Y Gymraes

Cylchgrawn Cymraeg oedd Y Gymraes ar gyfer merched Cymru, a sefydlwyd yn 1850 dan olygyddiaeth gweinidog anghydffurfiol a newyddiadurwr, Evan Jones. Cyhoeddwyd y cylchgrawn fel ymateb i sylwadau'r Llyfrau Gleision yn 1847 bod merched Cymru yn anfoesol. Roedd Ieuan Gwynedd eisiau profi fod y Llyfrau Gleision yn anghywir, ond roedd yn cydnabod nad oedd merched Cymru mewn sefyllfa cadarn oherwydd nad oeddent wedi derbyn addysg. Bwriad y cylchgrawn felly oedd addysgu'r ferch Gymraeg sut i fod yn foesol, ac i fod yn fam a gwraig dibynadwy a threfnus. Hyrwyddodd y ddelwedd o 'Angyles yr Aelwyd', sef delwedd delfrydol o'r ferch yn y cyfnod hwn, a gwelir hyn yn glir yn rhifyn gyntaf y cylchgrawn pan ddywed: 'Y mae dedwyddwch y gŵr yn dibynu ar WRAIG'. Oherwydd mai dyn oedd golygydd y cylchgrawn, a gan mai dynion oedd y mwyafrif o'r cyfranwyr, nid oedd gan y cylchgrawn y gallu i gynrychioli merched mewn ffordd realistig a theg: 'Gan na chynaliwyd Y GYMRAES erioed gan Ferched Cymru, ac mai meibion oedd ein darllenwyr gan y mwyaf, gorfodwyd ni i’w gwneud yn fwy llênorol a chyffredinol nag y dymunem’. Daeth y cylchgrawn i ben ar ôl bron i ddwy flynedd gan nad oedd y cylchrediad yn fawr, a gan bod iechyd Ieuan Gwynedd wedi dirywio. Cyhoeddiad annibynnol gan y cyhoeddwr ydoedd, heb unrhyw nawdd na chefnogaeth gan gymdeithas na mudiad. Ymunodd â chyhoeddiad ‘Y Tywysydd’ a oedd wedi ei hanelu at ieuenctid yn bennaf. Ni ddaeth yr un testun llenyddol arall i ferched i’r golwg yng Nghymru tan 1879 gyda chyhoeddiad y cylchgrawn Y Frythones. Sarah Jane Rees - neu’n fwy adnabyddus dan ei henw barddol, Cranogwen - oedd golygydd y cylchgrawn hwn. Roedd amcan y cylchgrawn yn debyg i amcan Y Gymraes, sef i wella ymddygiad y Gymraes a'i hybu i fod yn wraig ac yn fam delfrydol. Yn wahanol i'r Gymraes, merched oedd cyfranwyr y cylchgrawn hwn gan fwyaf, ac roedd Cranogwen yn annog merched i ysgrifennu wrth gyflwyno cystadleuthau llenyddol. Cyhoeddwyd y cylchgrawn o 1879 i 1891, a gellir cael mynediad iddo ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Wedi tua 40 mlynedd ers cyhoeddiad Y Gymraes cyntaf, cafwyd cylchgrawn arall dan yr un enw a'i hargraffwyd rhwng 1896 a 1934. Golygwyd Y Gymraes y tro hwn gan ferched: Alice Gray Jones i ddechrau, ac yna Mary Jane Griffith. Roedd y cylchgrawn yn dal i geisio ail-ddiffinio'r Gymraes, ond y tro hwn roedd cyfranwyr y cylchgrawn yn cynnwys nifer o ferched, ac roeddent yn gefnogol o ferched Cymru ac yn cydnabod eu cyfraniadau pwysig at y gymdeithas. O 1901 ymlaen, dyma oedd cylchgrawn swyddogol Undeb Dirwestol Merched Gogledd Cymru. Mae'r cylchgronnau ar gael yn llawn ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru.