William Jones (nofel)

Nofel gan T. Rowland Hughes yw William Jones, a gyhoeddwyd ym 1944. Mae'n sôn am hanes chwarelwr yng Ngwynedd sy'n penderfynu gadael ei gymuned i chwilio am waith yng nglofeydd y De ar ôl i’w berthynas â’i wraig ddirywio. Ar ddechrau'r nofel, mae William Jones yn ddyn tawel sy’n gweithio yn y chwarel ac yn mynd i’r capel, yn cynnal ei wraig yn ariannol, ac yn cymdeithasu â ffrindiau gan gynnwys y chwarelwyr eraill. Mae’n flin gyda safon wael gwaith tŷ ei wraig, yn enwedig ar ôl gweld ansawdd bywyd ei ffrindiau, sydd i gyd yn byw mewn tai glân a thaclus ac yn bwyta prydau o ansawdd da. Mae'r prif gymeriad felly'n barnu ei wraig, ond mae’r adroddwr yn gwneud hynny hefyd, gan ei dangos yn penderfynu peidio â gofalu am ei thŷ a’i gŵr, ac yn mynd i’r dref i gael permio ei ei gwallt, i brynu het ac i fynd i gaffi i fwyta cacennau. Ar ôl cyrraedd adref, mae hi’n mynd i’r sinema leol. Yn ôl safonau a syniadau heddiw, nid yw’r dyfarniad na’r disgrifiad yn apelio nac yn teimlo’n deg.[angen ffynhonnell] Ond roedd priodas ar y pryd yn gytundeb: ef oedd i fod i ennill arian ac roedd hi i fod i’w wario mewn ffordd gyfrifol; roedd ei disgwyliadau’n afresymol a methodd â chadw at ei hochr hi o’r cytundeb. Daeth bwynt di-droi'r-ôl pan ddysgodd William Jones nad oedd ei wraig yn talu’r rhent ond yn gamblo’n gyfrinachol. Pan ddywedodd wrthi ei fod yn ei gadael ac yn symud i’r De, chwarddodd hi a’i brawd am ei ben. Ond dyma beth mae’n ei wneud: mae’n dal y trên ac yn mynd i fyw gyda’i chwaer a’i theulu. Yn anffodus, mae’n cyrraedd yn ystod Dirwasgiad y 1930au, mae’r pwll glo wedi cau ac mae mwyafrif dynion y dref yn ddi-waith. Tra bu’n byw yno am flwyddyn, canodd mewn côr, aeth i’r capel a chymerodd ran mewn drama amatur. Oherwydd llythyr gan ei chwaer, mae’n cael ei wahodd i glyweliad ar gyfer radio'r BBC, lle mae’n llwyddiant oherwydd ei ffordd dawel, ac mae’n actio mewn rhai cyfresi drama. Mae hefyd yn cael cynnig gweithio mewn ffatri arfau newydd. Erbyn diwedd y nofel, mae ei wraig yn hapus gyda chariad sy’n rheolwr ar y sinema lleol, ac yn cynllunio am ysgariad. Mae William Jones yn hapus gyda theulu ei chwaer. Ond mae’r papurau'n llenwi gyda newyddion o Ryfel Cartref Sbaen a datblygiadau yn yr Almaen: cyhoeddwyd y nofel yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Mae'n disgrifio bywyd caled y chwarelwyr ar ddechrau'r 20g, a hwyrach mai hon yw'r unig nofel Gymraeg sydd yn rhoi darlun o fywyd yng nghymoedd y De diwydiannol tan i Gwenallt ysgrifennu ei nofel yntau Ffwrneisiau. Byddai rhai’n dweud bod yr awdur yn cynnig darlun rhamantus neu hyd yn oed sentimental o’r gymuned dosbarth gweithiol, sy’n siarad Cymraeg[angen ffynhonnell]. Yr unig rai sy’n ddrwg yw’r teulu sy’n byw mewn tŷ budr ac anniben, sy’n gweiddi ar eu plant, sy’n gamblo, sydd prin yn siarad Cymraeg a’u plant nad ydynt yn siarad Cymraeg o gwbl. Ceir ynddi yr ymadrodd "Cadw dy blydi chips!", sef mae'n debyg y tro cyntaf i reg ymddangos mewn llenyddiaeth Gymraeg. Un o’r gwendidau yw’r ffordd y mae’r stori’n cael ei chwalu yn yr ail hanner.[angen ffynhonnell] Yn ystod y disgrifiad hir o garnifal y dref ac atgofion ei frawd-yng-nghyfraith sâl, mae’r stori’n dod i ben yn llwyr. Mae’r arwr a’r awdur yn cytuno i farnu merch y teulu yn llym am wario ei harian ar golur ac am aros allan yn hwyr gyda’i chariad, yn debyg i'r ffordd y caiff wraig William Jones ei chondemnio. Mae'r nofel yn dangos sawl enghraifft o hiliaeth a rhywiaeth a fyddai'n ei gwneud yn ddadleuol heddiw.[angen ffynhonnell] Erbyn diwedd y stori, mae’r brawd-yng-nghyfraith wedi dechrau darllen y Beibl ac mae’r ymgyrchydd comiwnyddol lleol wedi dechrau mynd i’r capel. Bu hefyd yn un o'r llyfrau Cymraeg cyntaf i'w recordio fel llyfr llafar ar gyfer y deillion. Gwnaed hynny gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru yn yr 1960au cynnar.