Pwyllgor Olympaidd Cenedlaethol

Mae Pwyllgor Olympaidd Cenedlaethol yn gorff cenedlaethol o fewn un wlad, sy'n perthyn i'r Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol. Yr NOCs lleol hyn sy'n gyfrifol am drefnu cyfraniad eu pobl yn y Gemau Olympaidd, yn amodol ar reolaethau'r mudiad Olympaidd rhyngwladol. Gallant enwebu dinasoedd o fewn eu gwledydd fel ymgeiswyr ar gyfer Gemau Olympaidd yn y dyfodol. Mae'r NOCs lleol hefyd yn hyrwyddo datblygiad athletwyr ac yn hyfforddi hyfforddwyr a swyddogion ar lefel genedlaethol. O 2023 ymlaen, mae yna 206 o Bwyllgorau Olympaidd Cenedlaethol. Mae'r rhain yn cynnwys pob un o 193 aelod wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig, un dalaith sylwedol y Cenhedloedd Unedig (Palestina), dwy dalaith heb gydnabyddiaeth gan y Cenhedloedd Unedig ac un wladwriaeth gysylltiedig. Yn 2024 roedd hefyd naw tiriogaeth ddibynnol gyda NOCs cydnabyddedig: pedair tiriogaeth yr Unol Daleithiau, tair o Diriogaethau Tramor Prydain, un wlad gyfansoddol Teyrnas yr Iseldiroedd (Arwba) ac un rhanbarth gweinyddol arbennig yn Tsieina. Cyn 1996, nid oedd rheolau ar gyfer cydnabod tiriogaethau dibynnol neu wledydd cyfansoddol fel gwledydd ar wahân o fewn yr IOC mor llym â'r rhai o fewn y Cenhedloedd Unedig, a oedd yn caniatáu i'r tiriogaethau hyn gael timau maes ar wahân i'w gwladwriaeth sofran. Yn dilyn diwygiad i'r Siarter Olympaidd ym 1996, dim ond ar ôl i'r gymuned ryngwladol gydnabod cydnabyddiaeth fel gwlad annibynnol y gellir rhoi cydnabyddiaeth i'r NOC. Gan nad yw'r rheol yn berthnasol yn ôl-weithredol, caniateir i'r tiriogaethau dibynnol a'r gwledydd cyfansoddol a gydnabuwyd cyn y newid rheol barhau i anfon timau ar wahân i'r Gemau Olympaidd, tra bod Ynysoedd Ffaro a Macau yn anfon eu timau Paralympaidd eu hunain. Yr unig wladwriaeth sydd felly'n gymwys i gymryd rhan yn y dyfodol yw Dinas y Fatican, gwladwriaeth-arsylwi yn ôl y Cenhedloedd Unedig. Gallai Niue, gwladwriaeth gysylltiedig yn Seland Newydd, fod yn gymwys hefyd gan ei bod yn cynnal ei chysylltiadau tramor ei hun ac yn cymryd rhan yn annibynnol yn asiantaethau a chytundebau arbenigol gyda'r Cenhedloedd Unedig, er nad yw hyn yn hollol glir. Ar hyn o bryd (2024), mae pob gwladwriaeth anghydnabyddiedig yn anghymwys i ymuno â'r IOC gan nad ydynt yn cael eu cydnabod gan fwyafrif o aelod-wledydd y Cenhedloedd Unedig. Ni ellir ychwaith gydnabod gwledydd cyfansoddol a thiriogaethau dibynnol fel Curaçao, Ynysoedd Ffaro, Gibraltar, yr Ynys Las, Macau, Caledonia Newydd a Pholynesia Ffrengig ers 1996, felly dim ond fel rhan o dîm cenedlaethol eu rhiant-genedl y gall athletwyr o'r tiriogaethau hyn gymryd rhan yn y Gemau Olympaidd. Mae'r rheol hon hefyd yn berthnasol i diriogaethau sy'n profi newid mewn statws - diddymwyd Pwyllgor Olympaidd Antilles yr Iseldiroedd yn y 123ain sesiwn o IOC yng Ngorffennaf 2011 wedi i Antilles yr Iseldiroedd ddod i ben yn 2010. Gellir dadlau fod sefyllfa Cymru'n wahanol i lawer o wledydd di-sofran eraill, gan ei bod yn annibynol o ran llawer o'i chwaraeon, gyda thimau cenedlaethol pêl-droed a rygbi ayb. Ar gyfer y gwledydd a'r tiriogaethau hynny sy'n rhan o Gymanwlad y Cenhedloedd, mae eu Pwyllgorau Olympaidd Cenedlaethol fel arfer hefyd yn gwasanaethu fel aelodau o Gymdeithas Gemau'r Gymanwlad, er nad ar gyfer gwledydd cyfansoddol y Deyrnas Unedig nac ar gyfer Canada nac Awstralia, sy'n cynnal sefydliadau ar wahân ar gyfer y Gymanwlad a chwaraeon Olympaidd. Ar gyfer aelodau eraill y Gymanwlad, eu NOCs sy'n gyfrifol am drefnu a goruchwylio eu timau cenedlaethol yng Ngemau'r Gymanwlad.