Luis Echeverría

Gwleidydd, cyfreithiwr, ac academydd o Fecsico oedd Luis Echeverría Álvarez a wasanaethodd yn Arlywydd Mecsico o 1970 i 1976, fel aelod o'r Partido Revolucionario Institucional (PRI). Ganed ef yn Ninas Mecsico, a derbyniodd ei radd yn y gyfraith o Brifysgol Ymreolaethol Genedlaethol Mecsico. Fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Mewnwladol gan yr Arlywydd Adolfo López Mateos ym 1963, a pharhaodd yn y swydd honno yng nghabinet Gustavo Díaz Ordaz o 1964 i 1969. Gwrth-gomiwnydd pybyr ydoedd, ac hysbyswr gyda chysylltiad â'r CIA ers amser hir; fe'i adwaenir gan yr enw cudd LITEMPO-8. Nodweddwyd ei gyfnod yn swydd yr Ysgrifennydd Mewnwladol gan gynnydd mewn gormes gwleidyddol. Cafodd newyddiadurwyr, gwleidyddion, ac ymgyrchwyr gwrthwynebol eu sensro, eu harestio, a'u harteithio, a chyflawnwyd dienyddiadau y tu hwnt i awdurdod y gyfraith. Ar 2 Hydref 1969, llofruddiwyd cannoedd o brotestwyr yng nghyflafan Tlatelolco, gan ddifetha'r mudiad myfyrwyr ym Mecsico. Mae'n debyg yr oedd Díaz Ordaz, Echeverria, a'r Ysgrifennydd Amddiffyn Marcelino Garcia Barragán yn gyfrifol am awdurdodi'r lladdfa. Cyhoeddwyd Echeverría yn olynydd dynodedig Díaz Ordaz, ac enillodd 86% o'r bleidlais yn yr etholiad cyffredinol a gynhaliwyd yng Ngorffennaf 1970. Fe'i urddwyd yn 57ain Arlywydd Mecsico ar 1 Rhagfyr 1970. Byddai'n un o arweinwyr amlycaf Mecsico ar lwyfan y byd yn ystod y Rhyfel Oer. Er gwaethaf ei daliadau gwrth-gomiwnyddol a'i gysylltiad â'r CIA, ymgeisiodd Echeverría i ennill lle fel un o arweinwyr "y Trydydd Byd", y gwledydd nad oedd yn bleidiol i Unol Daleithiau America na'r Undeb Sofietaidd. Cynigodd loches i Hortensia Bussi, gweddw Salvador Allende, a ffoaduriaid eraill o Tsile a aeth yn alltud yn sgil esgyniad Augusto Pinochet i rym. Teithiodd Echeverría i Weriniaeth Pobl Tsieina a chyfarfu â Mao Zedong a Zhou Enlai yn Beijing, gan sefydlu cysylltiadau diplomyddol rhwng Mecsico a Tsieina. Wedi iddo adael yr arlywyddiaeth ym 1976, ceisiodd ddefnyddio dylanwad Mao yn Asia ac Affrica i gael ei ethol yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, ond methodd ennill digon o gefnogaeth. Dirywiodd cysylltiadau rhwng Mecsico ac Israel, a'r garfan Iddewig yn yr Unol Daleithiau, wedi i Echeverría gefnogi Dyfarniad 3379 Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig yn condemnio Seioniaeth. O ran materion cartref, arweiniodd Echeverría Fecsico yn ystod cyfnod o dwf economaidd sylweddol, ac yn sgil y cynnydd mewn pris olew o ganlyniad i argyfwng 1973 tyfodd economi'r wlad 6.1% y flwyddyn. Hyrwyddodd Echeverría ddatblygu isadeiledd drwy brosiectau megis porthladdoedd newydd yn Lázaro Cárdenas a Ciudad Madero. Parhaodd dulliau gormes ac awdurdodaeth yn ystod ei arlywyddiaeth, gan gynnwys ehediadau'r meirw, cyflafan Corpus Christi (1971) yn erbyn myfyrwyr yn protestio, a'r "Rhyfel Brwnt" yn erbyn yr adain chwith. Ar ddiwedd ei arlywyddiaeth, cafodd Mecsico ei tharo gan argyfwng economaidd o ganlyniad i ddibrisio'r peso. Yn 2006, cafodd Echeverría ei gyhuddo o gyfrifoldeb am gyflafanau Tlatelolco a Corpus Christi a'i gyfyngu i'w dŷ, ond gwrthodwyd y cyhuddiadau yn 2009. Trodd Echeverría yn ganmlwydd oed ar 17 Ionawr 2022, a bu farw o achosion naturiol yn ei gartref yn Cuernavaca chwe mis yn ddiweddarach. Efe oedd y cyn-arlywydd hynaf yn hanes Mecsico, a'r unig un i gyrraedd 100 oed. Echeverría ydy un o'r arlywyddion mwyaf dadleuol a lleiaf poblogaidd yn hanes Mecsico. Mae ei gefnogwyr wedi clodfori ei bolisïau poblyddol, gan gynnwys ailddosbarthu tir, ehangu nawdd cymdeithasol, a chyflwyno deddfau cyntaf y wlad i ddiogelu'r amgylchedd. Mae ei wrthwynebwyr wedi beirniadu'r trais a gormes a gyflawnwyd gan y wladwriaeth dan arweiniad Echeverría, yn ogystal â chamreolaeth economaidd ei lywodraeth a'r ymateb i argyfwng ariannol 1976. Mae'r ddrwgdybiaeth o ran Echeverría yng nghyflafan Tlatelolco hefyd wedi difrodi ei enw. Mae nifer o arolygon barn a dadansoddiadau wedi rhestru Echeverría ymhlith yr arlywyddion gwaethaf yn hanes modern Mecsico.