Gaeltacht Uíbh Ráthaigh

Gaeltacht Uíbh Ráthaigh neu, gwelir hefyd, Gaeltacht Iveragh gyda'r sillafiad Saesneg, yw un o'r Gaeltachtau lleiaf yn Iwerddon. Fe'i lleolir ar Benrhyn Uíbh Ráthaigh yn Swydd Ciarraí a'r brif dref yw Baile an Sceilg ac mae pentrefi a threfdiroedd llai yn cynnwys Dún Géagáin, Cíllin Liath, Lóthar a Cuan an Chaisleáin. Mae ei phoblogaeth yn wasgaredig ac yn ôl Cyfrifiad 2016, roedd 1,753 o bobl dros dair oed yn byw yn Gaeltacht Uíbh Ráthaigh, gyda dim ond 6.9% yn honni eu bod yn siarad Gwyddeleg yn ddyddiol y tu allan i’r system addysg. Mae hyn yn ei gwneud y 5ed Gaeltacht gwannaf allan o 26 yn Iwerddon yn ôl cyfradd y siaradwyr dyddiol. Ceir Gaeltacht arall yn Swydd Ciarraí sef, Gaeltacht Corca Dhuibhne. Roedd Gaeltacht Uíbh Ráthaigh yn un o'r cryfaf yn y wlad ar un adeg. Roedd pobl o bob dosbarth yn siarad yr iaith, gyda dros 93% o'r boblogaeth yn siarad Gwyddeleg uniaith yn y 1850au. Dynodwyd y Penrhyn cyfan yn Gaeltacht pan gawsant eu tynnu gyntaf yn y 1920au. Erbyn yr 1980au roedd canran y bobl a oedd yn gallu siarad Gwyddeleg yn ardal swyddogol y Gaeltacht a dynnwyd ym 1956 tua 60% ac mae wedi aros tua'r lefel honno ers hynny. Argymhellodd astudiaeth ieithyddol gynhwysfawr o'r Gaeltachtau a gyhoeddwyd yn 2007 y dylid categoreiddio Gaeltacht Uíbh Ráthaigh fel Gaeltacht Dosbarth C. Mae canran y siaradwyr dyddiol ynghyd â’r boblogaeth wedi bod yn gostwng yn gyson. Rhwng 1956 a 2011 gostyngodd poblogaeth Gaeltacht Iveragh o 3,036 i 1,795. Gostyngiad o 41%. Mae hyn er gwaethaf cynnydd o 67% ym mhoblogaeth Iwerddon o fewn yr un amserlen. Mae llawer o'r trefi yng nghanol y penrhyn lle mae llawer o'r Gaeltacht wedi'u lleoli yn anghyfannedd. Mae diffyg gwasanaethau sylfaenol yn cael ei nodi fel un o'r prif resymau dros y gostyngiad dramatig yn y boblogaeth a thrwy estyniad yn y boblogaeth sy'n siarad Gwyddeleg. Mae'n debyg fod diffyg nifer o gael ysgolion yn yr ardal yn rheswm arall dros ddirywiad yr iaith Wyddeleg.