Algâu

Mae algâu yn derm anffurfiol am unrhyw organebau mewn grŵp o organebau ffotosynthetig nad ydynt yn blanhigion, ac mae'n cynnwys rhywogaethau o sawl cytras gwahanol. Mae organebau o'r fath yn amrywio o ficroalgâu ungellog, fel cyanobacteria, Chlorella, a diatomau, i macroalgâu amlgellog fel gwymon neu algâu brown a all dyfu hyd at 50 metr o hyd. Mae'r rhan fwyaf o algâu yn organebau dyfrol ac nid oes ganddynt lawer o'r mathau gwahanol o gelloedd a meinweoedd, fel stomata, sylem, a ffloem a geir mewn planhigion tir. Gelwir yr algâu morol mwyaf a mwyaf cymhleth yn wymon. Mewn cyferbyniad, y ffurfiau dŵr croyw mwyaf cymhleth yw'r Charophyta, adran o'r algâu gwyrdd sy'n cynnwys, er enghraifft, Spirogyra a rhawn yr ebol (stonewort). Algâu sy'n cael eu cario'n oddefol gan ddŵr yw plancton, yn benodol ffytoplancton. Mae algâu yn ffurfio grŵp polyffyletig oherwydd nad oedd ganddynt hynafiad cyffredin, ac er bod gan algâu ewcaryotig â phlastidau sy'n cynnwys cloroffyl un-tarddiad, cawsant eu caffael mewn gwahanol ffyrdd. Mae algâu gwyrdd yn enghraifft amlwg o algâu sydd â chloroplastau cynradd sy'n deillio o cyanobacteria endosymbiotig. Mae diatomau ac algâu brown yn enghreifftiau o algâu â chloroplastau eilaidd sy'n deillio o algâu coch endosymbiotig, a gawsant drwy ffagosytosis. Mae algâu yn arddangos ystod eang o strategaethau atgenhedlu, o rannu celloedd anrhywiol syml i ffurfiau cymhleth o atgenhedlu rhywiol trwy sborau. Nid oes gan algâu yr amryw strwythurau sy'n nodweddu planhigion, fel y ffylidau a'r rhisoidau mewn bryoffytau, a'r gwreiddiau, y dail a'r organau sylemig / ffloemig eraill a geir mewn tracheoffytau. Mae'r rhan fwyaf o algâu yn awtotroffig, er bod rhai yn gymysg-troffig, gan gael egni o ffotosynthesis a charbon organig naill ai trwy osmotroffi, mysotroffi neu ffagotroffi. Mae rhai rhywogaethau ungellog o algâu gwyrdd, llawer o algâu euraidd, ewglenidau, dinofflagelliadau, ac algâu eraill wedi dod yn heterotroffau, weithiau'n barasitig, gan ddibynnu'n llwyr ar ffynonellau ynni allanol ac sydd â chyfarpar ffotosynthetig cyfyngedig neu ddim o gwbl. Mae rhai organebau heterotroffig eraill, fel yr apicomplexans, hefyd yn deillio o gelloedd yr oedd gan eu hynafiaid blastidau cloroffilig, ond nid ydynt yn cael eu hystyried yn draddodiadol yn algâu. Mae gan algâu beirianwaith ffotosynthetig sy'n deillio yn y pen draw o syanobacteria sy'n cynhyrchu ocsigen fel sgil-gynnyrch hollti moleciwlau dŵr, yn wahanol i organebau eraill sy'n cynnal ffotosynthesis anocsigenig fel bacteria sylffwr porffor a gwyrdd. Mae algâu ffilamentog ffosileiddiedig o fasn Vindhya wedi'u dyddio i 1.6 i 1.7 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Oherwydd yr ystod eang o fathau o algâu, mae yna ystod eang gyfatebol o gymwysiadau diwydiannol a thraddodiadol o fewn y gymdeithas ddynol. Un enghraifft yw bara lawr. Mae arferion ffermio gwymon traddodiadol wedi bodoli ers miloedd o flynyddoedd ac mae ganddyn nhw draddodiadau cryf mewn diwylliannau bwyd Dwyrain Asia. Mae cymwysiadau algâu mwy modern yn ymestyn y traddodiadau bwyd ar gyfer cymwysiadau eraill, gan gynnwys porthiant gwartheg, defnyddio algâu ar gyfer bioadfer (bioremediation) neu reoli llygredd, trawsnewid golau haul yn danwydd algâu neu gemegau eraill a ddefnyddir mewn prosesau diwydiannol, ac mewn cymwysiadau meddygol a gwyddonol. Canfu adolygiad yn 2020 y gallai'r defnyddiau hyn o algâu chwarae rhan bwysig mewn dal a storio carbon i liniaru newid hinsawdd wrth ddarparu cynhyrchion proffidiol ar gyfer economïau byd-eang.