith yr hyd hwn, ac mae ganddynt hefyd gynffon main o 20 i 25 cm o hyd. Mae eu bysedd hefyd yn hir, gyda'r trydydd bys tua'r un hyd â bôn y fraich. Mae gan y rhan fwyaf o'u bysedd ewinedd, ond mae gan ail a thrydydd bysedd y traed ôl grafangau sy'n cael eu defnyddio i ymdwtio. Mae gan y tarsier ffwr melfedaidd meddal sydd fel arfer yn llwydfelyn neu ocraidd. Tarsierod yw'r unig brimatiaid cwbl gigysol sy'n bodol: maent yn bryfysol yn bennaf, ac yn dal pryfed trwy neidio arnynt. Gwyddys hefyd eu bod yn ysglyfaethu ar adar, nadroedd, madfallod ac ystlumod. Mae pob rhywogaeth o tarsier yn nosol, ond fel llawer o organebau o'r fath, gall rhai unigolion ddangos mwy neu lai o weithgarwch yn ystod y dydd. Yn seiliedig ar anatomi pob tarsier, maent i gyd wedi eu hymaddasu ar gyfer neidio er eu bod i gyd yn amrywio ar sail eu rhywogaethau. Mae beichiogrwydd yn cymryd tua chwe mis, ac mae tarsierod yn bwrw epil unigol. Mae tarsierod ifanc yn cael eu geni gyda ffwr ar eu cyrff, a chyda llygaid agored, ac maent yn gallu dringo o fewn diwrnod i'w genedigaeth. Maent yn cyrraedd aeddfedrwydd rhywiol erbyn diwedd eu hail flwyddyn. Mae eu cymdeithasolrwydd a'u system paru yn amrywio, gyda tharsierod o Sulawesi yn byw mewn grwpiau teuluol bach, tra bod tarsierod Ffilipinaidd a gorllewinol yn cysgu a fforio yn unigol. Mae tarsierod yn tueddu i fod yn anifeiliaid swil iawn.
Mae statws cadwraeth pob rhywogaeth o tarsier yw eu bod yn agored i ddifodiant. Mae tarsierod yn rhywogaeth sy'n dibynnu ar gadwraeth sy'n golygu bod angen iddynt gael mwy o reolaeth ar gynefinoedd gwarchodedig neu y byddant yn sicr yn diflannu yn y dyfodol.