Llong Ganoloesol Casnewydd

Mae Llong Ganoloesol Casnewydd yn llong hwylio a wnaed yn 1457 ac a ddarganfuwyd pan ymchwiliodd archaeolegwyr i bren a ddarganfuwyd ar 25 Mehefin 2002 tra'n codi Canolfan Gelfyddydau Glan yr Afon yng Nghasnewydd. Mae'r safle ar lan orllewinol yr Wysg, sy'n rhedeg trwy ganol dinas Casnewydd. Dyma un o ddarganfyddiadau pwysicaf Ewrop: llong sy'n hŷn na'r Mary Rose, a lansiwyd yn 1511, ac yn fwy na llongau Christopher Columbus a groesodd yr Iwerydd yn 1492. Llong fasnachol ydoedd, a chafwyd hyd i bron i gant o gasgenni yr oedd yn ei gario: casgenni dal gwin, olew a chnau gan fwyaf. Mae'n bur debyg i'r llong gael ei gwneud yn 1457 yn ardal Donostia, Gwlad y Basg, fod ganddi griw o forwyr o Galisia a Phortiwgal ac mai perchennog y llong oedd y Cymro cyfoethog William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469). Dioddefodd gweddillion y llong rywfaint o ddifrod oherwydd y gwaith adeiladu, ond mae'n dal i gynrychioli darganfyddiad sylweddol o long o ddiwedd yr Oesoedd Canol, ynghyd ag arteffactau arwyddocaol a deunydd amgylcheddol. Yn flaenorol, gelwid hi yn "llong Casnewydd" yn syml, ond yr enw swyddogol arni, bellach, yw Llong Ganoloesol Casnewydd, i helpu i'w gwahaniaethu oddi wrth longau hanesyddol eraill. Roedd y llong yn wreiddiol tua 116 troedfedd o hyd ac amcangyfrifwyd ei bod yn pwyso 161 tunnell – sef pwysau'r gwin Bordeaux y gellid bod wedi'u storio ynddi. Ystyriwyd llongau o'r maint hwn yn 'llongau mawr' yn ôl safonau'r oes ac fe'u defnyddiwyd fel arfer ar gyfer y fasnach bellter-hir rhwng ynysoedd Prydain, Bizkaia a de Penrhyn Iberia. Y dyddiad adeiladu mwyaf tebygol ar gyfer y llong yw yn syth ar ôl gaeaf 1457/8. Cafwyd y dyddiad hwn drwy ddendro-cronoleg isotopau ocsigen. Rhoddodd astudiaeth dendro-cronoleg safonol gynharach ddyddiad cwympo tebygol o 1449 ar gyfer y rhan fwyaf o'r pren. Mae;n bosib, felly, i'r coed gael eu torri 7-8 mlynedd cyn adeiladu'r llong. Nododd yr astudiaeth gynharach hon gan arbenigwyr mai o Wlad y Basg y daeth y pren. Bu hon yn ardal bwysig am ei diwydiant adeiladu llongau ar yr adeg yma. Daw pren sy'n gysylltiedig â chyfnodau diweddarach o atgyweirio o Ynys Prydain, a cheir nifer fawr o ddarnau strwythurol yn dyddio o tua 1466. Mae'r pren hwn wedi bod yn gysylltiedig â'r gwaith adnewyddu mawr a oedd yn cael ei wneud yng Nghasnewydd ar adeg y suddodd y llong. Mae gweddillion crud pren i ddal y llong a ddarganfuwyd o dan y llong yn awgrymu iddi angori er mwyn iddi gael ei hatgyweirio. Torrodd y crud a throdd y llong ar ei hochor. Mae llawer o'r arteffactau yn y llong, fel darnau arian, crochenwaith a gweddillion planhigion, yn awgrymu iddi fod yn masnachu â Phortiwgal yn y 1450au a'r 1460au. Ymgyrchodd pobl leol yn eiddgar i sicrhau fod y llong yn cael ei diogelu a'i phrisyrfio a sefydlwyd Cyfeillion Llong Casnewydd i'r perwyl hwn. Awgrymodd amcangyfrifon cychwynnol y byddai cadwraeth yn costio tua £3.5miliwn ac ar 23 Aest 2002 addawodd Lywodraeth Cymru a Chyngor Dinas Casnewydd gyfrannu'r arian. Erbyn Tachwedd 2025, roedd holl bren y llong wedi cael ei godi o wely'r afon, a'i drosglwyddo i uned ddiwydiannol bwrpasol y mae'r cyngor lleol yn ei disgrifio fel "bellach y ganolfan cadwraeth pren fwyaf yn y DU", lle mae cadwraeth ac ymchwil yn parhau. Oherwydd ei faint, nid yw wedi bod yn bosibl arddangos y llong yn islawr y ganolfan gelfyddydau newydd, fel y cynigiwyd yn wreiddiol.