Dionysos

Yng nghrefydd a myth Groeg yr Henfyd Dionysos yw duw'r gwin, perllannau a ffrwythau, llystyfiant, ffrwythlondeb, gwyliau, gwallgofrwydd, gwallgofrwydd defodol, ecstasi crefyddol, a theatr. Roedd hefyd yn cael ei adnabod fel Bacchus gan y Groegiaid am wylltineb y dywedir ei fod yn ei darddu o'r enw baccheia. Yn Gymraeg, ceir ato gyfeirio yn "Brenin Cyfeddach". Fel Dionysos Eleutherius, mae ei win, ei gerddoriaeth, a'i ddawns ecstatig yn rhyddhau ei ddilynwyr o unrhyw ofn a gofal hunanymwybodol, ac yn gwyrdroi cyfyngiadau gormesol y pwerus. Mae ei thyrsws, teyrnwialen coesyn ffenigl, sydd weithiau yn cael ei glwyfo gan eiddew ac yn diferu â mêl, yn ffon lesol ac yn arf a ddefnyddir i ddinistrio'r rhai sy'n gwrthwynebu ei gwlt a'r rhyddid y mae'n ei gynrychioli. Credir bod y rhai sy'n ymwneud â'i ddirgelion yn cael eu meddiannu a'u grymuso gan y duw ei hun. Mae ei darddiad yn ansicr, a'i gyltiau yn nodweddu amrywiol ffurfiau; disgrifir rhai gan ffynonellau hynafol fel Thracian, eraill fel Groegwr. Yn Orphism, yr oedd yn fab i Zews a Persephone, agwedd isfydol o Zews; neu fab Zews a anwyd ddwywaith, a'r farwol Semele. Mae'r Dirgelion Eleusinaidd yn ei gysylltu ag Iacchus, mab neu ŵr Demeter. Mae'r rhan fwyaf o gofnodion yn nodi iddo gael ei eni yn Thrace, teithio dramor, a chyrraedd Gwlad Groeg fel tramorwr. Gall ei briodoledd o fod yn "dramorwr" sy'n cyrraedd fel duw allanol fod yn gynhenid ac yn hanfodol i'w gyltiau, gan ei fod yn dduw epiffani, a elwir weithiau yn "dduw a ddaw". Roedd gwin yn ganolbwynt crefyddol yng nghwlt Dionysos a hwn oedd ei ymgnawdoliad daearol. Gallai gwin leddfu dioddefaint, dod â llawenydd, ac ysbrydoli gwallgofrwydd dwyfol. Roedd gwyliau Dionysos yn cynnwys perfformiadau o ddramâu cysegredig yn actio ei fythau, y sbardun cychwynnol y tu ôl i ddatblygiad theatr yn niwylliant y Gorllewin. Mae cwlt Dionysos hefyd yn "gwlt yr eneidiau"; mae ei ffasadau yn porthi'r meirw trwy waed-offrymau, ac y mae yn gweithredu fel cymunwr dwyfol rhwng y byw a'r meirw.