Brexit

Gair cyfansawdd (portmanteau), yw Brexit o ddau air Saesneg "British exit"). Fe'i defnyddiwyd i ddisgrifio ymadawiad y Deyrnas Unedig o'r Undeb Ewropeaidd (UE) am 23:00 GMT ar 31 Ionawr 2020. Y DU yw’r unig aelod-wladwriaeth sydd wedi gadael yr UE, a hynny ar ôl 47 mlynedd o fod yn rhan o’r undeb—yr UE a’i rhagflaenydd y Cymunedau Ewropeaidd (CE)—ers 1 Ionawr 1973. Yn dilyn Brexit, nid oes gan gyfraith yr UE na Llys Cyfiawnder yr Undeb Ewropeaidd hawliau, bellach, dros gyfreithiau gwledydd Prydain, ac eithrio mewn meysydd dethol mewn perthynas â Gogledd Iwerddon. Mae Brecsit yn dilyn refferendwm ar y pwnc, sef Refferendwm y Deyrnas Unedig ar aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, 2016. Mae Deddf yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) 2018 yn cadw cyfraith berthnasol yr UE fel cyfraith ddomestig, y gall y DU bellach ei diwygio neu ei diddymu. O dan delerau’r cytundeb ymadael â Brexit, mae Gogledd Iwerddon yn parhau i gymryd rhan yn y Farchnad Sengl Ewropeaidd mewn perthynas â nwyddau, ac i fod yn aelod de facto o Undeb Tollau’r UE. Mae’r Undeb Ewropeaidd a’i sefydliadau wedi datblygu’n raddol ers eu sefydlu ac yn ystod y 47 mlynedd o aelodaeth y DU; tyfodd yr UE i fod o bwysigrwydd economaidd a gwleidyddol sylweddol i’r DU. Drwy gydol cyfnod aelodaeth Prydain roedd grwpiau Ewrosgeptaidd wedi bodoli yn Lloegr, yn gwrthwynebu agweddau o'r Undeb a'i ragflaenwyr, ac yn beio'r UE am faterion fel mewnlifiad o "estronwyr" yn y DU. Cynhaliodd llywodraeth Llafur Harold Wilson refferendwm ar barhau'n aelod o’r GE ym 1975, lle dewisodd pleidleiswyr aros o fewn y bloc gyda 67.2 y cant o’r gyfran o’r bleidlais, ond ni chynhaliwyd unrhyw refferenda pellach wrth i Integreiddio Ewropeaidd barhau. Daeth yn “agosach fyth” drwy Gytundeb Maastricht a Chytundeb Lisbon a ddilynodd wrth ei sodlau. Fel rhan o addewid ymgyrch i ennill pleidleisiau oddi wrth Ewroscgeptaidd, addawodd y prif weinidog Ceidwadol David Cameron gynnal refferendwm pe bai ei lywodraeth yn cael ei hail-ethol. Cadwodd at ei air a chynhaliodd ei lywodraeth refferendwm ar aelodaeth barhaus o’r UE yn 2016, lle dewisodd pleidleiswyr Llogr adael yr UE gyda 51.9 y cant o’r gyfran o’r bleidlais. Arweiniodd hyn at ymddiswyddiad David Cameron, ac fe'i ddisodlwyd gan Theresa May, a phedair blynedd o drafodaethau gyda’r UE ar delerau ymadael ac ar gysylltiadau yn y dyfodol. Pleidleisiodd yr Alban a Gogledd Iwerddon yn erbyn gadael, a phrin oedd y mwyafrif yng Nghymru dros adael. Roedd y broses drafod yn heriol yn wleidyddol ac yn ymrannol iawn o fewn y DU, gydag un cytundeb yn cael ei wrthod gan senedd Prydain, risg o ymadawiad o’r UE heb gytundeb ymadael neu fargen fasnach, etholiadau cyffredinol a gynhaliwyd yn 2017 a 2019, a dau brif weinidog newydd yn y cyfnod hwnnw, y ddau yn Geidwyr. O dan lywodraeth fwyafrifol Boris Johnson, gadawodd y DU yr UE ar 31 Ionawr 2020 ond parhaodd i gymryd rhan mewn llawer o sefydliadau’r UE yn ystod cyfnod pontio o 1 flwyddyn er mwyn pontio a sicrhau masnach ddi-dor am gyfnod hirach. Parhaodd trafodaethau’r cytundeb masnach hyd ddiwedd y cyfnod pontio a drefnwyd, a llofnodwyd Cytundeb Masnach a Chydweithrediad yr UE-DU ar 30 Rhagfyr 2020. Bydd effeithiau Brexit yn cael eu pennu’n rhannol gan Gytundeb Masnach a Chydweithrediad yr UE-DU, a ddaeth i rym yn answyddogol o 1 Ionawr 2021, ac a ddaeth i rym yn ffurfiol ar 1 Mai 2021. Y consensws eang ymhlith economegwyr yw ei fod yn debygol o niweidio economi’r DU a lleihau ei hincwm gwirioneddol y pen yn y tymor hir, a bod y refferendwm ei hun wedi niweidio’r economi'n drychinebus. Mae’n debygol o gynhyrchu dirywiad mawr mewn mewnfudo o wledydd yn yr Ardal Economaidd Ewropeaidd (AEE) i’r DU, ac mae’n gosod heriau i addysg uwch ac ymchwil academaidd yng Nghymru a gwledydd eraill Prydain.