Datganoli Cymru

Datganoli Cymru yw’r broses o drosglwyddo pŵer deddfwriaethol ar gyfer hunanlywodraeth i Gymru gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Gorchfygwyd Cymru gan Edward I, brenin Lloegr yn ystod y 13eg ganrif, a gyflwynodd yr ordinhad brenhinol Statud Rhuddlan yn 1284, gan achosi i Gymru golli ei hannibyniaeth "de facto" a ffurfio'r sail gyfansoddiadol ar ei chyfer fel tywysogaeth o fewn "Teyrnas Lloegr". Roedd Deddfau 1535 a 1542 yn cymhwyso cyfraith Lloegr i Gymru ac yn uno’r Dywysogaeth a’r Gororau a ddaeth i ben i bob pwrpas ac a ymgorfforodd Gymru yn Lloegr. Diffiniodd Deddf Cymru a Berwick 1746 "Lloegr" i gynnwys Cymru hyd at Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1967 a wahanodd Cymru oddi wrth Loegr o fewn gwladwriaeth sofran y Deyrnas Unedig. Dechreuodd mudiadau gwleidyddol a oedd yn cefnogi hunanreolaeth Gymreig ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ochr yn ochr â thwf mewn cenedlaetholdeb Cymreig. Dechreuwyd datganoli rhai cyfrifoldebau gweinyddol yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif, yn ogystal â phasio deddfau penodol i Gymru. Ers yr Ail Ryfel Byd, mae gwahanol fudiadau a chynigion wedi hyrwyddo modelau gwahanol o ddatganoli yng Nghymru. Gwrthodwyd refferendwm ar ddatganoli yn 1979 gan gyfran fawr o bleidleiswyr, ond cynyddodd y gefnogaeth i ddatganoli dros y degawdau dilynol. Yn 1997, bu refferendwm ar ddatganoli o drwch blewyn o blaid datganoli. Pasiwyd deddfau i sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru a rhoi pwerau is-ddeddfwriaethol iddo dros feysydd megis amaethyddiaeth, addysg a thai. Yn ystod y trydydd refferendwm yn 2011, roedd pleidleiswyr yn cefnogi pwerau deddfu sylfaenol llawn i’r Cynulliad Cenedlaethol dros feysydd llywodraethu penodol. Ar ôl Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020, ailenwyd y Cynulliad Cenedlaethol yn "Senedd Cymru", a ystyriwyd fel adlewyrchiad gwell o bwerau deddfwriaethol ehangach y corff. Mae Plaid Cymru wedi disgrifio datganoli fel cam tuag at annibyniaeth lawn i Gymru.