Afon Amazonas

Mae Afon Amazonas yn afon yn rhan ogleddol De America. Yr Amazonas yw'r afon fwyaf yn y byd, er y ceir rhywfaint o ddadlau ai'r Amazonas ynteu Afon Nîl yw'r hwyaf yn y byd, ond yn sicr mae'r Amazonas yn cario llawer mwy o ddŵr nag unrhyw afon arall gan gynnwys y Mississippi, Afon Nîl a'r Yangtze gyda'i gilydd. Honir mai hi yw'r ail hiraf ar y Ddaear, ar ôl Afon Nîl. Mae'r afon o leiaf 6,400 km. o hyd, ac yn yr aber mae tua 60 km o led. Yn 2009 mesurwyd hi eto, gan ddefnyddio pobl wrth ei glannau a lluniau lloeren, a nodwyd ei bod yn 6,575 km. Cyn concwest De America gan Ewropeaid, mae'n ymddangos nad oedd un enw ar yr afon cyfan, gyda rhanau ohoni'n dwyn enwau gwahanol, megis Paranaguazú, Guyerma a Solimoes. Yn 1500, y Sbaenwr Vicente Yañez Pinzón oedd arweinydd y fintai gyntaf o Ewropeaid i 'ddarganfod' yr afon. Rhoddwyd yr enw Amazonas i'r afon gan Francisco de Orellana, wedi iddo ddarganfod llwyth lle roedd y merched yn ymladd ochr yn ochr a'r dynion, megis yr Amasoniaid ym mytholeg Roeg. Orellana oedd yr Ewropead cyntaf i ddilyn yr afon yr holl ffordd o'r Andes i'r môr. Arferid credu mai tarddiad yr afon oedd y Quebrada de Apacheta, yn yr Andes yn ardal Arequipa, Periw a phlanwyd croes bren i nodi'r tarddle. Am ganrif, credwyd mai ei tharddle oedd tarddiad Afon Apurímac yn Nevado Mismi, nes y cyhoeddwyd ymchwil yn 2014 a ddangosodd mai tarddiad Afon Mantaro ar y Cordillera Rumi Cruz yn Peru oedd y man pellaf, ac felly gwir darddiad yr afon. Mae afonydd Mantaro ac Apurímac yn ymuno, a chyda llednentydd eraill yn ffurfio Afon Ucayali, sydd yn ei dro yn cwrdd ag Afon Marañón i fyny'r afon o Iquitos, Periw, gan ffurfio'r hyn y mae pob gwlad ar wahân i Brasil yn ei ystyried yn brif gangen yr Amazon. Mae'r Brasilwyr, fodd bynnag, yn galw'r rhan hon yn "Afon Solimões", uwchlaw ei chydlifiad â'r Rio Negro, gan ffurfio'r hyn y mae Brasilwyr yn ei alw'n "Man Cyfarfod Dyfroedd yr Amazonas" ym Manaus, dinas fwya'r afon. Mae'r Amazonas yn cynrychioli 20% o holl ollyngiad afonol i'r cefnfor, a hynny yn fyd-eang, gyda chyfartaledd o tua 209,000 metr ciwbig yr eiliad — oddeutu 6,591 km ciwbig y flwyddyn yn llifo ohoni i'r môr - sy'n fwy na'r saith afon mwyaf nesaf gyda'i gilydd. Basn yr Amazonas yw basn draenio mwya'r byd, gydag arwynebedd o oddeutu 7,000,000 cilomedr sgwâr. Mae'r rhan o fasn draenio'r afon sydd ym Mrasil yn unig yn fwy na basn draenio unrhyw afon arall. Mae'r Amazonas yn mynd i mewn i Brasil gyda dim ond un rhan o bump o'r llif y mae'n ei gollwng, ar ddiwedd ei thaith, i Gefnfor yr Iwerydd, ond eto mae ganddi lif mwy ar y pwynt hwn nag unrhyw afon arall.