Hunan-benderfyniad

Mae hawl pobl i hunanbenderfynu (hunan-benderfyniad) eu dyfodol yn egwyddor gardinal mewn cyfraith ryngwladol fodern, ac sy'n rhwymo gwledydd i ddehongliad y Cenhedloedd Unedig o'r Siarter. Mae''r Siarter yma'n nodi bod gan bobl yr hawl i ddewis eu sofraniaeth a'u statws gwleidyddol rhyngwladol heb unrhyw ymyrraeth, yn seiliedig ar barch at yr egwyddor o hawliau a chyfle cyfartal. Yn ymarferol, golyga hyn fod gan genhedloedd di-sofran megis yr Alban, Cymru a Gwlad y Basg yr hawl i hunanbenderfyniad, yr hawl i fod yn annibynnol fel gwlad. Mynegwyd y cysyniad gyntaf o'r hawl i hunanbenderfynu yn y 1860au, a lledaenodd yn gyflym wedi hynny. Yn ystod ac ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, anogwyd yr egwyddor gan yr Uwch Gynghrair Sofietaidd Vladimir Lenin ac Arlywydd yr Unol Daleithiau Woodrow Wilson. Ar ôl cyhoeddi ei Bedwar Pwynt ar Ddeg ar 8 Ionawr 1918, nododd Wilson ar 11 Chwefror 1918: Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd yr egwyddor ei chynnwys yn Siarter yr Iwerydd, a ddatganwyd ar 14 Awst 1941, gan Franklin D. Roosevelt, Arlywydd yr Unol Daleithiau, a Winston Churchill, Prif Weinidog y DU, a addawodd 'Wyth Prif bwynt o y Siarter'. Cafodd ei gydnabod fel hawl gyfreithiol ryngwladol ar ôl iddo gael ei restru'n benodol fel hawl yn Siarter y Cenhedloedd Unedig. Nid yw'r egwyddor yn nodi sut y dylid gwneud y penderfyniad, na beth ddylai'r canlyniad fod, p'un a yw'n annibyniaeth, ffederasiwn, amddiffyniad, rhyw fath o ymreolaeth neu fath arall. Nid yw ychwaith yn nodi beth ddylai'r terfyniad rhwng pobl fod - na'r hyn a olygir gyda'r term 'pobl'. Dadleua rhai fod diffiniadau a meini prawf cyfreithiol anghyson ar gyfer penderfynu pa grwpiau a all hawlio'r hawl i hunanbenderfyniad yn gyfreithlon. Yn fras, mae'r term hunanbenderfyniad hefyd yn cyfeirio at ddewis rhydd person i weithredu'n rhydd heb orfodaeth neu ymyrraeth allanol.