Brwydr Naseby

Digwyddodd Brwydr Naseby ar 14 Mehefin 1645 yn ystod Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr, ger pentref Naseby yn Swydd Northampton, Lloegr. Dinistriodd Byddin Fodel Newydd y Seneddwyr, dan orchymyn Syr Thomas Fairfax ac Oliver Cromwell, brif fyddin y Brenhinwyr dan Siarl I a'r Tywysog Rupert. Daeth y gorchfygiad i ben ag unrhyw obaith gwirioneddol o fuddugoliaeth i'r achos brenhinol, er nad tan fis Mai 1646 yr ildiodd Siarl o'r diwedd. Dechreuodd ymgyrch 1645 yn Ebrill pan orymdeithiodd y Fyddin Fodel Newydd, a oedd newydd ei ffurfio, i'r gorllewin i gynorthwyo Taunton, cyn cael gorchymyn i ddychwelyd i osod gwarchae ar Rydychen, prifddinas y Brenhinwyr yn ystod y rhyfel. Ar 31 Mai, ymosododd y Brenhinwyr ar Gaerlŷr a chyfarwyddwyd Fairfax i roi'r gorau i'r gwarchae ac ymladd yn eu herbyn. Er fod y nifer ym myddin Charles yn llawer llai niferus na byddin y Fodel Newydd, penderfynodd Charles sefyll ac ymladd ac ar ôl sawl awr o frwydro, dinistriwyd ei fyddin i bob pwrpas. Dioddefodd y Brenhinwyr dros 1,000 o golledion, gyda dros 4,500 o'u milwyr traed yn cael eu dal a'u gorymdeithio drwy strydoedd Llundain; ni fyddent byth eto'n anfon byddin cyn gryfed. Collasant hefyd eu holl fagnelaeth a'u storfeydd ffrwydron a bwyd, ynghyd â bagiau personol a phapurau preifat Charles; roedd y papurau hyn yn datgelu ei gynlluniau a'i ymdrechion i ddod â Chynghrair Catholig Iwerddon a hurfilwyr tramor i gryfhau ei fyddin. Cyhoeddwyd y rhain mewn pamffled o'r enw Agorwyd Cabinet y Brenin, ac roedd cyhoeddi'r rhain yn hwb mawr i achos y Seneddwyr.