Terfysg yr Wyddgrug

Ar 2 Mehefin 1869 cafwyd terfysg yn yr Wyddgrug pan ffyrnigwyd glowyr o'r dre ac ardal gyfagos Coed-llai gan ymddygiad drahaus John Young, Sais o Durham, a ataliodd y Cymry rhag siarad Cymraeg. Ychydig wedi hynny, gostyngodd eu cyflog a daeth â chriw o lowyr o Ogledd Lloegr i weithio'r gwythiennau gorau. Trodd y Cymry yn ei erbyn a rhoddwyd 7 ohonynt i sefyll eu prawf o flaen y llys yn yr Wyddgrug ar 2 Mehefin 1869. Roedd bron i 2,000 o Gymry lleol o flaen y llys, yn cefnogi'r glowyr a galwyd am filwyr o Gaerhirfryn i ddelio gyda nhw. Saethon nhw i'r dorf a lladdwyd pedwar neu bump o sifiliaid. Ar 5 Mehefin 1869 dyfarniad y cwest oedd 'llofruddiaeth gyfiawn'. Yr wythnos ganlynol, cafodd pump o ddynion – Isaac Jones, William Griffiths, Rowland Jones, Gomer Jones a William Hughes – eu rhoi ar brawf am eu bod wedi bod yn rhan o’r terfysg. Cafwyd hwy yn euog o "anafu troseddol" a dedfrydwyd pob un ohonynt i ddeng mlynedd o gaethwasiaeth-gosb. Mae rhai wedi galw'r digwyddiad yn "Bloody Sunday y Cymry". 150 mlynedd cyn hyn, roedd Deddf Terfysg 1715 yn ei gwneud yn drosedd ddifrifol i aelodau torf o ddeuddeg neu fwy o bobl wrthod gwasgaru o fewn awr i gael gorchymyn i wneud hynny gan ynad. Yn anffodus ni ddarllenwyd y Ddeddf Terfysg hon i'r protestwyr yn yr Wyddgrug. Effaith trasiedi'r Wyddgrug oedd i'r awdurdodau ailfeddwl a newid y ffordd o ddelio ag anhrefn cyhoeddus. Er ei fod yn gwadu'r cysylltiad, disgrifiodd Daniel Owen, a oedd yn byw yn y dref, ddigwyddiadau tebyg yn ei nofel gyntaf, Rhys Lewis, a gyhoeddwyd mewn rhandaliadau rhwng 1882–1884.