Y Rhyfel Deuddeng Niwrnod

Gwrthdaro arfog rhwng Iran ac Israel oedd y Rhyfel Deuddeng Niwrnod a barodd o 13 i 24 Mehefin 2025. Dechreuodd pan fomiodd Israel gyfleusterau milwrol a niwclear yn Iran mewn ymosodiad annisgwyl o'r enw Ymgyrch Codi'r Llew, gan dargedu a lladd arweinwyr milwrol, gwyddonwyr niwclear a gwleidyddion, lladd sifiliaid, a difrodi neu ddinistrio amddiffynfeydd awyr. Ymatebodd Iran drwy lansio dros 550 o daflegrau balistig a mwy na 1,000 o ddronau ffrwydrol, gan daro aneddiadau'r boblogaeth sifil, un ysbyty ac o leiaf ddeuddeg safle milwrol, ynni a llywodraethol. Rhyng-gipiodd Unol Daleithiau America ymosodiadau Iran, a bomiodd dri safle niwclear yn Iran ar 22 Mehefin. Ymatebodd Iran drwy danio taflegrau at ganolfan filwrol yr Unol Daleithiau yng Nghatar. Ar 24 Mehefin, cytunodd Israel ac Iran ar gadoediad dan bwysau’r Unol Daleithiau. Rhagflaenwyd y rhyfel hwn gan ryfel trwy ddirprwy rhwng Iran ac Israel a barodd ers 1985. Mae arweinwyr Iran wedi galw am ddinistrio Israel, ac wedi arfogi Hamas yn Llain Gaza ac Hezbollah yn Libanus. Yn ogystal, mae rhaglen niwclear Iran wedi peri pryder rhyngwladol ers dros ddeng mlynedd, ac mae Israel yn ei hystyried yn fygythiad i'w bodolaeth. Yn 2015, o dan y Cyd-Gynllun Gweithredu Cynhwysfawr (JCPOA), cytunodd chwe gwlad i godi'r sancsiynau economaidd ar Iran, ar yr amod bod Iran yn oedi ei rhaglen niwclear. Fodd bynnag, yn 2018, gwnaeth Donald Trump, Arlywydd yr Unol Daleithiau, benderfyniad unochrog i dynnu ei wlad yn ôl o'r cytundeb. Dechreuodd Iran gronni wraniwm wedi'i gyfoethogi ac atal monitro gan yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA) i raddau helaeth. Y diwnod cyn i Israel ymosod, cyhoeddodd yr IAEA fod Iran yn methu cydymffurfio â'i rhwymedigaethau niwclear mewn penderfyniad a gyflwynwyd gan yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig, Ffrainc, a'r Almaen. Yn dilyn ymosodiadau 7 Hydref 2023, aeth Hamas ac Hezbollah ill dau i wrthdaro agored ag Israel. Yn Ebrill 2024, bomiodd Israel gonswliaeth Iran yn Damascus, prifddinas Syria, gan ladd swyddogion milwrol Iran uchel eu statws. Parhaodd y gwrthdaro uniongyrchol yn Ebrill ac eto yn Hydref 2024. Lladdodd ymosodiadau Israel, a oedd yn ôl adroddiadau'n cynnwys cyrchluoedd ac asiantau Mossad yn Iran, nifer o arweinwyr milwrol Iran, arweinwyr Corfflu'r Gwarchodlu Chwyldroadol Islamaidd (IRGC), ac o leiaf 10 o brif wyddonwyr niwclear y wlad. Yn ystod y rhyfel, rhwystrodd llywodraeth Iran fynediad i'r rhyngrwyd. Difrodwyd cyfleusterau niwclear yn Natanz, Isfahan a Fordow gan gyrchoedd awyr Israel a'r Unol Daleithiau, a chafodd rhwydwaith niwclear Iran ei ddifrodi'n helaeth. Ataliodd Iran ei chydweithrediad â'r IAEA, gan honni bod yr asiantaeth wedi trosglwyddo gwybodaeth am gyfleusterau niwclear a gwyddonwyr Iran i Israel. Amcangyfrifir bod cyfanswm y marwolaethau yn Iran rhwng 1,060 a 1,190; anafwyd miloedd, dadleolwyd degau o filoedd, a gorchmynnodd y llywodraeth rhwystrau ar y rhyngrwyd. Tarodd Israel ysbyty ac adeiladau uchel, gan gynnwys fflatiau. Tarodd taflegrau Iran safleoedd milwrol a llywodraethol, fflatiau, canolfan ymchwil ac ysbyty yn Israel. O ganlyniad i sensoriaeth yn Israel, mae maint y difrod yn y wlad honno yn ansicr. Mynegodd y Cenhedloedd Unedig a'r mwyafrif o wledydd bryder ynghylch cyrchoedd Israel, a galwasant am ateb diplomyddol. Condemniwyd yr ymosodiadau gan lawer o wledydd, gan gynnwys y rhan fwyaf o'r byd Mwslimaidd ac Arabaidd, megis yr Aifft, Gwlad Iorddonen, Pacistan, a Thwrci. Condemniwyd ymosodiadau Israel hefyd gan lywodraethau Armenia, Brasil, Ciwba, De Affrica, Japan, a Rwsia. Barnodd Comisiwn Rhyngwladol y Cyfreithegwyr ac ysgolheigion cyfreithiol eraill fod ymosodiadau Israel yn torri'r gyfraith ryngwladol. Er gwaethaf, datganodd yr Almaen, yr Ariannin, yr Unol Daleithiau, ac Wcráin fod yr ymosodiadau ar Iran yn gyfiawn er mwyn atal amlhau niwclear, ac y dylai Iran gytuno'n brydlon i gytundeb niwclear.