Yr Eglwys Gatholig Rufeinig

Yr Eglwys Gatholig, a elwir hefyd yr Eglwys Gatholig Rufeinig, yw'r eglwys Gristnogol fwyaf, gyda 1,272,000,000 (2025) o Gatholigion yn y byd, gan gynnwys 5,700,000 ymg ngwledydd Prydain a 58,000,000 yn UDA. Fel y sefydliad rhyngwladol hynaf a mwyaf yn y byd, mae wedi chwarae rhan amlwg yn hanes a datblygiad gwareiddiad y Gorllewin. Mae'r eglwys yn cynnwys 24 o eglwysi penodol a bron i 3,500 o esgobaethau ac ysgrifau o gwmpas y byd. Y pab, sy'n esgob Rhufain, yw prif weinidog yr eglwys. Esgobaeth Rhufain, a adnabyddir fel Esgobaeth y Pab, yw awdurdod llywodraethu canolog yr eglwys. Mae gan gorff gweinyddol Esgobaeth y Pab, sef y Llys y Pab, ei brif swyddfeydd yn Ninas y Fatican, cilfach fechan o Rufain; gyda'r Pab, i bob pwrpas, yn 'bennaeth y wladwriaeth' arni. Mae credoau craidd Catholigiaeth i'w cael yng Nghredo Nicea, gyda'r Eglwys Gatholig yn dysgu mai hi yw'r un eglwys sanctaidd, gatholig ac apostolaidd a sefydlwyd gan Iesu Grist yn ei Gomisiwn Mawr. Cred hefyd mai ei hesgobion yw olynwyr disgyblion Crist, a bod y pab yn olynydd i Sant Pedr, ac i hynny gael ei gadarnhau gan Iesu Grist. Mae’n dadlau ei bod yn ymarfer y ffydd Gristnogol wreiddiol a ddysgwyd gan yr apostolion, gan warchod y ffydd yn trwy’r ysgrythur a thraddodiad cysegredig fel y’i dehonglir trwy fagisteriwm yr eglwys. Mae cydrannau ohoni e.e. yr Eglwys Ladin, y 23 Eglwysi Uniadol y Dwyrain, a sefydliadau megis urddau mynachaidd a'r trydydd urddau yn adlewyrchu amrywiaeth o bwyslais diwinyddol ac ysbrydol gwahanol o fewn yr eglwys. O'i saith sagrafen, y Cymun yw'r prif un a ddethlir yng ngwasanaeth yr Offeren. Dysga'r eglwys fod y bara a'r gwin, sef y Cymun yn troi'n gorff a gwaed real Iesu Grist. Mae'r Forwyn Fair yn cael ei mawrygu fel 'y Forwyn Barhaus', Mam Duw, a Brenhines y Nefoedd; anrhydeddir hi mewn dogmâu a defosiynau. Mae'r ddysgeidiaeth gymdeithasol Gatholig yn pwysleisio cefnogaeth i'r claf, y tlawd, a'r rhai mewn cystudd trwy weithredoedd corfforol ac ysbrydol da. Mae'r Eglwys Gatholig yn trefnu miloedd o ysgolion Catholig, ysbytai, a chartrefi plant amddifad ledled y byd, a hi yw'r darparwr addysg a gofal iechyd anllywodraethol mwya'r byd. Ymhlith ei gwasanaethau cymdeithasol eraill mae nifer o sefydliadau elusennol a dyngarol. Mae'r Eglwys Gatholig wedi dylanwadu'n fawr ar athroniaeth y Gorllewin, ar ddiwylliant, celf, cerddoriaeth a gwyddoniaeth. Ers yr 20g, mae'r mwyafrif yn byw yn hemisffer y de, oherwydd seciwlareiddio yn Ewrop, ac erledigaeth yn y Dwyrain Canol. Rhannodd yr Eglwys Gatholig gymundeb â'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol tan y Sgism Dwyrain-Gorllewin yn 1054, pan gwestiynwyd awdurdod y pab. Cyn Cyngor Effesus yn 431 OC, roedd Eglwys y Dwyrain hefyd yn rhannu yn y cymun hwn, fel y gwnaeth yr Eglwysi Uniongred Dwyreiniol gerbron Cyngor Chalcedon yn 451 OC. Yn yr 16g, arweiniodd y Diwygiad Protestannaidd at wahaniad arall. O ddiwedd yr 20g, mae'r Eglwys Gatholig wedi cael ei beirniadu'n hallt am ei dysgeidiaeth ar rywioldeb, ei hathrawiaeth yn erbyn ordeinio merched, a'r modd yr ymdriniodd ag achosion cam-drin rhywiol yn ymwneud â chlerigwyr.